44 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ef028267650577d57f024cae674d015.pdf 85d1934bb5d08b4266b628ce8e254e23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5470 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5087 Title A name given to the resource Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach "Płomyka"( 1917-1939) / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.302-318 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kucharska, Małgorzata Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Kucharska Uniwersytet Opolski Zespół Szkół Ogólnokształcących w Strzegomiu Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka”1 (1917-1939) „Płomyk” okresu międzywojennego był zdecydowanie najpoczytniejszym periodykiem adresowanym do czytelników w wieku „(…) od lat dziesięciu do piętnastu”2. Wychodząc pod auspicjami Związku Nauczycielstwa Polskiego, pełnił rolę służebną wobec szkoły, uzupełniając lub często wręcz zastępując, ówczesny brak podręczników. Docierał do różnych środowisk, stanowiąc cenne źródło informacji zarówno dla młodych czytelników, jak i dla dorosłych. Dogłębna analiza materiału rzeczowego czasopisma pozwala stwierdzić, iż na jego łamach mocno zaznaczyła swą obecność tematyka dotycząca historii, kultury oraz walorów krajobrazowych Śląska Cieszyńskiego. Różnorodnych wypowiedzi na wspomniany temat odnaleźć można w „Płomyku” wiele. Są to zarówno teksty znanych autorów, jak i wypowiedzi anonimowe czy skreślone ręką samych czytelników. Stanowią je materiały wyraźnie publicystyczne, drobne informacje, sprawozdania, korespondencja, przyczynki historyczne, notki biograficzne, programy radiowe, a także utwory o wyraźnie literackim charakterze. Barometrem nastrojów społecznych, dotyczących skomplikowanej sytuacji Śląska Cieszyńskiego są publikacje odnoszące się do rewindykacji terytorialnych i ich historycznych uzasadnień3. Potwierdza to np. marcowy numer „Płomyka” z 1919 roku, w którym S. Podhajna pisze o podłożu antagonizmów czesko-polskich i niemiecko-polskich, dotyczących Śląska Cieszyńskiego. Autorka rozwiewa mit demograficzny, pisząc m.in.: 1 „Płomyk” – najpopularniejsze ilustrowane czasopismo dla dzieci i młodzieży, wydawane w latach 1917-1939 oraz 1945-1991, w okresie międzywojennym adresowane głównie do dzieci ludu, proletariatu miejskiego i części mieszczaństwa. Pierwszym wydawcą był Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, a od roku 1930 Związek Nauczycielstwa Polskiego. Por. J. Z. Białek: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Warszawa 1979, s. 194. 2 Por. Płomykowe kroniki w wyborze. Lata 1922-1939. Wybór: M. Kochanowska. Warszawa 1984, s. 5. 3 Por. M. Kucharska: Tematyka śląska na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Kwartalnik Opolski” 2004, nr 4, s. 137-153. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 303 Mylą się jednak Czesi, kiedy mówią, że ich jest najwięcej: bowiem na każdą setkę mieszkańców Śląska Cieszyńskiego przypada 61 Polaków, 24 Czechów i 15 Niemców i Żydów, a niższy status społeczny rodowitych Ślązaków uzasadnia tym, iż ludność stanowią: (...) przeważnie włościanie ciemni, nieoświeceni, a szlachta, która by mogła była lud polski oświecać, wyginęła albo zniemczała zupełnie4. Wyrazem spontanicznych reakcji na przełomowy okres powstań i plebiscytowych rozstrzygnięć są artykuły A. Janowskiego: ujęta w formę paraboli odezwa do młodych Polaków o konieczności obrony zachodnich granic5 oraz artykuł wtajemniczający młodzież w trudne kwestie „z obszarów plebiscytowych”6: Czesi i Niemcy – pouczał autor młodych czytelników – próbują to biciem, to przekupstwem zyskiwać sobie głosy ludności plebiscytowej, nasze poglądy ślicznie wypowiedział Naczelnik Państwa do wycieczki ze Spisza: <<Głosujcie, jak wam sumienie nakazuje: jeżeli czujecie się Polakami, głosujcie za Polską, jeżeli nie czujecie po polsku, nic nam po was, idźcie tam, gdzie was serce ciągnie>>7. Dzięki rubryce To i owo czytelnicy mogli śledzić aktualia dotyczące sytuacji regionu, jak choćby stosunku Ligi Narodów do sprawy ustalenia granic8, ilości pieniędzy zebranych na akcje pomocowe dla Ślązaków. Na łamach magazynu zamieszczono też listy darczyńców. Redakcja „Płomyka” oferowała teksty dotyczące kultury i pejzażu śląskiego, m.in. Legendę o świętej Barbarze9, mówiącą o patronce górniczej braci i początkach chrześcijaństwa na Śląsku oraz impresje księdza Macoszki na temat beskidzkiego krajobrazu10. Z kolei M. Konopnicka w swych wierszach zapowiadała powstanie zbrojne ludu śląskiego, określanego tutaj mianem Łazarza (Już przyszedł czas) lub odzwierciedlała narastającą potrzebę identyfikacji narodowej oraz rozbudzania w młodym pokoleniu świadomej przynależności do śląskiego kręgu kulturowego (A jak Ciebie)11. Bieżące wydarzenia i sytuacje inspirowały M. Wysznacką, wypowiadającą się w literackiej formie na temat piastowskich korzeni Śląska, wyników traktatu pokojowego i zbliżającego się plebiscytu12. Charakterystyczne dla pisma było przenikanie się problematyki śląskiej i świątecznej. Motyw narodzin Jezusa zestawiono np. z odro4 S. Podhajna: O Śląsku, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 84. 5 Aljan [A. Janowski]: Granice Polski, „Płomyk” 1919, nr 9, s. 167-170. 6 Aljan [A. Janowski]: Plebiscyt, „Płomyk” 1920, nr 9, s. 68. 7 Tamże, s. 70. 8 Por. To i owo. Dzieci na plebiscyt, „Płomyk” 1921, nr 3, s. 23; To i owo. Sprawa Śląska, „Płomyk” 1921, nr 13, s. 99; Ze świata. Podział Śląska, „Płomyk” 1921, nr 16, s. 134; [Anonim]: Uznanie granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przez mocarstwa europejskie, „Płomyk” 1923, nr 7, s. 76-77. 9 Por. Legenda o św. Barbarze według „Z biegiem Wisły”, „ Płomyk” 1919, nr 5, s. 85-86. 10 Por. Źródła Wisły według ks. Macoszki, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 86-87. 11 M. Konopnicka: Już przyszedł czas..., „Płomyk” 1919, nr 5, s. 81 i 86; A jak Ciebie..., „Płomyk” 1919, nr 15, s. 281. 12 M. Wysznacka: Rocznice, „Płomyk” 1919, nr 15, s. 278. �304 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví dzeniem się regionu, natomiast trudną sytuację „bytową” świętej rodziny z ówczesną sytuacją tamtejszego ludu13. Interesujący nas problem stał się niezwykle aktualny w roku 1938. W związku z powrotem prastarej polskiej ziemi do Macierzy przybliżano młodym czytelnikom skomplikowaną historię regionu i wyraźnie eksponowano starania Polaków o zachowanie tożsamości narodowej: (…) ludność tej prastarej dzielnicy nie zgermanizowała się w trzywiekowej niewoli, zachowała swój język i swą odrębność narodową. Wspominano nastroje społeczne towarzyszące formowaniu się granic: Źle się czuli Polacy pod panowaniem czeskim. Ciężko było żyć synom wolnego narodu na tej ziemi swojej, od wieków swojej, a zakutej w więzy obcej przemocy14. Reakcją na nową sytuację było również natychmiastowe pojawienie się w „Płomyku” tekstów o charakterze apelatywnym. Kierowano za ich pośrednictwem prośby o pomoc dla rodaków zza Olzy. Proponowano organizowanie wiosennych wyjazdów na Śląsk Cieszyński, zaproszenie dzieci z Zaolzia do zwiedzania innych regionów kraju. Zachęcano do nawiązania korespondencji, wysyłania na Śląsk Cieszyński książek, fotografii, czy charakterystycznych dla różnych regionów drobiazgów, m.in. artystycznych wyrobów ludowych i lalek. „Płomyk” pośredniczył w przekazywaniu adresów i stał się katalizatorem wielu przedsięwzięć pomocowych. Na jego kartach zamieszczono adresy szkół znajdujących się na Śląsku Zaolziańskim15. Chwalono przy tym siłę duchową mieszkańców przywróconych ziem, wyrażając nieskrywaną radość z faktu, iż do Polski wraca: (…) ziemia śliczna i bogata, że wraca z nią razem dzielny lud, co tak nieugięcie marzył o wolności i tak ofiarnie krew za nią przelewał16. Już na początku lat 30. XX wieku dzieci z Cieszyna aktywnie uczestniczyły w akcjach organizowanych przez redakcję „Płomyka”. Pod kierunkiem nauczyciela A. Cienciały przygotowały dla rodaków zamieszkałych na obczyźnie album, stanowiący m.in. zbiór pięknych widoków i fotografii Cieszyna oraz okolic17, a dla koleżanek zza Olzy – lalki w strojach regionalnych18. O radości z powodu powrotu reszty Śląska Cieszyńskiego do Polski pisał W. Burek. Dowodząc polskości tych ziem, powoływał się na najstarsze dokumenty, a kreśląc rys historyczny regionu, chwalił postawę mieszkańców: Lud śląski, twardy i dzielny, nie zapomniał polskiej mowy i obyczaju. 13 14 15 16 17 18 [Anonim]: Kolęda górnośląska, „Płomyk” 1921, nr 20, s. 65. [Anonim]: Z dziejów Śląska Cieszyńskiego, „Płomyk” 1938, nr 7/8, s. 170. Por. Adresy, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 282. [Anonim]: Pamiętamy o rówieśnikach zza Olzy, „Płomyk” 1938, nr 9, s. 178. L. Ron.: Albumy dla rodaków na obczyźnie, „Płomyk” 1934, nr 40/41, s. 972-973. Z. Charszewska: Gałgankowe lalki, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 280-282. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 305 Wspominał o organizowanych w całym kraju manifestacjach na rzecz powrotu Zaolzia, o wystąpieniu zbrojnym ludu śląskiego przeciw obcemu panowaniu i ofiarności młodzieży, na tle której wyróżnił postawę W. Regera - komendanta Związku Harcerstwa Polskiego w Cieszynie. Nakreślił sytuację panującą w oswobodzonym mieście i okolicach, konstatując: Wróciła do Polski piękna ziemia śląska i jej bohaterska ludność. Wygasł sąsiedzki spór, który przerodzi się w trwałą przyjaźń dwóch bratnich narodów19. Interesująca nas tematyka przenikała także do drobnych tekstów o charakterze informacyjnym. I tak w roku 1934 odnotowano, iż pod miejscowością Olza ustalono metę ósmego marszu „Szlakiem powstańców nad Odrę”20, a w 1938 zalecano czytelnikom przygotowującym obchody rocznicy odzyskania niepodległości wykorzystanie pieśni patriotycznych i żołnierskich znanego muzyka i pedagoga – K. Hławiczki21. O Wiśle, najpiękniejszej miejscowości uzdrowiskowej na Śląsku Cieszyńskim, ulubionym miejscu wypoczynku I. Mościckiego, opowiadali m.in. M. Owczarek oraz G. Morcinek. Pierwszy z nich krótko odniósł się do wydarzeń z roku 1938, a następnie skupiając uwagę na walorach turystycznych, opisał uroki górzystej okolicy Czarnej i Białej Wisełki, stylowy zameczek myśliwski i jego otoczenie22. Drugi doceniał walory krajobrazowe i turystyczne Beskidów, przypominając legendę górali śląskich, którzy na temat proweniencji owych gór mawiali: A Beskidy powstały z Boskiego uśmiechu. Są bowiem tak piękne, jak nic innego na świecie23. Sugestywnie Morcinek odmalował widok doliny, szum Wisełki oraz zapach beskidzkich lasów. Pisał o stosunku wiślańskich oraz istebniańskich górali do prezydenta, nazywanego przez nich „roztomiłym Gazdą”. Tekst dopełnił apelem o wsparcie finansowe na rzecz Funduszu Szkolnictwa Polskiego Zagranicą24. Obraz regionu wyłaniał się z kart monograficznego numeru „Płomyka” z 1926 roku25, w którym pisano m.in. o bogactwach naturalnych i postawach dzielnych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Przypominano położenie geograficzne regionu, ukształtowanie terenu. Wiele uwagi poświęcono walorom turystycznym i historii dzielnicy przodującej niegdyś zamożnością i zaludnieniem, a nade wszystko siłą charakteru mieszkańców, którzy utrzymali, zachowali swą narodowość i nie zatracili ani języka, ani wiary ojców. Wymieniono nazwiska takich zasłużonych działaczy czy 19 W. Burek: Śląsk Zaolzański, „Płomyk” 1938, nr 10, s. 202. 20 [Anonim]: W 15-tą rocznicę pierwszego powstania śląskiego, „Płomyk” 1934, nr 3, s. 56. 21 W. Rodziewicz: Stańmy do wyścigu pracy przed dwudziestą rocznicą odzyskania niepodległości, „Płomyk” 1938, nr 6, s. 122-123. Chodzi o śpiewniki Karola Hławiczki: Leć pieśni w dal oraz I zanućmy pieśń wesoło. 22 M. Owczarek: Tam, gdzie Pan Prezydent odpoczywa, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 456-457. 23 G. Morcinek: Najmilszy gazda w Wiśle, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 222. 24 G. Morcinek: Z bliska i z daleka. O szkołę polską na obczyźnie, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 225-226. 25 J. Prażmowski - kierownik Szkoły I w Wełnowcu, „Płomyk” 1926, nr 24, s. 369-376. �306 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví poetów śląskich, jak: J. Londzin, K. Miarka, P. Stalmach, kowal – J. Ligoń, ks. N. Bończyk, ks. K. Damroth, ks. Przywara, ks. Lubecki, ks. Gregor, E. Borys, ks. Skowroński, J. Kupiec, Jaroń i Kołodziej. W historii tego regionu edukowała dzieci i młodzież M. Iwanicka. Odnosząc się do opisu aktualnych nastrojów społecznych, wracała pamięcią do wydarzeń z 28 października 1918 roku i eksponowała dokonania wiernego pasterza Ślązaków – ks. J. Londzina. Losy młodego zecera złożyły się na fabułę opowiadania, dzięki któremu Iwanicka przypomniała historię „Gwiazdki Cieszyńskiej” oraz jej rolę w walce o zachowanie rodzimego języka i kultury. Podnosiła zasługi P. Stalmacha i A. Cienciały oraz wyjaśniała przyczyny nieudanej próby przeprowadzenia plebiscytu26. Nad nieszczęsną decyzją Krzywoustego i polityką jego syna Władysława, które sprawiły, iż „Śląsk wciśnięty między Niemcy i Czechy był odtąd na długie, długie wieki stracony”, ubolewał w swych historycznych reminiscencjach K. Konarski. Wartość tej dzielnicy określiła następująco: Kołodziej Piast, kiedy Polskę budował, różne krainy polskie, jak owe dzwona na kole, razem do kupy mocował. A wśród tych krain jedną z najpiękniejszych było dzwono śląskie27. W swych peregrynacjach A. Janowski rozwiewał wątpliwości młodych odbiorców, mylnie kojarzących Śląsk wyłącznie z lasem kominów i hukiem fabryk. Doceniał walory krajobrazowe i turystyczne Śląska Cieszyńskiego i wyrażał podziw wobec mówiącego śliczną polszczyzną ludu, którego silne wpływy obce nie potrafiły wynarodowić. Opisywał obronne zamczysko w Cieszynie, z którego nie zostało nic prócz wyniosłej wieży i okrągłej kaplicy, uznawanej za budynek bliźniaczy ze słynną kaplicą w skrzydle zamku na Wawelu. Podkreślał, że o ile wieża, wzniesiona wolą piastowskich książąt, stanowi dokument naszej potęgi w dorzeczu Odry i ważną pamiątkę świetnej przeszłości, o tyle dokumentem obecnej woli mocarstwowej w tej krainie jest zamek prezydenta w Wiśle28. „Oczy Ślązaków, skoro oderwą się od pracy, lubią na piękne rzeczy patrzeć”29 – czytamy w anonimowym artykule poświęconym sztuce ludowej. Pracowitości i poczucia estetyki tamtejszego ludu dowodzą – jak zapewniano – stojące przy drogach figury, krzyże, rzeźby przedstawiające Chrystusa frasobliwego – dzieła rąk wiejskich „świątkarzy”, potrafiących wyrzeźbić ul w kształcie świętego apostoła, przystroić szafę pięknymi gzymsami albo malowaniem, wykonać czerpaki (ponoć od podhalańskich ładniejsze), ozdobić „ryzowaniem” ławy i stołki, wykonać obrazy na szkle czy pakowne, „malowaniami kwietnymi” przystrojone skrzynie i piękny przyodziewek, który opisano dokładnie w „Płomyku” z 1934 roku, zwracając uwagę, iż (…) Ślązaczka spod Skoczowa, czy Strumienia, w świąteczny dzień siedem spódnic kładzie i jeszcze zapaskę jedwabną. Stroju tego dopełnia rodzaj gorsetu <<broszlik>>30. 26 27 28 29 30 M. Iwanicka: W walce o piastowską ziemię, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 386-391. K. Konarski: Co się kiedyś na Śląsku działo, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 216. Aljan [A. Janowski]: Wieża Piastowska w Cieszynie, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 219-220. Anonim: Sztuka ludowa na Śląsku, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 220. Tamże, s. 221. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 307 Obraz Śląska odzwierciedlał też G. Morcinek, autor tekstów o charakterze publicystycznym, wśród których na szczególną uwagę zasługuje obszerna peregrynacja pisarza Od Połomu po Odrę31, stanowiąca pochwałę tamtejszego krajobrazu i będąca wyrazem radości z odzyskania zaolziańskiej części Śląska Cieszyńskiego. Odnajdziemy w niej opisy znanych miejsc oraz polskich szkół. Podziwia również gościnność i przywiązanie mieszkańców do polskości. W iście reportażową relację z wędrówki wtapia Morcinek opowieści o legendarnym wężu Złotogłowcu, utopcach i jaroszkach. Prezentuje Jabłonków, hutniczy Trzyniec oraz największą na Śląsku czytelnię dla dzieci. Odbywa też modlitewną pielgrzymkę do Cierlicka, gdzie polegli Żwirko i Wigura. Dociera do starego piastowskiego Frysztatu, odwiedza rodzinną Karwinę oraz Bogumin. Przeszedłszy cały region, znajduje jedynie garstkę czeskich dzieci, a wszędzie słyszy polską mowę i rozpoznaje radujące się wolnością serca. Pod tekstem wymieniono nazwiska kilku artystów – malarzy i grafików ze Śląska Cieszyńskiego, m.in. J. Kidonia, J. Wałacha z Istebnej, G. Firlę z Orłowej, do najzdolniejszych zaliczając P. Stellera z Beskidów Śląskich, autora nagradzanych w Polsce i za granicą drzeworytów sławiących Śląsk, jego przyrodę, kopalnie, huty i ludzi, co potwierdzono wzbogacając tekst o reprodukcje drzeworytów z tzw. „Teki Śląskiej”. W artykule Książki pisane „od serca”32 wymieniono nazwiska zasłużonych artystów (J. Lompa, J. Ligoń, K. Miarka, J. Kupiec, K. Damroth, czy autor pięknych poematów o Beskidzie Śląskim, jego życiu, garncarzach, rzeźbiarzach i świątkarzach – E. Zegadłowicz). Zamieszczono też biografię G. Morcinka, informacje o jego utworach oraz wyjątek Z niemieckiej szkoły33. W innym numerze zapowiadano publikację opowieści, której początek będzie nosił tytuł Uśmiech na drodze34. Zamieszczono biogram skreślony ręką samego Morcinka. Swe pisarskie credo zawarł artysta w słowach: W swych książkach piszę o Śląsku, o górnikach i o szkole, bo jestem Ślązakiem, byłem górnikiem, a obecnie jestem nauczycielem w szkole powszechnej35. We Wspomnieniu opowiadał o odwadze, jaką odznaczał się, gdy w chwili ukończenia Szkoły Powszechnej domagał się wydania świadectwa w języku polskim. Opowiadał o swej pracy, inkrustując tekst zasłyszanymi od górników opowieściami o Skarbniku. Z wdzięcznością wspominał pana Tomosza, wozacza i bibliotekarza, który zaszczepił w nim miłość do książek (głównie Sienkiewicza i Kraszewskiego), inspirował do pisania. Wyjaśniał, jak należy rozumieć legendy36. G. Morcinek podnosił też w „Płomyku” zasługi ks. J. Londzina, który w chwili ważnej: (...) zwołuje zgromadzenia, budzi lud swój z narodowego uśpienia, mówi mu o jego słusznych prawach, uczy, jak się ich można domagać, zakłada towarzystwa polskie, pisze książki, redaguje najstarsze pismo polskie na Śląsku <<Gwiazdkę Cieszyńską>>37. 31 32 33 34 35 36 37 G. Morcinek: Od Połomu po Odrę, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 461-464. [Anonim]: Książki pisane „od serca”, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 218. G. Morcinek: Z niemieckiej szkoły. W: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 217-218. Por. Z bliska i z daleka. Pan Morcinek i „Płomyk”, „Płomyk” 1934, nr 13, s. 291. G. Morcinek: Gustaw Morcinek, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 770. Tenże: Wspomnienie, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 771-773. Tenże: O wielkim Ślązaku, „Płomyk” 1929, nr 38, s. 892-893. �308 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Podkreślał jego zasługi w organizowaniu polskich szkół, zakładaniu burs, współpracy z mecenasem A. Osuchowskim, walce o prawa ludu śląskiego. W „Płomyku” zamieszczano utwory, które wyszły spod pióra Morcinka, m.in.: Jezuskową pierzynkę (legendę o świętej rodzinie i bajkowej proweniencji śniegu), Przecież tam są ludzie, Wyrąbany chodnik i W zadymionym słońcu. Redakcja zalecała lekturę Historii węgla Morcinka, a w jednym z numerów podano też adres zamieszkania pisarza38. Bogatej tradycji ludowej Śląska dowodzi żartobliwe opowiadanie o zabawie w Judasza39 oraz utwór Narodziny serca40, którego akcja rozgrywa się m.in. na Buczu. Czterotygodniowy pobyt harcerzy w Beskidach Śląskich staje się oto prawdziwą szkołą życia i sprawdzianem postaw etycznych, a opis przygód stanowi pretekst do prezentacji pochwały uroków beskidzkiego krajobrazu, opisu strojów ludowych, gadek i wierzeń. W trakcie kilkudniowej wycieczki młodzież poznaje okolicę, zdobywa sympatię górczan, zgłębia historię regionu i słucha opowieści o zbójniku Ondraszku oraz innych śląskich „bojek”. Zalety ludu śląskiego (pracowitość, pobożność, przywiązanie do ziemi i ojczystej mowy) eksponowała też B. Rodziewiczówna41. Do ciekawych i oryginalnych tradycji zaliczyła m.in.: zwyczaj chodzenia z „marzanką”, obchód „latka”, „maik”, palenie ognisk w czasie Zielonych Świąt, oprowadzanie „niedźwiedzia”, urządzanie w Wielki Czwartek „dyngusa” albo „śmigusa”, lanie ołowiu na Świętego Andrzeja, obchody święta Trzech Króli, czy zachowany w pewnej miejscowości zwyczaj wróżenia z igieł. Wspominała o wyjątkowym szacunku wobec chleba, konieczności hojnego obdarzania biednych w czasie Bożego Narodzenia, zwyczajach związanych z Niedzielą Palmową, kulcie św. Barbary oraz krążących między górnikami legendach, podaniach, przesądach i zabobonach. Malowniczemu urokowi Śląska Cieszyńskiego uległa I.W. Kosmowska42, która poświeciła obszerny artykuł opisowi źródeł Wisły, inkrustując go fragmentami legend. Głosiła pochwałę walecznego i stroskanego o chleb powszedni ludu. W baśniowym stylu nakreśliła historię owej piastowskiej ziemi. Pisała o działających na jej mieszkańców wpływach niemieckich i czeskich, a wyróżniając góralską osadę Jabłonków, przez którą przepływała istna wędrówka narodów, przytoczyła fragment starej góralskiej piosenki: W Jabłonkowej som Jackowie, rozumiejom w obcej mowie, bo wandrujom z Węgrem, Turkiem śli na śańce z Brandeburkiem. 38 G. Morcinek: Jezuskowa pierzynka, „Płomyk” 1931, nr 16/17, s. 367-368; Przecież tam są ludzie, „Płomyk” 1938, nr 25, s. 776-779; Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 95-96; W zadymionym słońcu, „Płomyk” 1936, nr 15, s. 405-406; Por. Poczytajmy sobie, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 109; Listy od redakcji, „Płomyk” 1935, nr 7, s. 194 39 G. Morcinek: Judasz, „Płomyk” 1938, nr 30/31, s. 946-950. 40 Tenże: Narodziny serca, „Płomyk” 1931, od nr 1, s. 11-14 do 1932, nr 21, s. 502-504. 41 B. Rodziewiczówna: Obyczaje i zwyczaje ludu śląskiego, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 391-393. 42 I. W. Kosmowska: Na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1930, nr 35, s. 801-808. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 309 Pisała o dumnych i radosnych Ślązakach, których mowa stanowi wierne echo odległych czasów, a odwieczny strój podobny jest (choć bogatszy i piękniejszy) do zakopiańskiego. Wspominała o zamku królującym nad włościami hrabiego Larisza oraz historii Kultyczki i następstwach odkrycia przez niego głębokiego pokładu węgla. Tłumaczyła przyczyny roszczeń Czechów do Śląska Cieszyńskiego. Podnosiła znaczenie związku „Siła”, pod auspicjami którego wydawano pismo „Oświata” oraz 44 stowarzyszeń śpiewaczych. Miłość młodzieży do tej ziemi potwierdzała jej zaangażowaniem w akcje naprawiania górskich szlaków, regulowania rwących potoków i budowania schronisk (jak na Stoczku). Prezentowała dane na temat liczby mieszkańców zaolziańskiej części Śląska (na 560 000 ludności polskiej było tylko 126 338 Czechów). Opisywała malownicze położenie Cieszyna i wieżę zamkową. Przypomniała dzieciom legendę o założycielach grodu i powstaniu Studni Brackiej. Tolerancji mieszkańców dowodziła w słowach: Katolicy i protestanci żyją w zgodzie obok siebie, pracując w instytucjach dobra ogólnego. W dzień świąteczny, po nabożeństwach, wspólnie udają się na rynek, gdzie wzniesiono dom ludowy43. Ubolewała nad sytuacją mieszkańców podzielonego Cieszyna, tłumacząc ich materialne problemy odcięciem od fabryk i ogrodów. Za starania o zachowanie polskości chwaliła patriotów (J. Cienciałę i P. Stalmacha), redakcję „Gwiazdki Cieszyńskiej” i stowarzyszenie „Znicz”. Wspominała wiec ludowy, który odbył się w 1869 roku we wsi Sibicy pod Cieszynem w proteście przeciwko niemieckiemu uciskowi. Tematyka związana ze Śląskiem Cieszyńskim znalazła się w kręgu zainteresowań S. Dmochowskiego, J. Urwicza, W. Malickiej, A. Lorka i wielu innych. Pierwszy uczynił bohaterami literackiej personifikacji parę „bohaterskich”, solidnych butów, które powstały na Śląsku Cieszyńskim44. Dla drugiego osią konstrukcyjną stylizowanego na śląską gwarę opowiadania stało się spotkanie górnika Kubaloka ze Skarbnikiem, który ratuje go przed tragiczną śmiercią w kopalni, nagradzając za pracowitość, pobożność i udział w walkach o Cieszyn. Dzięki Skarbnikowi Kubalok spotyka legendarne zjawy oraz hufiec rycerzy poległych pod Legnicą. Razem podziwiają kontury Beskidów, światła hut trzynieckich i podzielony kordonem granicznym Cieszyn45. Śląsk Cieszyński wymieniany jest jako miejsce śmierci polskich lotników Żwirki i Wigury, których uroczystości pogrzebowe stanowią temat opowiadania Antka – narratora i jednocześnie uczestnika wydarzeń46, a w miejscu, gdzie „śliczna Wisła na Śląsku wytrysła” rozgrywa się akcja reklamowanej w „Płomyku” książeczki M. Konopnickiej W domu i w świecie47. Jako apologeta beskidzkiego krajobrazu dał się poznać A. Bruski, zachęcający odbiorców do wędrówek po górach i dolinie Istebnej48, z którą związany był również J. Wałach – autor ilustracji do wierszy: A. Świrszczyńskiej, Z. Krzepkowskiej oraz H. Ceysingerówny49. 43 44 45 46 47 48 49 Tamże, s. 807. S. Dmochowski: Historia pary butów, „Płomyk” 1928, nr 12, s. 273-275. J. Urwicz: Hufiec nad Olzą, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 393-396. M. Iwanicka: Testament Żwirki i Wigury, „Płomyk” 1937, nr 12, s. 354-357. Por. O książkach, „Płomyk” 1931, nr 32, s. 748. A. Bruski: Beskid, „Płomyk” 1936, nr 3, s. 66-67. Ilustracje J. Wałacha do wiersza A. Świrszczyńskiej: Życzymy Ci wszystkie zdrowia, „Pło- �310 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Okruchy wiedzy o Śląsku Cieszyńskim przenikały do obrazków scenicznych – propozycji repertuarowych skierowanych do amatorskich teatrzyków dla dzieci i młodzieży. I tak dzieci dziękujące za wyzwolenie całego śląskiego ludu odnajdziemy w obrazku wydrukowanym z okazji imienin marszałka E. Rydza-Śmigłego50 i utworze W. Malickiej, wzbogaconym cennymi uwagami na temat kostiumów wzorowanych na autentycznych regionalnych strojach51. U źródeł Wisły rozpoczyna się podróż będąca osnową obrazka A. Kitschman52, a z wnętrza chaty śląskiej rozlega się pocieszna śpiewka córki Kłaptoczy, w żartobliwym tonie opowiadającej o tym, jak się Kędziora z cieszynianką „ożynił”: Powiedział mi wczora chłopiec, że nie umiem chleba dopiec, Cieszyn, Opawa, Frydek, Morawa. chleba dopiec53. Alegoria Śląska jest jedną z centralnych postaci obrazka historycznego J. Duszyńskiej (Król Łokietek)54. Tym samym zabiegiem posłużyła się też M. Bogusławska, kreując postaci Czarnej i Białej Wisełki – bohaterek utworu zawierającego wyraźne aluzje do rewindykacji terytorialnych. W objaśnieniach podpowiadano, jakie stroje regionalne mają przygotować dzieci do odegrania ról i zamieszczono ilustrację55. Na Śląsku Cieszyńskim rozwijał się skauting. Udział drużyn z tego regionu w pierwszym w Polsce Narodowym Zlocie Harcerstwa odnotowała M. Przyborowska, a A. Kamiński chwalił dwóch harcerzy z Cieszyna, przybyłych pieszo na zlot zorganizowany pod Poznaniem. Zapowiadano również międzynarodowy zjazd harcerzy, który odbędzie się na Śląsku Cieszyńskim w 1932 roku, a w którym udział zadeklarował generał Robert Baden-Povell56. myk” 1933, nr 28, s. 634, 636. Ilustracje na s. 635, 637; do wierszy Heleny Ceysingerówny: „Polały się łzy me czyste, rzęsiste… Na moją młodość górną i chmurną”, „Płomyk” 1933, nr 25, s. 564-567. 50 J. B. Ciżyński: Panu Marszałkowi wszyscy winszujemy dzieci z całej Polski z serc swych pieśń niesiemy, „Płomyk” 1939, nr 27, s. 608-613. 51 W. Malicka: Fartuszek Marysi, „Płomyk” 1930, nr 23, s. 529-530; nr 24, s. 552; nr 25, s. 579-581; M. Ch.: Opis kostiumów oraz nuty do obrazka scenicznego „Fartuszek Marysi”, „Płomyk” 1930, nr 26, s. 607. 52 A. Kitschman: Od Beskidów do Bałtyku. Podróż z flisakiem od gór do morza, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 214-226. 53 [Anonim]: U Kłaptoczy, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 211. 54 J. Duszyńska: Król Łokietek, „Płomyk” 1931, nr 4, s. 92-93; nr 5, s. 117-118. 55 M. Bogusławska: W pałacu króla Bałtyku, „Płomyk” 1926, nr 32, s. 487-490; nr 33, s. 509511; nr 34, s. 525-528; M. Gerson-Dąbrowska: Objaśnienia do obrazka scenicznego „W pałacu króla Bałtyku”, „Płomyk” 1926, nr 38, wewnętrzna strona przedniej i tylnej okładki. 56 M. Przyborowska: Pierwszy w Polsce Narodowy Zlot Harcerstwa, „Płomyk” 1924, nr 1, s. 3-5. Odbywał się on od 3 do 9 lipca 1924 roku pod Warszawą; A. Kamiński: Zlot harcerzy, „Płomyk” 29, nr 1, s. 4-9. Zorganizowany w lipcu 1929 roku; Z bliska i z daleka. Baden-Povell przyjeżdża do Polski, „Płomyk” 1932, nr 31, s. 727. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 311 W czasopiśmie zamieszczano aktualia i ciekawostki dotyczące regionu. Informowano m.in. o skutkach mrozów57, pisano o powodzi z października 193058, odnotowano udział dzieci śląskich w konkursie, na który nadesłano również „lalki Ślązaczki”59. Informowano o adresach szkół zawodowych i proponowanych tam kierunkach kształcenia60; przed okresem wakacyjnym podawano wykaz szkolnych schronisk młodzieżowych, określając stan ich wyposażenia61. Zamieszczano również dane statystyczne (na temat liczby ludności miejskiej62 oraz przyrostu naturalnego63). Jedną z form upowszechniania wiedzy na temat interesującego nas regionu była bogata korespondencja. Wynika z niej, że „Płomyk” docierał do dzieci z Cieszyna, Skoczowa, Morawskiej Ostrawy, Ustronia, Białej, Bielska, Karwina, Goleszowa, Pruchnej, Międzybrodzia Bialskiego, Orłowej, Jabłonkowa, Kawiny, Frysztatu, Bystrzycy nad Olzą, Straconki i wielu innych. Redakcja na różne sposoby okazywała zainteresowanie życiem czytelników, którzy dzielili się m.in. obawami na temat losów ich „małej ojczyzny”, prezentowali piękno swych rodzinnych miejscowości, pisali o przymusie nauki w czeskich szkołach, planach wyjazdu do Polski, akcji pomocowych na rzecz ubogich oraz sierot po poległych, zbiórki na Gdynię, rozwoju teatrzyków amatorskich64. Dzieci ze Skoczowa nadesłały sprawozdanie i zdjęcie z wycieczki na wzgórze Skoczowskie („Kaplicówkę”)65. W jednym z listów opisano zwyczaj chodzenia z „goiczkiem”, wzbogacając go zdjęciem dziewczynek z Ustronia oraz tekstem piosenki66, w innym omówiono zwyczaj obchodzenia 6 grudnia67. Wydrukowano rysunki T. Kubalskiego oraz interpretację piosenki Nad Olzą, uzupełnioną rozważaniami na temat: piękna Istebnej, bogactw naturalnych, ekonomicznych przyczyn napływu Czechów i Niemców oraz ich wpływu na wynaradawianie Polaków, dokonań poety J. Kubisza, efektów budowy polskich szkół oraz zmian w postawie ludu, tłumaczonych słowami przypominającymi biblijną przypowieść: Ziarenka rzucone przez Stalmacha, ks. Świeżego, ks. Londzina i doktora Michejdę zaczęły kiełkować68. 57 Por. Z bliska i z daleka. Wilki na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1929, nr 26, s. 608. 58 Por. Z bliska i z daleka. Powódź na Śląsku, „Płomyk” 1930, nr 12, s. 286. 59 Por. „Płomyk” 1937, nr 8, s. 252. 60 Por. „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918; nr 41, s. 970. Por. Szkoły zawodowe dla dziewcząt. Adresy Szkół Zawodowych Żeńskich, „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918. Por. Adresy Szkół Zawodowych Męskich, „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970. 61 Por. Wykaz szkolnych schronisk noclegowych i schroniska górskie, „Płomyk” 1928, nr 40, wewnętrzne strony przedniej i tylnej okładki. 62 T. Radlińska: O Polsce, „Płomyk” 1922, nr 9, s. 98-102. 63 Por. Z bliska i z daleka. Jak rozrasta się naród Polski?, „Płomyk” 1922, nr 10, s. 113. 64 Por. Listy od redakcji, „Płomyk” 1937, nr 19, s. 599; 1929, nr 42, wewnętrzna strona przedniej okładki; 1926, nr 36, wewnętrzna strona tylnej okładki; 1931, nr 6, wewnętrzna strona tylnej okładki. 65 Por. Gmina w Szkole Powszechnej w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 1928, nr 11, wewnętrzna i zewnętrzna strona okładki. 66 Uczniowie kl. III Szkoły Powszechnej w Ustroniu: Gaiczek, „Płomyk” 1926, nr 38, s. 580-581. 67 P. Duda - ucz. kl. III wydz. w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 31, nr 22, s. 510-511. 68 S. Zahrajówna: Piosenka ludowa „Nad Olzą”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 964-965. �312 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Za cenne uznała redakcja zamieszczenie w „Płomyku” m.in.: recenzji książki G. Morcinka Ludzie są dobrzy69, w której czytelniczka ze Skoczowa wyjaśniała genezę utworu; sprawozdań z przebiegu zorganizowanych w Morawskiej Ostrawie obchodów rocznicy dziesięciolecia niepodległości Polski70, czy informacji o pogrzebie, jaki wyprawił Cieszyn poecie, dzielnemu obywatelowi i żołnierzowi – śp. por. J. Łyskowi71. Uczennica szkoły we Frysztacie wypowiadała się na temat trudnej sytuacji młodzieży polskiej na Śląsku czechosłowackim, tak w sferze życia rodzinnego, jak i szkolnego. Akcentowała znaczenie miesięcznika „Nasze Pisemko”, licznych drużyn harcerskich (m.in. „Sokół”, „Siły”) i innych związków72. Śląsk Cieszyński rozsławiał znany cieszynian, autor ilustracji muzycznych – W. Macura, który zasłynął jako autor oprawy muzycznej do audycji czy słuchowisk H. Nowocieniowej, J. Porazińskiej, B. Hertza, E. Szelburg-Zarembiny, M. Modrakowskiej, W. Tatarkiewicz, L. Krzemienieckiej, M. Konopnickiej i wielu innych. W „Płomykowym” nekrologu tego wielkiego przyjaciela dzieci, przypomniano jego biografię, dokonania, zamieszczono zdjęcie, tłumacząc, iż: W tej tęsknocie do ziemi rodzinnej zbierał artysta ludowe pieśni śląskie i innych uczył te pieśni kochać. Jego pamięci poświęcono audycję, wzbogaconą piosenkami i tańcami opracowanymi przez samego artystę73. O tym, iż radio służyło pochwale krajobrazu, tradycji i historii Śląska Cieszyńskiego świadczą tytuły m.in. takich programów, jak Byliśmy na Baraniej Górze czy Radiowa wycieczka na Baranią Górę, Gronie nase, gronie, hej! (z cyklu Cudze chwalicie, swego nie znacie), Kilof bije, węgiel pryska, W malowanej skrzyni, Na Zielonym Śląsku, Pieśni i tańce śląskie74. Radiowe „wycieczki” do źródeł Czarnej i Białej Wisełki, starego Cieszyna i zamku prezydenta w Wiśle, urozmaicone prześlicznymi pieśniami górali beskidzkich, prowadzili m.in. H. Ładosz, A. Janowski, K. Ćwierk i G. Morcinek. Wiedzę o regionie upowszechniały „Kukiełki śląskie” (Śląskiem na przełaj) i Teatr Wyobraźni, w którym nadano m.in. słuchowiska Z. KossakSzczuckiej. Obraz Śląska Cieszyńskiego wyłaniający się z kart przedwojennego „Płomyka” zachwyca swą różnorodnością. Podejmowana na łamach pisma problematyka budziła wiele emocji, przenikała nie tylko do publicystyki, ale stanowiła też wdzięczne, choć 69 S. Farużanka, ucz. kl. VII SZ II w Skoczowie: „Ludzie są dobrzy”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 972-974. 70 Por. W. Machowska: Co u nas słychać, „Płomyk” 1929, nr 25, s. 585. Uroczystość odbyła się 28 listopada 1928 roku. Czytelniczka dołączyła do listu fotografię ostatniego żywego obrazu zaprezentowanego podczas uroczystości. 71 Por. Listy od redakcji, „Płomyk” 1930, nr 26, dodatkowe kartki z przodu czasopisma. 72 E. Zagórska - uczennica IV kl. Szkoły Wydziałowej we Frysztacie: Dzieci Polskie w Czechosłowacji, „Płomyk” 1935, nr 23, s. 279. 73 H. Ł. [H. Ładosz]: Zgon artysty-muzyka, „Płomyk” 1935, nr 14, s. 390; Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 16/17, s. 465. 74 Por. Radio program, „Płomyk” 1934, nr 2, s. 37; nr 5, s. 99; Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 4, s. 105-106; H. Ładosz: Kilof bije, węgiel pryska, „Płomyk” 1935, nr 8, s. 218; Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 9, s. 254; nr 40, s. 538; „Płomyk” 1938, nr 38, s. 1176; „Płomyk” 1937, nr 11, s. 349; nr 13, s. 414. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 313 trudne tworzywo literackie. Współpracownicy magazynu, jakimi byli także czytelnicy, na bieżąco śledzili losy regionu, na różne sposoby dając wyraz swego zainteresowania jego historią, kulturą i malowniczym położeniem, a nade wszystko zaletami jej mieszkańców. Bibliografia: [Anonim]: Kolęda górnośląska, „Płomyk” 1921, nr 20, s. 65 [Anonim]: Książki pisane „od serca”, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 218 [Anonim]: Pamiętamy o rówieśnikach zza Olzy, „Płomyk” 1938, nr 9, s. 178 [Anonim]: Sztuka ludowa na Śląsku, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 220-221 [Anonim]: U Kłaptoczy, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 209-214 [Anonim]: Uznanie granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przez mocarstwa europejskie, „Płomyk” 1923, nr 7, s. 76-77 [Anonim]: W 15-tą rocznicę pierwszego powstania śląskiego, „Płomyk” 1934, nr 3, s. 56 [Anonim]: Z dziejów Śląska Cieszyńskiego, „Płomyk” 1938, nr 7/8, s. 170 Adresy Szkół Zawodowych Męskich, „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970 Adresy, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 282 Białek J. Z.: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Warszawa 1979 Bogusławska M.: W pałacu króla Bałtyku, „Płomyk” 1926, nr 32, s. 487-490; nr 33, s. 509-511; nr 34, s. 525-528 Bruski A.: Beskid, „Płomyk” 1936, nr 3, s. 66-67 Burek W.: Śląsk Zaolzański, „Płomyk” 1938, nr 10, s. 202 Ch. M.: Opis kostiumów oraz nuty do obrazka scenicznego „Fartuszek Marysi”, „Płomyk” 1930, nr 26, s. 607 Charszewska Z.: Gałgankowe lalki, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 280-282 Ciżyński J. B.: Panu Marszałkowi wszyscy winszujemy dzieci z całej Polski z serc swych pieśń niesiemy, „Płomyk” 1939, nr 27, s. 608-613 Dmochowski S.: Historia pary butów, „Płomyk” 1928, nr 12, s. 273-275 Duda P.: Co u nas słychać, „Płomyk” 31, nr 22, s. 510-511 Duszyńska J.: Król Łokietek, „Płomyk” 1931, nr 4, s. 92-93; nr 5, s. 117-118 Farużanka S.: „Ludzie są dobrzy”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 972-974 Gerson-Dąbrowska M.: Objaśnienia do obrazka scenicznego „W pałacu króla Bałtyku”, „Płomyk” 1926, nr 38, wewnętrzna strona przedniej i tylnej okładki Gmina w Szkole Powszechnej w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 1928, nr 11, wewnętrzna i zewnętrzna strona okładki Iwanicka M.: Testament Żwirki i Wigury, „Płomyk” 1937, nr 12, s. 354-357 Iwanicka M.: W walce o piastowską ziemię, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 386-391 Janowski A.: Granice Polski, „Płomyk” 1919, nr 9, s. 167-170 Janowski A.: Plebiscyt, „Płomyk” 1920, nr 9, s. 68 Janowski A.: Wieża Piastowska w Cieszynie, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 219-220 Kamiński A.: Zlot harcerzy, „Płomyk” 29, nr 1, s. 4-9 Kitschman A.: Od Beskidów do Bałtyku. Podróż z flisakiem od gór do morza, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 214-226 Konarski K.: Co się kiedyś na Śląsku działo, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 216-217 Konopnicka M.: A jak Ciebie..., „Płomyk” 1919, nr 15, s. 281 �314 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Konopnicka M.: Już przyszedł czas..., „Płomyk” 1919, nr 5, s. 81 i 86 Kosmowska I.W.: Na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1930, nr 35, s. 801-808 Kucharska M.: Tematyka śląska na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Kwartalnik Opolski” 2004, nr 4, s. 137-153 Legenda o św. Barbarze według „Z biegiem Wisły”, „ Płomyk” 1919, nr 5, s. 85-86 Listy od redakcji, „Płomyk” 1926, nr 36, wewnętrzna strona tylnej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1929, nr 42, wewnętrzna strona przedniej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1930, nr 26, dodatkowe kartki z przodu czasopisma Listy od redakcji, „Płomyk” 1931, nr 6, wewnętrzna strona tylnej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1935, nr 7, s. 194 Listy od redakcji, „Płomyk” 1937, nr 19, s. 599 Ładosz H.: Kilof bije, węgiel pryska, „Płomyk” 1935, nr 8, s. 218 Ładosz H.: Zgon artysty-muzyka, „Płomyk” 1935, nr 14, s. 390 Machowska W.: Co u nas słychać, „Płomyk” 1929, nr 25, s. 585 Malicka W: Fartuszek Marysi, „Płomyk” 1930, nr 23, s. 529-530; nr 24, s. 552; nr 25, s. 579-581 Morcinek G.: Gustaw Morcinek, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 770 Morcinek G.: Jezuskowa pierzynka, „Płomyk” 1931, nr 16/17, s. 367-368 Morcinek G.: Judasz, „Płomyk” 1938, nr 30/31, s. 946-950 Morcinek G.: Najmilszy gazda w Wiśle, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 222-224 Morcinek G.: Narodziny serca, „Płomyk” 1931, od nr 1, s. 11-14 do 1932, nr 21, s. 502-504 Morcinek G.: O wielkim Ślązaku, „Płomyk” 1929, nr 38, s. 892-893 Morcinek G.: Od Połomu po Odrę, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 461-464 Morcinek G.: Przecież tam są ludzie, „Płomyk” 1938, nr 25, s. 776-779 Morcinek G.: Wspomnienie, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 771-773 Morcinek G.: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 95-96 Morcinek G.: Z bliska i z daleka. O szkołę polską na obczyźnie, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 225-226 Morcinek G.: Z niemieckiej szkoły. W: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 217-218 Morcinek M.: W zadymionym słońcu, „Płomyk” 1936, nr 15, s. 405-406 Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 16/17, s. 46 Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 4, s. 105-106 Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 40, s. 538 Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 9, s. 25 Owczarek M.: Tam, gdzie Pan Prezydent odpoczywa, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 456-457 „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918 „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970 „Płomyk” 1937, nr 8, s. 252 Płomykowe kroniki w wyborze. Lata 1922-1939. Wybór: M. Kochanowska. Warszawa 1984 Poczytajmy sobie, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 109 Podhajna S.: O Śląsku, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 84 Prażmowski J.: Śląsk, „Płomyk” 1926, nr 24, s. 369-376 Przyborowska M.: Pierwszy w Polsce Narodowy Zlot Harcerstwa, „Płomyk” 1924, nr 1, s. 3-5 �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 315 Radio program, „Płomyk” 1934, nr 2, s. 37 Radio program, „Płomyk” 1934, nr 5, s. 99 Radlińska T.: O Polsce, „Płomyk” 1922, nr 9, s. 98-102 Rodziewicz W.: Stańmy do wyścigu pracy przed dwudziestą rocznicą odzyskania niepodległości, „Płomyk” 1938, nr 6, s. 122-123 Rodziewiczówna B.: Obyczaje i zwyczaje ludu śląskiego, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 391-393 Ron. L.: Albumy dla rodaków na obczyźnie, „Płomyk” 1934, nr 40/41, s. 972-973 Szkoły Zawodowe dla dziewcząt. Adresy Szkół Zawodowych Żeńskich, „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918 To i owo. Dzieci na plebiscyt, „Płomyk” 1921, nr 3, s. 23 To i owo. Sprawa Śląska, „Płomyk” 1921, nr 13, s. 99 Uczniowie kl. III Szkoły Powszechnej w Ustroniu: Gaiczek, „Płomyk” 1926, nr 38, s. 580-581 Urwicz J.: Hufiec nad Olzą, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 393-396 Wykaz szkolnych schronisk noclegowych i schroniska górskie, „Płomyk” 1928, nr 40, wewnętrzne strony przedniej i tylnej okładki Wysznacka M.: Rocznice, „Płomyk” 1919, nr 15, s. 278 Z bliska i z daleka. Powódź na Śląsku, „Płomyk” 1930, nr 12, s. 286 Z bliska i z daleka. Pan Morcinek i „Płomyk”, „Płomyk” 1934, nr 13, s. 291 Z bliska i z daleka. Baden-Povell przyjeżdża do Polski, „Płomyk” 1932, nr 31, s. 727 Z bliska i z daleka. Jak rozrasta się naród Polski?, „Płomyk” 1922, nr 10, s. 113 Z bliska i z daleka. Wilki na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1929, nr 26, s. 608 Zagórska E.: Dzieci Polskie w Czechosłowacji, „Płomyk” 1935, nr 23, s. 279 Zahrajówna S.: Piosenka ludowa „Nad Olzą”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 964-965 Ze świata. Podział Śląska, „Płomyk” 1921, nr 16, s. 134 Źródła Wisły według ks. Macoszki, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 86-87 Shrnutí Obraz Těšínského Slezska na stránkách časopisu „Płomyk“ (1947 – 1939) Redakce časopisu „Płomyk“, v meziválečném období dvaceti let nejpopulárnějšího časopisu pro děti a mládež, mnoho pozornosti věnovala propagování vědomostí týkajících se tématiky Těšínského Slezska. V období obrody polské státnosti uvedený časopis nahrazoval absenci školních učebnic, ale byl také cenným zdrojem informací pro dospělé, proto také, mezi jeho funkce v době obrozování se nového státu, byla zapsána potřeba šíření ideje regionalismu, a „Płomykové“ výpravy do různých zákoutí Polska se týkaly taktéž Těšínského Slezska. Toto téma bylo probíráno na stránkách uvedeného časopisu v různých literárních a publicistických formách. Tvořily je výpovědi známých autorů, ale také texty podepsané pseudonymy anebo kryptonymy. Jednalo se o články, relace, informační nóty, prózu, poetické výtvory, scénické obrázky, zprávy, reportáže, legendy, oznámení týkající se rozhlasových programů, ale také korespondence čtenářů magazínu, a dokonce i zajímavosti. Po věcné stránce materiál zahrnuje mezi jinými publikace týkající se revindikace územní, kultury a slezské krajiny, běžných událostí, skautského hnutí anebo života ve školách. Zvýšený nárůst zájmu o turistickokrajinné hodnoty, kulturu, zvyky, víru anebo dějiny regiónu na stránkách časopisu byl zazna- �316 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví menán ve dvacátých a třicátých letech. Výsledkem toho byla monografická vydání „Płomyka“, věnovaná lidem, kteří se velmi zasloužili o Těšínské Slezsko a osobitostí tohoto regiónu. Mezi autory, kteří se této, pro nás zajímavé problematice věnovali, mezi jinými patří: Gustaw Morcinek, Stanisława Podhajna, Aleksander Janowski, Józef Włodarski, Irena Wanda Kosmowska, Aleksander Kamiński, Henryk Ładosz, Julia Duszyńska, Wanda Malicka, Kazimierz Konarski, Maria Gerson-Dąbrowska a celá řada jiných. Bohatý literární a publicistický materiál byl obohacen grafickou úpravou magazínu: fotografiemi, reprodukcemi prací známých autorů (mezi jinými Jana Wałacha, Pawła Stellera) anebo ilustracemi (např. autorů z řad obyvatel tohoto regionu). Summary The image of Cieszyn Silesia in the pages of “Płomyk” (1917-1939) The editors of “Płomyk”, the most popular magazine for children and youth in the interwar times, paid a lot of attention to promoting the knowledge of Cieszyn Silesia. In the period of reconstruction of the Polish state, the magazine was a substitute for lacking school course books and a precious source of information for adults. Therefore, the formula of the magazine, which came into being along with the rebirth of the state, included the need for spreading the idea of regionalism and “Płomyk” trips to different parts of Poland also comprised Zaolzie. The subject of Zaolzie was undertaken in the magazine in various literary and press forms. These were statements of famous authors or texts written under pen names and they included such forms as: articles, reports, information notes, literary fiction, poems, short stage forms, reportages, legends, announcements of radio programmes, readers’ correspondence, or even merely interesting facts and hot news. The subject matter comprises, among other things, publications concerning the territorial regaining, Silesian culture and landscape, current issues, the skauting, or school life. The interest in the tourist and scenic values, culture, customs, beliefs or history of the region increased in the magazine in the twenties and thirties. This was manifested in monographic issues of “Płomyk” which praised the achievements of people associated with Cieszyn Silesia and specificity of the region. The authors who explored the issues which are focused on in this study were: Gustaw Morcinek, Stanisława Podhajna, Aleksander Janowski, Józef Włodarski, Irena Wanda Kosmowska, Aleksander Kamiński, Henryk Ładosz, Julia Duszyńska, Wanda Malicka, Kazimierz Konarski, Maria Gerson-Dąbrowska, and many others. Valuable literary and press material was enriched with the graphic layout of the magazine – with photographs and reproductions of the works of famous artists (e.g. Jan Wałach or Paweł Steller), as well as illustrations (often made by the inhabitants of the region). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b1fe4e3f7af88b352f33fff5741f75.pdf a725b97a2e24e622a1fc7f82c062785c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Tybetańczycy - astrologia i astronomia kosmologia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1813 Title A name given to the resource Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współczesnych Tybetańczyków / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.147-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 ']c)ANNA TC)KARSKA-13AKLR Katedra Etnologi.i i Antropologii Kulturowe] Uniwersytet V/,HszawsKl OBBAZ TRADYCYJNEJ ASTRONOMII I ASTROLOGII ZAREJESTROWANY U WSPÓŁCZESNYCH TYBETAŃCZYKÓW :"liarą zainte.res'O"'vania jakim Tybetańczycy otaczają astronomię i astr.ologię może być fakt iż pierwszych pięć tomów Kandżuru zawiera aż ;)2 traktaty związane z tantrą Kalaczakry, która jest jednym z głównych źródeł tybetań:=:kiej wiedzy o gwiazdach. Wiedza ta 'Obejmuje matematykę, astronomic; i astrologię l nazywana je~t "badaniem gwiazd" (tyb. skar clpyacl "j. Służy ona do obliczania pOZYCJiplanet, tworzenia kalendarza i przewidywania zaćmień. Tyhetańczycyc;ą również specjalistami w dziedzinie horoskopów indywidualnych i zbiorowych. choć w odróżnieniu od innych społeczeństw nie wykazują zainteresowania przewidywaniem ludzkich charakterów wynikających z konfiguracji astronomicznych w chwili urodzenia". Tworzą także tzw. almanachy dni pomyślnych i niepomyślnych dla określonych czynności 4. Na każdy kolejny rok kalendarz ustalany jest w pewnym sensie od nowa przez powołanych do tego astrologów (tyb. skar bskyed skar dpyad pa, skar ma mkhan) Si wyrocznie 6. l Por. A. C.soma de Koros, Tibetan Studies. Budapest 1984, przyp. s. 21 - 22. N.Rerich, Tibietsko-rtLssko-anglijskij slo war' s sanskritskimi parallelami. T: Ka-Kha, Moskwa 1983, s. 155, t. Na-Pa, Moskwa 1985, s. 240. 3 R. de Nebesky-Wojkowi,tz, Oracles and Demons of Tibet. The Cult and Iconography of the Tibetan Protective Deities. (Mouton and Co.) ~he Hague 1956" s. 87; L. A. Waddei, Tibetan Buddhism With Its Mystic Cults, Symbolism and Mythology. (Dovc,r Publ.) New York 1972-, St. 458. ~ A. Berzin, Wykład o astronomii i astrologii tybetańskiej. Nagranie z lipca 1986, s. 7 maszynopisu (dalej: A. Berzim). ó)J. N. Rerich, Tibietsko ... , op. cit., t. Ka-Kha, s. 155 - 156. 1 t J. 6 Kalendar'nyje obyczai i obriady Moskwa 1985, s. 196; J. F. Avedoil'l, In 1984, s. 238 - 270. 10· narodow Exile from Wostocznoj the Land Azji. Nowyj of Snows. gad. London �JOANNA TOKARSKA-BAKIR Z horoskopem konsultowana jest każda ważna decyzja państwowa 7. Podobne zwyczaje mają w życiu osobiSltym wszyscy zamożniejsi Tybetańczycy, zamawiający progncstyki u lamy-astrologa (zwanego 'tym, który zna o·bliczenia':rtsis pa, lub też 'tym, który zna czas' dus ses pa) 8. Astrologia tybetańska związana jest nierozerwalnie z medycyną. Głównym nśrodkiem kształcenia w obu tych dziedzina,oh była w wolnym Tybecie uczelnia sMan rtsi khan g, która przyjmowała studentów obojga płci {w odróżnieniu od starszego od niej Chag po ri, kształcącego samych mnichów li). Jej ranga wzrosła jeszcze bardziej po reformie przeprowadzonej w latach dwudziestych naszego wieku na wniosek XIII Dalaj Lamy, przez jego osobistego lekarza mKhyen rab Nor bu 10. Obecnie, w niespełna trzydzieści lat od z.ajęcia Tybetu przez Chiny, aSltrorromia tybetańska wykładana jest tylko w jednym ośrodku, w Tibetan Medical and Astro Institute w Dharamsali (India) 11, który stał si~ kulturalnym centrum Tybetarlczyków na wyg'llaniu. Ośrodek ten wydaje rokrocznie kalendarze, które wiszą w wielu tybetańskich domach Ie. W ośrodku tym studenci uczą się początkowo obliczerl astronomicznych (tyb. clbang-char sa rtsis), które' sporządza się na charakterystycznych drewnianych tabliczkach (tyb. sa gśong), pokrytych kredowym pyłem. Osiągnąwszy w tym biegłość "przystępują do studiów nad obliczeniami subtelniejszymi: dni, pór roku, zaćmień, poziomu opadów, dni dla siewu i żniv.'; a także lokali,z·ow-aniaw czasie i przestrzeni klęsk naturalnych, jak obsunięcia i trzęsienia ziemi 13 • Uczą się tam także innych obliczeń "usługowych", dotyczących np. czasu życia, osobistych kolei losu (tyb. gson rtsis) i małżeństwa (tyb. bag rtsis). Osobny dział stanowią horoskopy związane z przewidywaniem czasu i przyczyn śmierci, dawnych i przyszłych odrodzeń, a także modlitwy za zmarłego - wszystko to wchodzi w zakres tZ\~'. gźin rtsis '". II Moim celem jest ukazanie ,tradycyjnej tybetańs.kiej wiedzy o astrol1Cill1iii astrologii jako systemu: "zespół znaczeń i pla'nów ,odniesienia. ni~ zaś Jednego ze znaczeń lub jednego tylko z licznych jego planów od7 Ibidem. ~ Rerich, op. cit., t. Tha-Da, s. 180; Waddei, op. cit., s. 458 - 46,i. 9 Po;r. Tashi Dorjee, Education in Tibet. "The Tibet Journal", t. 2, nr 4, s. 34- 35; [Informator Tibetan MeclicaL and Astro InsUlae w Dharamsali], s. 17. (Z) 10 T. Dorjee, Education ... , op. cit., ·s. 35. 11 [Informator ... l, op. cit., s. 8 - 9. 1~ Rok 1987 nosi nazwę żeńskiego roku ognistego zająca (tyb. me mo yes Lo). 13 T. Dorjee, Education ... , op .cit., s. 35. 14 Ibidem. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 149 niesienia" 15. Jego idealną realizacją byłaby konstrukcja samoobjaśnia:iąca się, której sens wyłaniałby się z konfiguracji elementów z ich wzajemnej relacji, zamiast tkwić nieruchomo w poszczególnych składnikach 16. Przyjętą metodę badania nazwałam hermeneutyczną obserwacją przedmiotu. Zwykle używa się w tym kontekście określeń takich jak "opis" czy "interpretacja". Ponieważ słowo "opis" może być wzięte za eufemizm obiektywizmu, a "interpretacja" - subiektywizmu, decyduję się tu posłużyć kategorią obserwacji, która wydaje się równoważyć te skrajności. Udane próby przezwyciężenia wspomnianej alternatywy ma na swym koncie hermeneutyka 17. Przyjmując z góry że każdy opis jest interpretacją 18, postuluje ona ustalenie sensów przedmiotu przez odwołanie się do wrażliwości poznającego. Zrozumieć symbol, to, jak pisze Ricoeur, ulokow'ać go w obrębie homologiczm-j całośei szerszej niż dany symbol i stanowIącej pewien system "'. Zgodnie z regułą hermeneutyki cel ten bywa osiągany, gdy żyje :.:i~ w aurze badanego sensu. Obcowanie z nim nie oznacza bynajmniej żadnej formy konwersji. Chodzi raczej o spowinowacenie myśli z rzeczą, która jest przedmiotem badania. Taka jest wydaje się, faktyczna treść hermeneultycznego koła: "należy zrozumieć, żeby uwi'erzyć, lecz trzeba wierzyć, żeby zrozumieć" "0. Obfitość materiału historycznego, z którego korzystam, nie oznacza, bym uważała, że uwarunkowania historyczne są tu najważniejsze. Aby posłużyć się sformułowa1niem Eliadego: "Historia fenomenu religijnego nie może odkryć przed nami tego wszystkiegCJ; co fenomen ten przez sam fakt swego iSltnienia usiłujE) nam wykazać" "'. Chodzi więc znów o zachowanie umiaru, o to, by nie lekceważąc strony historycznej zja',viska, nie redukować go do tegJ czy innego pojsdynczego aspektu. Całkowicie rezygnuję natomiast z fenom:?nologicznej komparatystyki, którą Ricoeur zalecał jako punkt wyjścia wszelkiego hermeneutycznego badania. Zgodzić się trzeba z van der Leeuwem, gdy mówi: "Nigdy się nie da powiedzieć z całą pewnością, co jest moim zrozumieniem, a co zrozumiałością tego, co zrozumiane" ""o Wypowiedż ta stanowi jednak obosieczną M. Eliade, SacTlim-mit-historia. Warszawa 1970, S. 36. o dialektyce [Człowiek jako projekt I. IW:] Osoby. Oprac. M. Jan:on, SL Rosiak, Gdańsk 1984, s. 294. 17 Szczególnie hermeneutyka Paula Ricoeura. 18 Paul Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985, S. 70. 19 Ibidem, s. 86. ,n Jb'idem, s. 70. 21 M. Eliade, Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy. (Princeton Uni\'ersity Pres.s) Princeton 1974, s. XIV. "" G. van der Leeuw, Fenomenologia religii. Warszawa 1980, S. 713. 15 lo Por. Sartre �150 JOANNA TOKARSKA-BAKIR broń w dyskusjach nad wyborem języka, który posłuży do opisu obcej kultury: zwolenników fenomenologii zdaje się obdarzać nieograniczoną wolnością interpretacji, zaś scjentystów umacnia w przekonaniu, iż nie sposób wyjść poza kategorie własnej kultury. Tak pojęta fenomenologia religii \vielokrotnie zawo:lziła oczekiwania. Proponowany przeze mnie powrót do szczegółów nie oznaczałby jednak zamknięcia się na powrót w klatce wąskipj sDccjalizac.ii. Zarówno pochopna synh'za, jak i analizy wiodą na manowce uproszczeń, zaś przerzuca'nie się z jc:dnej skrajności w drugą sportretowane zostało już dawno w pojedynku dwóch Gombrowiczowc:kich bohaterówe3• Klęska kolejnej metody nie może oznaczać cofnięcia się do punkitu wyjścia, "wyzerowania" skali. "Powtarzające się porużki intelektu służą doświadczeniu nie mniej niż ostateczne jego porządkowanie" C4. Wynika z nich zalecenie nowej uważnośei i dialektycznego podejścia do przedmiotu badań. Proponowana przeze mnie metoda obserwacji jest w zasadzie konsekwentnym zastos·owaniem Ricoeurowskiego hermeneutycznego koła e5. a także swoistą radykalizację Eliadowskiego postulatu badania zjawisk religijnych w skali religijnej eB. Na tę ostatnią propozycję niektórzy etnografowie odpowiadali, iż nie sposób badać słonia w kategorii "słonioWości", gdyż nie jesteśmy słoniami. Jednak badanie humanistyczne, tak jak rozumieli je Dilthey, Bachtin, Ricoeur czy Eliade, nie polega naintelektualnym klonowaniu rzeczywistości przez jednostki o wspólnej cha-o rakterystyce. Chodzi w nim nie o genetyczne' pokrewieństwo podmiotu ; przedmiotu, lecz o właściwy dobór kategorii badaniit, wybór umożliwiający komunikacjq, k~óra jest raison d'etre wszelkiego poznania. Eliade uczula nas na ważność tego właśnie WybOTU. Przy wszystkich swych zalet<'ch fizyka kwanto'Na mnicij się nadaj'e od klasyczrnej do zbudowania zwykłego mostu. Skoro skc.la tworzy zj8wisko, eksplan~ms pytania o ontologię zjawiska religijnego powinien być uzgodninny kategorial'l1ie z jego eksplan:mdum. Naiwnością byłoby oczekiwać, że da się ono wyjaśnić pdo bnie j2k objaśni''! s'ię działanie żarówki czy maszyny parowej. Proponowana tu radykrtlizacja Eliadowskiego postulatu' wyraz a SIC: w zachowaniu "jedności rniejsca" badanego zjawiska: chcc: mówić o astronomii Tybetańczyków w skali tybetańskiej i buddyjskiej. \V ślad za tym musi pójść przewartościowalnie stosunku kaiegorii emicznych do etycznych C7. Niedocenianie tych pierwszych w epoce sirukW. Gombrowicz, FerdyclHrke. " G. Bataille, cyt. za: Osoby. "l ;:,')Hicoeur 1 op. cit., 5. Warszawa 1956, rozdz. V. Oprac. M. Janion, SL Rosie>;, Oj!. cit., s. 272. 69. :VI. Eliace, Traktat o histOTii relig·i. Warszawa 1966, s. 1. Patrz na ten temat J. Tokarska-Bakir, 'P.,ntropologia a myśicnie "Etnografia Polska" (w druku). CH 27 potoczne, �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 151 turaLzmówodcięło etnologię do żywego materiału, pozbawiając ją czynnika. który podobnie jak doświadczenie, scala to, co myśl dyskursywna musi wyodrębniać t8. Jednocześnie z ograniczeniem znaczenia etic "9 wypada dokonać reinterpretacji emic, sprawdzając, czy nie daje ono nowych możJ:wości metod010gicznych. Nie chodzi 'o bezkrytyczne posługiwanie się kategor'iami 'TI3Itywnymidla tworzenianeomitologii, lecz ,o świadome użycie obcego języka by zrekonstruować równie ,obcy, autonomicz'ny system myślowy. Sytuacja etnologa badającego obcą kulturę przypomina w oczywisty sposób poło,żenie tłumacza: każdy etnograficzny opis jest lepszym czy gorszym przekładem 30. Maksymalne wykorzys>twnie w nim kategorii. cmicznych mogłoby stanowić k1'ok w kierunku idealnego s10vm~ka jednojqzycznego, o którego przewagach nie trzeba mkogo przekonywać. Kategorie etyczne nieuniknione, aby praca taka była czytelna podporządkowane byłyby kategoriom natywnym, a ich suwerenność ograniczona do minimum wyznaczonego komunikatywnością tekstu, Moim celem jest rozumiejące 31 odtworzenie kategorii emicznych, które wyrażają i organizują tradycyjną tybetańską wiedzę o astrO'logii i astroncmii. Przedstawione ,tu materiały zdają relację z tego, jak postrzegają ją Tybetańczycy i to zarówno w wymiarze ontologicznym (np. status mcdE:il astr-oncmicznych i wróżb), historycznym (własna wersja historii rozszerzania się dokryn astronomicZinych, odbiegających od ustaleń ty betan:styki zachodniej), jak i praktycznym, użytkowym (determinizm kar· miczny i czynnik wolnej woli). Do minimum ograniczam mają interwencję w materiał -- relacjonuję poglądy, od siebie dodając tylko to czego wym~lga przejrzystość relaoji. To przeformułowarnie stosunku emic do etic wprowadza na pierwszy plan tfzy kwestie: 1) języka opisu, 2) doboru źródeł, 3) tradycyjnej metody obiektywizacji faktów przez analizę historyczną. Zc· względu na możliwość nieporozumień zagadnieniom tym poświęcę ,. G, Bataille, cyt. za: Osoby .. " op, cit., s .. 27l. '" W untropologii amerykańskiej termin "etic" (od ang. jonetic) funkcjonował POCZLlt~owO w znaczeniu: "to, co fonetyczne jest (... ), obiektywne, zewnętrzne, dane :e::lnakowo użytkownikowi odnośnego języka i jego badaczowi, zaś to, co £onemiczne jest subiektywno-kulturową organizacją tego co fonetyczne" (J. Kmita, KuiwTa i poznanie. Warszawa 1935, s. 77). Jednakże coraz częściej wyrażano wątpliwość co do obiektywnego chal-akteru kategorii etycznych, ograniczając ich znaclc:lie do tego. co "artykułowane jest jako zjawisko zobiektywizowane na grunc~e kultury badacza", pozbawione natomiast "w'szelkiej obiektywnej rzeczywist0~ci zewnętrznej" Ubidem). ;;" ..Tłumaczenia zawsZ2 są zdradą (... ), w najlepszym przypadku przypominctją :ewą stronę brokatu. widać tam wszystkie nici, ale brak finezji barw i rysunkl:" (O. Kakuzo. Księga herbaty. Warsrowa 1986, s. 35). ~l l"atrz E. Mokrzycki, ZaŁożenia socjologii humanistycznej, Warszawa 1971, s, 76. �152 JOANNA TOKARSKA-BAKIR teraz trochę mie]SCa, co nie obejdzie się bez paru powtórzeń. Celem proponowanej tu rozumiejącej obserwacji materiału jest wydobycie warstwy znaczeń emiczmych. B a d a n i e e m i c z n e n i e a z n a c z a j e d n a k ż a d n ą m i arą b a d a n i a l i t e r y, l e c z i s t o t ę, P r z Y c z y 111 t o T Y b e t a ń c z Y c Y r o z s t r z y g a j ą, c o ] e s t l i t erą, a co i s t o tą. ad 1) Wywiady i ankiety, a także wykłady na temat astrologii tybetańskiej, zapisywane były w języku angielskim, a ważniejsze terminy techniczne Itakże po tybetańsku. Oto argumenty, które skłoniły mnie do wyboru takiej strategii. Każdy przekład wymaga kompromisów między wiernością wobec oryginału (która w przypadku skrajnym niesie z sobą niebezpieczeństwo mechanicznej kalki) i tendencją do parafrazy (która z kolei grozi zagubieniem w metaforach oryginalnego sensu). Kompromis ten jest szczególnie dotkliwy w wypadku języków azjatyckich. Jak pisze Eva Dargyay "tłumacz zawsze jest interpretatorem. Dwuznaczności i sprzeczności łatwo wypaczają tekst oryginału" 32. Kłopot zwiększa się z powodu szczególnych cech języka tybetańskiego, który nie rozróżnia między rzeczowrnikami i czasownikami, co sprawia, że dany wyraz może być tłumaczony zarówno np. podmiotem, jak i okolicznikiem czy dDpełnieniem 33. Do zwykłych problemów przekazu filologicznego trzeba Jeszcze dodać trudności, które wiążą się z tłumaczeniem pojęć z zakresu buddyjskiej duchowości. Tę ostatnią kwestię trafnie ujął wielki włoski tybetolag, Giuseppe Tucci: "Właśnie dlatego, że święte teksty były zaledwie symbolicznymi wskazówkami, aby odczuć ich działanie w mistycznej świadomości należało otrzymać od mistrza ustne nauki" 31. Ponieważ celem poniższego tekstu jest zapis pewnego stanu świadomości religijnej. utrwalonego w zarejestrowanych przeze mnie wypowiedziach s€lnsy literalne i znane przekłady indalogiczne wielu tel'minów (tak polskich, jak i obcych) nie mają tu żadnego zastosowania. Rekonstrukcja subiektywnych sensów emicznych musi się odbywać w ścisłej współpracy z tybetańsk,im informatorem i przy pomocy środków przekładowych, które on w)llbiera. W przeciwnym razie badane sensy przestają być emiczne, a my po raz kolejny zaczynamy zgłębiać nasz własny etic "s, przekonani, że jest to w pełni zobiektywi'zowana kartezjańska res extensa. Powyższa argumentacja skłani!a mnie do oparcia się na angielskim 32 E. K. Dargyay, Gesche Lobsang Dargyay, Le Livre Tibetain des Mort s. Bardo-Thada!. (Dervy-Livres) Paris 19R2, s. 43. 3:1 Ibidem. 31 G. Tucci, Tibetan Painted Scrolls. (La Libreria della Statal Roma 1949, t. 1, s. 85. 35 Czy może raczej emic, bo odrywamy się wówczas od przedmiot:l badania. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 153· słownictwie przekładowym, które powstaje od kilkudziesięciu lat w wie-lu zachodnich ośrodkach buddyzmu tybetańskiego. Prace prowadzone są przez kompetentne zespoły tłumaczy pod kierunkiem lamów. Ośrodków tego typu jest wiele, są ito m.in. grupy skupione wokół Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition (FPMT) 36. Polskie przekłady pojęć doktrynalnych opieram na słowillictwie religijnym wypracowanym' przez dwie inne grupy tłumaczy: 1. Translation Bureau działające przy Library of Tibetan Works and Archives w DharamsCili, Indie, pod osobistym kierunkiem XIV D::daj Lamy: Sherpa Tulku, Alexander Berzin i Jonathan Landaw 3'; 2. Niilanda Translation Committee, działające od niedawna pod kierunkiem Chogyama Trungpy 38. Ogromna waga, jaką lamowie przywiązują do kwestii wierności przekładu, a także historyczne doświadczenie Tybetańczyków w ,tej dziedzinie są dla mnie gwarancją, iż zaakceptowane przez n:ichokreślenia są najlepszymi środkami wyrazu dla oddania w językach europejskich (tj. w jęz. angielskim) emicznych intuicji religijnych. Wszystko to nie oznacza oczywiście bym inie sięgała do języka oryginału, jednakże korzystanie z mojej znajomości tybetańskiego ma charakter zdecydowanie uzupełniający, jako że dostęp do warstwy rzeczywistych znaczeń emicznych wymaga stalej obecności tybetańskiego interpretatora. Zaznaczyć: też należy, iż poniższe opracowanie ma charakIter studium etnograficznego, nie zaś' filologicznego. ad 2. Przeformułowanie stosunku ernie do etic wpływa takż·e na odpowiedni dobór źródeł. Za najbardziej użyteczne dla celów tej pracy uznałam świadedwa Tybetańczyków i buddystów tybetańskich, żyjących w kręgu i'Odo-tybetańskim. ldea'lną okazją do uzyskania źródła jest sytuacj.a, która mieści się w kategoriach tradycyjnego otrzymywania nauk, uczestnictwo w tradycyjnym tybetańskim przekazie kuLturowym 39. W3runkiem włączenia się w ten przekaz jest uzyskanie nauk od kogoś, kto) sam otrzymał je od osoby upoważnionej do ich przekazywania. Ten typ 3G Wydaje serię Wisdom Publication. Znane są też prace wydawane przez szwajcarski Tibet-Institut Rik,on, np. praca Daniela Barlochera, Testimonies of the Tibetan Tulkus. A Research among Reincarn(lite Buddhist Masters in Exile. Rikon 1982, t. 1 - 2 (2). 37 Por. A. Berzin, Buddhist Terminology. Suggestions for Translation into Western Languages. (Aryatara Institute) Jagensdorf 1985. 3l Par. The Rain of Wisdom. The Essence of True Meaning. The Vajra Songs. of the Kagyii. Gurus. (Shambhala) Boulder alIld London 1980 (Z). 3J Por. Sonam Gyatso, Essence of Refined Gold. Tłum. i wyd. G. H. Mullin,. (Gabriel/Snow Lion) Ithaca 1982, s. 35, 40, 185 (Z). �154 JOANNA TOKARSKA-BA KIR .źródeł jest szczególni'e trudny do uzyskania. Dotychczas udało mi się osiągnąć zaledwie warunki do niego przybliż'one. Myślę tu o wykładach Alexandra Berzina, długoletniego tłumacza i współpracownika XIV Dalaj Lamy, wygłoszonych przez .niego w czasie jego pierwszej wizyty w Polsce JO. Kategorię zbliżoną do źródeł pierwszego typu stanowią tłumaczenia i opracowania nauk lamów, wydawane współcześnie w Indiach i na Zachodzie. Wydawnictwa te często spełniają najsurowsze wymagania stawiane współczesnym źródłom etnograficznym. Jako przykład rzete1ności zapisu służyć mogą prace wymienione w przypisach 36, 52, 85 etc. Ogólnie nazywamy je źródłami drugiego typu i zaznaczam je w przypisach dużą literą Z. Trzeci typ źródeł, którymi się posługuję to rutynowy wywiad eltnc'graficzny 41. Czwarty zaś stanowi ankieta, rozesłana przeze mnie do kilku ośrodków medycyny i astronomii tybetańskiej 4~. Ost3ltni piąty typ źródeł, najmniejszy przystosowany do celów tego ujęcia, stanowią klasyczne zachodnie opracowania naukowe omawi'anego problemu (źródła piątego typu). ad 3) Taki dobór źródeł nie oznacza braku zainteresowania dla tzw. faktów historycznych, lecz po prostu inne sformułowanie celów badania. Jako etnolog nie chcę i nie mogę wkraczać w orientalistyczne rozważania o tym "jak to było napr<.:'..l(·'. Od filologów i historyków różnią mnie dość fundamentalne założeni :\. Za Eliadem i Jungiem przyjmuję, że zjawiska religijne mają swoją autonomię, niesprowadzalną do wymiaru hi.storycznegol3, czy jakiegokolwiek innego pojedynczego wymiaru. Zgadzam się z Eliadem, który pisał: "Światy wywodzące się z wyobraźni są autonomiczne. Oczywiście nie można zrozumieć kultu cargo bez kolonializmu lecz tym bardziej nie można go zrozumieć bez mitologii poprzedzającej etap kolonialny, bez prymitywnego kultu herosa, który miał przybyć, aby Patrz przypis 4. Są to rozmowy przeprowadzone prZ'Eze mnie w maju, czerwcu i lipcu 1987 r. z trzema lekarzami tybetańskimi: dr K. Gyurmey i T. Tamdin z Tibetan 'VIedicaI & Astro Ins,titute w New Delhi, Indie, oraz z dr Gelek Gyatw w Pokharze, NepaL Informacje sygnowane dalej nazwiskami rozmówców. 4e Ankieta rozesłana do czte'rech oś.rodków medycyny tybdailskiej: Lungsung Samdrup Ling, Tibetan Settlement, Byla'kuppe, Distt. Mysore. Karnataka. India, resp. dr S. Wangdu; - Tibeban Medical Branch Hospital, Gurupura, Hunsur-Taluk, Kannataka, In.dia, re·sp. T. Chaejnr; - Regi·onal Tibetan Medical Centre. Tenz'in Gang Bomdila, Kameng DisH., Arunachal Pradesh, India, dcsp. dr N. Khy·entse; Tibetan Dispensary, Tibetan Colony nr 1, Chandragiri, DisH. Ganjam, 'Orissa, India, resp. F. Wangcbuk. ~3 Por. przyp. 21. 411 JI �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 155 wyzwclić swój lud. Jeżeli Melanozyjezycy zaczną czytać to, co 'napisano o kulcle cargo, z pewnością powi,edzą: wy, obcy z Zachodu, przyznajecie autonomiQ uniwersum Dantego, lecz gdy chodzi o nasz fol,klor, o naszą twórczość, czynicie z niej epifenomeny koloniali'zmu. Nie neguję wyjaśnieiJ. socjo-ekonomicznych, lecz uważam, że ni9 wyczerpują one zjawiska religijnego" 'l. Podobnie jak w warstwie językowej lih~ra, tak samD w warstwie historycznej - tzw. kategoria prawdy historycznej traci tu całkowicie swoje tradycyjne znaczenie. Ujmując to słowami Junga: "jedynym prawomocnym pytaniem będzid: czy istnieją czy nie określone treści swiadomości"'·. III T Yb e t a ń s k i e ba d an ie gw ia zd (t Y b. s kar d p Y a d) Rezultaty wszelkiego buddyjskiego badania mają służyć wyłącznie ludzkiej praxig. Nieustanne jej podkreśla.nie. odrzucanie spekulacji, programo'vvo antyteoretyczna postawa ujęte są w symbohc'znym skrócie przypowiesci o człowieku zranionym strzałą: należy mu pomóc, nie wdając się w to kto i dlaczego tę strzałę wypuścił 46. Buddyjskie poznanie jest punktem, w którym epistemologia styka się z aksjologią. Nigdy nie jest ono autoteliczne, lecz zawsze podporządkowane wyraźnemu celowi: usuwanie clerp:enia . .J9st zbyt niecierpliwe, by czekać na boskie objawienie17• Te właśnie względy sprawiają, że buddyzm, tak przeciwny wszelkim dualizmom, we wstępnej fazie pra,ktyki wprowadza jedno podstawowe rozrbnienie: wiedzy (tyb. rig pel) .i niewiedzy (tyb. ma rig pa): "Oświecenie to umysł, który zna samego siebie, zaś cierpienie, to umysł, który samego siebie nie zna" 48. Owa aksjologiczna "nadwyżka" poznania odbija się w jednej z licznych etymologii słowa, za pomocą którego przełożono na tybetański sanskryckie pojęcie "Dharma" (tyb, chos): "nauka o tym, jakie rzeczy są 49. Sataha pisze: " :Ylircea Eliade w wjiwiadzie udzielonym C. Delacampagne, pt. Les aventures du sacrć. "Le Monde Dimanche", 14.09.1980, s. 19 - 20. Li C. G. Jung, Psychologia a religia, Warszawa 1970, s, 425. T. R. V. Murti, The Ceniral Philosophy of Buddhism. A Study of the Mdhyamika System. (Allen & Unwin) Londoill 1968, s. 31. ,; S. Kirkegaard, za: S. Beyer, The Cult of Tcira.. Magic and Ritual in Tibet. (Univer5ity of California Press) Berkeley, Los Angeles, Landor, b.d.w., s. 92. "' Ole Nydahl, Nauki o Mahamudrze. Komentarz do modlitwy Mahamndry C::lak Cden Monlam. napisanej przez III Karrnapę. (Maszynopis nie publikowany) ili Gdail,k 1985, s. 39 (Z). Gyalwa Kalzang Gyat'so, Songs of Spiritual (Gabr:eLSnow Lion) Ithaca 1982, s. 185 (Z). Hi Change. Tłum. G. H. Mullin �JOANNA 156 TOKARSKA-BAKIR Rzeczy ~ostulowane przez intelekt S<1 same w sobie niczym. Ponieważ są bez podstawy, żadna z nkh nie ilstnieje. (. .. ) Ci, k'wrzy wierzą w rzeczy koukcretne są jak bydlęta, ale ci, którzy wie.rzą w rzeczy abstrakcyjne są jeszcze glupsi 50 Cała tybetańska wiedza astronomiczna jest egzemplifikacją takiej właśnie relatywnej prawdy. Zgłębia się ją zachowując świadomość jej ograniczeń, które są ograniczE:.miami wszelkiej wi·edzy pojęciowej. Produkty pozna1nia w tej dziedzinie mają sta'tus uŻY'tecznych fikcji. Wszelkie astronomiczne konstrukcje, czy to będz:ie dzi,eń, znak, konstelacja, dom czy stacja księżycowa, uznawane są z·a twory arbitralne, zaś obserwowane zjawiska i kore,lacje za pozbawione wszelkiej niezależnej, samoistne] egzystencji. Astronomię i astrologię pojmuj'e się w Tybec.ie w kategoriach dojrzewania karmy (skt. km'man, tyb. las) 51. W interpretacji doktrynalnej to ostatnie pojęcie obejmuje: (1) wszystkie dzi.alania wszystkich istot, następnie zaś (2) sumę wszelkich tElndencji, które mieszczą się w ich mentalnych i fizycznych aktywnościach, tworząc pewną pOltencjalność.kształtują terażniejszą i przyszłą sytuację jednostki 5". Karma może być jednocześnie przyczyną pewnego działania, jak i jego skutkiem. Implikuje ona dy.namiczną interakcję rniędzy tymi elementami, nie zaś wyłącz~1ie proste wynikanie 53. Z punktu widzenia religioznawstwa porównawczego jest to p-ojęcie nierozerwalnie związane z holistyczną, organicystyczną wizją wszecnświata, wyrażającą się w odwzorowaniach mikrokosmosu w makrokosmosie i vice versa. Trzeba zaznaczyć, że buddyści protestują przeciw fatalistycznemu rozumieniu prawa karmy, argumentując, że wolność jest przeciwiel1stwem przymusu, nie zaś deiterminacji przyczynowej 51. Wiele uproszcze655 wy50 H. V. Guenther, The Tantnc View oj Lije. (Shambhala) Boulder & .~,Gndon 1l/78, s. 86. 51 A. Berzin, s. 28, 29. Także: K. Gyurmey, T. Tamdin, G. Gyatso, S, ·,':cmgdu. N. Khyentse, R. W'angchu;k. 5" Geshey Ng.awang Dhargyey, Tibetan Tradition oj Mental DeL'!!lo:.,?nwllt. (Library of Tibetan Works & Archives) Dhararnsala 1978, s. 36, 70 - 92 (Z" 53 H. V. Guenther, The Lije and Teach:'ngs oj Naropa. (Oxford Cr;:ve,rsity Press) London, Oxford, New Yorik 1971, s. 115, przyp. 2 (Z). 54 Ibidem. Patrz T. R. V. Murti, The Central Philosophy oj Buddhism ...• op. cit., s. 38. Także A. Benin: "Okolo 12 - 16 pytań pozostawił Budda bez odpJwiedzi, m itl·l.czy śwj·at ma s't.wórcę. IVLilczałnie dlatego, że racjonalny umysl nie ''!lógłby . tego zrozumieć, ale dlatego, że nieroleżnie od odpowiedzi zostałaby ona iie zro55 �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 157 nikalo z zaświadczonego w te!kstach buddyjskich faktu, iż Budda odmówił szczegółowego określenia natury karmy 511, stwierdzając, iż jedyną liczącą się rzeczą jest pozbycie się jej 57. 010. jak interpretuje to Berzin: "Chodzi o to, że każda karma którą się zbuduje, wszystkie potencjały i impu'lsy,jabe się nagmmadzi, dojrzewają zarówno w sytuacji w której się urodziliśmy, a także w tym, jak instynktownie na tę sytuację reagujemy. Gdy mamy astrologiczną informacje. opartą o informację astronomiczną, związaną z położeniem planety, jest to jedynie odzwierciedlenie karmy, którą się posiada 58 • ..\v naukach Kalaczakry bardzo silnie odrzuca się twierdzenie, że wpływ pochodzi od samych planet, np. od jakichś bogów, którzy tam żyją i sprawiają, że coś się zdarza (... ), że planety są jabmiś rzeczywistymi mocamL które mogą nas zniszczyć, zaszkodzić nam, etc. 59. Karma kolektywna przejawia się w tym, że w świecie zewnętrznym istnieje pewna "energia", nadająca bieg zdarzeniom, pewna potencjalność: "To impulsy energetyczne poruszają planety (kierują planetami). Indywidualna karma wywołuje :impulsy energii, która rządzi oddechem i energią w ciele. ~'Iożna ich doświadczać jako przeszkadzających lub nie, ponieważ i~'tnieje bardzo ścisły związek między en-ergią i stahem umysłu. Jest to oczyv.;iste --~ wielu ludz;i jest często pod głębokim silnym wpływem pory roku, pogody, pory dnia; nocą np. stajemy S'ię senni. Wielu ludzi wrażliwych jest na fazy księżyca, gdy jest pełnia czują tę energię i są wówczas pobudzeni. Zdarza się to również przy pewnych .szczególnych konfiguracjach planet. Te czynniki astrologiczne mają na nas pewien wpływ. Nasze zachowanie uzależnione jest od tego, jaka przepływa w nas energia. Mówiąc po prostu, jeśli płynie przez nas 'bardzo nerwowa', jesteśmy bardzo nerwowi. Jeśli natomiast poziom energii jest bardzo niski, ezujemy się bardzo senni i otępiali" 110. Uzyskując informacje -na temat przyszłości, można w porę przeciwdziałać złemu obrotowi spraw (przez ofiarne pewne praktyki medytacyjne i.tp.). Tego typu astrologkzna informacja jast wskazówką dotyczącą teraźzumiana. ponieważ 'Py,tania -o stwórcę zadawane były z założeniem, iż rzeczy istniejq samoistnie (ang. inherent existence). Jeśli by powiedział, że [św1at] ma stwórcę, pojęliby go jako kogoś prawdziwego i konkretnego, nie zaś joako coś, co wynika z przyczyn i warunków [a więc nie jest samoistne - przyp. J,TB]. Jeślil by natomiast uzyskali odpowiedź, że stwórcy nie ma, też zrobiliby z tego konkret, stwierd"ając, że wszystko pow'Sitało bez przyczyny, uważając świat za bezładny - popadliby w nihilizm". 56 Anguttaranikaya II, 80; Dighanikdya III, 138; Samuyattanikiiya III, 103. 57 Ibidem. 58 A. Berzin, s. 16. 5!l Ibidem. 61 Op. cit., s. 2, także: K. Gyurmey, G. Gyatso. �JOANNA 158 TOKARSKA-BAKIR me]SZOŚCl,tego, jakiego typu działań człowiek mą, unikać, by jutro ominąć lub zmniejszyć możliwe trudności. Astrologia tybetańska jest zatem usytuowana w k,c'll,tekściebuddY.1skim, a jej horoskopy przypominają Tybetańczykom o stosowaniu środków zaradczych, o których poucza Dharma, nau,ka o -tym, "jakie są rzeczy Najstarszy tybetański kompleks świątynny bSam yas, dzieło Padma~ambhawy i Saotaraksity, uważane jest powszechnie za odwzorowanie buddyjskieh wyobrażeń o budowie wszechświata. "Pośrodku wznosiła się centralna świątynia (dBu-rtse lha-khang) symbolizująca górę świata. :Vleru. Jej trzy piętra zbudow.ane były w trzech różnyćh stylach: najniższy poziom był w stylu chińskim, drugie piętro w indyjskim, zaś najwyższe - w środkowo1azjatyekim stylu Khatanu (Li-yi-lugs)" '''. To zróżnicowanie archiJtektonicme nie jest chyba przypadkowe. Odbijają się w nlm trzy zasadnicze inspiracje, który,ch twórcze przetworzenie nałożyło s;(~ na lokalne tradycje astrologh bonu, posługującej się systemem pięciu protożywiołów Wpływy te uksztaŁtowały obecną formę tradycyjnej astrologii i astronomii tybetańskiej. Ogólnie dzieli ona samą siebie na dwa działy: 1) białych obliczeń (tyb. dkar rtsis), 2) czarnych obliczeń (tyb. nag rtsis) 64. Rozróżnienie Ito związane jest z nazwami krajów, z których przyszły inspiracje: Indie noszą w tybetańskim nazwę 'białej przestrzeni' (tyb. rgya gar), zaś Chiny - 'czarnej' (tyb. rgya nag). Wiedza ze źródeł chińskich, nazyw.ana też czasem astrologią Mańdziurśriego 65, dotarła do Tybetu naj wcześniej , być może już w wieku VII 6\ za czasów króla Srong btsan po. Jedna z jego dwu żon, Kong Ju, Chinka z pochodz·enia, przywiozŁa ze sobą pewne teksty astronomiczne i medyczne 67. Tybetańczycy utrzymują, że była ona sama astrologiem i w 629 r.n.e. przetłumaczyła na tybetański stary chiński traktat aSltrologiczny, H2 H3. 61 D. :1. Lauf, Tibetan Sacred Art. keley, London 1976, s. 131- 138. 62 Kalendar'nyje 63 [Informator obyczai i obriady The Heritage of Tantra. narado w Wostocznaj Azji ... J, op .cit., s. 18. Par. ~nacz.ej u H. Hvfimana, (Shambhalai Ber- ... , op. cit., s. 190. The Religions (Allen & Unwin) London 1'961,s 122- 12·3. 6~ A. Ber~, S, l; [Informator ... l, op. cit., s. 19, także K. Gyurme, din, G. Gy.atso. 65 T,ashi Dorjce. Education in Tibet, op cit., s. 34. of Tibet. 66 Ibidem. 67 [Informator ... J, op. cit., s. 19; A. Berzin, s.. 23. T. Tam- �Obraz tradycyjnej astronomii 159 i astrologii Jung Tsi (datowany na 836 r.p.n.e.) Po okresie upadku kulturalnego, który nastąpił za czasów pallowaniakróla gLang dar my (IX w.n.e.), do Tybetu dotarła nowa fala chińskich wpływów astronomicznych. W wieku X zaznaczyły się też wpływy z Azji Środilwwej, z Kho:tallu W tym samym czasie zaczęły też napływać astflonomiczne inspiracje 'Z Indii, związane z oddziaływaniem tantry Kalaczakry. Hoffmann pisze 70, że niektó-· rzy autorzy przypió,'Ująwprowadzenie opartego lla Kalaczakrze systemu liczenia czasu tłumaczowi Zla ba'iod zer 71. Wielki wkład w sformulowanie systemu chronologii tybetańskiej wniósł też Atiśa 72. Jego. praca a chronologii śl'odkowej Tybetu datowana jest na 1051 rok n.e. 73. Jego dziełem byłaby w.ięc kombinacja obecnych już w kalendarzu tybetańskim 12 symboli powszechnego w Azji cyklu zwierzęcego z symbolami pięciu żywiołów i ułożenie z nich wszystkich cykli sześćdziesięcioletnich, które być może pochodzą z tantry Kalaczakry 74. Tybetańczycy piszą: "Budda wskazał na dwa źródła aE1trologii:tantrę Kalaczakry (Dus-'khor) i dzieła Mańdziuśr:iego ('Jam-dpal-dyangs). Sangs-rgyas rgya mtsho 75 zmodyfikował i skorl1pilował je oba w księdze zwanej Be-dur-ya dkar-po 76, pracy uważanej za najbardziej kompetootną w tej dziedzinie" ". Istotnie, w tybet!ańskim "badaniu gWiiazd" wyraźnie współistnieją dwie odrębne tradycje, dwa różne sposoby penetracji i interpretacji tego, co "na górze i na dole". K'oegzystencja ta ma swoje podstawy doktrynalne: "Budda nauczał o kosmolog,ii na uwa sposoby, podał dwa jej opisy. Jeden zawiera się w systemie abhidharmy (... ), zaś drugi sytem opisany jest w Kalaezakrze. Opisy te różnią się znaczni,e. P.owodem, dla ;którego Budda podał te różniące się opisy, jest fakt, że każda rzecz mOże s.ię przejawiać wielorako i może być wielo.rako spostrzegana. Poza tym nie ma nic sprzecznego między nimi a zachodnim opisem wszechświata, ponieważ każdy z nich służy innemu celowi. W systemi·e abhidharli8. 6D. li., Op. cit., s. 19. 69 A. Berz.~n,s. 7. 72 H. Hoffman, The Religions ... , op. cit., s. 123. Dosłownie 'światło księżyca'. Hoffman, op. cit., s. 122. 73 Ibidem. 70 71 "Patrz M. P. Pelliot, Le cycle sexagenaire dans la chronologie tibetaine .. "Journal A'siatique", t. 1: 1913, s. 633 - 667; B. Laufer, The Application oj the Tibetan Sexagenary Cycle. "T'oung Pao" 1913, s. 569·- 596; A. GrUnwede1, MythoLogie des I3uddhismus in Tibet und der Mongolei. Leipzj,g 1900, s. 58. 75 Syn V Da1aj Lamy. 76 Vaidurya dkar )JO (ok. 1683), Jej kontynuacją była Vaidilrya gya sel, z.a. H. Hoffman, op. cit., s. 177. Patrz też Nebeslky- WQykowitz, Oracles and Demons oj Tibet ... , op. cit., s. 260. 77 T Dorjee, Education ... , op. cit., s. 34. �JOANNA '160 TOKARSKA-BAKIR my chod:z-iQ to, by rozwinąć mądrość. Jest to więc syst'em ba.rdzo skomplikowany, z wieloma wymiarami i różnymi formami życia, z podaniem ,-cech charakterystycznych różnych wszechświatów, sfer i form życia. Istnieją dwa systemy komentarzy do tego. Można zami,en:iać zmienne jednego na drugi, co naprawdę prowadzi do rozwinięcia mądrości. W systemie Kalaczakry są trzy rodzaje cykli i chodz.io to, Iby mi'eć taki opis wszechświata, który byłby odzwierciedleniem wew,nętrznego funkcjonowania ciała. Jest to też system medytacji, odbijający analogię mikrokosmos - makrokosmos. Można się w:ięc taikoczyścić, by kontrolować te zewnętrzne i wewnętrzne siły. Otrzymujemy stąd także obliczenia służące do sporządzania kalendarza. Musimy jednak pamiętać, że, w oparciu o ten system nie można wystrzelić raikiety, która poleci na Księżyc, ani też nie możemy żeglować" 78. III. 1. D k a 1" 7' t z is - b ~a ł e o b l i c z e ni a, w p ł Y w Y i n d y j- .s k i e A. Tantra Kalaczakry Omawianie wpływów obcych .na kształt :tybetańskichobs,erwacji gwiazd rozpocznę od inspiracji indyjskich (choć jest to swoisty "anachronizm"), ponieważ niosły one ze sobą dziedzictwo greckie 79, odbijające się też wyraźnie w astronomii i astrologii hinduskiej, arabskiej, a także zachodn.io,europejskiej. Kiilacakra (tyb. dus kyi 'khor lo) znaczy "koło czasu". Noszący ,tę nazwę system filozoficzno-astrologiczny, opisujący prawa ruchu wszechświata, zawarty jest w tekście Tantry Kalaczakry 80. Oto, jak buddyści relacjonują jej narodziny: "Rok po tym, jak Budda Siakjamuni osiągnął oświecenie,zoSltał poproszony przez króla Szamlbhali, Zla ba bzang po (... ), ,aby nauczał tantry Kalaczakry. Dlatego też Budda pojaw:ił się na połu78 A. Berzin, s. 12 - 13. Patrz też: Lati Rinbochay, Denma Lochó Rinbochay, :L. Zahler, J. Hopkins, Meditative States in Tibetan Buddhism. (Wisdom Publication) London 1983, s. 27 nn. (Z). 79 Zdaniem BerzLna (s. 15 - 16) cechy astronomii tybetańskiej o prawdopo,dobnie greckiej proweniencji to: podział zodiaku na 12 znaków i domów, te same naz,wy znaków zodiaku, nazwy dni tygodnia odwzorowujące nazwy planet, obliczanie pozy'cji Merkurego i Wenus na po"dstawie ich ruchu doo'koła Słońca. Zasadnicza rzecz, która 'systemy ite ró:imi to używanie w a'stI1onomii tybetańskiej (za indyjską) zodiaku gwiaZJd stałych. Zdaniem Berzina, fakt, iż system Kala,czakry nie bierze pod uwagę precesji równonocy jest zasadniczą przeszkodą w efektywnym "priZeliczaniu" go na kategorie europejskie. 80 Miilatantra (tantru r,dzenna) nie Ziachowała się, dostępna jest tylko wersja :skrócona, LaghU!tantra. Patrz H. Hoffma:n, Festchrift Schubring. Hamburg 1951, ~s. 146. Mulatantrę cytuje M. Carelli [w:] Sekooldeshat'ika. Baroda 1941, s. 2 - 4. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 161 dniu Indii 81 w formie medytacyjnego bóstwa Kalaczakry, i dał kompletną inicjację i wykład a tej tantrze anUJttarajogi z klasy matczynych 82. Król przybył z północnego Kaszmiru specjalnie po to, aby otrzymać te nauki. a po ich wysłuchaniu zabrał je 'ze sobą do Szambhali" 83. W roku 1027 ,n.e. doktryna została przełożona na tybetański przez (Geshel Zla ba'i od zer 'I. Dalsze losy tej tantry opisane zostały szczegółowo w licznych pracach tybetańskich historykÓw 85. Tantra Rdzenna (skt 1'vIulawittra) nie zachowała się, dostępna Jest natomiast Tantra Skrócona (skt Laghutantra) B6. Najbardziej znane komentarze do niej to Dri med 'od (skt Vimalapmbhii), autorstwa Rigs ldan Padma dkar po 8\ a takż'e dwie prace syna V. Dalajlamy, Sangs rgyas rgya mtsho: Vaidurya dkar po ('Bialy beryl') wielotomowe działo datowane na rok 1983, i jego kontynuacja Vaid1trya gya sel. Buddyści uważają, że Tantra Kalacza'kry .opisuje wszechśwoiat w kategoriach trzech związanych ze sobą cykli czasu 88. Są one następujące: l) cykle zewnętrzne, związane 'z ruchami planet i miarami czasu takimi jak lata, miesiące, dni, etc. (tzw. Kalaczakra zewnętrzna), 2) cykle wewnętrzne, odwzorowujące krążenie energii i oddechu w ci'ele człowieka (tzw. Kalaczakra wewnętrzna), :3) cykle dwojakie (zewnętrzno-wewnętrzne), dotyczące stanów medytacyjnych, spowodowanych praktyką Kalaczakry (służącą uzyskaniu kontroli i oczyszczeniu dwóch poprzednich cykli" (tzw. Kalaczakra dwojaka 8"). Por. T. Dorjee, Education , op. cit., s, 34. H~)ffman, Religion of Tibet , op. cit., s. 124. h;! ~gawang Dhargyey, An Introduction to and an Outline Of the Kalachakra initiation, •.Tibet Journal", :t. 1, nr 1: 1975, s. 73 (Z), fol HoHman, oj.!. cit., s. 1'23, A. Berzin, s. 8. "5 L:l'(?raturę zachodnią podaje Hoffmann, op. cit., s. 123- 130, oraz H. Hoffman, S. Frye. Thubten Norbu, Ho-chin Yany, Tibet. A Handbook. (Asian Research Institute) Bloomington 1975, s, 145 - 146. Natomiast przyk1adem dobrego współczeS'l'lego kompendium z tybetańskiego punktu widzenia mogą być: Henzin Gyatso (XIV Dalaj Lama). J. Hopkins, . The Kiildchakra Tantra. Rite of Initiation for the Stage of Generation. (Wisdom Publfcation) London 1985, s. 209 - 211 (spi's literatury) or,az Geshe LJlarampa Ngawang Dhargyay, A Commentary on the Kiildcakra Tantra. Tlum. Gelong Jhampa Kelsang (Allan Wal1ace), wyd. Ivanka Vana Jakić, (Library of Tibetan Works and Archives) Dharamsala 1985, s. 164 - 180 (Z). Sli Pa'trz przypis 80. 6] 'Vimalaprabhii (skt) 'nieskażoue światło', patrz HoHman, op. cit., s, 129, 162. 68 Sq one przedmiotem piątego rozdziału skróconej tantry Kalaczakry, patrz przyp. ao. B9 A. Berzin, s. 1 - 2, Sonam Wangdu, N. Khyentse, R. Wail'lgchuk, także Ngawang Dhargyay, 'ł.·n Introduction and an Outline ... , op. cit., s. 74; Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kiiliichakra Tantra ... , op. cit., s. 212 nn. BI B" 11 Lud, :. LXXll �JOANNA 162 TOKARSKA-BAKIR Z pewnego punktu widzenia można powiedzieć, że to właśnie cykle wewnętrzne i zewnętrzne odpow,iedzialne są za wszystkie ludzkie problemy: "przesunięcia na różnych poziomach energetycznych" 90 znajdują swe odbicie w ludzkim zachowaniu. Człowiek znajdujący się w okowach nawyków, ulegający impulsom emocjonalnym, zachowuje złudzenie wolności, choć w rzeczywistośe;i wypełnia tylko ich rozkazy. Jak już pisałam, buddyści fO'zumieją karmę w kategoriach "instyktownych działań. które sprowadzają kłopoty" 91• Pokonanie karmy mierzy się więc trudnością pokonania tych nawyków. Pomocą w tym jest uzyskanie "panowania nad cyklami [zewnętrznymi i wewnętrznymi - przyp. JTB] osiągane dzięki medytacyjnej praktyce Kalaczakry" ge. Najbardziej znanym symbolem wielorakich znaczeń Kalaczakry jest graficzny znak, zawierający jego mantrę, bardzo rozpowszechniony \\. Tybecie, także jako tzw. motyw maniczny 93. Buddyści twierdzą, że w mantrze Kalaczakry zawiera się opis wszystkich trzech cykli, którymi zajmuje się tantra 94. Mantra ta jest jawna 95: OM HANG (HAM) KSAH MA LA VA RA YA sa HA 96. Zarówno ona, jak i znak ją zawierający, noszą w Tybecie nazwę "potężnego w dziesięciu aspektach" (tyb. rnam beu clbang ldan, skt daśakaro vaś1, 97). Mantra ta zawiera (... ) 7 liter h, ks, m, I, v, r, y, oraz visarga (w ksah, które pojawia się jako półksiężyc [patrz rysunek - przyp. JTB]), anusvara (w ham) i samogłoskę a, która ożywia spółgłoski, a z'atem liter jest dziesięć. Jest też jedenasty symbol, nada, falista linia, wznosząca się ponad kroplą" 98. Budowa mantry jest wyjaśniana w bardzo zawiły sposób. Mówi się m. in., że na poziomie zewnętrznym dziesięć liter Kalaczakry symbolizuje 4 żywioły, górę MEiru, Słońce, Księżyc itd. Na poziomie Kałaczakry wewnętrznej, litery te symbolizują obecność żywiołów w ciele praktykującego: ciało i kości (ziemia), płyny (woda), ciepło (ogień). oddech (wiatr), a także stos pacierzowy (góra Meru), prawy i lewy kanał subtelny (Słońce i Księżyc) itd. 99. 90 A. Berzin, s. 2. 91 Op. cit., s. 29. Op. cit., s. 2. Wykuwany na kamienia'ch, widniejący na flagach modbtewnych etc. 94 Patrz przyp. 89. 95 Kalu Rinpoche, Kalachakrainitiation. (Kamalashila Institut) '? 1984, S. ~i: "Nie ma żadnego powodu, żeby utrzymywać ją w tajemnicy. Ta mantra jest czę;;to stosowana przy święceniu miejsca, domów, źródeł, studni." (Z). 96 Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kalachakra Initiation ... , OJ). ci.t., s. :::::3. 97 Op. cit., s. 212, L. A WaddeI, Tibetan Buddhism ... , OjJ. cit., s. 142 przyp. 6 s. 396, H. HoHman, The Religions ... , OjJ. cit., s. 123. 98 Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kalachakra Initiation ... , op. cit., s. :2,:). 99 Ibidem, także: The Firs,t Drub Gyalwa Gendun, To Entice the Minds Jj the 9" 03 �Obraz tradycyjnej astronomii 163 i astrologii Zn"k Kalaczakry Wypada też poświęcić kilka słów wyglądowi formy medytacyjnej Kalaczakry. Oto opis Ngawa.nga DhaTgyaya: "Kalaczakra (... ) ma cztery twarze, 24 ręce i dwie nogi .. Jego przednia twarz jest niebieska i ma lekko gniewny aspekt, zaznaczony przez obnażone kły. Prawa noga jest czerwona, lewa bieda, tylna żółta, każda ma troje oczu. Niższe z ośmiu ramion są niebieskie, środko\ve czerwor:.e, a wyższe białe. Jego ciało J2st niebieskie, prawa noga - cz.erwona, zaś lewa biała. Obejmuje żółtą part-· nerkę z czterema tWarzami i ośmioma ramionami" 100. Wydawane obecnie na Zachodzie komentarze do inicjacji Kalaczakry udzielanej obecnie pnez lamów, nie wyja~niają zbytnio symboliki po01 staci Kalaezakry 1 • A. Berzin podaje informacje wskazujące na "makrokosmicL.ny" (memora:tywny?) charakter wizerunku medytacyjnego: bóstwo ma palce \V kolorach pięciu żywiołów i pięciu rodzin Buddy. Jego 360 k"śei i stawów LI rąk symbolizuje liczbę dni w roku (ma 24 ręce, każda ma 5 palców, każdy palec .- trzy stawy) 1O~. B. Tybetański ma teriał astronomiczny inspirowany Kalaeza krą W tybetańskim materiale astronomiczno-astrologicznym się z indyjskiej Kalaczakry można wyróżnić dwa składniki: wywodzącym Wise. W: Bringing the Sutras and Tantras: A CoEection of Ten ,VIinor Works. Wyd. i tłum. G. H. Mullin et allii (Gabriel Press}, Ithaca 1982, s. 116 - 155 (Z). 1110 Ngawang Dhargyay, An, Introduction to ... , op. cit., s. 75. 1111 Tenże, A Commentary ... , Oj). cit., s. 60. 102 A. Berzin, s. 32. �164 JOANNA TOKARSKA-BAKIR 1) system astronomiczny wiążący się z obliczaniem pozycji planet (efemeryd), wykorzystywany dla tworzenia kalendarza i almanachu dni pomyślnych (tyb. dus 'Khor dkar rtsis). 2) system astrologiczny, zwany pOlPswj(fcym z samogłosek (tyb. dbyangs 'char, s'kt svarodaya). Jeśli idzie o obliczanie efemeryd, znane były dvva spo~oby. różniące się stosowaniem odmiennej stałej (tyb. rtag longs), przyporządkowanej dziennemu ruchowi Slońca. Z Rdzennej TaTIJtry Kalaczakry pochodzi tzw. pełny czy też: rozwinięty system obliczeń, sidhanta (tyb. grub 1'tsis). Zaginął on jednak wraz z rdzennym tekstem 103, do dziś przetrwały tylko nieliczne fragmenty, zachowane w późniejszyoh komentarzach, takich jelk Vimalaprabha. Drugi system obliczeń p;)chodzący ze Skróconej Tantry Kalczakry, nosi nazwę karana 101. Między wiekiem XV a XVII Tybetańczycy zrekonstruowali rozwinięty system ()Ibliczeń i obecnie naucza się ich obu. Berzin podaje, że do obliczania zaćmień lepszy jest system drugi, krótszy \05. Obliczanie efemeryd obejmuje wyliczenie tzw. pięciu wewnętrznych wS'kaźni,ków kalendarzowych (tyb. gza'lnga Inga bsdus) 10fi. prugi z wymienionych systemów, zwa'ny nauką wyłaniajqcą się z samogłosek, polega na korelacji samoglosek alfa betu sanskryckiego z miesiącem lunarnym. Prognostyki i horoskopy osobiste .powstają z porównania np. pierwszej litery imienia danej osoby z pierwszą literą nazwy dnia. W sanskrycie istnieje pięć fonemicmych klas samogłoskowych: a, i, r, u, L Każda z nich ma formę prostą, wzmocni'oną i półsamogłoskową, zaś każda z tych 15 (5x3=15) ma dwa aspekty: długi i krótki 107. Powstaje z tego 30 samogłosek, z któryoh każda odpowiada jednemu z :30 dni miesiąca księżycowego. Pogrupowane są w piątki, przypisane pięciu żywiołom: ziemi, wodzie, ogniowi, wiatrowi i przestrzeni. Wzajemny stosunek tych elementów (są tu trzy możliwości: przyj3źni, wrogości i obojętności) informuj€ o możliwości powodzenia planowanego przedsięwzięcia 108. Informator Instytutu w Dharamsali podaje na temat tej doktryny, że nauczana była przez "hinduskiEgo boga Mahadewę, znanego Tybetańczykom jako Wangchuk Chenpo. Tradycja ta powszechnie znana w Indii, '''3 A. Berzin, s. 3. tO. Ibidem. także G. Gyatso, K. Gyurmey. A. Bel'zin, T. Tamdin, G. Gyatso. Są to: 1) pozycja Słońca (tyb. nyi ma), 2) księżycowy dzień tygodnia' (tyb. gza'), 3) data miesiąca księżycowego (tyb tshes ]Ja), 4) okres kombinacji lub synchronizacji (tyb. sbyor ba), 5) okres tzw. czynnika sprawczego (tyb. byed pa). Dokładne omówienie w: A. Berzin, 26 n. lOS Na temat wzajemnego stosunku elementów horoskopu więcej w CZęSCl nag rtzis B. 11;5 1!l6 Ibidem, �Obraz tradycyjnej astronomii 165 i astrologii przełożona została na tybetański przez Lo'i Lotsa-wa W sanskrycie nosi ona nazwę Sarodha i służy głównie nia przyszłości (... )" 100. She-rab Rinchen. do przepowiada- C. P l a n e t y Dziesięć planet astl'onomii tybetańskiej pochodzi z wpływów indyjskich związanyoh z tantrą Kalaczakry. Są to (pierwsza nazwa sanskrycka, druga tybetańska) 110. 1) Adir YO(I, 2) Somali. 3) Angiiraka(t 4) Buddha(l, 5) Brnaspatilt 6) Sukra(t 7) Sanaiścara(l, :l) Rahu(t 9) Katiign[ 10) Ketuh. nyi ma. zIa ba mig dbar gza' lhag phur bu pa lba sngas spen pa sgm gcan dusme mjug, ring Sł0l1ce Księżyc Mars Merkury Jowisz Wenus Saturn Północny Węzeł Księżyca Południowy Węzeł Księżyca Kometa W astronomii hinduskiej mÓwi się tylko o dziewięciu planetach (jest to osiem pierwszych z podanej listy oraz jako dzie:wią;ta - Ketu). P1eTwszych siedem nazw odnosi się do obserwowanych na niebie ciał niebieskich. Ósma nazwa, Rrihu, dosł. 'głowa smoka' 111, oznacza, zarówno w systemie indyjskim jak i tybetańs,kim tzw. Północny Węzeł Księżyca. Z punktu widzenia zachodniej astrologii oba węzły Księżyca są to punkty geometryczne (punkty przecięcia ekliptyki i płaszczyzny orbity Księżyca Ile), zaś z indo-tybetańskiego punktu w.idzenia (astronomowie tybetańscy rozpatrywali ruch planet z punktu widzenia Ziemi, zaś położenie Merkurego i Wenus dodatkowo itakże pod względem ich obl'otów dookoła Słońca "ponieważ z perspektywy Ziemi wydaje się, że są jak/by jego księżycami" 113, są to planety (tyb. ,gza'). W systemie hinduskim drugi węzeł Księżyca, Południowy, nazywa się Ketu ('długi ogon'). ZaTówno w przypadku nazw /Informator], op. cit., s. 19 - 20. A. Csom'l de Karas, Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary\ Budapest 19084, s. 162 - 163 (Mhvy C1X). III A. Berzin, s. 10. 112 Por. hasło 'orbita', [w:J Kope1'nik-astronomia-astronautyk.a. cyklopedyczny, Warszawa 1973, s. 209 - 210. 113 A. Berzin, s. 10. 109 110 (Mahavyutpatti). Przewodnik en- �JOANNA 166 TOKARSKA-BAKIR Rahu, jak i Ketu chodzi tu o głowę i ogon smoka, który, według legendy, zjada Księżyc w czasie zaćmienia 114. Tybetańczycy nazwali ten drugi, Południowy Węzeł Księżyca, KdZdgni ('ogień czasu', tyb. dus me), mając na myśli og.ień, który przychodzi przy końcu eonu i niszczy cały wszechświat 115. Natomiast znaczeniem hinduskiego imienia Ketu ('długi ogon') Tybetańczycy obdarzyli swą dziesiątą planetę, którą zwą Kometą (tyb. mjug ring "." 'długi ogon'). Chodzi tu o najistotniejszą z czterech komet. a których mówi tek,,:t Tantry Kalaczakry, tę, której orbita wynosi 3 lata i trzy fazy Księżyca (trzyletnie odosobnienie trwa właśnie tyle i jest zsynchronizowane z cyklem tej Komety 117). Natomiast oba węzły Księżyca związane są z powstawaniem jago zaćmień. Oto wyjaśnienie tego zjawiska: "Na nowiu Słońce i Księżyc są w tej samej pozycji, ale nie przy każdym nowiu następuje zaćmienie Księżyca. Następuje ono tylko wtedy. gdy na nowiu Słońce i Księżyc są raz~ w jednym z dwóch węzłów. Gdy Sł0l1ce i Ksit;życ są w jednakowym położeniu, daje to efekt w postaci nowiu, ale zaćmienie nie powstaje, gdyż nic zachodzą one na si9bie calkowicie. Zaćmienie następuje tylko wtedy, gdy znajdą się one dokładnie w punktach przecięcia tych dwu płaszczyzn i wówcza,s dO'kładniena siebie zajdą" 118. D. D n i t Y g o d n i a (t y b. g z a') Dzień tygodnia jest w tybetańskim nazywa'ny tym samym słowem. którym określa się planety (ściślej 10 obiektów niebieskich określanych mianem planet): gza'. Poniższa taibela odwzorowuje ten związek, zaś obok podane są ich symbole graficzne. Dzień tvaodnia ."" Na:liwa tybetańska 1) niedziela nyi ma 2) poniedziałek zZa ba 3) wtorek mig dmar Nazwa planety Symbol graficzny Slońce Księżyc Mars (kółko) (półksiężyc) (czerwone oko) ('czerwone oko') 1;< R. Nebesky-Wojkowitz, Oracles and Demons rich, Tibietsko-russko ... , op. cd, t. Ga-Nga, s. 300. :15 Tyb. sgra mjug ma, za: Rerich, ibidem. llU Op. cit., t. Ca-Ta, s. 175. 117 K. Gyurmey. 118 A. Benin, s. 13 ... , O)). cit., s. 262; J. Re- �Obraz tradycyjnej 167 i astrologii astronomii 4) ~':'oda lhag pa ('ręka') Merkury 5) czwartek phur bu (phurba) pa sangs (etw. pa lba sangs) spen pa Jowisz (dłoń z wyprostowanym palcem wska'zującym) I(phurba) Wenus {strzała, dzida) Saturn (pętla) 6) piątek 7) sobota Zestawienie to sporządzone zostało na podstawie pracy Nebesky'ego-Wojkowitza IlU (nazwy dni i planet), Waddala 120 i D. i J. Jacksonów 121 (symbole dni). Zarówno WaddeI, jak i Jacksonowie do symboli siedmiu dni tygodnia dodają jeszcze ósmy, przypominający głowę ptaka. Być może chodzi tu o symbol Riihu, ósmej planety Północnego Węzła Księżyca (tyb. sgra gcan), wyobrażanej jako bóstwo, ·które wchodzi w skladorszaku dPal ldan lha mo (występuje tam pod imieniem Khyab' jug chen po '_c. Opisywany jest on jako grożna forma z glową kruka 123. Riihu jest też panem bóstw planetarnych 124. Opis różnych wyglądów tych bóstw zamie:-:zczaNebesky-Wojkowitz 125. E. Z n a k i z o d i a k u (t Y b. k h Y i m g y i 'k h o r lo) Na początku naszej ery do Indii dotarły wpływy astronomii greckiej, co odbiło się w indyjskJim, a później i tybetańskim nazewnictwie znaków zodiaku. Zanim przytoczę ich nazwy wspomnę o bardzo istotnym rozróż~ nieniu. Zachodnie pojęcie "znak zodiaku" Tybetańczycy oddają jako "dom" (tyb. khyim), zaś zachodnie pojęcae "domu" - jako "okres" (tyb. dus sbyor) 1'6. Oto nazwy tybetańskich znaków zodiaku (tyb. khyim gyi 'khar lo, 'kołowrót domów', 'koło, cykl domów'): 127 \l " R. Ncbesky- 120 L. A. Waddei, Wojikow]tz, Tibetan op. ciJt., s. 262 - 263. Buddhism ... , op. cit., s. 455. D. i J. Jackson, Tibetan Thangka Painting. Publiocations) London 1984, s 28. '2 .. R. NcbeskyWojkowitz, op. cit., s. 28. 121 1'3 ''4 (Serinda and Materials. Ibidem. Op. cit., s. 260 - 261. 126 Tyb. gZa' chen A .. Berzin, s. 7. 12. H. 125 Methods A. Jaschke. brgyad, za: Tibetan-Enalish R. Nebesky-Wojkowitz, Dictionary. London oP. 1981. cit., s. 491. s. 265. �JOANNA 168 TOKARSKA-BAKIR lug ('owca') glang 'khrag pa ('para') ka rka ta seng ge bu mo ('kobieta') srang ('ciężar, brzemię') sdag pa ('grzech, występek, zlo') gżu pa ('łucznik') eu sran ('wodny 1"8 potwór') bum pa ('naczynie, butelka') na l) Baran (Aries) 2) Byk (Taurus) 3) Bliźnięta (Gemini) 4) Rak (Cancer) 5) Lew (Leo) 6) Panna (Virgo) 7) VVaga (Libra) 8) Skorpion (Scorpio) 9) Strzelec (Sagittarius) 10) Koziorożec (Capricorn) 11) VVodnik (Aquarius) 12) Ryby (Pisces) VV celu dokonania ob1iczeń, które łączy się z ascendentem. zodiak dzieli się na 12 sekcji o podanych wyżej nazwach; każda z nich ma po 30 stopni, albo też 360 stopni, po60 minut każdy 129. Inny przypadek użycia ascendentu wiąże się z prognostykiem, badającym położenie pytając'ego w czasJiezadawania pytania (tyb. tat kal). Obliczeń dokonuje się przy pomocy gnomonu (tyb. thur śing), pionowego prętu zatkniętego w ziemi. VVoparciu ,o długość rzucanego cienia, przy pomocy techniki zbliżonej do odczytywania zegara słonecznego, ustala się wówczas ascendent 130. Najczęściej jednak:wdJiak dzieli się na 27 księżyc'owyoh stacji czy teżkonstelacji. F. S t a c j e k s i ę ż Y co w e (t y b. r g y u s kar, sk t n a ksa t r a) Każda· z nich dzieli się na 60 stopni, co w sumie daje 1620 stopni zodiaku. Konstrukcję tę Tybetańczycy przejęli .za Hindu,sami, z tą różnicą, że gdy w Indiach występuje 28 stacji księżycowych, w Tyiheeie - 27, a jedną z nich dzieli się jeszcze na 2. VVten sposób powstaje 28 stacji księżyc.owych, 2-} stacji przypada na każdy z 12 znaków z,odiaku. Nazwy tych stacji są jednocześnie imionami bóstw, które im patronują. Oto one (pierwsza nazwa sanskrycka, druga tybetańska) 181: 1) Krttikii 2) Rohinl 3) Mrgaśiriih 128 Tyb. sran, skt. rJ.k~asa. le9 A. Berzin, s. 7 - 8. 130 131 smin drug snar ma be rji mgo K. Gyurmey, T. T,amdin, G. Gya,tso. A. Csoma de Karas, Sanskrit-Tibetan ... , op. cit" s. 163 - 164 (Mhvy CX). �Obraz 4) Ardra 5) Punarvasu(t 6) PU,~ya 7) Aślesa 3) MCLgha 9) Piirvaphalgun'i 10) Uttaraphalgun'i 11) Hasta 12) Citra 13) Sva,t'i 14) Viśakha 15) Anuradha 16) J ye ~~(.ha 17) Miilorh 18) Purv~w"jrJMi 19) (!ttara~~r"i~h(/. 20) SravG~lI"i 21) Abhijit 22) Satabhi~~("i 23) Dhani'.~thii 24) jJurvabhadrapada 25) Uttarabhadrrtp1.da 26) Revat'i 27) Aśvin'i 2H) Bhara'IJ-l tradycyjnej astronomii i astrologii lag nbas so rgyal skag 7/1,chu gre dba me bźi nag p2 sa ri sa ga Ua m,choms snron snrubs chu edod chu smrad gro bźin byi bźin mon gre man gru khrums sdod khrums smad nam gru tha skar bra ne System 2H konstelacji kS'iężycowych z;najduj'e się też w starożytnej astronomii chińskiej (choć jej podejście różni się diametralnrie od tybetańskiego 13~), a także w astronomii. arabskiej. G. Z n a k i n a t a l n e p l a n e t Cty b. s k yes k h Y i m) W ,odróżJ1Jieniuod systemów hinduskich, w których w.szysi'kie planety powstały jednocześnie w tym samym punkcie zodiaku I(po'zycje gwiiazd wylicza się poczynając właśni.e od tego miejsca uniw.ersalnej koniunkcji, biorąc pod uwagę długość cykli poszczególnych gwi,azd), w systemie Kalaczakry planety powstały w różnym czasie, w związku z czym przypisuje się im tzw. różne znalki naialne (tyb. skyes khyim). Sekwencja powstania planet odbija się w kolejności dni tygodnia 133, tak więc pierwsze pom Patrz J. Needham, Science -and Cambridge 1956, t. 2, s. 351 - 357. 133 Patrz dkar rtsis D. Civilisation in China, (University Press). �no JOANNA TOKARSKA-BAKIR wstało Słońce, potem Księżyc, Mars, Merkury, Jowisz, Wenus i na końcu Saturn. Pięć spośród dziesięciu planet dzieli się na łagodne (tyb. źi ba) i groźne (tyb. drag pa). Łagodne to: Merkury i Wenus, a groźne - Mars, Jowisz i Saturn. Każda z dziesięciu planet ma podporządkowaną sobie pewną "dziedzinę" znaków zodiaku (tyb. źing): Mars rządzi Baranem i Skorpionem, Merkury Bhźniętami i Panną, Jowisz Strzelcem i Rybami, Wenus - Bykriem i Wagą, Saturn - Koziorożcem i Wodnikiem, Księżyc - Rakiem a Słońoe -- Lwem. Pary planet łagodnych i mocnych wiążą się dalej z żywiołami: Mars i Merkury - z ogniem, Wenus i Jowisz - z wodą, Saturn i Południowy Węzeł Księżyca .- z ziiemią. Gdy jedna z planet znajduje się w swojej "dziedzinie", zaś druga planeta z pary wchodzi w nią dopiero, stają się sobie wrogie, Co ma swoje odbicie w interpretacji horoskopu. Podobnie się dzieje, gdy jedna planeta z pary opatrzonej wspólnym elementem znajduje się w swym znaku natalnym, zaś druga dopiero wcaorlzi w ten znak. Znak natalny Marsa to Lew, Merkurego - Skorpion, Wenus - Bliźnięta, Jowisza -- Panna, a SatUi'aa - Strzelec 134. H. T r z y t Y P Y d n i Astronomia tybetańska wyróżnia trzy typy dni: 1) Dzień zodiakalny, gwiezdny (tyb. khyim źag), oznaczający czas potrzebny, by Słońce przemieś'ciło się o jeden 'stopień na Zodiaku; dni tych jest w roku 360, 2) dzień solarny (tyb. nyin źag), okres od świtu do świtu, rok zawiera 365 dni tego typu, 3) dzień w rachubie ksi:ężycowej (tyb. tshes źag), okres potrzebny na przemieszczenie się Księżyca o 1/30 odległości między pozycjami nowiu w kolejnych znakach 135. 1. W p ł Yw Y i n d y j s k i e n i e, z w i ą z a n e Jest to materiał strologii zachodniej 134 135 136 z K a l a c z akr dotyczący tworzenia horoskopów osobistych wyróżnia się trzy rodzaje horoskopów: A. Berzin, s. 12; G. Gyatso, T. Choejor, S. Wangdu. A. Berzin, s. 17; G.. Gya1so, T. Cho'ej,or, S. Wangdu. A. Berzin, s. 5. 136. ą W as- �Obraz 110roskop urodzeniowy, horoskop progresywny, :~) horoskop tranzytowy, mebi.e 137. tradycyjnej astronomii 171 i astrologii 1) 2) informujący o każdym roku życia, odzwierciedlający to, co dzieje się obecnie na W odróżnieniu od zachodnich, wschodnie systemy astrologiczne z reguły ;1ie przejawiaj,} zainteresowania horoskopami indywidualnymi, nastawionymi na określone osobowości. Więcej uwagi poświęcają natomiast przewidywaniu wydarzeń, które mogą nastąpić w czyimś życiu. Ludzkie życie rozpatruje się biorąc pod uwagę pewne okresy czasu, pozostające SJOd wpływem poszczegól'nych planet, przy czym ra,chuba tych okreSÓ\V ;-ozpoczyna się z chwilą narodzin. Planety ustawi,one w stałej sekweDcji. patr~mu.ią tym okresom, trwającym nierówną liczbę lat (długość określona jest ustalonymi proporcjami), składających się na cykl studwudziestoletni, po którym hisioria się powtarza. Wróżąc, sprawdza się, jaka była pozycja Księżyca (konstelacja) w momencie narodzin zaintere:;owanej o.'oby, i ustala, w którym momencie cyklu studwudziestoletniego narodziny te przypadły. Ponieważ astronomia indo-tybetańSlka zna dziesięć planet, po wstępnych ustaleniach ukazuje się przebieg życia danego człowieka podzielony na dziesięć okre.sów. ·Następnie, w zależności od tego, który okres życia jednostki nas interesuje, dzielimy go na dziesięć mniejszych podokresów, którym, tak jak poprzednio patronują planety ustawione w stałej sekwdlcjoi, zaś podokresy te spełniają względem siebie proporcje te same, co w pierwszym podziale. Ów podział na dziesięć'powtarzamy aż do chwili uzyskania okresu określonego tak precyzyjnie, jak wymaga tego przedmiot budowanego horoskopu (można w ten sposób określić nawet dzień i godzinę zdarzen.ia, które przewidujemy). II I. 2. N a g c h iń s k ie r t z is 'c z a r n e o b l i c z e n i a' wpływy 13S Chiński system astrologiczny, używany przez Tybetańczyków, opiera się na układzie pięciu tzw. protoelementów, z którymi łączy się cykl dwunastoletni (zwierzęcy), osiem trigramów I Chingui dziewięć tzw. !kwadratów magicznych. W oparciu o te obliczenia ustala się konfiguracje między elementami astrologicznymi, które służą do budowy horoskopu. Horoskopy indywidualne dotyczą głównie ,czterech zagadnień: (l) długości życia, (2) możliwości fi-zycZl!lych i psychicznych, (3) możliwości .ekonomicznych i politycznych, (4) powodzenia w interesach i w pracy. Prócz m Ibidem. ;3' J. Needham, Science and Civilisation in China .,., op. cit., t. 2, s. 351 - 3157. �172 JOANNA TOKARSKA-BAKIR tych czterech z-asadniczych tematów wróży się też na temat przyszł-ości n-owo narodzoneg-o dziecka, widoków w małżeństwie, powodzenia \': danym roku kalendarzowym, a także przewiduje się chwilę śmierc;. :N'iekiedy Tybetańczyk zwraca się do lamy-astrologa z pytaniem o miejsce, w którym powinien szukać straconego mienia czy też o prognozy na planowaną podróż 18". A. P r o t o e l e m e n t y i c y k l z w i e r z ę c y - Oto lista chińskich protoelementów, 'bac:ania układu żywiołów': protoelementodpowiednik chiński sji indyjskiej szakra) w wer(Kala- 1. drewno wiatr (tyb. źing)(skt vayu tyb. rlung) ogień (skt tejas) 0. zi'emia (skt prt{ivl) przestrzeń 4. (skt iikiiśa, mkha) 5. woda woda (tyb. chu) (skt iipas) 2. ogień (ty;b, me) ziemia (tyb. sa) metal (tyb. tyb. nam służących odpowiednik kolorystyczny zielony (tyb. ljang kiw) ew. niebie~1ki (tyb. sngon po) czerwony (tyb. dmar po) żółty (tyb. ser po) biały (tyb. dkClr po) 'bYli;;g do tzw. odpowiednik liczbowy 4 nsis' p'·aneta Jowisz 3 7 .!\Iars ;) Saturn 1, 6, niebieski (tyb. sngon po) ew. czarny (tyb. nag po) a 3 \-Venus l\Ierkury 2 Wpływy chińskie zadecydowały o kształci,e całego tybetańskiego kalendarza. Zbudowany jest on w oparciu o powszechny w Azji Środkowej dwunastoletni cykl zwierzęcy 140 w ten sposób skojarzony z wymienionymi pięcioma protoelementami, że każdy dominuje przez dwa kolejne lata "zwierzęce' . Pierwszy rok jest męski, drugi żeński 141. Oto sekwencja cyklu zwierzęcego: 1) szczur (tyb. byi ba) 2) bawół (tyb. glang) , 139 140 {Informator}, Kalendar'nyje op. cit., s'. 19. obyczai i obrjady ... , op. ci't., s. 195; G. Gyatso. S. Wangdu, K. Gyurmey. 141 Wyjątek s,tanowią lata szczura i drewna: są tylko męskie. T. Tamdin, �Obraz tradycyjnej astronomii 173 i astrologii 3) ::-"grys (tyb. stag) 4) zając (tyb. jos) 1'" 5) 5mok (tyb. 'brug) 6) wąż (tyb. sbrul) 7) :"oń (tyb. rta) :~.\ owca (tY'b. lug) 9) małpa (ty b. spre 'u) lal ptak (tyb. bya) j 1) pies (tyb. khyi) 12) .~winia (tyb. phrag). Rok 19B7 nosi nazwę żeńskiego roku ognistego zająca tyb. me mo yos lo a "lvszyscy ludzie w nim urodzeni biorą odeń swe nazwy: yos lo pa ('urodzony w roku zająca') czy też yos lo ma ('urodzona w roku zająca) 143. Zwierzęcą charakterystykę mają też kolejne miesiące roku. Niektóre kombinacje elementów zwierzęcych są niepomyślne. I tak na przykład. gdy w roku konia przypada miesiąc szczura, gdy bawół spotyka owcę, tygrys - małpę, zając - ptaika, a smok - świnię, stanowj to wróżbę niepomys;Yłą III. B. A s p e k t Y i z w i ą z k Każdemu inform:;jących 1) o 2) CI 3)0 4) o 5) o j zwierzęciu przypisana jest pewna o pięciu aspektach horoskopu: sile życiowej (tyh. srag) ciele (tyb. Ius) możliwościach (tyb. dbang) powodzeniu (tyb. klung) zasadzie życiowej (tyh. bla) I tak n" przykałd małpa ma: konfiguracja żywiołów, 145. siłę życiową w aspekcie drewna. ciało w aspeikc,ie ognia, możliwości w aspekcie ziemi, powodzenie w aspekcie metalu, zasadę życi'ową w aspekcie wody 146. 3erzin, S. 19: nie jest to królik, lecz tybetańS\ka odmiana zająca. Z :"alendarza za rok 1987, wydanego przez Tibetan Medical & Astro Institute w D:lal'amsali. 144 C. Jest, Tarap, une vallee dans l'Himalaya. (Editions du Seuil) Paris 1974, S. 20. 145 A. Berzin', S. 19 - 20. 14" 113 146 Ibidem. �JOANNA 174 TOKARSKA-BAKIR Zadaniem horo6kopu jest po'rówuan1e układu żyw:iołów u zwierzęcia, które patronuje rokowi urodzenia (tyb. Lo rtags) zainteresowanej osoby, z konfiguracjami żywiołów przyp~sywanych zwierzętom, patronującym kolejnym latom życia tego człowieka. Między tymi dwoma elementami mogą wystąpić cztery typy związków: ·1) układ matczyny: woda jest matką drewna, żelazo jest matką wody, z:iemia jest ma tką żelaza, ogień jest matką ziemi, drewno jest matką ognia; 2) układ dziecięcy, wynikający z odwrócenia 3) układ przyjacielski: ziemia - drewno, ogie'ń - woda, żelazo - ogień, drzewo - żelazo; 4) układ wrogi: żelazo - drewno, , ogi,eń - żelazo, woda - ogień, ziemia - woda, drzewo - ziemia układu matematycznego; 1.17 • .,Ktoś urodził się w roku małpy i, dajmy na to, że żywiołem jego sity życiowej będzie ogień. Patrzymy wtedy jak wygląda rok obeen:,- powiedzmy że w aspekcie ptaka, patrzymy jaki będzie aspekt siły życiowej tego ptaka, dajmy na to, że jest to drewno. Patrzymy następnie na stosunek drewna i ognia, a ponieważ dre;wno daje życie ogniowi, więc jest to związek matki. W ten sposób się ten związek interpretuje. Jeśli więc chodzi a aspekt siły żJ'lciowej informuje nas on, czy jest jakic~ zagrożenie życia: z układu elementów związanycJl z ciałem wnios:~uj2my Q tym, czy nie zagraża nam niebezpieczeństwo odnośnie naszego ciała. Z interpretacji układów związanych z możliwościami wnioskujemy a sukcesach, powodzeniu np. w interesach; z układu związanego z aspektem powodzenia( fortuny) wnioskujemy np. a powodzeniu w podróżach. zaś z aspektu zasady życiowej dowiadujemy się o ogólnym samopoczuciu i stabilizacji, a ogólnych zasada,ch, które organizują nasze życie. Jeśli związki te są trudne, wówczas zalecane są pewne ceremonie religijne, pudże itd." 148. Inne korespondencje cyklu zwierzęcego to dni tygodnia i sześć :~tacji księżycowych. Każdemu ze zwierząt przypisuje się trzy dni. z których pierwszy jest dnit'm siły życiowej (tyb. srog bza'), drugi - zasady żvcio117 148 także A. L. Waddel. op. cit., s. 454. A. Benin, s. 19 - 20; K. Gyurmey, G. Gyatso. Ibidem, �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii J 75- wej (tyb. ula gza'), a trzecl jest dniem "martwym", "śmiertelnym" (tyb. gśed bza'). Podobnie Jest z porządkowaniem sześciu stacji księżycowych: pierwsza oznacza siłę życiową (tyb. srag skar), drug'a zasadę życiową {tyb. bla skar), trzecia możliwości (tyb. dbang skar), czwaTta - przeszkody (tyb. skeg skar), piąta - różnego typu kłopoty i óerpienia (tyb. btub skar), zaś szósta nazywana jest znów "martwą", "śmiertelną" (tyb, gśed skar) 149. "Aby zdecydować, jakie działania będą pomyślne daneg6 dnia, sprawdza się w almanachu dzień tygodnia i konstelacje Księżyca, wprowadzając je zgodnie z systemem Kalaczakry, a następnie porównuje z konfiguracją dni tygodnia i konstel'acjami Księżyca, związanymi z rokiem urodz·enia danej o".oby" 150. "Powiedzmy, że urodziliśmy się w roku małpy. Niektóre dni tygodnia będą dla nas szczęśLiwe, zaś niektóre pechowe. Będą też pew,ne konstelacje księżycowe' dobre dla jednego typu działań i złe dla działań innego typu. Na podstawie takich informacji możemy wybierać określone dni dla pewnych działań. :0rp.dla J. ŚW. Dalaj Lamy środa jest bardzo dobrym dniem, często nauki ,i tzw. pudże długiego życia zaczynają się tego dnia. Dla Jego Św. Karmapy takim dni,em jest wtorek. Pewne aktywności może więc podejmować we wtorek" 151. Listę dni szczególnie pomyślnych (tyb. dus lo che) 152 i niepomyślnych (tyb. dus tshod nes pa, dus tshod nor pa 153, można znaleźć w almanachu. I tak, pierwszy dzień miesiąca księżycowego z reguły nie sprzyja żadnym poważnym przedsięwzięciom, drugi - źle wróży na podróż 15.:' podczas gdy trzeci jest raczej pomyślny 155. Pełnię i dni bezksiężycowe (nów) uważa się za daty obdarz.one mocą potęgowania skutków zdarzeń, tak pomyślnych, jak i niepomyślnych. Obowiązuje post, zakazane jest zabiJanie zwierzą t 151;. Wolny od pracy jest każdy szós'ty dzień miesiąca lun'1rnego, obowiązują wówczas liczne zakazy: podejmowania wszelkich ważnych przedsięwz,ięć, zwracani·a długów, prz,eprQwadz-ania operacji finansowych, napoczynania zapasów itd. 157. Natomiast pomyślny obrót przybierają sprawy rozpoczęte w 8., 10., 25. i 30. dniu miesiąca kSH~życowego m. I·" 1511 151 152 15;) 151 Ibidem. A. Berzin, s. 7. A. Benin, s. 23. J. N. Rerich, Tibietske-russko ... , op. cit., t. Tha-Da, s. 176.. Ibidem, s. 178. Waddei, O)) cd., s. 455. Podobnie niepomyślne są też 9. i 29. dzień mie- siąca. 1;5 Ibidem. c't., s. 50. D. Mackdonald, Cultu.ral Heritage of Tibet. New Delhi 1978, s. 201, Tsung-lien Shen, Shen-chi' Lien, Tibet and Tibetans. Stanford 1953, s. 158 - 159. 158 Par. Chhi-med Rig-a 'Dzin Lama, The TweLve Months in the Life oj' 1:1; 0.)). IS; �]76 JOANNA TOKARSKA-BAKIR C. K wad r a t y m a g i c z n e (t y b. s p ark a) sm e b a) t r y gr amy (t Y b. Kolejne przejęte od Chińczyków narzędzia służące do sporządzania horoskopów to kwadraty magiczne, znane też w astrologii arabskiej, oraz trygramy I Ching 159. Pi~rwsze to kwadratowe siatki a boku równym 3 jednostki, z cyframi powpisywanymi w 9 pól w ten sposób, by suma ich cyfr, - a czasem nawet zwykła ich suma (pionowo, poziomo i po przekątnej) była taka sama. Podstawowy, najczęściej używany jest kwadrat magiczny "piątki" 11m, O sumie liczb liczonych we wspomniany wyżej sposób 'wynoszącej 15, zaś sumie cyfr - 6. 4 2 9 ---- 3 5 I ! 8 Kwadrat 7 6 magiczny piątki 161 Kwadrat magiczny piątki jest w istocie zapisem liczbowym znanego 'z Księgi Przemi;an schematu ośmiu podstawowych trygramów (tzw. Ho Lo Li Shu) 162 skorelowanych z pięcioma żywiołami, porami roku, kierunkami i cyframi etc. Poniższy kwadrat magiczny (tyb. sme ba) wypełniony jest właśnie .a Monastery, [w:] Aspects of Buddhism. (Vision Books) New Delhi, b.d.w. s. 147 - 159 (Z). 15U 'Tybetańczycy nie używają heksagramów, posługują się natomiast osmIOma trygamami, za: A. Berzin, s. 22 - 24; K. Guyrmey, T. Tamdin, G. Gyatso, R Wangchuk. 160 W. K. Chu (tłum.), W. A. Sherrill (wyd.), The Astrology of I Ching. (Routledge & Kegan Paul) London and Henley 1976, s. 10, 440; L. A. WaddeI, Tibetan Buddhism ... , op. cit.,s. 457. lHl Zwany jest też czasem 'kwadratem magicznym trójki, od której rozpoczyna się jego budowanie. Zasadę obrazuje poniższy schemat: 279 135 684 kolejność cyfr od 1 do 9 wskazuje tu na tę zasadę. 162 POI'. W. K. Chu (tłum.), W. A. Shen;ill (wyd.), The jJ.strology (iW. cit., s.. 9 - Hl. of I Ching, �Obraz tak~mi trygramami symboliczne tradycyjnej astronomii 177 i astrologii (tyb. spar ka). Obok podaję niektóre ich konotacje 11;3. trygram cyfra 5 3 8 I żywioł 1. Kan Woda 2. K''Un Ziemia 3. ChEm Drewnu 4. Sun Drewno 2. 9 4 nazwa chińska 7 I 6 Kwadrat magiczny (tyb. :;me ba) uzupełniony za pomocą trygr3mów (tyb. spar ka) ]H I 5. cy;'ra dla mężczyzny: 2, dla kobiety: 8. Metal 6. Ch'ien 7. Tui 8. Ken Ziemia 9. Li Ogień Metal VI' polu śr·odkowym, oznaczonym w wypadku powyższego kwadratu cyfrc; 5, wpisuje się zazwyczaj cyfrę, -ozna-ezającą danego człowieka, a ściślej - cyfrę kwadratu magicznego- roku urodzenia danego człowieka 165. Kwadraty są tak skombinowane z cyklem sneśćdzi,esięcioletnim, że korespondencja danego numeru w kwadracie magicznym 'Z określonym rokiem o tej samej charakterystyce zwierzęco-elementarnej powtarza się co180 lat :t Oto procedura wróżenia: "Ustala się numer kwadratu magicZJnego czyjegoś roku urodzenia i w oparciu o ten zasadniczy wzór buduje się kwadraty pochodne (babs sme), które rządzą poszcz'ególnymi latami życia. Następnie porównuje się żywioł skojarwny z kwadrateim pochodnym i .,. wieku człowiek,a z żywi'ołem okr'eślon'ego' 'foku kalen.darz'ow''6go (... )" 167 ::,;< Za: op. cit., s. 432. Także Da Liu, I Ching Numerology. (Routledge & Kegan Paul) London and Henley 1979, s. 17, omz R. W. Wilhelm, The I Ching or Book of Changes. (Princeton University Press) Princeton 1981, s. 310 n. ;'" Par. D. L. Snellgrove I(tłum. j wyd.), The Nine Ways of Bon. (Pr.ajna Press) Bouider 1980, s. 287, ry.s. XIX. "'j Chu, Sherrill, op. cit., s. 140 n.; A. Berzin, s. 21; K. Gyurmey, G. Gy2tso, T. Tamdin. ,f>" A. Berzin, s. 21. Jf>, Ibidem. Schemat kwadratu w przyp. 161. 12 Lud, t. LXXII �JOANNA 178 TOKAR8KA-BAKIR "Patrzymy jaki jest numer kwadratu magicznego naszego roku urodzenia. Jeśli jest to np. jedynka, umieszczamy ją w środku, po czym wpisujemy cyfry wg reguły kwadratu. Wtedy można poznać wynikające stdd elementy. K'ażdej cyfrze pola p.rzyporządko'wany jest bowiem jakiś żywioł, niezależnie od jej po'Zycji. Liczba związana z rokiem naszego urodzenie związana jest z cyfrą zasady życiowej 168. T'eraz chcemy się na przykład dowiedzieć, jaka jest cyfra magiczna dotycząca aspektu ciała. Wówczas ową cyfrę zasady życiowej wpisujemy w środek kwadratu magicznego i budujemy kwadrat magiczny. Znając. pozycję tej cyfry, znajdujemy cyfry reprezentujące następne aspekty, a dalej i żywioły poszczególnych aspektów" 169. Poszczególne pola kwadratu magicznego zamieszkiwane są przez różnego rodzaju bóstwa, najczęściej nieoświecone ,i należące do typu dregs pa. Są to na przytkład tzw. sa bdag "potężni wladcy ziemi", jak nazywa je Snellgrove 170. O ich związku z horoskopami indywidualnymi napomyka też WaddeI w przykładzie horoskopu rocznego 171. Jeśli chodzi o trytgramy I Ching (tyb. spar ka), wiąże się z nimi podobna procedura wróżenia, jak ta, którą omów,iłam w przypadku sme ba. "Określa się trygram roku urodzenia, różny dla kobiet i mężczyzn. W oparciuo trygram urodzenIa wyprowadza się trygram pochodny (babs spar), który rządzi poszczególnymi latami życia. I znów porównuje się żywioł trygramu pochodnego z żywiołem roku kalendarzowego" m. I I I. 3. K a l e n d a r z t y b e t a ń s k i Skrócona Tantra Kalaczakry (skt Laghu tantra) i komentarz do me], Vimalaprabhci, dotarły do Tybetu i zostały przetłumaczone na tybetański między wiekiem XI i XIII. Cykl sześćdziesięcioletni pochodzący z tej tantry, został wprowadZiOny w 1027 r.n.e. Zdaniem Hoffmana wcz,eśniej istni'a10 coś na kształt rachuby cytklu zwierzęcego, ale dopiero skombinowani€ jej z pięcioma żywiołami dało precyzyjny system chronologii m. Cykl sześćdziesięcioletni znany był w Indiach jako cykl Bhraspati, czyli Jowisza (tworzy go pięć dwunastoletnich orbit Jowisza). Cykl ten nie lPatrz nag rtsis B. A. Berz.in, s .2!. 170 oD. L. Sne1lg'rove, The Nine Ways of Bon, op. cit., s. 259 przyp. 37. 1;1 WaddeI, op cit., s 458 - 463. Wiele materiału na temat horoskopów indywidualnych u: K. M. Gierasimowa, O strukturie tradicionnoj duchowoj ku/.'tury po materia lam tibetskich istocznikow. [W:] Tradicjonnaja kul'tura nuroc!ow C['I!tralnoj Azji. Materialy i issledowanija. (Nauka) Nowosibirsk 1986, s. 30 - 68. 1]2 ;A. Berzin, s. 24. 173 Tybetańczycy twierdzą natomiast, że system pięciu probożywiołów znany był już w przedbuddyjskim bonie, por. przyp. 63. 168 16J �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 179 był zbyt ważny w klasycznych indyjskich systemach kalendarzowych 174. Nazwy jego kolejnych lat weszły w terminologię K,alaczakry: występujący w niej cykl sześćdz:iesięcioletni z'apożyczył nazwę od początkowego roku cyklu Jowisza - nazywa się go 'dominującym' (tyb. rab 'byung) 175. Kalendarz tybetański je!st o cztery lata "spóźniony" w stosunku do chińskiego 176: pierwszy zaczyna się od żeńskiego roku ognistego zająca, drugi zaś od męskiego roku drewnianego szczura 177. W czasach ohana Kubiłaja (XIII w.), za sprawą jego nauczyciela Pakpa Lamy (Chos rgyal 'Phags pa), rachuby tybetańska i chińska zostały uzgodnione. Stało się to po wprowadzeniu miesięcy mongolskich (tyb. har zla). Oba kalendarze rozpoczynały się w tym samym miesiącu księżycowym. Pierwszy miesiąc Kalaczakry ,odpowiada trzeciemu miesiącowi mongol~,kiemu. Berzin pisze, że miesiące mongolskie noszą miano kolejnych numerów, podczas gdy miesiące Kalaczakry (liczone od nowiu do nowiu) nazywane są tak ja1k ich hinduskie odpowiednik:i: według stacji księżycowych na które przypada pełnia 178. A. Kwestia dublowania dat kal endarzowych Wielu autorów, m.in. Cybikow, błędnie interpretuje fakt opuszczania pewnych dat w kalendarzu tybetańskim, tłumacząc go chęcią ominięcia dni niepomyślnych 17". Jak twierdzą Tybetańczycy, praktyka ta spowodowana jest koniecznością synchrO'Ilizacji rachuby solarnej i lunarnej 180. Wiąże się to z istnieniem dwóch linii prz'ekazu tybetańskiej tradycji astronomicznej. Pierwsza z nich, linia mTshur pu (na'zwa pochodzi od klasztoZa: A. Berzin, s. 8. Berzlin, s. 8: "pierws-zy rok tego ,dominującego' sześćdziesięcioletniego cyklu kalendarza tybetańskiego, uważany za oficjalną datę wprowadzenia Kal;:>.czakry do Tybetu odpowiada znanej z przypowiedni w Kalczakrze liczbie lat ,oceanu ognistej przestrzeni' (.tyb. me mkha' rgya-mtsho), któ,ry nastąpił po rozpoczęciu ,okresu muzułmańskJ.ego w 624 roku( chociaż naprawdę :oacząl się on w 622.). Podobnie jak w systemach 'indyjS1kich liczby podane są tu w formie zakodowanej, zgodnie z powS',zechną w tamtej literaturze procedurą wyliczania w kolej,ności jednostek, dziesiątek, setek itd, Są tu trzy ognie, przestrzeń pusta jak zero i jeszcze czt-ery o~any. Tak więc ,ocean ognistej przestrzeni' następuje w 403 lata po roku 624, czyli w 1027 roku n.e.". '76 Kalendar'nyje obyczai ... , op. cit., s. .195. _ 177 A. Berzin, s. 24: "Z ,tego też powodu ,dzień podzielony jeSlt na 12 okresów podporządkowanych 12 zwierzętom cyklu kalendarrowego, zaczyna się o świcie od okresu zająca, nie zaś od pierwszego znaku, czyli od szczura". 178 Patrz dkar rtsis F. 1;9 G, C. Cybilkow, Buddist-polomnik w swiatyn' Tibieta. Petersburg 1!H9, s. 174 m A. 191. 180 12' A. BerziJn, s. 24 - 25. �JOANNA 180 TOKARSKA-BAKIR ru Karmapów w tybe>tańskiej prowincj:i Kham), Zal'nlC}OWana została przez trzeciego Karmapę, Rang 'byung rdo rje (1284 - 1339), który napisał obszerny komentarz do Tantry Kalaczakry. Przekaz ten i związana z nim rachuba obecne są do dziś w obrębie szkoły Kagyu. Druga tradycja, późniejsza, nosi nazwę Phug pa, i rozwija się w obrębie szkół Ningma. Siakji i Galugpa. Opiera się ona na pismach trzech wielkich mistrzów, trzech "oceanów" 181: Phug pa Lhun grub rgya mtso, mKhas grub nor bzang rgya mtsho i gTsang chung chs grags rgya mtsho. Różnice między . tymi tradycjami polegają główni'e na kalendarzu i związane są z synchronizacją dat solarnych i lunarnyoh. Ponieważ uzgodnienie tybetańskiego kalendarza lunarnego z kalendarzem solarnym opartym na ruchu Słońca jest bardzo trudne (na przykład równonoc wiosenna zw.iązana z ruchem Słońca nie dokonuje się dokładnie w 12 faz Księżyca po poprzedniej równocy), w związku z tym Co 32 i pół miesiąca dodawany jest cały miesiąc dodatkowy. Mówiąc ściśle, następuje to dwukrotnie w ciągu 65 miesiący . .,Między tradycjami mTshur phu i Phug pa występują (... ) pewne przesunięcia. I po to, by wszystkie miesiące się zgadzały, pewne daty są zdublowane, zaś inne dni w ogóle nie pojawiają się. Jest to związane z dniami tygodnia i datami, nie zaś z pomyślnością bądź pechowością dni. Nie jest to zbyt prosty system, proszę jednak pamiętać, że mamy tu tzw. dni dat księżycowych (dni rachuby księżycowej). Taki dzień księżycowy jest to jedna trzydziesta odległości, jaką Księżyc przebywa w okresie między dwoma nowiami. Każdy taki księżycowy dzień jest dniem tygodnia. Ale trzeba też pamiętać, że jeżeli podzielimy czas na takie dni, nie zaczynają się one o tej samej porze ponieważ ruch Księżyca nie jest ruchem jednostajnym; porusza się ()!Il raz szybciej, gdzie indziej znów wolniej. Chcemy więc uzgodnić dzień księżycowy z dniem miesiąca solarnego (z datami miesiąca). Czasem jednak może się tak zdar;:yć, że dwa dni księżycowe przypadną na jedną datę solarną. A przecież' nie może być jednocześnie poniedziałek i wtorek. Trzeba więc zdublować tę datę. Wówczas jeden dzień księżycowy przypada na poniedziałek, zaś drugi na wtorek. Ponieważ nie może być dwóch poniedziałków pod rząd, jedną z dat się pomija. W tradycji Phug pa pomija się datę pierwszego z podwójnych dni, zaś w tradycji mTshur phu - drugą. Kiedy indziej znowu na jakąś datę miesięczną nie przypada początek żadnego dnia księżycowego, a przeóeż po niedzieli nie może !być od razu wtorek. W związku z tym dodaje się datę dodatkową. W tradycji Phug pa podwaja się datę dnia następnego, a więc wtorku, zaś w tradycji mTshur phu - datę dnia wcześniejszego, czyli niedzieli" 18". 181 182 Tyb. rgya mtsho A. Berzin, s. 24. ,ocean', �Obraz B. O b s e r wac tradycyjnej astronomii i astrologii 181 j e a s tron om iczn e Jak już pisałam, w astronomii i astrologi,i tybetańskiej obserwacja nieba nie odgrywała szczególnie ważnej roli, z reguły ograniczano się do obserwacji cienia gnomonu przy wyznaczaniu ascendentu 183. Podobnie jak dawni Grecy, którzy oparli swą astr·onomię głównie na zasadaeh geometrii, także Tyb€tańczycy posługiwali się swoistą, przejętą z Indii, trygonometrią. Obliczen.ia pozycji pla,net przeprowadzane były w oparciu o funkcje geometryczne typu sinus i cosinus. Reguły postępowania przedstawione w postaci tablic (tyb. re'u mig) używanych do tych obliczeń, są nieco różne od konwencjonalnej trygonometrii, jednakże, jak się okazało po ich prz·eanalizowaniu, oparte są one na tych samyoh funkcjach trygonometrycznych, ja1kkolwiek nieco uproszczonych 184. Tybetańczycy nigdy nie usilowali tworzyć astronomii, która umożliwiałaby dz:iałanie ściśle praktyczne, np. żeglowanie. "J eśli informacja astrologiczna jest Empirycznie ścisła i pomocna, to nieważne czy odpowiada ona ściśle pozycjom planet na niebie. Astrologii tej nie :interpretujesię w kalegoriach wpływów pochodzących od planet, istniejących jako niezależne istności, całkowicie .nie związane ze strumieniami umysłów poszczególnych ludzi, lecz raczej jako odbicie skutków ich dawnego impulsywnego zachowania (karma). Rezultaty impulsywnych działań z przeszłych żywotów dojrzewają w postaci okolicznoŚQi kolejnego odrodzenia. Skutki te odpowiadają swoim przyczynom (... )" 185. Rezultaty karmiczne dotyczą zarówno warunków kolejnego odrodzenia, jak i instynktownych skłonności. Inną, szerszą kategorią tych skutków jest "odbicie całej karmicznej sytuacji jednostki w danych astro·nomicznych i astrologicznych. A zatem informacje te mogą naprowadzić na śl,ad rezultatów, które wynikną z dawnych impulsywnych działań, o ile nie zastosuje się środków zaradczych (Dharma) dla zmiany sytuacji" 186. Joanna Tokarska-Bakir A PICTURE OF TRADITIONAL ASTRONOMY AND ASTROLOGY AMONG CONTEMPORARY TIBET ANTS FOUND (summary) The paper, devoted to traditional Tibetan astronomyand astrology, constitutes an attempt to describe the field research conducted by the author in India and '''3 '~3 Patrz dkar rtsis E. A. Berzin, s. 26. A. Berzin, s. 12 - 14. IRti Ibidem. '~l �182 JOANNA TOKARSKA-BAKIR Nepal between May and July, 1987. The reisearch has been supplementer by additional Tibetan sources. All of which aimed at the recoTIistruction of emic categol"ies that represent and categorize the traditional Tibetan knowledge of the stars The author of this paper wishes to minimize subjecMve interpretation on her part in this research. Therefore, not only does ,the try to give an account of the Tibetans' outlook upon astronomyand astrology, but also of their own version of the history of this field of science (its origin, development, influences, etc.), it emic interpretations and applications. The glossary used in this paper, the specific selection of data sources and different understandin,g of their criticism. all serve the above purpose. The material is presented in the following order: Indian influences (Tibetan: dkar rtzis): tan tra KiHacakra, Tibetan material inspired by Kalacakra, planets, days of the week, zodiak signs; lunar positions, natal signs of the planets, three types at days, Indian influences nol associClted wits Kalacakra; Chines influences (Tibetan: nag rtzis): protoelements and animal cyc!e. aspects and relationships, magic square and trigrams, Tibetan callendar, doubling moon dates, astronomical observations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe8a2b457e5c1a4bffd54a9fc0f5b56b.pdf aeefb913bd9e183a5cbdd363d2452dd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:608 Title A name given to the resource Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.151-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA OBRAZ TRADYCYJNEJ K U L T U R Y M A T E R I A L N E J W M U Z E A C H N A W O L N Y M POWIETRZU DANII Muzealnictwo duńskie oparte o ugruntowane w t y m kraju tradycje kolekcjonerskie należy do najstarszych w Europie. J u ż w końcu X V I w., a szczególnie w pierwszych dziesięcioleciach X V I I w., zaczęło wzrastać charakterystyczne dla tych czasów zainteresowanie wszelkiego rodzaju „osobliwościami", których prywatne zbiory stanowiły podstawę przy­ szłych, specjalistycznych kolekcji. Wśród amatorów gromadzących i za­ kładających te „gabinety osobliwości" poczęło krystalizować się przeko­ nanie o poważnej wartości niektórych zabytków dla poznania minionych kart narodowej historii. Szczególnie duże zasługi na t y m polu położył Ole Worm (1588—1654), z wykształcenia lekarz, który jednak całe swe życie poświęcił zbieraniu „starożytności" i badaniom historycznym. Jemu to Dania zawdzięcza cenne kolekcje inskrypcji runicznych oraz ich szczegółowe, wnikliwe opisy. Ole Worm, uznany za ojca duńskiej archeologii, znajdował się zapewne pod silnym w p ł y w e m humanistycznych idei włoskiego re­ nesansu, z którymi bliżej zapoznał się w czasie swych studiów medycz­ nych w Italii. W 1623 r. założył we w ł a s n y m domu pierwsze na terenie Danii muzeum, obejmujące oprócz kolekcji archeologicznych i etnogra­ ficznych, również zbiory z zakresu mineralogii, botaniki i zoologii. Początkowy okres zainteresowań archeologiczno-etnograficznych w Danii charakteryzuje się przede wszystkim próbą odczytania i nowej interpretacji przeszłości narodowej. Działalność naukowa skupiała się wówczas głównie na dziejach Wikingów, duńskich królów i arystokra­ tycznych rodów, lecz w zasięgu zainteresowań ówczesnych ludzi nauki znajdowały się również stare ballady ludowe i zabytki kultury material­ nej. Późniejsze dopiero lata wraz z koniecznością powstania specjalistycz­ nych warsztatów naukowych przyniosły w konsekwencji daleko idącą popularyzację zainteresowań, która — rzecz jasna — musiała również �152 MIROSŁAWA P( odzwierciedlić się i w duńskim muzealnictwie. Faktem jednak pozosta­ nie bezsprzecznie duża rola Ole Worma, który poprzez założenie tzw. Museum Wormianum zainicjował nowy etap w rozwoju duńskiej huma­ nistyki. Po śmierci fundatora zbiory te włączono do Muzeum Królewskie­ go (Det Kongelige Kunstkammer) powstałego najprawdopodobniej w la­ tach 1652-1653. Innym wydarzeniem dużej wagi w dziejach duńskiego muzealnictwa, 0 reperkusjach widocznych do dziś, bylo założenie w 1807 r. przy ko­ penhaskiej Bibliotece Uniwersyteckiej — Królewskiego Muzeum Sta­ rożytności Północy (Det Kongelige Museum for de Nordiske Oldsager). W 1855 r. zbiory tej placówki, po uprzednim przeniesieniu ich do Pałacu Christiansborg (1832 г.), znalazły się ostatecznie w tzw. Pałacu Książę­ cym (Prinsens Palae). Muzeum Królewskie obok kolekcji pochodzących z pierwszego na świecie, założonego już w 1841 г., również duńskiego muzeum etnograficznego, objęło także zbiory antyczne i numizmatyczne. Wartość tych kolekcji, ich ilość i różnorodność przyczyniły się do prze­ kształcenia tej placówki w 1892 r. w wielodziałowe Muzeum Narodowe (Nationalmuseet). Ogólnonarodowa tendencja do tworzenia instytucji muzealnych do­ prowadziła j u ż w poł. X I X w. do inicjatyw zakładania muzeów również W szeregu miast prowincjonalnych. W ten sposób w 1855 r. Ribe posia­ dało już swe własne muzeum (płn.-zach. Jutlandia), a nieco później; również takie miasta, jak Odense na Fionii, Aarhus, Viborg, Aalborg 1 Randers (Jutlandia). Silny w tym okresie proces społeczno-gospodar­ czego rozwoju niósł ze sobą nieuchronne zmiany również w tradycyjnym kulturowym krajobrazie wsi. Przeobrażenia te wpłynęły na znacznie większy wzrost zainteresowań społeczeństwa swą własną historią i k u l ­ turą. Okres ten stanowił drugi etap w dziejach duńskiego muzealnictwa wnosząc w miejsce niezorganizowanych i często dyletanckich poszuki­ wań naukowe metody badań terenowych, ścisłą dokumentację, zabiegi konserwatorskie i nowe spojrzenie na problem wystawiennictwa. Wyra­ zem pojawienia się tych tendencji było otwarcie w 1885 r. Duńskiego Muzeum Ludowego (Dansk Folkemuseet) w Kopenhadze. Od tego czasu ilość placówek muzealnych wszelkiego typu- wzrasta nadzwyczaj szybko osiągając w 1964 r. liczbę 190. Wśród nich wiele usytuowano również na wsi stwarzając dogodne warunki dla wciągnię­ cia szerokich rzesz społeczeństwa w orbitę zainteresowań historią w ł a s ­ nej kultury. Muzea duńskie podzielić można na trzy zasadnicze grupy, a miano­ wicie: 1) muzea historii kultury, 2) muzea sztuk plastycznych oraz 3) muzea przyrodnicze. Odstępstwem od tego podziału są oczywiście placówki regionalne, których zbiory — jak wszędzie — stanowią zespół �153 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I najróżniejszych eksponatów odnoszących się do historii i kultury okre­ ślonego terenu. Spośród ogólnej liczby wymienionych wyżej muzeów iylko 25 jest dziś własnością państwa, 30 podlega prawnie władzom lokalnym, 85 określonych jest jako niezależne, na ogół prywatne, a wreszcie 50 należy do szeregu towarzystw muzealnych. Bez względu na to, w czyjej znajdują się one gestii, wszystkie korzystają z dotacji rządowych bądź finansowej pomocy władz terenowych. Nie bez znacze­ nia w tym względzie są również różnego rodzaju prywatne fundacje. Aby zilustrować rozmiary tej pomocy warto przytoczyć kilka konkret­ nych danych liczbowych. I tak np. tylko w 1963 r. fundusze wydatko­ wane przez państwo na cele muzealne objęły łącznie sumę ok. 16 min. koron, z czego znaczną część, bo aż 13,5 min., uzyskały muzea p a ń ­ stwowe. Ponadto coroczne dotacje władz lokalnych na podobne cele wynoszą ok. 2,5 min koron i mniej więcej tyle samo wnoszą fundacje pochodzące ze źródeł p r y w a t n y c h . Zauważyć zatem można, iż ciężar utrzymania rozbudowanej sieci muzealnej spada w głównej mierze na państwo, co jest najlepszym dowodem uznania społecznej roli i znacze­ nia tych instytucji nie tylko w kulturalnym życiu kraju, ale i w kształto­ waniu postaw obywateli świadomych swej narodowej historii. l Na ogólnym tle duńskiego muzealnictwa interesująco przedstawia się miejsce muzeów o charakterze etnograficznym. Aczkolwiek wchodzą one najczęściej w skład placówek wielodziałowych, niemniej z racji swych rozmiarów oraz ilości odgrywają znaczną rolę w życiu muzealnym i k u l ­ turalnym Danii. W niniejszym artykule zajmę się przede wszystkim omówieniem m u ­ zeów typu skansenowskiego, z którymi miałam okazję zapoznać się bliżej w czasie mego pobytu w D a n i i . Zwiedzane przeze mnie w lecie 1967 r. tzw. „muzea na wolnym powietrzu" można podzielić ze względu na charakter i znaczenie ekspozycji na trzy zasadnicze grupy, a mia­ nowicie: 1) skanseny centralne, 2) muzea regionalne oraz 3) pojedyncze zabytki zachowane in situ. Centralne muzea na wolnym powietrzu skupiają przeważnie na swym terenie zabytki reprezentujące wszystkie obszary kraju. Stąd też skanseny takie stanowią znakomity, porównawczy przegląd podstawo­ wych form architektonicznych, typowych dla poszczególnych regionów. Ponadto dysponując dużymi nakładami finansowymi pozwalają na roz2 1 book, 2 P. H a l k j a e r K r i s t e n s e n , C o p e n h a g e n 1964, s. 306—310. Museums, [w:] Denmark. An Official hand­ C e l e m mego a r t y k u ł u jest u z u p e ł n i e n i e p r a c y M . A . K o w a l s k i e g o , Z p r o blematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii, zamieszczonego w niniejszym, tomie, w k t ó r y m z r a c j i jego o g ó l n e g o c h a r a k t e r u nie p o ś w i ę c o n o s k a n s e n o m z b y t wiele miejsca. �154 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA winiecie nie tylko szerokiej działalności naukowej, oświatowej i popu­ laryzacyjnej, ale również zapewniają obiektom należytą opiekę. Nie bez znaczenia jest tu ich lokalizacja umożliwiająca wykorzystanie tego kompleksu muzealnego w celach komercjalnych, stwarzając w okolicy atrakcyjny ośrodek o charakterze rozrywkowo-wypoczynkowym. Skanseny centralne sytuowano na ogół ze zrozumiałych względów w stolicach. Stąd też placówki te traktuje się jako muzea typu narodo­ wego o specjalizacji w zakresie tradycyjnej kultury wiejskiej i miesz­ czańskiej. Podobnie rzecz się ma z duńskim skansenem zlokalizowanym w Sorgenfri pod K o p e n h a g ą . Początkowo obiekt ten mieścił się na terenie dawnego parku Pałacu Rosenborg w Kopenhadze, stanowiąc oddział Budownictwa (Bygningsafdelig) przy Duńskim Muzeum Etnograficznym. Wkrótce jednak, bo w 1901 г., ze względu na szczupłość miejsca uniemożliwiającą dalszą rozbudowę ekspozycji przeniesiono muzeum do Sorgenfri, gdzie na te­ renie rozległych łąk i parku (Slotspark) znalazło dogodne dla swego rozwoju warunki. Zgromadzone tam obiekty pozwalają na dokładne zapoznanie się z podstawowymi typami duńskiej architektury wiejskiej z okresu dwóch minionych stuleci. Wyposażenie ich w komplety mebli, sprzęty i narzędzia epoki stwarza jeszcze pełniejszy obraz w a r u n k ó w życia duńskiego chłopa. Nie zmienia to jednak faktu, iż muzea na wol­ nym powietrzu są przede wszystkim instytucjami, w których zabytki architektoniczne posiadają znaczenie dominujące i dlatego też i m po­ święcę najwięcej miejsca. Stare duńskie zabudowania mieszkalne i gospodarcze są zazwyczaj jednokondygnacyjne, o rzucie przyziemia w kształcie wydłużonego prostokąta. Poszczególne budynki z reguły łączone razem tworzyły za­ grodę zbliżoną do formy zamkniętego prostokąta lub kwadratu z po­ dwórzem pośrodku, Najstarsze stosunkowo cechy posiada wiejskie budownictwo Zelandii. Tradycje jego sięgają jeszcze czasów poprzedzających okres Odrodzenia, gdyż oparły się one skutecznie ówczesnym architektonicznym tenden­ cjom miejskim, które odcisnęły jednak swe piętno na budownictwie ludowym innych regionów. Typowym przykładem budownictwa wiej­ skiego Zelandii na terenie skansenu w Sorgenfri jest zagroda z Pebringe (płd.-wsch. część wyspy). Datowana mniej więcej na 1800 r. posiada jednak fragmenty znacznie starsze. Poszczególne części zagrody tworzą w sumie zamknięty prostokąt, którego wnętrze stanowi wybrukowane 3 3 Ze w z g l ę d u na l o k a l i z a c j ę muzeum m i ę d z y dwoma m i e j s c o w o ś c i a m i : L y n g b y i Sorgenfri, spotkać m o ż n a w literaturze przedmiotu r ó w n i e ż tę p i e r w s z ą miejsco­ w o ś ć jako siedzibę Frilandsmuseet. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 155 kamieniami podwórze. W szkieletowych ścianach przestrzenie między drewnianą konstrukcją wypełnione są płotkową kratownicą oblepioną gliną a częściowo cegłami. Dach k r y t y jest słomą. Na podwórze prowadzi umieszczona w południowym skrzydle zagrody — zadaszona brama. Po przeciwległej, północnej stronie zabudowań znajduje się dom miesz­ kalny, do którego główne wejście usytuowane jest od strony podwó­ rza. Do najważniejszego pomieszczenia, tzw. dagligstue, gdzie zasadni­ czo skupiało się całe życie rodzinne, prowadziła niewielka sionka, w y ­ kładana posadzką z cegieł. W izbie tej obok żelaznego piecyka połączo­ nego przez ścianę z kuchenną kotliną zwraca uwagę długi, ciężki stół z na stałe zamocowanymi pod ścianą okienną ławami, na których w cza­ sie posiłków siadali z parobkami synowie gospodarza, podczas gdy prze­ ciwległe miejsca zajmowały kobiety. Gospodarz siedział zazwyczaj osobno — zajmując przy stole miejsce honorowe. Po drugiej stronie izby znajdują się dwa łóżka o konstrukcji przypominającej szafy z zasłona­ m i zamiast drzwi. W jednym z narożników wisiała na ścianie niewielka szafka, służąca do przechowywania dokumentów i co bardziej wartościo­ wych przedmiotów. Reprezentacyjnym pomieszczeniem był „najlepszy pokój" (storstue), który w Danii odpowiadał naszej „białej izbie". Usytuowany przy ścianie szczytowej, z dala od kuchni nie posiadał ja­ kiegokolwiek systemu ogrzewczego. Izba ta używana zazwyczaj tylko w okresie. świąt lub uroczystości rodzinnych służyła również za pokój gościnny i pomieszczenie do przechowywania w stojących tam skrzy­ niach i kredensach bielizny oraz odzieży. W kuchni (kokken) zwraca uwagę duży piec z otwartym paleniskiem. W jego tylnej ścianie znaj­ duje się otwór pieca chlebowego. Kuchnia połączona była bezpośred­ nio ze spiżarnią, za którą mieściła się pomywalnia naczyń, użytkowana równocześnie jako pralnia, miejsce uboju i wyrobu piwa. Tam też prze­ chowywano wszystkie potrzebne do tych prac narzędzia i sprzęty. W mieszkalnym skrzydle- zagrody mieściło się również pomieszczenie — magazyn opału i sprzętów potrzebnych w gospodarstwie domowym. Pasaż we wschodnim skrzydle domu łączył ogród z podwórzem, a rów­ nocześnie krył w sobie warsztat do podręcznych napraw narzędzi rol­ niczych. Wschodnia część zagrody z Pebringe obejmuje owczarnię i sto­ dołę, w południowej zaś znajduje się obora, stajnia oraz pomieszczenia dla drotpu itp. Odmienne od zelandzkiego typu budownictwa są zabytki architek­ tury wiejskiej z wyspy Lolland. Nie bez znaczenia były tutaj stosunkowo silne w p ł y w y niemieckie oddziaływające poprzez dawne duńskie księs­ two Szlezwiku, oraz znacznie lepsze niż w innych regionach warunki życia chłopów wynikające z urodzajnych gleb tej wyspy. Konstrukcja ścian zabudowań, podobnie jak na Zelandii, była szkieletowa, dachy zaś �156 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA pokrywano słomą lub trzciną, zależnie od dostępności odpowiedniego surowca. Przykładem lollandzkiej architektury wiejskiej w skansenie Sorgenfri jest zagroda małorolnego chłopa z Dannemare. Poszczególne jej pomiesz­ czenia usytuowane są do siebie pod kątem prostym, przy czym dom mieszkalny mieści się w południowym skrzydle zagrody, część gospo­ darcza zaś w zachodnim. Wejście do pomieszczeń mieszkalnych usytu­ owane od strony podwórza prowadzi przez sień oddzielającą „storstue" od ,,dagligstue", gdzie — podobnie jak w całej Danii — długi stół i ława ustawione pod oknami wzdłuż zewnętrznej ściany budynku, nadają tej izbie swoisty wyraz. Wyspa Fionia z zachowanymi tam do dziś wieloma starymi zagroda­ mi, wzniesionymi nawet 200 lat temu, stanowi niezwykle interesujący rezerwat wiejskiego budownictwa Danii. Dzięki temu Fionia jest jakby jednym dużym, naturalnym muzeum na wolnym powietrzu, odbijają­ cym wyraźnie od ogólnego, zurbanizowanego już w pełni krajobrazu duńskiej wsi. I choć wielu mieszkańców tych zabytkowych budowli przystosowało ich wnętrza do wymogów współczesnego poziomu życia, to jednak zauważyć można tam nadal szczególny pietyzm i troskę, jaką otacza się te pamiątki przeszłości, dbając o ich należytą konserwację i zachowanie tradycyjnej elewacji. Zachodnia Fionia jest terenem w y s t ę ­ powania archaicznej konstrukcji dachu, sięgającej korzeniami wczesnej epoki żelaza. Poziomo spoczywające na sochach ślemię stanowiło oparcie dla szeregu haczykowato zakończonych żerdzi, tworzących wraz z umo­ cowanymi na nich listwami szkielet słomianego poszycia dachu. Po­ dobnego rodzaju konstrukcyjne rozwiązania występują do dziś poza Fio­ nia tylko jeszcze w północno-zachodniej części Jutlandii. Najbardziej zróżnicowanym pod względem kulturowym jest P ó ł w y ­ sep Jutlandzki. Źródłem tego stanu rzeczy była zarówno wielkość tego regionu, jak i jego różnorodne warunki środowiskowe, a także najsilniej tu zaznaczone wpływy narodów sąsiednich. Szczególnie silna obca i n ­ filtracja kulturowa widoczna jest w południowym Szlezwiku, który dopiero w 1864 r. przyłączony został do państwa pruskiego . Na t y m obszarze pojawił się już w połowie X V I I w., tak charakterystyczny dla północno-zachodnich Niemiec, typowy dom saksoński. Choć region ten obecnie nadal nie wchodzi w skład Królestwa Duńskiego, niemniej przez wiele stuleci stanowił jego integralną etniczną część; z tego też względu również budownictwo szlezwickie reprezentowane jest w skansenie Sor­ genfri. 4 4 ski, W. C z a p l i ń s k i , K . G ó r s к i , Historia Historia Danii, Danii od 1513—1945 roku, [w:] Wrocław—Warszawa—Kraków, W. Czapliń­ 1965, s. 288—290. �157 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I Saksoński typ zagrody przeniesiony do muzeum pochodzi z Ostenfeld i datowany jest na 1685 r. Fachy ścian budynku wypełnione cegłami koloru żółtego tworzą typowy dla całego obszaru północnych Niemiec — mur pruski. Duże wrota w szczytowej ścianie, usytuowanej równole­ gle do ulicy wioski, prowadzą do wnętrza składającego się zasadniczo z trzech, biegnących wzdłuż całego budynku naw. Zakończeniem środ­ kowej nawy są pomieszczenia mieszkalne z charakterystycznym otwar­ t y m paleniskiem. Nawy boczne, odpowiednio podzielone przepierze­ niami, służyły za pomieszczenia gospodarcze. Siano i słomę przechowywano na poddaszu, gdzie ciepło i dym ogniska znakomicie je wysuszały, stwarzając jednak poważne niebezpieczeństwo pożaru. W zachodniej części południowego Szlezwiku, a zwłaszcza na terenach depresyjnych, zaznaczały się w budownictwie wpływy holenderskie. W skansenie pod Kopenhagą znajdujemy również typową dla tych ob­ szarów zagrodę, pochodzącą z półwyspu Eiderstedt w północnej Fryzji. Jest ona kwadratowa i — podobnie jak zagroda typu saksońskiego — po­ kryta w całości wysokim, stromym i czterospadowym dachem słomianym. Środkową jednak przestrzeń, w przeciwieństwie do domu saksońskiego tworzy nie gumno a stodoła, wokół której koncentrują się dopiero inne pomieszczenia. I tak część mieszkalna (kopf) znajduje się we wschodniej stronie zagrody, w północnej i zachodniej — mieszczą się obory i stajnie (rumpf), część południowa zaś przystosowana jest do młocki. Interesująca i nietypowa dla duńskiego obszaru etnograficznego jest konstrukcja nośna dachu. Jego potężna bryła opiera się na czterech słupach połączo­ nych na górze r a m ą konstrukcyjną wyznaczającą na rzucie przyziemia centralną część zagrody, czyli stodołę. Tego typu techniczne rozwiązanie, charakterystyczne początkowo tylko dla północnej Holandii i wschodniej F r y z j i , przenikało na tereny duńskie wraz z posuwającym się w kierun­ ku wschodnim osadnictwem holenderskim. 5 Typowym dla zachodniej Jutlandii surowcem budowlanym była czerwona cegła, którą zaczęto wypalać na południu kraju w X V I w. Budynki murowane w związku z brakiem drewna wypierały powoli tradycyjne konstrukcje szkieletowe, rozprzestrzeniając się wzdłuż w y ­ brzeży Morza Północnego, obejmując również swym zasięgiem środkowe partie Jutlandii. Zagrody zachodniej Jutlandii z ich ciemnoczerwonymi, ceglanymi ścianami i szarymi strzechami tworzą malowniczą kompozycję nadającą swoistego kolorytu temu regionowi Danii. Niedostatek surowca drzewnego odczuwano również na rozległych obszarach wrzosowisk środkowej Jutlandii. Fakt ten spowodował wpro5 I. N. Narody G r o z d o w a, Zarubieżnoj Jewropy, Narody Nidierłandow, Bielgii i Ljuksiemburga, t. 2, M o s k w a 1966, s. 268—269, 296—297. [w:J �158 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA wadzenie do ludowej architektury innych surowców występujących na t y m terenie w dostatecznej ilości. Zamiast drewna i gliny użytkowano do budowy ścian torfu, wrzosowej darni oraz kamieni; a słomianą strze­ chę zastąpiono poszyciem z wrzosów. Sporadycznie jednak konstruowano także zabudowania systemem szkieletowym z fachami wypełnionymi plecionką i gliną. Wtedy jednak, w celu lepszej ochrony przed zimowymi zawieruchami i wiosenną wilgocią, otaczano je stertami darni bądź torfu. To nadzwyczaj prymitywne i ubogie budownictwo, którego źródła tkwiły w trudnościach surowcowych i niskiej stopie życiowej mieszkań­ ców centralnej Jutlandii, należy już dziś do bezpowrotnej przeszłości. Nawet w skansenach nie można znaleźć reprezentatywnych przykładów tego typu budownictwa, a najstarsza zagroda z tego regionu w muzeum na wolnym powietrzu w Sorgenfri pochodzi mniej więcej z 1850 r. Nie jest to jednak zagroda zbudowana z torfu czy darni. Zastąpiła je nieskomplikowana konstrukcja szkieletowa ścian, w której wolne prze­ strzenie wypełnił mur z cegieł częściowo wypalanych, a częściowo su­ szonych na słońcu. Dachy poszyte pospołu słomą i wrzosem posiadają grzbiet zabezpieczony kalenicą z darni. Kompleks zabudowań nie tworzy zwartego zespołu, tak jak na terenie wyspiarskiej części Danii, lecz poszczególne budynki usytuowane są oddzielnie na kształt greckiej litery , , I I " . Ten sposób rozmieszczenia sięga okresu średniowiecza, podobnie jak i jego późniejszy wariant, o tej samej formie, lecz o połączonych już wspólnym dachem wszystkich budynkach . 6 Wschodnia część Jutlandii, o urodzajnych glebach i łagodnym k l i ­ macie, posiada zbliżone tradycje architektoniczne do wyspiarskiej partii kraju. Poszczególne części zagrody tworzą tam również często zamkniętą zwartą całość, otaczającą kwadratowe lub prostokątne podwórze. Czarne drewniane fragmenty szkieletowej konstrukcji ścian kontrastują z czer­ wonymi przestrzeniami fachów. Budownictwo t o reprezentuje w Sorgen­ f r i zagroda z True. Stanowi ona zespół architektoniczny powstały na przestrzeni od X V I I do X I X w. z najstarszą częścią mieszkalną, datowaną na 1670 r. Interesującym uzupełnieniem realiów zagrody jest usytuo­ wany przed domem ogród warzywny, uprawiany dziś w skansenie wg wzorów z około 1875 r. Przedstawione powyżej zasadnicze typy budownictwa wiejskiego Danii nie wyczerpują oczywiście wielu lokalnych zróżnicowań, które jedna­ kowoż często znalazły także swe odbicie w zespole zabytków zgromadzo­ nych w muzeum Sorgenfri . Ponadto nadmienić należy, że obok wielu kompletnych zagród, na terenie skansenu znajdują się również pojedyn7 e G . I. A n o c h i n , 7 berg, Datczanie, tamże, s. 17. O g ó l n a charakterystyka d u ń s k i e g o budownictwa wiejskiego Gamie Danske Bendergaarde, Kobenhavn 1962. zob. A . Steens- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 159 cze obiekty, wyrwane niestety ze swych oryginalnych zespołów. Umiesz­ czenie jednak tych budynków we Frilandsmuseet miało na celu ochronę także takich zabytków architektury ludowej, których pozostałe, towarzy­ szące i m zazwyczaj zabudowania nie nadawały się już do translokacji i konserwacyjnych zabiegów. W Sorgenfri zgromadzono również kilka wiejskich domów należących do ludności o zawodach pozarolniczych w rodzaju rybołówstwa, handlu morskiego, garncarstwa i tkactwa. Wśród obiektów muzealnych znalazły się więc także warsztaty rzemieślnicze tego typu, jak kuźnia, wiatraki i młyny wodne oraz warsztat garncarza. Troska o odtworzenie możliwie pełnego obrazu tradycyjnej kultury materialnej wsi duńskiej podykto­ wała również zgromadzenie obiektów o charakterze uzupełniającym. Wymienić tu można choćby remizę strażacką mieszczącą XIX-wieezny sprzęt przeciwpożarowy czy interesujący, granitowy most wiejski z za­ chodniej Jutlandii, którego konstrukcja stanowiła żywą kopię średnio­ wiecznych mostów drewnianych. Gwoli spełnienia warunku najdalej posuniętego autentyzmu zrekonstruowano również na terenie muzeum miejsce wioskowych spotkań gospodarzy, obradujących pod przewodni­ ctwem zmieniającego się co roku „starszyny" (olderman). Narady te dotyczyły zazwyczaj żywotnych spraw społeczności wiejskiej, jak np. kolejności robót polowych, rozplanowania zasiewów, karania przekroczeń czy ustalania form wzajemnej pomocy sąsiedzkiej. Zebrania gospodarzy odbywały się na ogół w centralnym punkcie wioski, najczęściej pod starą lipą, którą otaczano kręgiem dużych kamieni lub okrągłą platformą usypaną z ziemi i umocnioną od zewnątrz płotkową plecionką. Na terenie skansenu ustawiono także pochodzące z 2 poł. X V I I w. kamienie milowe oraz niskie granitowe słupy, pokryte inicjałami i zna­ kami rozpoznawczymi. Te ostatnie posiadały charakter informujący, gdyż umieszczone przy traktach wskazywały odpowiedzialnego za ich dobry stan gospodarza. Centralne muzeum na wolnym powietrzu w Sorgenfri pod Kopen­ hagą posiada w sumie niezwykle interesujący zbiór zabytków, które kolekcjonowano mając na względzie trzy podstawowe kryteria. K r y ­ terium geograficzne nakazywało zbierać obiekty reprezentatywne dla poszczególnych obszarów kulturowych i to nie tylko dla tych, które znajdują się obecnie w granicach Danii, lecz również charakterystyczne dla regionów wchodzących niegdyś w skład Królestwa, a dzisiaj nadal związanych z nim kulturowo, choć już nie politycznie. Kierując się kryterium chronologicznym zgromadzono zabytki typowe dla poszcze­ gólnych stuleci, ukazując obraz kulturowych przemian tak widocznych w formach architektury wiejskiej oraz wyposażeniu wnętrz. Trzecie wreszcie kryterium natury socjologicznej pozwoliło uwzględniać spo- �160 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA łeczne rozwarstwienie wsi duńskiej dzięki odtworzeniu warunków życia, zarówno zamożnych, jak i ubogich rolników, oraz ludności wiejskiej reprezentującej zróżnicowane zawody rzemieślnicze. Dania poza skansenem w Sorgenfri, stanowiącym centralne, najwię­ ksze muzeum kultury ludowej na wolnym powietrzu, posiada również drugi, tej samej rangi obiekt. Muzeum to zlokalizowane w Aarhus, drugim co do wielkości mieście duńskim, poświęcone jest dawnej kulturze mieszczańskiej. „Stare Miasto" (Den Gamie By) stanowi jeden z unikal­ nych skansenów w Europie wyspecjalizowanych w kolekcjonowaniu, konserwacji i rekonstruowaniu zabytków architektury miejskiej. Inicjatywę założenia muzeum „Den Gamie B y " wysunął dyrektor ogrodu botanicznego — Peter Holm, przenosząc w 1914 r. na jego teren dom burmistrza z Aarhus. W latach późniejszych zaczęto, tam stopniowo umieszczać inne budynki, które w sumie na stosunkowo niewielkiej przestrzeni uformowały miasteczko z rynkiem i szeregiem brukowanych „kocimi łbami" uliczek. Większość obiektów pochodzi z miast Jutlandii, w szczególności z Aarhus i Aalborg, kilka zaś przeniesiono z Fionii i Ze­ landii. Ekspozycja ukazuje rozwój architektury oraz całokształt kultury mieszczańskiej w Danii od renesansu aż po koniec X I X w. W skansenie t y m szczególną uwagę zwraca duża troska o takie usytuowanie poszczegól­ nych budynków, by zajmowały właściwe sobie miejsce. Dlatego też w przeciwieństwie do koncepcji stosowanej w skansenach budownictwa wiejskiego w t y m wypadku przyjęto takie rozwiązanie, by poprzez możli­ wie największą koncentrację zabytkowych obiektów odtworzyć typową dla ubiegłych stuleci zwartą zabudowę oraz oddać charakterystyczną atmosferę małego miasta duńskiego. Odpowiednia lokalizacja domów narożnikowych przy zbiegu dwóch ulic pozwoliła ukryć te partie ścian, które w sytuacji naturalnej również nigdy nie były widoczne. Warsztaty i zakłady przemysłowe wymagające usytuowania nad wodą, jak np. młyn, folusz czy garbarnia, umieszczono po obu stronach kanału utworzonego w w y n i k u spiętrzenia przepływają­ cego przez muzealne tereny strumienia. Mimo że obszar skansenu znaj­ duje się w centrum 180-tysięcznego miasta, udało się go jednak niemal całkowicie odizolować, i to głównie dzięki wykorzystaniu starego drzewo­ stanu dodającego równocześnie obiektom swoistego uroku i naturalności. I choć „Den Gamie B y " jest zupełną fikcją, nigdy bowiem nie istniało w Danii miasto o takim układzie przestrzennym, należy z uznaniem przyznać, iż twórcy muzeum odnieśli pełny sukces. Potrafili bowiem z obiektów, nie tylko pochodzących z różnych części kraju, ale także i z różnych stuleci, stworzyć przekonywający obraz_ starego miasta. A o to przecież chodziło. Ponad 50 obiektów, zgromadzonych w skan­ senie, dało w sumie skoncentrowany, ale dość wszechstronny obraz sty- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 161 lów budownictwa miejskiego w Danii w okresie od pocz. X V I I w. do poł. X I X w. Wąskie uliczki „Starego Miasta" są przykładem pewnej charakterystycznej konwencji urbanistycznej polegającej na usytuowa­ niu b u d y n k ó w stroną licową równolegle do ulicy. Fakt ten dość zna­ mienny dla architektury duńskiej wyróżniał ją od budownictwa innych krajów Europy północnej, m. i n . Holandii i północnych Niemiec, gdzie domy zwrócone były zazwyczaj do ulicy ścianami szczytowymi. Jednym z najcenniejszych zabytków muzeum jest pochodzący z 1597 roku Dom Burmistrza (Borgmestergaarden) z Aarhus. Obok części mieszkalnej w jego skład wchodził również sklep i magazyn; właściciel bowiem należał do stanu kupieckiego. Skrzydło domu zajmowane przez magazyn stanowi dziś najstarszy, bo pochodzący z poł. X V I w. zabytek skansenu „Den Gamie By". Staranne wyposażenie poszczególnych po­ mieszczeń Domu Burmistrza w stylowe meble i sprzęty z kolejnych okresów pozwoliło z grubsza zarysować obraz wnętrza domów duńskich na przestrzeni niemal trzech stuleci. Najstarsze meble pochodzące jeszcze z końca X V I w. i pocz. X V I I w. zgromadzono w tzw. „salonie" z 1597 r. i sypialni. Inne pokoje umożliwiają zapoznanie się z późniejszym rozwo­ jem duńskiego meblarstwa, w k t ó r y m obok cech narodowych zaznaczyły się również w X V I I w. wpływy holenderskie, w 1 poł. X V I I I w. — francuskie, a pod koniec tego stulecia — angielskie. W szeregu pomieszczeń zabytkowych domów zorganizowano wystawy tematyczne poświęcone poszczególnym rodzajom rzemieślniczej twór­ czości artystycznej. I tak np. w domu z Aalborg pochodzącym z poł. X V I I w. znajduje się kolekcja tekstyliów zawierająca również stroje mieszczańskie oraz narzędzia przemysłu włókienniczego. Kilka innych specjalistycznych kolekcji umieszczono w budynkach, gdzie mieściły się warsztaty odpowiednich rzemieślników. Tak więc duży zbiór wszel­ kiego rodzaju zegarków i zegarów znalazł się w sklepie zegarmistrza, a w jego warsztacie zaprezentowano komplet niezbędnych w t y m zawo­ dzie XIX-wiecznych narzędzi. Duża ilość niezwykle pięknych szyldów rzemieślniczych zawieszonych przed warsztatami uzmysławia, jak dużą rolę odgrywały te grupy zawodowe w życiu dawnego miasta. Słuszna była zatem idea stworzenia starego miasta nie tylko jako zespołu realiów architektoniczno-urbanistycznych, lecz również chęć ukazania codzien­ nego życia jego mieszkańców. Cel ten uzyskano m. i n głównie dzięki wprowadzeniu do wielu obiektów, kompletnie wyposażonych w n a r z ę ­ dzia epoki warsztatów takich, jak np. warsztat szklarza, bednarza, szew­ ca, piekarza, gorzelnika, drukarza, introligatora, grawera. koszykarza, producenta igieł i szpilek, kapelusznika, cieśli, stolarza, malarza, złotnika i wielu innych. Niektóre, wraz z umieszczonymi w nich pierwszymi maszynami parowymi, można by j u ż uważać za małe manufaktury. 11 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. I �162 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA W skansenie znajduje się także dom aptekarza z Aalborg, z dosko­ nale urządzonym sklepem i laboratorium; budynek kontroli celnej z Aarhus oraz XVII-wieczny urząd pocztowy, w którym i dziś nadać można przesyłki zaopatrzone w okolicznościowy stempel muzeum „Den Gamie By". Nie zabrakło również w t y m „mieście—muzeum" takich budynków użyteczności publicznej, jak szkoła pochodząca z 1 poł. X V I I I w., a wyposażona wg ubiegłowiecznych wzorów, oraz wybudowany w 1817 r. a używany niekiedy i dziś teatr z Elsinore, obecnego Helsingor nad Oresundem. Poza skansenami o charakterze centralnym posiada Dania kilka re­ gionalnych muzeów na wolnym powietrzu, w których umieszcza się reprezentatywne i zasługujące na ochronę zabytki z konkretnego obszaru kulturowego. Ten typ skansenów góruje nad centralnymi t y m , iż ekspo­ nowane w nim obiekty w większym stopniu powiązane są ze swym naturalnym środowiskiem, stanowiąc równocześnie dla okolicznej l u d ­ ności dużą atrakcję i spełniając ważną rolę w kształtowaniu ś w i a d o ­ mości regionalnej. Przykładem takiego muzeum na wolnym powietrzu służyć może tzw. „Wieś Fiońska" (Den Fynske Landsby) zorganizowana w okolicy Odense, trzecim pod względem wielkości mieście Danii. Inicjatywa założenia muzeum zrodziła się w 1941 r. W chwili udostępnienia skansenu pu­ bliczności, t j . 22 czerwca 1946 г., posiadał on już 10 budynków. Obecnie zaś na jego terenie znajduje się ponad 20 różnej rangi obiektów, pocho­ dzących wyłącznie z Fionii i pobliskich wysepek. Zabytki fiońskiej architektury wiejskiej usytuowano w ten sposób, by uniknąć sztucznej izolacji poszczególnych budynków czy zagród. W t y m celu zastosowano koncepcję zbliżoną do założeń metodologicznych wykorzystanych już skutecznie w Aarhus, tworząc z oryginalnych zabudowań całkowicie fikcyjne osiedle. Jednym z najbardziej interesujących zabytków muzeum jest typowa dla Fionii, a zwłaszcza dla jej zachodniej części, zagroda z Fjelsted, w kształcie nieregularnego czworoboku. Należała ona do zamożnej r o ­ dziny rolniczej. Na uwagę zasługują szczególnie XVIII-wieczne meble,, które w znacznej części stanowiły jej oryginalne wyposażenie. Obok za­ grody odtworzono ogród z charakterystyczną dla tego regionu u p r a w ą chmielu, która zwłaszcza w X V I I I w. dostarczała ludności dodatkowego' dochodu. Typ gospodarstwa małorolnego chłopa reprezentuje na terenie skan­ senu trójskrzydłowa, również charakterystyczna dla Fionii, zagroda z Turup. Jej część środkową zajmuje dom mieszkalny, natomiast w skrzydłach bocznych znajdują się pomieszczenia gospodarcze. Przykładem zanikającego już typu duńskiej zagrody jest obiekt po- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 163 chodzący z pobliskiej wyspy Aero, datowany na poł. X V I I I w. Znajdu­ jąca się pod jednym dachem część mieszkalna i gospodarcza tworzy razem budynek na kształt litery , , L " . Zagrody takie poprzedzały bez wątpienia typy rozplanowania zabudowań zbliżone do greckiej litery „ П " . Gospodarstwa zaś w kształcie kwadratu czy prostokąta rozpow­ szechniły się w 2 poł. X V I I I w., a dopiero pod koniec X I X w. zaczęto łączyć ich budynki pod jednym wspólnym dachem . Obok szeregu innych jeszcze zagród, szczególną uwagę zwracają obiekty związane z wiejskim rzemiosłem. Należy tu przede wszystkim wymienić okazały kompleks budynków wchodzących w skład zagrody młynarza. Młyn wodny i część mieszkalna tworzyły jedno skrzydło typowej, czworobocznej zabudowy. Dla oczekujących na swą m ą k ę klientów przeznaczona była specjalna izba spełniająca funkcję baru. Długi stół i drewniana ława pod oknem oraz potężny kredens na butelki, kufle i zastawę stołową były charakterystycznym wyposażeniem tego rodzaju pomieszczeń. Dużo wyższy niż przeciętny standard życia m ł y ­ narza znalazł swe odzwierciedlenie, nie tylko w rozmiarach zagrody, ale i jej wyposażeniu. Świadczą o t y m wyraźnie choćby meble — duże kredensy i skrzynie pochodzące przeważnie z X V I I I w.; jedna zaś ozdobiona pięknymi figuralnymi rzeźbami — nawet z X V I I w. Drugim urządzeniem młynarskim na terenie „Fiońskiej Wsi" jest wiatrak typu holenderskiego o ośmioboeznym rzucie przyziemia. Z krajobrazem wiejskim prawie nieodłącznie związana była kuźnia, kowal natomiast dzięki swej wiedzy i fachowym umiejętnościom zaj­ mował wysoką pozycję w strukturze społeczności lokalnej. Nie mogło zatem zabraknąć i jego warsztatu na terenie ,,wsi-muzeum". Został on przeniesiony z południowej Fionii, gdzie użytkowany był jeszcze na krótko przed translokacją. Dzięki temu udało się uzyskać, co należy już dziś do rzadkości, kompletny zestaw oryginalnych narzędzi kowalskich. Z innych rzemiosł wiejskich Fionii najbardziej rozwinięte było tkactwo, które zwłaszcza w północnej części wyspy, t j . w okolicach Odense, zaczęło przekształcać się w poł. X V I I I w. w przemysł tekstylny. Wyroby tkackie sprzedawano na pobliskich targach, bądź w ę d r o w n y m kupcom docierającym t u z Kopenhagi, wyspy Lolland lub Jutlandii. Dom mieszkalny tkacza reprezentuje obiekt przeniesiony z Lunde. Skromne dość wyposażenie wnętrza i fakt, iż zamieszkiwane ono było przez dwie rodziny świadczy o niezbyt wysokiej stopie życiowej jego mieszkańców. Ważną rolę w życiu społeczności wiejskiej pełniła jeszcze do początku 8 8 sen, O r o z w o j u d u ń s k i e g o d o m u w i e j s k i e g o , zob. P . M i c h e l s e n , Danish peasant culture, C o p e n h a g e n 1955, s. 36—46. H. R a s m u s - �164 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA X X w. karczma (kro), służąc za miejsce spotkań miejscowej ludności oraz dom zajezdny dla podróżnych. Stąd też organizatorzy skansenu na Fionii przenieśli na jego teren jeden z najbardziej wartościowych obiektów tego rodzaju. Karczma ta pochodzi z 1807 r. i do roku 1925 znajdowała się w użyciu. Obok części mieszkalnej i gospodarczej, urzą­ dzonej wg tradycyjnych wzorów regionalnych zwraca uwagę pomieszcze­ nie barowe, któremu swoistego charakteru nadają ciężkie dębowe ławy i długi stół oraz trójnożne krzesła z półokrągłymi siedzeniami i pięknie rzeźbionymi oparciami. Pokoje gościnne dla podróżnych znajdowały się w północnym skrzydle karczmy, adaptowanym do tego celu z pierwotnych pomieszczeń stajennych. Obecnie w tej właśnie części zabudowań urzą­ dzono dla publiczności piękną restaurację, którą zdobią artystyczne wytwory dawnej kultury ludowej. Restauracja ta, zważywszy na bogaty wybór tradycyjnych potraw duńskich, ubrany w ludowe stroje personel i przemiły nastrój, stanowi dużą atrakcję turystyczną. Fiońska oberża, podobnie jak niektóre karczmy w Polsce, zbudowana była pierwotnie na planie litery ,,T". W późniejszym dopiero okresie rozrosła się ona, otrzymując jeszcze jedno skrzydło dla pomieszczeń gospodarczych i warzelni piwa. Prawdopodobnie wskutek zwiększenia się liczby podróż­ nych, zdarzających przez Fionię do południowej Jutlandii — dobudowano również dodatkowe stajnie i wozownię. Budownictwo chłopskie jest głównym, ale nie jedynym sektorem wiejskiej architektury, dla której przecież równie charakterystyczne są kościółki, dwory, drobne zakłady przemysłowe itp. Aby „Fiońska Wieś" sprawiała wrażenie w pełni autentycznej — nieodzowna była lokalizacja na jej terenie tego rodzaju obiektów, jak plebania z Tommerup czy cegielnia z Bladstrup. Zważywszy, iż produkcja cegieł rozwijała się na Fionii już od wieków średnich, a swój okres rozkwitu przeżywała w wiekach X V I i X V I I , kiedy to zaczęto wznosić murowane dwory, a następnie w 2 poł. X I X w . — okresie zastępowania starych zabudowań szkieletowych — murowanymi, lokalizacja cegielni w „Den Fynske Landsby" jest całkowicie uzasadniona. Ze względów surowcowych naj­ korzystniejsze warunki dla tego przemysłu posiadała północna część Fionii skąd pochodzi również przeniesiona na teren skansenu X I X - w i e czna cegielnia. Z zabudowań dworskich na uwagę zasługuje wiejski przytułek dla starców wybudowany w poł. X V I I I w. w Katterod. Budynek ten o ka­ miennej konstrukcji ścian posiadał osiem pomieszczeń, z których tylko jedno umeblowane jest dziś tak samo jak w okresie jego użytkowania. We wsi znajduje się również stuletnia kręgielnia, przeniesiona z dwor­ skiego parku w Erholm. Z innych jeszcze obiektów zgromadzonych w fiońskim muzeum �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 165 na wolnym powietrzu wymienić należy rogatkę z końca X V I I I w. oraz budynek okręgowego więzienia z jedną tylko celą i mieszkaniem sę­ dziego. Podobną rolę jak „Den Fynske Landsby" dla Fionii spełnia również skansen nad jez. Flynder w odniesieniu do terenów centralnej Jutlandii. To regionalne muzeum na wolnym powietrzu założono w 1930 r. w y ­ korzystując w t y m celu część obszaru rozległych wrzosowisk, tzw. funda­ cji Hjerla. Tereny te o powierzchni ponad 1000 ha tworzą obecnie Park Narodowy Jutlandii, zwany częściej „Wrzosowiskami Hjerla" (Hjerl Hede). Odkrycie wielu kurhanów i śladów starożytnych dróg oraz założenie w jego południowej części skansenu znakomicie zaktywizowało rezerwat pod względem turystycznym dając obecnie w efekcie liczbę blisko 200 000 zwiedzających rocznie. Pierwszym zalążkiem muzeum był przeniesiony do Hjerl Hede naj­ starszy zachowany w Danii, bo pochodzący z ok. 1530 r. wiejski dom mieszkalny z Vinkel w okolicy Viborga. Ta kurna chata o szkieletowej konstrukcji wyposażona została w meble i sprzęty zebrane z wielu innych jutlandzkich farm. Całość jednak z zachowaniem chronologicznych kryteriów doboru eksponatów uzupełniających umożliwiła rekonstruk­ cję stanu pierwotnego wyposażenia tego obiektu, należącego do dość zamożnego gospodarza. Skansen na terenie Hjerl Hede ani swymi rozmiarami, ani też ilo­ ścią zabytkowych obiektów nie może równać się z omówionymi wyżej muzeami na wolnym powietrzu. Niemniej jednak posiada wiele starych i bardzo cennych zabudowań. Odmienny nieco charakter jutlandzkiego skansenu widoczny jest w braku większej ilości kompletnych zagród, które by reprezentowały kolejne okresy rozwoju lokalnych form budo­ wnictwa i ilustrowały kulturowe zróżnicowanie regionu. Zamiast nich usytuowano na terenie muzealnym głównie pojedyncze budynki mie­ szkalne i gospodarcze, nie troszcząc się zbytnio o kompleksową rekon­ strukcję wiejskich realiów. Nadmienić jednak trzeba, iż zadbano o to, by obok obiektów reprezentujących chłopską tradycyjną architekturę znalazły się również i takie, które do niej bezpośrednio nie należały, lecz z racji swych funkcji spełnianych w społeczności wiejskiej nie mogły zostać pominięte. Przykładowo wymienię tu szkołę wybudowaną w 1823 r. i mleczarnię pochodzącą z 1897 r. Ta ostatnia, wyposażona w komplet technicznych urządzeń, uzupełnionych tylko częściowo de­ pozytami Muzeum Rolnictwa w Lyngby pod Kopenhagą, stanowi jedyną w Danii mleczarnię mogącą i dziś demonstrować procesy przetwórstwa mleka w takiej formie produkcyjnej, jaką stosowano na przełomie X I X i X X w. Z bardziej zaskakujących „obiektów" muzealnych wymienić należy �166 MIROSŁAWA P O S E R N - Z I E L I N S K A pola służące do demonstrowania dawnych sposobów orki i drenowania, a także kopię XVIII-wiecznego traktu z umieszczonymi po jego bokach milowymi kamieniami, datowanymi na 1690 r. Poznanie duńskich skansenów posiada dla naszych etnografów i muzeologów duże znaczenie natury metodologicznej. Sens bowiem obser­ wacji i analizy poczynań tego rodzaju placówek w celu należytego prze­ jęcia zagranicznych doświadczeń i odpowiedniego przystosowania ich do polskiej specyfiki kulturowej jest faktem dla każdego oczywistym. Jednym z naczelnych problemów organizacyjnych jest właściwa lokali­ zacja muzeum na wolnym powietrzu. Odpowiadać ona musi takim warunkom, by zgromadzone tam zabudowania nie sprawiały wrażenia wyrwanych całkowicie z ich naturalnego środowiska. W szczególnie trudnej pod t y m względem sytuacji znajdują się zawsze muzea o charak­ terze centralnym, których naczelnym zadaniem jest prezentacja jak największego wachlarza typów architektonicznych różnych części kraju. Dania znajduje się jednak w tym szczęśliwym położeniu, iż jej regiony kulturowe nie są zbytnio zróżnicowane pod względem topograficznym i krajobrazowym. Dlatego też ekspozycja obiektów budownictwa wiej­ skiego w Sorgenfri pod Kopenhagą posiada tło zasadniczo zbliżone do tego, w jakie zabytkowe budynki były wkomponowane w sytuacji natu­ ralnej. Jest to sprawa o tyle istotna, że budownictwo ludowe wykazuje bardzo wyraźne powiązania ze swym pierwotnym środowiskiem sta­ nowiąc z nim często nierozerwalną i organiczną całość. Skansen zatem — to nie tylko miejsce azylu czy ochrony skazanych na nieuchronną zagładę zabytków tradycyjnej architektury wiejskiej, lecz przede wszy­ stkim muzeum ludowej kultury konkretnego, ściśle określonego regionu. Warunkiem koniecznym dla oddania atmosfery i artystycznych walorów ludowego budownictwa jest wybranie takiej lokalizacji muzeum, by jego naturalne warunki pozwoliły na możliwie najbliższe prawzorowi wkomponowanie zabytków w teren skansenu, przy wykorzystaniu starej roślinności, zbiorników wodnych i rzeźby terenu. W ten sposób postępo­ wano nie tylko w Sorgenfri, ale również i w pozostałych skansenach duńskich dobierając zawsze odpowiedni teren do odpowiedniego budynku czy zagrody. Troska o stworzenie naturalnych warunków ekspozycji poszczegól­ nych obiektów widoczna jest również w przestrzennym rozplanowaniu muzeów na wolnym powietrzu. Ich zabudowę prowadzono zwykle ściśle wg z góry ustalonego planu unikając dzięki temu niekorzystnych konse­ kwencji ewentualnego chaosu czy braku miejsca. Dzięki tego rodzaju „muzealnej polityce" posiada jeszcze Frilandsmuseet, mimo swego 70-letniego istnienia dużo nadal wolnych przestrzeni przewidzianych oczywiś­ cie dla przyszłych pojedynczych i zespołowych obiektów. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 167 Pieczołowicie zadbano o to, by poszczególne kompleksy architekto­ niczne prezentujące tradycyjną kulturę różnych regionów kraju, uszeregowane były w takim układzie, który zapewniałby i m względną autonomię i stwarzał pozory autentyczności. Rozdzielono w t y m celu obiekty względnie ich zgrupowania regionalne ogrodami warzywnymi, łąkami, pastwiskami, sadami i polami, które uprawiane wg dawnych regionalnych wzorów stwarzały bliskie pierwotnemu — naturalne oto­ czenie. W Sorgenfri — zagrody reprezentujące odrębne krainy geo­ graficzne rozdzielono swego rodzaju pasami zieleni, sytuując niektóre nawet kompleksy wiejskich zabudowań jakby na śródleśnych polanach. System ten zastosowano zwłaszcza w wypadkach stosunkowo bliskiego sąsiedztwa zróżnicowanych pod względem konstrukcyjnym i typologicz­ nym zabudowań, które w przypadku ekspozycji otwartej raziłyby nienaturalnością i brakiem dydaktycznej konsekwencji. Dążność do maksymalnego autentyzmu podyktowała również w miarę możliwości ścisłe przestrzeganie takiego zorientowania obiektów wzglę­ dem kierunków świata, by odpowiadało ono ich pierwotnej lokalizacji terenowej. Oryginalną atmosferę wsi starano się także uzyskać zesta­ wiając w muzeach na wolnym powietrzu wszystkie grupy wiejskich zabudowań, bez względu na to, czy reprezentowały one „ludową" k u l t u r ę w tradycyjnym znaczeniu tego słowa, czy też bliższe były wzorom miesz­ czańskim, dworskim lub kościelnym. Tego rodzaju metodologiczny punkt widzenia spowodował z jednej strony „ewolucję" skansenu jako zespołu zabytkowych architektonicz­ nych obiektów w muzeum na wolnym powietrzu poświęcone tradycyjnej wiejskiej, a nie tylko chłopskiej kulturze, z drugiej zaś — umożliwił właściwe spojrzenie na kulturę mieszczańską i robotniczą, wskazując równocześnie drogi ratowania jej. pozostałości. Nie wszystkie zabytki znajdujące się w duńskich skansenach uważane mogą być za autentyczne. Często bowiem ze względu na chęć odtworzenia pełnego obrazu kultury danego obszaru, przy równoczesnym braku od­ powiednich oryginalnych, nadających się do translokacji obiektów umieszczano dobrą kopię czy rekonstrukcję. Sporadyczne na ogół kopie częściej spotykane są jednak w muzeach o charakterze regionalnym, gdyż te niejednokrotnie nie mogą z różnych względów uzyskać zabytków autentycznych. W skrajnych przypadkach rekonstrukcje takie jako kom­ pilacje szeregu kopii fragmentów różnorodnego pochodzenia tworzą w rezultacie pewien idealny obraz obiektu przeciętnego, o wszystkich cechach regionalnej i historycznej typowości. Pomijając rozważania nad naukową celowością tego rodzaju zabiegów stwierdzić można, iż wzbogacają one skanseny lokalne uatrakcyjniając ich znaczenie turys­ tyczne. Typowym przykładem takiej rekonstrukcji jest kościółek wybudo- �168 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA wany w skansenie Hjerl Hede, który odtwarzać ma przeciętną romańską świątynię z lat 1110—1150. Widoczne przy drzwiach kropielnice i chrzciel­ nica stanowią kopie autentyków z kościoła w Tjorring; balustrada w prezbiterium została skopiowana ze wzoru z Tonnerby, lichtarze — z Visby, a krucyfiks z kościoła w Aaby. Na szczytowej ścianie zachodniej wisi kopia najstarszego w Danii dzwonu ze Smollerup. Całość sprawia dla niespecjalisty wrażenie oryginału. Innego znaczenia nabierają hipotetyczne rekonstrukcje osiedli i po­ szczególnych domostw mieszkalnych odnoszące się do epoki prahisto­ rycznej. Te archeologiczne przedsięwzięcia na miarę naszego Biskupina realizowane są zazwyczaj nie tylko w bezpośrednim sąsiedztwie w y ­ kopalisk, lecz również często na terenie najbliższego muzeum na wolnym powietrzu. W ten sposób w skansenie o ogólnym etnograficznym ukierun­ kowaniu powstaje swoista enklawa odbijająca wyraźnie swym charak­ terem od pozostałej części ekspozycji. I znów służyć nam może przykładem muzeum w Hjerl Hede z wyodrębniającą się wyraźnie częścią archeologiczną, zawierającą rekonstrukcję szeregu domów z okre­ su neolitu wyposażonych w przedmioty codziennego użytku, narzędzia pracy, łodzie itp. Wszystko to nie byłoby oczywiście niczym nadzwyczaj­ nym, gdyby nie fakt, że co roku w okresie letnim, od 15 czerwca do 15 sierpnia, przebywa na terenie tego swoistego rezerwatu cała rodzina, która dobrowolnie przyjmuje wówczas styl życia zbliżony do tego, jaki prowadzili nasi przodkowie w epoce kamiennej. Niewątpliwie obok elementu sensacji, ściągającej zwiększoną liczbę turystów, ma to także na celu zapoznanie społeczeństwa z realiami codziennego życia jego od­ ległych przodków. Również na terenie tego skansenu znajduje się rekon­ strukcja domu z rzymskiego okresu epoki, żelaza, dokonana na podstawie wykopalisk w Gording Hede nad Fjordem Nissum. Obok skansenów etnograficznych z niewielką częścią archeologiczną znajduje się także na terenie Danii muzeum na wolnym powietrzu, w k t ó r y m obiekty pochodzenia wiejskiego zajmują miejsce margine­ sowe. Placówka taka pod naukowymi auspicjami Historyczno-Archeologicznego Ośrodka Badawczego (Historisk -Arkaeologisk Forsogscenter) położona jest w Lejre pod Roskilde na Zelandii. Ośrodek ten założony został w latach pięćdziesiątych i dziś poszczycić się już może znacznymi osiągnięciami. Na terenie ponad 30 ha przedstawiono różne typy osadni­ ctwa epoki kamiennej, zrekonstruowano wieś z epoki żelaza i średniowiecz­ ny piec do wypału cegieł. Ponadto czasy nowsze reprezentuje dom z X V I I w. oraz szereg warsztatów rzemieślniczych, jak np. stolarski, garn­ carski, tkacki oraz obróbki srebra. Ośrodek w Lejre prowadzi ponadto niezwykle nowatorską działalność ściśle naukową, której jednym z prze­ jawów są pewnego rodzaju doświadczenia nad oryginałami, rekonstruk- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 169 cjami bądź kopiami określonych zabytków archeologicznych, przede wszystkim zaś dawnych narzędzi. Są to- tzw. „eksperymenty naśladow­ cze" służące weryfikacji wielu roboczych hipotez. Eksperymenty te polegają na reprodukowaniu w sztucznie wytworzo­ nym środowisku procesów przebiegających w odległej przeszłości. Pod­ stawowym problemem eksperymentalnej działalności w zakresie historii kultury materialnej jest fakt, iż naśladowany proces przeprowadza się powiedzmy w tysiąc lat później i dokonują go ludzie żyjący w całkowicie innych warunkach kulturowych. Dlatego też, aby proces przeprowa­ dzanego doświadczenia był możliwie najbliższy oryginalnemu prawzorowi przywiązuje się niebagatelne znaczenie do wszystkich tych ele­ mentów otoczenia, które zniekształcić mogłyby jego przebieg. Na przykład w przypadku orki drewnianym neolitycznym pługiem konieczna jest nie tylko szczegółowa rekonstrukcja samego narzędzia, lecz również dobranie gleby o odpowiedniej strukturze, uwzględnienie roślinnej wege­ tacji terenu,' dokonanie wyboru właściwej pory roku, a nawet przygoto­ wanie do tej pracy określonej rasy pociągowych wołów. Po takim eks­ perymencie przeprowadza się zawsze drobiazgowe studia nad materiałem doświadczalnym, porównując go z zabytkami oryginalnymi. Na podstawie tego rodzaju dociekań ustala się tożsamość, podobieństwo względnie roz­ bieżność eksperymentalnego procesu, potwierdzając lub odrzucając stawiane a priori hipotezy. Niezwykle ważną rolę w przedstawionych wyżej doświadczeniach odgrywa także wnikliwa analiza technologiczna oryginalnych znalezisk archeologicznych. Ośrodek Badawczy w Lejre stara się i w t y m zakresie nadrobić wielo­ letnie zaległości, mimo iż posiada szczupłą bardzo kadrę pracowników (ok. 10 osób). Archeologiczne centrum badawcze kładzie również duży nacisk na działalność o charakterze popularyzacyjnym i dydaktycznym, wciągając do współpracy młodzież szkolną. Osobiste uczestnictwo uczniów w różnych zajęciach niezmiernie wciąga ich, rozbudzając zainteresowa­ nia historią kultury, czego najprawdopodobniej nie dokonałyby nawet najlepiej zorganizowane ekspozycje muzealne. Przedstawiony wyżej obraz duńskiego muzealnictwa na wolnym powietrzu nie jest oczywiście pełny. Do wielu placówek tego typu nie dotarłam, wydaje m i się jednak, że zaprezentowany t u materiał dosta­ tecznie świadczy o bardzo ożywionej działalności popularyzacyjnej duńskiej etnografii i archeologii. Zasługują one t y m bardziej na dużą uwagę, iż aktywność ta przyniosła konkretne rezultaty w formie spo­ łecznego zrozumienia i wielkiego zainteresowania. Obok rządu subsy­ diującego działalność placówek naukowych, uczonych — humanistów w historyczne wychowanie narodu zaangażowali się również znakomici pisarze duńscy. Wypowiedź jednego z nich, laureata nagrody Nobla — �170 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I Johannesa V. Jensena — „naród winien zachować swe tradycje żywe, w przeciwnym wypadku jest jak człowiek, który utracił pamięć" — zdaje się stanowić drogowskaz dla kierunku edukacji społeczeństwa w Danii. Nic więc dziwnego, że muzea duńskie nie świecą nigdy pustkami. Nie można jednak przy t y m pominąć ogromnej roli odpowiednio zor­ ganizowanej reklamy, dysponującej szerokim wachlarzem kanałów przekazywania informacji choćby tylko w formie ciekawych, kilkujęzycznych informatorów, przewodników, folderów itp. Nawet plany miast zawierają szczegółowy rejestr placówek muzealnych z wyszczególnieniem czasu ich otwarcia, a nawet podaniem dni tygodnia, w których wstęp do nich jest bezpłatny. Potrzebę rzetelnej informacji najbardziej odczu­ wają turyści zagraniczni i ją to starano się w Danii w pełni zaspokoić. Podstawowym celem turystycznej propagandy jest zwrócenie uwagi na prowincję kraju, a nie tylko na Kopenhagę — główny ośrodek życia kulturalnego. W zaktywizowaniu prowincji pomaga również polityka zakładania muzeów na wolnym powietrzu, które z reguły sytuuje się w miejscach łatwo dostępnych dla turystów zmotoryzowanych, a równo­ cześnie wykorzystuje bądź przyrodnicze, bądź też historyczne walory najbliższej okolicy, stanowiące już same w sobie dużą atrakcję turys­ tyczną. Nie jest więc przypadkiem, że skansen na Fionii założono na przedmieściach Odense — miasta odwiedzanego masowo ze względu na znajdujące się tam muzeum Andersena. Zainteresowanie samych Duńczyków własną przeszłością i k u l t u r ą widoczne jest szczególnie w czasie tradycyjnych weekendów, kiedy to zwiedza się przy okazji leżące na trasie wycieczki zamki, regionalne muzea czy wreszcie najbardziej może atrakcyjne muzea na wolnym po­ wietrzu. Zazwyczaj parkingi przed skansenami z trudnością mieszczą wszystkie samochody, co jest chyba najlepszą wizytówką olbrzymiej frekwencji. Zainteresowaniom t y m w pewnym oczywiście stopniu sprzyja m.in. ogromny rozwój motoryzacji i sieć doskonałych dróg, dzięki k t ó r y m nawet bardzo na uboczu położone muzea cieszą się dużą liczbą zwiedza­ jących. Za dobrą reklamę skansenu służy na ogół również jakaś stylowa, choć niedroga restauracja mieszcząca się często w oryginalnej oberży ze starym wyposażeniem wnętrza i oferująca tradycyjne potrawy duńskie. Połączenie wysokich bez wątpienia walorów naukowych duńskich placówek muzealnych z działalnością popularyzacyjną, a nawet komer­ cjalną dało w wyniku bardzo interesujący model skansenu, który służyć powinien za wzór godny do naśladowania przez kraje nie mające jeszcze w tym zakresie odpowiedniego doświadczenia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/207a71c7e5c018be262df49eb1b17a7c.pdf e7bc6607ece4ab510c5c1fd791269bf1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3555 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3332 Title A name given to the resource Obraz Żyda w strukturze mitów chłopskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.91-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma OBRAZ ŻYDA W STRUKTURZE POLSKICH MITÓW CHŁOPSKICH* Na wstępie trzy konstatacje: 1. Rozpowszechnienie i nasilenie polskich opowieści ludowych o Żydach nie pozostaje w żadnej relacji z rzeczywistą dyslokacją w terenie bohaterów tych opowieści. Ludność żydowska w okresie międzywojennym partycypowała najsilniej w populacjach wiejskich na terenie Lubelszczyzny (6,4% ogółu mieszkańców wsi), Wołynia (4,6%), Polesia (4,2%) i Kielecczyzny (4,2%), najsłabiej zaś w woje­ wództwie pomorskim (0,1%) i poznańskim (0,04%). Wydawać by się więc mogło logiczne, nawet uwzględniając wielkie migracje repatriacyjne lat 1945—1948, iż ludność wiejska województw cent­ ralnych i wschodnich dziesiejszej Polski przechować winna w swojej tradycji więcej wątków i motywów żydowskich niż np. ludność Wielkopolski czy Pomorza Gdańskiego. Prawidłowość taka jednak nie występuje. Wszelkie znane mi próby badań porównawczych przynoszą w tej mierze wyniki przypadkowe, z których wypreparo­ wać nie sposób jakiejkolwiek statystycznej tendencji. 2. Co nie sprawdza się w makroskali, również i w mikroskali nie znajduje potwierdzenia. W wioskach, które w okresie międzywojen­ nym i w X I X wieku nie miały, jak w poznańskim, wcale lub prawie wcale kontaktu z ludnością żydowską, liczba wątków żydowskich nie jest dziś mniejsza niż we wsiach Lubelszczyzny, w których zamieszkiwały względnie liczne rodziny żydowskie. Próżno by się również doszukiwać różnic jakościowych lub typologicznych w opo­ wieściach mieszkańców tych wsi na temat Żydów. 3. Można wreszcie założyć, iż po tragedii shoah nie ma już ludności żydowskiej na wsi polskiej; że więc młode pokolenie chłopów polskich nie zetknęło się w praktyce życia codziennego z przedstawicielami narodu żydowskiego. Te same opowieści i sądy na temat Żydów powtarzane są jednak, jak wykazują każde badania terenowe, przez reprezentantów wszystkich kategorii wiekowych wsi polskiej, a wiec zarówno tych, dla których samo pojęcie „Żyd" powinno być całkowitą abstrakcją, jak i tak zwanych „naocznych świadków". Stajemy więc przed pokusą sformułowania paradoksalnej tezy, iż dla rozpowszechnienia i trwania wątków o tematyce żydowskiej na wsi polskiej istnienie samego ich przedmiotu nie jest konieczne. Analizy treściowej chłopskich sądów i opowieści o Żydach dokonali, zainspirowani pracami teoretycznymi Zbigniewa Benedyktowicza Władysław Teofil Bartoszewski i Alina Cała. Analiza ta doprowadziła ich do wniosku, szczególnie mocno uwypuklonego u Bartoszewskiego, iż opowieści owe w ogromnej większości nie odbiegają od ludowego schematu relacji o wszystkich obcych: Cyganach, Ukraińcach, Niemcach, ale również przedstawicielach innych klas społecznych czy nierolniczych grup zawodowych. Skłon­ ny byłbym nie tylko zgodzić się z tą tezą, ale nawet ją rozszerzyć, włączając, choć zabrzmi to może paradoksalnie, do rzędu mitów o charakterze — jak to określa Luc de Heusch — „operatywno-strukturalnym" (takich więc, które, w naszym przypadku, zastosowane by być mogły mutatis mutandis do wielu kategorii obcych) również uznane przez Bartoszewskiego za specyficznie antysemickie, opowieści o tak zwanych „mordach rytualnych". O ile bowiem nie udało mi się odnaleźć pełnego schematu „mordu rytualnego" przypisanego innej niż żydowska grupie naro­ dowościowej, o tyle poszczególne mitemy tego oskarżenia z łatwoś­ cią zmieniają adresatów. I tak oskarżenie o „mord rytualny" składasię z reguły z trzech zasadniczych elementów: — porwania katolickiego dziecka lub hostii — wytoczenia z nich krwi — użycia tej krwi do celów — rzec by się chciało — rytualno-kulinarnych. Zarzut porywania dzieci katolickich kierowany jest także do Cyganów (powszechne), rzadziej Ormian i Ukraińców, a na przy­ kład w okolicach Krynek (woj. białostockie) również do miejsco­ wych Tatarów, przy czym tym ostatnim przypisuje się także torturowanie i mordowanie porwanych dzieci. Kradzenie hostii jest przede wszystkim specjalnością protestancką. Krew niewinnych dzieci odnajdujemy również w opiniach o rytualnych ucztach Kozaków, Hucułów czy bolszewickich komisarzy. Jest rzeczą chara­ kterystyczną, iż — jak udokumentował Janusz Tazbir — przeciwko oskarżeniu rodziny Bieniaszów o mord rytualny (Sochaczew 1556) wystąpiła natychmiast i z całą stanowczością mniejszość protestanc­ ka, świadoma wielosieczności podobnych legend. Podobna sytuacja Rzadki przykład występowania postaci Żyda w ikonografii Męki Pańskiej. Łącko k. St. Sącza. Fot. Jan Świderski 91 �powtórzyła się w 1935 we wsi Skordjów koło Dorohuska, gdzie oskarżonego Żyda Mojko uratowała z rąk chłopów grupa gospoda­ rzy niemieckich również oskarżanych uprzednio o różnorakie zbrodnie przeciw katolickiej większości wsi. Bezsprzecznie specyficznym zarzutem antyżydowskim pozostaje więc tylko kwestia morderczego spisku przeciw Chrystusowi. Dwutysiącletnia kariera owego argumentu zaznaczyła się krwawymi śladami w historii narodu żydowskiego, co ukazują, w wymiarze historycznym prace Poliakova, Girarda, Michela etc. Wydaje się natomiast, iż etnologowie nie poświęcili wystarczającej uwagi opo­ zycji Żydzi: Chrystus w wersji ludowej. Nie zauważyli bowiem, iż pojawia się ona w życiu wsi w coraz nowych wersjach odteologizowanych wprawdzie, zachowujących jednak tę samą konstrukcję narracyjną spisku Żydów przeciw niewinnemu (niewinnym), który drogą diabolicznej machinacji doprowadzony zostaje do śmierci. Schemat ten oparty jest przeważnie na kombinacji pięciu mitemów: 1. Nienawiść Żydów do niewinności. 2. Żydzi organizują spisek. 3. Drogą kłamstwa, przekupstwa, szantażu itp. sparaliżowane zostają siły winne bronić niewinnego (Piłat). 4. Niewinny ponosi śmierć. 5. Często pojawia się też postać przyjaciela niewinnego, który w decydującym momencie zdradza go i podstępnie wydaje Żydom (Judasz). Można przytoczyć szereg przykładów podobnych opowieści na wsi polskiej. Najcharakterystyczniejsze z nich to przypuszczalnie: — opowieść o spisku żydowskim przeciwko arcyksięciu Rudol­ fowi, uśmierconemu w Mayerling — przeciwko synowi Napoleona (chodzi zapewne o Lou—Lou, syna Napoleona I I I ) — przeciwko Mikołajowi I I — przeciw pasażerom „Titanica" — przeciwko generałowi Nobile czy, w czasach najnowszych: — przeciwko Janowi Pawłowi I I (zamach Agcy) — przeciwko prezydentowi Kennedy'emu. Zwraca uwagę, iż poza Janem Pawłem I I oraz w pewnym stopniu Mikołajem I I , chodzi tu o postacie zgoła wieśniakom nie znane i nie funcjonujące w tradycji ludowej poza tym oto jednym, konkretnym przypadkiem. Zdradza to, moim zdaniem, nieautochtoniczne po­ chodzenie tych wątków. Są to prawdopodobnie treści przenikające do kultury ludowej drogą, jak to określa Kazimierz Dobrowolski, „opadania", a więc przenikania poprzez ambonę, pisma ulotne pochodzenia miejskiego, wychowanie wojskowe i im podobne, przypadkowo lub w celach manipulacyjnych. Zwracano niejednokrotnie i słusznie uwagę, ze mityczny obraz Żyda budowany jest w polskiej kulturze ludowej nie w oparciu o doświadczenie praktycznej konfrontacji z tą tu zmysłowo znaną grupą lub jednostką żydowską. Przeciwnie, odnajdujemy jakże często podział na „naszych" — dobrych Żydów i pozostałych — abstrakcyjnych Żydów „w ogóle", Żydów ,jako takich". Tłuma­ czy to dobitnie dlaczego, o czym mówiliśmy na wstępie, realna obecność doświadczenia społecznego nie jest konieczna do trwania, a nawet upowszechniania się sądów ogólnych. Jest to również zgodne z modelowymi, strukturalnymi zasadami funkcjonowania ksenofobicznej opozycji swój: obcy we względnie izolowanych, niewielkich społecznościach wspólnotowych, tak charakterystycz­ nych dla polskiego pejzażu ruralnego. Zgodne jednak tylko do tego momentu, do którego obraz obcego, w tym przypadku Żyda, nie wychodzi poza zakres zbioru wymienialnych między sobą elemen­ tów zeschematyzowanego wyobrażenia obcości. Sprawa komplikuje się w momencie specyfikacji obrazu. W takiej bowiem sytuacji zwykliśmy obserwować w kulturze chłopskiej postępowanie typu indukcyjnego — rzutowanie doświadczenia tu i teraz na wizję makrokosmiczną. Tak też właśnie, na podstawie praktycznych doświadczeń dnia codziennego (inna rzecz, iż odbitych w krzywym zwierciadle wymogów systemu modelującego), specyfikowane są mityczne obrazy Cygana, Niemca, Ukraińca... W przypadku Żydów mielibyśmy do czynienia z procesem odwrotnym: to co zmienia ogólny kształt inności w specyficzną inność żydowską czyli używając języka wartościującego, co zmienia zwyczajną, pospolitą ksenofobię w antysemityzm, dane by było polskiej kulturze ludowej z zewnątrz, byłoby importem. Stąd krok tylko od supozycji, że zostało jej narzucone. Przyjęcie takiej hipotezy prowadzić musi zaś do odrzucenia interpretacji tak zwanego antysemityzmu chłopskiego jako zjawiska wyrosłego na glebie realnych konfliktów ekonomiczno-społecznych, tak ukochaną przez niektórych figurą Żyda-karczmarza rozpijające­ go lud i pośredniczącego między nim a panem z krzywdą dla obojga. Koegzystencja mitycznego ze społecznym opiera się nieraz na niezwykle skomplikowanych regułach gry. Nie chcielibyśmy wiec stawiać tez skrajnie antyempirycznych, wykluczających całkowicie zależności między ludowym mitem Żyda a powikłaniami klasowy­ mi, gospodarczymi itp. Wydaje się jednak, iż nie tu leży punkt ciężkości problemu. Szukać go należy raczej po stronie mitu, a nawet —jeszcze konkretniej: po stronie edukacji mitycznej wsi polskiej bez względu na to, czy była ona świadoma, czy nieświadoma. Referat wygłoszony w Jerozolimie 2.02.1988 Rynek w Kazimierz n. Wisłą w latach trzydziestych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a14ca407c1e8f7ff58c2dd035188054.pdf ee13cca3f54c190e7a46860445e0a7b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4944 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource Kraków malarstwo nieprofesjonalne dewocjonalia obrazki wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4583 Title A name given to the resource Obrazki wotywne z kościoła Bożego Giała w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.33-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Obrazek wotywny Piotra Komorowskiego, ol. pł., 56 X 52 cm. 1. pol. XVIII w. Kościół Bożego Ciała, Kraków. Stefania^Krzysztofowicz, Ewa Śnieżynska-Stolot / OBRAZKI WOTYWNE Z K O Ś C I O Ł A B O Ż E G O C I A Ł A W KRAKOWIE W kościele nagrobka obrazki nie n a terenie XVIII Ciała których klasztoru Zespół w Krakowie, Kazimierczyka, w o t y w n e z klauzurą). i Bożego Stanisława jeden znajduje kanoników t e n powstał w pobliżu wionych się 22 bogata l i t e r a t u r a opisująca c u d a d o z n a n e się o b e c ­ czyną, z której zachowały regularnych n a przestrzeni w . i był w y n i k i e m r o z w o j u kultu (za XVII Stanisława Kazimierczyka. Stanisław ków (1433—1489), regularnych dzieją i lektorem Matki Boskiej w zakonnik Krakowie, zakonnym, klasztoru kanoni­ był w y b i t n y m miał szczególny i r a n Chrystusa. Literatura kazno­ kult do dewocyjna miasta W roku tórnie Boskiej i św. Stanisława sława Kazimierczyka Ciała, przed w ołtarzem jego grobie jego Marii cie Magdaleny, „ojcowie obwiódł" , W roku 4 kościoła sługi bożego o s o b a opublikowane po raz drugi Pozycje 8 cudów autorów: Bożego Kazimierczyka gdzie obok ołtarza Stanisław n y , chociaż wymienia wystawił mimo żelazną prałat w g o Katalog spisy Wojciecha Grabowskiego . 9 Powyższe oczu oraz opisy cudów ofiarowywania wspominają do g r o b u licznych w o t w postaci tablic wotywnych wielokrotnie Stanisława jest staremi (wspomniane literami pisane" zarówno srebrnych, j a k „ k a p ł a n j e d e n . . . długo i ciężko c h o r u j ą c " wałoby, że o b r a z k i wotywne 10 znajdowały malowanych „wotum ofiarował , co w s k a z y ­ się j u ż p r z y p i e r w s z y m n a g r o b k u Stanisława K a z i m i e r c z y k a b i t e r i u m kościoła B o ż e g o Z kolei między opisy rokiem w prez­ Ciała. wymieniają 1660 i Kazi­ s r e b r n y c h r ą k , nóg, powstałe 1702 m a l o w a n e przypuszczalnie wota: fundacji Stanisława bocznej, m a s z a ; n i e z n a n e j b i a ł o g ł o w y za s z c z ę ś l i w y poród, b r a t a Albina Kłosa mieszczanina Mstowskiego i Szymona kazimierskiego, Orłowskiego . u ks. To­ Według opisu — o s t a t n i z obrazków przedstawiał f u n d a t o r a l e ­ że umarł świętych i i szczątki m u nagrobek, jednak Gorczyńskiego 1533, k t ó r e 5 n i e jest Michała pow­ Stefana żywoty z roku habi­ roku zostały 1660 r . p r z e z t e uzupełniają Ranotowicza) się t a m t a b l i c a . Kazimierczyk, święty, nawy w spisał przez dozna­ przy­ z które tablic stalle przeniósł do p ó ł n o c n e j św. Krzyża znajdująca p r z e z opinię j a k o Ciała, Łoniewski Kazimierza, wejścia była w stawiając z z wymienionych kamienny p . p . J o r d a n kratą regularnych, Stanisława co upamiętnia grób wydanie 1 m a l o w a n y c h . Najstarszą z g r o b u gdzie był p o ­ 1632 k s . M a r i a n K ł o c z y ń s k i , kanoników prezbiterium obok jest za j e g o Bożego o cudach n a d ciałem zakonnym... które miejsce generalny kościoła się w i e ś c i podnieśli... (ustawili), n a którym Stani­ 2 3 chowany... Matki b i s k u p a . Pochowano prezbiterium d o z a k r y s t i i . P o rozejściu nych przy widzenia Stanisława Ranotowicza . mierczyka n a Skałce najwcześniejsze 1616 k s . K r z y s z t o f cuda oraz kościele jednak е 7 0 zwyczaju w 1609 . I s t n i e j e 1609 pióra M a r c i n a B a r o n i u s z a . w s p o m i n a , ż e u p r a w i a ł ż y w o t a s c e t y , b i c z o w a ł się często miewał z roku Krakowa, uznawany błogosławio­ i błogosła­ ż ą c e g o n a łożu i klęczącą o b o k żonę, k t ó r y m z c h m u r Stanisław Kazimierczyk. Także błogosławi jeden r ó w s p i s u cudów, Michał Gorczyński, zawiesił z auto­ u grobu 33 �podobną actu tablicę wotywną, o r a n d i " i napisem: Wszystkie ne, jak wyżej i ze swym „Clamavi wymienione malowane, wizerunkiem et e x a u d i v i t tablice uległy zarówno zniszczeniu „in me" 1 2 . srebr­ przypusz­ chmurach. i Środek klasztoru cmentarz mi oraz obrazu zajmują przylegający kościelny, o t o c z o n y do budynki nich kościoła czworoboczny murem z dwiema brama­ i pięcioma b a s z t a m i . N a c m e n t a r z u w i d o c z n y c h czalnie w czasie p i e r w s z e g o n a j a z d u s z w e d z k i e g o w l a ­ siedem t a c h 1655—1657 l u b d r u g i e g o , n a początku w i e k u X V I I I , kiej, n a co w s k a z u j e środkowej baszcie, w m u r z e północnym umieszczony n o t a t k a u Gorczyńskiego 13 . O b r a z k i , k t ó r e z a c h o w a ł y się w kościele B o ż e g o Ciała w liczbie wotami fundacji, społy ciała 22 1 4 , j a k większość dziękczynnymi. można związane i duszy, wśród nich z cudownym szczęśliwym od k a t a k l i z m ó w Najliczniejszą tego Biorąc typu z e s p o ł ó w , są p o d uwagę wyróżnić następujące uzdrowieniem porodem przyczynę oraz z uratowaniem grupę (12) stanowią obrazki obrazek wotywny Piotra Komorowskiego 1 5 oczu, ( i l . 1), roku n a p i s u p o k r y w a się z o p i s e m cudu z a w a r t y m w dziele Ranothowicza 16 . Obrazek przed­ r e g u l a r n y c h , który i wał wa z kolei Adam otrzymane się 34 do łaski, o r a z Stanisława klęczącego Kazimierczyka w o t a n t a , który ukazującego za modli się w LaterańskiemuNa Komorowski w uroczystym wotum Bosowski, IV, wraz tywnego z roku szącym i następnych stroju składa się z b i a ł e j o podobnej dworzanin z małżonką jest odziany Kazi­ obrazkach kanoników sutanny, rokiety pokrywa się t u z 1631 p r z y t o c z o n y m się do Adama Władysława brzmieniu nazwiska d a t (1631—1651) tematyce królewicza za u z d r o w i e n i e k t ó r e j „...krwie z o c z u szły..." w Komorowskiego Korczak. jest Bos­ mucetu. królewicza fundacją — w o t y w n y c h , występuje s t a w i a kościół i k l a s z t o r k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h w S u ­ dziękczynną św. J a n o w i Matki j e s t w żupan i podbitą f u t r e m k i e r e z j ę . S t a n i s ł a w chej, będący i Komorowskich Drugie dotyczące który, j a k w y n i k a z n a p i s u , został u z d r o w i o n y w 1630. T r e ś ć w s p o m n i a n e g o Salwatorowi uroczystościom mierczyk, t a k j a k na wszystkich (zarazy, pożaru i w o j n y ) . c h o r o b y . K i l k a pośród n i c h w i ą ż e się z c h o r o b a m i np. ze­ choroby herb k a p l i c poświęconych № ofiaro­ Władysła­ córki Jewusi, ( i l . 2). T e k s t , n a p i s u w o ­ jednym przez z opisów Ranotowicza , 1 Э Wierzchowskiego, I V . Zachodząca (Bosowski — cudów odno­ dworzanina t u niezgodność Wierzchowski) w y n i k a z t e g o , ż e istniejący obecnie napis w o t y w n y n i e jest a u t e n t y c z n y , ale powstał o w i e l e �I I 2 Obrazki wotywne (zestaw II): Adama Bosowskiego, nieznanego kanonika regularnego, dwóch nieznanych kobiet, ol. deska, 55,5 X 28 cm, 1. pol. XVII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 3. Obrazki wotywne (zestaw Ul): Katarzyny z Kleparza, Anny Segnicowej, opętanego, wielu chorych, ol. pl., 48 X 75 cm, pol. XVII w. i 1. pol. XVIII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 4. Obrazek wotywny Aleksandra Manikowskiego, ol. pl., 52 X 54 cm, 1. pol. XVIII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 5. Obrazki wotywne (zestaw I): Anny Jagodynki, czterech kalek, ks. Czartoryskiej, ol. pl., 55 X 46 cm, 1. pol. XVII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 6. Obrazek wotywny ks. Jana Brodowskiego, ol. pl., 51 X 55 cm, 1. pol. XVIII w. Kośc. Bożego Ciała, Kraków. A MDG и M I K > < « / M tm клощч №k\ к*лкч4 ч\ш us iwoti<H4.> /мм№ и.ШШ lico Й Ш вот м / i * * * V*. tmm \VMC>«\W •ЮР\\\ W W Ц К ВО»' » * . P S V * 'l, Ж * ч т к \ Ш ы >!«Ł № » (1Л Mi I MS'* V J BBJtT^wJi/iw ШШШ > ТГ 7ШЮ ММДМУЛ MWft*KA М Н Ш Н �W.?) na miejscu później ( X I X źle zachowanego. wotant nosi wa IV do Adama . 2 0 tytuł Wynika się starego, dworzanina stąd, że Stanisława zresztą królewicza i pochodzi z żoną fakt, z odnosi Święty i córką modlą­ który ukazuje Kazimierczyka, zwraca się do Madonny, z Dzie­ wskazując ręką n a klęczącą Jewusię. O j c i e c j e j u b r a n y j e s t w n y żupan o z d o b i o n y pielatą opończę złotymi g u z i k a m i i pasem zwaną się r o k u 1631. się w c h m u r a c h , w t o w a r z y s t w i e M a t k i B o s k i e j ciątkiem że Władysła­ tablica w o t y w n a ona w o t a n t a w r a z do przypuszczalnie 1651 w y k l u c z a Wierzchowskiego Przedstawia cych Datę kopieniakiem. czar­ oraz p o ­ Klęcząca żona m a n a s o b i e czarną suknię i b i a ł o - c z a r n y obok kołpak, a c u d o w n i e u z d r o w i o n a J e w u s i a białą, atłasową s u k i e n ­ kę, z d ł u g i m i r ę k a w a m i i k r y z ą p o d szyją. W roku 1673 r a j c z y n i ( i l . 3) złożyła wotum w krakowska Anna postaci o b r a z k a Segnicowa 2 1 przedstawia­ j ą c e g o ją samą m o d l ą c ą się d o S t a n i s ł a w a Kazimierczy­ ka, w i d o c z n e g o w c h m u r a c h p o n a d ołtarzem. S e g n i c o w a klęczy n a t l e w n ę t r z a kościelnego, k t ó r e o ś w i e t l a dujące się w szlachcianki, głębi o k n o . M o d l ą c a złożony u b r a n a jest w z purpurowej sukni spod Podobnie której jak w widoczny dwóch jest koronkowy poprzednich strój wykończonej czarną koronką, białej p e l e r y n k i z kapuzą o b s z y t e j rem, znaj­ fut­ czepiec. wypadkach, przy- I I . 7. O b r a z e k wotywny Teresy Nantcli, ol. pł., 42 X 30 cm, 1. pol. XVIII w. II. 8. Obrazki wotywne (zestaw IV): ks. Mikołaja i dziesięciu umierających. Sceny z życia Stanisława Kazimierczyka: wizja w kościele na Skałce i biczowanie, ol. pł., 48 X 75 cm, poł. XVII w. II. 9. Obrazek wotywny za uratowanie od zarazy, ol. pł., 56 X 82 cm, 1. poł. XVII w., wszystkie z kośc. Bożego Ciała, Kraków. 7 czyną ski 2 2 w o t u m było wymienia czową, która uleczenie wotantkę, 22 c z e r w c a z choroby pannę oczu. Gorczyń­ Emerencjanę 1672 r . „ s r e b r n e Sygni- za przyro­ d z o n e o c z y d o g r o b u (Stanisława K a z i m i e r c z y k a ) Aleksander ofiarował gorączki Manikowski, w 1665 r . w o t u m siebie Gorczyński nazwisko 2 4 mieszczanin i swojej za uzdrowienie pasierbicy z Agnieszki ciężkiej ( i l . 4). 2 3 opisuje te d w a cudy oddzielnie, p r z y wotanta, cyrulika kazimierskiego, czym występuje t u w nieco i n n e j f o r m i e (Mańkowski), a jego nosi imię oddała". kazimierski, pasierbica Jadwiga. Obrazek, większego f o r m a t u od poprzednich, przed­ s t a w i a w n ę t r z e b o g a t e g o mieszczańskiego d o m u , z u r z ą ­ dzeniem charakterystycznym dla w i e k u X V I I . Na p i e r w ­ szym poduszkach pod czer­ w o n y m p r z y k r y c i e m , leży biało u b r a n a c h o r a p l a n i e , n a łożu, n a t r z e c h Agnieszka. Obok klęczy matka, ubrana w białą bluzkę, brązowy s t a n i k i c i e m n o c z e r w o n ą spódniczkę z b i a ł y m f a r t u c h e m . Nieco dalej — sam M a n i k o w s k i w ciemnobrązowym p a n i e , c z a r n y m płaszczu i c z e r w o n y c h oświetlone jest trzema n i e w i e l k i m i oknami, pod który­ m i s t o i ł a w a i stół, p r z y k r y t y ciemną tkaniną. N a flakon i z kwiatami, o t w a r t a książka. Z cynowy prawej dzban, strony żu- butach. Wnętrze Kubek, obok stole spodek kamiennego p o r t a l u z d r e w n i a n y m i , l e k k o u c h y l o n y m i d r z w i a m i stoi wysoki bufet. czerwoną Blat kratą, oraz k t ó r y c h ilość ś w i a d c z y ł a uzupełnia postać górne wypełnione jego są półki, zamknięte cynowymi talerzami, o bogactwie Stanisława właścicieli. z Kazimierza Obraz i napis wo­ tywny. Za uleczenie z kaszlu i choroby piersi ofiarowała w r o k u 1671 o b r a z e k w o t y w n y d o g r o b u S t a n i s ł a w a K a ­ zimierczyka (u „jejmość Gorczyńskiego Klęczy Anna Jagodynka" 2 5 ( i l . 5) 2 6 ona na tle fasady talem oraz d w o m a 36 panna Jagodyńska) . domu z widocznym o k n a m i i m o d l i się d o por­ błogosławią- �cego z c h m u r S t a n i s ł a w a . U b r a n a , j a k ó w c z e s n e c i a n k i , w podwójną atłasu, p r z y k r y w a wierzchniej suknię; spodnią, z wierzchnia, obrazka jest z datą rzędem (u Gorczyńskiego K a n t e l i ) Stanik 1672 d o w i a d u j e m y ( i l . 6) i regularnych, nawiedzonym, z prośbą o członkiem uzdrowienie klasztornym chorzy infirmarium, kobiety, mszę szlachecki, gdzie zazwyczaj przez d w a zakratowane się do składający obok łoża m a ł y chłopiec p o d a j e cho­ dwo­ głębi o k n a m i . N a t l e c z e r w o n e j , ce- wykończone , trzymająca 3 1 stole, p r z y k r y t y m ciemnobrązową książkami. tkaniną, s t o i Na wysoki, c z a r n y k r u c y f i k s , k l e p s y d r a , o t w a r t a książka i k a ł a m a r z bionej kapą kwiatami, cynowy kubek głębi, z l e w e j kościelnej Kazimierczyka, z leżącą z jest płaskorzeźba i dwie strony obrazu, w nym dwoma Boskiej tych niewielkie obrazków srebrne wota obrazki nasuwają w formie postacią. wspomina Ranotowicz i w Małe że trzech Gorczyński . 2 8 uzdrowio­ poduszce, sznuro­ jest jest ozdo­ f a r t u c h e m , a jasnobrązowy, n a białą bluzkę białoczerwony wspomniany się jeszcze z nich takiż wymienionych z cudownym 3 2 przykrytym z Dzieciątkiem, z długimi czepiec. N a osi w napisie wotyw­ trzy to obrazek ofiarowany ręce trzyma i zacho­ nie datowane. przez Katarzynę ją leżącą n a s z e r o k i m draperią, c z e p i e c . N a d nią prawej wotywnych z choroby, skromniejsze ( i l . 3). W i d z i m y czerwoną obrazków uleczeniem ubraną nachyla płonącą się w białą Stanisław, świecę. Jest to łożu szatę który jeden z n a j w c z e ś n i e j s z y c h c u d ó w o p i s a n y w r . 1609 p r z e z B a r o - rozmiary n i u s z a . Z o b r a z k a w y n i k a , że Stanisław p r z y n o s i c h o r e j były świecę, postacią o f i a r o d a w c y , i We kolumnami, w i ­ przypuszczenie, wyżej z Kleparza t a b l i c z e k z klęczącą p r z e d nisławem K a z i m i e r c z y k i e m rych wotywne. Oprócz Jeden 1632, na czerwonej ciemną głębi klęczy związanych wały zdobi k o ­ bernardyn L u d w i k Latocki. roku p o n i ż e j k t ó r e j , n a d postacią S t a n i s ł a w a , w i s z ą w rzędach strój Spodnia ona w s t a n i k nałożony nagrobkiem po na sarkofagu Matki oprawne przedstawiono widocznym powstałym wnęce r e t a b u l u m , f l a n k o w a n e j doczna sukni. kwiatem. Druga z kobiet z k o r o n k a m i . Odziana spódnicę z b i a ł y m z g ę s i m p i ó r e m . N a b l a c i e d r e s s o i r u —- f l a k o n z b i a ł o - ołtarza dwie chmurach n a rękach c u d o w n i e 1 t z w . d r e s s o i r , o półkach w y p e ł n i o n y c h formie w są koronką. G ł o w ę niemowlę, k t ó r e ' l e ż y rękawami. N a głowie — o się z podwójnej r o n k o w y czepiec z c z e r w o n y m wany nawy ukazującego się g l a s t e j p o s a d z k i rysują się c i e m n e m e b l e , f r a g m e n t stołu Stanisława światłem, o k n a , klęczą prze­ wsparty r e m u o t w a r t ą książkę. I n f i r m a r i u m o ś w i e t l o n e j e s t fragment Stanisława. żółtym k i e rękawki zimierza. skórę księgi. W z klasztoru grobie r ó ż o w a , p r z y k r y t a j e s t w i e r z c h n i ą , popielatą o r ó ż o w y m ne w Latocki przy Stanisława. W y ż s z a , T e r e s a N a n t e l a , u b r a n a j e s t w to m a m k a czerwonymi r a j c z y n i k r a k o w s k i e j ( i l . 7), Ludwik wnętrzu, oświetlonym modlące 0 p o d u s z k i s i e d z i c h o r y i m o d l i się d o S t a n i s ł a w a z K a ­ ma widocznymi w odprawił ciemnym wpadającym ojciec 2 3 w z o r z e k w i a t o w y m . G ł ę b o k i e w y c i ę c i e p o d szyją i k r ó t ­ z a k o n n i c y , s t o i łoże, n a k t ó r y m Stojący intencji 3 0 wota woskowe w p o s t a c i rąk i nóg. W którego W się, że k s . J a n ofiarował Stanisławowi K a z i m i e r c z y k o w i bywali w bernardynów ż e p r z e z p ó ł r o k u z łóżka n i e w s t a j ą c ż a d n y m 2 7 ręka­ koronek. b y ł „ o d P a n a B o g a n a z d r o w i u t a k ciężko nie m ó g ł " w o t y w n y o d n o s i się do u z d r o w i e n i a różowa. B r o d o w s k i , z a k o n n i k k l a s z t o r u kanoników władnąć obrazek „prawie umierającego" Antoniego, syna Teresy N a n t e l i s u k n i , o g ł ę b o k i m w y c i ę c i u i długich wach, wykończony Z krótsza, Kolejny szlach­ ciemnozielonego to Sta­ o któ­ 33 którą ona obiecała ofiarować do jego czego ze w z g l ę d u n a s w o j e u b ó s t w o n i e m o g ł a Następny ilustruje z obrazek opisanych wotywny przez Baroniusza ks. Mikołaja 3 5 grobu, dokonać. 3 4 cudów ( i l . 8). T a k 37 �jak poprzednie, przedstawia on wnętrze z szerokim ż e m i w s p a r t ą o p o d u s z k i postacią c h o r e g o , nachyla jego się Stanisław Kazimierczyk ło­ n a d którym i kładzie ręce n a głowie. Trzeci waniem za obrazek uzdrowienie wnętrzu. jest 3 6 wielu Na pierwszym zbiorowym chorych podzięko­ n a ból t u tłum l u d z i planie zębów, stojących brodaty s t r o n y siedzi n a g i starzec draperią. W z nogami przykrytymi g ł ę b i Cłum złożony z kobiet, s t a r c ó w i k a l e k ze w z n i e s i o n y m i w nisław Kazimierczyk występuje tłumie c h o r y c h , d r u g i Należy prze­ młodzieńców, górę głowami. Sta­ t u dwukrotnie, raz r a z błogosławi t u również wymienić w z chmur. obrazek pierwszym grób, ksiądz przykrytą wspartego kulach niemego, na którym oraz wznoszącego towarzyszy siedzący w na górę ręce ziemi ślepy, skiego wersytetu Jagiellońskiego. wydarzenia wygłosił dziękczynną chowany obrazków wotywnych ciała zachował związanych się także zgodnie z tekstem R a n o t o w i c z a , jest 3 8 za uwolnienie od złego ducha den błogosławiący z nich Aby przedstawiony został Stanisław podkreślić w który podziękowaniem u k a z u j e się 10) on Je­ 3 9 błagalnie jego stan ręce k u wewnętrzny, podartym, niebieskim w p o s z a r p a n y c h , białych s p o d n i a c h i żupanie, boso. ny w urodzeniem dziecka. Opatrzone napisem, p r z e d s t a w i a wnętrze miesz­ k a l n e z d w o m a o k n a m i , g d z i e z g r u p o w a ł o się k i l k a osób postacie szlachty, dworskie. ubranej w Katedra na z e n t " . U b r a n a j e s t o n a w b r ą z o w ą suknię z latą p e l e r y n ą tem. Z oraz w przeciwnej sltrony k l ę c z y z położnej, u b r a n e j w pelerynę dwóch nym ze Te stanikiem o podobnie jak i g r u p a kiotrieft długą, popielatą z kapuzą, służebnej w szlachcianek. suknie, (jasnopopie- b i a ł y czepiec z c z e r w o n y m ostatnie mają rękawy krótką na głowie n a sobie wycięciu, — złożona suknię i czepcu głębokim kwia­ koronką; oraz długie wykończo­ na szyi — scenę. stall różnego rodzaju zarazy, w o j ­ n y i pożaru. Do pierwszej z nich należą trzy obrazki, z których d w a to podziękowania zbiorowe, trzecie — i n d y w i d u a l n e . W l a t a c h 1677—1679 n a K a z i m i e r z u w nowało m o r o w e powietrze, Krakowie które zdziesiątkowało kańców miasta. J a k w y n i k a z n a p i s u w o t y w n e g o czonego obojej na j e d n y m obrazków ( i l . 9) umiesz­ „wiele ludzi płci t a k d u c h o w n y c h , j a k o i ś w i e c k i c h , udało się o pomoc d o Stanisława K a z i m i e r c z y k a , szego p r z y p r o w a d z i ł •znane z 4 2 pa­ miesz­ łaski (ich) z d r o w i a " . W który do p i e r w ­ księży kontusze i krótkie jest kościołów 38 stroje tureckim Bożego dywa­ Stanisława Ciała i Ofiarami dziesięciu umierają­ o d d a l i się w zarazy opiekę jest Stanisławowi ( i l . 8) p r z e d s t a w i a nach, zapewne leżących na którym Kazimierczykowi. dziesięciu m ę ż c z y z n dziesięciu w obok siebie Kazimierczyk. W r o k u 1667, j a k w y n i k a z n a p i s u w o t y w n e g o tu Gorczyńskiego , w 46 Andrzej czasie wojny obrazy w cudowne oraz kościołach nawiedzać groby kościele i Bożego Ciała zakonników: pięć Bożego Literackiego na Kazi­ Ciała złożonych bernardynów, pod Sta- z obrazków i podległych i m b r a c t w : Szkaplerznego, bractwa wotyw­ z Obok klęczących kobiet, dominikanów św. A n n y , wezwaniem oraz Niepokalanego Poczęcia M a r i i P a n n y p r z y kościele B o ż e g o Ciała, R ó ż a ń ­ cowego oraz kanów. Członkowie Męki czerwonym Pańskiej bractw przy klasztorze o k r y c i są i białym . Uczestnicy 4 a Francisz- charaktedystyczkolorach czar­ procesji pod­ trzymują f e r e t r o n y z w i z e r u n k a m i M a t k i B o s k i e j , s z t a n ­ dary, krucyfiksy Centralnie okryte umieszczony stułą oraz kościół berła Bożego j e s t o d s t r o n y p ó ł n o c n e j , z częściowo zachodnią, dwiema kruchtami i procesyjne. Ciała pokazany widoczną Ogrójcem fasadą przylegają­ c y m do wieży. T ł u m klęczących n a p l a c u postaci, między którymi widoczni są w y c i ą g a j ą c y ręce żebracy, zwraca się w stronę n a g r o b k a S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a , który d l a podkreślenia c e l u p r o c e s j i został p r z e z t w ó r c ę obraz­ ka zaznaczony na zewnątrz północnej ściany kościoła. O b o k obrazków w o t y w n y c h o t e m a t y c e zarazy i w o j ­ kanocny" mężczyzn koś­ wiernych żaru, j a k i w y b u c h ł w K a z i m i e r z u „ w p o n i e d z i a ł e k wiernych. in­ beati na cmentarzu przy procesji karmelitów, msze, i bło­ Między „sepulchrum ( i l . 11), p r z e d s t a w i a j ą c y 4 7 ciele biskup świętych krakowskich. także m i e r z u . F a k t t e n upamiętnia j e d e n nych i teks­ tureckiej T r z e b i c k i polecił o d p r a w i ć w t e j i n t e n c j i nawiedzać 4 5 cału­ ustawionych błogosławi Obrazek białych święte, modlą­ św. c y c h , j a k i c h określa n a p i s w o t y w n y , k t ó r z y o f i a r o w a l i o n i do jego g r o b u msze d o c z n y m w głębi kościołem B o ż e g o Ciała i t ł u m wi­ główną n y z a c h o w a ł się j e d e n wota. dwa nawę za d o - W s p o m n i a n y obrazek w o t y w n y przedstawia plac z w i ­ się i której podzięce liczne świece oraz s r e b r n e i w o s k o w e cych okna oraz nym, przedstawiających 4 1 wnętrzu zakonników, n y m i k a p t u r a m i z o t w o r a m i n a oczy, w obrazków za­ Ciała We gotyckie s z n u r y pereł, w u s z a c h — w i s z ą c e k o l c z y k i , n a r ę k a c h — Wśród Krakow­ Bożego kokardki. k a t a k l i z m y w y r ó ż n i a się g r u p a o t e m a t y c e tego mowę Wawrzyńca. Casimiritani" w pre­ przez długie tle nislai Gorczyń­ „srebrny Uni­ Obrazek n e m , n a d nią zaś w i s i o b r a z , p r z e d s t a w i a j ą c y Kazimierczyka z p o r ę c z a m i , s i e d z i C z a r t o r y s k a , która w e d ł u g Stanisława klasztoru udekorowana polecił grobie Akademii zakonów. profesorów, nymi przy rocznicę stoi k a t e d r a po b o k a c h gosławionych złożyła pierwszą doktorów zaznaczonym kolumn, (u Gorczyń­ profesor wymienioną w o k ó ł kołyski, n a d którą u n o s i się w obłokach Stanisław 4 1 wspomnianej i różnych krużgankach z K a z i m i e r z a . N a p r a w o o d k o ł y s k i , n a w y s o k i m krześle skiego dwóch zarazy, kościele B o ż e g o Ciała strój p r o f e s o r s k i . Ł a w k i łóżkach, ( i l . 5) z w i ą z a n e j e s t ze s z c z ę ś l i w y m 4 0 zwłoki. d o c z n e są s t a l l e . Z k a t e d r y p r z e m a w i a G o s ł a w s k i , u b r a ­ W o t u m p f i a r o w a n e w r o k u 1672 p r z e z księżnę C z a r t o ryską obecności przedstawia fragmenty ponad Kazimierczyk . t o opętany, w y c i ą g a j ą c y Stanisławowi. ulecze­ ( i l . 3). P r z e d s t a w i a klęczących dwóch mężczyzn, którym ołtarzem z jeden, w na i chorób ziemi czasie filozofii W on w i przedstawicieli cem w Oprócz na Na kopią­ następną o f i a r ę doktor 4 wypełniają niem grabarza 1678 b y ł Ł u k a s z G o s ł a w s k i — Osławski '), z białą przepaską n a d o c z a m i i głucha k o b i e t a z r ó ż a ń ­ rękach. leżące Jednym z wielu uratowanych w zarazy w r o k u kościelnym, wnętrzu błogosławi obok posta­ całunem. całunem. S t a n i s ł a w o w i ukazującemu się w c h m u r a c h . W e chromego przykryte m ę ż c z y z n niosących n a n o s z a c h (il. p o r t a l e m stoją c z t e r y p o s t a c i e : zmarłych, p l a n i e — od l e w e j — j ą c y g r u p ę złożoną z c z t e r e c h k a l e k ( i l . 5), d z i ę k u j ą c y c h z zaznaczonym i Chłopiec z d z w o n k i e m w ręku o z n a j m i a p r z y b y c i e skiej przedstawia­ 3 7 są l e ż ą c e n a z i e m i p o w y g i n a n e konających mężczyzna w k r ó t k i e j , b i a ł e j s z a c i e w s p i e r a się n a k u l a c h . Z ciwnej dzieci widoczne cie cego z kolei oczy i g o r ą c z k ę ( i l . 3). W i d z i m y we i w roku 4 9 ( i l . 12) z p r z e d s t a w i e n i e m 1623. J a k w y n i k a nego i t e k s t u Gorczyńskiego „wszystek Kraków oświecił z napisu po­ wiel­ wotyw­ pożar był t a k w i e l k i , 5 0 a wiatr niósł palące g ł o w n i e z m i a s t a ż y d o w s k i e g o ąż n a Z w i e r z y n i e c " , że się Prze- �rażeni z a k o n n i c y u d a l i się p o d o p i e k ę d o o j c a i „ d z i w n a rzecz, z a r a z w s z y s t e k Stanisława w i a t r , k t ó r y niósł ogień n a k l a s z t o r i kościół obrócił się z n o w u n a m i a s t o skie". Wspomniany obrazek otoczonego murem pierwszym planie. N a jest obronnym z doczny jest cmentarnym. Na prawo rynku Bramą osi obrazu, murem nia kościół widokiem i klasztor kazimierskiego Bożego Ciała o d niego Na cmentarzu je klęczy osób, k t ó r y m u k a z u j e się w jeszcze zidentyfikowanie dwa być i przechodzą ponad Ranothowicza kanonika Bożego Ciała, zarażoną mając nisława... u i grobu jednego znak zawiesił". przedstawiającym pozwalające c u d u ze Boskiej opisanych i kaznodziei głowy i z paraliżem się o p i e c e p o b o ż n e g o drugim ojca odmalowane (częściowo Omawiany zachowanym) Stanisława K a z i m i e r c z y k a , cykl w kościele Matka jego na zamykają n i c bliższego dwa obrazki z kiedy biskupem wraz z i scenę 5 5 ( i l . 8). T e n o s t a t n i o b r a z e k scenami składa wymie­ one wizję w ukazuje się Stanisławowi Dzieciątkiem św. S t a n i s ł a w e m ze wielokrotnie żywotach. Przedstawiają Skałce, Boska obra­ widoczny ( i l . 2). 5 ! z życia S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a , nianymi Sta­ wotum d w i e k o b i e t y m o d l ą c e się p r z e d nie można p o w i e d z i e ć 5 2 przez kościoła rękę z e m M a t k i B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m , za k t ó r y m i jest w i z e r u n e k na i o d n o s i się d o k s . T o ­ 5 3 wdzięczności O na względu Matce cudów „...część polecił na wzgórza. poleca z regularnego który się Kazi­ ( i l . 2) z k l ę c z ą c y m k a n o n i k i e m , i Gorczyńskiego masza, modlących nie przedstawionego może pło­ c h m u r a c h Stanisław którego Stanisław K a z i m i e r c z y k dotyczy — do z a ­ parę obrazki b r a k podpisów. O b r a z e k zabudowa­ dochodzą m i e r c z y k . D a l e k i e tło t w o r z ą z i e l o n e Istnieją na 5 1 otoczony — z ratuszem, na lewo k l a s z t o r n y c h , omijają kościołem. Glinianą na wzniesieniu w i ­ nąca d z i e l n i c a ż y d o w s k a . J ę z y k i o g n i a budowań żydow­ Kazimierza jego z dwóch przed ołtarzem przemawiającego głębi poza z Chrystusa Ukrzyżowanego katedry do tłumów, pł., regu­ 5 6 części: w y o b r a ż a j ą c e j K a z i m i e r c z y k a biczującego się w e w n ę t r z u kaplicy ol. patronem samobiczowania się II. 10. Obrazek wotywny Łukasza Goslawskiego, 90 X 58 cm, 1. poł. XVIII w. klasztor kanoników larnych przy kośc. Bożego Ciała, Kraków. oraz zebranych w kolumną. Z tematem wień: jeden rowym z zarazy związane ukazuje zazwyczaj powietrzem umieszczonymi miasta, 63 przedsta­ dotkniętego względnie na d r u g i m planie zaś — w n ę t r z e z r z ę d e m rający są d w a t y p y widok jego mo­ fragmenty, zwłokami , drugi 6 2 łóżek, n a k t ó r y c h leżą umie­ . W ś r ó d o m a w i a n y c h o b r a z k ó w z kościoła B o ż e g o Ciała O b r a z k i z kościoła B o ż e g o Ciała p o w t a r z a j ą pozycji scen przedstawień wodem rozpowszechnione wotywnych fundacji '. W się o n e d o p o k a z a n i a w jej z licznych jednocześnie i we w postaci 5 8 fundacyjnych. występujących obrazków woskowych Scena z wotywnych lenia", z odbiega go b o w i e m postaciami ust, ale w m o m e n c i e typy szatanów Wota mogą zaczerp­ ona niego rąk, o tematyce macierzyństwa kompozycyjnego jawia (il. się nóg, itp., zazwyczaj chwili „wyzwo­ Tomasza sta­ szaty. do jest w otoczeniu wotywny Łukasza powtórzeniem klęczących rodziców i rodziny, którzy dziękują kiem XV miejsce nau­ kościoła św. Grzegorza czterech czy Goslawskiego i św. pięciu postaci uczniów s t a l l e z t ł u m e m słuchaczy, z a c h o w u j ą c katedry z baldachimem, i Magister której graficznym c u m discipulis a w o t y w n y m świadczy Sohne z najlepiej z l a t 1507—1516 jest W wprowa­ przy t y m przemawia typem omawianym koloński Acciobraz­ drzeworyt rodzonego t u z w i ą z k i n i e ograniczają się j e d y n i e d o o g ó l n e g o 6 5 roz­ schematu. Quentella . 6 4 tanti postaci za s z c z ę ś l i w y p o r ó d i m o d l ą się o z d r o w i e d l a n o w o n a ­ 61 po­ w. „Accipies wspomnianego piens czeniu końca zakonników. T y p t e n zwią­ ikonografią orator. O analogiach pomiędzy 6 0 od typ zwany jak na łożu dzięk­ schematu c u m d i s c i p u l i s " , który oto­ leżącej przedsta­ świętego, b i s k u p a , d o k t o r a z wy­ z Akwinu. Obrazek motyw obrazek cudownego zapewne o miniaturze lub — położnicy to trakcie rocznicę s a n c t i " , który w także budowanym miejsce i w w y p a d k u C z a r t o r y s k i e j — kołyski z d z i e c k i e m w przedstawienia w ale upamiętnienie o w e j „Magister wprowadza jest dzono się w Chodziło w i ę c odmianą czyciela jego mowy zarazy, grafice doctoris dogmata zany sprowadzają w 13). J e g o utartego z od zarazy. t y p . Jest Goslawskiego c z y n n e j m o w y , stąd t w ó r c a sięgnął d o s t a r e g o od wylatujących podarte dziękczynnej daru dziękczynnej m o d l i t w y — t a k j a k jedynie głaszania Łukasza wienie nie samej p r z y u l e c z e n i u z i n n y c h chorób. O j e g o p o p r z e d n i m n i e świadczyć s t a n o w i zupełnie o d r ę b n y ocalenia Niemczech oczu, nieco tomiast przedstawiający i napisu Stanowi w d w a nawiązują do w s p o m n i a n y c h schematów, t r z e c i n a ­ klęczącej rozbudowana przez nie w 5 9 po­ wprowadzających złożonego lub srebrnych opętanym typu. Przedstawiono łóżku postaci której kompozycję obrazów w o t a n t a wyobrażenie płuc . kom­ sprowadzają modlitwy. Bardziej odpowiednik Włoszech obok w względnie jest tablica K o m o r o w s k i e g o , nięto choroby p o s t a c i leżącej stan, c h w i l i dziękczynnej w Europy związanych z określonym przypadku 5 wyjaśniającego na terenie ( i l . 14). Z a c h o d z ą c e sche- 39 �11 matu, ale także zawieszony z i wojną odnoszą się d o d e t a l i , j a k n p . d y w a n na przedpiersiu unikają ograniczają katedry. Obrazki bezpośredniego się z a z w y c z a j jej związane przedstawienia do p o j e d y n c z y c h l u b zbio­ r o w y c h p o d z i ę k o w a ń za s z c z ę ś l i w y p o w r ó t z w o j n y , czenie z odniesionych ran lub uratowanie od ule­ śmierci. ma Bosowskiego nika kobiet ( i l . 2). Są t o n a j b a r d z i e j się maksymalnie nym przed­ się t u j e d y n i e obraz­ postacie z kościoła Bożego udały czyka z polecenia tencji ocalenia Ciała, się ukazującego do g r o b u biskupa Andrzeja od w o j n y . takie ale upamiętnieniem p e w n e przyczyniło w in­ nakazano do grobów świętych i bło­ g o s ł a w i o n y c h ; w y n i k a stąd, że o b r a z e k dziękczynnym, pro­ Kazimier­ Trzebickiego Procesje wszystkich na terenie K r a k o w a liczne Stanisława n i e jest zdarzenia, się d o s p o p u l a r y z o w a n i a wotum które za­ kultu Ka­ Wszystkie wymienione odnoszą mierza, powyżej się z a w s z e który do osoby występuje jako średnio i n t e r w e n i u j ą c y . W przedstawienia Stanisława orędownik pierwszym p l e c a m i k l ę c z ą c e g o w o t a n t a i kładąc m i e n i u poleca to widzimy go ukazującej na przedstawienia Madonnie rach. licznych sięga jako rękę a średniowiecza. za na jego r a ­ tradycja Niekiedy które w s k a z u j ą i razem tego być m o ż e pochodzą wskazywałyby Wprawdzie rok otaczające Kazimierczyka, z malarstwem barokowym. Wydaje z zachowanych z pierwszej również połowy obrazków XVII w., n a tu stroje . występujące napisie pod pierwszym data neutral­ t o n a c j i szaroczarnej. z nich się w y k a z a ć , m występuje jest 1631. P r z y p u s z c z a l n i e to wotywne względem z z stylowym nich trzy stanowią jako w a ł o b y , że k u l t ugruntowany. przy jego n i e był wówczas Obrazki pierwszym te mogły nagrobku Stanisława bardziej zazwyczaj tworzą pod obecnie w oprawne Ada­ dwie rozgrywającą względem teryzuje nych, oddzielne się perspektywy stacie m o d e l o w a n e dziej obrazki się Kazimierczyka, N a następną grupę składa się s i e d e m zycją, Ciała pełni znajdować w prezbiterium. się o n e o d p o p r z e d n i c h Bożego inter­ jeszcze w więc Kazi­ sam po­ Stanisław bezpośrednio chmu­ grupy. trzy występuje jednak cudotwórcę, który kościoła nie mylnie powyższe w e n i u j ą c y , a l e j a k o o r ę d o w n i k u b o k u M a r i i , co w s k a z y ­ z nią w w s p ó l n ą ramą, d o k t ó r y c h n a l e ż y w o t u m f u n d a c j i 40 w Kazimierczyk malowane Pierwszą w 1651, a l e , j a k s t a r a n o przepisana ków, nieco Obrazki na związki u t r z y m a n a jest że są t o n a j w c z e ś n i e j s z e co i Wyróżniają chmury Stanisława tych p r z y c h o d z i d o łoża c h o r e g o w z g l ę d n i e b ł o g o s ł a w i z n i e b a . pod i wszyst­ Charakteryzują kompozycją poleca przedstawia bezpośredniego Kazi­ bezpo­ Boskiej, tak j a k obrazkach, obrazków z albo cu­ w y p a d k u stoi się M a t c e wotantów, występując Większość mierczyka prymitywne z ukształtowane Boskiej kano­ klęczących t w i e r d z a f a k t , że n a w y m i e n i o n y c h o b r a z k a c h zimierczyka. dów dwóch są płasko, p o b i e ż n i e . bogato Matki Całość się, uproszczoną tłem. M a l o w a n e W o j n a s t a n o w i t u w i ę c j e d y n i e o g ó l n e tło całego cesje, k t ó r e nie znanego (ks. T o m a s z a ) o r a z k i c h o b r a z k ó w z kościoła B o ż e g o Ciała. s t a w i e n i a . T o samo można zauważyć w w y p a d k u ka (Wierzchowskiego), regularnego jaśniejszy się p r z e w a g ą wykazują barokowym obrazków rozbudowaną na tle wykreślonych wprawną od wyżej barw formalnie powiązania 1. poł. X V I I kompo­ prawidłowo wnętrz. Po­ w ruchu, ręką. K o l o r y t obraz­ wspomnianych, charak­ zimnych. Obrazki od poprzednio z uję' ( i l . 3, 8). R ó ż n i ą światłocieniowo, p o p r a w n e są s z k i c o w o , wykształcone ramy cechowym w . Wspólną te, b a r ­ wymienio­ malarstwem łączącą je:cechą �II. 11. Obrazek wotywny za urato­ wanie od wojny tureckiej, ol. pl., 51X78,5 cm, 1. pol. XVIII w., kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 12. Obra­ zek wotywny za uratowanie od po­ żaru kościoła i klasztoru Bożego Ciała, ol. pl., 54X54 cm, po 1778 г., kośc. Bożego Ciała, Kraków. 12 jest motyw nym kształcie żego co kartusza poniżej z łacińskim sceny głównej, do występującego Ciała. Stalle nasuwałoby wotywne są powstać one z dziełem jest z kościoła około że około umieszczo­ zbliżony na stallach pochodzą przypuszczenie, mogły wątpliwie te napisem, który roku jednego 67 obrazki meą, Kunegundą, Janem Kantym, Kazimierzem i n i s ł a w e m K o s t k ą . T e w ł a ś n i e r y c i n y stały się „gotowymi artyści wzorami", cechowi które powielali wieku X V I I . Znane Sta­ niejako 6 9 mniej zdolni są m i ę d z y innymi o b r a z y , k t ó r e b e z p o ś r e d n i o m o ż n a odnieść d o w s p o m n i a ­ w. Nie­ nych który być n e g o w M ę c i n i e ( 1 . poł. X V I I w . ) i św. S t a n i s ł a w a XVII twórcy, Bo­ 162 9 , wspomniane połowy w rycin, n p . św. J a n a Kantego z kościoła parafial­ bis­ zatrudnionych w koś­ k u p a w K u n o w i e (2. poł. X V I I w . ) o r a z c y k l ze c i e l e B o ż e g o Ciała, g d z i e w t y m czasie p r o w a d z o n o licz­ z życia św. K i n g i z kościoła K l a r y s e k w S t a r y m Sączu n e p r a c e m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e . P a k t , że są o n e dzie­ Ta m o ż e należał d o k r ę g u a r t y s t ó w łem j e d n e j zostały są ręki, m a j ą j e d n a k o w e nalepione to obrazki z n i c h należy na dyktę, wotywne. odrzucić sceny z życia sceny zbiorowych wymiary nasuwa Wydaje się, że uzdrowień, starsze — ze s p i s a n y c h wielu cudów to ciny Jana dzy innymi w tekstach j a k się innych wydaje, jako (Katarzyna z naj­ Kleparza, 7 1 ich pierwotne przeznaczenie? ze s c e n y tego w W wieku XVII, a się r y c i n y głównej, przedstawiającej otoczeniu cudów, skimi, X V I spotyka szeregu opatrzonych ujętymi małych w scen kartusze. z jego napisami Jedną niejszych tego t y p u r y c i n jest p r z e d s t a w i e n i e życia łaciń­ z wcześ­ św. F l o r i a ­ n a (1590) i św. J a c k a (1594), z a c h o w a n e w M u z e u m rodowym w Krakowie 6 8 . Do typu się m o d l ą c e g o się ś w i ę ­ wyjaśniającymi zazwyczaj nawet składające tego należy Na­ też k o - lońska s e r i a r y c i n z l a t 1605—1606, z w i ą z a n y c h z p o l s k i ­ m i świętymi i błogosławionymi: F l o r i a n e m , Andrzejem mi, Swieradem, Stanisławem Pięcioma Braćmi Wojciechem, Męczennika­ b i s k u p e m , Czesławem, J a c k i e m , Salo­ mię­ miał również ze Stanisła­ n i e znaną, r y c i n ę ne s c h e m a t y k o m p o z y c y j n e n y c h t y c h r y c i n : scena kazania zarazę, którzy Charakter wych stanowiły nej, one w wielu szeregu z przedstawieniem omawianych (38X26 cm) niegdyś św. J a n a obrazków pozwala część umierających łożach, dużej wspomnianych o jak na Kantego. jednako­ przypuszczać, kompozycji obrazów, Wymiary wynosiłyby wielkości w s p o m n i a n e g o Wśród omawianych stępowały rycin że złożo­ i obrazu wypadku na bocz­ szatana, ze s c e n y ś r o d k o w e j i dziesięciu s c e n b o c z n y c h . tego jak w uzdrowienia leżą siedmiu wymiarach występujące w scenach biczowania, wypędzenia do w i e r n y c h , rycinie Gorczyna więc Gorczyn P o m i ę d z y w s p o m n i a n y m i r y c i n a m i a o m a w i a n ą grupą było Jakie być r y ­ o b r a z k ó w zachodzą duże zbieżności. P o w t a r z a j ą się p e w ­ ją opętanego). bliżej mogą przedstawiające 2 na (uzdrowienie . Kazimierczykiem ' . swo­ wymowę dowodem Gorczyna, św. J a n a K a n t e g o . wykonać, niestety wem w . , czego Aleksandra k s . M i k o ł a j ) o r a z szczególnie w a ż n e ze w z g l ę d u n a już p o d koniec i spośród — я s e r i a r y c i n oddziałała r ó w n i e ż n a współczesną g r a f i k ę polską X V I I ogólnikowymi odpowiednika cudów. W r e s z c i e t r z y o s t a t n i e to sceny, — Dwa bowiem Dwa opatrzone czy nie. Kazimierczyka. n a p i s a m i , k t ó r e n i e znajdują wybrane wtórnie od r a z u , przedstawiają Stanisława celowo oraz wątpliwość sama scenami 1 5 2 X 1 0 4 c m , co obrazu z K u n o w a r y c i n sceny zawsze po l e w e j , z życia odpowiadałoby (140X100 c m ) . świętego a cuda po p r a w e j co p o z w a l a na zrekonstruowanie mieszczenia zachowanych wy­ stronie, przypuszczalnego siedmiu obrazków wokół n y g ł ó w n e j z postacią S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a M o ż n a domyślać się, że z c z a s e m s a m o b r a z uległ roz­ sce­ ( i l . 15). znisz- 41 �13 I I . 13. Miniatura f r a n c u s k a , Wykład teologii na Sorbonie, pocz. XVI w. (wg Schreibera). II. 15. Rekonstrukcja 11. 16. Widok Kazimierza, fragm. ryciny z wizerunkiem czyńskiego). c z e n i u , а ocalałe s c e n y zostały w y c i ę t e i w t ó r n i e opra­ wione. Przejdźmy do o m ó w i e n i a g r u p y t r z e c i e j szej. O b e j m u j e zanych ona przedstawienia z wojną Mańkowskiego, turecką, i sceny o cią p o s t a c i najciekaw­ zwią­ Brodowskiego, Segnicowej, kalek oraz tablic ( i l . 1, 4 — 7 , 9—12). charakterze ł o w a n i e do p r z e d s t a w i e n i a dzaju Nanteli, czterech Gosławskiego rozbudowane ks. Jana Czartoryskiej, g o d y n k i , wyobrażenie rowskiego wot i zarazy, procesji scen Ja- Komo­ Łączą narracyjnym, je zami­ zbiorowych z dużą i l o ś ­ zapełnione różnego r o ­ oraz bogate wnętrza sprzętami. P o m i e s z c z e n i a , w których rozgrywają się s c e n y , są c i e m n e , m i m o z a z n a c z o n y c h w głębi o k i e n . Chętnie przedstawiano (portale, Bożego jak i fasady Ciała. U j ę c i e i widoków sufit Bożego tu domów, fragmenty filary) a r c h i t e k t u r y , jest wnętrz, prymitywne. Podłoga są przedłużenie stanowi postaci pionowo, i wnętrz szczególnie kościoła zarówno przedstawione wość i p r e c y z j a , widoki perspektywiczne Ciała Modelunek architektoniczne oraz a fasada kościoła elewacji północnej. charakteryzdje drobiazgo- w przedstawianiu strojów. P o s t a c i e o o k r ą g ł y c h , p e ł n y c h t w a r z a c h , ujętych w wójne obwódki, j a k b y ją jeden, załzawionych powtarzający się oczach wielokrotnie typ fizyczny. K o l o r y t c i e m n y , o dużej ilości b r ą z ó w i g ł ę b o k i e j ożywiony jest terystycznego, mienionych wprowadzeniem łamanej powtarzającego się obrazkach płasko, p r z y c z y m stycznienia dzanie przez nych obrazków obwódki, przedmioty łączy Stanisława i i zieleni charak­ wszystkich Obrazki cień. mającej z sposób p o t r a k t o w a n i a niejednokrotnie w rozbijający wprowa­ rzu­ wymienio­ postaci wieńcu cechy charakterystyczne d l a całej kompozycję grupy napis czasie i w y s z ł y spod pędzla wy­ nasuwają myśl, że o b r a z k i t e , m i m o r ó ż n y c h d a t , p o w s t a ł y w nym sa­ kolistych majuskułą, ujęty w c y n o b r o w ą r a m k ę . W y m i e n i o n e żej są upla­ oznaczać Wszystkie Kazimierczyka wy­ malowane t a k p o s t a c i , j a k i sprzętów, p r z e z cany chmur we bieli z a u w a ż a się p r y m i t y w n e p r ó b y szaroczarnej mego cynobru. pod­ reprezentu­ jednego malarza. jed­ Na XV w. II. 14. Q. Sohne, Dysputa religijna, drzeworyt, obrazu. Sceny z życia i cudów Stanisława Kazimierczyka. Stanisława Kazimierczyka, pocz. XVIII w. (wg Gor­ podstawie strojów, urządzenia wnętrza tektonicznych można Najpóźniejsza z występujących należałoby na więc przełomie datować przypuszczać, XVII i i detali j e n a 2. poł. X V I I obrazki w. lub te być i na nich o wiele daty, później nie Prawdopodobnie ilustracje kultu niż wskazywałyby więc fundowali spisanych i znaczenia są wotami je cudów powstały Stanisława celu w cza­ występujące indywidualnymi. kanonicy w 1 3 może 1. poł. w i e k u X V I I I . P o n i e w a ż p o w s t a ł y w j e d n y m sie w. . t u d a t t o r o k 1681 — że XVIII archi­ regularni jako spopularyzowania z Kazimierza. O wyborze t e m a t u powyższych obrazków decydowała zapewne waż- �ność wydarzenia Kazimierczyka w wypadku się (np. w obrazków przypuszczalnie osób, w ś r ó d procesja grobu Stanisława z wojną turecką). Natomiast postacią wotanta kierowano związku z pozycją do społeczną przedstawionych których występuje między Czartoryska, Teresa Nantela Segnicowa krakowskie, Piotr kanoników i Komorowski regularnych w — Suchej innymi księżna a malarstwem autorem nawet Zwyczaj ks. Jan Brodow­ trzema odmienny Kazimierza, Widok operowanie miejscowy który grupami w w dziele ( i l . 16). G o r c z y ń s k i „zakonnicy... na tablicę zawiesić z na woty widoki wspomnianej późnobarokowa z poprzednio prawdopo­ Kazimier­ cud potem z roku wspomina, odmalowaną kościoła rycinie wałoby t o , że o b r a z e k starego, zie, 17 7 8 . 75 archi­ występu­ o od której Wskazy­ musiał p o w s t a ć p o t e j d a c i e , w z n i s z c z o n e g o p r z e z S z w e d ó w . R o k 1773 s t a n o w i jednocześnie t e r m i n a d q u e r n d l a t r z e c i e j grupy wzięta ziemską wieszania obrazków w o t y w n y c h s p o t y k a różnych kulturach i w epokach, czego się do­ w od­ świętych. się z zagad­ tablicy erekcyjnej, l u b świętego. osoby ze s z t u k i i się 8 0 postaci hiera­ adorującego średniowiecznej, wotach i niebiańską świętej obok Zasada która , zanika po r o k u podział z postacią na 8 ! dwie świętego w wy­ 1500 . strefy, chmurach. W k o n s e k w e n c j i t e g o podziału p o j a w i a się w t l e pejzaż, który z czasem przekształca ilustrującą n a p i s nych w narracyjną scenę z różnych terenów i różnych atmosfera wypływająca nieszczęścia tematów się wotywny. Obrazki wotywne nastrój i choroby. z Mimo t y c h obrazków epok ogólnoludzkich przedstawio­ nie jest ponury, p o n i e w a ż mają one c h a r a k t e r dziękczynny. T w ó r c y i c h , których szukać należy ludowych, językiem zwłaszcza lapidarnym tywności. Twórczość wśród od pocz. w celu rzemieślników wieku XVII 8 2 zwiększenia i malarzy , operują komunika­ i c h j e s t s p o n t a n i c z n a i pełna eks­ p r e s j i . W y n i k a ł o t o często z f a k t u b e z p o ś r e d n i e g o i p r a ­ wie i n t y m n e g o k o n t a k t u między twórcą w o t a tem, który spraw ka Zwyczaj grobami wiąże obrazu Boskiej wytwarza 83 zwierzał mu się z najbardziej a wotanosobistych . Najliczniejsze * różnych lub przedstawiania problemów obrazków, wotywnych pojętego Matki Jednocześnie obrazków. w epitafium Ciała sygnaturka, odmienna wymienionych wizerunkami i pielgrzymek, czyli Bożego różnica w 7 8 naj­ obra­ łączy w s p ó l n a d a c h u kościoła śmierci . w i z e r u n k u f u n d a t o r a na f u n d o w a n y m przez siebie prze­ obrazkach obra­ dwóch okresie k o n t r r e f o r m a c j i i się z m i e j s c a m i obrazków jako oraz się b y ć fundacyjnego, podczas i n k u r s y j e j niewiedzieć się z k o ń c e m wydaje u r a t o w a n y c h od k a r y stępuje w e w c z e s n y c h Gorczyńskiego ten łącząc szeroko fundatora w i a d o m o , że została w y k o n a n a w r o k u miejsce nieniem pożar r o k u 1623. Stanisława , cudownymi przedstawiający o b r a z k u z a z n a c z a się p e w n a je t u b o w i e m 7 i ! Geneza tycznego zarazy i procesji z w i d o k i e m na t y m t e k t u r z e kościoła. N a k a l e n i c y pustów, jeden dobrodziejstwa k a z a l i , która inszemi z przedstawieniem znanej lub XIX jeszcze opisując znak Porównując występujące ostatnim myśl, rzemieślnik został t u z a c z e r p n i ę t y publikowanej 74 nasuwa pojawiają starożyt­ . z o k . 1400 г., f u n d a c j i w i ę k s z y r o z w ó j osiągnął w wieku 7 7 t e n u t r w a l i ł się j e d n a k o k o ł o r o k u 1500, a Chrystusa, się w czyka, padła" . i istnieje kolorycie, wydarzył Kazimierza szwedzkiej czasu formą z r y c i n y przedstawiającej że regularnych. Brak tego dobnie 1702 praco­ z braci klasztornych. tymi obrazek był W Europie obrazki wotywne zek m i s t r z a u m b r y j s k i e g o ich w w Japonii wieku X I V ; jednym z pierwszych nie z n a n y c h mężczyzn i występowania i u buddystów raj czynie obrazkami zapóżnioną obrazków jeden Poza i przykłady 7 6 klasztoru wspomnianymi krakowskim sprymitywizowaną że między będą Rzymie — wał więc na zamówienie kanoników powiązań nym fundator s k i — członek k o n w e n t u . T w ó r c a t y c h o b r a z k ó w głębszych wodem s k u p i s k a obrazków się w e W ł o s z e c h , z kolei w wotywnych Niemczech, F r a n c j i , H i s z p a n i i i P o r t u g a l i i , a także n a t e r e n i e ryki 84 . W Polsce zwyczaj t e n był o wiele spoty­ Szwajcarii, słabiej Ame­ roz- �II. 17. Obrazek wotywny, ol. pł., 1. poł. XVII w. Kaplica św. Stanisława bpa, Piotrawin. II. 18. Obrazek wotywny, ol. pł., 1. poł. XVII w. Kaplica św. Stanisława bpa, Pio­ trawin. II. 19. Obrazki wotywne, ol. pł., ok. 1680 r. Kośc. Klarysek, Stary Sącz. II. 20. J . Bieszczad, obrazki wo­ tywne, ol. pł., 1867 r. Kalwaria Pacławska. obrazków wotywnych, do których należą 94 tablice z k a p l i c y M a t k i B o s k i e j z kościoła B e r n a r d y n ó w w szowie (po Magdaleny (1780) 1766) 8Э w Rze­ Marii . Z t e g o s a m e g o czasu obrazek wotywny z kościoła T u r s k u (pow. Pleszewo, w o j . poznań­ , g r u p ę stanowią, r ó w n i e ż l u d o w e , M.Boskiej w zachowane kościele w liczbie z cudami obrazu M a t k i go S 3 z kaplicy . z kaplicy 90 z l a t 1778—1794 ludowy Najpóźniejszą lach i w Puszczy Sokalskiej pochodzi św. A n d r z e j a skie) 0 7 w Kalwarii Do 9 1 wymienionych obrazki z kościoła 85 Boskiej Pacławskiej, B i e s z c z a d a w r o k u 1867 Dominikanów oraz 27 z Kamieńca Krakowa. c y j n a , począwszy Kazimierczyka przez kowskimi: zespołów należą i krakowskie Ciała. Siedemnastowieczna od B a r o n i u s z a Izajaszem XV, w zjawiska literatura wymienia 0 2 na dewo- Stanisława z pięcioma innymi świętymi kra­ Bonerem, Janem Kantym, Szy­ monem z Lipnicy, Gedroyciem kowa, a wiek Jana ( i l . 20). Bożego wraz Gid­ obrazków Podolskie­ malowanych N i e stanowiły one j e d n a k odosobnionego terenie wota w i Ś w i ę t o s ł a w e m ze którym wszyscy c i święci Sław­ wystę­ pują, o k r e ś l a n y j e s t m i a n e m f e l i x s a e c u l i — c z y l i szczęś­ liwym wiekiem. 17 ś w i ę t y c h 18 powszechniony nie na i d o n i e d a w n a sądzono n a w e t , że w istniał. N a j l i c z n i e j s z e Śląsku, o c z y w i ś c i e wpływy niemieckie i Śląskie). Bardo Najstarszym obrazki z wotywne zespoły ze obrazków względu (wymienić ogóle spotykamy n a docierające t u można tam Wambierzyce zachowanych polskich zespołów z (obecnie jest i c h 55), z nich prawdo­ Piotrawina pochodzące z l a t 1610—1661. W i ę k s z o ś ć są p o d o b n i e została w y k o n a n a p r z e z m a l a r z a M a r c i n a B a s z kowskiego 8 5 pochodzi wspomniany w kościele 3 obrazki ( i l . 17, 18). Z Klarysek z kościoła już w przełomu XVII zespół cudami Starym św. z Sączu Stanisława i XVIII bł. (il. w 19) oraz Lublinie Z k o l e i należałoby wymienić osiemnastowieczne 44 w. Kingi S 6 . zespoły jeden Mimo tylko że spośród Jan Kanty 6 wymienionych został kanonizowany i t o d o p i e r o w r o k u 1768, a S z y m o n z Lipnicy — fikowany wielkim (1685), cieszyli się oni beaty­ kultem w w i e k u X V I I , co w i ą z a ł o się ze w z m o ż o n ą w t y m czasie pobożnością i k o n t r r e f o r m a c y j n y m do dążeniem wyszu- �kiwania coraz t o n o w y c h narodowych świętych. cudów w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h świętych wspominają ich Spisy wielokrotnie o obrazkach w o t y w n y c h zawieszanych przy grobach. O n a j s t a r s z y m z n i c h — I z a j a s z u B o n e r z e — ( z m . 1471) pierwszym planie, leży w pościeli w c h m u r a c h u k a z u j e się I z a j a s z klęczy mężczyzna, czyna. W nachyla głębi się którego n a łożu taż sama dziecko, podtrzymuje spoczywa dziewczyna. Chodzi o uzdrowienie względnie wskrzeszenie Kulsjusz opi­ go zna­ jawiającej Fulgenty Dryjacki s u j e , że p r z y g r o b i e I z a j a s z a ków łaski Bożej... świadectwa", czego które w obrócił" . W y m i e n i a (167 0) . B o n e r a „wiele... było były roku lowanych tablic z w i e k u X V I I W zbiorach chowało się pisane „1556... jednak wiele 8 4 Muzeum Dryjacki 93 i wymalowane w popiół srebrnych i Narodowego w Krakowie olejno na desce, z których obrazków, dwa jeszcze pod koniec X I X w . (wg relacji Łuszczkiewicza) dowały się przy (prawie jednakowych nie, częściowo grobie Izajasza Bonera. rozmiarów) przemalowane, o w za­ znaj­ 9 6 Obrazki bardzo złym zniszczonych te sta­ napisach, za przyczyną Izajasza rodzicom wskazała dziew­ nad tu nowo a którą zapewne narodzone­ poradą się d w u k r o t n i e d z i e w c z y n y , nieszczęśliwym owej która do kogo po­ być może mają udać się p o łaskę. 13 m a ­ . э з pięć, n i e p u b l i k o w a n y c h dotąd malowanych ogień dziecka dziecka stojąca kobieta, w s p o m i n a B a r o n i u s z , z k o l e i ż y w o t j e g o spisał A u g u s t y n i nad n i m ( i l . 24). O b o k 1 0 0 Ostatnia z tablic, fundacji Anny Krzyżanowskiej 1 0 1 ( i l . 25) o f i a r o w a n a za u z d r o w i e n i e córki M o n i k i , z r o k u 1663 m a c z y t e l n y n a p i s , co p o z w a l a ją zidentyfikować z j e d n y m z cudów opisanych przez Dryjackiego, wspomina o również o f i a r o w a n i u przez „odmalowanej tablicy" datach 1665) (1663, względnie cyjnie 1 0 2 . Występującą należy przemalowaniem nie odbiega od tu tłumaczyć napisu. różnicę w poprawieniem Wotum przedstawień który Krzyżanowską kompozy­ dziękczynnych za co u t r u d n i a i c h p r a w i d ł o w e o d c z y t a n i e , w y k a z u j ą o w i e l e u z d r o w i e n i e . K r z y ż a n o w s k a w r a z z córką klęczą modląc niższy p o z i o m o d zespołu z kościoła B o ż e g o się wieńcu Dwa z nich pochodzą z roku s t a w i a p o p i e r s i e m i e s z c z k i m o d l ą c e j się d o cego z c h m u r I z a j a s z a Ciała. 1607. P i e r w s z y przed­ błogosławią­ ( i l . 21). D r u g i l e ż ą c e g o n a łożu 9 7 do Izajasza Bonera, ukazującego z chmur. Ciekawym elementem żej fragment postaci świętego się kościoła św. k a m i z kościoła B o ż e g o Ciała j e s t , j a k już z klęczącą bez p o r ó w n a n i a łoża żoną m o d l i się d o się z c h m u r I z a j a s z a tu wspomniane nych, długich czynie na którego ( i l . 23). S z c z e g ó l n i e 9 8 postacie lekarzy płaszczach luszach, z których urynę. wychylającego i jeden ciekawe żydowskich, w wysokich, filcowych są czar­ kape­ trzyma charakterystyczne na­ Podobnie napis f u n d a c y j n y wygląda trzecie n i e zachował wotum, się. O b o k łoża z c h o r y m klęczy n a p i e r w s z y m p l a n i e k o b i e t a z rękami wyciągniętymi nistej budowaną z b ł a g a l n i e d o ukazującego a u r e o l i Izajasza Bonera scenę p r z e d s t a w i a nieczytelnym prawie 9 9 kolejny napisem. się w promie­ ( i l . 22). B a r d z i e j Na obrazek, osi roz­ również obrazka, na poni­ Katarzyny. Poziom w s p o m n i a n y c h obrazków w zestawieniu z obraz­ m ę ż c z y z n ę , o d k t ó r e g o odstąpili l e k a r z e , a o n w s p ó l n i e obok w jest t u w i d o c z n y dzą z poł. X V I I w . , n a co w s k a z y w a ł b y mieszczki na j e d n y m z Pozostałe XVII powiedziano, niższy. B y ć m o ż e d w a p i e r w s z e trzy w . , chociaż strój pocho­ nieznanej nich. obrazki można przemalówki, datować zwłaszcza na na 2. poł. przedsta­ w i e n i u z c h o r y m i klęczącą o b o k łoża kobietą o w y c i ą g ­ niętych rękach, utrudniają wstania. W Ciała są mówienie ściślejsze p o d a n i e odróżnieniu o d o b r a z k ó w to przypuszczalnie uzdrowionych, nych dawno a wota, nie czasu z kościoła malowane jako po­ Bożego na ilustracje za­ spisa­ cudów. P o z i o m i c h j e s t n i e j e d n o l i t y . O b o k prymitywnych „bohomazów" d w a przedstawiające cho- 45 �r e g o , o d k t ó r e g o odstąpili l e k a r z e wydają się względem o był zmarły wota bardziej kompozycji, Kolejnym spisane wiele z w po r a z p i e r w s z y woskowe w znakach" oraz Jedną takich z której „on według się Kazimierczyka 1475 г., w y m i e n i a j ą i cuda jego malowanych Sebastian opisu przy Jana n i e zachował do c h w i l i obecnej. scen świętego. Kantego nie w resy i cudów, Natomiast zachowało w miał roku był z zgrupowanych czasów i cuda się, kościoła , na które żaden się świad­ Aleksandra 18 m a ł y c h wokół kanonizacji św. zawieszonych wizji Jana obec­ odnoszących Oleksowicza, Gawlickiej i 11 s c e n Jadwigi się Te­ Pa- Podobny Podobnie jak t u wota nie wzory , obraz grobie w jest s t a c i a m i fundatorów sześciu 12 s c e n u góry XVI miu M 0 , a Wiwijani w obrazkach cenie mieszczki życia z z życia i podpisem roku wotywnych jego m możemy „Felix spisywano błogosławionego już w Szymona wieku XV 1 0 7 . W m u n t a I I I d o P a w ł a V z 1609 r . w s p r a w i e 21 22 Tl. 21. Obrazek, wotywny z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. deska, 38 X 27 cm, pol. XVII w. Muz. Nar. Kraków. II. 22. Obrazek wotywny ~z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. pl., 38 X 25 cm, 2. pol. XVII w. (?). Muz. Nar. Kraków. II. 23. Obrazek wotywny z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. deska, 25 X 42 cm, pol. XVII w. Muz. Nar. Kraków. z Lipnicy liście Zyg­ beatyfikacji mansjonarzu zmarłym w Baroniusz ш przy roku . cudów. , które wspom­ seculi" już w 1655 w s p o m i n a o wie­ sied­ znajdowały się z n i c h m i a ł o być w o t u m krakowskiej z roku martwemu Najmniej ( z m . 1485 r.) o n w c e n t r u m wizję i kwaterą przedstawiającą świętych przy jego grobie. Najstarszym Anny, o wy­ n a p i s e m , a u dołu p o ­ Ż y w o t i cuda Michała G e d r o y c i a ku głównej otoczeniu niewątpliwie oparty Michała G e d r o y c i a otoczeniu uzupełniony nianych z w graficzne. w kościele św. M a r k a . P r z e d s t a w i a Obraz złożony świętego w cha­ o b r a z , z a p e w n e z 1. poł. X V I I w . ( i l . 28), z a ­ c h o w a ł się p r z y Gedroycia grobowca na Stradomiu wisi w. 1 0 9 1 0 8 obecnego wizję z życia i c u d ó w (jego) świadki . obok dla X V I I jako wspomniane Bernardynów przedstawiającej mienione wyżej zawiesza" Kantego, natomiast cały p o m o c y jego, noworodkowi powiedzieć 1521 za 1 1 2 przywró­ . o ostatnim z n i o n y c h sześciu ś w i ę t y c h — Ś w i ę t o s ł a w i e ze ( z m . 1482) s p i s y w a n o 46 . ( i l . 26). 1 0 6 Żywot Marianny 1 M przedstawiony O ich wyglądzie się 6 o b r a z k ó w l e 5 obrazków, uzdrowienia Antoniego Chylińskiej, skówny kaplicy zawiesić 1640 Kantego, p r e z b i t e r i u m kościoła św. A n n y do c u d o w n e g o liczne „woskowych z 2. poł. X V I I w . , p r z e d s t a w i a j ą c a z j e g o życia zachowały sceny, czyć m o ż e j e d y n i e w s p o m n i a n a r y c i n a J a n a Gorczyna dobrodziejstw Jana wypadku cuda, tabliczkach nagrobku w rakterystyczny o się, że „lud na otrzymanych Opato- z dzfatkami". Z grobie tabliczki Kantego, ш tabliczek Opatowiusza dowiadujemy błagając... Jana również Cyrus Szymona grobie . wielebnego srebrnych i drewnianych s a m i żona j e g o znajdowały w 1632 г., w s p o m i n a g r o b u świętego pod malowania. Stanisława zawieszone przy wydanym dziecka zarówno 1473 św. J a n K a n t y , k t ó r e g o w i u s z w d z i e l e Żywot u j a k i sposobu towarzyszy roku i uzdrowienie ciekawe, kościele Mariackim w 1489, m i m o że ż y w o t jego wymie­ Sławkowa, Krakowie, spisał już Z a p e w n e i p r z y jego g r o b i e znajdowały się �23 kiedyś podobne slawa Macieja obrazki wotywne. Ubiszewskiego W utrzymany w tradycjach wymienionych rycin i obrazków ze sceną wizji Swięto- żywocie zachował się drzeworyt XVII-wiecznych świętego i pięcioma Gros z zachowanych wotywnych i fundowane stanowią przez polskich właśnie owe duchowieństwo zespołów wtórnie obrazków powstałe obrazki-ilustracje cudów. m n i e j s z y m i s c e n a m i z j e g o życia i cudów, g d z i e p o j a w i a się wizerunek Kantego, pięciu z L i p n i c y ( i l . 27). W Swiętosława: towarzyszy Kazimierczyka, Gedroycia, Krakowie Bonera i Jana istniało o c z y w i ś c i e i n n y c h m i e j s c c u d o w n y c h z n a n y c h dzięki o p i s o m cza I 1 4 , przy grobów blice miały szenia toru których sześciu zawieszano wspomnianych znajdować Najświętszej Augustianów się jeszcze Marii Panny oraz 1 1 5 liczne w Oprócz malowane przy obrazie klasz­ Matki Boskiej B o l e s n e j p r z y kościele F r a n c i s z k a n ó w . T e o s t a t n i e jedynie są dzięki rysunkom J. ta­ Pocie­ n a krużganku kaplicy wiele Prusz­ wota. świętych znane Wojnarowskiego 1 1 6 ( i l . 29, 30). że Kończąc powyższe rozważania zwyczaj wieszania obrazków s c a c h c u d o w n y c h istniał w wieku XVI. W większości należy stwierdzić, wotywnych w miej­ Polsce p r z y n a j m n i e j wypadków już o d prawdziwe wota, z n a n e z p r z e k a z ó w p i ś m i e n n y c h zaginęły, z a p e w n e g ł ó w ­ n i e w czasie z a w i e r u c h y s z w e d z k i e j l u b uległy natural­ n e m u z n i s z c z e n i u , k t ó r e ze w z g l ę d u n a i c h p r y m i t y w n ą technikę w y k o n a n i a musiało n a s t ę p o w a ć b a r d z o szybko. F a k t zastąpienia z n i s z c z o n y c h o b r a z k ó w n o w y m i w z g l ę d ­ nie z i l u s t r o w a n i a cudów nych na zamówienie Bożego skich Ciała, n i e j e s t zespołów. Puszczy To w postaci zakonników, odosobniony samo Sokalskiej, miało Gidlach i ważnym argumentem w wotyw­ kościele wśród innych pol­ w Kalwarii O b r a z k i w o t y w n e j a k o świadectwa bardzo obrazków tak jak w miejsce Rzeszowie, Pacławskiej. cudów były procesach o bowiem kanoniza­ cję, j a k o t y m ś w i a d c z y w s p o m n i a n y l i s t Z y g m u n t a I I I . Stąd w względnie miejsce obrazy zniszczonych z apoteozą z j e g o życia i c u d ó w . wieszano świętego oraz PRZYPISY Szymona nowe ze cykle scenami O b r a z k i z kościoła B o ż e g o Ciała n i e m a j ą m o n o ­ g r a f i c z n e g o o p r a c o w a n i a , chociaż w y m i e n i a n o j e k i l k a ­ k r o t n i e . Dotąd z n a n e b y ł y j e d y n i e t e , które w i s i a ł y w pobliżu n a g r o b k a . Opisał j e A . Błachut w r ę k o p i s i e Catalogus Auctorum, qui de Beato Stanislao Casimiritano Ordinis Canonicorum Reg. Lat. Confessore. IV Ima­ gines et tabullae votivae 1902, 1918, k l a s z t o r k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h p r z y kościele B o ż e g o Ciała, f o l . s. 346 o r a z w a r t y k u l e Nieznany czciciel Matki Bożej, Stanisław Kazimierczyk, Warszawa 1903, o d b . z „Kwartalnika T e o l o g i c z n e g o " , s. 6. Z k o l e i w s p o m i n a l i o n i m W . Ł u s z c z k i e w i c z ( K o ś c i ó i Bożego Ciała, jego dzieje i za­ bytki, „ B i b l . K r a k . " V , K r a k ó w 1898, s. 37; W 500 rocz­ nicę założenia klasztoru Bożego Ciała, K r a k ó w 1905, s. 70), K . E s t r e i c h e r (Kraków. Przewodnik dla zwiedza­ jących, K r a k ó w 1938, s. 272), T . W i d e ł k a (Przewodnik po kościele Bożego Ciała w Krakowie, K r a k ó w 1947, s. 42) o r a z T . D o b r o w o l s k i (Sztuka Krakowa, Kraków 1959, w y d . 2, s. 420). P o j e d y n c z e z n i c h wymieniają: J . S z a b ł o w s k i (Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz to­ pograficzny, t . I I I , p o w . ż y w i e c k i , W a r s z a w a 1948, s. 166), J . B i e n i a r z ó w n a (Elementy ludowe w urządzeniu izby uboższego mieszczaństwa krakowskiego w. XVII, „Pol. Szt. L u d . " , R. X , 1956, s. 107) i S. S w i s z c z o w s k i (Miasto żydowskie na Kazimierzu w świetle nowych badań, „ B i u l e t y n K r a k o w s k i " , I I , 1960, s. 56). 1 S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia... Kraków, druk. S. L e n c z e w s k i e g o . . . 1660, s. 1 4 — 1 6 ; A . Błachut, Nieznany czciciel..., w y d . c y t . , s. 3. S. R a n o t h o w i c z , Casimiriae civitatis urbi Cracoviensis... (ad a 1693), R k p . B i b l . Jagiellońska, n r 3742, s. 143; tenże, Jasna Pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22; T . W i ­ dełka, o p . c i t . , s. 4 1 . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22. T a m ż e , s. 2 3 — 2 4 . N a p i s n a t a b l i c y o b o k grobu Stanisława K a z i m i e r c z y k a b r z m i : D . O . M . Beatae m e ­ m o r i a e D. S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i , ad hanc C a n . Reg. S. A u g u s t i n i E c c l e s i a m C a n o n i c i , P r o f e s s i Presbyteri, pietate d u m i n h u m a n i s ageret s i n g u l a r i , ac post 2 3 4 5 47 �I I . 24. Obrazek wotywny z kośc. św. 2. pol. X V I I w. Muz. Nar. Kraków. Katarzyny, mortem, quam Anno Domini M C C C C L X X X I X . Die I I I M a j i o b i j t votis f i d e l i u m , sua m e r i t a m a g n a devotione atque solatio i m p l o r a n t i u m , continuis, i n praesentem usque diem conspicui. M a r t i n u s Kloczyński, J.V.D. P r a e p o s i t u s c u m suo c o n v e n t u e r e x i t , c u i u s c o r p o r i s integras reliquias ad sinistrum C h o r i anterioris a n g u l u m , j u x t a f e r r e a m c r a t e m , s u b saxo i n ligneo l o c u l o o l i m depositas, i n t h e c a m stannea collegit, et concavo petreae huius tumbae conclusit. Anno Domini M D C X X X I I Mens. A u g . die I X . W y s t ę p u j e p o d pozycją 24. M . B a r o n i u s z , Vita gesta et miracula Beati Stanislai Polonie, Casimiria ad Cracoviam..., Cracoviae i n officine B . S k a l s k i 1609. К . Ł o n i e w s k i , Żywot, sprawy i cudowne boskie wstawienie pobożnego kapłana, Stanisława Kazimier­ czyka, K r a k ó w , d r u k a r n i a Ł a z a r z o w a . . . 1617, S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . cyt. A . M . G o r c z y ń s k i , Żywy wzór apostolskiej dosko­ nałości, b. Stanisław Kazimierczyk, Kraków w druk. A k a d e m i c k i e j . . . 1702; W . B . G r a b o w s k i , Cnotliwy i cu­ downy żywot wielkiego sługi bożego b. Stanisława Ka­ zimierczyka, K r a k ó w w d r u k . A k a d e m i c k i e j . . . 1763. S. R a n o t h o w i c z , Jasna Pochodnia... w y d . c y t . , s. 7 1 . T a m ż e , s. 77, 71 i A . M . G o r c z y ń s k i , o p . c i t . , s. 95, 96, 97, 108, 124. T a m ż e , s. 147. T a m ż e , s. 107—108. W ś r ó d w y m i e n i o n y c h o b r a z k ó w istnieją o b o k p o ­ j e d y n c z y c h c z t e r y z e s t a w y : d w a ( I o w y m . 55 X 46 c m , I I o w y m . 55,5 X 28 c m ) , złożone z t r z e c h i d w a ( I I I o w y m . 48 X 75 c m , I V o w y m . 48 X 75 c m ) , złożone z c z t e r e c h o b r a z k ó w m a l o w a n y c h n a płótnie, w t ó r n i e p r z e n i e s i o n y c h n a n o w ą deskę l u b d y k t ę . P u s t e m i e j s c a pomiędzy o b r a z k a m i , będące w y n i k i e m różnicy w w y ­ m i a r a c h , z a m a l o w a n o czarną farbą. O l . pł.. n a desce, 56 X 52 c m . N a p i s n a o b r a z i e b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1630 Jaśnie W i e l m o ż n y J . M . P . P i o t r K o m o r o w s k i c o m e s i n L i p t ó w et O r a w a s t a r o s t a o ś w i ę c i m s k i będąc c h o r y b a r d z o a o s o b l i w i e n a o k o k t ó r e m u b y ł o z g ł o w y w y s z ł o n a w i e r z c h , że go p o d w i e z o w a ć musiał t e n będąc w K r a k o w i e w k a m i e n i c y s w o i e y w e śnie okazał się m u B ł o g o s ł a w i o n y O c i e c S t a n i s ł a w w h a b i c i e s w o i m z a k o n n y m a o c k n ą w s z y się 8 7 3 8 1 0 1 1 1 2 13 1 4 15 48 Kraków, ol. deska. 34 X 41 cm, poznał, że m u się z a r a z n a z d r o w i u p o l e p s z y ł y n a o k u n i e c o b o l u p o w i ę k s z e y części zanikło, z a r a z n a z a i u t r z kazał się nieść, ieszcze słaby, d o G r o b u i e g o a t a m o d ­ p r a w i w s z y swoie nabożeństwo z J . M . X . Proboszczem B o ż e g o Ciała n a t e n czas M a r c i n e m K ł o c z y ń s k i m , p o ­ czął m ó w i ć ze s t r o n y f u n d a c y e y a b y t a m t y c h Z a k o n n i ­ ków to iest canonicos Regulares w swoiey dziedziczney maiętności w S u c h e y n a z w a n e y d w i e m i l e za K a l w a r y ą w górach у z t e y o k a z y i n a p a m i ą t k ę d o b r o d z i e y s t w a d o z n a n e g o w c h o r o b i e s w o i e y uczynił dotacyą o c z y m iaśniey w E r e k c y e y t e g o k o n w e n t u w z m i a n k ę czynią tego d o b r o d z i e y s t w a p r z e z zasługi B ł o g o s ł a w i o n e g o S t a nisł. K a z i m i e r c z y k a . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 77. J . S z a b ł o w s k i , o p . c i t . , s. 166. Z e s t a w I I a, w y m . 34 X 27 c m , o l . d e s k a (z t y ł u d y k t a ) . N a p i s n a o b r a z k u : 1651 d i e 10 S e p t e m b r i s T o t u m 1° M c i P a n a A d a m a B o s o w s k i e g o d w o r z a n i n a K r ó l e w i ­ cza 1° M c i W ł a d y s ł a w a у M a ł ż o n k i i e g o d o g r o b u S t a ­ nisława K a z i m i e r c z y k a z m o d l i t w ą u c i e k l i się p r z e z d n i półczwarta у t r z y noczy a l b o w i e m k r w i e z oczu szły czóreczce i c h J e w u s i t e g o d n i a z kościoła B o ż e g o Ciała z K a z i m i e r z a w r ó c i w s z y się z a s t a l i z d r o w ą z łaski m i ł e g o P a n a za p r z y c z y n ą t e g o B ł o g o s ł a w i o n e g o S t a ­ nisława Świętygo Kaźmierczka za czo P a n u Bogu m i ł e m u n i e c h b ę d z i e w i k u i s t a cześć i c h w a ł a . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 77-73. W ł a d y s ł a w I V k o r o n o w a n y b y ł n a króla p o l s k i e g o w 1632 r . Z e s t a w I I I c, o l . pł. z tyłu — d y k t a , w y m . 38 X 24 cm. N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : l e y Mość P a n i E m e r e n i у A n n a Segnicova Rayczyna K r a k o w s k a na oczu chore o z d r o w i a ł a za p r z y c z y n ą b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a A n n o D o m i n i 1673 D i e V i g i s i m a S e c u n d a M e n s i s i u n y za co n i e c h b ę d z i e P a n B ó g p o c h w a l o n y . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 129. O l . pł. n a desce, w y m . 52 X 54 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : ( N ) a ciężką g o r ą c z k ę b a r d z o zachorowała Panna imieniem Agnieszka w leciech dziewiętnastu sławetnego Pana A l e x a n d r a M a n i k o w s k i e g o M i e s c z a n i n a Kazimierskiego pasierbica a potem Yanny małżonki i e g o córka t a k ż e iuż b y l i z w ą t ( p ) i l i o i e y z d r o w i u r o d z i c y w k t ó r e y będąc z w ą t l o n a у o d g o r ą c z k i s p a l o n a l e d w i e mówić mogąc у oley święty n a n i e włożono i a k 1 6 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 23 �s k o r o o f i a r o w a l i ią r o d z i c y d o g r o b u b ł o g o s ł a w i o n e g o O y c a S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a ze mszą S.Y. ze ś w i e ­ c a m i k t ó r e u b o d z y w rękach p r z y m s z e y S.klęcząc t r z y ­ m a l i z a r a z się i e y polepszać n a z d r o w i u poczęło, у o z d r o w i a ł a za pomocą bożą w k r ó t c e a t o w R o k u P a ń s k i m 1665 d n i a 4 ( L ) i p c a , p o t y m w k r ó t c e w k i l k a n i e d z i e l r o z c h o r o w a ł się t a k ż e ( n ) a g o r ą c z k ę у s a m p o m i e n i o n y P a n M a n i k o w s k i a g d y się t a k ż e o f i a r o w a ł ze M s z ą S z d r ó w został. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . cyt., s. 121—122. Z e s t a w l a , w y m . 31 X 25 c m , o l . pł. n a l e p i o n e n a d y k t ę . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1671 jeymość p a n n a A n n a J a g o d y n k a chorowała n a p i e r s i c i e r z k o d o czego p r z y s t ą p i ł у k a s z e l nieznośny a t e n ból t r w a ł p r z e z c z t e r y l a t a у d a l e y a g d y się o f i a r o ­ w a ł a d o g r o b u B ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a ź m i e r c z y k a у t a m m s z y ś w i ę t e y nabożnie słuchała t e n ból g a l e ustąpił j a k o b y go ręką odiął czego w d z i ę c z n a będąc t a k i e p i s a n i e j a k o t o j e s t posłała. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 128. O l . pł. n a desce, w y m . 51 X 55 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : A . M . D . G . et S a n c t o r u m E i u s H o n o r e m R o k u P a ń s k : 1672 X i ą d z ł a n B r o d o w s k i Z a k o n n i k k l a s z t o r u tego będący od P a n a Boga n a z d r o w i u t a k cieszko n a ­ w i e d z o n y m ż ( e ) p r z e z puł r o k a z łoszka n i e w s t a i ą c ż a d n y m c z ł o n k i ( e m ) w ł a d n ą ć n i e m ó g ł b o go k a r m i ć у poić k t o i n s z y m u s i . Spać d l a b o l u , p r a w i e n i g d y n i e m ó g ł g d y się d o G r o b u B . S t a n i s ł a w a Kazimierczyka p r z e z M s z ą ś. o d i e d n e g o kapłana t e g o ż z a k o n u o d p r a ­ w i o n a у przez ręce у n o g i z w o s k u ofiarował zaraz p o ­ p r a w ę n a z d r o w i u s w y m uczuł a p o t y m d o z d r o w i a całe pszyszłszy t e tablicę m a l o w a n e n a w i e c z n ą p a m i ę t k ę za d o b r o d z i e i s t w o uznał o d t e g o B ł o g o s ł a w i o n e ­ go Sługi B o ż e g o z ( a ) w i e s i ł . T e k s t c u d u w y m i e n i o n y p r z e z A . M . G o r c z y ń s k i e g o , o p . c i t . , s. 130. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 72, 73, 76, 78, 96, 97, 99, 100, 101, 102. P r z y k ł a d e m t a k i e g o w o t u m m o ż e być t a b l i c z k a s r e b r n a pochodząca z P r o ­ szowic, zachowana w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a ­ k o w i e , n r i n w . 26069. O l . pł. n a desce, 42 X 30 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : А . Й . 1681 D i e 2 M a i J . M . P a n i T e r e s a N a n t e l a Rayczyna K r a k o w s k a synaczka Antoniego przyniosła do G r o b u B . S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a u s i l n i e omszą(!) św. prosząc a b y p r z y n i e y za d o b r o d z i e y s t w a doznane że s y n a s w e g o p r a w i e u m i e r a j ą c e g o z d r o w e g o o t r z y m a ł a P. B o g u p o d z i ę k o w a ć m o g ł a toteż n a t e n c z a s M s z ę św. kapłani d o m o w i p o o d p r a w i a l i b y l i i e d n a k d o O O B e r ­ n a r d y n ó w posłano p o kapłana. P r z y s z e d ł t e d y O c i e c L u d w i k L a t o c k i w i e k u s ę d z i w e g o у zeznał iż się k i l k a r a z y d o M s z y S. w y b i e r a ł a a n i e m ó g ł o d p r a w i ć z a w s z e go y a k i e zachodziły trudności aż d o p i e r o w kościele t u t e c z n y m B o ż e g o Ciała z d r o w e dziecię o b a c z y w s z y s o b i e d o b r z e z n a i o m e z p o d z i w i e n i e m m ó w i ł i e s t za co P. B o g u p o d z i ę k o w a ć . T e t o dziecię o d e m n i e wczona widziane IUŻ umieraiące t u do G r o b u B . Stanisława o f i a r o w a n e z d r o w e zostało. S i t . n o m . D n i . B e n e d . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 131—132. T a m ż e , s. 1 3 1 . Z e s t a w I I I a, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 40 X 22 c m . Napis na obrazku b r z m i (w kartuszu): Catherinae Clep a r d i e n : S i c u m c a n d e l a i n f i r m a e a p p a r v i t et e a m sinavit. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22. T a m ż e , s. 15. Z e s t a w I V a, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 38,5 X 25 c m . Napis na o b r a z k u (w kartuszu) b r z m i : F. N i c o l a u m i n f i r m u m visibiliter amorte liberavit. Z e s t a w I I I d , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 26 X 37,5 c m . Napis na obrazku (w kartuszu) b r z m i : A. D e n t i u m doloribus capitis o c u l a r u m t u m febricitantes ex voto sanati innumeri. Z e s t a w I b, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 22 c m . Napis na obrazku (w kartuszu) b r z m i : Surdaster c l a u d i cans m u t u s a t q u e caecus p r i s t i n a e r e s t i t u t i s u n t s a n i t a t i voto ad b e a t u m Stanislaum C a s i m i r i t a n u m facto. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 72. Z e s t a w I I I b, w y m . 39 X 26 c m , o l . pł. n a d y k c i e . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : Obsessus d a e m o n i b u s l i b e r a t u r voto ad sepulchrum Beati Stanislai C a s i m i r i t a n i facto. II. 25. Obrazek XVII w. Muz. św. Katarzyny, 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 wotywny Anny Nar. Kraków. Krzyżanowskiej z kośc, 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 3 7 3 8 3 9 Kraków, ol. deska, 30,5X45,5 cm, 2. poł. �Z e s t a w I с, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 19 X 47 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : Xięźna ieymość C z a r t o r y i s k a podkomorzyna k r a k o w s k a prędkie у l e k k i e w y d a n i a miała n a ś w i a t s y n a c z k a za p r z y c z y n ą b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a k t ó r e m u ią b y ł o o f i a r o w a n o g d y czas p o r o d z e n i a nadchodził A n n o D o m i n i 1672. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 130. O l . pł. n a desce, w y m . 55 X 82 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : P o d czas m o r o w e g o p o w i e t r z a w mieście K a z i m i e r z u p r z y K r a k o w i e t r z y l a t a panuiącego t o iest r o k u P a ń s k i e g o 1677, 1678, 1679 w i e l e l u d z i o b o i e y płci t a k d u c h o w n y c h i a k o у ś w i e c k i c h uciekaiących się 0 r a t u n e k pociechę у p o m o c d o g r o b u b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a p r z e z przyczynę iego у za­ sługi P a n Bóg m i ł o s i e r n y n i e t y l k o p o w i e t r z o n y c h z d e s ­ perowanych konaiących umieraiących do pierwszego przyprowadził z d r o w i a i a k o p o t e m s a m i d o b r y m ze­ z n a l i s u m n i e n i e m k i e d y za u z n a n i e d o b r o d z i e y s t w a d o g r o b u tegoż b ł o g o s ł a w i o n e g o S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a ze m s z a m i ś w i ę t y m i у ś w i e c a m i częścią s r e b r n e częścią w o s k o w e o d d a w a l i w o t a za co n i e c h P a n u B o g u w m i ­ łosierdziu n i e p r z e b r a n e m u b ę d z i e w i e k u i s t a cześć у chwała. — W s p o m n i a n a z a r a z a w y b u c h ł a 18.IV.1677 r . w K r a k o w i e a w p a ź d z i e r n i k u tegoż r o k u n a K l e p a r z u 1 K a z i m i e r z u . W 1678 z a r a z a w y g a s ł a n a K l e p a r z u i w K r a k o w i e a n a K a z i m i e r z u t r w a ł a bez p r z e r w y d o l u t e ­ go 1679 r . (S. N a m a c z y ń s k a , K r o n i k a klęsk elementar­ nych w Polsce i w krajach sąsiednich w latach 1648— 1696, L w ó w 1937, s. 92, 94—96, poz. 1079—89, 1095—1101, 1114—1120). S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 132. O l . pł., w y m . 90 X 58 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : (L)ucas Gosławski, p h i l o s o p h i a e doctor "et professor, A l m a e Academiae Cracoviensis w w i e l k i m niebespiec z e ń s t w i e p o w i e t r z a m o r o w e g o zostaiąc za p r z y c z y n ą N.Panny у zasługami B.Stanisława K a z i m i e r c z y k a do k t ó r e g o się n a o n czas o f i a r o w a ł w o l n y m o d z a r a z y m o r o w e y został у p o t e m A : D : 1 6 7 8 w d i e c z e n o ( ! ) d o b r o ­ d z i e y s t w a ad l a u d e m D : 0 : M : et B . S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i honorem, i n aniversaria die obit ipsis 3 M a i j occurrente i n praesentia m u l t o r u m v i v o r u m d o c t o r u m a Crac: et Religiosorum diversi ordinis, turn quoque studiosorum a p r a n d y s , p u b l i c e h a c i n ecclesia S S M I C o r p o r i s C h r i s t i Casimiriae ad Crac: habita orationem. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 27 Z e s t a w I V d , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 26 c m . Napis na obrazku b r z m i : Agonizati m o r i b u m d i per v o t u m a d i p s i u s s e p u l c h r u m s a n a t i 10. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 124. O l . pł. n a desce, w y m . 51 X 78,5 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1667 p o d czas n i e bespieczeństwa w o y n y t u r e c k i e y p r z e c i w k o P o l s c z e o b wieszczoney у inszych rozruchów domowych I.M.X. b i s k u p k r a k o w s k i A n d r z e y T r z e b i c k i g d y rozkazał przez d r u k o w a n y m a n d a t swoy po wszystkiey dyecezyey k r a k o w s k i e y a o s o b l i w i e w K r a k o w i e różne s u p p l i k a c y e p o kościołach у g o d z i n y d z i e n n e z w y s t a w i e n i e m n a ś w i e t s z e g o s a k r a m e n t u у p o s t y w każdą sobotę p o p u l o et c l e r o i n p a n e e t a t q u a e t u n o о р е г е у p r o s t r a t i o n e s i n f a c i e m c l e r o w każdą środę p o d czas s u p p l i k a c y i r o s k a zał też n a w i e d z a ć o b r a z y c u d o w n e w kościołach k r a ­ k o w s k i c h każdy o b r a z p e w n e g o d n i a także g r o b y ś w i ę ­ t y c h у błogosławionych w K r a k o w i e będących. Między i n s z y m i rozkazał s e p u l c h r u m b e a t i S t a n i s l a i C a s i m i r i ­ t a n i w kościele B o ż e g o Ciała n a K a ź m i e r z u n a w i e d z a ć D o m i n i c a p a s s i o n i s p o p u l o e t c l e r o czego a u t e n t y k i e s t p o d pieczęcią p o d p i s a n y m a n u s u r r o g a t i i u d i c i s p e r i l l u s t r i et a d m o d u m r e v e r e n d i d o m i n i J o a n n i s C h r y s o s t o n i B o d zanta iuris utriusque doctoris canonicis cracoviensis i n sacrario z a c h o w a n e między p r a w a m i kościelnymi a d f u t u r a m r e i m e m o r i a m et b e a t i S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i canonici regularis lateranensis H o n o r e m et G l o r i a m sempiternam. ' ' . ; I *. !,,; 4 5 4 8 4 7 J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, w wieku XVI—XVIII, t . I , W a r s z a w a 1932, s. 318 — w s p o m i n a o i s t n i e n i u t y c h b r a c t w podobnie j a k A . Bła­ c h u t , Nieznany czciciel..., w y d . c y t . , s. 1. 4 8 O l . pł. n a desce, w y m . 54 X 54 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1623 z a r a z p o p o w i e t r z u k t ó r e w K r a k o w i e . W p o n i e d z i a ł e k W i e l k a n o c n y stało się w i e l k i e z a p a l e n i e m i a s t a ż y d o w s k i e g o w K a z i m i e r z u p r z y K r a k o w i e t a k d a l e c e , że ogień się paląc w s z y t e k K r a k ó w o ś w i e c i ł iż opuł n o c y patrząc n a K r a k ó w w i ­ dać b y ł o l u d z i w s z ę d z i e n a s w y c h d o m a c h siedzących у o d o g n i a broniących. P o w s t a ł у t a k i w i a t r że g ł o w n i e o p a l o n e z m i a s t a ż y d o w s k i e g o aż n a Z w i e r z y n i e c l e ­ ciały. N a t e n czas będąc w w i e l k i m n i e b e s p i e c z e ń s t w i e k l a s z t o r у kościół B o ż e g o Ciała k t ó r y k l a s z t o r ieszcze 4 9 26 П. 26. Obrazek Kośc. św. Anny, Swiątosława ze (wg Ubiszewskiego). chała Gedroycia, Kraków. 50 wotywny, ol. deska, 2. pol. XVIII w. Kraków, II. 27. Sceny z życia i cudów Sławkowa, drzeworyt, 1. pol. XVII w. II. 28. Sceny z życia i cudów Mi­ ol. pł., 1. pol. XVII w. Kośc. św. Marka, �28 wiele. Miał b u d y n k u drewnianego, a wiatr wszytek ogień n a kościół у k l a s z t o r obracał p r z e s t r a s z e n i t a k i m p r z y p a d k i e m z a k o n n i c y w i d z ą c że bronić t r u d n o : i e d n i b r o n i l i dachów d r u d z y p o b i e g l i do g r o b u Błogosławio­ n e g o O y c a S t a n i s ł a w a prosząc P a n a B o g a p r z e z zasługi l e g o a b y i c h o d t e g o pożaru o g n i o w e g o z a c h o w a ł . D z i w ­ n a r z e c z , z a r a z w s z y t e k w i a t r , k t ó r y niósł ogień n a k l a s z t o r у kościół obrócił się z n o w u n a m i a s t o ż y d o w ­ s k i e у n a W i s ł ę у t a k za p o m o c ą Bożą w o l n y kościół у k l a s z t o r został. Z a co p o t e m d r u g i e g o d n i a z a k o n n i c y у m i a s t e m w s z y t k i m u c z y n i l i dzięki P a n u B o g u w o t y w ę solenną z g r o d e m odprawiwszy. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 107—108. S. S w i s z c z o w s k i , o p . c i t . , s. 4 1 , 45. Z e s t a w I I b, o l . deska, w y m . 2 0 , 5 X 1 3 , 5 c m . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 7 1 , 95. Z e s t a w I I c, o l . d e s k a , 20,5 X 13 c m . Z e s t a w I V c, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 23,5 c m . Napis na obrazku b r z m i : Oranti B. Virgo M a r i a c u m S. S t a n i s l a o a p p a r v i t . 5 0 5 1 5 2 T a m ż e , i l . 47, s. 44. M . G u t k o w s k a , Historia ubiorów, Warszawa-Lwów 1932, s. 79—82. K o ł p a k , k t ó r y n o s i żona A d a m a B o s o w s k i e g o , w s z e d ł w m o d ę o k . 1620 r . T . D o b r o w o l s k i , o p . c i t . , s. 436. N r i n w . R. 3846, R. 3855. M . M a c h a r s k a , Kolońska seria rycin świętych pol­ skich z lat 1605—1606 j a k o wzór d l a s z t u k i cechowej XVII w., o d b . ze „ S p r a w o z d a ń z P o s i e d z e ń K o m i s j i O d ­ działu P A N " w K r a k o w i e , l i p i e c - g r u d z i e ń 1964, s. 4 3 2 — 435. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t . V . z. 4, i l . 96, s. 28, t . I , z. 7, i l . 26, s. 18, t . I , z. 10, s. 40. Historia sztuki polskiej, t . I I , K r a k ó w 1962, s. 257. E . R a s t a w i e c k i , Słownik rytowników polskich, Poz­ nań 1886, s. 120. 6 5 6 0 6 7 68 6 9 70 71 7 2 Z e s t a w I V b , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 38,5 X 25 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : I n dies c r e b r i s f l a g e l l i s r e t r o a c tae v i t a e maculas A.B.stergit. S. T o m k o w i c z , Domy i mieszkania w Krakowie w 1 poł. XVII w., L w ó w 1922, s. 37, 42—43, 6 1 , 62, 6 6 ; J . Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, W a r s z a w a 1949, w y d . 2, s. 403; A . K e c k , Wnętrza domu zamożnego mieszczaństwa na przełomie XVII XVII w., „ S t o l i c a " R. V I I I , 1953, n r 4, s. 1 1 ; S. S i e n i c k i , Historia architektury wnętrz mieszkalnych, W a r s z a w a 1954, s. 113, 118, 119; J . B i e n i a r z ó w n a , o p . c i t , s. 106, 109; M . G u t ­ k o w s k a , o p . c i t . , s. 7 9 — 8 2 . Obrazki wotywne o m a w i a j ą : R. A n d r e e , Votive und Weihegaben, Braunschweig 1904; A . C i a r r o c c h i , E. M o r i , Les petits tableaux votifs italiens, U d i n e 1960; L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, M u n c h e n 1961; tenże, Bilder und Zeichen religiósen Volksglaubens, M u n c h e n 1963. L . K r i s s - R e t t e n b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t . , s. 82. T a m ż e , i l . 65, p o r ó w n a j o b r a z e k w kościele ś w . M i k o ł a j a w T o l e n t i n o (1511 г.). T a m ż e , i l . 70, p o r ó w n a j o b r a z e k w W e i h e n l i n d e n (1640 г . ) . T a m ż e , i l . 75, p o r ó w n a j o b r a z e k z S a n t a M a r i a d e l M o n t e , E m i l i a ( o k . 1470 г . ) . T a m ż e , i l . 7, p o r ó w n a j o b r a z e k z N i e d e n b u r g u . T a m ż e , i l . 8, p o r ó w n a j o b r a z e k z S a m m e r e i (1745 г.). W . L . S c h r e i b e r , P. H e i t z , Die deutsche „Accipies" und Magister cum Discipulis-Holzschnitte, „Studien z u r D e u t s c h e n K u n s t g e s c h i c h t e " , Strassburg 1908, s. 22. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 107. J . L e p i a r c z y k , Architekt Franciszek Placidi, „Rocz. K r a k . " , X X X V I I , s. 119. L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, w y d . cyt., s. 88. R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 168. L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, w y d . cyt., s. 1 0 9 — 1 1 1 . T a m ż e , s. 109; A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t . , s. 20. P o r ó w n a j o b r a z e k z W i l t o n , 1490 L . K r i s s - R e t t e n ­ b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t . , i l . 145. T a m ż e , s. 130. T a m ż e , s. 135, 142; A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t , s. 2 1 . L . K r i s s - R e t t e n b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t , s. 135. A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t . , s. 23. W ł . Łuszczkiewicz, „Sprawozdania K o m . Hist. S z t u k i " , V I I , 1906, s. X X X V I , Posiedzenie z d n . 23.111. 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 58 5 8 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 51 �29 II. 29. 30. Obrazki wotywne z kaplicy M. B. Bolesnej 1899; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t . V I I I , z. 13, s. 28. J . A . W a d o w s k i , Kościoły lubelskie na podstawie źródeł archiwalnych, K r a k ó w 1907, s. 254. 8 6 J . P ę c k o w s k i , Dzieje miasta Rzeszowa do w., R z e s z ó w 1913, s. 102. J . A . Czerepińscy, Osiemnastowieczny strój biłgorajski na obrazach wotywnych w Puszczy skiej, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V , 1961, s. 84. 8 7 końca Katalog s. 2 1 , i l . 62. 88 Zabytków Sztuki w Polsce, A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarze „ P o l . S z t . L u d . " , R. X I X , 1965, s. 89. 8 8 Katalog ski, r k p . w 81 Т. ludowi V, z ludowy Sokal- (wg: Przeździecki, Rastawiecki). W ł . Ł u s z c z k i e w i c z , Kościół ś. Katarzyny z klasz­ toru OO.Augustianów, „ B i b l . K r a k . " , V I I I , K r a k ó w 1898, s. 78. M ( u z e u m ) N ( a r o d o w e ) K ( r a k ó w ) , n r i n w . 5685, o l . d e s k a , w y m . 38 X 27 c m . M N K , n r i n w . 5683, o l . d e s k a , w y m . 25 X 41 c m . M N K , n r i n w . 5684, o l . pł. d e s k a , w y m . 38 X 25 c m . M N K , n r i n w . 5686, o l . d e s k a , w y m . 34 X 41 c m . M N K , n r i n w . 5682, o l . d e s k a , w y m . 30,5 X 45,5 c m . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 92. A . O p a t o w i u s z , Żywot i cuda wielebnego Jana Kantego, K r a k ó w , d r u k . A . P i o t r o w c z y k 1632, s. 49, 52. T a m ż e , s. 147. T a m ż e , s. 140. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, m. Kraków, maszynopis w Inst. Hist. Sztuki U.J. w Krakowie, s. 13—14. C. B o g d a l s k i , Błogosławiony Szymon z Lipnicy, K r a k ó w 1909, s. 115.. W . S e r w a t o w s k i , Książka do nabożeństw zawiera­ jąca żywot i cuda bł. Szymona z Lipnicy, K r a k ó w 1864, s. 73. K . K a n t a k , J . Szabłowski, J . Żarnecki, Kościół i klasztor OO.Bernardynów w Krakowie, „Bibl. K r a k . " , X C V I , K r a k ó w 1938, s. 137. ino p P ę k a l s k i , o p . c i t . , s. 159. G . W i w i j a n i , Żywot pobożny... bł. Michała Giedroycia, K r a k ó w w d r u k . Ł. K u p i s z a , 1655, s. 46, 47, 49. T a m ż e , s. 46. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 59. P. H . P r u s z c z , Morze laski bożej, K r a k ó w w d r u k . S. L e n c z e w s k i e g o 1662; tenże, Klejnoty stołecznego miasta Krakowa, K r a k ó w 1861. T e n ż e , Klejnoty..., w y d . c y t . , s. 135. . T e n ż e , s. 2 6 ; A . P r z e ź d z i e c k i , E . Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecznej, S. 1, W a r s z a w a - P a r y ż 1853—1855. P r a g n i e m y złożyć s e r d e c z n e p o d z i ę k o w a n i e za w i e ­ le cennych u w a g d r J a n o w i S a m k o w i . 9 6 9 7 9 9 1 8 8 1 8 1 1 8 2 z. 19, Gidel, Zabytków Sztuki w Polsce, pow. przemy­ Inst. Hist. Sztuki U.J. w Krakowie. M . B a r o n i u s z , o p . c i t . , s. 12; M . Ubiszewski, Żywot bł. Stanisława z Sławkowa, K r a k ó w 1609; P. H . P r u s z c z , Forteca duchowna Królestwa Polskiego, Kra­ k ó w w d r u k . S. L e n c z e w s k i e g o 1662, s. 147, 1 5 1 ; S. R a n o t n o w i c z , Ja*na pochodnia..., w y d . c y t . , s. 1 1 ; P. P ę k a l s k i , Żywoty świętych patronów polskich, K r a k ó w 1862, s. 25 p o d a j e l e g e n d ę o k o s z u z j a b ł k a m i , k t ó r y sześciu w y ­ m i e n i o n y c h świętycn przekazywało sobie po k o l e i w d o ­ w ó d w z a j e m n e j m i ł o ś c i ; A . Błachut, o p . c i t . , s. 7. 8 2 M . B a r o n i u s z , op. c i t . , s. 12; A . K u l s j u s z , Vita et miracula beati Esaiae, Cracoviae iii ишсша N. L o b i i 1610; F . D r y j a c k i , Żywot pobożny sługi bożego b. Iza­ jasza Bonera, K r a k ó w , d r u k . B . Ł u n i e c z k o w i c a 1670. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 78. 8 3 8 4 Wota: Krzysztofa P r a w i ń s k i e g o 1607, A n n y N i e dzielanki, Hieronima Lazarowskiego 1607, Szymona m i e s z c z a n i n a k l e p a r s k i e g o 1607, W o j c i e c h a m i s t r z a r z e ­ miosła s z e w s k i e g o , A n n y S p e r c z y n y , A n n y Czapikows k i e j , A u g u s t y n a Stokłosy, S t a n i s ł a w a S u ł k o w i c z a 1608, Józefa T y r a ń s k i e g o 1609, K a t a r z y n y i J a n a Z l a h a n k a , W a w r z y ń c a Szafrańca 1621, A n n y K r z y ż a n o w s k i e j 1665 (F. D r y j a c k i , o p . c i t . , s. 78, 8"0, 8 1 , 8 2 — 8 5 , 87, 88, 90, 92). 9 5 Kraków 3 8 XVIII 8 8 30 w kośc. Franciszkanów, 1 8 3 1 8 4 1 8 5 186 1 0 7 1 8 8 1 0 9 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 1 1 5 116 Fot.: Ewa Kozłowska-Tomczyk —• il. 28; ks. St. Kruczek — il. 19; Jerzy Langda — il. 3—6, 8, 26; Monika Moraczewska — il. 1; Łukasz Schuster — il 21—25; Fr. Stolot — il. 10; Jan Swiderski — i l . 2, 7, 9, 11, 12, 17, 18. II. 13 repr. z: T'. Rasłanowski, Mistrzowie i scholarze, Świat, XVI, 1966, Nr 17. II. 14 — r e p r . z: W. L. Schreiber, P. Heitz, Die 'deutsche „Accipies" und Magister cum Discipulis — Holzschnitte, Strassburg 1908. II. 16 — repr. z: A. M. Gorczyński, Żywy wzór, Kraków, 1702. II. 27 — repr. z: M. Ubiszewski, Żywot bł. Stanisława ze Sławkowa, Kraków 1662. II. 29, 30 — repr. z: A. Przeździecki, E. Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecz­ nej, S. 1, Paryż — Warszawa 1853—1855. II. 15 — rys. Maria Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f8364bd3da1f92aed9add19ab042ae4.pdf 4601db46b7b87a8ea530bdcb37ba706d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5268 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource karykatura - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4890 Title A name given to the resource Obrazy "innych" w karykaturach - temat dla etnografa? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.93-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? Artykuł ten powstał na podstawie porównania dużej liczby karykatur przed­ stawiających narodowości i grupy etniczne, powstałych w drugiej połowy X I X i pierwszej połowie X X wieku w dwóch krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Porównanie satyrycznych przedstawień z tych krajów pozwala otworzyć horyzont poznawczy na wyobrażenia „obcych" oraz uchwycić podobieństwa i różnice, co wydaje się być szczególnie interesujące dla etnografów. Artykuł jest raczej otwarciem tematu i zarysowaniem problemu niż jego podsu­ mowaniem. Zagadnienie omawiam na materiale niepolskim, wychodząc z założe­ nia, że kolejne etapy analizy staną się bardziej przejrzyste dla polskiego czytelnika. Wybrałem karykatury węgierskie i łotewskie, ponieważ chciałem, aby pochodziły one z krajów niemających ze sobą bezpośrednich kontaktów i , co za tym idzie żadnych istotnych wzajemnych wpływów. * * * Kategoryzacja rzeczywistości na zasadzie „swój - obcy" oraz formowanie się wizerunku „obcego" od dawna stanowiły przedmiot refleksji w naukach społecz¬ nych i humanistycznych. Stawiano pytania o działanie mechanizmów dystansu społecznego, o sposób powstania podziałów społecznych; badano przy tym różne aspekty tej problematyki - identyfikację, antagonizmy międzygrupowe, stereo¬ typy (Znaniecki 1930/31; Obrębski 1936; Bystroń 1935; Benedyktowicz 2000; Herzfeld 2007). Z ustaleń wspomnianych autorów wynika, że wyodrębnianie „innego" lub „obcego" odzwierciedla dynamikę podziałów społecznych. Podziały te wyrażają zwykle pewne odniesienia do rzeczywistości, a ich rodzaje wskazują na istnienie odmiennych kontekstów, w jakich funkcjonują społeczności. Istotne są tu - należące do różnych porządków rzeczywistości - kryteria podziału: przestrzenne (naturalne, geograficzne), ekonomiczne, społeczne (statusu, dostępu do zasobów), kulturowe (religijne, językowe i inne). Zadaniem badacza jest uchwycenie kategorii, wokół których rodzi się i umac¬ nia poczucie przynależności grupowej, i - co za tym idzie - specyficznych linii rozczłonkowania. Kategorie te, uwewnętrznione w postaci subiektywnych odczuć, zawsze znajdują jakiś obiektywny wyraz: zewnętrzny znak odróżniający człon¬ ków danej społeczności od ludzi spoza niej. Zestaw znaków spełnia funkcję �94 DAGNOSŁAW DEMSKI identyfikacyjną, tworzy uproszczony wizerunek członków zbiorowości składający się zarówno z elementów zewnętrznych, najczęściej stroju, cech fizycznych, jak i atrybutów odnoszących się do wartości postrzeganych jako ważne. Wizerunek ten jest odbiciem dynamiki relacji między grupami. To w jej ramach ulega prze¬ kształceniu w stereotyp - z narzędzia służącego pierwotnie zachowaniu dystansu i wzmocnieniu spójności wewnątrzgrupowej, w oderwany od wcześniejszych realiów i „zawieszony w próżni" obraz. Kategoryzacja i formowanie obrazów „obcego" to zjawiska o charakterze uni­ wersalnym, zawsze jednak wypełnione lokalnymi treściami i znaczeniami. Są czꜬ cią szerszego procesu strukturalizacji rzeczywistości i doświadczenia zbiorowego. Z jego społeczną realizacją spotykamy się powszechnie w pracy terenowej etno¬ grafa: w wywiadach, w biografiach, wspomnieniach, w literaturze, prasie, w bada¬ niu codziennych interakcji, rytuałów, czy zajmując się analizą podziału przestrzeni, a także obszarów pogranicza i wartościowania granic. Materiałem do badań w interesującej nas dziedzinie mogą stać się również obrazy. Stanowią one odrębny nośnik informacji, a co za tym idzie - osobny język. Pełnią one także różne funkcje. Karykatury to specyficzny typ obrazów. Od pozostałych odróżnia je ich funk¬ cja i cel - perswazja i polemika, zamiast zwykłego odzwierciedlania. Środkiem ich rozpowszechniania może być prasa, zwłaszcza satyryczna, docierająca głów¬ nie do elit, ale w pokrewnej wersji (satyry w prasie popularnej, chłopskiej, plakaty) również do szerszych mas. Medium to funkcjonuje wówczas jako narzędzie ko¬ munikowania się elit z innymi grupami społecznymi. Działo się tak w Europie w X I X wieku, czyli okresie po zniesieniu różnic stanowych, w czasach industriali¬ zacji, urbanizacji przestrzeni, masowych migracji i mieszania się społeczeństwa. Obiektem karykatury jest zawsze człowiek, a to oznacza, że jest ona zoriento¬ wana społecznie. Dlatego w analizie obrazów możemy zastosować zasady antro¬ pologii wizualnej. Poddane zostaną jej specyficzne dane obrazowe, czyli elementy wizualne - z uwzględnieniem ich odniesień do relacji i powiązań społecznych . Interesują mnie tylko takie przedstawienia, które odnoszą się w jakiś sposób do tożsamości etnicznej (ewentualnie społecznej), czasem wprost, a często w sposób pośredni, gdy dotykają sytuacji politycznej. Przedstawienia te otwierają możli¬ wość głębszego poznania relacji etnicznych. Przedmiotem interpretacji są typowe warianty obrazów i wizerunków traktowa¬ ne jako zobrazowanie odzwierciedlające relacje etniczne. Omawiam to zagadnienie, wykorzystując kilka karykatur reprezentujących różnorodne treści, pochodzących z pism satyrycznych ukazujących się na Węgrzech i na Łotwie w końcu X I X i w pierwszej połowie X X wieku. 1 2 1 Podobnie Piotr Sztompka wymienił kilka rodzajów danych wizualnych będących obiektem zainteresowania socjologii wizualnej - jednostka, działania, interakcje, działania zbiorowe, kultura, dalsze otoczenie tego, co społeczne (więcej: Sztompka 2005, s. 35-46). Trudno określić dokładnie, jaką część zbioru karykatur stanowią przedstawienia etniczne. Myślę, że nie więcej niż kilka procent wszystkich. Wyobrażenia „innych" występują także w dowci¬ pach politycznych. 2 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 95 HUMOR, DOWCIP, IRONIA, KARYKATURA Karykatura mieści się w szerokim nurcie humoru, podlegając wspólnym regu­ łom; o jej specyfice decydują nośniki, jakie wykorzystuje. Śmiech i humor obecne są w każdej kulturze, przyjmując lokalne zabarwienie zarówno w formie, jak i treści. Humor, żart, ironia to zjawiska o wspólnych korzeniach - tym, co je różni, jest zasięg, funkcja, nośnik, kontekst. Logika śmiechu i ironii polega na jednocze¬ snym postrzeganiu sytuacji na dwa nieprzystające do siebie sposoby, z odniesie¬ niami i kontekstami należącymi do innych sfer. Komizm polega na zderzeniu dwóch różnych kodów. Żart - jak nazwała go Mary Douglas - to gra w odwraca­ nie wartości życia społecznego (2007, s. 231). Obok humoru sytuacyjnego i słow¬ nego, istnieje również humor w obrazach. Karykatura jest młodszą formą żartu, związaną z nośnikiem, jakim był rysu¬ nek, a później druk. Chociaż rozwinęła się prawdopodobnie w X V I I I wieku, jej korzenie sięgają głębiej w przeszłość, dając się odnaleźć w malarstwie i rzeźbie. Jako idea jest ona produktem epoki renesansu i reformacji, z ich nastawieniem na jednostkę, chociaż w późniejszych epokach postacie stanowiące obiekt satyry bywały również prezentacjami cech zbiorowości. Gra i ironia często stają się elementem repertuaru kultur podporządkowanych. Jeśli używają ich elity, dowcip staje się narzędziem wzmacniania własnej pozycji lub marginalizacji innych sfer. Jeśli posługują się nimi podporządkowane grupy społeczne, ironia odsyła nas do odmiennych, czasem ukrytych relacji społecznych. Społeczności podporządkowane podważają dzięki temu obowiązujące kategorie narzucone im przez dominujące grupy, wskazują na rzeczywistość społeczną obecną poza głównym nurtem kultury. Posiadanie kompetencji kulturowej pozwala z jednej strony na prowadzenie własnej gry elementami kultury, a z drugiej - na rozpoznanie kontekstu, w którym ma miejsce wydarzenie, będące przedmiotem dowcipu. Ironia bywa także częścią rytuału; dobrze znany i opisany przykład to kar¬ nawał będący w różnych kulturach czasem odwracania ról społecznych. Humor nie zmienia rzeczywistości, ale pozwala spojrzeć na nią z innej perspektywy. Jeśli celem tradycyjnego obrzędu jest budowanie jedności, wzmacnianie wspólnoty, czyli - innymi słowy - legitymizowanie dominacji grupy społecznej organizującej obrzędy, to użycie ironii prowadzi do odwracania obowiązującej hierarchii sądów, a przez to do poznania i wyrażenia różnych punktów widzenia. Obecne w każdej epoce i każdej kulturze ironia i żart mają swoje charakte¬ rystyczne formy i kanały przekazu. W społeczeństwach tradycyjnych obrzędy i rytuał odbywają się w czasie zgromadzeń, które sprzyjają też - w określonych okolicznościach - rozpowszechnianiu treści należących do dziedziny żartu. Wraz z pojawieniem się nowych mediów (pismo, druk, prasa, radio) ich uaktualnione formy wyszły w świat. Zyskały szeroki zasięg, choć za cenę utraty bezpośrednie¬ go kontaktu z odbiorcą. Druk i rozwój prasy stworzyły także miejsce na przekaz form ironicznego ko¬ mentowania aktualnej rzeczywistości społecznej, w tym karykatur - wizualnych przedstawień nawiązujących do istotnych wydarzeń. Rosnąca popularność prasy �96 DAGNOSŁAW DEMSKI satyrycznej w Europie przypadła na pierwszą połowę X I X wieku. Początek dał dziennik Charivari założony przez Charles Philipona w Paryżu, prezentujący karykatury atakujące Monarchię Lipcową Ludwika Filipa oraz burżuazję. Można zaryzykować stwierdzenie, że karykatury w nowożytnych dziejach Europy towarzy­ szą, umacniającej swoją pozycję, burżuazji, stanowiącej także głównego odbiorcę tego typu mediów. W ten sposób karykatura prasowa znalazła swoje miejsce w publicznej przestrzeni kulturowej Europy, rozchodząc się we wszystkich kierun¬ kach geograficznych. Ironia obecna w tej formie w pismach satyrycznych i kary¬ katurach miała swój udział w podtrzymywaniu nowoczesnego mitu, do którego istnienia dużą wagę przywiązywał Paul Connerton (1992). Jego zdaniem mit ten polegał na tworzeniu stanu permanentnego podważania tego, co stare. Interesująca jest historia rozprzestrzeniania się pism satyrycznych w Europie. W połowie X I X wieku dotarły one do Europy Środkowej i Wschodniej, w tym na Węgry i Łotwę. W porównaniu z innymi krajami imponująca wydaje się liczba węgierskich pism satyrycznych wydawanych w imperium austro-węgierskim. Najstarsze z nich założono w roku 1848 (Charivari/Dongo i Zeitgeist w Peszt, Abrazolt Folyoirat w Koszycach/Kassa, oraz Nagy-Egyedi Guner w Negyenyed), w 1850 roku powstało kilka w Peszcie (Der Eulenspiegel, Laci Koncha, Vasarnapi Ujsag - to ostatnie wychodziło przez kilka lat). Były to pierwsze wydawnictwa utworzone jeszcze przed uchwaleniem nowej zliberalizowanej ustawy karnej z 1852 roku. W roku 1857 powstały pisma Peleskei Notarius i Matyas Deak. Dwa lata później założono bardziej znane i wychodzące przez wiele lat: Az Ustokos, Bolond Miska, a także Kakas Marton. Jedno z najbardziej popularnych pism saty­ rycznych, reprezentujące środowiska liberalne - Borsszem Janko - ujrzało światło dzienne w 1867 roku, a inne, także znaczące, wydawane przez kręgi chrześcijań­ skie - Herko Pater - w 1893 . Najstarsze satyryczne pisma łotewskie pojawiły się na początku X X wieku: Nirga (1905-1914), Svari (1906), Gailis (1912), Gudrais Mulkis (1912), Skudras (1919-1920), Satirs (1920), Rugtas Drapes (1922-1923), Ho-Ho (1922), Pucesspiegelis (1923), Ods (1926), Natra (1930), Dadzis (1931), Gurkis (1933) . Wszystkie wydawane były w Rydze . Pisma satyryczne rozwijały się wraz z rosnącą w Europie rolą elit miejskich, towarzyszyły industrializacji, urbanizacji, masowej emigracji i migracji. Uczest­ niczyły w formowaniu i zagospodarowywaniu nowej przestrzeni społecznej dla polemik, dyskusji, debat i komentarzy życia politycznego i społecznego. 3 4 5 6 3 Założony w 1832 r. Później powstały także angielski Punch i niemiecki Eulenspiegel - odpo­ wiednio w latach 1841 i 1842. Dane na podstawie leksykonu pism satyrycznych i karykaturzystów Węgier (Gyöngy 2008). Dane na podstawie katalogu Biblioteki Narodowej w Rydze. Dla porównania pojawienie się pierwszych pism satyrycznych w Polsce przypada na drugą połowę X I X wieku. Były to Mucha (1862-1918-1939, Warszawa), Szczutek (1869-1918, 1919-1926, Lwów), Diabeł (1869-1919 Kraków), Faun (1899, Lwów), Chochoł (1902, Kraków), Wolna Myśl, Wolne Żarty (1918-1939, Łódź), Wróble na dachu (1929-1939), Cyrulik Warszawski (1926-1934), Szpilki (1935). Dane te przytaczam za Andrzejem Garlickim (2004). 4 5 6 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 97 KARYKATURA JAKO ŹRÓDŁO ETNOGRAFICZNE Karykatury można potraktować jako specyficzne źródło dla badaczy relacji społecznych i etnicznych. Analizie poddać można dwa aspekty - rodzaj żartu i jego odniesienia do rzeczywistości społecznej oraz - stronę wizualną graficzne¬ go przekazu i jego język. Karykatury należą do kategorii żartu, ale posiadają własną specyfikę. Stanowią rodzaj reprezentacji, przedstawienia, którego celem jest perswazja - mająca zwrócić na coś uwagę - lub krytyka. Odwołują się do różnych wymiarów życia społecznego. Za ich pomocą odbiorca może uchwycić wyobrażeniowy obraz rzeczywistości charakterystycznej dla danego czasu i miejsca. Karykatury są z założenia skrzywionym obrazem rzeczywistości i służą obna¬ żaniu mechanizmów świadczących o funkcjonowaniu dominujących dyskursów społecznych. Obrazy „innych", odróżniających się swoją etnicznością, stanowią ich specyficzną kategorię. W omawianym okresie, do wybuchu I I wojny świato¬ wej, przedstawienia takie częściej służyły jako narzędzie budowania jedności niż kwestionowania wzorca dominującego (i jego dezorganizowania). Żarty z „innych" najczęściej budują jedność, służą umacnianiu tożsamości i pozycji. Natomiast karykatury, których obiektem przedstawienia jesteśmy „my" sami, częściej mają charakter „odwracania wartości życia społecznego", by użyć wymienionego już terminu pochodzącego od Mary Douglas. Dokonując klasyfikacji karykatur, należy uwzględnić ich tematykę oraz pozy¬ cję ich autora (czy należy on do grupy dominującej, czy funkcjonuje w środowi¬ sku opozycyjnym bądź dyskryminowanym). Generalnie możemy wyróżnić kilka typów karykatur, m.in. polityczne, społeczne, niezależne, podziemne, wojenne, portretujące swoich lub innych oraz mapy. Możemy mówić o karykaturach tema¬ tycznych poświęconych kulturze, cywilizacji, postępowi, modernizacji - przeciw¬ stawianych zacofaniu. Karykatury polityczne wymagają omówienia kontekstu historycznego, możemy je widzieć jako reprezentacje polityki pamięci. Częścią dyskursu podejmowanego przez karykaturzystów było odsłanianie nierówności i konfliktów społecznych. Za ich pośrednictwem następowała wymiana kulturowa między elitami i ich odbiorcami. W epoce konfliktów (wojen) karykatury nabierały ostrzejszego tonu, stając się narzędziem wykluczania określonych grup lub stron. Podczas rewolucji mogły słu¬ żyć rewolucjonistom wyśmiewając dawny ustrój i jego strażników. Rodzaj przed¬ stawienia zależał od zaplecza politycznego i społecznego, np. wojny były pokazy¬ wane inaczej przez pisma zbliżone do władzy, a inaczej przez prasę bardziej liberalną. Także różnice w stosunku do innych powiązane były z przynależnością autora lub pisma do konkretnej opcji politycznej. Zgodnie z założeniami antropologii wizualnej możemy przyjąć, że percepcja świata zapośredniczana jest przez obrazy - dotyczy to również karykatur. Interpre¬ tacja tego, co zostało zobrazowane, podlega również regułom badań wizualizacji. Pierwszym etapem badania jest rozszyfrowanie źródła, czyli ustalenie, co w treści danej karykatury odnosi się do rzeczywistości i z jakim wiąże się stereoty¬ pem. Punktem wyjścia musi być analiza treści, czyli rozpoznanie, co kryje się za �98 DAGNOSŁAW DEMSKI określonym przedstawieniem następnie uchwycenie pewnych prawidłowości i re¬ gularności, oraz powtarzalnych zależności. Do tego niezbędne jest porównanie całej serii obrazów i karykatur. Interpretację można prowadzić z uwzględnieniem kontekstu - biorąc pod uwagę dane na temat autora i sytuacji powstania obrazu - ale również w oderwaniu od tego rodzaju wiedzy traktując obrazy jako autono¬ miczne całości i próbując odczytać gatunkowe reguły formowania sensu. Równolegle konieczne jest typowe podejście etnograficzne, czyli rozpoznanie kontekstu kulturowego, wyodrębnienie różnic kulturowych oraz zestawienie stereo¬ typów funkcjonujących w danych krajach. Analizując te dane, można odpowie¬ dzieć na pytanie - które ze stereotypów i w jaki sposób obecne są w karykaturach? To, co z punktu widzenia etnografa wydaje się najbardziej interesujące, to wyła¬ niające się dzięki perspektywie porównawczej różnice kulturowe i możliwość uchwycenia przypisywanego im w danej społeczności znaczenia. Analizę obrazów „innych" w karykaturach, a co za tym idzie zjawiska doświad¬ czania różnic kulturowych, można przeprowadzić, przyjmując trzy perspektywy badawcze. Pierwsza z nich to próba rozszyfrowania punktu widzenia autorów (np. Polacy w wyobrażeniach Węgrów); druga - porównania wzajemnych wizerunków dwóch sąsiednich grup (np. wzajemne obrazy Polaków i Łotyszy), a trzecia - to zestawienie poszczególnych wątków, motywów lub elementów odpowiadających sobie w danej kulturze (np. proces asymilacji albo Cyganie w karykaturach róż¬ nych krajów Europy Środkowo-Wschodniej). Każdy punkt widzenia sprzyja kon¬ centracji na innym aspekcie obrazów „innych" w karykaturach, odsłania też inne zależności między wyobrażeniami, a kontekstem społecznym i kulturowym. Pierwsza perspektywa zakłada badanie wyobrażeń „innych", narodów sąsied¬ nich, grup etnicznych i mniejszości przedstawianych przez społeczność dominującą. Wiąże się z tym ustalenie, kto podlega kategoryzacji i kto zostaje zaliczony do „swoich" lub „innych". W rezultacie powstaje opis relacji etnicznych, uwzględnia¬ jący obowiązujące stereotypy (ich motywy i warianty) przenikające rzeczywistość społeczną i kulturową. Można się zastanawiać, dlaczego te a nie inne grupy mają największą liczbę przedstawień w karykaturach w danym kraju. Warto je zesta¬ wiać z wizerunkiem własnej grupy etnicznej. Przedmiotem uwagi są opisy „innego" w obrębie jednego obszaru kulturowego. Druga perspektywa umożliwia porównanie wzajemnych wyobrażeń na temat dwóch sąsiednich społeczności, sposobów kategoryzowania rzeczywistości spo¬ łecznej. Pozwala na wyodrębnianie wariantów obecnych w ikonografii i repre¬ zentacjach „innego". Istnieje prawdopodobieństwo, że obrazy te uzupełniają się wzajemnie, tworząc lustrzane odbicia rzeczywistości. Perspektywa ta pozwala określić, w jaki sposób przedstawianie zależne jest od pozycji zajmowanych przez oba narody we wzajemnych stosunkach. Analizując również przykłady wizerun¬ ków własnych każdej z grup, mamy możliwość ich porównania, oraz konfrontacji wyobrażeń o sobie z postrzeganiem nas przez sąsiadów Jesteśmy w stanie śledzić zmiany zachodzące w pozycji społecznej zajmowanej przez te grupy, oraz odpo¬ wiadające im zmiany kulturowe, widoczne w obrazie innych. Przykładem tego są wzajemne wyobrażenia Polaków i Łotyszy (np. Boldane, Demski 2005). �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 99 W trzecim podejściu przedmiotem zestawienia są obrazy podobnie rozumia¬ nych i dzięki temu porównywalnych elementów życia społecznego i kulturowego w różnych kręgach kulturowych. Przykładem mogą być Cyganie lub Żydzi w wy¬ obrażeniach krajów Europy Środkowo-Wschodniej, ale również np. moderniza¬ cja, asymilacja, czy szerzej - interakcje etniczne. Taka perspektywa porównawcza odsłania nowe pole badawcze i pozwala analizować poziom stereotypizacji. Zaj¬ mując się przedstawieniami powstałymi na obszarze kilku lub kilkunastu kultur, trzeba zawęzić pole badań oraz dokonać selekcji i zestawienia wybranych obiek¬ tów analizy. Choć obiekty te są osadzone w sieci lokalnych powiązań, to - dzięki podobnie definiowanym kulturowo pojęciom można je porównać. Mamy dzięki temu szanse zobaczyć coś więcej: czy formy i warianty przedstawień powtarzają się, czy mają charakter wyjątkowy czy znajdują się w jakichś specjalnych rela¬ cjach między sobą ponad lokalnymi kontekstami, czy też są przejawami odmien¬ nych lokalnych sposobów myślenia. W omawianym okresie końca X I X i pierwszej połowy X X wieku społeczeń¬ stwa w Europie Środkowo-Wschodniej przechodziły głębokie przemiany spo¬ łeczne polegające na urbanizacji i formowaniu się warstwy burżuazji jako domi¬ nującej grupy społecznej. Proces transformacji dopuszczał do głównego nurtu zarówno niższe warstwy, jak i inne grupy etniczne, głównie Żydów i Niemców, a także - w zależności od sytuacji - mógł je wykluczać. Prasa owego czasu utoż¬ samiała się częściej z punktem widzenia władzy lub elit niż grup zdominowanych. Jeśli mniejszość nie posiadała własnych wydawnictw, to jej spojrzenie nie było odzwierciedlane w karykaturach, chyba że w prasie krajów sąsiednich. W więk¬ szości wyobrażeń dominuje obraz warstw społecznych, wyższych, bądź niższych, w zależności od opcji politycznej gazety. W karykaturach zawsze znajdziemy więcej przykładów definiowania nas samych i „innych" na podstawie innej zasady niż etniczna czy narodowa. Podziały społeczne i kulturowe częściej przyjmowały formę opozycji chłop - właściciel ziemski, nowoczesny - zacofany, co widoczne jest również w karykaturach. W niektórych przypadkach zasady pokrywały się (np. stanowa z etniczną), ale nie zawsze. PRZEDSTAWIENIA MAP EUROPY Z WĘGIER I ŁOTWY Przedstawiam kilka karykatur, ilustrując tym samym wykorzystanie ich jako źródła etnograficznego. Karykatury pochodzą z dwóch krajów - Węgier i Łotwy. Analiza dwóch przypadków, to zabieg ryzykowny, gdyż wyczerpujące wniosko¬ wanie jest możliwe jedynie w przypadku porównania dużej liczby obrazów. Czy¬ telnik musi więc, uwierzyć mi na słowo, że przejrzałem ponad 1000 rysunków, oraz że wnioski pochodzą z tego porównania. Badania porównawcze warto prze¬ prowadzić na większej próbie, włączając w nie materiał z sąsiednich krajów. Na potrzeby tego artykułu wystarczą wybrane przeze mnie przykłady. Mapy, same w sobie będące ikonicznym przedstawieniem, są specyficznym typem karykatury. Z punktu widzenia autora karykatury są one odzwierciedleniem �100 DAGNOSŁAW DEMSKI wielowymiarowego obrazu rzeczywistości. Nie ma ich wiele, ale można je zna¬ leźć w czasie narastających konfliktów o charakterze politycznym. Przedstawiam tu przykłady map ukazujące państwa Europy w krzywym zwier¬ ciadle. Ryciny 1, 2 i 5 pochodzą z węgierskiego pisma Borsszem Janko , a 3 i 4 z po­ pularnego na Łotwie pisma Svari . Trzy z nich przedstawiają mapę Europy, i stanowią rodzaj komentarza do sytuacji politycznej i kontekstu kulturowego. Wy¬ bór kilku map pochodzących z dwóch kręgów kulturowych nie oddaje pełnego obrazu problematyki karykatur, ale posłuży mi jako przykład dający wyobrażenie o możliwościach tego typu badań. Karykatury te pochodzą z końca X I X wieku (węgierskie) oraz z lat dwudzies­ tych (łotewskie). Dla obu narodów I wojna światowa stanowi ważną cezurę, na skutek której pierwszy stracił na znaczeniu politycznym, a drugi pojawił się po raz pierwszy jako byt suwerenny. 7 8 KONTEKST HISTORYCZNO-POLITYCZNY Pierwszym etapem analizy treści karykatury jest ustalenie kontekstu, w jakim ona powstała, będąc najczęściej komentarzem do aktualnej sytuacji politycznej lub społecznej. W związku z tym ważny jest zarówno czas publikacji, jak i miejsce oraz kto jest komentatorem. Borsszem Janko to pismo założone w 1867 roku, reprezentujące poglądy liberalne. Autorem mapy na ryc. 1 był niewymieniony w węgierskim leksykonie karykatur rysownik o nazwisku A. Obsein. Z pewnością był to pseudonim jednego ze znanych grafików zatrudnionych w piśmie w roku wydania (1877 r.). Pismo Svari wydawane było od 1906 roku i reprezentowało łotewskie środowisko liberalne. Autor mapy na ryc. 3 występuje pod pseudoni¬ mem Sigi, a autorką ryc. 4 jest R. Kasparsona. Podobnie jak odpowiedź na pytanie „kto", ważna jest informacja „kiedy". Kary¬ katury polityczne należy rozpatrywać w kontekście historycznym Europy Srodkowo-Wschodniej. Rysunek nr 1 pochodzi z sierpnia 1877 roku i prezentuje sytuację polityczną w Europie. Węgrzy od 1867 roku należą do dużego organizmu państwo­ wego, współtworząc monarchię austriacko-węgierską z jednolitą polityką zagranicz¬ ną i obronną, ale z odrębnymi parlamentami i rządami. Rosja prowadzi wojnę z Turcją (1877-1878), utrzymuje władzę i spokój na Kaukazie, w Azji Centralnej i skutecznie prowadzi swojej interesy polityczne w Persji. Po wojnie rosyjsko-tureckiej Serbia, Czarnogóra i Rumunia odzyskują niepodległość. Pakt o neutral¬ ności z monarchią austro-węgierską i wojna Rosji z Turcją wyznaczają ramy polityczne we wschodniej i południowej części Europy. Od czasów panowania Bismarcka Niemcy rosną w siłę, zbroją się i narasta konflikt francusko-niemiecki. 7 Wszystkie prezentowane karykatury z pisma Borsszem Janko pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Budapeszcie. Obie ryciny pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Rydze. 8 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 101 0RSS2EM JANKO Ryc. 2. Węgier, Czech i Słowak (Borsszem Janko, 1884). Podpis: Czeska muzyka Słowak Jano zwraca się do Czecha Riegera (mówiąc bardzo złym węgierskim): Grasz dla szacownego dżentełmana z Węgier, ale on nie dba o to i nie chce tego słuchać. Nie grasz dła mnie, a ja chętnie posłuchałbym ciebie 9 Pozostałe karykatury: ryc. 2 opublikowana została 7 grudnia 1884 roku, a ryc. 5 - 28 czerwca 1885 roku. Ich autorzy są nieznani. Łotewska mapa (ryc. 3) pochodzi z roku 1924, przedstawia sytuację polityczną w Europie z przełomu lat 1923/1924, ukazując polityczne okoliczności zaistniałe w wyniku I wojny światowej. Po układzie w Trianon monarchia austro-węgierska 9 Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz. �102 DAGNOSŁAW DEMSKI została podzielona i powstały nowe kraje - Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia, a dalej na północ - Polska, Litwa, Łotwa i Estonia. Na za¬ chodzie Europy zaostrzył się konflikt Francji z Niemcami o Alzację. Łotwa wyłoniła się jako nowe suwerenne państwo. Po uzyskaniu niepodleg¬ łości kwestią podstawową stała się integracja polityczna i kulturowa wszystkich regionów, różnych mniejszości etnicznych, i włączenie w życie społeczne nowej struktury, posługującej się oficjalnym językiem innym niż dotychczasowy. Lojal¬ ność wobec nowej władzy była podstawowym kryterium rozróżniania obywateli. Reforma rolna, skierowana często przeciw właścicielom ziemskim (np. Niemcom i Polakom), włączała wielu chłopów łotewskich w nowe struktury gospodarcze państwa. Uzyskanie niepodległości rozpoczęło dla Łotyszy nową epokę, więc łączyło się z entuzjazmem, zaangażowaniem i pracą, ale równocześnie z obawą i poczuciem zagrożenia ze strony „innych". Natomiast bilans strat terytorialnych (monarchii austro-węgierskiej) na Węgrzech przewyższał zyski po I wojnie świa¬ towej - powstanie niezależnego państwa węgierskiego. Pod względem nastrojów społecznych państwo węgierskie znalazło się na przeciwnej pozycji niż Łotwa. PODSTAWOWE ELEMENTY WIZUALNE (JEDNOSTKA, DZIAŁANIE, INTERAKCJE) Na pierwszym rysunku przedstawiona została mapa Europy widziana z punktu widzenia Węgrów. Rosja występuje pod postacią ośmiornicy a jej szerokie wpływy - w Europie Środkowej i Wschodniej (Polska , Niemcy), symbolizowane są przez macki, sięgające również do Turcji (wojna w latach 1877-78), Kaukazu, Azji Cen¬ tralnej, a także Persji. Widoczny jest konflikt lub napięcie francusko-niemieckie, oraz relacje austriacko-węgierskie w tej części Europy. Wyraźna jest obecność Turcji na Bałkanach, zapoczątkowana przez wojnę serbsko-turecką (w roku 1876). Na tych obszarach dostrzegalne są konflikty i napięcia, na pozostałych różne aspekty życia danego obszaru. Niemniej mapa dotyczy drugiej połowy X I X wieku i reprezentuje raczej osiągnięcia Węgier w procesie emancypowania się spod wpływów Austrii. Kontekst historyczno-polityczny ma istotne znaczenie dla dalszych analiz przedstawień, ale ważne są również poszczególne elementy tego, co zostało zo¬ brazowane. Stanowią one dane wizualne, powiązane z różnymi elementami życia społecznego, takimi jak jednostka, działania, interakcje międzyludzkie, zbioro¬ wość. Ponadto z punktu widzenia etnologa badającego zjawisko podziałów na „swoich" i „innych", równie interesujący wydaje się poziom swoistej „ikonografii", czyli standardowych cech graficznych przypisywanych różnym kategoriom „ob¬ cych". Karykatura posługuje się skrótem, by uczynić obiekt i przekaz szybko rozpoznawalnym, a przez to żart możliwym do uchwycenia. Stąd wykorzystuje wybrane elementy służące jako dystynkcja danej grupy - najczęściej charakterys¬ tyczne części stroju, rysy twarzy lub postawy ciała. 10 1 0 Polska zaznaczona jest przez napis Lengyelorszag (Polska) na macce ośmiornicy. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 103 Ryc. 3. Mapa Europy 1923/1924 (Svari) Jednostka, czyli znaki identyfikacji etnicznej Rozważania należy rozpocząć od sposobu przedstawiania jednostek, które mają symbolizować działania, interakcje czy zbiorowości. Drugi rysunek ukazuje przed¬ stawicieli trzech narodowości - Węgra, Słowaka i Czecha. Każdy z nich jest rozpo¬ znawalny w kręgu odbiorców należących do kultury węgierskiej, ponieważ posiada przypisywane mu powszechnie cechy. Węgier ma na sobie kurtkę z szamerunkiem (węg. mente, zeke) , wysokie skórzane buty z ostrogami (węg. csizma), kapelusz. Nosi wąsy. Te cechy podkreślają jego wysoki status społeczny. Czech nosi nowo¬ czesne miejskie ubranie, charakterystyczną czapkę z obszyciem z futra, skórzane buty z wysoką cholewą, gra na kobzie w kształcie lwa z rozdwojonym ogonem. Słowak ubrany jest w sukienne spodnie, kaftan, na nogach ma kierpce lub łapcie, a na głowie kapelusz z szerokim rondem. Ma okrągłą, pyzatą twarz. Te znaki wska¬ zują na jego chłopskie pochodzenie. Z porównania ubrań trzech mężczyzn wynika, 11 11 Nawiązującą także do charakterystycznej kurtki (węg. boszaru gatya) noszonej przez trady­ cyjnych pasterzy koni (węg. csikos). �104 DAGNOSŁAW DEMSKI że Czech jest najbardziej nowoczesny, a Węgier i Słowak prezentują się jako związani z tradycją, jednak Węgier związany jest z tradycją warstw wyższych i średnich, a Słowak - z prostą, chłopską. Szybkie rozpoznanie znaków, a dzięki temu przynależności etnicznej, umożli¬ wia przejście do analizy sytuacji, interakcji między uczestnikami i tekstu towarzy¬ szącego karykaturze. Na czwartym rysunku zostały przedstawione elementy stroju jako identyfikatory etniczne. Węgier nosi podobne elementy stroju, a znakami identyfikacyjnymi Rumuna są futrzana owcza czapa (węg. suveg), szeroki pas (węg. tuszo), wąskie spodnie i kierpce (węg. bocskor). Skórzane buty z wysoką cholewą są znakami statusu, a kierpce lub łapcie można uznać za rodzaj znaku odrzucenia, sytuującego noszącego je człowieka w grupie podporządkowanej. Podobnie jest w przypadku mapy (ryc. 1). Kolejne kraje są personifikowane przez postacie w charakterystycznych strojach i z pewnymi atrybutami. To swo¬ ista „ikonografia", składająca się na świat relacji etnicznych ujętych w przedsta¬ wieniach graficznych. Np. Węgier ukazany jest w tradycyjnym stroju - kurtka, kapelusz - i stoi odwrócony tyłem do Austrii. Dzialania, czyli zachowania typowe dla przedstawicieli grupy etnicznej Postaci w karykaturach są przedstawiane w trakcie działań i interakcji, które również trzeba uwzględnić w interpretacji. Oznaczają one najbardziej typowe za¬ chowania zachodzące w relacjach między narodami i grupami etnicznymi. Tu służą podkreślaniu relacji politycznych. Austria personifikowana jest przez postać starszej kobiety o jasnych (siwych) włosach, ubranej w suknię. Jedną ręką trzyma ona Węgra za kark, a drugą wykręca mu rękę w geście ujarzmienia go. Kobieta symbolizuje cesarzową Marię Teresę. Na rysunku brak przedstawień dzisiejszych sąsiadów Węgier, którzy stanowili część ówczesnego państwa. Niemiec przedstawiany jest w mundurze, w hełmie z czarnym dwugłowym orłem. Siedzi w okopach, dźwiga na ramieniu armaty i jest otoczony kulami armatnimi. Lewą rękę trzyma na Prusach, równocześnie opierając się mackom Rosji. To czasy Bismarcka i rosnącej hegemonii Niemiec. Biblia symbolizuje ka¬ tolickie księstwo Bawarii Ludwika III, które w 1871 roku zostało włączone do cesarstwa niemieckiego, ale zachowało odrębność. Największą przestrzeń na mapie zajmuje Rosja jako potężna ośmiornica. Jej oczy umiejscowione są w Moskwie i Sankt Petersburgu, a macki sięgają w kilku kierunkach. Jedna z nich oplotła i zasłoniła Polskę, inna - wybrzeże bałtyckie. Jeszcze inna objęła ramię Turka leżące na obszarze Bułgarii, dwie następne trzy¬ mają go za stopy. Kolejna macka trzyma za gardło Persję, krótsze oplatają tery¬ toria Azji Centralnej, z miastami Chiwa, Buchara i Samarkanda. Na tej mapie reprezentacją Rosji nie jest człowiek lecz groźne zwierzę, co można interpretować jako zagrożenie dla pozostałych krajów. Turek nosi typowy dla niego strój z turbanem, krótką kurtką oraz szero¬ kie spodnie. Leży na plecach, sięgając na mapie od Persji po Bałkany, co można �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 105 interpretować jako zmierzch imperium osmańskiego. W prawej ręce trzyma pisto­ let wymierzony w czaszkę z napisem Serbia. Jest to graficzny znak odnoszący się do działań wojennych w Serbii, zakończonych uzyskaniem przez Serbię niepo­ dległości w 1878 roku. Od południa kąsa go mały skorpion oznaczający Grecję, której personifikacja jest także zwierzęca. Grecja od 1830 r. jest niepodległa, ale starania o przyłączenie północnej części kraju przebiegały etapami do 1920 r. W czasie powstawania karykatury trwały zmagania Grecji o przyłączenie Tesalii i Epiru, co zostało zwieńczone sukcesem dopiero w 1881 roku. Położona na morzu Kreta przedstawiana jest jako młoda kobieta leżąca na ziemi (do Grecji została przyłączona dopiero po wojnach bałkańskich z Turcją w 1913 roku). Włochy reprezentuje mężczyzna w długiej tunice, w sandałach, w jasnych za¬ woju na głowie, przypominający Rzymianina. Fakt, że zajmuje on całe terytorium państwa, nawiązuje do zjednoczenia Włoch, które miało miejsce w 1860/61 roku. Stolica została przeniesiona z Florencji do Rzymu w 1871 roku. Odpowiada temu znak - trójkątne nakrycie głowy papieży - w miejscu, gdzie leżą Rzym i Watykan. Sycylię reprezentują trzy beczki z winem - co można interpretować jako znak, że region jest rolniczy, biedny i zacofany. Natomiast Sardynię i Korsykę przedsta¬ wiają ksiądz z krzyżem oraz czapka biskupia, co wskazuje na tradycjonalizm. Ponad Włochami znajduje się Szwajcaria przedstawiana jako dom górski ze stromym dachem. To nawiązuje do typowej zabudowy architektonicznej tego regionu. Francję reprezentuje żołnierz w mundurze i czapce, wyposażony w karabin ma¬ szynowy skierowany w stronę Niemiec. Element ten odnosi się do czasu po zakoń¬ czeniu wojny z Prusami (w roku 1871). Na obszarze Belgii widoczne są worki, a pomiędzy nimi postać w koronie. To król belgijski Leopold I I , w owym czasie prawdopodobnie najbogatszy człowiek Europy dzięki zyskom płynącym z kolonii w Kongu. Holandii został przypisany wiatrak - emblemat odnoszący się do krajo¬ brazu i gospodarki kraju - dawniej spełniający funkcje gospodarcze, w tym napę¬ dzanie wiatrem urządzeń odwadniających (występuje głównie na obszarach poni¬ żej poziomu morza na północ od Amsterdamu), później już tylko pomnik historii. Hiszpanię przedstawia chłopiec w czapce, kamizelce oraz szerokich spodniach. Pozostaje w uśpieniu, jakby zastano go podczas popołudniowej drzemki. Z danych historycznych wiemy, że w owym czasie miała miejsce rewolucja, a po upadku pierwszej republiki, doszło do restauracji władzy królewskiej i przywrócenia stabi¬ lizacji w kraju. Być może postać ta jakoś odnosi się do tych wydarzeń. Portugalia to młodzieniec z liśćmi na głowie i winogronem w ręku. To czasy ekspansji kolo¬ nialnej kraju w Afryce, ale znaki te odwołują się raczej do produkcji wina. Anglię reprezentuje dżentelmen w smokingu, z parasolką i w meloniku, ze spoj¬ rzeniem skierowanym przed siebie. Symbolizuje wysoki status międzynarodowy Anglii. Szkocję symbolizuje młodzieniec w stroju narodowym górali - w kilcie, kurtce i czapce. Trzyma karabin na ramieniu. Jest on również zwrócony w tę samą stronę co Anglik. Irlandię uosabia kobieta w ubogim stroju - chustce na głowie i z pustym workiem na ramieniu. Ten wizerunek nawiązuje do czasów głodu (w latach 1845-1849) i masowej emigracji ludności z wyspy. Wszyscy troje wy¬ dają się być zatrzymani w ruchu. �106 DAGNOSŁAW DEMSKI Z państw skandynawskich personifikowana jest Szwecja pod postacią kobiety w ubogim stroju chłopskim, bosej z wiązką chrustu na plecach. Postać ta wydaje się być pogrążona w codziennej pracy i symbolizuje państwo u progu ery mo­ dernizacji. W latach 1850-1890 ponad milion ludzi wyemigrowało z tego kraju do Stanów Zjednoczonych. Chrust niesiony przez kobietę prezentuje Norwegię, pozostającą w unii ze Szwecją. Unia ta została zawiązana w 1814 i ostatecznie rozwiązana dopiero w 1904 roku, ale już wcześniej stopniowo słabła. Leżącą między Niemcami a Szwecją małą Danię uosabia postać męska z powiewającą chorągiewką. W wyniku wojny z Prusami w 1864 roku Schleswig-Holstein został odebrany Danii i włączony do Niemiec. W tym samym okresie Dania straciła Skanię na rzecz Szwecji. Być może postać z chorągiewką nawiązuje do powstania ruchu socjalistycznego łączącego związki zawodowe z partią. Finlandię reprezentuje mężczyzna w stroju pasterza, trzymający w rękach duże naczynie z ogniem. Jest on oplątany mackami ośmiornicy. Finlandia w owym czasie - aż do 1917 roku - stanowiła zachowującą autonomię część imperium rosyjskiego. Postać ta symbo¬ lizuje odrodzenie narodowe i kulturowe Finów, kiedy język fiński powoli zyski¬ wał znaczenie obok szwedzkiego. Opisane znaki i symbole w kontekście wydarzeń historycznych można inter¬ pretować bardziej wnikliwie, ale jest to raczej praca dla historyka, a nie etnografa. Pozostanę więc przy ogólnym zarysie. Uderza jednak rozmach i szerokość wiedzy autorów mapy. Trzecia rycina przedstawia mapę Europy z 1924 roku, zamieszczoną w pra¬ sie łotewskiej. Powstała ona w okresie tworzenia podstaw państwa łotewskiego i prawdopodobnie to zadecydowało o jej temacie, jakim były konflikty, zagrożenia i zmiany polityczne w Europie. Największym sąsiadem i jednocześnie zagrożeniem dla państwa łotewskiego był wówczas Związek Radziecki. Tu jest on personifikowany jako brodaty żołnierz radziecki w charakterystycznej czapce budionówce, w walonkach na nogach, ale z zeszytami w rękach. Zeszyty wskazują prawdopo¬ dobnie na zmiany oświatowe i społeczne dokonywane w Rosji, co było również obiektem uwagi państwa łotewskiego. Innego sąsiada z owego okresu - Polskę - reprezentuje wąsaty żołnierz w mun¬ durze i czapce. Siedzi on zwrócony w stronę Niemiec. Jego ręka sięga na Śląsk, co odnosi się zapewne do plebiscytu rozpisanego wcześniej na Górnym Śląsku. Na obszarze Niemiec nie ma wyraźnej postaci ludzkiej, ale jest kilka rąk, z których jedna sięga w stronę Polski. Ręce te wskazują na działania polityczne skierowane przeciwko krajom sąsiednim. Francję personifikuje wąsaty żołnierz w mundurze armii francuskiej i w cha¬ rakterystycznej czapce, z jedną ręką na swoim udzie, z drugą sięgającą do zachod¬ niej części terytorium Niemiec. Wydaje się, że na to przedstawienie wpłynęły kon¬ trowersje francuskie wokół układu zawartego w 1922 roku w Rapallo przez Niemcy i Związek Radziecki. Innym interesującym przedstawieniem jest obszar dawnych Węgier, ukazany z rękami wyciągniętymi do niego ze wszystkich stron. Ręce wychodzą z Austrii, Czechosłowacji, Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, pozostają w uścisku na obszarze �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 107 Siedmiogrodu. Prawdopodobnie symbolizuje to zmiany polityczne i okrojenie te­ rytorium Węgier na rzecz krajów sąsiednich po układzie w Trianon (w 1920 roku). Anglia ukazana jest tradycyjnie jako dżentelmen w meloniku krzyczący coś w stronę Irlandii, która pokazuje mu palcami gest figi. Wiąże się to zapewne z uzys­ kaniem przez Irlandię niepodległości w 1921 roku. Z pozostałych personifikacji zaznaczona jest tylko twarz Mussoliniego (w owym czasie premiera) na tle granic Włoch, oraz ostroga na bucie, czyli kształt odnoszący się do półwyspu Apeniń¬ skiego. Norwegia przedstawiona jest jako męska twarz z fajką w ręku. Autor mapy uwydatnił te obszary, na których doszło do największych zmian. Wymowne są zwłaszcza ręce sięgające po terytorium dawnych Węgier - Czechosło­ wacji, Austrii, Rumunii, Bułgarii i Jugosławii. Żołnierz jako personifikacja Francji sięga po Alzację, a niemiecka ręka wyciąga się po zachodnie obszary Polski, na¬ tomiast ręka polskiego żołnierza zagarnia Śląsk. Ponadto zarysowany jest opór Irlandii wobec Wielkiej Brytanii. Czwarta rycina - z 1926 roku jest uzupełnieniem trzeciej i przedstawia wycinek mapy, odsłaniający intencje Polski zmierzającej do zajęcia lub wywierania wpływu na Litwę, a nawet na Łotwę, szczególnie w Łatgalii. Na rysunku jest przedstawiony Polak w tradycyjnym stroju krakowskim, w czap¬ ce krakusce, butach z ostrogami, z szablą i karabinem. Wykonuje on skok w stronę Litwy i Łatgalii. Na mapie zaznaczony jest Śląsk, postrzegany przez Łotyszy jako ofiara polskiej ekspansji (patrz: Boldane, Demski 2005). Mapa może być potraktowana jako symboliczne wyobrażenie zbiorowości kra¬ jów europejskich. Ma ona charakter polityczny. Obie mapy wykazują pewne po¬ dobieństwa, chociaż łotewska ilustruje sprawy, które w większej mierze interesują samych Łotyszy. Na rysunku znalazły jednak swój wyraz także największe kon¬ flikty i zmiany polityczne w Europie. Mapa łotewska szczególnie podkreśla zmia¬ ny polityczne. Sięganie ręką w czyimś kierunku zawsze oznacza zmiany granic terytorialnych. Mapa węgierska również pokazuje sąsiadów, ale jest bardziej szcze¬ gółowa i poza bezpośrednim uwikłaniem w wojnę rosyjsko-turecką (zobowiązanie do zachowania neutralności), reprezentuje szersze spojrzenie na politykę w Europie. Wydaje się, że na obu rysunkach zilustrowane są podobne siły dośrodkowe i od¬ środkowe, centra i peryferia, a różnica między nimi sprowadza się do większej szczegółowości mapy węgierskiej. Głównym przedmiotem zainteresowania w obu wypadkach (węgierskim i łotew¬ skim) są wyobrażenia sytuacji politycznej jako pełnej konfliktów i sporów między państwami i narodami. Znaki i postacie przedstawione na mapach odnoszą się albo do sytuacji politycznej albo do stylu życia, jaki przypisywano tym krajom. Ry¬ sownicy często posługują się podobnymi emblematami, np. Francja przedstawiana jest jako żołnierz armii francuskiej, Anglia jako człowiek ubrany we frak i melonik. Rzadziej kraje reprezentowane są przez istoty ze świata zwierząt (ośmiornica, skor¬ pion). W karykaturach zwykle są to znaki dehumanizacji obiektu, co można in¬ terpretować jako odzwierciedlenie napiętych stosunków i poczucia zagrożenia. Jednak w przypadku Grecji widzianej jako skorpion chyba chodzi raczej o pokaza¬ nie relacji między wielką Turcją i małą, chociaż groźną na swoim obszarze Grecją. Metafora ośmiornicy sugeruje rozległe i liczne interesy Rosji. �108 DAGNOSŁAW DEMSKI Ryc. 4. Wielka Polska (Svari, 1926). Podpis: Wielka Polska Mój skok jest imponujący, ale jak utrzymać tę pozycję by nie rozdarły się moje spodnie dłużej, 112 Autorzy mapy z Borsszem Janko sprawiają wrażenie bardziej zainteresowa¬ nych innymi krajami, nawet małymi lub odległymi (np. Danią, Kretą, Portugalią) niż autorzy map łotewskich, którzy wydają się śledzić tylko sprawy dotyczące ich bezpośrednio. Między publikacją obu rysunków upłynęło ponad 40 lat, nie można więc wykluczyć pewnych zapożyczeń. Dwie (lub trzy) mapy to jednak zbyt ską¬ py materiał, by odpowiedzieć na pytanie, czy kraje te stosują podobne znaki dla 1 2 Tłumaczenie Ilze Boldane. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 109 prezentacji tych samych narodów lub grup etnicznych. Jednak badania idące w kierunku zestawienia podobnie rozumianych elementów życia społecznego i kulturowego (jak mapy i prezentowane w nich personifikacje poszczególnych krajów) mogą okazać się pomocne dla rozpoznania różnic kulturowych kręgów, w których one powstały. Czy w obu krajach grupy etniczne są postrzegane tak samo? Czy stosuje się te same lub podobne znaki identyfikacyjne? Czy prezentowane są w tych samych działaniach i postrzegane w podobnych interakcjach? Na te pytania znajdziemy odpowiedź tylko wówczas, gdy porównamy więcej karykatur. Tu jedynie sygnali¬ zuję problem badawczy. Relacje etniczne przedstawione wyżej na mapach mają głównie charakter poli¬ tyczny. A co z typowymi tematami etnograficznymi? Ostatnia rycina ilustruje proce¬ sy asymilacji na pograniczu węgiersko-rumuńskim wchodzącym w skład państwa austro-węgierskiego. Rumunia uzyskała niepodległość w wyniku wojny rosyjsko-tureckiej i na podstawie traktatu berlińskiego w 1878 r., a w 1881 r. została króles¬ twem i przeżywała okres stabilizacji i rozwoju aż do wybuchu I wojny światowej. Powstanie państwa austro-węgierskiego w 1867 r. spowodowało, że Siedmiogród został przyłączony do Węgier (wcześniej podlegał Habsburgom). Dało to początek intensywnej polityce madziaryzacji na obszarach Królestwa Węgierskiego (Siedmio¬ gród, Banat, Słowacja i Chorwacja). Szlachta i elity żyjące w tych regionach w du¬ żym stopniu uległy madziaryzacji (z wyjątkiem Chorwacji). Interakcje, czyli wokól obserwowalnych symboli i znaków etnicznych Każda narysowana postać wyposażona jest w znaki dystynktywne i znajduje się zwykle w jakiejś pozie, jakby zastygłej w ruchu. Te postawy można określić jako, np. odwracanie się, siedzenie tyłem lub sięganie po coś, czyli rodzaj działa¬ nia. I tak wydaje się, że na przykład Rumun poprzez zmianę stroju, a tym samym asymilację, szuka możliwości awansu społecznego (ryc. 5). Chłop - Słowak wygląda, jakby należał do niższej klasy, szuka porozumienia i koalicji z Czechami, a nie z Węgrami (ryc. 2). Sięganie po coś, wyciąganie np. rąk na mapie łotewskiej oznacza tendencje zaborcze pewnych krajów wobec terytorium innego, ale rów¬ nież wpływy, pretensje, czy aspiracje. A zatem większość karykatur przedsta¬ wia scenki odpowiadające specyficznym interakcjom między przedstawicielami różnych narodowości. Ludzi przedstawianych w interakcji można poddawać badaniom wizualnym, ponieważ taka interakcja zorganizowana jest wokół obserwowalnych symboli. Oznaczają one kontakt, styczność, komunikowanie się, ale również przestrzenne usytuowanie jej uczestników. Interakcje można rozumieć jako zachowania ludzi, którzy są nosicielami znaków, wskazujących na ich tożsamość, status czy kompe¬ tencje społeczne (Sztompka 2005, s. 39). Przykładem interakcji będącej dobrą ilustracją tematów etnograficznych jest kon¬ wersja Rumuna na Węgra (ryc. 5), oraz spotkanie Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2). Każda karykatura stanowi obraz interakcji, rozumianej jako zetknięcie się kilku �110 DAGNOSŁAW DEMSKI B - J - r M | . i-liln-"--- !UI. (>• . m m , \TUL łilMjwi, - ORSSZEM JANKO A MWKAIlulMriirt PU Ryc. 5. Rumun przebierający się za Węgra - madziaryzacja mniejszości (Borsszem Janko, 1885). Podpis: Odzyskany syn Matka: wróciłeś wreszcie mój ukochany synu. Teraz będziesz Jani, a nie Ioan. Zdejmij i wyrzuć te rumuńskie łachmany. Znowu zaczniesz rozumieć język twojej matki 13 osób, nosicieli znaków dystynktywnych, odnoszących się do tożsamości etnicz¬ nej. Znaki te są istotne, ponieważ interakcja przebiega w ramach odniesień do nich. Bez znaków identyfikacyjnych, sens jej mógłby być odmienny. Rodzaj komu¬ nikacji, charakter wykonywanych czynności, przestrzenne usytuowanie uczestni¬ ków spotkania, rodzaj sytuacji, jej cel, przedmioty, którymi są otoczeni uczestnicy 1 3 Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 111 - stanowią odnoszące się do interakcji dane znaczeniowe uczestników, przedsta­ wione jako obserwowanie znaki, symbole i inne elementy graficzne. Uczestnikami interakcji na ryc. 5 są matka, jej syn i mężczyzna. Matka nosi strój węgierski, syn właśnie zmienił ubranie, ma na sobie typowy węgierski strój, a za nim leżą fragmenty ubioru rumuńskiego. Z tyłu wyłania się postać ubrana po rumuńsku. Uwaga matki i syna skierowana jest na siebie nawzajem, nie interesują się trzecią postacią. Zachowują spokój, widoczne jest zadowolenie z dokonania słusznego wyboru. Trzecia postać biegnie w ich stronę, jest oburzona i wyraża protest przeciw ich działaniu. W tle widać elementy pejzażu odnoszące się do natury - drzewo i wysokie góry - co zapewne wskazuje na Siedmiogród, część imperium zamieszkiwaną przez Węgrów i Rumunów. W drugiej scenie Węgier, Czech i Słowak stoją obok siebie. W centrum uwagi znajduje się odwrócony bokiem Węgier, postać ustawiona jest tyłem do pozosta¬ łych, ale górna część i głowa, jakby odwracają się w ich stronę. Czech napiera na Węgra, trzymając w ręku instrument i grając na nim. Jest tu postacią aktywną. Stojący za jego plecami Słowak zastygł w ruchu, podążając za Czechem. Spoglą¬ da na niego, jakby reagował na jego działanie. Łapiąc Czecha za marynarkę i ramię, próbuje go powstrzymać, aby nie szedł w stronę Węgra. W tle widać góry i krajobraz części imperium austro-węgierskiego zamieszkiwanego przez Słowa¬ ków. Tekst towarzyszący rysunkowi odpowiada temu, co zobrazowano w posta¬ wach i ruchach uczestników. Te obrazy i mapy dają podstawy do wyciągnięcia następujących wniosków. To, co jest obrazowane odnosi się do określonego stereotypu funkcjonującego na Węgrzech lub na Łotwie. Po wydzieleniu poszczególnych danych, odnoszących się do przedstawianych jednostek, działań i interakcji, należy zastanowić się co odnosi się do jakiego stereotypu. Na początku należy jednak wyjaśnić, przed¬ stawiciele jakich narodowości lub grup etnicznych stają się najczęściej obiektem karykatur, komu przypisywane jest większe, a komu mniejsze znaczenie oraz członkowie których narodów w ogóle nie stają się przedmiotem zobrazowania. Po pierwsze, dla Węgra „innym" był Rumun, Słowak, Czech i Austriak znani nam z rysunków, ale również Niemiec, Serb, Cygan, Żyd, Chorwat - niewidoczni na tych przedstawieniach, choć obecni w wielu innych karykaturach z tego okresu. Każdy z nich posiadał charakterystyczne cechy, dzięki którym był rozpoznawalny dla Węgrów. Te cechy dystynktywne służą jako znaki przynależności etnicznej. To na przykład elementy stroju, cechy fizyczne, czy jakieś atrybuty. W karykaturach pojawiają się obrazy wszystkich sąsiadów i mniejszości, jak również przedstawi¬ cieli innych większych narodów Europy. Zabrakło karykatur Ukraińców i miesz¬ kańców krajów bałtyckich. Ich znaczenie dla Węgrów musiało więc być niewielkie. Węgier w interakcjach z innymi występuje najczęściej jako pan, bogacz, ofi¬ cer, urzędnik. Słowak z kolei przedstawiany jest jako chłop, biedny, zabobonny, pracownik fizyczny, człowiek natury, pijący alkohol. Czech widziany jest jako zmagający się z Austriakami, uporządkowany i zorganizowany pracownik. Ru¬ mun przedstawiany jest najczęściej jako barbarzyńca, z jednej strony odwołujący się do mitycznej przeszłości, w której dominowała kultura łacińska z Rzymem �112 DAGNOSŁAW DEMSKI jako centrum, a z drugiej - biedny, dziki, gwałtowny, niecywilizowany, również człowiek natury. Dla Węgra Rumun był uosobieniem zacofania i barbarzyństwa. W Czechach widziano pewien stopień ucywilizowania, nastawienia na nowoczesność. Podob¬ nie Niemcy i Austriacy pełnili rolę nauczycieli i nośników cywilizacji, nowoczes¬ nej gospodarki, modernizacji. Ciągle pokutował stereotyp Słowaka jako chłopa, pracownika fizycznego, biednego i zapóźnionego cywilizacyjnie. Podobnie w Ser­ bach i Chorwatach widziano głównie zapóźnienie cywilizacyjne, agresywność, skłonności do kłótni. Wszystkie te stereotypy znajdziemy w karykaturach. Dla Łotysza „inny" był przede wszystkim Rosjanin, Niemiec, Litwin, Polak, a także Estończyk, Żyd i Cygan . Rosjanin był postrzegany jako reprezentant rozwiniętej kultury, wspaniałej tradycji, nauczyciel w wielu dziedzinach życia społecznego i kultury. Widziano w nim jednak również zagrożenie dla niezawis¬ łości kraju. Związek Radziecki był dla wielu Łotyszy, także Łatgalczyków, do¬ brym przykładem wyrównywania szans mniejszych narodów, nosicielem oświaty. Hasła socjalistyczne znalazły swój rezonans na Łotwie w okresie dwudziesto¬ lecia międzywojennego. Niemiec widziany był przez Łotysza jako dawny surowy pan (niemiecki baron), odpowiedzialny za śmierć wielu ludzi, ale także jako nauczyciel porządku, prawa i kultury. W Polaku dostrzegano aktualne zagrożenie z powodu reformy rolnej, która w Łatgalii dotknęła głównie ziemiaństwo pol¬ skie. Było to powodem lokalnych konfliktów i napięć. Łotysze obawiali się zapę¬ dów imperialnych Polaków. W ich oczach Polak był człowiekiem wywyższają¬ cym się, butnym, chełpliwym, a z drugiej strony niezorganizowanym, kłótliwym, pijanym i bezmyślnym. Te stereotypy spotykamy na Łotwie (więcej: Boldane, Demski 2005) i na Węgrzech - omawiane np. w pracy przedstawiającej wpływy innych kultur na wyrażenia funkcjonujące w języku węgierskim w końcu X I X wieku (Toth 1994). Wstępne wnioski należałoby oczywiście uzupełnić, zmodyfikować i zweryfiko¬ wać w toku dalszej analizy większej ilości danych. Można jednak stwierdzić, że te tendencje i stereotypy etniczne znalazły swój wyraz także w karykaturach. Z porównania przedstawionych tu map pochodzących z dwóch krajów można wyciągnąć wnioski dotyczące stopnia zainteresowania danymi państwami czy narodami - odzwierciedla go szczegółowość detali. Wynika z tego również, że im dalej od centrum położone są obiekty, tym bardziej stereotypowe stają się wyobra¬ żenia na ich temat. To jeden typ stereotypu. Drugi jego rodzaj kształtuje się nie z braku bezpośrednich informacji, ale przeciwnie - na podstawie długoletnich do¬ świadczeń wynikających z bezpośrednich kontaktów np. między sąsiadami. Moż¬ na przyjąć, że wyobrażenie zależy od intensywności doświadczeń istotnych dla mieszkańców danego regionu, od okoliczności, w jakich karykatura powstawała oraz jej celów. Odpowiada to zróżnicowaniu pomiędzy znaczeniami zakorze¬ nionymi i ugruntowanymi w powszechnych, materialnych, relacjach społecznych 14 1 4 Twierdzę tak na podstawie karykatur, które nie zostały przedstawione w tym artykule, z który¬ mi jednakowoż się zapoznałem. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 113 i praktykach kulturowych, a sferą znaczeń o rodowodzie bardziej językowym niż płynącym z konkretnych doświadczeń . Obecność odpowiedników przedstawia¬ nych obiektów w życiu społecznym, a przez to wyższy stopień konkretyzacji ich obrazu, czyni je bardziej znaczącymi dla odbiorcy, a stereotypy głębiej zako¬ rzenionymi niż w wizerunkach oderwanych od „namacalnych" odniesień do istot¬ nego doświadczenia zbiorowości. W zależności od sposobu przedstawienia - będącego odpowiednikiem relacji społecznych - „inny" występuje jako zagrożenie, jako posługujący się niezro¬ zumiałymi wartościami, jako niezasymilowany element. Im ostrzejsza jest kary¬ katura, np. posługująca się przedstawieniami zdehumanizowanymi, tym dalej na skali obcości znajduje się tak symbolizowana grupa etniczna. W zaprezentowanych tu karykaturach widoczne są różnice między przedsta¬ wieniami tworzonymi przez liberalne pismo wydawane w imperium zajmującym duży obszar Europy, a karykaturami powstałymi w małym państwie wkrótce po jego uzyskaniu niepodległości, a więc zagrożonym w swojej integralności i zmu¬ szonym do udowadniania prawa do istnienia. 15 WNIOSKI Analizując kilka wybranych karykatur widzimy na co Węgrzy i Łotysze zwra¬ cali uwagę w przedstawianych obrazach „innych". Były to przede wszystkim sytuacja polityczna w Europie oraz style życia (mapy na ryc. 1, ryc. 3), relacje etniczne (ryc. 2), procesy asymilacji (ryc. 5) oraz problemy graniczne (ryc. 4). W przypadku przedstawień dotyczących Anglii, Francji i Niemiec, obserwacje Węgrów i Łotyszy były zbliżone. Odwoływały się w ten sposób do takich wymia¬ rów życia społecznego jak polityka, zjawiska społeczne (asymilacja, madziary¬ zacja), a w mniejszym stopniu do stylu życia danego kraju. Skoro żart ma służyć obnażaniu funkcjonowania dominujących dyskursów spo¬ łecznych, to jakie dominujące dyskursy obnażają przedstawione wyżej karykatury? Skok Polaka w stronę Łotwy (ryc. 4), z jednej strony zagraża granicom Łotwy, co znajduje swoje odniesienia w sporach granicznych między obu krajami, jak również we wspieraniu przez Polskę praw ziemiaństwa polskiego w Łatgalii. Z drugiej jednak - jego obraz narysowano tak, że równocześnie odsłania on słabość pań¬ stwa polskiego widzianą przez autora karykatury (stary karabin, szabla, opadające spodnie). W interakcji Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2) żart unaocznia różnice między polityką rządów elit (zabieganie Czechów o względy Węgier), a naturalną bliskością i skłonnością ku sobie narodów czeskiego i słowackiego. Karykatury łotewska (ryc. 4) i węgierskie (ryc. 2, ryc. 5) służą budowie jed¬ ności każdego z tych narodów, ale odsłaniają równocześnie aktualne napięcia spo¬ łeczne takie jak spory graniczne, procesy asymilacji, czy madziaryzację mniejszości 1 5 Paul Willis zwrócił uwagę na odrębności znaczeń posiadających nośniki fizyczne (pozajęzykowe) i językowe (2007). �114 DAGNOSŁAW DEMSKI rumuńskiej. Wynika z tego, że punkt widzenia autorów karykatur mający źródło w od¬ miennych doświadczeniach i kontekście kulturowym wpływa na obrazy „innego". W kategorii obrazów „innych" grup etnicznych trudno dostrzec wspomniany wyżej mit nowoczesności - ciągłego podważania tego, co stare. Tego typu wątki obowiązywały w żartach na temat modernizacji, natomiast w kwestiach etnicz¬ nych karykatury owego czasu stały na straży tradycji i jedności grupy. O ile w łotewskich pismach satyrycznych nie znalazłem obrazów podejmujących temat łotyszyzacji mniejszości, to jednak w karykaturach (np. ryc. 5) zamieszczonych w liberalnym piśmie satyrycznym Borsszem Janko, obrazy madziaryzacji nie słu¬ żyły budowaniu jedności, lecz raczej odsłaniały drugą stronę procesu asymilacji mniejszości etnicznych - ich protesty i niezadowolenie . Wydaje się, że karykatury mogą stanowić źródło badań etnograficznych, ponie¬ waż zawierają znaki dystynktywne, postawy sugerujące działania i scenki interakcji między członkami różnych narodowości. Choć uważam, że porównanie materia¬ łów z kilku kręgów kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej może dostarczyć pewnych danych i umożliwić wstępne refleksje i konkluzje, podsumowując, chciał¬ bym postawić pytanie, na które nie mam jeszcze gotowej odpowiedzi: czy wszyscy jesteśmy zakładnikami własnych tradycji kulturowych i czy każda kultura wytwa¬ rza własną prawdę o świecie? W karykaturach przedstawiających interakcje między przedstawicielami różnych grup etnicznych najczęściej pojawiają się sytuacje należące do kategorii relacji między grupami, będące na ogół odzwierciedleniem aktualnych problemów np. nieporozumień granicznych polsko-łotewskich, polsko-litewskich; zmian sytuacji społecznej w krajach bałtyckich po uzyskaniu przez nie niepodległości, czy szerzej konfliktów między narodami. Porównanie kilku karykatur, z których jedne traktują o stosunkach sąsiedzkich, a inne skupiają się na szerszych zjawiskach europejskich otwiera perspektywę po¬ znania różnych poziomów stereotypizacji etnicznej w rozważanych karykaturach. Stwarza też szansę na odnalezienie w nich elementów uniwersalnych, oderwanych od aktualnych wydarzeń, chociaż także wyrażanych na gruncie lokalnym. Karykatury należą do rzeczywistości społecznej i kulturowej. Są jednym z wielu nośników kultury - graficznym zapisem, skierowanym do stosunkowo wąskiej grupy odbiorców, ale jednocześnie odbiciem relacji społecznych w danej rzeczy¬ wistości oraz relacji etnicznych. Porównanie karykatur prowadzi mnie do przekonania, że wizja świata w nich przedstawionego zależy zarówno od pozycji, jaką zajmuje jej twórca, jak i od jego punktu widzenia zakorzenionego w osobistych doświadczeniach. To, co wydaje się znane i jedyne w kręgu danej kultury, traci swoje znaczenie dla członków innego kręgu. Oznacza to, że istotne wyobrażenia wymagają „zaczepienia" poza języ¬ kiem, w doświadczeniu zbiorowym, stąd bierze się ich zróżnicowanie. 16 1 6 Pochodzące z nieco późniejszego okresu (od 1893 r.) karykatury pisma satyrycznego Herko Pater, reprezentującego kręgi chrześcijańskie, w kwestii obrazów grup etnicznych w większym stop¬ niu służyły budowaniu jedności narodowej Królestwa Węgier. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 115 Intencją karykatur „innych" było ustalanie tożsamości etnicznej oraz wyra¬ żanie dystansu wobec zbiorowości dominującej poprzez redukowanie rzeczy¬ wistości do schematycznych obrazów, łatwo rozpoznawalnych przez odbiorców. Zbiór kilku znaków definiował „charakter" obcego, a przedstawienia stanowiły katalog jego cech, odpowiadający stereotypom obecnym w lokalnym obiegu. Za tymi identyfikatorami „innych" grup etnicznych nie widać indywidualności jednostek. Tematami karykatur są interakcje przekładające się na zjawiska spo¬ łeczne obecne w fazie formowania się państw narodowych na Węgrzech (np. ma¬ dziaryzacja, germanizacja Węgrów, modernizacja, asymilacja, dyskurs nowego ze starym, czy nowe kontra zacofany mieszkaniec Mucsan) i podobnie na Łotwie (modernizacja, asymilacja). Spośród innych tematów dla etnografa, obecnych w karykaturach niezamieszczonych w tym artykule - można wymienić charakterystyczne dla „innych" elemen¬ ty obyczaju, osobliwości rytuałów, obrzędów (np. pogrzeby), zabobony, odmien¬ ności prawa lokalnego (np. Cyganie), scenki z zabaw (np. karczma), specyficzne obiekty wartościowane przez „innych", czy przymioty charakteru narodowego. Jak widać, repertuar tematyki powiązanej z etnicznością pojawiającej się w kary¬ katurach jest bogaty. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", WUJ, Kraków. B o l d a n e I l z e , D e m s k i D a g n o s ł a w 2005, Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 57-86. B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1935, Megalomania narodowa, Rój, Warszawa. C o n n e r t o n P a u l 1992, How societies remember, Cambridge University Press, New York-Cam¬ bridge. D o u g l a s M a r y 2007, Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. G a r l i c k i A n d r z e j 2004, Tło historyczne, [w:] Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska 1914-1939, kwiecień-czerwiec 2004, Muzeum Karykatury w Warszawie, s. 11-13. G y o n g y K a l m a n 2008, Magyar karikaturistdk adat-es szignótdra 1848-2007, Abra KKT, Budapest. H e r z f e l d M i c h a e l 2007, Zażyłość kulturowa. Poetyka społeczna w państwie narodowym, WUJ, Kraków. O b r ę b s k i J ó z e f 1936, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2, s. 1-24. S z t o m p k a P i o t r 2005, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, PWN, War¬ szawa. T ó t h B e l a 1994 [1901], Szdjrul szdjra. A magyarsdg szdllóigei, Akademiai Kiadó, Budapest (Reprint). W i l l i s P a u l 2007, Wyobraźnia etnograficzna, WUJ, Kraków. Z n a n i e c k i F l o r i a n 1930/31, Studia nad antagonizmem do obcych, Przegląd Socjologiczny, t. 1, nr 2-4. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI DAGNOSŁAW DEMSKI IMAGES OF THE 'OTHER' I N ETHNIC CARICATURES - SUBJECT FOR ETHNOGRAPHER? Summary The article compares several ethnic caricatures published in the satirical press between second half of the 19th and first half of the 20th centuries. It suggests how to study the caricature of the Other in social context. The basic premise is that images of the Other reflect the dynamic of social division. So the task for researcher is to grasp categories, which emerge and strengthen the sense of belonging, and thus to grasp specific lines of social division. Categories, integrated as subjective feelings, always get the more substantial expression: outer signs distinguishing members of the par¬ ticular collective from those beyond it. Set of signs has identity functions and makes a simplified picture of the group members consisting of external elements like: dress, physical features, and attributes concerning the values perceived as meaningful for Others. Such image is a reflection of the dynamics working between two groups. And under such frame an image goes under transforma¬ tion into a stereotype - from a device originally served to keep social distance and to strengthen the group coherence, into an image often detached from original reality and 'hanging in the air'. Author focuses on ethnic images only and proposes three research perspectives. First, attempt to decode the viewpoint of the caricaturist (e.g. Poles in the eyes of Hungarians). Second, to compare the mutual images made by the neighboring nations (e.g. Poles and Lithuanians in caricatures). Third, to compare particular themes, objects and elements corresponding in several cultures (e.g. Gypsies or assimilation in caricatures of Central and Eastern European countries). Each perspective enables focus on the different aspect of the images of the Other in caricatures, and reveal the various coincidences between images and the social and cultural contexts. Each figure drawn by caricaturist is equipped with distinctive signs and particular posture, frozen in motion, thus representing their popular roles in ethnic interactions. Comparing ethnic caricatures it might be said that attention of their authors focused on political situation in Europe and lifestyles (on maps), as well as ethnic relations, border disputes and social phenomena (e.g. assimilation). Figures presented in the article are used to build the unity of the state, but also disclose the areas of social tensions. Myth of modernity is present in caricatures depicting the local peculiarities of moderni­ zation, but ethnic caricatures from official press guard tradition and unity. In the liberal Borsszem Janko journal the images of magyarization (assimilation to Hungarian culture) reveal the dark side of assimilation of minorities in Hungary in the end of 19 century - their protests and discontent. Comparison of ethnic caricatures from distinct countries, brings to the conviction that worldview depends on position occupied by artists in the society, and on individual viewpoints rooted in personal experiences. That what seems to be well-known and exceptional in one cultural, might have no meaning for the other group. It means that meaningful images demand 'reflection' beyond the sphere of language and are embedded in the collective experience. th D.D. Adres Autora: Dr Dagnosław Demski Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: sanosara2@yahoo.ca � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16c5a0f6c4a73c643f479ce8bdbe4143.pdf bae99052d6148902b920fc856500a9dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4395 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa malarstwo ludowe - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4089 Title A name given to the resource Obrazy na płótnie i papierze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.4; s.195-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY NA PŁÓTNIE I PAPIERZE (WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA) Zdecydowana w i ę k s z o ś ć o b r a z ó w n a papierze i p ł ó t n i e , k t ó ­ re m o ż n a b y ł o s p o t k a ć w c h ł o p s k i c h izbach w X I X i na p o c z ą t k u XX w . w y k o n a n a b y ł a przez wyspecjalizowane w a r s z t a t y l u b przez m a ł o m i a s t e c z k o w y c h m a l a r z y . P ł o d y i c h p r a c y d o c i e r a ł y W o b u grupach m a m y do czynienia z n a w i ą z y w a n i e m określonych ludowych tradycji estetycznych. do W pierwszej — z ich f o r m ą r e l i k t o w ą , n i e ś w i a d o m ą , w drugiej — ze ś w i a d o m y m p o s ł u ż e n i e m się m u z e a l n y m i w z o r a m i . na wieś — kupowane przez p i e l g r z y m ó w w miejscach odpusto­ W grupie trzeciej więź z t r a d y c y j n ą s t y l i s t y k ą jest j e d n a k w y c h i c u d o w n y c h , na j a r m a r k a c h , odpustach l u b t e ż o d w ę d r o ­ n i e u c h w y t n a . N i e s p o t y k a m y jej b o w i e m w malarstwie ś w i e c k i m , w n y c h k r a m a r z y s p r z e d a j ą c y c h , a n i e k i e d y m a l u j ą c y c h na po­ o p i s o w y m : p e j z a ż u , i l u s t r a c j i wiejskiego ż y c i a , portrecie n a j b l i ż ­ czekaniu ż ą d a n y szych (z r e g u ł y — m a t k i , rzadziej ż o n y ) . Obrazy t a k i e m i e s z c z ą temat. O b r a z y dla l u d n o ś c i wiejskiej r ó ż n i ł y się o d w y k o n y w a n y c h się c a ł k o w i c i e w k o n w e n c j i m a l a r s t w a amatorskiego. Z l u d o w ą dla mieszczan, b y ł y strojniojsze, malowane p ł a s k o , schematycz­ t r a d y c j ą nic ich nie w i ą ż e : ani p o w ó d powstania, ani f u n k c j a nie, jaskrawo w kolorystyce, bogate w s t y l i z o w a n ą we w n ę t r z u , a n i t e m a t y k a , ani f o r m a , a n i s p o s ó b ornamenty­ wykonania. k ę w y s t ę p u j ą c ą w tle i na szatach . T y p o w o ś ć r o z w i ą z a ń ikono­ P o d s t a w ą takiego m a l a r s t w a jest b o w i e m ś w i a d o m a i u k i e r u n ­ graficznych kowana 1 i formalnych ułatwia ustalenie miejsc powstania w i e l u t y c h o b r a z ó w . M a l o w a n o je w w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h k u l t u 2 — C z ę s t o c h o w i e , K a l w a r i i Zebrzydowskiej, Odporyszowie i i n . „ L u d o w o ś ć " m a l a r s t w a p o l e g a ł a więc n a p o d p o r z ą d k o w a n i u obserwacja natury, k t ó r a przecież w sztuce ludowej n i g d y nie m i a ł a miejsca. T o t e ż d o ś w i a d c z e n i e s z t u k i opartej n a kanonio, schemacie, k o n w e n o j i — okazuje się w t a k i m malar­ stwie b e z u ż y t e c z n e . Cóż w i ę c pozostaje innego, co p o z w o l i ł o b y ich u j ę c i a u p o d o b a n i o m e s t e t y c z n y m wiejskiej k l i e n t e l i , a t a k ż e n a m dostrzec k u l t u r o w ą o d r ę b n o ś ć takiego malarstwa? na prostocie r o z w i ą z a ń , d y k t o w a n y c h z a r ó w n o o r g a n i z a c j ą pra- że w n i k l i w a analiza g r u p y „ w i e j s k i e j " w plastyce a m a t o r ó w po­ Sądzę, oy, j a k i m o ż l i w o ś c i a m i w y k o n a w c y . Organizacja praoy z w i ą z a ­ z w o l i ł a b y w y r ó ż n i ć pewne cechy, w y n i k ł e z i n n y c h n a w y k ó w na z a ś b y ł a z s e r y j n ą zasadę: zdobniczych i k o l o r y s t y c z n y c h , a m o ż e i c h a r a k t e r u pracy na w k ł a d z i e pra­ r o l i , innej więzi z p r z y r o d ą — ale b ę d ą t o raozej cechy drugo­ p r o d u k c j ą — realizowała więc m a k s i m u m e f e k t u uzyskanego p r z y m i n i m a l n y m r z ę d n e , nie d a j ą c e p o d s t a w y do w y r ó ż n i a n i a tego rodzaju malar­ cy i ś r o d k ó w . ciążące s t w a nawet w najszerzej p o j ę t e j k a t e g o r i i z w i ą z k u ze s z t u k ą l u ­ malarstwo d o w ą . Dlatego t e n rodzaj m a l a r s t w a „ a m a t o r s k i e g o " p o m i n i e ­ ś w i e c k i e w postaci o b r a z ó w . Obraz z r e g u ł y p r z e d s t a w i a ł tema­ m y w dalszych r o z w a ż a n i a c h , p o z o s t a j ą c p r z y d w ó c h grupach t y k ę s a k r a l n ą : M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m , Jezusa, ś w i ę t y c h uprzednio w y m i e n i o n y c h . Pomijając p o s z c z o g ó l n o niewielkie g r u p y l u d n o ś c i , k u wzorom kultury miejskiej, na w s i nie i s t n i a ł o i t d . Obraz służył w i ę c k u l t o w i i w innej formie nie w y s t ę p o w a ł w wiejskiej c h a ł u p i e . Malarstwo o tematyoe religijnej już w siedemdziesiątych G r u p y te w zasadzie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł e m na t e c h n i k i , co w i ą ż e się przede w s z y s t k i m z f a k t e m , iż obrazy na szkło p o w ­ stosunkowo w c z e ś n i e , bo l a t a c h u b . stulecia, zaczęło zanikać, s t a ł y po przerwie n i e m a l 70—80 letniej z inspiraoji z e w n ę t r z n y c h , n a t o m i a s t obrazy o charakterze ludowo-naiwnym na papierze u s t ę p u j ą o placu l i t o g r a f i o m i oleodrukom. N a l e ż a ł o więo do dzie­ i p ł ó t n i e tworzono s ą przez nielicznych „ s a m o r o d n y c h " m a l a r z y , d z i n , k t ó r e o b u m a r ł y jeszoze w okresie n a j w i ę k s z e g o j a k o ich w y p o w i e d ź osobista, d y k t o w a n a przede w s z y s t k i m we­ rozwoju s t r o j u i zdobnictwa. W ł a ś n i e t o z d o b n i c t w o ( w y c i n a n k i , k w i a t y wnętrzną potrzobą, twórczym imperatywem. papierowe) j a k b y w t ó r n i e „ u ł u d o w i ł o " wieszane na ś c i a n a c h ob­ razy litograficzne, d o d a j ą c i m w a r s t w ę swojskiej dekoracji. Obrazy na papierze i płótnie S ą d z ę , że w ł a ś n i e z tego p o w o d u w n i e l i c z n y c h p r z y k ł a d a c h wiejskiej t w ó r c z o ś c i malarskiej z okresu m i ę d z y w o j e n n o g o (Ja- W s y t u a c j i , gdy barwne reprodukcje m a l a r s t w a k o ś c i e l n e g o noozko, B a r a ń s k a - D z i ę c i o l o w s k a ) m a m y do czynionia z k o n t y ­ są tanie i ł a t w o d o s t ę p n o , s t r a c i ł o sens r ę c z n e i c h malowanie. n u a c j ą p o d s t a w o w y c h zasad f o r m a l n y c h t y p o w y c h dla ludowej T y m bardziej, że w ł a ś n i e k u p n e w y o b r a ż e n i a M a t k i Boskiej czy s z t u k i zdobniczej (symotria, d e k o r a c y j n o - k o n w o n e j o n a ł n e trak­ Jezusa s p e ł n i a j ą p o s t u l a t y masowego odbiorcy wiejskiego i m i e j ­ s k ł o n n o ś ć do o r n a m e n t y k i , a n a t u r a l i z m ) — a l j skiego. S ą b o w i e m „ j a k ż y w o " , kolorowo, konwencjonalne, w y ­ towanie k o l o r u , j u ż nie ze s t y l i s t y k ą d a w n y c h o b r a z ó w w y k o n y w a n y c h dla l u d u . idealizowane. M a l a r s t w o w s p ó ł c z e s n o nie jest więc p r z e d ł u ż e n i e m ż y w y c h Czy jest wobec togo miejsce na t w ó r c z o ś ć m a l a r s k ą o chai'ak- jeszcze t r a d y c j i , r ó ż n i się zdecydowanie o d m a l a r s t w a dawnego, terzo r e l i g i j n y m ? Jest, alo na t w ó r c z o ś ć o oochach osobistych, nawet w t e d y , g d y —• j a k w obrazach na szkle — pozornie w y ­ p o w s t a ł ą przede w s z y s t k i m dla siebie, z głębokiej daje się n a j b l i ż s z e p o t r z e b y . P o m i j a j ą o obrazy na szkle, bo to i n n a sprawa, o k t ó ­ dawnemu. W y r a ź n i e dostrzegalna staje się cezura m i ę d z y t r z e m a r o ­ dzajami m a l a r s t w a w y s t ę p u j ą o y m i obecnie na w s i . Pierwsza gru­ pa wownętrznej rej b ę d z i e m o w a w cz. I V , w s p ó ł o z e s n e m a l a r s t w o religijne jest t w ó r c z o ś c i ą w y n i k a j ą c ą z rzeczywistoj p o t r z e b y i n t e r p r e t a c j i re­ t o obrazy o t r e ś c i a c h r e l i g i j n y c h , malowane z p o t r z e b y we­ l i g i j n y c h t r e ś c i . Jest ono ś w i a d e c t w o m , a nawet i f o r m ą p r z e ż y ć w n ę t r z n e j , przede w s z y s t k i m dla siebie, sceny g r a w i t u j ą c e w kie­ r e l i g i j n y c h , a k t e m w i a r y , p o s ł a n n i c t w a , w k t ó r y m z a w a r t y jest r u n k u , k t ó r y n a z y w a się zazwyczaj „naiwnym". stosunek D r u g ą g r u p ę s t a n o w i t w ó r c z o ś ć ś w i a d o m i e s t y l i z o w a n a na dawną „ludową", zewnętrznej w y k o n y w a n a przede w s z y s t k i m z do ś w i a t a , do w a r t o ś c i m o r a l n y c h , do transcenden­ tnych przeżyć i doznań. inspiracji Potwierdza to twórczość D o r o t y L a m p a r t , Nikifora, Michała i dla odbiorcy miojskiogo, inteligenckiego (ściślej M a z u r k a , M a r i i W i ś n i o s , K a t a r z y n y G a w ł o w e j czy J ó z e f a F r a n u - m o ż n a b y to o k r e ś l i ć : dla inteligencji, k t ó r a nie jest b e z p o ś r e d n i o siaka, m a l u j ą c y c h pochodzenia d ł a siobie. J o ż e ł i p o d e j m o w a l i t e m a t y k ę s a k r a l n ą , to nie dlatego, c h ł o p s k i e g o , b ą d ź b ę d ą o n i ą —• n a d a ł zachowuje z p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , przede w s z y s t k i m u c z u c i o w ą więź z k u l t u r ą l u d o w ą ) . D o tej g r u p y zaliczyć trzeba że b y ł t o j e d y n y d o s t ę p n y i m s p o s ó b pozyskania obrazu, do k t ó ­ cało obecno m a l a r s t w o na szkle. rego m o g l i b y się m o d l i ć , obrazu, k t ó r y b y s p e ł n i a ł konwencjo- 195 �Zofia B a r a i i s k a - D z i ę c i o l o w s k a , Lubiczlco, g m . G r ę b o s z ó w , w o j . t a r n o w s k i e : i l . 1. Śn\ Barbara wśród lilii, farba k l e j o w a / t e k t u r a , w y r u . 4 9 x 3 8 , 5 c m . 1937 г . ; i l . 2. Sw. Anna z Matką Boską, farba k l e j o w a / t e k t u r a , w y m . 47,5 x 36 c m . 1937 r. n a l n ą rok; о!('л\<>су]п%. K a ż d y z n i c h m ó g ł t a k i obraz k u p i ć , jeśli n a i w n o ś c i ą u j ę c i a ś w i ę t e j sceny p r z e s ą d z a o szczególnej poetyce jednak p o d e j m o w a ł tych obrazów. t e m a t sakralny, c z y n i ł to, b y d a ć w y r a z s w y m emocjom, potrzebie bardziej a k t y w n e g o p r z e ż y c i a t r e ś c i A l o o k o ł o 1935 r. m a l a r k a z a m i l k ł a . W y s z ł a za m ą ż , prze­ r e l i g i j n y c h . T w ó r c z o ś ć s t a w a ł a się w ó w c z a s a k t e m m o d l i t w y , roz­ n i o s ł a się do innej w s i . P r z y j ę ł a nazwisko D z i ę c i o ł o w s k a i ani m y ś l a n i e m o sprawach n a j w a ż n i e j s z y c h , obraz — m o r a l i t e t o m . w głowie jej nie p o s t a ł o malować w ł a s n o r ę c z n i e religijne ob­ mające razy, k t ó r e wszyscy z a m o ż n i e j s i gospodarze k u p o w a l i ; k t ó r e po­ na eelu t y l k o p r o d u k c j ę o b r a z ó w dla w s i . Jest niepotrzebne. W y ­ w i n n o się k u p o w a ć . S t a ć j ą b y ł o p r z e c i e ż na t o . M ą ż b y ł stolarzem p a r ł a jo litografia, drukowane reprodukcje k o ś c i e l n y c h o b r a z ó w . a wieś L u b i c z k o , c h o ć t y l k o o 7 k m o d l e g ł a o d Z a l i p i a , z a r z u c i ł a Ł a t w e do nabycia w o d p u s t o w y c h k r a m a c h i u j u ż dawne, t r a d y c y j n e zdobienie. Xie istnieje j u ż j e d n a k ludowe malarstwo sakralne wędrownych s p r z e d a w c ó w lepiej z a s p o k a j a j ą dewocyjne i estetyczne p o t r z e b y Dzięciołowska całkowicie swych umiejętności nie zapom­ odbiorcy. W z r ó s ł z r e s z t ą niepomiernie p o z i o m ż y c i a i nie stanowi n i a ł a . M a l o w a ł a , ale j u ż inaczej, bardziej „ m i e j s k o " . G d y w la­ na ogół ż a d n e g o p r o b l e m u nabycie takiego samego obrazu, j a k i t a c h s z e ś ć d z i e s i ą t y c h odnaleziono j ą , i n i e m a l r ó w n o c z e ś n i e B H Z m a j ą m i e s z k a ń c y miast. ,,Desa" oraz kolekcjoner L u d w i g Z i m m e r e r poprosili j ą o p r z y ­ T y l k o najbiedniejsi, k t ó r y c h nie s t a ć na M a t k ę B o s k ą w zło­ conych ramach, zmuszeni s ą sami n a m a l o w a ć jej wizerunek. G d y b y j e d n a k m o g l i k u p i ć g o t o w y obraz — niechybnie b y t o uczynili. s ł a n i e swych o b r a z ó w — u c z y n i ł a t o s k w a p l i w i e . Z i m m e r e r o w i p r z y s ł a ł a d o ś ć marnie n a m a l o w a n ą k o p i ę Słoneczników Poproszono O b r a z ó w d e w o c y j n y c h nie maluje się ,,dla m i a s t a " . Nie s t a ł y się p r z e d m i o t a m i d e k o r a c y j n y m i — j a k r z e ź b i o n e ś w i ą t k i , V a n Go- gha. j ą w ó w c z a s , a b y s p r ó b o w a ł a w r ó c i ć do swych d a w n y c h o b r a z k ó w . N i e b y ł o to ł a t w o . stylu Dzięciołowska p r ó b o w a ł a j o d n a k s t a ć się na p o w r ó t B a r a ń s k ą . U s i ł o w a ł a n a ś l a ­ stawiano obok k o l o r o w y c h p t a s z k ó w na p ó ł k a c h z k s i ą ż k a m i . d o w a ć s a m ą siebie sprzed lat. N i e w y c h o d z i ł o to dobrze. Dener­ Jedynie obrazy na szkle p r z e s z ł y kulto­ w o w a ł a s i ę , a nawet p r z e s t a ł a na pewien czas m a l o w a ć . P ó ź n i e j wej do estetycznej, ale b y ł o to m o ż l i w e dlatego, że p o j a w i ł y się z n ó w s p r ó b o w a ł a . S i ę g n ę ł a po w z o r y do plansz z k s i ą ż k i Seweryna w s p r z e d a ż y j u ż w t e d y , gdy o d blisko w i e k u p r z e s t a ł y b y ć po­ Polskie trzebne na w s i . P o j a w i ł y się na fali znaleźć formułę ewolucję od funkcji p a m i ą t k a r s t w a i m o d y na cepeliowską sztukę ludową. malarstwo ludowe ( i l . 3, 4). J e d n a k dekoracyjną organizującą trudno całość. jej było Wydzielała w kwadracie ś w i ę t ą s c e n ę , m a l o w a n ą t r o c h ę nieporadnie, p o t e m Jeden z n a m t y l k o l i c z ą c y się p r z y k ł a d ludowego malarstwa o t a c z a ł a j ą szerokim obramieniom k w i a t ó w i roślin. W y c h o d z i ł o na papierze, przeznaczonego dla o d b i o r c y inteligenckiego, ma­ to n i e ź l e , ale b r a k b y ł o w t y c h k a r t o n a c h dawnej p o e t y k i , b r a k larstwa podejmującego wątki religijne. S ą to obrazy Zofii U r o d z i ł a się ona w 1907 r o k u w Z a l i p i u . J a k o malowała ściany s p a j a j ą c e j całość ż y w i o ł o w e j o r n a m e n t y k i (por. i l . 1, 2). B y ł y to w ł a ś c i w i e w y p r a c o w a n i a na zadany t e m a t . Proszono j ą , by ma­ В a r a ń s к i e j - 1) z i ę с i o ł o w s к i e j . dziewczyna l o w a ł a j a k n i e g d y ś , więc p r ó b o w a ł a . d o m ó w , dekoracyjno k a r t o n y , ś w i ę t e obrazy. A l e w m ł o d o ś c i t w o r z y ł a na „ l u d o w o " , g d y ż b y ł t o jej na­ W t r z y d z i e s t y c h l a t a c h z a i n t e r e s o w a ł się n i ą Tadeusz Seweryn t u r a l n y s t y l , jej estetyka. N i e c h c i a ł a w ó w c z a s , a pewnio i nie i n a m ó w i t, b y w y k o n a ł a k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w dla M u z e u m E t ­ bardzo u m i a ł a m a l o w a ć inaczej. Teraz z a ś w r a c a ł a do „ l u d o w o ś c i " nograficznego w K r a k o w i e . N a m a l o w a ł a . D o dziś obrazy te w i ­ z n a m o w y , j a k do k o n w e n c j i , k t ó r a przez te t r z y d z i e ś c i ł a t prze­ szą w m u z e a l n y c h salach. Jest w n i c h z a d z i w i a j ą o e stała już być j e j warstwy ornamentalnej i tematycznoj, żywiołowa zespolenie dekoracyj­ n o ś ć . W ł a ś n i e t a d e k o r a c y j n o ś ć w p o w i ą z a n i u z nieco d z i e c i ę c ą 196 konwencją. M a l u j e , ale dla m i e j s k i c h i n s t y t u c j i , nie dla siebie, n i e dla otoczenia. Maluje z r e s z t ą coraz sprawniej. Raz t y l k o podjęła �I I . 3. Z. B a r a ń s k a - D z i ę c i o l o w s k a Matka Boska z Dzieciątkiem, niowo j . Matka Вояка Gromniczna, t e m a t n o w y , k t ó r y ujęła c a ł o ś c i o w o , r o z w i ą z u j ą c t e m p e r a / k a r t o n , w y m . 5 3 x 4 2 , 5 cm. I ) . 4. Obraz z M a ł o p o l s k i p o ł u d ­ ol./pł., w y m . 6 8 x 5 3 c m . 2. p o l . X I X w . go na, zasa­ w k t ó r y pakuje się m a s ł o . N a j c h ę t n i e j maluje p r z y pomocy zgnie­ dzie obrazka, otoczonego k w i e t n ą b o r d i u r ą . B y l to obraz (wielo­ cionego, starego plastra na r e u m a t y z m . N i k t jej nie u c z y ł . Za­ k r o t n i e p o t e m p o w t a r z a n y i ulepszany) p r z e d s t a w i a j ą c y częła, a b y p o m ó c synowi w odrobieniu lekcji. P ó ź n i e j malowała, Ojca Kolbego w O ś w i ę c i m i u . Obraz, w k t ó r y z a a n g a ż o w a ł a się emocjo­ j u ż dla siebie, dla p r z y j e m n o ś c i . K r y l a się z t y m . na wsi c h ł o p k a nalnie. m a l u j ą c a u w a ż a n a jest w c i ą ż za, „ d z i w n ą " . Z w ł a s z c z a że jej ob­ P o w i e d z i a ł e m , że ź r ó d ł e m religijnych inspiracji innych ma­ razy religijno daleko odbiegają, od wzorów ikonograficznych. l a r z y (na papierze, p ł ó t n i e czy dykcie) b y ł a w e w n ę t r z n a potrzeba. Dzieje się t o j e d n a k w b r e w jej w o l i . W z ó r , g d z i e ś uprzednio zo­ Czasem, j a k u К a t a r z у n у baczony, ulega z biegiem czasu n i e ś w i a d o m e j p r z e r ó b c e , ,,prze- G a w e 1 (ur. w 1895 г.), b y ł a to c h ę ć przystrojenia miejsca w k t ó r y m się mieszka, stworzenia pominaniu". sobie swego w ł a s n e g o , m a l u t k i e g o n i b y — raju. Obrazy M a r i i W i ś n i o s dalekie są od t y c h , k t ó r e akcept uje Przed paroma l a t y stara,, niezdolna j u ż do pracy, z a c z ę ł a Gawlowa p r z y o z d a b i a ć ś c i a n y swej malej izdebki. M a l o w a ł a na s p o ł e c z n o ś ć wiejska. R ó ż n i ą się t e ż od dawnego ludowego larstwa. Różnią dynamiką, t y n k u i na p a p i e r a c h : a n i o ł y , ś w i ę t y c h , M a t k ę B o s k ą ( i l . 5). K o ­ ekspresją, lorowo, d z i c c i ę c o - n a i w n o w r y s u n k u , p i ę k n e W odczuciu ś r o d o w i s k a nie są one w szczerości i de­ koracyjnej p o e t y c k o ś c i . M a l u n k i „ l u d o w e " w swej kompozycji, się nimi jak Heródek aniołkami, które rzeźbił T i staw iał obok siebie na ł ą c e , na, kamieniach w p o t o k u . z r e s z t ą ona sama. N i c nie ma w jej m a l u n k a c h z m i s t y k i , z eks­ tazy, p r z e ż y c i a m ę k i P a ń s k i e j , nic z szukania sensu istnienia, moralnych. pozbawiona, z w ą t p i e ń Wiara i wahań. Gawłowej Nic nie jest bezdyskusyjna, zakłóca pierwiastka, ma­ tematu, dekoracyjnego. „ l u d o w o " . Są obce, raczej dziwne, j a k wszystko co r o b i W i ś n i o s . N i e w y k o n u j e ona b o w i e m M a l a r k a zabiega, j e d n a k o uznanie. Wcale nie chce b y ć pro­ gramowo „ z g r z e b n a , " . A b y p o k a z a ć s w ą s p r a w n o ś ć , r o b i kopie z p o c z t ó w e k , r e p r o d u k c j i , maluje sceny l e ś n e i egzotyczne ( i l . 9). R e l i g i j n o ś ć Ga,włowej jest dobra,, prosta i ufna. T a k ą jest problemów ornamentyki, ujęciem m a k a t , nie d ą ż y do zdobienia swego wnętrza,. w b a r w n o ś c i , w s y m e t r i i i r y t m i c e , która, je organizuje. Otaczała brakiem indywidualnym przekonania o sensie i ł a d z i e ś w i a t a . Takie t e ż są jej o b r a z k i . Maluje je c h ę t n i e , A l e n a p r a w d ę s o b ą jest t y l k o w t e d y , g d y się poddaje transowi malowania. Z w ł a s z c z a gdy pracuje szybko, szkicuje t y l k o s c e n ę , k t ó r ą p r z e ż y w a w d u ż y m n a p i ę c i u e m o c j o n a l n y m , w nocy, cza­ som j u ż przed ś w i t e m , zmęczona,, bliska stanom luje siebie m y ś l ą o i n n y c h . z w i d o c z n ą p r z y j e m n o ś c i ą , w c i ą ż jeszcze nie dla p i e n i ę d z y . M a ­ luje l u d z i o m , k t ó r y c h l u b i . D z i e l i się z n i m i obrazami j a k d o b r ą nowiną. Takie obrazy, robione w ł a ś n i e na ..luzie", szkicowo, na, z ł y c h papierach ( k t ó r y c h nie musi s z a n o w a ć ) m a j ą najsilniejszy w y r a z . Nie O d k i l k u l a t , gdy t w o r z y na s p r z e d a ż , stara się p r z e d s t a w i a ć halucynaeyj- n y m . Z a p o m i n a w t e d y o t y m , co p o w i e d z ą s ą s i e d z i , nie k o n t r o ­ szuka w n i c h — j a k pocieszenia. Maluje Ga,wlowa — r a d o ś c i ani sceny o d u ż y m napięciu radosnego dramatycznym, coraz t o nowe t e m a t y religijne, historyczne, obyczajowo-ludowe bolesne — biczowanie, m ę k ę , ś m i e r ć . Szuka w n i c h sensu cier­ (Krakowiacy). pienia, k t ó r e s t a ł o się w a r u n k i e m odkupienia, G d y nie jest pewna, czy intencje jej b ę d ą p r a w i d ł o w o odebrane, dodaje obrazu. Oto Arka podpis — wprost na odpowiednim miejscu Noego. W wodzie l e ż ą p o k o t e m postacie. „ J u s są z a t o p i e n i " — pisze m a l a r k a , a b y nic b y ł o w ą t p l i w o ś c i . Maria W iś n io s (ur. w 1914 r.) t w o r z y od przeszło • dwudziestu l a t , p r z e w a ż n i e ś w i ę t e obrazy, malowane a,kwarelą, również i tych, k t ó r z y te cierpienia z a d a j ą . S ą to obrazy czasem nawet mroczno, bliższe mistyce niż ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i . N a t o m i a s t w t e d y , gdy W i ś n i o s m y ś l i o s ą s i a d a c h , stara się b y ć j a k najbardziej konwencjonalna, zbliża się do b a n a ł u , naturalistyczncj poprawności. t e m p e r ą , rzadziej k r e d k ą . W y k o n u j e je na d u ż y c h arkuszach pa­ s t r o w a ć " , d ą ż ą c usilnie kowego papieru, na czystej stronie tapet, kartonie, pergaminie, świętych Przestaje do ckliwej, „wyrażać", zaczyna landrynkom a( ' j „ilu­ Imhiości przedstawień. 197 �cję d e k o r a c y j n ą , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla ludowego m a l a r s t w a . L u d o w e s ą r ó w n i e ż r z e ź b y Franusiaka, i w n i c h toż o d w o ł u j e się do bliskiego sobie d o ś w i a d c z e n i a wiejskiego. T a m j e d n a k , gdzie p u n k t e m w y j ś c i a staje się obserwaoja p r z y r o d y , jest amatorem p o d o b n y m i n n y m , a m a t o r e m — p r z y z n a j ę — m a l u j ą c y m w nieco naiwnej k o n w e n c j i . G d y b y m nie znał chłopskiego rodowodu Franusiaka, nie w y c z y t a ł b y m go w s p o s ó b p r z e k o n u j ą o y z jego k r a j o b r a z ó w . Z prac Franusiaka nie d o m y ś l i ł b y m się t o ż n a p i ę ć emocjonalnych, k t ó r e je p o p r z e d z a ł y i k t ó r y c h ofektem s ą jego r z e ź b y i obrazy. W twórczości, k t ó r ą t u o m a w i a m , emocja odgrywa rolę bardzo i s t o t n ą . M o ż e nawet nie m n i e j w a ż n ą n i ż konwencja w y ­ r a z u zwana s t y l e m . M ó w i się b o w i e m wiele o upodobaniach este­ t y c z n y c h , ale prawie wcale o charakterzo ś w i a d o m o ś c i , z w ł a s z c z a religijnej. Tymczasem w ł a ś n i e ś w i a t o p o g l ą d wydaje się n i e k i e d y najważniejszy — jako p r o d u k t k u l t u r y chłopskiej i wyraz jed­ n o s t k o w y c h p o s z u k i w a ń , k t ó r y c h granice s ą przez t ę k u l t u r ę zde­ terminowane. W t y m miejscu p o s ł u ż ę się p r z y k ł a d e m o b r a z ó w Mazurka M i c h a ł a (1903—1959). M a l o w a ć z a c z ą ł p ó ź n o , dopiero w t o d y g d y ciężko chory z d a ł sobie s p r a w ę , że zbliża się do kresu swego ż y c i a . P r a c o w a ł w o g r o m n y m n a p i ę c i u , d z i e ń i noc, k r y j ą c swe obrazy p r z e d oczami l u d z i , nawet ż o n y . W c i ą g u trzech z i m o w y c h m i e s i ę c y w y k o n a ł k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w , w zdecydowanej szości o tematyce więk­ 4 religijnej . Co c h c i a ł przez nie w y r a z i ć ? Czemu t w o r z y ł je r e s z t k a m i sił, w p o ś p i e c h u , w y ś c i g u ze ś m i e r c i ą ? Czemu w y b r a ł t a k ą w ł a ś n i e f o r m ę p r z e s ł a n i a , a nie i n n ą — b l i ż s z ą doświadczeniom swego ż y c i a ? N i e b y ł p r z e c i e ż malarzem, c h o ć z a j m o w a ł się w i e l o m a r z e m i o s ł a m i , w t y m i a r t y s t y c z n y m i . Po ojcu — u p r a w i a ł ciosiołk ę i r z e ź b i ł ś w i ę t e postacie i szopkowe f i g u r k i . B y ł zdunem, l u t n i k i o m , stolarzem i k o w a l e m . W l a t a c h d z i e c i ń s t w a i m ł o d o ś c i П. б. K a t a r z y n a G a w e ł , Z i e l o n k i , w o j , k r a k o w s k i e c h o d z i ł z w y k o n a n ą przez siebie s z o p k ą , u k ł a d a ł t e k s t y j a s e ł k o ­ wych przedstawień, m u z y k ę . W y b u d o w a ł też własnoręcznie dom i p r z y o z d o b i ł d r z w i p ł a s k o r z e ź b ą o tematyce religijnej. W po­ b l i ż u d o m u p o s t a w i ł k u ź n i ę , k o w a l e m b y ł d o b r y m i lubił to za­ T a k i e d w a bieguny, m i ę d z y k t ó r y m i r o z p i ę t a jest t w ó r c z o ś ć , widoczne s ą i u i n n y c h w s p ó ł c z e s n y c h malarzy. Franusiak Oto Józef 3 (ur. 1914 r . ) . Maluje on j a k b y w d w ó c h r ó w n o ­ l e g ł y c h k o n w e n c j a c h : amatorskiej i l u d o w e j ( i l . 10, 11). Scenki j ę c i e . N i g d y j e d n a k nie m a l o w a ł . Szukając p r z y c z y n , dla k t ó r y c h za ś r o d e k przekazania obrał właśnie malarstwo n u r t u j ą c y c h go m y ś l i i d o z n a ń , z w r ó ć m y u w a g ę na w a ż n y f a k t w jego ż y c i u . U r o d z i ł się w B r z e ż a w i e , na obyczajowe, k r a j o b r a z y — w y n i k a j ą z obserwacji ś w i a t a , z szu­ P o g ó r z u P r z e m y s k i m i p r z e ż y ł t a m 41 l a t , otoczony szacunkiem, kania trójwy­ silnie z r o ś n i ę t y ze ś r o d o w i s k i e m , m i e j s c o w y m i z w y c z a j a m i i ob­ spo­ r z ę d a m i . W l a t a c h w o j n y m u s i a ł j e d n a k swój d o m o p u ś c i ć , o s i a d ł realistycznej zasady p o r z ą d k u j ą c e j przedmioty miarowe na p ł a s z c z y ź n i e obrazu. N a t o m i a s t Matki Boskie, w i t e w k w i a t a c h , p r z y j m u j e m y za „ l u d o w e " , p o n i e w a ż Franu­ w ó w c z a s na D o l n y m Śląsku, w Ryczeniu koło Góry. Zmieniał siak p r z y j ą ł w n i c h k o n w e n c j ę b l i s k ą d a w n y m l u d o w y m obrazom. nie t y l k o otoczenie, ale i ś r o d o w i s k o k u l t u r o w e . T o , do czego P r z y j ą ł z a s a d ę dekoracyjnego p o t r a k t o w a n i a t e m a t u , p o ł ą c z e n i a p r z y w y k ł — b u d z i ł o u ś m i e c h p o l i t o w a n i a , n a r a ż a ł o go na d r w i ­ w i z e r u n k u z o r n a m e n t y k ą , p ł a s k o z d o b i ą c ą szaty i o r g a n i z u j ą c ą n y . Ze s w o j ą s z o p k ą , z a m i ł o w a n i a m i — w y d a w a ł się o d m i e ń c e m obraz. K w i a t y stylizuje, t r a k t u j e u m o w n i e , bez t r o s k i o relacje z innego ś w i a t a , r e l i k t e m czasu, k t ó r y w t y m miejscu j u ż dawno wielkościowe p r z e m i n ą ł . D z i e l i ł y go od nowego otoczenia n a w y k i k u l t u r o w e , wobec siebie i wobec realistycznie traktowanej twarzy. Ludowość s p o s ó b b y c i a , w r a ż l i w o ś ć a r t y s t y c z n a (na wiersz, m u z y k ę , p r z y ­ Marii Wiśnios dostrzegam w jej mentalności, r o d ę ) , g ł ę b o k o r o z w i n i ę t e życie duchowe, z a m i ł o w a n i e r z e ź b i a r ­ w t y m , co j ą ł ą c z y z czasem p r z e s z ł y m c h ł o p s k i e j k u l t u r y . N i e skie. B y ł y to p r z e c i e ż l a t a o k u p a c j i i powojennego n a ś l a d u j e r o z w i ą z a ń , k t ó r e odbieramy d z i ś j a k o „ s t y l " , ale spo­ t y c h ziem. L a t a raczej p o e t y k i wosternu n i ż wiejskiej sielanki. s ó b , w j a k i i n t e r p r e t u j e t e i n a t , zbliża j ą do togo, co odczuwam jako chłopską świadomość religijną i e s t e t y c z n ą . zasiedlania Czuł się samotny, w y o b c o w a n y . M ó w i ł , że jest j a k drzewo w y r w a n e z k o r z e n i a m i i rzucone na o b c ą z i e m i ę . P r z e ż y w a ł sta­ W p o j ę c i u wieloznacznym, j a k i m jest „ l u d o w o ś ć " , czasem n y depresji, p o g r ą ż a j ą c się w r e l i g i j n y c h r o z m y ś l a n i a c h . W jego zwraca n a s z ą u w a g ę aspekt p o w s z e c h n o ś c i , k i e d y indziej w y r a z listach c z ę s t o w ó w c z a s p o j a w i a j ą się s ł o w a „ m i ł o ś ć " i „ d u c h o ­ f o r m a l n y (styl) czy z w i ą z e k z p e w n ą f o r m a c j ą m y ś l e n i a i odczu­ wość". w a n i a ś w i a t a . W tej w ł a ś n i e k a t e g o r i i m ó w i ę o l u d o w o ś c i M a r i i wspomina o m i s t y c z n y m charakterze jego w i a r y . B y ł o m u c i ę ż k o , Jadwiga M a l i n o w s k a , sumienna biografka Mazurka,/ W i ś n i o s . E l i m i n a c j a szczegółu, m o n u m e n t a l i z m w y n i k ł y z p r o ­ nio u m i a ł się p r z y s t o s o w a ć do n o w y c h w a r u n k ó w , c h o r o w a ł , s z u k a ł p o r c j i i syntetycznego pomocy w szpitalu psychiatrycznym. widzenia, t r a k t o w a n i e k o l o r u dekoracyj­ nie, a nie funkcjonalno-realistycznie, h i e r a t y c z n o ś ć , s t a t y k a u j ę c i a , Psycholog p o w i e d z i a ł b y w t y m miejscu — ucieczka w cho­ wyczucie r ó w n o w a g i k s z t a ł t ó w , r y t m i k i i w a l o r ó w s y m e t r i i — r o b ę , k o n f l i k t m i ę d z y o s o b o w o ś c i ą w r a ż l i w ą , o d u ż y m poczuciu wszystko to c z y n i m a l a r s t w o p a n i W i ś n i o s bliższe k u l t u r z e , a więc własnej godności, a nowymi warunkami życia. i sztuce ludowej niż j a k i e m u k o l w i e k i n n e m u k r ę g o w i kulturo­ wemu. . . L u d o w o ś ć " Franusiaka w i d z i m y z a ś przez p r y z m a t stylu jego k w i e t n y c h M a d o n n . Przez t o , że p r z y j m u j e w nioh k o n w e n ­ 198 Mazurek m i a ł ż o n ę , troje dzieci. Bogato życie w e w n ę t r z n e r o z ł a d o w y w a ł w m o d l i t w i e , w p r z e m y ś l e n i a c h . G d y c z u ł , że opu­ s z c z a j ą go siły, z a c z ą ł m a l o w a ć . M a pewnie r a c j ę M a l i n o w s k a , g d y zastanawia się, ozy u c z y n i ł b y to pozostając w dawnym �ś r o d o w i s k u , gdzie b y l z r o z u m i a n y , gdzie czul się p o t r z e b n y . „ N a , , ( . . . ) P i e r w o t n a , dewocyjna funkcja obcj^m gruncie — pisze — gdzie r z e c z y w i s t o ś ć o d s u n i ę t a na p l a n dalszy — g ó r u j e idea w y r a ż e n i a przestała dos­ t a r c z a ć oparcia i duchowej s t r a w y , m a l a r s t w o s t a ł o się o s t a t n i ą obrazu religijnego zostaje wewnętrz­ 8 nych refleksji". — zauważa Malinowska . Mazurek f o r m ą w y p o w i e d z i i ucieczki. M o ż e b o d ź c e m b e z p o ś r e d n i m sta­ interpretuje wzorce zapożyczone z ikonografii ły się studia malarskie syna? Z d o b y w a o d b i o r c ę i cel: przekaza­ zachodniej i wschodniej. Spaja je w j e d n ą c a ł o ś ć . Czyni t o nie wszystkiego w m a l a r s k i m testamencie. Maluje j a k jak gdyby sądzę — świadomie. Nie przypadkiem też Matka — Boska w ekstazie, w p o ś p i e c h u , p r z y ś w i e c y , s ł a b n ą c z g ł o d u , „ b y z d ą ­ u p o d a b n i a się w s t r o j u , a nawet w t y p i e u r o d y do wiejskiej ko­ ż y ć " . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą o o z e k i w a ł p o w r o t u syna, aby jeden po b i e t y . P ł a s z c z zatraca p o d o b i e ń s t w o z m a f o r i o n e m , p r z y p o m i n a d r u g i m o d s ł a n i a ć p r z y k r y t e gazetami obrazy, z n a p i ę c i e m bada­ c h u s t ę . Podobnie c h ł o p s k a chusta u p i ę t a zostaje na jej g ł o w i e , j ą c w r a ż e n i e jakie a w r ą c z c e Pana Jezusa p o j a w i a się w i ą z a n k a k w i a t ó w ż y w o p r z y ­ 5 wywierają..." . Co p r z e d s t a w i a ł y te obrazy? J a k i e t o t r e ś c i p r a g n ą ł umie­ r a j ą c y c z ł o w i e k p r z e k a z a ć swemu synowi? W y o b r a ź n i a podsuwa n a m wizję Boscha, Gustava Moreau, n i e p o k ó j v a n Goghowskich p ł ó c i e n . N i c z tego. M a z u r e k s k r u p u l a t n i e malował wizerunki ś w i ę t o , M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 13), O s t a t n i ą W i e c z e r z ę , P o j m a n i e , Chrystusa p r z e d P i ł a t e m ( i l . 12), Serce Jezusa... Za­ w a r ł w n i c h ł a d u n e k swego n i o p o k o j u , t r o s k i , w i a r y i nadziei. „ P r z y ś w i e c a ł o m u , j a k m o ż n a się d o m y ś l a ć , pragnienie zawar­ cia idei m a j ą c y c h zbawczy w p ł y w n a s k ł ó c o n y c h , walczących 6 z s o b ą l u d z i — idee „ M i ł o ś c i " i „ D u c h o w o ś c i " . . . " p o m i n a j ą c a ludowe b u k i e t y . M a l i n o w s k a , o d n o t o w u j ą c to s k r u ­ pulatnie, podsumowuje. ,,(...)celem malarza było stworzenie przedstawienia j a k n a j b l i ż s z e g o sobie, uosobienie i d e i c h ł o p s k i e j Matki 9 Bożej" . Z a p o m i n a m y c z ę s t o o r o l i s z c z e g ó ł u , pozornego d r o b i a z g u , a p r z e c i e ż n i e g d y ś s p ó r o przecinek czy i n n y , p o z o r n y drobiazg, w i ó d ł do schizm, rozbicia k o ś c i o ł ó w . D l a M a z u r k a szczegół i n ­ t e r p r e t a c y j n y w i ą z a ł się z p r z e m y ś l e n i e m sensu i d o ś w i a d c z e ń jogo ż y c i a . A b y o t y m p o w i e d z i e ć i n n y m — nie potrzebował r o z b u d o w y w a ć w a r s t w y t e m a t y c z n e j , sięgać do alegorii, symbo­ l i k i , eschatologicznych w i z j i . P r z e r a s t a ł o to z r o s z t ą jogo m o ż l i ­ Nasuwa się m y ś l o B a z y l i m A l b i c z u k u , k t ó r y analogiczne w o ś c i , w y p o w i a d a ł się w i ę c i n t e r p r e t u j ą c t e m a t o k r e ś l o n y przez 7 t r e ś c i w y r a ż a w s w y m m a l a r s k i m dziele . A l e A l b i c z u k przeciw­ k o ś c i e l n ą i k o n o g r a f i ę . C h c ą c w y p o w i e d z i e ć siebie, swoje p r z e m y ­ stawia ludzkim n a m i ę t n o ś c i o m h a r m o n i ę przyrody, w p o r z ą d k u ś l e n i a — m a l o w a ł obrazy, pozornie t y l k o konwencjonalno w to- wszechświata widząc „ k s z t a ł t miłości", Mazurek zaś prowadzi matyce. n a s z ą m y ś l do spraw, w k t ó r y c h k u l m i n u j e się sens ludzkiego losu — do p a m i ę c i O f i a r y i Odkupienia. A Nikifor? życia. Było jeszcze Malowanie b y ł o dla niego sposobem, f o r m ą czymś — moralitetom, prawdą głoszoną P r z y o g l ą d a n i u t y c h o b r a z ó w w a ż n y jest nie t y l k o t e m a t i p r z e k a z y w a n ą ludziom w tysiącach małych obrazków, z k t ó ­ ikonograficzny, ale i olomenty pozornie m a ł o z n a c z ą c e , wniosio- r y c h ż a d e n nie b y ł r e p l i k ą drugiego. N i k i f o r (1895(?)—1968) w y ­ ne przez malarza. Zwróćmy na nie u w a g ę , ono to bowiem po­ rósł w k r ę g u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , k u l t u r y ł e m k o w s k i e j , i to s z e r z a j ą t r e ś c i religijne zawarte w temacie obrazu, n a d a j ą c im w a ż y ł o w d u ż y m s t o p n i u n a jego t w ó r c z o ś c i . N a j w y r a ź n i e j w i ­ odbiorcy. doczne jest t o w z a m i ł o w a n i u do dekorowania swego pomieszcze- wymiar przesłania bezpośrednio z w r ó c o n e g o do I I . G. K. G a w e ł , Chryelue w lodzi, t e m p e r a / p l y t a , w y m za­ r 66 X 83,5 "om. 29.9 �I nia i p r z e d m i o t ó w . W p o k o j u N i k i f o r a z p i ę ć d z i e s i ą t y c h l a t ( i l . 25, 26) s t a ł piec p o k r y t y g l i n ą i bielony, malarz w y r y s o w a ł na n i m siatkę „kafli", zdobiąc k a ż d y prostym ornamentem nym umieszczo­ w ś r o d k u p ł a s z c z y z n y . O r n a m e n t o w a n ą na w z ó r l u d o w y m i a ł t e ż s k r z y n i ę , w k t ó r e j t r z y m a ł wszystkie swoje malunki, w z o r n i k i i rzeczy, ornamentowana b y ł a kasetka p o d r ę c z n a , któ­ r ą z a b i e r a ł ze s o b ą w y c h o d z ą c z d o m u . N a ś c i a n a c h , w trzech c z w a r t y c h i c h w y s o k o ś c i , a m o ż e i nieco w y ż e j , p r z y k l e j o n e b y ł y t a k , że d o t y k a ł y się brzegami, d u ż e reprodukcje z czasopism oraz znalezione g d z i e ś p o r t r e t y . N i e k t ó r e jednobarwne, s p ł o w i a ­ ło, przechowywane przez d ł u g i e l a t a , inne świeżej p r o w e n i e n c j i , kolorowe, z „ P r z e k r o j u " , „ Ż o ł n i e r z a Polskiego" i i n n y c h p i s m . W zgodzie ze s o b ą w i s i a ł y , j a k ś w i ę t e obrazy, w i z e r u n k i Fran­ ciszka J ó z e f a , Piusa X I , P i ł s u d s k i e g o , R y d z a - Ś m i g ł e g o , Mościc­ kiego, B i e r u t a , Stalina, Rokossowskiego, ś w . M i k o ł a j a . O k r e ś l e ­ nia „ j a k ś w i ę t e o b r a z k i " nie w y m y ś l i ł o m . N i k i f o r w i d z ą c moje zdziwienie, iż t a k r ó ż n e o s o b i s t o ś c i zgodnie ze s o b ą k o e g z y s t u j ą na trzech ś c i a n a c h jego k r y n i c k i e g o p o k o j u , s k o m e n t o w a ł to m ó w i ą c , że w niebie t e ż wszyscy święci p r z e b y w a j ą razem. M o ­ jego zdziwienia nie z a p o m n i a ł , i po p a r u l a t a c h , g d y m i e s z k a ł przez k i l k a t y g o d n i u mnie w Warszawie, n a m a l o w a ł obrazek, na k t ó r y m po o b u stronach o k r ą g ł e g o stoliczka, na t l e s ą d e c k i e g o p e j z a ż u s t o j ą w gali przepijając m i t e n obrazek świata mundurów Józef Piłsudski i Józef Stalin, do siebie w ó d k ą , n a l a n ą do k i e l i s z k ó w . Wręczając u ś m i e c h a ł się, w i e d z i a ł p r z e c i e ż lepiej, j a k i jest porządek, a obrazek miał zapewne moje wątpliwości całkowicie rozproszyć. Dopóki sprawy s p r z ę t ó w , a nawet wnętrza, dekoracji ornamentyki bordiur niektórych dotyczyły estetyki obrazków ( i l . 20), „ l u d o w o ś ć " N i k i f o r a nie p o d ł o g a d y s k u s j i . U t r w a l o n e za m ł o d u n a w y k i , i miasteczkach pogłębione okolic żebraczą wędrówką Muszyny, pozwalały m u po wsiach identyfikować się z k u l t u r ą w s i ł e m k o w s k i c h . W y s t ę p o w a ł o t o j e d n a k t y l k o na „ n i ż s z y m " poziomie realizacji jego ż y c i a , a więc t y m , k t ó r y o k r e ś l a ł y n a w y k i ś r o d o w i s k o w e . N a „ w y ż s z y m " poziomie ż y c i a duchowego d o m i n u j ą c ą rolę o d e g r a ł y w ł a s n e p r z e m y ś l e n i a , szcze­ g ó l n a interpretacja w ą t k ó w r e l i g i j n y c h , odtwarzanych z frag­ m e n t ó w lepiej czy gorzej z r o z u m i a n y c h i z a p a m i ę t a n y c h k o ś c i e l ­ n y c h l e k c j i , a przede w s z y s t k i m z p r z e ż y c i a o b r a z ó w w i d z i a n y c h w ł e m k o w s k i c h cerkiewkach i k a t o l i c k i c h k o ś c i o ł a c h . 7 M a r i a W i ś n i o s , Rataje, g m . W ą c h o c k , w o j . kieleckie: i l . 7. Prze­ bicie boku, w y m . 1 0 0 x 5 0 c m . , i l . 8. Chrystus w grobie, w y n v 9 0 x 3 0 cm. -i 200 Malar3tw-o N i k i f o r a r ó ż n i się o d ludowego w ł a ś n i e t y m , że jest ono d y n a m i c z n ą o p o w i e ś c i ą , żywą, w y k ł a d n i ą p r a w d , do k t ó r y c h N i k i f o r sam d o s z e d ł . T a m , gdzie w ł a d z a k s i ę d z a jest p e ł n a , a k a t e c h i z m i podsta­ wowe n a u k i w s p ó l n e są w s z y s t k i m i jednoznaczne — n a s t ę p u j o �kodyfikacja świętych „zadania", z każdym obrazów. Każdy z nich w i ą ż e się w ł a ś c i w y i z a c h o w a ń . Obraz ś w i ę t y ma repertuar określono o p o w i a d a ł rzeczy p i ę k n o , straszne i w z n i o s ł e , ale i n n i , g d y j u ż modlitw z a p a n o w a ł a m o d a na N i k i f o r o w e o b r a z k i , p a t r z y l i na nie szuka­ jest w ó w c z a s symbolem, zrozumia­ ł y m dzięki n a u k o m w y n i e s i o n y m z d o m u i k o ś c i o ł a . A l e N i k i f o r nie m a l o w a ł o b r a z ó w „ d o m o d l e n i a " , o b r a z ó w konwencjonalnych. Z ułamków usłyszanych czy treści religijnych stworzył własny, konsekwentny j ą c n a i w n o ś c i t r e ś c i , p i ę k n e g o k o l o r y t u , nostalgicznego piękna k r a j o b r a z u . Tymczasem dla N i k i f o r a w a ż n a b y ł a i f o r m a artysstyczna, i t r e ś ć ideowa. O niej m y ś l a ł przede w s z y s t k i m , reszta zobaczonych b y ł a j u ż t y l k o r e a l i z a c j ą zamierzenia. R e a l i z a c j ą z n a k o m i t ą , — światopogląd jako że k r y n i o k i „ j u r o d i w y " m i a ł n i e z w y k ł y dar m a l a r s k i , po­ w y j a ś n i a j ą c y m u ś w i a t — i t o w ł a ś n i e p o k a z y w a ł w s w y c h ob­ czucie k o l o r u i ekspresji, w y ć w i c z o n o na co n a j m n i e j k i l k u d z i e ­ razach. Malowanie b y ł o b o w i e m dla N i k i f o r a f o r m ą sięciu t y s i ą c a c h n a m a l o w a n y c h przez siebie o b r a z k ó w . apostolstwa, a obrazy — m o r a l i t e t e m , p r z e s t r o g ą . S t a ł o się t e ż dla togo cięż­ W ś r ó d r ó ż n y c h t e m a t ó w b y ł y i t a k i e , do k t ó r y c h stale w r a ­ ko d o ś w i a d c z o n e g o ż y c i e m i k a l e c t w e m c z ł o w i e k a j a k b y psycho­ c a ł : N i k i f o r w i t a n y serdecznie w r ó ż n y c h domach, u c z t y mala­ terapią. Nadzieją i wiarą. r z y . . . P y t a ł e m go o sens t y c h uczt. W y j a ś n i ł , że malarz jest b l i ­ N i k i f o r chyba nie p o m y ś l a ł n i g d y , że jest kacerzem, że t o , co m ó w i , niezgodne jest z o f i c j a l n ą d o k t r y n ą . T r u d n o ś c i poro­ żej Boga, p o n i e w a ż t w o r z y , po ś m i e r c i malarze z a s i ą d ą więc p r z y w i e l k i m , w s p ó l n y m stole z Panem. M a l o w a ł t o w setkach zumienia się z l u d ź m i i n i e u f n o ś ć wobec w s z y s t k i c h a d m i n i s t r a ­ wersji. t o r ó w ziemskich k o ś c i o ł a s p r a w i ł a , że c a ł k o w i c i e w i e r z y ł głoso­ d z i a ł Pan w p o n t y f i k a l n y m n a k r y c i u g ł o w y , a p r z y p o z o s t a ł y c h Zawsze u szczytu perspektywicznie! u j ę t e g o w i w e w n ę t r z n e m u . B y ł zarazem g ł o w ą k o ś c i o ł a , k t ó r y s t w o r z y ł b o k a c h — malarze. W s k a , z y w a ł y w akoie i n t u i c y j n e g o poznania, j a k i k a p ł a n e m tego kościoła., r y n y i czarne fontazie, charakterystyczne a t r y b u t y m ł o d o p o l ­ a zarazem j e d y n y m jego w y z n a w c ą . M a l o w a ł o b r a z k i , w k t ó r y c h skiej b o h e m y , z k t 6 r A . . a e t k ^ ł . j i e . . j e s z c z c _ j a k p _ m ł o d x . _ c h ł o p i e o . n a to w y r a ź n i e stołu sie­ czarne pele­ 201 �I I . 10. Szosa do Grybowa, akwarela, w y m . 2 4 , 5 x 3 4 , 5 cm, 1963. I I . 11. Matka Boska Częstockoicska, akwarela, w y m . 3 7 , 5 x 2 4 , 5 c m . I I . 12. M i c h a ł Mazurek, R y c z e ń , g m . G ó r a , w o j . l e s z c z y ń s k i e , Matka Boska z Dzieciątkiem, ol./pł., wym. 58x43 cm. �I I . 13. M. Mazurek, Chrystus przed Piłatem, ol./karton, wyra. 69 X 96 cm. 1039 i'. Tl. 14. Л1. Mazurol W ó w c z a s to f o r m o w a ł a się jego o s o b o w o ś ć , jego w y o b r a ź n i a , jego przekonania. W i e d z i a ł , że jego p o w o ł a n i e m jest b y ć mala­ rzem, t o t e ż przez całe ż y c i e p o d k r e ś l a ł w swoim s t r o j u (rzeczy­ w i s t y m i n a obrazach) akcesoria, k t ó r e w jego p r z e ś w i a d c z e n i u w i ą z a ł y się z o s o b ą malarza. Pozbawiony w ł a s n e g o nazwiska — n a z w a ł się w ó w c z a s „ M a t e j k ą " . N i k i f o r w i e r z y ł w życie pozagrobowe. P r z e d s t a w i a ł je rea­ listycznie, j a k b y to b y ł o jeszcze jedno, t y l k o lepsze w y d a n i e ziemskiego b y t u . Święci w niebie nosili w zimie nauszniki, a b y i m nie b y ł o z i m n o , j e ź d z i l i d o r o ż k a m i n a „ b a l o n a c h " , jak za­ m o ż n i goście k r y n i c c y , g o t o w i więcej z a p ł a c i ć , aby ich nie t r z ę s ł o na w y b o i s t y c h ulicach. B a r d z o c z ę s t o u m i e s z c z a ł siebie na obra­ zach, b y ł o to j a k b y marzenie i w i a r a w s p r a w i e d l i w o ś ć tego drugiego, „ p r a w d z i w e g o " ż y c i a . B i e d n y k r y n i c k i analfabeta — p r z e d s t a w i a ł t a m siebie j a k o duchownego, c z y t a j ą c e g o w p i ę k ­ n y m p o k o j u ś w i ę t e księgi, m a l u j ą c e g o , g r a j ą c e g o na skrzypcach. P r z e d s t a w i a ł też siebie s t o j ą c e g o p r z y o ł t a r z u k o ś c i e l n y m . D l a p e w n o ś c i w i z e r u n e k swój o p a t r y w a ł p o d p i s e m : „Matejko" lub „ M a l a r z " . Czasem a s y s t o w a ł t y l k o postaci w szatach pont y f i k a l n y o h , j a k b y s ł u ż ą c r a d ą czy d o n o s z ą c , czasem d e c y d o w a ł sam. G r o ź n i e w y m i e r z o n y palec s k a z y w a ł j e d n y c h na raj, d r u ­ gich na p o t ę p i e n i e . K i e d y ś z a s t a n o w i ł a m n i e scena w k o ś c i e l e , k t ó r y cały obwie­ szony b y ł k i e ł b a s k a m i . N a w i d o c z n y m miejscu w i d n i a ł a powie­ szona na sznurze k o b i e t a , a N i k i f o r p r z y o ł t a r z u demonstracyj­ n y m gestem s k a z y w a ł j ą na ś m i e r ć i p o t ę p i e n i e . T o t y ? — za­ p y t a ł e m , w s k a z u j ą c g r o ź n ą , trochę, C h a p l i n o w s k ą p o s t a ć p r z y o ł t a r z u . S k i n ą ł g ł o w ą i u ś m i e c h n ą ł się p r z y p a t r u j ą c namalowanoj soenie. Co oi t a k o b i e t a z r o b i ł a ? — c i ą g n ą ł e m . Ona mnie 14 �I I . 15. Obraz s ł o w a c k i , Sąd Ostateczny, zawszo oszukuje w sklepie oszukuje... z d e n e r w o w a ł mięsnym, p ł ó t n o , w y m . 240 X 152 c m . I I . 10. D o r o t a L a m p a r t , Zawoja, w o j . bielskie. Niebo w y m . 129 X 84 c m . na kiełbasie, się. T o za, to j ą s k a z a ł e ś ? oszukuje Poważnie s k i n ą ł g ł o w ą i r o z e ś m i a ł się z s a t y s f a k c j ą nieco sadystyczną. O c z y w i ś c i e ś w i a t N i k i f o r o w y c h o b r a z k ó w to nie t y l k o sceny C h o ć b y z tego p o w o d u inna jest , , n a , i w n o ś ć " dziel zachodnio-niemiockiego prof, dr czy -znakomitego chirurga Jana Kossakowskiego,- i n n a z a ś W ł a d y s ł a w a okulisty dr. Papsa Kybkow- skiego czy N i k i f o r a . W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u r n a m y do c z y ; religijne. Skoro się j u ż jest malarzom i t r a k t u j e to j a k o swe po­ nienia z „ n a i w n o ś c i ą " n a d b u d o w a n ą na p o d ł o ż u k u l t u r y w o ł a n i e oraz z a w ó d ( w y k o n y w a n y p o s p o ł u z d r u g i m — ż e b r a c ­ skiej , k u l t u r y — u ś c i ś l i j m y to — ł e m k o w s k i e j . twem), cały świat może być podnietą i źródłem malarskich, Mówimy wiej­ • . „ n a i w n o ś ć " — gdy o d b r ę b n o ś ć ^widzenia imieści p r z e ż y ć . I n t e r p r e t u j ą c go, b y ł N i k i f o r r a s o w y m malarzem czy się w granicach realistycznej obserwacji czy b a ś n i o w e j fantasty­ to w scenach ś w i ę t y c h , czy w p e j z a ż a c h , a u t o p o r t r e t a c h , a na­ k i , t a m j e d n a k , gdzie o d r ę b n o ś ć w i z j i wskazuje na cechy pato­ wet logiczne, na obsesje, zaciekłość rozrachunkowej w y o b r a ź n i — i w groteska,ch, scenkach ś w i a d c z ą c y c h o poczuciu h u m o r u umiejętności trafnego podchwycenia, cech w y ś m i e w a n e j po­ o k r e ś l e n i e „ n a i w n y " w y d a się z b y t dobroduszno. S t o i m y b o w i e m u p r o g u zjawisk s t a n o w i ą c y c h w y r a z s z c z e g ó l n y c h s t a n ó w psy­ staci. K w a l i f i k a c j a t w ó r c z o ś c i N i k i f o r a jest na ogół jednoznaczna. 10 U w a ż a się go яа czołowego reprezentanta m a l a r s t w a n a i w n e g o . S ą d z ę , że jest to w zasadzie s ł u s z n e , niczego t e ż nie ujmuje czysto a r t y s t y c z n y m w a l o r o m jego d z i e ł a . A l e , , n a i w n y " — t o m ó w i jeszcze niewiele. N a i w n o ś ć m o ż e d o t y c z y ć o s o b o w o ś c i c z ł o w i e k a , chicznych, obsesji, l ę k ó w , h a l u c y n a c j i , ucieczki od tości z e w n ę t r z n e j rzeczywis­ w ś w i a t z a m k n i ę t y , ś w i a t osobny. Mówimy w ó w c z a s o t w ó r c z o ś c i innej niż. p r z e c i ę t n a . Z w ł a s z c z a g d y m a m y podstawy b y s ą d z i ć , iż „ i n n o ś ć " ta nie jest z a m i e r z o n y m pro­ g r a m e m a r t y s t y , co c z ę s t o m a miejsce w sztuce współczesnej 1 1 skali i sposobu jego ocen, i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a , m o ż e b y ć toż t y l k o „ n a i w n o ś c i ą w y b i ó r c z ą " , podobnie j a k m ó w i m y o w y b i ó r c z y c h i wskazuje zazwyczaj t y l k o na ś w i a d o m y w y b ó r p o e t y k i . T a m jednak, gdzie nie ma, m o w y o ś w i a d o m y m wyborze, uzdolnieniach czy defektach. Może b y ć sposobem p o r z ą d k o w a n i a a „naiwność" w r a ż e ń i p r z e k a z y w a n i a ich w formie d z i e ł a artystycznego. T a w ł a ś n i e takiego o k r e ś l e n i a swej o s o b o w o ś c i — w k r a c z a m y pierwsza kategoria n a i w n o ś c i d o t y c z y m y ś l e n i a i odczuwania,, m a ł o zbadany teren „ e k s p r e s j i psychopatologicznej", t w ó r c z o ś c i a w i ę c sfery podstawowej, druga z a ś d o t y c z y t y ł k o t r a n s m i s j i pozbawionej k u l t u r o w y c h h a m u l c ó w rzeczywistości k t ó r e j b o d ź c e m i siłą n a p ę d o w ą s ą procesy chorobowe, alienacja, widzianej na formę zdyscyplinowaną, uprosz­ c z o n ą w m n i e j czy bardziej ś w i a d o m y s p o s ó b , z b u d o w a n ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h , p o t r a k t o w a n y c h dekoracyjnie, ze ś w i a d o m y m o d w o ł a n i e m się do f a n t a z j i , l o g i k i snu, ś w i a t a b a j k i . B u d u l c e m k a ż d e j „ n a i w n o ś c i " jest d o ś w i a d c z e n i e c z ł o w i e k a , wynika z wewnętrznego a u t y z m , stany rozszczepienia musu, z i ograniczeń, konieczności na twórczości, osobowości. M ó w i ą c o k u l t u r z e ludowej nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że obok zdyscyplinowanych członków chłopskiej społeczności, uczestni­ c z ą c y c h w k o l e k t y w n y m procesie tworzenia i przekazywania war­ jego „ b a g a ż " w y o b r a ż e ń , jego k u l t u r a estetyczna, zaplecze wzo­ t o ś c i — m i ę d z y i n n y m i a r t y s t y c z n y c h — i s t n i e l i t e ż ludzie mar­ r ó w ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m się u k s z t a ł t o w a ł . g i n e s u , p o g r ą ż e n i w świecie w ł a s n y c h p r z e ż y ć , o l ś n i e ń i d o z n a ń . 204 �I Wiejscy „jumilliwi", opętańcy, a n i e k i e d y ludzie po prostu n i e p o r ó w n a n i e bardziej w r a ż l i w i od i n n y c h . Czas nie oszczędził ich dziel, ś l a d y d z i w a c t w a skwapliwie zamazywano, ogrzewanej, na skraju wielkiej n ę d z y . Otoczona gardą. niechęcią, po­ Odepchnięta. czemu nie D o k ą d m i a ł a się zwrócić po pocieszenie ? M o d l i ł a się, j u ż j a k o m o ż n a się d z i w i ć w s p o ł e c z n o ś c i nastawionej na a k c e p t a c j ę śro­ dziecko p r z e ż y w a ł a stany z a p a m i ę t a n i a , nieledwie ekstazy. W y ­ 1 2 dowiskowej n o r m y . r z e ź b i ł a w glinie i w y p a l i ł a w k u c h n i , p o d b l a c h ą , f i g u r k i ś w i ę t e . P r z y k ł a d e m t a k i m w ostatnich l a t a c h jest m . i n . t w ó r c z o ś ć Serce P a n a Jezusa i D z i e c i ą t k o Jezus. M o d l i ł a się do nich. Z gli­ I l o r ó d k a . P i s z ą c o r z e ź b i e , zwanej l u d o w ą , u m i e ś c i ł e m go w grupie n y lepiła t e ż z a b a w k i dla siebie i dzieci s ą s i a d ó w . C h ę t n i e , g d y t w ó r c ó w samorodnych, m o g ł a — r y s o w a ł a . M ó w i , że dziadek się d z i w i ł : pulsu wewnątrzsterownych, działających z im­ 1 3 wewnętrznego . Podobnie można określić twórczość d w ó c h z n a k o m i t y c h malarek ludowego pogranicza: D o r o t y L a m ­ part i Marii Wnęk. Dorota czeniem, od ry­ M i a ł a osiem l a t , g d y p r z y ś n i ł o się jej niebo „ c a ł e ubrane płaszczami i koronkami". Największa i najpiękniejsza korona — L a m p a r t . Samotna, w r a ż l i w a , s k ł ó c o n a z oto­ dzieciństwa traktowana z pogardą przoz w k t ó r e j mieszka. U r o d z i ł a się 6 lutego 1906 r. w wieś, Krakowie, 14 d o k ą d w y j e c h a ł a jej m a t k a w p o s z u k i w a n i u z a r o b k u . M ó w i ą , to b y ł a pewnie M a t k a Boska. Postacie w i d z i a ł a od t y ł u , j a k b y m i a ł y ulecieć k u n i e b u . P o t e m z a o z ę ł y b i ć p i o r u n y , r o z p ę t a ł a się burza i widzenie z n i k ł o . „ T o na pewno śniło się na w o j n ę " . — komentuje s w ą r e l a c j ę . W k r ó t c e w y b u c h ł a I w o j n a ś w i a t o w a . że ojcem D o r o t y b y ł ż o ł n i e r z , ona wspomina o m a l a r z u . N i k t go nic w i d z i a ł , k r ą ż y ł a p l o t k a , że b y ł Ż y d e m . L a m p a r t widzenie u t r w a l i ł a na kartce p a p i e r u , za e d u k a c j ę , k t ó r ą otrzymał kilkakrotnie je p ó ź n i e j m a l o w a ł a . A l e p i e r w s z y m obrazem, k t ó r y s t w o r z y ł a , „ t o b y ł o N i e b o , W y c h o w y w a ł j ą na wsi dziadek, n i e z b y t we wsi l u b i a n y , alo raczej p o w a ż a n y „Tylko 1 5 s u n k i r o b i , t y l k o r y s u n k i r o b i , co to t a k i e g o ? " odsiadując a ludzie u z n a l i to za S ą d Ostateczny, ale to b y ł o N i e b o " . Z n a m 12-letni w y r o k . B y ł dla w n u c z k i d o b r y , m ó w i o n i m c i e p ł o , z roz­ t e n obraz, a raczej t ę jego w e r s j ę , k t ó r a znajduje się w k r a k o w ­ czuleniem. M a t k a — to j u ż s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m ( i l . 16). C u d o w n y , l u d o w y collage opowiadali m i s ą s i e d z i — , , b y ł a u m y s ł o w o chora, m a ł o co — trzeba j ą b y ł o w i ą z a ć . L a t a ł a , ro­ z b i b u ł e k , s t a n i o l u , n a k l e j a n y c h na pastelowe f i g u r y , biła g ł u p s t w a , w a r i o w a ł a . N o . . . , ale z m a r ł a na s z c z ę ś c i e " . klejową farbą. Przypomina w D o r o t a m i a ł a w ó w c z a s k i l k a , a m o ż e k i l k a n a ś c i e l a t , relacje wyobrażenia Sądu SWJTII malowane u k ł a d z i e znane na S ł o w a c j i Ostatecznego (ił. 15). Czy w i d z i a ł a kiedyś Sąsiedzi t a k i obraz ? S k ł o n n y jestem s ą d z i ć , że t a k , co nie znaczy, że go m ó w i ą , że w d a ł a się w m a t k ę . M u s i a ł a b y ć ś l i c z n a , jeszcze teraz z a p a m i ę t a ł a p r z y t o m n i e . Ileż t o r a z y się zdarza, że scena czy są różne. Była dzieckiem nerwowym, pobudliwym. t w a r z jej z a c h o w a ł a ś l a d y u r o d y , m o ż e t r o c h ę egzotycznej, j a k b y melodia zostaje przez p a m i ę ć w c h ł o n i ę t a , g d z i e ś t k w i w p o d ś w i a ­ c y g a ń s k i e j , ż y d o w s k i e j ? N a u c z y ł a się c z y t a ć i p i s a ć , co d z i w i ł o d o m o ś c i , b y nagle w procesie t w ó r c z e g o w y s i ł k u ulec odtworze­ s ą s i a d ó w . P y t a m , czy c h o d z i ł a do s z k o ł y . „ O , panie, gdzie o szko­ n i u , alo j u ż bez ś w i a d o m o ś c i tego, że k i e d y ś nasza p a m i ę ć t o le... była taka prywatna „kupiła". to do niej-em c h o d z i ł a , ale nie więcej j a k 3 m i e s i ą c e . P i s a ć t o u c z y l i . . . A t a k , to bida b y ł a . B i d a " . To w i e m . M i e s z k a ł a z d z i a d k i e m w m a ł e j c h a ł u p i e , z i m n e j , nio D . L a m p a r t : i l . 17, Śmierć człowieka, M a l a r k a opowiada, że „ N i e b o " „ w y r o z u m o w a ł a sobie" og­ l ą d a j ą c d z i e w c z ę t a na procesji z l i l i a m i i k s i ę ż y : „ a akwarela, w y m . 38 X 28,5 c m ; i l . 18, Stacja XIII, 17 w niebie tempera/papier, w y m . 63 X 45,5 c m . 18 . . .. 205 �jest p r z e c i e ż wszystkiego więcej niż na z i e m i " . Temat podejmo­ w a ł a kilka, razy. k i e m do s ą s i e d n i c h barw. M ó w i : „ U l a Panien trzeba b i a ł e j farby, dla, P y t a m o strefę d o l n ą . Ozy t o duszo p o t ę p i o n o ? męcenników cerwonej, Trójca, Przenajświętsza potrzebuje Piekło'? n a j w i ę c e j z ł o t y c h f a r b ó w , szrobrnych, r o z m a i t y c h " — ale ma­ „ O j , p i e k l ą nie da n a m a l o w a ć , bo nie w i e r z ą w t o . N i e d a j ą nama­ luje z z a d z i w i a j ą c ą w r a ż l i w o ś c i ą k o l o r y s t y c z n ą . N a p o e t y k ę jej l o w a ć . N i e trzeba, m ó w i ą , d i a b ł a m a l o w a ć " . Ale namalowała Pani — p r z y p o m i n a m o b r a z ó w s k ł a d a się h a r m o n i a czystych, a zarazem jej obraz zwany stonowanych b a r w oraz ujęcie rysunkowe sceny. Zawsze znajduje lapidarny „ Ś m i e r ć m a t k i " . R o z g l ą d a s i ę , m i m o że r o z m a w i a m y na łące. w y r a z dla malowanej s y t u a c j i , b u d u j ą c obraz h i e r a t y c z n y , z r ó w ­ „ A l e togo nie m o ż n a p o k a z a ć ! A z t y m d i a b ł e m to t a k sprawa w y ­ n o w a ż o n y , s p o k o j n y . Z a s a d ą p o r z ą d k u j ą c ą b y w a s y m e t r i a , ale g l ą d a . P o s z ł a m do Siedzina (?) i z p o w r o t e m z a s z ł a m do Osielca, w licznych pracach znakomicie r ó w n o w a ż y s c e n ę p u s t ą p ł a s z c z y z ­ n i k t m n i e nie c h c i a ł p r z e n o c o w a ć . B y ł a jedna k o b i t a z Z a w o i , n ą . W Stacjach eo j ą znam, p o p r o s i ł a m j ą , n o c o w a ł a m u niej, p o t e m p r o s i ł a m n i e , w y c h m a l o w i d e ł , w d o j r z a ł y i t r a f n y s p o s ó b b u d u j ą c obraz nie ż e b y m z a s z ł a do jej ojca we wsi. W s t ą p i ł a m t a m , bo ze mnie o p a r t y na s y m e t r i i , r y t m i e czy ornamentyce ( i l . 18). p r o s i ł a " . Głos cichnie, t y l k o w a r g i c o ś s z e p c ą . N i e w i e m , czy Męki Pańskiej najdalej m o ż e odchodzi o d l u d o ­ D a r ( u m i e j ę t n o ś ć ?) s y n t o t y z a c j i r ó ż n i jej prace od s z t u k i t w i e r d z i , iż t a k b y ł o , czy relacjonuje sen. Granica m i ę d z y j a w ą dzieci. P o d o b i e ń s t w o i snem zaciera s i ę , p a m i ę ć a r t y s t k i rejestruje p r z e ż y c i a onirycz- s p r a w n o ś c i r y s u n k o w e j , widocznej w o k r e ś l a n i u k s z t a ł t u , z w ł a s z ­ ne r ó w n i e dobitnie j a k sceny z ż y c i a , a m o ż e i silniej — to prze­ cza t w a r z y . Inaczej p o s ł u g u j e się k o l o r e m , stosuje go o s z c z ę d n i e , cież sny w a ż n e , objawione. zgodnie z l o g i k ą t r e ś c i , inaczej t r a k t u j e rysunek, , , A ten m ó w i — c h o d ź c i e do izby. A nie potrzeba m i . Ale c h o d ź ­ cie do i z b y , t e n m ó w i . P o s z ł a m i z o b a c z y ł a m t e n obraz, co go w y m a l o w a ł a m p o t e m , że c z ł o w i e k umiera, a t u się k r ę c ą , p ł a c z ą , ś w i c z k i się p a l ą k o ł o niego, a t u d i a b e ł się p r z y c z a i ł , d w ó c h anioł­ k ó w go o d p ę d z a . T a k to w z i ę ł a m p o d g ł o w ę i z r o b i ł a m . (...) A l e t o nie b y ł a m o j a matka..." występuje tylko w jednym — w braku przemyślany, doprowadzony w najlepszych d z i e ł a c h do syntetycznego ujęcia. Ż y j e w n ę d z y , m i m o p o m o c y , jakiej starano się jej u d z i e l i ć . W i n a to c z y n n i k ó w miejscowych, ale t e ż i n i e ł a t w o malarce po­ m ó c . N i e l u b i ą j e j , a i ona nie l u b i i n n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi. M o ż e nawet nie t y l e nie l u b i , co b o i się i c h , c i ę ż k o d o ś w i a d c z o n a , prze­ ż y w a j ą c a stany l ę k o w e , urojenia. W i j e jest d i a b e ł ? — p y t a m z n o w u i w r a c a m do „ N i e b a " . — To p r z e c i e ż o g i e ń p i e k i e l n y ? „ E , nie, t o c z y ś c i e c " . I szybko m ó w i , że się b o i , bo j ą w y ś m i e w a j ą , m ó w i ą , że stare g u s ł a opo­ wiada. A j a k b y w d i a b ł y w i e r z y l i , t o b y się nie śmieli. — A p a n i w p i e k ł o w i e r z y ?... „ P r a w d ę m ó w i ą c w i e r z ę — i w p i e k ł o i w nie­ b o " . — A l e n i e k t ó r z y w i e r z ą t y l k o w niebo? „ E , bo o n i s ą nie­ k o r z y s t n i . . . W o l a ł a b y m , ż e b y p i e k ł a nie b y ł o . K t o t o chce, ż e b y go p a l i ł o . . . S k ó r a cierpnie na c z ł o w i e k u , w o l a ł a b y m , ż e b y go nie b y ł o . K a ż d y chce b y ć szczęśliw, że nie m a takiego. K t o b y c h c i a ł , a b y się p a l i ł o . . . K t o to c h c e ? " Sny, widzenia — j a k b y i n n y ś w i a t , k t ó r y t u do niej dociera, namacalny, wszystko w i d z i d o k ł a d n i e . Co w i d z i — m o ż e w y m a ­ l o w a ć . „ S ą sny z w y k ł e , panie, i sny w a ż n e " — m ó w i . W s p o m i ­ na sen, k t ó r y do niej p r z y s z e d ł , g d y m i a ł a z 15 l a t . S p a ł a , a t u nagle o t w a r ł o się niebo, p r z y s z e d ł ś w i ę t y , strasznie p i ę k n y , więc m y ś l a ł a , że to B ó g , a to b y ł M i c h a ł A r c h a n i o ł i a n i o ł y . P o k a z a ł N i e l u b i ą j e j , bo źle gospodaruje, niszczy z i e m i ę . G d y b y ł e m w Z a w o i p r z e d 7 l a t y , p a s ł a chude k o z y i k r ó w k ę , k t ó r a w y g l ą d a ł a , j a k b y m i a ł a p a ś ć z g ł o d u . M i a ł a n i e c a ł e dwa h e k t a r y ziemi, zbo­ że ledwo dostrzegalne między k ą k o l a m i , m a k a m i i chabrami, k t ó r o c i e s z y ł y j ą nie m n i e j n i ż rachityczne k ł o s y . Otrzymała w ł a ś n i e k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y z ł o t y c h za o b r a z k i sprzedane do M u ­ zeum w Warszawie i do k o l e k c j i Z i m m e r e r a , w y d a ł a je n a t y c h ­ miast. D o k u p i ł a . . . ziemi, k t ó r e j i t a k nie m o g ł a p r z e c i e ż upra­ w i a ć . S ą s i a d ó w o b u r z a ł o t o do ż y w e g o , chwasty nicszczyly ich pola. Lepiej b y s p r z e d a ł a , zamiast męczyć ziemię — mówili. Z o b r a z k ó w więcej b y m i a ł a ! T o p r a w d a , ale t o p r a w d a p r z y z i e m ­ na, rzeczowa. D l a samotnej, k r z y w d z o n e j przez łos k o b i e t y , oto­ czonej n i e c h ę c i ą i d r w i n ą — dokupienie ziomi b y ł o s y m b o l e m . Awansem społecznym. W jej pojęciu. „Człowiekowi jednemu samotnie, nieraz c i ę ż k i e ż y c i e j a k jej zegar, k t ó r y t r z y m a ł w r ę k u . A p o n i ż e j w z n o s i ł a się z p n i a k a nie m a a n i dzieci, a n i m ę ż a . A wszyscy obcy nic a nic dobrze r ę k a . T e m a t t e n n a m a l o w a ł a t o ż k i l k a razy. nie m y ś l ą o c z ł o w i e k u . . . , t y l k o zdradliwi. Czasem son ostrzega. S z ł a j a k b y do j a k i e g o ś d o m u , g d y a n i o ł . . . C z ł o w i e k w żyoiu t o t y ł k o s k a r b u szuka, ale go nie znaj­ z a s t ą p i ł jej d r o g ę i p o k a z a ł troje m a l u t k i c h dzieci kolo d o m u . dzie, bo go nie m a . J a t e ż takiego s k a r b u s z u k a ł a m i p r a g n ę ł a m , S ą d z i , że to b y ł a przestroga, bo za p a r ę d n i t a k b y ł a chora, że ale nie m o g ł a m go z n a l e ź ć i nie z n a j d ę go, c h o ć b ę d ę go g o n i ł a . . . W s z y s t k o się s k o ń c z y . W grobie s k a r b u nie m a . " 1 6 o m a l nie u m a r ł a . „Żyje swoimi snami" — pisał Jan Bujak. „Przeżywa je Nadużyłem cierpliwości o z y t e l n i k a , a ł e wydaje m i s i ę , że ciągło ohoć j ą p r z e r a ż a j ą . Możo po to maluje, a b y się o d tego n a k r e ś l o n a s y l w e t k a najznakomitszej strachu u w o l n i ć . U w a ż a jo za prorocze, o s t r z e g a j ą c e . W i e r z y , (z pogranicza że postacie, k t ó r o w joj wizjach w y s t ę p u j ą , i n g e r u j ą w jej życio, z d a ń , a w k a ż d y m razie p o z w o l i te zdania z w e r y f i k o w a ć . w życie ś w i a t a . M a l u j ą c , chce d a ć ś w i a t u j a k i ś znak, j a k ą ś wska­ ludowego) więcej naszej m a l a r k i wyjaśni, niż kilka wiejskioj okrągłych T Powinienem jeszcze d o r z u c i ć k i l k a uwag o M a r i i Wnęk, z ó w k ę p o s t ę p o w a n i a , p r z e s t r o g ę , pouczenie moralne czy religijno. (ur. w 1922 r . ) malarce, żyjącej zawsze w biedzie, w N o w y m S ą ­ Co k i l k a lat m a sny s z c z e g ó l n e , k t ó r o n i ą w s t r z ą s a j ą i k t ó r e po­ czu. Z n a k o m i t a to m a l a r k a , nawiedzona t e m maluje w niezliczonych w a r i a n t a c h . t a l e n t e m , ale i c h o r o b ą , 17 m a n i ą p r z e ś l a d o w c z ą , o b a w ą , że zostanie o t r u t a . Maluje r ó ż n e D o r o t a L a m p a r t maluje swoje sny i w y o b r a ż e n i a , a ł e maluje t o m a t y , najciekawiej „ ś w i ę t o postacie" i wszelkie o d ś w i ę t n e ce­ nie t y l k o dla siobio. T o , co w i o , clico p r z e k a z a ć i n n y m . „ T o to się remonie, z a r ó w n o k o ś c i e l n e procesje, j a k i pierwszomajowe po­ maluje, a b y na papiorecku p r z e d s t a w i ć t o , czego nie ma w rze­ chody ( o k ł a d k a ) . W i d z i a ł a przed p a r o m a ł a t y s ł y n n y p o c h ó d sztan­ c z y w i s t o ś c i , aby ludzie zobaczyli j a k p i ę k n y jest ś w i a t , a b y się d a r ó w W ł a d y s ł a w a Hasiora, zorganizowany w Ł ą c k u Święta Kwitnienia malować, zwłaszcza w i a t r u c h o r ą g w i e , s y l w e t k i n i o s ą c y c h je l u d z i na tle g ó r z y s t e g o 1 8 pierwszy raz, bo n a s t ę p n e wersje uważa J a b ł o n i . Ogromne, falujące p e j z a ż u — wszystko t o w y w a r ł o n a m a l o w a ć l a d a ą t w a r z . Ł a t w i e j jest m a l o w a ć k w i a t y , u b r a n i a , p o s ł u ż y ł o j e j za w z ó r do c y k l u w s p a n i a ł y c h . . . k o ś c i e l n y c h j u ż niebo, z i e m i ę , wszystko, ale t w a r z n a j t r u d n i e j . . . T o jest t r u d n o , procesji. j a k c z ł o w i e k p a t r z ą c cierpi, w y m a l o w a ć p i ę k n ą t w a r z . " nie z a u w a ż y ł a , iż a r t y s t a za t r e ś ć w y d a r z e n i a p r z y j ą ł s a m ą for­ nie dostrzegła wrażenie podmuchach z r e g u ł y za lepsze: ,,Z'3 w s z y s t k i c h [ t e m a t ó w ] n a j t r u d n i e j jest Wnękowa dużo w podczas cieszyli — m i e l i zajęcie z t o g o " . M a r t w i s i ę , żo t a k t r u d n o jest Hasiorowej na malarce, przewrotności, Maluje d u ż y m i p ę d z l a m i , k u p i o n y m i w sklepie i m a l e ń k i m i , m ę ceremonii, n a s t r ó j i skojarzenia, k t ó r e n i o s ł a ze s o b ą . Z d o b r ą w ł a s n e j r o b o t y , z sierści k o z y . Jest d o b r ą k o ł o r y s t k ą , o h o ć nie w i a r ą o p i s a ł a p o c h ó d c h o r ą g w i , p r z y w r a c a j ą c i m na p o w r ó t ich s ą d z ę , a b y m y ś l a ł a ś w i a d o m i e o t o n a c j i obrazu. Proces malowa­ sakralną treść. nia przebiega u niej m i ę d z y ś w i a d o m o ś c i ą a i n t u i c j ą i gdy malar­ W s y t u a c j i , g d y k r y t e r i a l u d o w o ś c i coraz bardziej się za­ ka stosuje kolor w ł a ś c i w y o k r e ś l o n e j postaci czy części s t r o j u , c i e r a j ą , a chodzi o zjawisko artystyczno nie d a j ą c o się ściśle w y ­ nieświadomie m i e r z y ć , w ooraz w i ę k s z y m s t o p n i u b u s o l ą badacza staje się 206 go harmonizuje, napięciem walorowym, stosun­ �207 �208 �N i k i f o r : i l . 23. N a u k i , akwarela, w y m . 44,5 X 29,5 c m . , i l . 24. Ukaranie sprzedawczyni P o k ó j malarza w K r y n i c y , o k . 1951 r. intuicja. Dopiero n a s t ę p n y m k r o k i e m jest p r ó b a w e r y f i k a c j i j a k i n n i — zapewne kiełbasy ( p o c z ą t e k c y k l u ) , i l . 25, 26. myślałaby, wierzyła — jak inni i malowała odczucia, o b c i ą ż o n a — czy tego chcemy, czy nie — „ w s p ó ł ­ — j a k i n n i , p r z e j m u j ą c k o ś c i e l n e wzory. A l e W n ę k o w a m a l u j e czynnikiem humanistycznym", ryzykiem od nie t o , co j u ż jest, lecz swoje w y o b r a ż e n i e , swoje p r z e m y ś l e n i a . emocjonalnej p o z y c j i badacza, o d togo czy p r o w a d z i o n zabieg błędu zależnego Dlatego t e ż obrazy zaopatruje c z ę s t o w obszerne t e k s t y d o p e ł n i a ­ weryfikacyjny j ą c e na odwrocie. Święci W n ę k o w e j o d b i e g a j ą o d w z o r ó w oficjalnej z p o z y c j i o b r o n y , czy o s k a r ż e n i a . T o , że malarstwo W n ę k o w e j odbieram w k o n t e k ś c i e s z t u k i nie t y l k o samorodnej, naiwnej — ale i ludowej, uzasadniałbym ikonografii. S ą j a k b y w k w i e t n e j przestrzeni, w t o p i e n i w n i ą , w y ł a n i a j ą się s p o ś r ó d c h m u r , h i e r a t y c z n i , umieszczeni frontal­ p e w n y m p o k r e w i e ń s t w e m m i ę d z y j e j o b r a z k a m i a d a w n ą men­ nie, m o n u m e n t a l n i w proporcjach. W n i e k t ó r y c h obrazach ujęcie t a l n o ś c i ą w i e j s k ą . A więc p o k r e w i e ń s t w e m nie t y l e w formie, co t e m a t u jest dynamiczne, polne ekspresji ( i l . 19). U k ł a d k o m p o ­ w sposobie u j ę c i a t e m a t ó w . W t y p i e w y o b r a ź n i , a ściślej m ó w i ą o zycyjny — naiwnej w i a r y . W i n n y c h , niereligijnych w ą t k a c h u m o w n i e , ekspresyjnie. pokrewień­ występujące stwa tego b o w i e m nie w y c z u w a m . Z n a m i ę l u d o w o ś c i dostrzegam więc w ś w i a t o p o g l ą d z i e W n ę ­ kowej, bliskim poetyce bywa przeważnie W a w r o w y c h r z e ź b i o p o w i e ś c i o świę­ t y c h — b l i s k i m w y o b r a ź n i religijnej d a w n y c h ś w i ą t k a r z y . T y p sekwencje centralny, k o l o r y s t y k a t r a k t o w a n a Ś w i e t n e poczucie r ó w n o w a g i symetryczne — z b l i ż a j ą do zasad ludowej p l a s t y k i . W k a ż d y m to i często malarstwo razie bliższe s ą k o n t e k ­ stowi l u d o w e m u n i ż p r z y k ł a d o m m a l a r s t w a naiwnego czy ama­ torów miejskich. joj w y o b r a ź n i religijnej wydaje się z b l i ż o n y do ś w i a t a dawnego Obrazy W n ę k o w e j t r a k t u j ę więc j a k o jeden z p u n k t ó w gra­ zabobonu, do p r z y r o d y i z w i ą z a n e g o z t ą p r z y r o d ą odczuwania n i c z n y c h m i ę d z y t y m , co jeszcze m a j a k ą ś więź z „ l u d o w o ś c i ą " , losu, swej zależności o d deszczu, s ł o ń c a i gradu, o d r y t m u zmie­ a t y m , co j u ż nie m a z n i ą nio w s p ó l n e g o . n i a j ą c y c h się p ó r r o k u . P r z y r o d a i praca u c z y ł y p o k o r y , sprzyja­ ły też myśleniu racjonalno-magicznemu, które P o j ę c i e l u d o w o ś c i o b r a z ó w na p ł ó t n i e i papierze jest — j a k modyfikowało w i d a ć z dokonanego p r z e g l ą d u — t r a k t o w a n o w s p o s ó b szeroki. i „ u l u d o w i a ł o " k o ś c i e l n e n a u k i . Jeden p r z y k ł a d , k t ó r y m o ż e w y ­ Najszybciej z a n i k ł a „ l u d o w o ś ć " w warstwie s t y l i s t y c z n e j , ob­ j a ś n i , dlaczego w ł a ś n i e w t y m k o n t e k ś c i e w i d z ę W n ę k o w ą . O t ó ż razy te p o w s t a w a ł y b o w i e m z p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , a bezpo­ niodawno z m a r ł a w swej wiejskiej c h a ł u p i e jej m a t k a . C ó r k a do ś r e d n i e wzorce dawnego ludowego m a l a r s t w a o d d a w n a j u ż s ą k o ń c a usiłowała p o d t r z y m a ć ulatujące życie, a gdy spostrzegła, w a r t o ś c i ą t y l k o m u z e a l n ą i nie o r g a n i z u j ą w y o b r a ź n i t w ó r c ó w . że ciało sztywnieje i t e m p e r a t u r a jego spada — o b ł o ż y ł a je roz­ Znacznie trwalsze s ą , zachowane przez t r a d y c j ę r ó ż n y c h dziedzin g r z a n y m i w piecu k a m i e n i a m i , w i e r z ą c iż ciepło z a t r z y m a matce s z t u k i ludowej, z w ł a s z c z a zdobniczej, podstawowe zasady orga­ ż y c i e . Zabieg t e n w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a ł a , t o t e ż g d y po k i l k u nizacji d z i e ł a , s p o s ó b t r a k t o w a n i a k o l o r u , t y p k o m p o z y c j i cen­ dniach s ą s i e d z i zaalarmowali m i l i c j ę , z n a l a z ł a z w ł o k i . M a l a r k ę aresztowano, nie p o j m u j ą c ona nadpalone celu j e j z a b i e g ó w . „ I n n o ś ć " W n ę k o w e j w y n i k a oczywiście z tego f a k t u , że nie mieści się ona w granicach ogólnie p r z y j ę t y c h n o r m . G d y b y b y ł a t r a l n e j , upodobania do p o s ł u g i w a n i a się s y m e t r i ą i r o z b u d o w a n ą ornamentyką. Występują t e ż — sygnalizowane przykładem W n ę k o w e j — z w i ą z k i w sposobie m y ś l e n i a i odczuwania, szcze­ gólnie w y r a ź n e w t y p i e religijności. 209 �Jeżeli jednak indywidualny charakter o b r a z ó w W n ę k o w e j , W i ś n i o s czy L a m p a r t wydaje się n a m d o ś ć d a l e k i od f o r m dycyjnych dzi indywidualnych, j a k o że nie w y s t ę p u j ą j u ż stylizowane wzor­ tra­ ce ś r o d o w i s k o w e . N a t o m i a s t z g o d n o ś ć — i to daleko p o s u n i ę t ą i n i e g d y ś powszechnych, dzieje się t a k zapewne dla­ — z d a w n y m i f o r m a m i w y k a z u j e malarstwo na szkle, tworzone r tego, że m e n t a l n o ś ć i w y o b r a ź n i a t y c h malarek, s p r a w i a j ą w r a ­ dla miejskiego odbiorcy ś w i a d o m i e w s t y l u d a w n y c h o b r a z ó w , żenie j a k b y c o f n i ę t y c h w czasie, r e a l i z u j ą się w f o r m a c h w y p o w i e - znanych już przeważnie t y l k o z m u z e ó w i książek. P R Z Y PISY 1 C h a r a k t e r y s t y k ę o b r a z ó w dla l u d n o ś c i wiejskiej daje Tadeusz Seweryn w p r a c y Polskie Malarstwo Ludowe, Kraków 1937, s. 68. A n n a K u n c z y i i s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, Wrocław-Warszawa, w druku. P o s t a ć i t w ó r c z o ś ć Franusiaka omawia B a r b a r a E r b e r w a r t . Franusiak Józef — malarz z Koniemlotów, „Rocznik M u z e u m Ś w i ę t o k r z y s k i e g o " , t . 3, 1965, w y d . 1966. I n f o r m a c j e o Ż3 ciu i t w ó r c z o ś c i M a z u r k a c z e r p i ę z a r t y ­ k u ł u J a d w i g i M a l i n o w s k i e j , Michał Mazurek — życie i twórczość, „ M a t e r i a ł y B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", nr 17—18, 1973, w y d . 1975 r. oraz przekazu syna, E m i l a M a z u r k a ( n o t a t k i z r o z m ó w , l i s t y z 1965—1967 г.). P<r. t e ż A . J a c k o w s k i , k a t a l o g w y s t a w y : „Inni". Od Nikifora do Głowackiej, C B W A , Warszawa 1965. J . M a l i n o w s k a , op. c i t . , s. 47. Jw. Jacek O l ę d z k i , Prawdziwym pięknem jest natura. (0 twór­ czości malarskiej Bazylego Albiczuka), „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X I , 1977, nr 1. J . M a l i n o w s k a , op. cit., s. 97. J . Malinowska., op. c i t . , s. 39. N i k i f o r figuruje we wszystkich w s p ó ł c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach p o ś w i ę c o n y c h m a l a r s t w u im.rwncmu (Bihalji-Merma,, J a k o v s k y ' e g o , T k a ć a , Dasr.oya), Obrazy N i k i f o r a z r e g u ł y z n a j d u j ą się na wszystkich m i ę d z y n a r o d o w y c h wystawach. J e d n o c z e ś n i e o m a w i a je i reprodukuje R o m a n Reinfuss w k s i ą ż c e Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962. O N i k i f o r z e pisali t e ż m . i n . A n d r z e j Bar а з Ь : Nikifor, „ P o l . Szt. l u d . " , R . 1 X , 1955 nr 3; A . Banach i E l a B a n a c h , Historia o Nikiforze, K r a k ó w 1966 oraz Nikifor, mistrz z Krynicy, Kra2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 k ó w 1957; A . J a c k o w s k i , Wystawa prac malarskich Nikifora, C B W A , Warszawa 1956; Tadeusz Szczepanek, Z badań nad twórczością Nikifora, „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X V I I I , 1974, nr 4. N a j p e ł n i e j s z y , solidnie opracowany k a t a l o g (z b i b l i o g r a f i ą prac 0 Nikiforze) w y d a ł o C B W A p n . Nikifor (орг. J e r z y Z a n o z i ń s k i 1 A n d r z e j Banach), Warszawa 1967. „ N i e z w y k ł o ś ć p r z e d s t a w i e ń nie jest koniecznie dowodem z a b u r z e ń psychicznych, lecz m o ż e b y ć u w a r u n k o w a n a f a n t a z j ą t w ó r c z ą lub w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i " — pisze J a n M i t a r s k i w art. Twórczość chorych psychicznie, „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X V I , 1972, nr 4, s. 198. W n i e k t ó r y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h p l e m i e n n y c h , czy np. w dawnej K o r e i ludzie szczególnie wrażliwi, a nawet w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c y od n o r m y , otoczeni b y l i s z c z e g ó l n y m szacunkiem, j a k o ci, k t ó r z y w i d z ą i w i e d z ą więcej od i n n y c h . A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba zwana ludową, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, n r 3/4. I n f o r m a c j e o Dorocie L a m p a r t c z e r p i ę z w y w i a d u , k j ó r y p r z e p r o w a d z i ł e m w 1970 r. z n i ą oraz jej s ą s i a d a m i w Zawoi G ó r n e j . W t e k ś c i e p o w o ł u j ę się na opinie p. Ż u r k a , potwierdzone przez i n n y c h s ą s i a d ó w . S ł o w a L a m p a r t w f i l m i e M i r o s ł a w y Marcinkiewicz Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry, W F O , L ó d ż 1970. Z w y w i a d ó w przeprowadzonych z m a l a r k ą przez E w ę Fryś-Pietraszkową z krakowskiej Pracowmi Dokumentacji S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N . N r 34829/T. 452/279 oraz 34272/T. J a n B u j a k , Malarka snów — Dorota Lampart, „ P r z e k r ó j " , 23 l u t y 1969 r. Ten oraz wszystkie n a s t ę p n e c y t a t y p o c h o d z ą z c y t . f i l m u Dziwni artyści... 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Obiekty pochodzą ze zbiorów: Muzeum Etnograficznego, Kraków — il. 1, 2, 4, 16, 17, 18; Muzeum Narodowego, Kielce — il. 7, 8; Muzeum Nowy Sącz — il. 22; Muzeum Sanok — il. 12, 13; Muzeum, Bardziejów, Czechosłowacja — il. 15; Bolesław Nawrocki — il. 19; Ludwig Zimmerer — il. 'S, 6, 10. Fot.: S. Deptuszewski — il. 16, 20 — 23, 25, 26; J . Świderski - - i l . 1—13, 17—19, 24 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ead7c6b814d8936f73d63a35f0869aa6.pdf a9bdaff6359309dbfc6d831ae06e2588 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4042 Title A name given to the resource Obrazy na szkle (dokończenie) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.91-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY NA SZKLE II. T W Ó R C Z O Ś Ć O C E C H A C H S A M O R O D N Y C H (DOKOŃCZENIE) B y ł o nas n a p o c z o n t k u 21 u c z n i ó w — ale t o zeszło n a k i l k o osób, j a b y ł e m z pośród n i c h n a j s t a r s z y , b o m liczył 73 l a t a . . . " . B y ł t o k u r s d l a d z i e c i , p r o w a d z o n y w Bukowińskim D o m u L u d o w y m przez P a u l i n e Stokwisz. D o n a j c z a n z j a w i ł się n a naukę z lupą, w z r o k m i a ł b o ­ w i e m b a r d z o słaby. P o 2 d n i a c h ze w z g l ę d u n a w z r o k przestał się uczyć, dostał f a r b y i zaczął samodzielną pracę. J e g o o b r a z k i n i e nawiązują do t r a d y c j i , są n a i w n ą opowieścią o m o r z u i d r o d z e do A m e r y k i , o p a s i e n i u owiec na hali i t p . 3 8 P r z e z pojęcie przede to r o z u m i e m wszystkim z zasobu twórczość, która potrzeb wynika i doświadczeń jed­ n o s t k i , twórczość w m i n i m a l n y sposób związaną z ciśnie­ niem wzorów Do istniejących tej grupy mitywnych w kulturze grupy. zaliczyłbym cechach, obrazki np. L u d w i k a o wyraźnie Kubaszczyka pry­ z Ko­ n i a k o w a ( u r . 1905 г.). O s t a t n i e j e g o p r a c e , n p . z k o n k u r s u w Rabce, świadczą o wtórnej p r y m i t y w i z a c j i . Sądzę, że wpływa na to z jednej s t r o n y ograniczona kazu swych starego zamierzeń, człowieka punktowi w wyjścia. z świat są o b r a z k i ny rysunkowi Józefa wycofywanie młodzieńczych, posłał n a k o n k u r s Wygnanie śladujące s c h e m a t z n a n e j — przeżyć Do Rabki prymitywnie malowane Bliższe drugiej i Do najeżana, T a t r z a ń s k i e j . U r o d z i ł się o n w jest spróbować na n i e „kurs". malowania, Przedtem, wiedział j a k pisze abym choć w pani wolnych chwilach 4 lata i gospodyni temu (tzn. w Paula Lach wym kopalniach przedstawieniom starość rodnym „...miałem do o Raju. na szkle. myślenia. (cz. obok Adama i założyła w sposób b l i s k i przed­ naiwno-ludo- f i g u r a l n y m , ale odległy Malarstwo tatrzańskie sytuacją, p o d c z a s g d y n p . u Stożka w że szkołę malarską woj. nowo­ od jest pod­ dekora­ cyjne, o r n a m e n t n i e jest w n i m u s p r a w i e d l i w i o n y bowiem, A . J.) w halańskich t r a d y c j i . Różnica p o l e g a p r z e d e w s z y s t k i m n a I , i l . 35) k w i a t y rozmieszczane Stożek są niezbędnym Pierwo­ rytmicznie maluje tylko elementem z ciekawszych i najbardziej potrzebne wyjścia. „ludowych" m a ­ l a r z y rabczańskiego k o n k u r s u , n i e z a u w a ż o n y p r z e z (bo „nietradycyjny") doceniony został ale opowieści t o , co m u j e s t ze w z g l ę d u n a narrację, o n a j e s t p u n k t e m Jeden realną Grzechu i E w y imają sens n i e t y l k o d e k o r a c y j n y kompozycyjny, się t y m zainteresował. 1961 r . — obrzędowe. M a l u j e zasadzie widzeniu tego u m i ł o w a n i e , ale m n i e n a t y l e ciekawość n i e brała, Dopiero Stanisława mioty bardzo amerykańskich i k a n a d y j s k i c h spędził 15 l a t . N a postanowił obrazki ku górala z B u k o w i ­ 1888 r . W są też ( u r . 1939 r.) z P o r ę b y W i e l k i e j sądeckim. R o l n i k , o d w i e l u l a t r z e ź b i i w y k o n u j e Piłata. „naiwnemu" Naiwno-prymitywne Stożka się wyraźnie n a ­ z Raju, rzeźby Józefa dziecka zdolność p r z e ­ przez jury dyrekcję 91 �szkle sprawnie, w spiracji). obrazy Z Marii wane od wszelkiej zawodowych Veltuzen ludowej i n ­ przykładem z Zakopanego, będą t u wyraźnie stylizo­ na „ l u d o w o " i „historycznie". Plastycy zawodowi świadczenia czy oderwaniu artystów tkaniny (Zofia Technikum swe „na grafiki Również w szkło" d o ­ (Ewa operujące konwencji Fajkosz), uczennice wysmakowane w bio­ obrazy n i e zdefiniowaną na­ ściśle kolorze. „ h i s t o r y c z n e j " pokazała Janina Zabierowska, III Zakopanem, k o n k u r s i e 1968 r . p r z e d s t a w i ł y do t k a n i n , obrazy często — Artystycznego plsrną b a r w n ą , b a r d z o W 3 9 Stokowska). Tkactwa rąc udział w wiązujące przenoszą innych technik np. w amatorka Rabce t w o r z ą :a w k l i m a c i e W y s p i a ń s k i e g o , malującą m . i n . K r u ż l o w s k ą M a ­ donnę. D o i n s p i r a c j i sztuką współczesną obrazy Jana dawnej J a c h i m i a k a . Świadomie mitologii amerykańskich, harnasi góralskiej malując n a t l e Gór i np. w zaliczyć można nawiązuje on współczesnych westernowej Skalistych. Z konwencji amatorów „naiwność" f r a p u j e J a k u b a F i r k a . R o u a u l t s t a n o w i świadomie jętą inspirację czelisty z Krzysztofa „Tria Okonia do realiów przy­ ( u r . 1939 г.), w i o l o n ­ Krakowskiego", malarza wyjątkowo w r a ż l i w e g o , o dużym, w r ę c z „ m u z y c z n y m " p o c z u c i u k o ­ l o r u . O k o ń , który i świadomym larstwo j e s t już w ł a ś c i w i e w ikonowe, jak i jugosłowiańskiego Do pełni p l a s t y k i e m , zna doskonale niezwykłe mistrza konwencji dojrzałym zarówno obrazy Uji ma­ Bosilja, „naiwnego". naiwnego malarstwa zupełnie świa­ d o m i e n a w i ą z u j e J a n S k o c z y l a s , b o d a j że pięć l a t s t u d i u ­ jący I L 1. Stanisław B o b a k , Duże Dziko baba, w y m . 23 X 22 c m , Ł ę k a w i c a , w o j . b i e l s k i e , Adam 1976 C i c h e , w o j . nowosądeckie, 1976 г.; i l . 2. A n n a H u l k a , i Ewa, w y m . 28,2 X 19 c m , r. w cych w minam o t y m n i e t y l k o dlatego, ciekawą jury m u specjalną nagrodę. b y zwrócić uwagę na postać Stożka, a l e i z tego p o w o d u , iż d e c y z j e są interesującym m a t e r i a ł e m d l a badań n a d i s t n i e ­ j ą c y m i w d a n y m czasie k r y t e r i a m i o c e n . ,,'tidcwości" nych, Wspo­ prac a więc samorodnych, n i e usiłujących Niedostrzeganie najbardziej niczego autentycz­ naśladować, idzie kierunek „tradycyjnych". ocen, mający Nietrudno również zauważyć, swe że t e n uzasadnienie, wie­ ludowej plastycznej oraz rzeźbiarzy konwencji K i c z , pocztówka dla stracji — jeden amatorów Jarosław z cie­ pracują­ Furgała spod świąteczna niektórych z książek malarzy d l a dzieci — na także stanowią wzo­ szkle. W wypowiedział duchu się ilu­ na kon­ k u r s i e rabczańskim A n t o n i K u c ( u r . 1909) ze w s i M a n i o ­ w y . M a l u j e o d w i e l u l a t , a j a k pisze H e l e n a „Prace jego charakterystyczne w znajdują licznych nabywców. odtwarza K u c p o r t r e t y sędziwych we, malownicze, w p a r z e z w y s o k ą oceną p r a c n a w i ą z u j ą c y c h d o z n a n y c h konwencji uczelni współczesnych Oławy. rzec M u z e u m , które p r z y z n a ł o wyższej kawszych •Nieludowe, swoim Z drobiazgową wiernością górali, sceny okoliczne w i d o k i " oszczędne, Sredniawa: naturalizmie silne w n y m są o b r a z y W i t o l d a M i z e r s k i e g o 4 0 rodzajo­ . działaniu ekspresyj­ (cz. I , i l . 30), a m a t o r a ze w s i P i a s k i ( L u b e l s k i e ) . R e p r e z e n t u j ą dojrzałe, sprawne d z i e d o p r z e c i w s t a w i a n i a twórczości a u t e n t y c z n e j — s t y - m a l a r s t w o , t a k i e , j a k i e w i d u j e się n i e k i e d y w sklepach lizatorstwu, Veritasu. W i grupie twórczości żywej „samorodnych" M i c z o ł e k ( u r . 1955) z P a s z y n a , — „cepeliowszczyźnie". mamy również Urszulę rolniczkę, malującą wraż­ l i w i e , choć dziecięco-nieporadnie. Bliskie tej grupy malarstwo oraz „naiwny" młodzieży malarz z Paszyna Piotr Kwit z n a c z n i e zresztą c i e k a w s z y (ur. ciekawy, 1929) z jest trochę Kamienicy, „Amatorskie", Marii rodzaju umieszcza Wyraźnie rola najlepszym sensie, są autorka malowane odrębne są o b r a z y L e i ( u r . 1928 r.) i płaskorzeźby prace ( u r . 1955). B l i s k i e są dekorowanej wizerunki. na szkle M a r i a n a z Łukawicy. Mają tego a r t y s t y , dobrą, już fotografie one Ka­ podobnie uporządkowaną III. T W Ó R C Z O Ś Ć N A W I Ą Z U J Ą C A kompozycję o wyraźnie zaznaczonej r y t m i c e . Umowność, DO K O N W E N C J I N I E L U D O W Y C H oszczędność rysunku zdyscyplinowanie W t e j g r u p i e wydzielić wiązującego można typy d o określonych w z o r ó w malarstwa na­ sztuki historycznej, współczesnej, p o p u l a r n e j o r a z a m a t o r s k i e j ; a także grupę prac o dużym s t o p n i u samodzielności Niejednokrotnie nawiązuje się do ikon, wczesna starannie obrazy działalność wykonane (i malarska opatrzone znanych dach Przemysłu ceramiczne, Skórzanego, a później ramami) w Nowotarskich zaczął i w w 1957 r . drewnie. może Pęksowej, specjalnymi przywodzą słu D r z e w n e g o Leja w okresie d y r e k t u r y Antoniego był zresztą p r z e z 2 l a t a w ka Kultury w Rabce, Kenara. t y m liceum. małżeństwie Fudalów. kontur prowadzony Ale obok j e s t kreską c h w i e j n ą i manieryczną. t a k i e j właśnie p r a c y M a r i a F u d a l a r ó w n i e ż b a r d z o ładny o b r a z M a t k i B o s k i e j Zakła­ utrzymany robić na Ośrod­ Prace ich c e l o w o są u t r z y m a n e w k o n w e n c j i p r y m i t y w n e j , a w i ę c Wado­ Maluje na Przemy­ Wspomnieć t u jeszcze można o i n s t r u k t o r a c h „ i k o n o w e " L u d w i k a Gołąba ( u r . 1917 r . w w i c a c h ) . ( E k o n o m i s t a , pracujący rzeźby Eweliny i myśl o b r a z k i powstałe w zakopiańskim L i c e u m twórczej. głównie z t a n i c h albumów radzieckich. Przykładem 92 w z Paszyna „ P a m i ą t k a z w o j s k a " . Z t y m , że w przestrzeni jak być ale k o n w e n c j i m a l o w a n y c h teł, w które w k l e j a się w m a l a r s t w i e n a płótnie i p a ­ pierze. Zagłobickiej w tradycyjnym Zachowując landa centralną czy pokazała charakterze. typ ornamentu postać 4 1 Gromnicznej, obejmującego scenę, współcześni jak gir­ malarze �П. 3. B o l e s ł a w F i l i p Ślęzak, K l u s z k o w c e , w o j . nowosądeckie, Adam i Ewa, w y m . 40,5 X 28,5 c m , 1976 г. I I . 4. J a k u b K r ó l c z y k , C z o r s z t y n , w o j . nowosądeckie, Chrystus Biczowany, w y m . 49 X 30,5 c m , 1976 r . W starają się i n d y w i d u a l i z o w a ć t e n o r n a m e n t . M a r i a F u d a l a wymyśliła ujętych na przykład graficznie motyw złożony z dwóch (białe ż y ł k o w a n i e ) , rozłożonych liści wokół Obrazy uporządkowane, bliskie B a s m a n z Gnieżdżewa amatorskim wyko­ pod Puckiem. Podob­ n i e d o n i e j m a l u j e też j e j córka. R ó w n i e ż d o t e j g r u p y prac, raczej (ur. amatorskich, zaliczam 1926 r.) prac z Łękawicy, obrazy g m . Stryszów. i l u s t r a c y j n y c h , podejmował chętnie Józefa Zaczął Hulki on od tematykę pro­ dukcyjną i m a r t y r a l o g i c z n ą . R o z u m i e j e d n a k zasadę o b r a ­ zu n a s z k l e , o p e r u j e kiem, pozbawionym częła malować Hulka uznany wyznaje, żona jest szeroką plamą, oszczędnym dekoracji. — za Pod Anna jego rysun­ wpływem ( u r . 1925 r.) twórcę ludowego, za­ — ' ( i l . 2). sam jednak iż: „ M n i e n a l u d o w o n i e z a w s z e w y c h o d z i , boję się, m a m za dużą w p r a w ę " 42 . dzę też Stanisława B o b a k a ( u r . 1941 r.) z D z i a n i s z a A d a m a D o l e ż u c h o w i c z a ( u r . 1923 r.) z Z a k o p a n e g o . budują gonal^ o n i n i e k o n w e n c j o n a l n i e , czasem szukając ekspresyjnego wicz przez dwa lata u w Zakopa­ rzeźbiarza Jana Gąsienicy-Szostaka. i skłonnością do eksponowania brzydoty chuje k o l o r o w e , o p a r t e na s u c h y m , w y r a z i s t y m prace Władysława tle Markewki z 1009 г.). Jego o b r a z y p r z y p o m i n a j ą podobnie, bo i ( u r . 1939 r.) i wydobywając operowaniem szczególnie n i e patrzących Rabki, emeryta (ur. ilustracje z l a t trzy­ Czorszty­ dramatyzm treści c i e m n y m i tłami, n a intensywnie działa szrafowanie na widza. Królczyk i Ślęzak intensyw­ malują te­ m a t y m a r t y r o l o g i c z n e , O ś w i ę c i m , okupację i t e w s z y s t k i e sceny ewangeliczne, czeństwem tyka się z c i e r p i e n i e m , jest nawet Ślęzaka, przydająca i Ewy i m i obrazy ekspresja Józefa z c e n t r a l n i e umieszczoną do niego dzieło mę­ ornamen­ temu tematowi eschatologiczny. Martyrologia znane które łączą ( i l . 3, 4). E k a p r e s y w n a Adama wymiar przedstawień Oleksego, cechują stosowne ramy ekspresywne, choć Oświęcimski, postacią o. K o l b e g o . i skrzynkę, t w o r z ą c przez też szewca z R a b k i ( u r . Wyrzeźbił w sumie swe przerysowanie da­ l e k i e o d doskonałości. Oddzielną dzieży. ne grupę tworzą prace cechy wzajemne prac członków rysuje się razem oglądanie pracujących osobowość swych instruktora Zbójnicy polują rale ry, strzelają d o w r o g a Indianie w zespołów. prowadzą­ więc się p o t r z e b a elementów na grubego się, że i n a zające. Z a k o n n i k z b i e r a jak mło­ ujednolicenie f o r m przez S i l n i e j niż u dorosłych p r z e j a w i a zdarza i prac. n a r r a c j i , często n i e p o z b a w i o n a humoru. dzieci B a r d z i e j niż u dorosłych z a u w a ż a l n e są w s p ó l ­ Wyraźniej ce­ rysunku na­ rzeź­ Bolesława bielą, a zwłaszcza podkreślanie w i e l k i c h o c z u , d z i e s t y c h , w i n i e t y w ówczesnych t y g o d n i k a c h , k a r y k a t u ­ rysunki. rangi — ( u r . 1948 r.) z K l u s z k o w i c p o d kolorystyczną, których do twórczość J a k u b a Królczyka Malują tonacją doprowadzonej się cała cego k u r s , następuje też p e w n e G r o t e s k o w a n i e c o e k s p r e s j a , połączona z dekoracyjną stylizacją — Ślęzaka nem. defor­ ( i l . 1). D o l e ż u c h o - ukończył S z k o ł ę P r z e m y s ł u D r z e w n e g o pracował oraz Obra­ np. na dia­ działania p o p r z e z mację, skrót, s i l n e podkreślenie g e s t u nem, biarska ekspresji mieści 1928 г.). N a m a l o w a ł o n n a k o n k u r s Tryptyk W kręgu a m a t o r s k i e g o , ale c i e k a w e g o m a l a r s t w a w i ­ zy zasady Filipa k w i a t u — białej s p i r a l i n a c z e r w o n y m t l e . nuje Anna Klimacie czelnej westernie spoza d r z e w cwałują żywej zamierzonego zwierza, ale grzyby, gó­ na koniach, i skał. 93 �Pierwsze jak wiemy znane n a m prace przez Helenę Roj-Kozłowską. uproszczone torki wersje prace powstały „dutków instruktora z Dzieci w malowały wówczas w instruk­ kotliku"). widoczny powstałymi jest, 1968 r . gdy porównamy obrazami dzieci szkoły n a H a r e n d z i e . Pracą 1 2 — 1 3 - l e t n i c h uczniów ły P o d s t a w o w e j k i e r o w a ł im. Kenara wała — duża d y s c y p l i n a wania nauczyciel, Andrzej Król. formy — w 1951 r . „zbójnickich" obrazów swej (np. niesienie Wpływ te młodzieży — w czasie kursów p r o w a d z o n y c h absolwent Obrazki Liceum uczniów i zrozumienie ze Szko­ cecho­ zasad malo­ n a szkle. B a r d z o c i e k a w e , l a p i d a r n e w r y s u n k u , świetnie s k o m ­ ponowane i wyszukane młodzieży z Liceum w Zakopanem. w kolorze Technik były obrazy Plastycznych starszej im. Kenara Zespół p r o w a d z i ł a r t . p l a s t y k Z e n o n Po- krywczyński. Natomiast obrazki Artystycznego w Zofia Stokowska) wione konturu, uczennic Zakopanem Technikum (instruktor przypominały p r o j e k t y operujące subtelnie Tkactwa art. plastyk tkanin, pozba­ różnicowaną plamą barwną. W Rabce dziewcząt społu dominowały, zwłaszcza ilościowo, jest Ks. z Paszyna Edward Nitka, słynny ośrodek ten s a m , który dziewczętom dać możność myślał o m a l a r s t w i e Dzieciątkiem, I I . 6. M a r i a Jasińska c. Józefa, P a s z y n , w o j . nowosą­ d e c k i e , Cierniem koronowanie, w y m . 34 X 23,5 c m , 1976 r . nie tylko o moralne, gijnych, samą które zajmowania n a szkle. radość powinno zbliżających tworzenia, dać myśl się Oczywiście jednak k u Bogu. również sztuką. Po­ chodziło m u ale i o malowanie ze­ zrobił rzeźbiarski. P o n i e w a ż rzeźbią g ł ó w n i e chłopcy, ksiądz uznał, że należy И. 5. Józef H u l k a , Ł ę k a w i c a , M a t k a B o s k a z w y m . 29,5 X 21 c m , 1976 r . prace z P a s z y n a k . N o w e g o Sącza. I n s p i r a t o r e m korzyści tematów reli­ Instruktorem ze­ społu został F r a n c i s z e k P a l k a , b a r d z o s p r a w n y rzeźbiarz- -amator, na znający Postanowił stawowe zasady własnych, dobrze o n przekazać technikę kompozycji, aby nikogo malowania Paszyniakom technikę n i e pokazując n i e sugerować. pod­ nawet prac narzucał też tematyki religijnej za­ w a ż y ł n a zbliżonym t y p i e d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a ń . Ile­ treści, a l e już s a m f a k t podjęcia kroć więc malowano traktowano na jak płaską Boską się k w i a t o w y ornamentowanej bardzo z Dzieciątkiem, dekoracyjną ukośnie b i e g n ą c e r o m b y . W wał w Matkę Nie szkle. i tapetę, środku k a ż d e g o o r n a m e n t , a n a t l e postać szacie. ładnych Ujęcie takie kolorystycznie znajdo­ w bogato spotykamy pracach tło podzieloną także Urszuli (ur. 1961 r.) c z y A n n y P o g w i z d ( u r . 1959 г.). T a k s a m o i n ­ terpretuje Maria 1932 temat г.), g o s p o d y n i malarstwa. Dekoracyjne tła ornamentem, Jasińska księdza, (córka zachęcona Józefa, przez traktowanie obrazu, przeważnie kwiatowym, niego ur. do zapełnianie cechuje też twórczość i n n y c h p a s z y n i a n e k , m . i n . u r . w 1949 r . M a r i i Jasińskiej (córki J a n a ) , j e d n e j z najciekawszych malarek ośrodka. T y l k o d e k o r a c y j n i e , bez z w i ą z k u z t e m a t e m — w p r o ­ wadza o r n a m e n t w p u s t e j p r z e s t r z e n i m . i n . Elżbieta O r l e c k a ( u r . 1962 г.), uwspółcześniając z n a n y schemat A n i o ł a Stróża. N a j e j o b r a z k u strzeże o n p r z e d p r z e ­ j e c h a n i e m d z i e c k o przechodzące p o p a s a c h jezdnię. I n n a O r l e c k a — H e l e n a ( u r . 1957 r.) — b a r d z o ładnie i n t e r ­ p r e t u j e t e m a t M a t k i B o s k i e j z Dzieciątkiem, otaczając p o s t a c i e girlandą k w i a t ó w . W pracach oleodruków dowanych obrazy dziewczyn widać i m a k a t e k , zwłaszcza scenach niekiedy w religijnych. Najciekawsze i rozbu­ są jednak o c i e m n y c h tłach, nawiązujące d o k o n w e n c j i p o d ­ tatrzańskiego Bernadety malarstwa — j a k np. Urszuli K u l i g ( u r . 1962 r.) czy H e l e n y 1961 г.). Ł ą c z ą o n e w d z i ę k n a i w n e g o 94 reminiscencje jeleniach Pogwizd, Bochenek (ur. r y s u n k u z dojrzałą, �П. 7. M a r i a Zagłobicka, Paszyn, Komunia, w y m . 19 X 29 c m , 1976 г. I I . 8. M a r i a donna z Dzieciątkiem, w y m . 39 X 32 c m , 1976 r. Jasińska, c. J a n a , P a s z y n , Ma­ �sprawdzoną koracji przez Również i dziesiątki l a t tradycyjną zasadą de­ w Bukowiny pracach młodzieży Tatrzańskiej, rabczańskim, w i d o c z n e stępują one w z Nowego uczestniczącej są nawiązania pracach A n n y w Targu konkursie do t r a d y c j i . Wy­ P i t o ń ( u r . 1960 r.) z B u ­ k o w i n y , k o m p o n o w a n y c h symetrycznie, r y s o w a n y c h płyn­ nym, nieco postacią manierycznym wydaje się w konturem. t y m zespole Najwybitniejszą Zygmunt Kuchta z B u k o w i n y ( s y n znanego twórcy — A d a m a ) , uczeń L i ­ ceum ornamen­ i m . A. Kenara. Nie stosuje o n żadnej t y k i , b u d u j e a r c h i t e k t o n i c z n i e , oszczędnie, w y d z i e l a postacie i niezbędne wesołe, nienaganne prace z Klocek Nowego i Bożeny Przegląd a t r y b u t y ( i l . 9). Ł a d n e , w kompozycji Targu: były Małgorzaty znajduje t u dokonany jeden wystawie Ujwary, Jolanty Korczyk. zbyt, daje więc z tła dziecięce, na Coraz którzy łatwej pokazuje, iż malarstwo satysfakcję z przykładów widzom na potrzebne, i twórcom, sta­ nawiązania d o tradycji. I s t n i e n i e j e g o j e s t u w a r u n k o w a n e p r z e z sprzyjającą ko­ więcej czynią wypowiedzi amatorów tą nie przeczy satysfakcji, przekonywających form Spotykamy Cepeliadach. 96 Nie­ większość na sukces, wybicie jaką może dać malowanie. jedną z najbardziej społecznej aprobaty tego, co je na kiermaszach, się więc powszechnie Desy, festiwalach i znanym i lu­ b i a n y m p r z e j a w e m t z w . l u d o w e j twórczości. M a już swoje tradycje Stało i s w o i c h mistrzów. Dlatego też t r u d n o się dziś zgodzić z sądem, który w y r a z i ł p r z e d d w u d z i e s t o m a to Grabowski, najczęściej pisząc, iż: „...współczesne szereg p o j e d y n c z y c h n y c h ciągłości" 43 inicjatyw T o , czego n i e zdołali osiągnąć p r z e d w o j n ą góralszczyzny laty malarstwo pozbawio­ . i sztuki l u d o w e j , stało miłośnicy się f a k t e m . Przy­ w r ó c o n o d o życia m a l a r s t w o n a szkle. I n n a rzecz — bowiem szansę techniki. M a l a r s t w o n a s z k l e weszło d o sklepów C e p e l i i , Veritasu. chętnym amatorom posłużyć robią. oraz ono tej potrzeby, to i c h nadzieje Sprzedaż j e s t w s z a k ż e d l a t w ó r c ó w n i e j e s t t o już sensu daje zechcą się, d o d a t k o w e źródło d o c h o d u . Jest t o zrozumiałe, z r e s z ­ przez i n s t y t u c j e państwowe t o , iż próbuje to z bezinteresownej niunkturę, bodźce s t o s o w a n e przez (skoro schematem). d l a t e g o , że z a s p o k a j a Józef s z k l e w e s z ł o dość s i l n i e w naszą kulturę, j e s t nowi stosunkowo się t r a d y c y j n y m (ffl. 11). s t r i c t o s z t u k a l u d o w a , zmienił o d b i o r c a , zmienił też i t w ó r c a . że się �11. 9. Z y g m u n t K u c h t a , ucz. L i c e u m K e n a r a , B u k o w i n a Tatrzańska, Historia grzechu pierworodnego, w y m . 35,5 X X 26 c m , 1975 г. I I . 10. U r s z u l a M i c z o l e k , P a s z y n , Serce Jezusa, w y m . 28 X 18,5 c m , 1976 г. I I . 11. H e l e n a B o ­ c h e n e k , P a s z y n , Św. Karolina Koskówna, w y m . 28 X 18 c m , 1976 г. I I . 12. A n n a K s i ę ż e k , W i e ś Mała, w o j . r z e s z o w ­ s k i e , Sw. Barbara, w y m . 27 X 37 c m , 1964 г. I I . 13. Rybitwy, w o j . l u b e l s k i e , w y m , 38 X 27 c m , 1959 г., k u p i o n y współ­ cześnie o d w ę d r o w n e g o h a n d l a r z a . 97 �wencji, która wciąż a do niedawna niejszych i wyzwalających estetyki ludowej k i e określa Jak piero jeszcze oraz jest ostatnim tego r o d z a j u swą na w s i , w żywotność, domach się s p o d w p ł y w u na p e r y f e r i a c h się u m o w n i e rozległa w wykazuje dominowała jako zamoż­ tradycyjnej miast. (Wzory t a ­ drobnomieszczańskie). to dziedzina — dziesięcioleciu obrazki. Przedtem nie wiadomo. zaczęto usilnie szukano śladów k u l t u r y t r a d y c y j n e j , uważając t o , co r z e c z y w i ś c i e na współczesne, a w i ę c j e j miejsce, warte za n i e l u d o w e , Do­ odnotowywać weszło nie­ badania. Wiemy w i ę c o n i c h mało, a c o g o r z e j , zwrócono n a n i e u w a g ę w t e d y , g d y b y ł y już w s t a d i u m s c h y ł k o w y m . Wykonawcami — malarze t y c h obrazów makatek miejscowego są: („dywanów") środowiska, wykonujący okolicznych je wsi; dla sprzeda­ jący j e n a t a r g a c h i o d p u s t a c h ; — jednostki, służby które umiejętność wojskowej (moda tę taka nabyły w okresie rozpowszechniła się o k . 1950—60 r o k u ) ; — jednostki malujące w zasięgu Malarze „makatek" pracach identyczną katkach na łabędzie szkle, widać, katki na szkle dla podejmują funkcja tkaninie w t k a n i n i e . Porównując d o działania i na swych dekoracyjnych na i c h jest ma­ np. koty, czarnej L u b . ) , z powstałymi że siebie miejscowości. co w malowane (gm. Chełm ograniczona na i pawie, tematy okolicznych tematykę papierze czy Ochoży na różne sprzedaż satynie w t a m obrazami podobna, tyle że estetycznego, podczas gdy m a ­ spełniały również rolę praktyczną (izolującą). W z ó r m a k a t k i , ale m a l o w a n y n a s z k l e i o p r a ­ w i o n y w r a m y p r z e s u w a j e j działanie w k i e r u n k u o b r a z u , t y m b a r d z i e j że szkło p o z w a l a efektów Inny służby charakter wojskowej M a l a r s t w o n a s z k l e , m i m o iż r e a k t y w o w a n e wzory ciu o Nie tworzy, jak dawne, grup o identycznym stylu, ciwnie — Wolno dziej muzealne, sprzyja wyraźnie poszukiwaniom w i ę c sądzić, że w różnicować wiście obok czy indywidualizuje. własnego formy zjawiska. ale w masie pastiszy). kroczy Będą, b o mogą swej zapewne poziom średniego Ale być miątki", sprzedawane m.in. w skich. Technikę malowania i różniącą niewiele wybitne jednostki, m a l a r s t w a na szkle n i e prze­ poziomu kultury plastycznej się n a j b a r d z i e j stwarza — takie, jakie się kursy, plenery, współpracę żołnierze uzdol­ wyczynowym z dobrymi plastykami-animatorami. się własne W tradycji odróżnieniu od malarstwa miejskiego, obrazy na n i e uczestniczących w są w z o r o m , szkle, produkowane „wysokim obiegu dawnej które funkcjonują w dla warstw k u l t u r y " bliskie t y m środowisku: w a n o m " , o l e o d r u k o m , m a k a t k o m . Odwołują 98 na się d o „pa­ nadmor­ nieskomplikowaną od uzdolnieni „laurek", plastycznie i dla kolegów ze służby", z d o b i o n e barwne fotograficzne. często n i e t y l k o mary­ ków oparta nym zakomponowaniu jest mówkowym na układzie obrzeżem Technikę i typ symetrycznym, płaszczyzny. dekoracyj­ Wykańczano je l a - l u b ramką. obrazka uprawiano również poza w o j s k i e m , z a r ó w n o n a u ż y t e k własny, j a k i n a sprzedaż, o i l e się orientuję Obrazki zdolnieni gijnej — w ograniczonym o charakterze amatorzy ność z a r o b k o w o . oraz oraz zasięgu. narracyjnym malują specjaliści, traktujący C i o s t a t n i malują konwencjonalne obrazy też u tę czyn­ o treści reli­ tematy typu „makatkowe" „ d w o r s k i e g o " . Spośród u t a l e n t o w a n y c h j e d n o s t e k , gólnie b a r w n e i ładne w nej są p r a c e naiwności swej specyficznej, M a t r i o n y Kuleszy, o k . 1960 г., g d y sprzedawała swe obrazy obrazy. Miała malowała różnokolorowe w wówczas t y m celu płatki którą na r y n k u co jasnymi, czystymi szcze­ ornamental­ pozna­ w Białym­ najmniej 60 l a t , kolorami, obficie s t a n i o l u , podkładane p o d puste miejsca w tle. M a l u j ą c — posługiwała się p a t r o n a m i , k t ó r e s a m a wyko­ nywała. W i e m również nych „dy­ kon­ na szkle, kompozycyjnie w y k o n y w a l i d l a siebie specjalnie opartego miejscowościach Bardziej czasie obraz­ stosując i przeznaczonego przede w s z y s t k i m d l a odbiorcy w ich wpływem n a r c e c z y l o t n i c t w i e < i l . 18). Z a s a d a układu t y c h a środowiska wojsku. malowane pod girlandą k w i e t n ą , a l e i s y m b o l a m i służby, n p . w stoku potrzeby w Były to „Pamiątki łem M a l a r s t w o n a szkle t w o r z o n e n a zróżnicowanie „ o b r a z k i - r a m k i " , w k t ó r e w k l e j a n o zdjęcia artystycznej nionym sportowcom się, obrazki powstałe bar­ (oczy­ n i e łudźmy społeczeństwa. C h y b a , że s t w o r z y warunki prze­ wyrazu. tego m a l a r s t w a w z r o s t ilościowy s a m p r z e z się n i e p o d n i e s i e rangi opar­ b l i s k i e j przyszłości c o r a z się będą kopii się w mają i poznawano 11. 14. W y k . w T y l w i c y , w o j . białostockie, Bukiet kwia­ tów, w y m . 48 X 38 c m . I I . 15. Józef P e t r y k o w s k i , P y r k i - L a c h y , w o j . białostockie, Paw, w y m . 34 X 45 c m , 1967 r. na większe wizualnych. w o d n i e j , że p o d o b n e radzieckiej obrazki jak i wykonywano Białorusi. N i e m a m j e d n a k i n f o r m a c j i c o d o zasięgu t e g o t y p u Malują na, zostawione żad­ obrazków. na szkle również a m a t o r z y . Malują zarówno pod na szkłem. Pod szkłem malują ogół �l u d z i e już w i e d z ą c y coś o t e j d z i e d z i n i e sobie sprawę, szkłem, dziej że malując uzyskują czystą, „dźwięczny" n i e szyby nie malują gwaszem) pod powierzchnię, bar­ na zewnętrznej stro­ błyszczącą k o l o r . Malujący możliwych nie wymaga farby, p l a s t y k i . Zdają (lub n i e dążą n a ogół d o r ó w n e j f a k t u r y c h n i . Z różnych gdyż olejnie podkładów powierz­ wybierają szkło, ono g r u n t o w a n i a , n i e wchłania odbiera jej przeważnie pierwotnej amatorzy żywości. n i e znający więc Na szkle techniki, sa­ moucy. K i l k a j e s t p r z y c z y n , d l a których w y b i e r a n a jest t e c h n i k a m a l o w a n i a p o d szkłem ( n a z w a t o ściślejsza, odpowiadająca n i e m i e c k i e j — Hinterglassmalerei). Jedną z n i c h j e s t w s p o m n i a n y już e f e k t świetlistości, i n t e n ­ sywności k o l o r u . O n w ł a ś n i e p o w o d u j e , że n p . w J u g o ­ sławii t a k r o z w i n ę ł o się m a l a r s t w o n a i w n e n a szkle. P o p r o s t u szkło p o z w a l a n a działanie k o l o r y s t y c z n e , w i n n y sposób n i e m o ż l i w e d o u z y s k a n i a d l a n i e w y k s z t a ł ­ conego m a l a r z a . D r u g i powód — bardziej płycie obraz efektownie czy płótnie szkle pozwala na szkle, w niż m a l o w a n y naciągniętym jakby wygląda na blejtram. Obraz na też n a s t o s o w a n i e s t a n i o l o w y c h , b a r w n y c h p o d k ł a d e k - o r n a m e n t ó w , dzięki c z e m u jest ramce, na t k a n i n i e , t e k t u r z e , rozjarzony. obraz Nieświadomie „świeci wrócono się", więc do p i e r w o t n e j postaci d a w n y c h l u d o w y c h obrazów na szkle, z p o d k l e j o n y m i w i z e r u n k a m i d r z e w o - czy s t a l o r y t n i c z y m i . Dekoracja wanej we na szkle stanowiła b o r d i u r y wokół współczesnych wówczas rodzaj świętego obrazkach typu jest „pamiątka...". t y l k o , że d e k o r a c y j n a o t o c z k a t o w a r z y s z y Tyle f o t o g r a f i i ślub­ n e j , pamiątkowej, własnemu w i z e r u n k o w i rodzicom, ukochanej rozbudo­ obrazka. Podobnie ofiarowanemu dziewczynie. N a p o d s t a w i e d o k u m e n t a c j i , jaką m a m y w I n s t y t u c i e Sztuki, obejmującej różnych około miejscowościach, 50 f o t o g r a f i i można wykonanych wydzielić w następujące grupy: 1 obrazy — stym, r e l i g i j n e oparte k o n w e n c j o n a l n y m ficznym, bliskie dawnemu na w z o r z e malarstwu pro­ ikonogra­ w chłopskich izbach. Najlepszym szowskiego seryjnie, przykładem wizerunek na jest t u pochodzący św. B a r b a r y , w y k o n a n y podłożonym szablonie, bogato z i i . 16. Porwanie dziewczyny, w y m . 55 X 40 c m . I I . 17. Ochoża, w o j . chełmskie, Dziewczyna z jeleniem, wym. 27 X 37,5 c m . Rze­ zapewne „inkrusto­ folią i staniolem. Malowane czarne), natomiast U k r z y ż o w a n i e m , o p a t r z o n y n a p i s e m „ B r o ń nas o d o g n i a " , kwiatów czy ptaków pochodzący ( i l . 18). wany" różnokolorową z sprzedawcy cynfolią Lubelskiego a ( i l . 12) kupiony te mogą — jeszcze obrazy zbliżone z kon­ charakterze do jest na n a s z k l e , n i e różniące mniejszy obrazy z z usług dość Ochoży, w są przez tą zbliżone wręcz samą są do świadcząc o osobę makat chy stylistyczne, ośrodka. b — do zro­ ( i l . 17). M a l o w a n e zaś innych o d r ę b n e ce­ prób cechy zasięgu papierowych t r a n s p o r t szkła o rodzaju tafli sprawnych szklanych. się malowanych malarstwa większe w y r ó b ze w z g l ę d u n a wykonywane posługiwaniu i nasuwa są Z z patronami kolei dużą jednak wprawą, i korzystaniu rzemieślników-plastyków. z l a t t r z y d z i e s t y c h , jest n p . obrazek do r e k l a m przedstawiający ko­ bietę z różą, m a l o w a n y p r z e z Józefa G r a b a r z a z Drużbic koło Bełchatowa prowadzeniu skiego z (woj. piotrkowskie), w i c i roślinnej Pyrek Lachów jest (woj. Paw wirtuozowski Józefa białostockie) w Petrykow— i l . 15. W a c h l a r z t e m a t y c z n y j e s t r a c z e j wąski, s p o t y k a się p r z e ­ dekoracyjne się w t e m a t y c e ninie, zbliżone z tej t y m , że P a s z y n i e ( k o ł o N o w e g o Sącza) w y k a z u j ą tego przeze na t e m a t T y p o w o drobnomieszczański, nawiązujący w miejscowości, n i e k i e d y bione konwencjonalnie farbami). Wykonane niż d y w a n ó w nabyciem tego świadcząc malowane szkle widzianych też wiadomości t k a n i n i e , ponieważ trudności nich: kartonie, liści, na h a n d l u t a k i m i o b r a z a m i . M o ż n a b y sądzić, że zasięg t e n kupnymi. t e m a t y c e na (tylko obrazów, kreską regionalne. N i e m a m y swym „makaty" są właśnie się w t e m a t y c e , k o n c e p c j i i k o l o r y s t y c e o d w y k o n a n y c h czy rodzaju trudności, n i e ł a t w o też o m a s o w y dekoracyjne tkaninie rysowane (przeważnie elementy — i sądzę, że („dywanów"). — t y l k o tło graficzne m n i e w r ó ż n y c h częściach k r a j u , t r u d n o w y r ó ż n i ć o w tego — jest i stanio­ konkurować W y d z i e l i ć można wśród a wędrownego kontur są c y n f o l i ą , zdobione świeckie w e n c j o n a l n e j , makat z Wśród obrazki l e m , błyszczą się, są d e k o r a c y j n e 2 u obrazek ( i l . 13). Wszystkie dlatego czy „ m a k a t y " n a szkle, n i e różniące i k o m p o z y c j i od w y k o n y w a n y c h na t k a ­ ale o d m i e n n e przez swoją barwność i strojność, uzyskaną p r z e z zastąpienie m a l a t u r y r ó ż n o k o l o r o w ą c y n ­ ważnie pawie, gołębie, bukiety, schematycznie ujęte z p r o f i l u s y l w e t k i j e l e n i a n a t l e l a s u c z y gór. с — stawiające obrazy o tematyce bajkowo-legendowej, rycerza na k o n i u u wrót pałacu, św. przed­ Geno- 99 �П. 18. W i e l k i wefę, nicze Czerwonego pomiędzy makatką Kapturka dekoracyjną a malarstwem obrazów w y k o n a n e matycznego seryjne, więc i kawszych Kuleszę z takich w innych zaś f a r b , bez „dywanowego" cechy Takie cynfolią obrazy i stanio­ farbą. Do podobnie wykonanych obrazy Jana w o cie­ Matrionę tematu symetrycznie łabędzi n a t l e d w o r k u i pałacu. W spotkałem — sche­ występują rysunkowy. są r ó ż n o k o l o r o w ą stockiem Gołębnik a m a t o r s k i m . Niektóre z partiami malowanymi typowo pogra­ tematyce p r z y k ł a d ó w z a l i c z y ł b y m ujęcie p r z e z mieszczonych d one w podkład (znane m i ) zdobione l a m i , łączonymi i t p . Stanowią i stereotypową są t y l k o p r z y p o m o c y podkładu, a W e l c z , g m . Grudziądz, w o j . b y d g o s k i e , 37 X 48 c m . różnych miejscach u- Biało­ kilkanaście malatur. tematyce Durko z nieszablonowej, Majdanu jak np. Leśniowskiego (gm. L e ś n i o w i c e , w o j . chełmskie). T e g o r o d z a j u t e m a t y k a dzie w kierunku opartego bardziej malarstwa na k o n w e n c j o n a l n y c h W amatorskiego. na obserwacji wzorach grupie tej f o r m a t y koracyjno-makatkowe, i własnej Malarstwa fantazji, staniolem, niż ludowo-dekoracyjnych. są zróżnicowane. O b r a z y malowane f a r b a m i , są dochodząc do wielopostaciowe, trii dawnych odchodzące obrazów X 55—60 c m , a l e zdarzają się i o b r a z k i — tła sceny są narracyjne, i syme­ o n e o d 35—45 X sięgające dla f o t o g r a f i i , ornamentalno-informacyjnym. rangę f o t o g r a f i i , p r z e w a ż n i e czyniając z niej element o cha­ Podnoszą niewielkiej, widoczny mentalna otoczka one legitymacyjnej, na ścianie. Orna­ d e k o r u j e taką f o t o g r a f i ę , uświetnia ją, wiedzie uwagę widza k u c e n t r u m , k u postaci t a k u h o ­ norowanej. się Zdarzają ślubne f o t o g r a f i e , na t a k i c h pamuitki obrazkowych tłach z jakiegoś o k r e s u życia ( n p . zdobiony typową d l a Powiśla Dąbrowskiego ornamentyką obrazek z tego terenu), z wojska, wyjazdu których Boże są wszelkiego rodzaju „pamiątki": za g r a n i c ę , ślubne życzenia. N a n i e ­ zresztą Młodej odpowiednie Parze" czy napisy, „Pamiątka пр.: służby „Szczęść wojskowej 1952—1954" ( i l . .18). „ W o j s k o w e " r a m k i z d o b i o n e są często a t r y b u t a m i różnych r o d z a j ó w b r o n i — s a m o l o t a m i , o k r ę ­ tami, czołgami, ofiarodawca z czego służył w zresztą wcale l o t n i c t w i e czy nie w y n i k a , że marynarce. * Malarstwo (nieelitarne) o d dekoracyjności l u d o w y c h . Mają — obrazy 34 X 44 c m , a l e konwencjonalne 3 rakterze wym. stanowią: de- wśród n i c h r ó w n i e ż m a ł e : 20 X 30 c m . D u ż e są z r e g u ł y Ostatnią grupę z wojska, zazwyczaj w g r a n i c a c h 25—28 X 36—39 c m . W i ę k s z e b y w a j ą zdobione wie­ Pamiątka 120 c m sze­ rokości. na szkle ma nieporównanie obsługujące umiarkowaną mniejszą niż własne popularność. „dywany". Nie środowisko Na pewno wydaje się też, a b y popularność t a rosła. C o r a z częściej jednak technika malowania na szkle w y s t ę p u j e w p r a c a c h a m a t o r ó w . A l e t o już i n n a s p r a w a , przekraczająca granice tego opracowania. P R Z Y P I S Y L i s t do A . J a c k o w s k i e g o z d n . 3.V.1965 r . H . Ś r e d n i a w a , Współczesne podhalańskie malar­ stwo na szkle, „ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I V , 1970 n r 3/4, s. 239. j . w . , s. 238. M a r i a F u d a l a j e s t córką t w ó r c y l u d o w e g o , z n a ­ 38 3 9 4 0 4 1 fot.- 100 E . Fryś-Pietraszkowa komitego stolarza z Zakopanego Jana Tyłki. K i l k a l a t chodziła d o L i c e u m P l a s t y c z n e g o i m . A . K e n a r a w Z a ­ kopanem. A n t o n i K r o h , w y w i a d z J . Hulką. ( A r c h i w u m Pracowni Sztuki Nieprofesjonalnej Inst. Sztuki PAN). J . G r a b o w s k i , Ludowe malarstwo..., o p . c i t . , s. 116. 4 2 4 3 — U 13; J . S w i d e r s k i — i l . 1—12, 14—18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beca7c290501e1833e9ab854407d1677.pdf d04e0f77ee63e2ebb7aaadcbde11d42f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4031 Title A name given to the resource Obrazy na szkle (współczesne malarstwo ludowe) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.21-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Jan G ą s i e n i c a - S z o s t a k (starszy), Zakopane, Madonna lowa kwiatów, w y m . 28 X 20 cm, 1929 r. — kró­ Aleksander Jackowski OBRAZY NA SZKLE ( W S P Ó Ł C Z E S N E MALARSTWO Dawne ludowe malarstwo na szkle zanikło w sześć­ dziesiątych — s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach ubiegłego stule­ cia P r z e s t a ł o być potrzebne. Z m i e n i ł y się gusty, mody, i jeśli nawet p r z e t r w a ł y upodobania dekoracyjne, zami­ ł o w a n i e do ornamentyki i zdecydowanej kolorystyki, to w przystroju w n ę t r z a — a nie w figurach i obrazach dewocyjnych. Z a m i ł o w a n i e do zdobnictwa widoczne jest w przybraniu sztucznymi k w i a t a m i ś w i ę t y c h obrazów, krzyży i kapliczek, ale j u ż nie w interpretacji tematyki kultowej. W niej obowiązuje bowiem wzorzec idealistyczno-realistyczny kupnych w i z e r u n k ó w dewocyjnych oraz wzorzec znanych i czcią otaczanych o b r a z ó w , zwłaszcza M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Przy takich kryteriach ocen nie ma oczywiście m i e j ­ sca na o d r ę b n e sakralne malarstwo na szkle przezna­ czone dla „ l u d u " i utrzymane w tradycyjnym charakte­ rze, -malarstwo, w k t ó r y m warstwa ornamentalna t r a k t o ­ wana b y ł a b y na r ó w n i z postacią świętą, a czasem nawet w y s u w a ł a b y się zdecydowanie na plan pierwszy. Współczesne malarstwo na szkle n a w i ą z u j e do sty­ l i s t y k i dawnych obrazów, do techniki wykonania, nie­ kiedy nawet do tematyki, ale to n a w i ą z a n i e stanowi tylko p u n k t wyjścia w twórczości n i e k t ó r y c h a u t o r ó w . UDOWE I JEGO POGRANICZA) I s t o t n ą cechą tego malarstwa jest to, iż w y k o n y w a ­ n e j e s t n a p o t r z e b y ,,m i a s t a", na konkursy, wystawy, na sprzedaż w Cepelii. Malarstwo to w swym kształcie najbardziej bliskim tradycji n a w i ą z u j e z pełną p r e m e d y t a c j ą do w z o r ó w muzealnych. Jest więc w opinii k u p u j ą c y c h k o n t y n u a c j ą i n a m i a s t k ą dawnych obrazów. Ale w formach bardziej zindywidualizowanych — m a ­ larstwo na szkle jest j u ż raczej j e d n ą z dziedzin plastyki amatorskiej l u b zawodowej. Jednak nawet w tradycyjnej wersji malarstwo to pełni funkcję i n n ą niż to m i a ł o miejsce w dawnej k u l ­ turze ludowej. Nawet, gdy eksponuje dwa najbardziej popularne dziś w ą t k i : sakralny i zbójnicki. W ą t k i te traktowane są w obu przypadkach umownie. Obrazy nie przybliżają bowiem ani ś w i ę t y c h postaci, ani historii Podhala. I n f o r m u j ą nie o nich, lecz o t y m , jak niegdyś przedstawiano święte postacie. Zamiast zaś rzeczywistego wizerunku t a t r z a ń s k i e j społeczności, u t w i e r d z a j ą m i t g ó ­ ralszczyzny, m i t wolnego i szlachetnego harnasia, rodzi­ mego Robin Hooda i Winnetou. S t a j ą się t e a t r a l n ą apo­ teozą junackiej góralszczyzny „ n a szkle malowanej.". J e d n o c z e ś n i e n a s t ę p u j e w t y m malarstwie desakralizacja o b r a z ó w o tematyce „ ś w i ę t e j " . Odbierane są j u ż 21 �F 2 П. 2. Michał S t a ń k o , Na hali, w y m . 25,5 X 20 cm, ok. 1933 "г. I I . 3. K a r o l Oskwarek, J a b ł o n k a , w o j . nowo­ sądeckie, Zbójnik. one tylko w kategoriach estetycznych, jako przedmiot ł a d n y , zdobiący ściany pokoju, jako p a m i ą t k a , czasem — jako dzieło sztuki. Temat przestaje w takich obrazach o d g r y w a ć rolą istotną, i zazwyczaj nie on w a ż y na de­ cyzji k u p n a (co miało miejsce w dawnej społeczności ludowej), lecz walor artystyczny, kolorystyka. 2 Współczesne malarstwo na szkle, n a w i ą z u j ą c e do tradycji, jest więc zjawiskiem diametralnie r ó ż n y m od uprzednio omawianej grupy o b r a z ó w na papierze, powsta­ łej w w y n i k u w e w n ę t r z n e j potrzeby wypowiedzi. Różni je motywacja twórcza, stosunek do odbiorcy i tematu, 3 ś w i a d o m o ś ć wzoru. W innych kategoriach musimy też oceniać „ l u d o w o ś ć " obu grup. „ S a m o r o d n i " nie szukają b e z p o ś r e d n i c h w z o r ó w , for­ ma jest spontanicznym efektem interpretacji treści, k t ó r e chcą w y r a z i ć . Współcześni obraźnicy na szkle n a w i ą z u j ą zaś ś w i a d o m i e do w z o r ó w muzealnych i współczesnych. Temat jest dla „ s a m o r o d n y c h " z w i ą z a n y ściśle z p o t r z e b ą wypowiedzi, ale dla malarzy na szkle bywa p r z e w a ż n i e tylko pretekstem, osią k r y s t a l i z a c y j n ą p o m y s ł u i r e a l i ­ zacji. „ S a m o r o d n i " t w o r z ą przede wszystkim dla siebie, aby w y r a z i ć swoje wizje, malarze na szkle — dla od­ biorcy. Jedni — p o n i e w a ż m a j ą odpowiednio silną po­ t r z e b ę w y r a ż e n i a w ł a s n y c h idei i emocji, drudzy — p o n i e w a ż jest na ich obrazy zapotrzebowanie. L u d o w o ś ć t w ó r c ó w z „ w e w n ę t r z n e g o i m p u l s u " do­ strzegamy w ich ś w i a t o p o g l ą d z i e , w t y m , co ich w na­ szym odczuciu wiąże z czasem przeszłym k u l t u r y c h ł o p ­ skiej. Ś w i a t o p o g l ą d ten stanowi wyraz ścisłej więzi z ziemią, p r z y r o d ą , p r a c ą na r o l i , a w i ę c rozszerza sferę w i a r y na m a g i ę , m i t , dość d o w o l n ą i n t e r p r e t a c j ę treści religijnych. „ L u d o w o ś ć " zaś malarstwa na szkle w y r a ż a się prze­ de wszystkim w kategorii artystycznej, w stylu, n a w i ą ­ zaniu do określonego k r ę g u tematycznego, sposobu prze­ twarzania w ą t k ó w tematycznych. Istnieje jednak r ó w n i e ż malarstwo na szkle, k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " zasadza się przede wszystkim na t y m , że stanowi ono ż y w ą twórczość ś r o d o w i s k chłopskich i pe­ r y f e r i i k u l t u r o w y c h miasta, twórczość, k t ó r a n a w i ą z u j e do estetyki ludowej, zwłaszcza „ d y w a n ó w " . Malarstwa tego nie znajdziemy ani w sklepach Cepelii, ani na w y ­ stawach ludowej sztuki, istnieje bowiem na podobnej zasadzie i prawach — jak m a k a t k i z jeleniami. Jest to więc twórczość ś r o d o w i s k a na potrzeby w ł a s n e . Między t y m malarstwem a oficjalnym, „ k o n k u r s o w o -cepeliowskim" r ó ż n i c e są duże: s p e ł n i a n e j roli, źródeł inspiracji, estetyki, stosunku do ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m powstaje. R ó ż n i c e te są tak znaczne, że na ogół żaden z a u t o r ó w o b r a z ó w rzeczywiście malowanych dla ś r o d o ­ wiska nie p r ó b u j e ich zgłosić na konkurs „ m a l a r s t w a ludowego na szkle". Dowodzi to, między i n n y m i faktu, że pojęcie „ l u d o w e " zaczyna się powszechnie k o j a r z y ć ze s z t u k ą p r z e z n a c z o n ą dla miasta, dla Cepelii, n a w i ą ­ zującą do tradycji minionych «zy w y g a s a j ą c y c h na wsi. Ci zaś, k t ó r z y p r a c u j ą dla siebie i swego ś r o d o w i s k a , nie u w a ż a j ą już siebie za „ l u d o w y c h " . W i ą ż e się to między i n n y m i z t y m , że „ l u d o w o ś ć " staje się coraz bardziej stylem, czymś na pokaz, czymś co się odwołuje do p a m i ę c i a nie do rzeczywistości współczesnych wzo­ r ó w estetycznych . O m ó w m y więc kolejno te dwie grupy ludowego malarstwa na szkle. 3 Obrazy przeznaczone „dla miasta" W osiemdziesiątych latach ubiegłego stulecia ma­ larstwo na szkle zanikło j u ż niemal zupełnie. Dawne obrazy z a s t ę p o w a n o n o w y m i , realistycznymi. Na Pod­ halu ksiądz Stolarczyk w z y w a ł do niszczenia „ b o h o m a ­ zów obrażających uczucia religijne" . Wzywał ze skutkiem. O d w r ó c e n i e się wsi (nie t y l k o Podhala!) od daw­ nych o b r a z ó w w y n i k ł o nie z tego powodu, że p r z e s t a ł y one zaspokajać n a w y k i estetyczne, że zaczęła d r a ż n i ć ornamentyka czy zestaw barw. W ocenie o b r a z ó w sa­ k r a l n y c h przez l u d d e c y d u j ą c ą r o l ę o d g r y w a ł o k r y t e r i u m tematu, sposób przedstawienia świętej osoby. Sztuka rea­ listyczna, oleodruk, litografia — zmieniły radykalnie stosunek do dawnych, umownych, dekoracyjnie t r a k t o ­ wanych p r z e d s t a w i e ń . P r z e s t a ł a działać na w y o b r a ź n i ę , tak wysoko oceniana przez Michała Walickiego, „...żywa, 4 22 �malarska par excellence plama barwna, ekspresja j ę d r n e j i celowej kreski, śmiała bujność ornamentu i bezpo­ średniość tkwiących... (w tych obrazach) emocjonalnych przeżyć" . Te w ł a ś n i e cechy s p r a w i ł y , że w latach poprzedza­ jących wybuch I wojny ś w i a t o w e j p o d h a l a ń s k i m m a ­ larstwem na szkle zainteresowali się formiści. Poczucie więzi ideowo-artystycznej z t r a d y c j ą tego malarstwa p o d k r e ś l i l i publicznie, umieszczając k i l k a n a ś c i e starych ludowych o b r a z ó w na honorowej ścianie w czasie p i e r w ­ szej grupowej w y s t a w y G ó r a l s k i e malarstwo na szkle i n s p i r o w a ł o drzeworyty Włodzimierza Skoczylasa, obrazy Andrzeja i Zygmunta P r o n a s z k ó w , Tytusa Czyżewskiego, a nieco później r ó w n i e ż W ł a d y s ł a w a Wąsowicza. 5 Obok a r t y s t ó w z k r ę g u ówczesnej awangardy, na­ wiązującej do ludowego malarstwa z pobudek głównie artystycznych, zaczęto i m i t o w a ć i stylizować dawne obra­ zy na szkle r ó w n i e ż z p o w o d ó w emocjonalnych, fascy­ nacji Podhalem, g ó r a l s k ą l e g e n d ą i m i t e m . M a l o w a ł więc na szkle, m.in. tematy zbójnickie, w z o r u j ą c się na powierzchownie zrozumianej warstwie stylistycznej — Konstanty K i e t l i c z - R a y s k i , propagator sztuki Podhala, autor książki Sztuka góralska na Podhalu. W Muzeum T a t r z a ń s k i m i m . T. C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem za­ c h o w a ł y się trzy jego obrazki, d w a z 1918 r. i jeden z 1921 r . . M a l o w a ł też dobrze zorientowany w sztuce góralskiej S t a n i s ł a w Barabasz (1857—1949), ale i on igno­ r o w a ł specyfikę m a t e r i a ł u i techniki, zbliżając się w swych obrazach na szkle do stylizowanej ilustracji. K o ­ p i o w a ł stare obrazy S t a n i s ł a w Sobczak oraz Tadeusz M a l i c k i (1892—1943), nauczyciel z zawodu, działacz spo­ łeczny i plastyk. Wiele kopii w y k o n a ł też Konstanty Stecki (ur. 1885) , botanik, kolekcjoner, pracownik M u ­ zeum T a t r z a ń s k i e g o w latach 1922 i 1923, autor książki Ludowe obrazy na szkle z okolic podtatrzańskich. Do nielicznych malarzy zainteresowanych w latach m i ę d z y w o j e n n y c h Drzede wszystkim specyfiką o b r a z ó w 7 8 9 na szkle a nie ich w a r s t w ą t e m a t y c z n ą n a l e ż a ł Michał S t a ń k o (ur. 1901), malarz z Sosnowca. P r z e b y w a ł w Za­ kopanem w 1933 roku i wiele w ó w c z a s m a l o w a ł , m.in. na szkle. Nie n a w i ą z y w a ł w tych pracach do „stylu", do ornamentyki, p o d k r e ś l a ł tylko (w znanych m i p r a c a c h ) takie cechy, jak l a p i d a r n o ś ć , uogólnienie k s z t a ł t u , p ł a s z czyznowość. O b ł e linie k o n t u r u o k r e ś l a ł y płaszczyznę — jak w w i t r a ż u czy malarstwie Gauguina. S t a ń k o nie p r z e j ą ł takich charakterystycznych sposobów r ó ż n i c o w a ­ nia płaszczyzny, jak powszechne w malarstwie podha­ l a ń s k i m szrafowanie ( r ó w n o l e g ł e b i a ł e kreski, s t a n o w i ą c e dekoracyjny odpowiednik cieniowania bryły), zastąpił je z r ó ż n i c o w a n i e m w a l o r o w y m płaszczyzn, z a c h o w u j ą c na­ dal d e k o r a c y j n ą z a s a d ę budowy obrazu. W odróżnieniu jednak od r o z w i ą z a ń ludowych s t a r a ł się o zachowanie logicznych proporcji p r z e d m i o t ó w oraz ich s t o s u n k ó w przestrzennych. 10 A górale? Czy podjęli r ó w n i e ż te zainteresowania, obcując, a nawet p r z y j a ź n i ą c się z artystami i m i ł o ś n i ­ kami k u l t u r y Podhala? W k r ę g u bliskim Kietlicz-Rayskiemu zaczął m a l o w a ć na szkle Jan G ą s i e n i c a -Szostak (1895—1949). W ł a ś n i e Kietlicz-Rayski ofiarował Muzeum wczesny, bo z 1922 г., obrazek Szostaka. Była to niewielkich r o z m i a r ó w „scena zbójnicka przy ognisku, malowana w stylu dziecięcej sztuki" . M a l o w a ł r ó w n i e ż , jeszcze w latach wojny, Jan G ą ­ sienica W a l c z a k - B u ń d o w s k i . Zainteresowanie obrazkami na szkle podsycał dyrektor Muzeum T a t r z a ń s k i e g o , J u ­ liusz Zborowski, p o k a z u j ą c je w muzeum . Nie w y s t a r ­ czyło to jednak dla jakiejś większej akcji, dla rzeczy­ wistego odrodzenia dawnej techniki i tradycji. N a w i ą z y ­ wano do niej — ale sporadycznie i bez dostatecznej świadomości tego, czym były te dawne obrazy. W 1924 r. z a i n t e r e s o w a ł się malarstwem na szkle B r o n i s ł a w Czech (1908—1944), jedna z n a j p i ę k n i e j s z y c h postaci naszego sportu. P o d e j m o w a ł różne tematy — i religijne, i l e g e n d a r n o - g ó r a l s k i e , ale u j m o w a ł je inaczej n 12 I I . 4. K a r o l K u l a w i a k , J a b ł o n k a , Sw. Michał Archanioł, w y m . 43 X 33 cm. I I . 5. K a r o l Oskwarek, J a b ł o n k a , Sw. Michał Archanioł, w y m . 34,5 X 26 cm, przed 1958 r. 4 5 23 �koracyjnie potraktowany m o t y w ptaszka na gałązce. Najlepszym i zresztą jedynym jego uczniem, k t ó r y nie p o p r z e s t a ł na p r ó b a c h , lecz stał się d o j r z a ł y m mala­ rzem — był Jan Jachimiak, m ł o d y góral z Tylmanowej. 4 Podobnie j a k Miklaszewski — r ó w n i e ż Buszek u w a ­ żał, że malarstwo na odwrociu szklanej tafli powinno z a c h o w a ć o d r ę b n o ś ć t e c h n o l o g i c z n o - a r t y s t y c z n ą i nie na­ ś l a d o w a ć o b r a z ó w na płótnie. Obaj dążyli do tego, aby w prostej wypowiedzi r e a l i z o w a ł a się i n d y w i d u a l n o ś ć m a l u j ą c e g o , jego temperament, w r a ż l i w o ś ć , fantazja, upo­ dobania. Obaj uczyli podstaw technicznych, przygoto­ wania spoiwa (u Buszka było to żółtko rozcieńczone z w o d ą ) i rozrabiania sproszkowanych farb. O ile jednak Miklaszewski w ogóle nie z w r a c a ł uwagi na związki z t r a d y c j ą p o d h a l a ń s k i e g o malarstwa na szkle, o tyle B u ­ szek s t a r a ł się przerzucić pomost m i ę d z y m a l a r s k ą w y ­ o b r a ź n i ą swych u c z n i ó w a d a w n ą t r a d y c j ą . Jak wspo­ mina Zofia R o j - G ą s i e n i c a , nie p o z w a l a ł k o p i o w a ć m u ­ zealnych e k s p o n a t ó w , choć zachęcał do ich o g l ą d a n i a oraz inspirowania się n i m i . Chciał, aby malowano obrazy na szkle ,,od r ę k i " bez stosowania rysunkowych pod­ kładów. Wśród u c z e s t n i k ó w kursu w y r ó ż n i a ł y się H e l e n a R o j - K o z ł o w s k a (1899—1955) i jej siostrzenica Z o ­ f i a R o j (ur. 1923). R e p r e z e n t o w a ł y jednak różne oso­ bowości twórcze. Helena, obdarzona ż y w i o ł o w y m tem­ peramentem, m i a ł a dużą s w o b o d ę bycia, talent organi­ zatorski i z a m i ł o w a n i e działacza. P i s a ł a , r e ż y s e r o w a ł a i g r a ł a w góralskich przedstawieniach . Była nieprze­ ciętnie urodziwa, i z d a w a ł a sobie z tego s p r a w ę . M a ł ­ ż e ń s t w o z pisarzem Jerzym M i e c z y s ł a w e m K o z ł o w s k i m (literacki pseudonim Rytard) w p r o w a d z i ł o ją w k r ą g warszawskiej bohemy, d a ł o jej otrzaskanie z r ó ż n y m i zjawiskami w sztuce, pozostała jednak przede wszystkim g ó r a l k ą , z w i ą z a n ą z r o d z i m ą k u l t u r ą . Nic też dziwnego, że od pierwszych miesięcy po wyzwoleniu współdziałała z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki, i już w 1947 r. została etatowym pracownikiem Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . W ma­ larstwie widziała szansę nie tylko odrodzenia dawnych tradycji, ale i twórczej wypowiedzi. Z n a j ą c dzieje Pod­ hala i b ę d ą c głęboko z w i ą z a n a z życiem górali, c h ę t n i e podjęła te tematy w pięćdziesiątych latach, na fali ówczesnych haseł p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . I7 в niż to m i a ł o miejsce na dawnych obrazkach. K ł a d z e n i e cieni, d ą ż e n i e do p o p r a w n o ś c i proporcji rysunku, ope­ rowanie p ł a s k ą p l a m ą — zbliżały jego prace z lat t r z y ­ dziestych do o b r a z k ó w M i c h a ł a S t a ń k i , k t ó r e g o dobrze znał. Malowanie m u s i a ł o mieć dla Czecha głębsze zna­ czenie, skoro t u ż przed ś m i e r c i ą , oczekując na nią, n a m a l o w a ł w więzieniu w ł a ś n i e obrazek na szkle... Pod w p ł y w e m brata zaczęła w 1926 r. m a l o w a ć S t a n i s ł a w a Czcch-Walczakowa, rozpoczynając od kopii jego obraz­ ków . 13 Sytuacja uległa zmianie po wojnie. Jednym z p i e r w ­ szych z a m i e r z e ń W y d z i a ł u Sztuki L u d o w e j w nowo p o w s t a ł y m Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki było r e a k t y ­ wowanie na Podhalu malarstwa na szkle. Do Zakopanego pojechał A n t o n i Buszek, d o s k o n a ł y znawca technologii malarskiej. Miał on j u ż d o ś w i a d c z e ­ nie w animowaniu twórczości spontanicznej, wypraco­ w a n ą przez siebie m e t o d ę pracy z a m a t o r a m i . Zorga­ n i z o w a ł on w k o ń c u 1946 r. i na p o c z ą t k u 1947 r. dwa kursy malowania na szkle. Dwutygodniowy — dla d w ó c h osób oraz miesięczny, w k t ó r y m uczestniczyło 7 o s ó b , a Wśród nich Helena R o j - K o z ł o w s k a , jej siostrzenica Zofia G ą s i e n i c a - R o j oraz architekt W i k t o r Dalbor, znaw­ ca i entuzjasta sztuki g ó r a l s k i e j . 14 I 5 le W t y m samym niemal czasie dla k i l k u uczniów Za­ k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego p o p r o w a d z i ł kurs malowania na szkle Jan Samuel Miklaszewski, pro­ fesor rysunku w tejże szkole. Chodziło o to, aby pomóc materialnie najbiedniejszym uczniom, n a u c z y ć ich malo­ wania o b r a z k ó w na sprzedaż, dla t u r y s t ó w . A l e nie m y ś l a n o o dawnej tematyce p o d t a t r z a ń s k i c h obrazów, Miklaszewski uczył jedynie techniki oraz zasad kompo­ zycyjnych, w y k o r z y s t u j ą c płaszczyznowo i wybitnie de­ 24 A Zofia? Była Wtedy m ł o d a , w r a ż l i w a , t r o c h ę nie­ ś m i a ł a . Nie m i a ł a siły przebojowej, szerokości zaintere­ s o w a ń i organizatorskich t a l e n t ó w swej ciotki. B y ć m o ż e dynamika Heleny h a m o w a ł a nawet rozwój jej osobo­ wości. Talent m i a ł a nie mniejszy, choć inny. T w o r z y ł a obrazy p i ę k n e , d o s k o n a ł e w kolorystyce, ale skromne, nie rozbudowane kompozycyjnie. K o n t u r p r o w a d z i ł a w r a ż ­ liwą, d e l i k a t n ą k r e s k ą , ornament w p r o w a d z a ł a oszczęd­ nie. W ostatnich jej pracach z 1976—1977 r. ogranicza go nieraz do delikatnej, „ k o r o n k o w e j " arabeski l i n i i (il. 13). Nie m i a ł a jednak fantazji Heleny, nie m i a ł a jej łatwości rysunkowej i ochoty do w y m y ś l a n i a coraz to nowych t e m a t ó w o b r a z k ó w . Czuła się najlepiej, prze­ t w a r z a j ą c formy j u ż widziane, bliskie jej emocjonalnie. Malarstwo na szkle znała zresztą dobrze, m i a ł a przecież w obu izbach swego domu dawne obrazy na szkle z Czerwiennege. Helena natomiast n a l e ż a ł a do t w ó r c ó w ludowych, k t ó r z y inicjowali nowe „mody", przewodzili innym. P o z o s t a w a ł a więc Zofia w cieniu swej ciotki. W k i l k a miesięcy po kursie wyszła za m ą ż , a wtedy p r z e s t a ł a m a l o w a ć na d ł u g i e lata. Wróciła do o b r a z ó w dopiero w 1972 r. Helena zaś szybko s t a ł a się znana jako najlepsza malarka Podhala. Toteż w ł a ś n i e jej z a p r o p o n o w a ł a Zofia ��wówczas w obrazach otoczka ornamentacyjna, na plan pierwszy wysuwa się narracja coraz bardziej ożywiona, szczegółowa. M a l a r k a eksperymentuje, coraz mniej trosz­ cząc się o w i e r n o ś ć d a w n y m wzorom kompozycji. Prze­ ł a m u j ą c s t a t y k ę , buduje scenę na diagonalach, p r ó b u j e różnicować plany, u z y s k a ć — jak w amatorskim obraz­ k u — w r a ż e n i e głębi. Widoczne jest to zwłaszcza w g r u ­ pie o b r a z ó w o tematyce historycznej oraz współczesnej (np. elektryfikacja). Wielokrotnie opracowuje te same tematy, z historycznych zwłaszcza bunt K o s t k i - N a p i e r skiego i b i t w ę górali o Nowy Targ. Dąży do coraz większej wierności ilustratorskiej, niestety za cenę osła­ bienia z w a r t o ś c i kompozycyjnej i oderwania się od t r a ­ dycyjnego charakteru p o d h a l a ń s k i c h obrazów. Pozbawio­ na oparcia w tradycyjnej formule, nie m i a ł a jednak na tyle silnej osobowości artystycznej, by z a p r o p o n o w a ć inną, a równie cenną i konsekwentną formułę malarską. Otoczenie, praca, działacze k u l t u r y — nie pomogli jej. Przeciwnie. Nowe obrazy przyjęto bezkrytycznie, nagradzano, chwalono — przede wszystkim za n o w ą t e m a t y k ę , za odejście od ś w i ą t k o w e j tradycji. S p e ł n i a ł y postulaty w y s u n i ę t e w pięćdziesiątych latach przez po­ litykę k u l t u r a l n ą , były z a a n g a ż o w a n e , p o k a z y w a ł y h i ­ storię w i d z i a n ą z perspektywy klasy ciemiężonej, a przy t y m z a c h o w y w a ł y cechy ludowego malarstwa . Poszerzenie k r ę g u tematycznego przez R o j - K o z ł o w s k ą m i a ł o znaczenie dla dalszego rozwoju malarstwa na szkle, zwłaszcza dla k r ę g u jej n a ś l a d o w c ó w i kontynua­ t o r ó w . Widziana jednak z perspektywy czasu — t w ó r ­ czość a r t y s t k i blednie i wydaje się dość n i e r ó w n a , n a j s ł a b s z a w ł a ś n i e w tych pracach, k t ó r e najdalej od­ chodziły od t r a d y c j i , z a s t ę p u j ą c p o r z ą d e k dekoracyjny s w o b o d n ą n a r r a c j ą i l u s t r a c y j n ą (np. sceny z K o s t k ą -Napierskim). N o w ą t e m a t y k ę podjęły w swych obrazach nawet dzieci góralskie, b i o r ą c udział w kursach prowadzonych przez R o j - K o z ł o w s k ą . Było tych uczniów 28. M a l a r k a nie n a r z u c a ł a i m dawnych w z o r ó w , ale p o k a z y w a ł a w ł a s ­ ne prace o prostym u k ł a d z i e , uczyła podstaw technicz­ nych i zachęcała, wzorem prof. Buszka, do malowania tego, co chciały, od razu, bez uprzedniego ^rysunku. W rezultacie prace jej podopiecznych przy licznych na­ w i ą z a n i a c h do w z o r ó w i n s t r u k t o r k i z a c h o w a ł y wiele cech w ł a ś c i w y c h malarstwu dzieci — p r o s t o t ę , śmiałość ze­ s t a w i e ń kolorystycznych, płaszczyznowość i u m o w n o ś ć r o z w i ą z a ń . Toteż, o m a w i a j ą c je, zastanawia się Roman Reinfuss, na ile są one jeszcze k o n t y n u a c j ą sztuki ludo­ wej. „ B r a k ciągłości — pisał — p o w i ą z a n i a z t r a d y c j ą sprawia, że jest to raczej sztuka dziecka i to dziecka słabo już zżytego z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą swej g r u p y " . Nie mogło być chyba inaczej. N a s t ę p n e ćwierćwiecze p o k a z a ł o , że trzeba było już ś w i a d o m i e te tradycje p r z y ­ w r a c a ć , poprzez wystawy, konkursy, w i t r y n y cepeliow­ skich sklepów, festiwale, albumy, ś r o d k i masowego prze­ kazu, działalność s t o w a r z y s z e ń regionalnych, Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h itp. I9 II. 9. Jan Jachimiak, Zakopane, Rój 22,5 X 33,5 cm. ptaków, wym. Czasznicka, k i e r u j ą c a w y d z i a ł e m sztuki ludowej w M i n i ­ sterstwie K u l t u r y i Sztuki, zorganizowanie k u r s ó w ma­ larstwa na szkle dla młodzieży g ó r a l s k i e j . Z a c h ę c o n a przez dyr. Juliusza Zborowskiego oraz przez W a n d ę G e n t i l - T i p p e n h a u e r o w ą (plastyczkę z H a i t i (1899—1965), z a k o c h a n ą bez reszty w Podhalu, na k t ó r y m spędziła całe swe dorosłe życie) — p o p r o w a d z i ł a w l u t y m 1951 r. trzy kursy dla młodzieży g ó r a l s k i e j : w Dębnie, Szlemb a r k u i Maniowach. Miała j u ż wtedy za sobą k i l k a faz swej twórczości. A l e nawet w c h o d z ą c w n o w ą fazę, w r a c a ł a do replik i w a r i a n t ó w wcześniejszych o b r a z ó w . Bodźcem dla zmian kompozycyjnych i kolorystycznych było niemal zawsze podjęcie nowej t e m a t y k i . Po k r ó t k i m okresie pracy z Buszkiem zaczęła k o ­ p i o w a ć obrazy z Muzeum T a t r z a ń s k i e g o i d o s t ę p n y c h jej reprodukcji słowackiego malarstwa na szkle. W pierwszym okresie kopiowania (1947—1949) d b a ł a o w i e r n o ś ć k o l o r y s t y c z n ą i r y s u n k o w ą , co się jej zresztą nie w pełni u d a w a ł o . P o k a z u j ą c m i — po latach — wczesne obrazki, w y r a ź n i e się w s t y d z i ł a za m a ł y c h „ m y ­ sich rączek". Po pierwszych, „ c i e m n y c h " w tonacji obra­ zach, rozjaśniła p a l e t ę barw, u p r a s z c z a j ą c i niewiele t y l k o zmieniając wzór. P r ó b o w a ł a też w y r a z i ć ruch w scenach „ j a n o s i k o w y c h " , ale nie bardzo się to u d a w a ł o . W drugiej fazie swej twórczości, ok. 1950 г., pod­ jęła w ą t e k r e l i g i j n o - j a s e ł k o w y , a później rodzajowy . Stosując róże i b ł ę k i t y , m a l o w a ł a naiwno-ludowe sceny p r z e d s t a w i a j ą c e anioły. U s t a w i a ł a je symetrycznie, w y ­ posażając w ogromne s k r z y d ł a i t r ą b y , na k t ó r y c h grały. l s Z rygorem symetrii z e r w a ł a w trzeciej fazie swego malowania, po 1951 г., gdy z a i n t e r e s o w a ł a ją idea przed­ stawienia zajęć, o b r z ę d ó w i obyczajów góralskich. Ginie 26 20 N i e m a ł e znaczenie w odrodzeniu tradycji malarstwa na szkle o d e g r a ł y kursy z a r ó w n o j u ż wymieniane, jak też i inne, prowadzone w późniejszych latach. E f e k t y w n o ś ć k u r s ó w m o ż e się w y d a w a ć niewielka, jeśli je m i e r z y ć procentem działających później malarzy. A jednak odegrały one swoją rolę, zwłaszcza w p i e r w ­ szych dwudziestu latach. Co najmniej 200 osób poznało dzięki n i m t e c h n i k ę malowania i w n i k n ę ł o głębiej w problemy artystyczne ludowych obrazów. Istotne też było to, że zorganizowane po kursach wystawy obejrzało k i l k a , a m o ż e i k i l k a n a ś c i e tysięcy osób. K u r s y w p r o w a d z i ł y malarstwo w żywy obieg k u l ­ tury. Obrazy na szkle weszły do s k l e p ó w Cepelii, po- �J. Jachimiak: i l . 10. Góralska Madonna; i l . 11. Obieranie 33 X 23 cm, 1953 г. kazywano zeach. je w prasie, telewizji, wystawiano w mu­ Z a r y s o w a ł o się w t y m czasie pięć w a ż n i e j s z y c h grup „ l u d o w y c h " obrazów, z w i ą z a n y c h przede wszystkim z twórczością: Andrzeja G a ł k a (grupa „ s t y l i z o w a n a " ) ; K a ­ rola Oskwarka (grupa „ r e l i k t o w a " ) ; Heleny R o j - K o z ł o w skiej; Jana Jachimiaka, oraz młodzieży i dzieci, uczestni­ k ó w r ó ż n y c h k o n k u r s ó w , o k t ó r y c h malarstwie już m ó ­ wiliśmy. A n d r z e j G a ł e k (ur. 1916) r e p r e z e n t o w a ł n u r t ele­ ganckiego, sprawnego p a m i ą t k a r s t w a . Profesjonalny pla­ styk, syn S t a n i s ł a w a G a ł k a , jednego z n e s t o r ó w zako­ piańskiego ś r o d o w i s k a twórczego — m a l o w a ł górali, sceny ze z b ó j n i k a m i , folklor. Obrazy jego odznaczały się p e w n o ś c i ą rysunku, u m i a r k o w a n ą stylizacją, oszczędnym i sprawnym p o s ł u g i w a n i e m się kolorem, przede wszyst­ k i m czerwienią, b ł ę k i t e m , złotem i bielą. Przez lata całe obrazki takie, zawsze zręczne i ł a d n e , m o ż n a było zna­ leźć w sklepach Cepelii. Po dzień dzisiejszy s t a n o w i ą one wzór dobrego p a m i ą t k a r s t w a , podejmowany przede wszystkim przez profesjonalnych malarzy — d o s t a w c ó w do DESY i Cepelii. Druga grupa najbliższa tradycji, reprezentowana przez K a r o l a O s k w a r k a z J a b ł o n k i jest zarazem najbardziej samorodna i p r y m i t y w n a . Więź z d a w n y m o b r a ź n i c t w e m została t u zachowana głównie dzięki temu, że oparta była na wzorze stosunkowo t r w a ł y m , zako­ rzenionym i realizowanym w licznych kopiach i w a ­ riantach przez górali najbardziej jeszcze bliskich dawnej k u l t u r z e i d a w n y m w a r u n k o m życia. J u ż w 1936 r. jabłek, wym. �Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Zakopane: i l . 12. Święta, w y m . 23 X 15 cm, obraz z 1947 г.; i l . 13. Sw. Barbara, w y m . 35,5 X X 28,5 cm, obraz z obecnego okresu. U, 14, Janina Jarosz, Zakopane, Legenda o Św. Cecylii, w y m . 29,5 X 39,5 cm, 1976 r. 28 �I I . 15. Helena Roj-Ciaptakowa, Zakopane, Sw. Rodzina,wym. 39 X 31 cm, 1968 г. I I . 16. S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa, Zakopane, Sw. Michał Archanioł, w y m . 39,5 X 29 cm, 1975 r. (ze wzoru muzealnego). I I . 17. Zdzisław W a l ­ czak, Zakopane, Opowiastki mojej babci, w y m . 38,5 X 62 cm, 1976 r. 29 �Norbert Lippóczy, znakomity znawca i kolekcjoner ma­ larstwa na szkle, Węgier osiadły w Tarnowie, n a p o t k a ł w J a b ł o n c e na Orawie falsyfikaty dawnych o b r a z ó w . M a l o w a ł je K a r o l Oskwarek przy pomocy Augustyna Zachary i K a r o l a Szczerbiaka . Oskwarek po latach milczenia wziął udział w konkursie na s z t u k ę l u d o w ą Podhala, k t ó r y odbył się w g r u d n i u 1958 r. w Zakopa­ nem. Obrazy jego, przy wszelkich różnicach, w y r a ź n i e n a w i ą z y w a ł y do miejscowej tradycji. C e c h o w a ł a je p ł a skość, pewna sztywność i n i e p o r a d n o ś ć rysunku, brak rozbudowanej dekoracji, zimne kolory, zredukowane t ł a (il. 3, 5). 21 Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą prace Heleny R o j - K o z ł o w skiej i k r ę g u jej n a ś l a d o w n i c . Zaliczyć do nich wypada przede wszystkim jej siostrzenicę H e l e n ę R o j - C i a p takową (ur. w 1924 г.), c ó r k ę gajowego. Mieszkała ona po wojnie w domu swej ciotki. Od niej uczyła się poszanowania dla góralskich tradycji, tkania, haftowania, a wreszcie — w 1953 r. r ó w n i e ż malowania na szkle. K o p i o w a ł a dawne szkła, p o d p a t r u j ą c sposób pracy R o j - K o z ł o w s k i e j i p r z e j m u j ą c jej styl a nawet t e m a t y k ę . Gdy ciężka choroba nie pozwoliła j u ż R o j - K o z ł o w s k i e j w y w i ą z a ć się ze swych obietnic, kończyła jej obrazki, i zajęła p o n i e k ą d jej miejsce, p i e l ę g n u j ą c do ostatka u m i e r a j ą c ą ciotkę. Po jej śmierci, w 1956 г., więcej k o ­ p i o w a ł a , o g r a n i c z y ł a się też g ł ó w n i e do t e m a t y k i r e l i ginej oraz zbójnickiej. Wiele w y s t a w i a ł a w k r a j u i za granicą. 2 2 I I . 18. B r o n i s ł a w Bednarz, S k r z y p n ę (Podhale), Sw. Kry­ styna, w y m . 37,5 X 28 cm, 1976 г. I I . 19. W ł a d y s ł a w W a l ­ czak, Zakopane, Sw. Marcin, ok. 1970 r. Obok R o j - K o z ł o w s k i e j n a j c i e k a w s z ą i n d y w i d u a l n o ­ ścią tego okresu był J a n J a c h i m i a k (pisany r ó w ­ nież Jachymiak). Urodzony 17.Х.1930 r. w T y l m a n o w e j , p r z y j e c h a ł w 1944 r. do Zakopanego . Miał w ó w c z a s 23 19 �14 lat i n i e w ą t p l i w y talent plastyczny, toteż p r z y j ę t o go bez t r u d u do Z a k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u Drzew­ nego. Namawiano, by uczył się rzeźbić, w y b r a ł jednak budownictwo, w y ż e j s t a w i a j ą c dobry fach nad niepewny los r z e ź b i a r z a . M a l o w a ł p o c z ą t k o w o z m y ś l ą o zarobku, ale szybko zajęcie to zaczęło go w c i ą g a ć , zaspokajać istniejące w n i m potrzeby wypowiedzi artystycznej. P r ó ­ b o w a ł zresztą t a k ż e rzeźbienia, robił meble, metalopla­ stykę, tkal, p r o j e k t o w a ł i nawet sam p r o w a d z i ł budowy; skończyło się to zresztą smutnie, był bardziej a r t y s t ą , niż organizatorem i kalkulatorem. Powoli wchodził w ś r o d o w i s k o z a k o p i a ń s k i e , oglądał wystawy, albumy malarstwa, i n t e r e s o w a ł y go nowe p r ą ­ dy w sztuce. O d b i e r a ł je jednak raczej powierzchownie, przez pryzmat zakorzenionych w nim od dzieciństwa n a w y k ó w dekoracyjnych. W 1951 r. posłał swe obrazy na konkurs sztuki l u ­ dowej w N o w y m Sączu, ale pod nazwiskiem kolegi. B a ł się b l a m a ż u . Jego prace d o s t a ł y p i e r w s z ą n a g r o d ę , zro­ biło się t r o c h ę zamieszania, o Jachimiaku zaczęto mówić. Później zgłosił w 1953 r. d w a d z i e ś c i a prac na konkurs p a m i ą t k a r s t w a p o d h a l a ń s k i e g o w Zakopanem. P a m i ę t a m różne dyskusje z tego czasu, k r y t y k ę zwłaszcza etno­ grafów, k t ó r z y u w a ż a l i , że skoro k t o ś jest g ó r a l e m , po­ winien m a l o w a ć w duchu tradycyjnych o b r a z ó w na szkle. A l e jednocześnie Jachimiak został entuzjastycznie oceniony przez wielu p l a s t y k ó w , ludzi z k r ę g u sztuki, dziennikarzy. Jego obrazy były dynamiczne, o zamaszy­ stym biegu l i n i i , r o z j a ś n i o n e j , żywej kolorystyce. Cecho­ w a ł a je świeżość i śmiałość j a k b y sztuki dziecka, ale dziecka urzeczonego w s p ó ł c z e s n y m malarstwem. Chyba w ł a ś n i e niezrozumienie mechanizmu tego malarstwa p o z w a l a ł o mu na przejmowanie tylko pewnych z e w n ę ­ trznych zapożyczeń, zwłaszcza z Picassa (takich, jak np. deformacja postaci). Jachimiaka nie i n t e r e s o w a ł y k i e ­ r u n k i sztuki, ani programy artystyczne, w y s t a r c z y ł o m u że coś d z i a ł a ł o na jego w y o b r a ź n i ę . Wyrósł z tradycji g ó r a l s k i e j k u l t u r y , ale p r z y j ą ł w r ó w n i e oczywisty i spon­ taniczny sposób bodźce, k t ó r y c h mu dostarczyło nowe środowisko, szkoła, miasto. Nazwano go „Picassem z T y l ­ manowej" . O k r e ś l e n i e to p o j a w i a ł o się często w prasie. W y s t a w i a ł w r ó ż n y c h miastach k r a j u , w samej stolicy miał dwie indywidualne ekspozycje (w 1968 i 1969 г.). 24 W 1969 r. p o j e c h a ł z w y s t a w ą o b r a z ó w do S t a n ó w Zjednoczonych. Tam wszedł w ś r o d o w i s k o góralskiej Polonii, zaczął p r a c o w a ć w fabryce, potem jako k r e ś l a r z , i m a l o w a ć . Obecnie mieszka w Chicago. Wystawia, jego prace są rozchwytywane, i co n a j w a ż n i e j s z e , prowadzi kursy malowania dla Polonii. W ostatnim swym liście do Heleny Sredniawy donosi o wystawie, k t ó r ą m i a l w Chicago (kwiecień 1977 r.) wraz ze swymi uczniami: Gąsienicą Byrcynem, H a n n ą L a t (14-letnia), P i o t r k i e m Lat (9-letni), M a r i ą Cukier (38 lat), H e l e n ą Cukier (16 lat) i W. Króżel (56 lat). 2 5 Z r e s z t ą Jachimiak p r o w a d z i ł kursy jeszcze przed wyjazdem z k r a j u . W k o ń c u 1967 roku Muzeum T a ­ t r z a ń s k i e p o s t a n o w i ł o bowiem z o r g a n i z o w a ć konkurs malowania na szkle. K o n k u r s starannie przygotowano, p o p r z e d z a j ą c go nie tylko r e k l a m ą , ale kursami, pro­ wadzonymi w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h . Szczególnie w a ż n y był kurs zorganizowany w Z w i ą z k u Podhalan z a r ó w n o dla młodzieży, j a k i dla dorosłych górali. P o p r o w a d z i ł go Jachimiak, a Wpływ jego artystycznej osobowości zaznaczył się dość silnie w p o w s t a ł y c h w ó w c z a s pracach. Konkurs o d e g r a ł tak istotną rolę w rozwoju malar­ stwa na szkle, że datę jego zorganizowania p r z y j m u j ę za cezurę. Przemawia za t y m r ó w n i e ż fakt, że w 1968 r o ­ l i . 20. Jan Rapciak, P o r ę b a Wielka, w o j . n o w o s ą d e c k i e , Anioł Stróż, w y m . 36,5 X 27,5 cm, ok. 1976 r. k u umiera Helena Roj^Ciaptakowa, a k r a j ogląda ostat­ nie w y s t a w y Jachimiaka przed jego wyjazdem za gra­ nicę. Po konkursie natomiast zaczynają d o m i n o w a ć nowe nazwiska — Eweliny P ę k s o w e j , W ł a d y s ł a w a Walczaka, Karola K u l a w i a k a , Józefa Donajezana. Rośnie liczba ma­ lujących, nie tylko zresztą na Podhalu. W K r a k o w i e ok. 1967—8 r. tworzy pierwsze swe znakomite obrazy na szkle A d a m S ł o w i ń s k i , m a l u j ą na Pomorzu, w Kosza­ lińskiem, a sporadycznie — i w innych miejscach k r a j u , niestety w oderwaniu od tradycji lokalnej, nieciekawie. P a t r z ą c z perspektywy lat, w y r a ź n i e widać k o n ­ s e k w e n t n ą linię p o s t ę p o w a n i a Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem, a ściślej m ó w i ą c , kustosza działu malarstwa mgr. Heleny Sredniawy. W 1960 r. z o r g a n i z o w a ł a ona (wraz z W. G e n t i l - T i p p e n h a u e r o w ą ) p r o b l e m o w ą Wy­ stawę malarstwa na szkle . Pokazano na niej obrazy zabytkowe, wznowione malarstwo na szkle od p o c z ą t k u X X wieku, prace t w ó r c ó w ludowych, a r t y s t ó w - p l a s t y ­ k ó w oraz a m a t o r ó w i zespołów młodzieżowych. 2S W osiem lat później muzeum podjęło a k c j ę zmie­ r z a j ą c ą do rozszerzenia k r ę g u m a l u j ą c y c h . K o n k u r s po­ przedziły indywidualne konsultacje, pokazywanie zainte­ resowanym zbiorów muzealnych, penetracja terenu — wspólnie z Cepelią. Do udziału w konkursie zaproszono r ó w n i e ż t w ó r c ó w z innych dziedzin, którzy w y r a z i l i za­ interesowanie malarstwem na szkle. N a w i ą z a n o k o n t a k t y ze szkołami w Zakopanem, k t ó r e p o p r o w a d z i ł y u siebie kursy dla młodzieży. Razem w konkursie o b e j m u j ą c y m dawny powiat nowotarski wzięło udział 33 t w ó r c ó w i n ­ dywidualnych, w t y m 8 a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w oraz 5 ze­ społów o b e j m u j ą c y c h 80 o s ó b . N a d e s ł a l i oni 473 prace. „ I n d y w i d u a l n y c h " podzielono na grupy: l u d o w ą , a r t y ­ s t ó w - p l a s t y k ó w i a m a t o r ó w . W t y m ostatnim przypadku 2 7 31 �k r y t e r i a okazały się najtrudniejsze do ustalenia. Tak np. w ś r ó d a m a t o r ó w z a d e b i u t o w a ł a Ewelina P ę k s o w a , w k r ó t ­ ce potem uznana za j e d n ą z najbardziej reprezentatyw­ nych t w ó r c z y ń ludowych, Tomasz Ligas — późniejszy „rzeźbiarz ludowy", g ó r a l k a Jolanta Biernacik, córka kowala, znanego t w ó r c y ludowego. P ł y n n o ś ć granic między amatorami a „ l u d o w y m i " wynika w malarstwie na szkle przede wszystkim z tego, że jest to dziedzina, w k t ó r e j zerwana została ciągłość tradycji, przekaz z pokolenia w pokolenie. A skoro się n a w i ą z u j e do wzoru już nie f u n k c j o n u j ą c e g o w n o r m a l ­ nym obiegu, różnice zależą nie tyle od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k o w y c h , co od indywidualnego talentu. Zresztą te uwarunkowania ś r o d o w i s k o w e s ł a b n ą , podczas gdy coraz istotniejsze staje się poczucie w e w n ę t r z n e j więzi z t r a d y c j ą l o k a l n ą , ś w i a d o m a chęć n a w i ą z a n i a do daw­ nych w z o r ó w . Trudno oczekiwać, że m o g ł o b y być ina­ czej, zwłaszcza że malarstwo na szkle tworzone jest dziś głównie z m y ś l ą o mieście, i nie w y r a ż a rzeczywistych, współczesnych potrzeb ś r o d o w i s k a chłopskiego. A n i na Podhalu, ani na Kaszubach czy w Koszalińskiem. A n i treść, ani sposób ujęcia, symbolika, czy ornamentyka nie w y n i k a j ą z jakiejś istotnej odrębności k u l t u r o w e j . Forma nie wskazuje w sposób jednoznaczny na w y k o n a w c ę . Oderwana od dawnych determinant stała się już tylko znakiem w s k a z u j ą c y m na wzorzec inspiracji. Dochodzi do pozornego paradoksu — najbardziej bliskie t r a d y c y j ­ nym formom są obrazy ludzi obdarzonych s p r a w n o ś c i ą m a n u a l n ą , inteligentnych, w d u ż y m stopniu ś w i a d o m y c h ś r o d k ó w , k t ó r y m i się posługują i r o z u m i e j ą c y c h istotę dawnego malarstwa. Najbardziej natomiast p r y m i t y w n e są obrazy ludzi ze wsi, zwłaszcza starych, pozbawionych w y k s z t a ł c e n i a . Forma ich wypowiedzi jest bowiem zde­ terminowana przede wszystkim ich m o ż l i w o ś c i a m i i na­ w y k a m i psycho-fizycznymi, k r ę g i e m k u l t u r o w y m : ogra­ niczeniami, k t ó r e powoduje tkwienie w t y m r e l i k t o w y m już k r ę g u . O ile więc w r z e m i o s ł a c h i tradycyjnych postaciach zdobnictwa doskonałość idzie w parze z p r z y n a l e ż n o ś c i ą do reliktowego k r ę g u k u l t u r y chłopskiej, to w malar­ stwie na szkle — w k t ó r y m nie istnieje przekaz poko­ leniowy, zakorzenione n a w y k i estetyczne, a r ó w n i e ż m a ł e jest uwarunkowanie t e c h n i k ą — doskonałość wymaga innej świadomości, niż ją daje dziesiejsze r e l i k t o w e ś r o ­ dowisko wiejskie. Inaczej m ó w i ą c : więź z d a w n y m , re­ l i k t o w y m ś r o d o w i s k i e m wiejskim nie zapewnia sama przez się doskonałości, przeciwnie — często w i ą ż e się w malarstwie na szkle z p r y m i t y w n o ś c i ą wyrazu, w ó w ­ czas gdy ś w i a d o m e n a w i ą z a n i e do dawnych konwencji może p r z y n i e ś ć rezultat znacznie efektowniejszy i bar­ dziej zbliżony do tradycyjnego modelu np. p o d h a l a ń ­ skiego malarstwa. P r y m i t y w n y wyda się więc nam L u d ­ w i k Kubaszczyk (ur. 1905 r.) z K o n i a k o w a czy Józef Donajczan z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j (ur. w 1888 г.), podczas gdy najbardziej ludowe okażą się obie panie P ę k s o w e , Ewelina i Jolanta. Dawniej w y s t a r c z y ł o zobaczyć obraz, aby wiedzieć kto go m a l o w a ł — chłop czy inteligent miejski. Dziś samo patrzenie nie wystarcza. Trzeba wiedzieć, к i m jest autor. Toteż zdarzało się już, że j u r y zmieniało decyzję, d o w i a d u j ą c się w ostatniej c h w i l i , iż t y p o w a n y do nagrody r z e ź b i a r z czy malarz... jest amatorem, a nie oryginalnym chłopem. P a t r z ą c na same obrazy, nie zaw­ sze m o ż n a powiedzieć — to robił chłop, a to inteligent. Bo t e ż coraz częściej ten chłop jest już inteligentem, inteligent z a ś zna i rozumie . k u l t u r ę l u d o w ą , zwłaszcza wtedy, gdy sam się z niej wywodzi. Coraz częściej więc o klasyfikacji decyduje w p i e r w ­ szym rzędzie stylistyka dzieła. E w e l i n a Pęksowa 32 (ur. 1923 r.) dlatego mogła się w y d a ć na konkursie w Zakopanem a m a t o r k ą , p o n i e w a ż ó w c z e s n e jej obrazy były bezpośrednio inspirowane b i z a n t y j s k ą ikoną. M a l o ­ w a ł a w t y m okresie w ł a ś n i e takie obrazy dla siebie i dla Veritasu. W y k o n y w a ł a też na s p r z e d a ż stylizowane kapliczki z r y t e m w y p a l a n y m w drewnie lub nabijanym metalem. U m i a ł a p o s ł u g i w a ć się r ó w n i e dobrze d ł u t e m jak p ę d z l e m ; p o m a g a ł a przecież ojcu — snycerzowi i w y ­ t w ó r c y nart, S t a n i s ł a w o w i Zubkowi. K i m b y ł a ? G ó r a l k ą , pieczołowicie pielęgnującą dawne tradycje, d u m n ą z tego, że dziad b y ł znanym „ b u d a r z e m " , a jeszcze ktoś inny — m a l o w a ł niegdyś na szkle. A przy t y m : i n t e l i g e n t k ą , w y k s z t a ł c o n ą , czytającą l i t e r a t u r ę współczesną, o g l ą d a ­ jącą albumy, wystawy, zwiedzającą z m ę ż e m zabytki w dalekich krajach. Do dziś p o s ł u g u j e się r ó w n i e dobrze g w a r ą , jak i j ę z y k i e m literackim. Jej dom w y p e ł n i o n y jest obrazami, przedmiotami sztuki ludowej, k s i ą ż k a m i , m a l o w i d ł a m i — wszędzie, na stropach, ś c i a n a c h , me­ blach, szybach a nawet na rurze od piecyka. Nie jest to ż a d n a imitacja góralskiej c h a ł u p y , ale panuje w t y m domu atmosfera sztuki i p o d h a l a ń s k i e j tradycji. ; O t y m czy P ę k s o w a zostanie „ a m a t o r k ą " , czy „ l u ­ d o w ą " m i a ł a więc z a d e c y d o w a ć forma jej twórczości. Po konkursie o t r z y m a ł a od pani Sredniawy i n t e r e s u j ą c ą propozycję — zrobienia przeszło stu k o p i i starych obra­ zów. Była to znakomita lekcja techniki sposobu p r o w a ­ dzenia l i n i i , kolorystyki, kompozycji. P ę k s o w a weszła, jak m a ł o kto, w świat dawnych o b r a z ó w . O d t ą d mj.low a ł a kopie i w ł a s n e prace inspirowane t r a d y c y j n ą te­ m a t y k ą i stylistyką. A m a t o r k a u m a r ł a , n a r o d z i ł a się malarka ludowa. Niekwestionowana. Działaczka Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h , Z w i ą z k u Podhalan, o t r z y m a ł a n a j w y ż s z e w y ­ różnienia jako t w ó r c a ludowy — n a g r o d ę w o j e w ó d z k ą , a w 1976 r. n a g r o d ę im. Oskara K o l b e r g a . 28 Szybko p r z e s t a ł a k o p i o w a ć . Nudziło ją to. Wypo­ w i a d a ł a się więc we w ł a s n y c h kompozycjach, najbardziej bliskich muzealnym wzorom. Tworzy je do dzisiaj — obrazy o ciemnej tonacji, nasycone c i e p ł y m i b r ą z a m i i niebieskościami, c i e m n ą zielenią, p r z e ł a m y w a n e złotem. Ten w i e l k i cykl realizuje po dziś dzień, c y k l oparty na tradycji ś w i ą t k a r s k o - z b ó j n i c k i e j . D r u g i cykl, w k i l k a lat p ó ź n i e j zaczęty, Stanowią obrazy bliższe inspiracjom z a c z e r p n i ę t y m z r u m u ń s k i e g o malarstwa. Spotykamy t a m Sw. Eliasza, Wozy ogniste, Sądy Ostateczne. Obrazy te są od d w ó c h lat p r z e w a ż n i e dużego formatu, dochodzące do 60 X 80 c m ( i l . 25). Mają one bardziej d y n a m i c z n ą kompozycję, czasem b u d o w a n ą nawet na p r z e k ą t n e j . I s t o t n ą rolę stanowi w nich inter­ pretacja tematu, poszczególne elementy p o z o s t a j ą jednak bliskie ujęciu tradycyjnemu, podobnie jak dekoracyjna zasada kompozycji. Trzeci cykl, najbardziej ambitny, ale t e ż i najbar­ dziej dyskusyjny — to obrazy odchodzące od muzealnych wzorów, o i n n y m typie rozbudowanej dekoracji. Przewa­ żają w ś r ó d nich obrazy ś w i e c k i e — np. różne wersje Zalipia, pejzaży budowanych na zasadzie w e r t y k a l n e j (рэг. np. i l . 26). Z tematyki na poły religijnej szczególnie udana jest kompozycja Izydora — Oracza, zwarta, dobrze u p o r z ą d k o w a n a i w y w a ż o n a . Ten c y k l rozpoczęty w nie­ cały rok po podjęciu tradycyjnej t e m a t y k i i wciąż po­ dejmowany maluje P ę k s o w a i n n ą p a l e t ą barw. Dużo t u zieleni, niebieskości, jasnych b r ą z ó w . Tonacja ż y w a , jasna. Takie są też k w i a t y i p t a k i . Tematy te podejmuje P ę k s o w a r ó w n i e ż w c y k l u witraży, w y r a ź n i e j u ż traktowanych dekoracyjnie, u s ł u ­ gowo w stosunku do w n ę t r z a . A r t y s t k a maluje d u ż o , szybko, bez długich n a m y s ł ó w . �I I . 21. Michał Boczek, Rajcza (żywieckie), w o j . bielskie, Ucieczka do Egiptu, w y m . 24 X 39 cm, 1976 г. I I . 22. Maria K a m i ń s k a , Zakopane, Sw. Franciszek, w y m . 23 X 23 cm. 1960 r. �П. 23. Pracownia Eweliny P ę k s o w e j w Zakopanem. bez poprawiania obrazu, toteż bywa n i e r ó w n a , zwłaszcza w p o c z ą t k o w y c h ujęciach nowego tematu. Obecnie jest ona najbardziej z n a n ą t w ó r c z y n i ą obra­ zów na s z k l e . Do p a ź d z i e r n i k a 1977 r. m i a ł a 15 w y ­ staw indywidualnych w Polsce, A n g l i i i Szwecji. 29 1 ' _ -, K 0r E. P ę k s o w a : i l . 24. Ikona bizantyjska, w y m . 35 X X 24 cm, olej na desce, 1967 г. I I . 25, 26. Obrazy na szkle — Sw. Eljasz, w y m . 78 X 58 cm, 1976 r. i Moje Tatry, w y m . 58 X 48 cm, 1976 г. I I . 27. Jolanta P ę k s o ­ wa, K i r y k/Zakopanego, Przy warculi, w y m . 39 X X 30 cm, 1976 r. 34 W 1976 r. z a d e b i u t o w a ł a jej synowa — J o l a n t a P ę k s o w a (ur. 1952 г.), śliczna, m ł o d a , w r a ż l i w a dziew­ czyna urodzona w Sopocie. M i e s z k a j ą c w domu Eweliny, zbliżyła się do malarstwa, p o z n a ł a je, w c h ł o n ę ł a w sie­ bie tak, iż stało się jej d o ś w i a d c z e n i e m . Zaczęła zna­ komicie, nie m u s i a ł a przecież s z u k a ć w z o r ó w w k s i ą ż ­ kach i muzeach, m a l o w a ł a bowiem w klimacie bardzo bliskim „ t r a d y c y j n y m " obrazom swej teściowej ( i l . 27). Jest w swych pracach nie mniej g ó r a l s k a , i gdyby ktoś nie wiedział, nie p o z n a ł b y k t ó r a z p a ń jest r o d o w i t ą , a k t ó r a p r z y s z y w a n ą g ó r a l k ą . Obie d o s t a ł y najwyższe nagrody na konkursie „Rodzina w sztuce ludowej", zor­ ganizowanym w 1977 r. przez P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie (Ewelina I , Jolanta I I n a g r o d ę ) . Obie p r z y j e c h a ł y na uroczystość rozdania n a g r ó d w g ó ­ ralskich strojach. Ewelina, zwłaszcza od kiedy jest „ l u ­ dowa", zawsze w y s t ę p u j e publicznie w stroju, Jolanta uczyniła to po raz pierwszy... Nie sądzę, aby to było potrzebne. Jolanta i bez kostiumu jest d o s k o n a ł ą m a ­ l a r k ą , skupioną, r o z w a ż n ą , o znakomitym poczuciu k o m ­ pozycji, łatwości r y s u n k u i b e z b ł ę d n e j kolorystyce. Znam wszystkie jej prace i zadziwia mnie ich w y r ó w n a n y . - �wysoki poziom. Ewelina g ó r u j e nad s y n o w ą rozpiętością tematyki, śmiałością p o m y s ł ó w , temperamentem i „siłą przebicia" — ale Jolanta na pewno jej nie u s t ę p u j e wrażliwością m a l a r s k ą . Czy jest ludowa? W e d ł u g d a w n y c h k r y t e r i ó w — nie, skoro jednak uznamy za n a j w a ż n i e j s z y znak ludo­ wości f o r m ę — jest nią na pewno. S p ó j r z m y na jeszcze jeden p r z y k ł a d , na twórczość A d a m a S ł o w i ń s k i e g o {ur. 1931 г.). Gdy zaczął rzeźbić, zaskoczył widzów, nawet e t n o g r a f ó w , p o k a z u j ą c prace bardzo bliskie dawnym figurom l u d o w o - k o ś c i e l n y m . Nie znając autora, m o ż n a b y ł o sądzić, że są to autentyczne ludowe ś w i ą t k i . A l e autor nie p r z y p o m i n a ł w niczym dawnego w i e ś n i a k a , a w y g l ą d a ł miejsko i pra­ cował w jednej z k r a k o w s k i c h bibliotek. Miał w ó w c z a s 35 lat, mieszkanie u r z ą d z o n e ze smakiem, antyki, s t a r ą p o r c e l a n ę i ś w i e t n i e p a s u j ą c e do tego w n ę t r z a — rzeźby i kapliczki w ł a s n e j roboty. Czy „ l u d o w o ś ć " tych r z e ź b b y ł a t y l k o udawana? 3 0 Nie. S ł o w i ń s k i w p o c z ą t k o w y m okresie rzeźbienia, gdy chciał coś w y k o n a ć , nie u m i a ł wyjść z o b r ę b u ludo­ wych inspiracji. P r ó b o w a ł , ale m u to nie wychodziło. Bliska m u była tylko forma ś w i ą t k a . Gdy po n i e d ł u g i m czasie zaczął m a l o w a ć na szkle, znowu okazało się to samo. Obrazy b y ł y w swej istocie bliskie muzealnym wzorom, choć już we wczesnych pracach m o ż n a b y ł o z a u w a ż y ć typowe tylko dla S ł o w i ń s k i e g o cechy — d e l i ­ katny, j a k b y nieco w i b r u j ą c y kontur, liryczny n a s t r ó j kompozycji, s u b t e l n ą i b o g a t ą k o l o r y s t y k ę . Nie b y ł y to pastisze, nie b y ł a to inspiracja, do j a ­ kiej p r z y w y k l i ś m y , w k t ó r e j widać z a r ó w n o źródło pod­ niety, jak i e s t e t y k ę , k t ó r e j h o ł d u j e t w ó r c a . Wczesne obrazy S ł o w i ń s k i e g o w y d a j ą się ludowe, podobnie jak jego rzeźby, choć nie p r z y p o m i n a j ą żadnej znanej grupy. Dawniej, gdy inteligent sięgał do ludowego źródła inspiracji, czynił to, by je zbliżyć do konwencji a r t y ­ stycznej danego okresu, by je „uszlachetnić". Ale S ł o ­ w i ń s k i niczego nie uszlachetnia, nie poprawia. Zwyczaj­ nie jest sobą, w ł a ś n i e w ramach ludowej f o r m u ł y sztuki. U t o ż s a m i a się z nią — bez ż a d n e j egzaltacji czy k o m ­ pleksu. Od niej w y c h o d z ą c , rozwija swój w ł a s n y ś w i a t malarski, podejmuje stopniowo zadania coraz bardziej odległe od dawnych góralskich tradycji. Sięga do wzo­ r ó w rokokowych, a w arabesce k r e s k i czy s k r ę c i e postaci w y c z u ć m o ż n a nawet ślady z a i n t e r e s o w a ń manieryzmem. W okresie ostatnich 2—3 lat z a i n t e r e s o w a ł a go m i n i a ­ tura perska, indyjska, tematy Wschodu. P r z e k ł a d a je na język kompozycji o b r a z ó w na szkle. A b y zrozumieć fenomen Słowińskiego, trzeba sięgnąć do lat jego młodości, do k l i m a t u w k t ó r y m u k s z t a ł t o w a ł a się jego artystyczna osobowość. Urodził się i w y c h o w a ł na Podhalu, w rodzinie bardzo licznej, utalentowanej, w k t ó r e j s z t u k ą z a j m o w a ł się po trosze k a ż d y z 18 braci i sióstr. M a t k a p r o w a d z i ł a s ł y n n ą k a r c z m ę w K i r a c h , dzieciństwo u p ł y n ę ł o więc S ł o w i ń s k i e m u w atmosferze nasyconej g ó r a l s k ą i c y g a ń s k ą m u z y k ą , w b a r w n e j i nie­ powtarzalnej scenerii Podhala. Do szkół chodził w Zako­ panem, a gdy m i a ł 20 lat, w y j e c h a ł do K r a k o w a , gdzie u k o ń c z y ł p o l o n i s t y k ę , po czym p o d j ą ł p r a c ę w b i b l i o ­ tece. Nie z e r w a ł jednak więzi ani z domem, ani z k u l ­ t u r ą , w k t ó r e j -się w y c h o w a ł . Często, gdy tylko mógł — jeździł ido m a t k i : na P o d ­ halu czuł się najlepiej. Miasto, ze s w ą a g r e s y w n o ś c i ą , zgiełkiem, pospiesz­ nym r y t m e m życia s p r a w i ł o , że zaczął s z u k a ć w n i m azylu, domu, w k t ó r y m by się czuł spokojny, pracy — k t ó r a by m u d a ł a w e w n ę t r z n ą satysfakcję. Zaczął rzeź­ bić, potem m a l o w a ć . 35 �Malarstwa na Szkle K a r p a t Polskich. W m y ś l założeń regulaminowych, sygnowanych przez Departament Pla­ styki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, celem konkursu m i a ł być (§ 1/1): „ P r z e g l ą d współczesnego malarstwa na szkle t w ó r c ó w ludowych z a m i e s z k u j ą c y c h regiony górskie województw..." W § 2/1 w y r a ź n i e określono, iż: „W K o n ­ kursie może b r a ć udział k a ż d y t w ó r c a ludowy, zamiesz­ k a ł y na terenie objętym konkursem". Tymczasem okazało się, że nie jest ł a t w o stwierdzić, k t o jest t w ó r c ą ludowym. Muzeum przyjęło w y k ł a d n i ę bardzo szeroką, tak szeroką, że praktycznie e l i m i n u j ą c ą jedynie osoby m a j ą c e studia plastyczne. Zaakceptowano nawet udział etnografa pra­ cującego w Muzeum (!). R ó w n i e ż j u r y rozdzieliło nagrody nie licząc się z t y m , komu je w r ę c z a . Podzieliło ono u c z e s t n i k ó w na d w i e grupy, k i e r u j ą c się ich s t o s u n k i e m d o tradycji. Do grupy pierwszej zaliczono twórczość n a w i ą z u j ą c ą do tradycyjnego malarstwa na szkle, do drugiej — prace, w k t ó r y c h n a w i ą z a n i a takie nie w y s t ę p u j ą . P o m i n i ę t o przy t y m pochodzenie a u t o r ó w , ich k u l t u r o w ą otoczkę, a nawet p o w ó d i charakter n a w i ą z a n i a do miejscowych tradycji. W jednej grupie znaleźli się w ten sposób za­ r ó w n o Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Ewelina P ę k s o w a , j a k i ma­ lujący ł a d n e pastisze etnograf Muzeum — Piotr Pio­ t r o w s k i . Wszyscy o n i otrzymali pierwsze nagrody. И. 28. Maria B i e r n a c i k - Ć w i k ł o , Zakopane, Sw. Archanioł, w y m . 36 X 29 cm, 1976 r. Michał N i e p r z e c i ę t n a w r a ż l i w o ś ć , a nawet pewna bezrad­ ność, n i e u m i e j ę t n o ś ć agresywnego przebijania się przez życie s p r a w i ł y , że twórczość stała się dla S ł o w i ń s k i e g o swoistą ucieczką, powrotem w ś w i a t młodzieńczych d o z n a ń , w k l i m a t domu nasyconego g ó r a l s k ą sztuką. Był j a k emigrant, k t ó r y i m silniej odczuwa s w ą samot­ ność w n o w y m ś r o d o w i s k u , t y m bardziej utwierdza w sobie ś w i a d o m o ś ć z w i ą z k u z r o d z i m ą k u l t u r ą . Na twórczości S ł o w i ń s k i e g o z a w a ż y ł y więc trzy pod­ stawowe c z y n n i k i : p o d g l e b i e — ż y w a więź z l u ­ dową kulturą; c e c h y o s o b o w o ś c i — wrażliwość, brak przebojowości, a nawet t r u d n o ś c i adaptacji w no­ w y m ś r o d o w i s k u ; c h a r a k t e r u z d o l n i e ń — a więc przede wszystkim w y b i t n y talent kolorystyczny, talent u j a w n i a j ą c y się nie w bujnej fantazji, lecz w subtelnym przetworzeniu m o t y w ó w już istniejących. 31 Jeszcze o jednym trzeba w s p o m n i e ć , gdy się m ó w i o rozwoju osobowości t w ó r c z e j malarza — o fascynacji a r t y s t ą i c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m z w i ą z a n y jest od lat najgłębszą p r z y j a ź n i ą . Jest n i m znakomity scenograf Andrzej Majewski. K o n t a k t t y c h d w ó c h ludzi nie mógł pozostać bez w p ł y w u na ich twórczość. U S ł o w i ń s k i e g o z a w a ż y ł zapewne na nieco manierystyczno-rokokowej galanterii o b r a z ó w , zwłaszcza późniejszych. Decyzja j u r y n a r u s z a ł a regulaminowe wytyczne, cho­ ciaż m i a ł a swe merytoryczne uzasadnienie. Zamiast usta­ lać, kto jest ,,ludowy", a kto n i m nie jest, poprzestano jedynie na ocenie stylistyki prac. K r y t y k u j ę więc nie sens decyzji, ale jej niedopusz­ czalność z formalnego p u n k t u widzenia. Spowodowano bowiem s y t u a c j ę p r e m i u j ą c ą osoby, k t ó r e wiedząc, iż nie są „ l u d o w e " , z a r y z y k o w a ł y udział (czasem w r ę c z z a c h ę ­ cone przez o r g a n i z a t o r ó w ) , natomiast pozbawiono szans nagrody i zobaczenia swych prac na wystawie a m a t o r ó w t r a k t u j ą c y c h regulamin na serio. P o m i j a j ą c ten fakt, trzeba konkurs ocenić wysoko. Nie n a r z u c a j ą c t e m a t y k i , pozwolił on m a l u j ą c y m na w y p o w i e d ź stosunkowo szczerą, w k a ż d y m razie ś w i a d ­ czącą o t y m , co u w a ż a l i za wskazane zgłosić na konkurs. Objął on większość osób m a l u j ą c y c h obecnie na szkle, zgłosiło się bowiem 65 osób d o r o s ł y c h i 32 w w i e k u do lat 17. N a d e s ł a l i oni 416 o b r a z ó w . M o ż n a więc t r a k t o ­ w a ć i m p r e z ę r a b c z a ń s k ą za m i a r o d a j n ą dla oceny obec­ nego stanu zjawiska, m i m o iż w r ó ż n y c h rejestrach po­ wojennych (muzeów, M K i S , I n s t y t u t u Sztuki) p o j a w i ł o się w sumie ok. 320 nazwisk. Wielu ludzi m a l o w a ł o jednak bardzo k r ó t k o , t y l k o na kursach, względnie w y ­ s t a w i a ł o tylko jeden raz. 3 2 Oczywiście i w Rabce p o j a w i ł y się nazwiska osób, k t ó r e tylko z racji konkursu s p r ó b o w a ł y techniki ma­ lowania na szkle, normalnie w y p o w i a d a j ą c się w i n n y m materiale {np. Albina Żołnierska). Czy S ł o w i ń s k i jest „ l u d o w y " ? Podobnie jak i n n i ma­ larze na szkle — w pewnych elementach i n i e k t ó r y c h obrazach t a k , w innych n i e . Trudno więc o jedno­ znaczną klasyfikację. Nie sądzę zresztą, aby d ą ż e n i e do takiej jednoznaczności było potrzebne i w a ż n e . S ł o w i ń s k i jest po prostu a r t y s t ą , d r a ż l i w y m , ciekawym, choć dzia­ ł a j ą c y m w w ą s k i e j p r z e d z i a ł c e swych z a i n t e r e s o w a ń i możliwości wyrazowych, a r t y s t ą z w i ą z a n y m emocjonalnie z ludową tradycją. Prace pokazano w s z y s t k i e . W t r o c h ę mrocznym w n ę t r z u starego kościółka, zamienionego na muzeum. Nie u s u n i ę t o niczego, nawet kiczów. O b n i ż y ł o to poziom artystyczny wystawy, p o d w a ż a j ą c zapewne jej rolę w k s z t a ł t o w a n i u postaw estetycznych odbiorcy, ale zarazem uczyniło z tej wystawy bardzo i n t e r e s u j ą c y p r z e g l ą d rzeczywistego stanu malarstwa na szkle i r ó ż n y c h ten­ dencji estetycznych. Dało to s z a n s ę zorientowania się w c a ł y m dorobku konkursu. P r z y j m u j ą c więc t ę w y s t a ­ w ę jako p u n k t wyjścia, u z u p e ł n i o n y i n n y m i wiadomo­ ściami, zgromadzonymi w Pracowni Sztuki Nieprofesjo­ nalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N — s p r ó b u j m y d o k o n a ć klasyfikacji t y p ó w współczesnej twórczości na szkle. O t r u d n o ś c i p o d z i a ł u na t w ó r c ó w ludowych i ama­ t o r ó w świadczy też p r z y k ł a d I K o n k u r s u Współczesnego Klasyfikacja taka zależna jest oczywiście od przy­ jętej zasady podziału, od tego, j a k i e przyjmiemy k r y t e - 36 �П. 29. Anna Janowiak, J a b ł o n k a , Matka Boska w y m . 30 X 34 cm, 1977 r. r i a : osobę wykonawcy, stosunek do t r a d y c j i , k r ą g k u l t u ­ rowy, m o t y w twórczości czy cechy stylistyczne. Najbardziej u ż y t e c z n y w t y m t e k ś c i e wydaje się po­ dział, b i o r ą c y za p u n k t wyjścia s t o s u n e k d o tra­ d y c j i , z a r ó w n o ludowej, jak i sztuki „ k w a l i f i k o w a n e j " . W ramach tego p o d z i a ł u postaramy się (tam, gdzie to możliwe) omówić prace tzw. t w ó r c ó w l u d o w y c h , ama­ torów i profesjonalistów. 33 I. T W Ó R C Z O Ś Ć N A W I Ą Z U J Ą C A DO T R A ­ DYCYJNYCH LUDOWYCH FORM I ZA­ SAD KOMPOZYCJI a — kopie i m.in. wspomniany wem, a t a k ż e pod znajduje się K a r o l mieszka w USA). p a s t i s z e . G r u p ę tę reprezentuje już K a r o l Oskwarek. Pod jego w p ł y ­ w p ł y w e m malarstwa grupy orawskiej K u l a w i a k z Zubrzycy Dolnej (obecnie Obrazki bardzo bliskie wzorom pokuckim maluje w K r a k o w i e Jan K r c h a , syn znanego malarza — Emila. Niestety jego pastisze są dość ubogie i surowe w kolo­ rze, co obniża ich w a r t o ś ć . Kopie zabytkowych o b r a z ó w w y k o n y w a ł o i w y k o ­ nuje wielu malarzy z a r ó w n o ludowych, jak i s t u d e n t ó w uczelni plastycznych. Po wojnie pierwsza w y k o n y w a ł a kopie muzealne Helena R o j - K o z ł o w s k a . M a l o w a ł a je też Helena Roj-Ciaptakowa, a w późniejszych latach Ewe­ lina P ę k s o w a . Obecnie k o p i u j ą dawne obrazy m.in. Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Janina C z e c h - K a p ł a n o w a oraz S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa. Kopie w y k o n u j e też wielu d o s t a w c ó w o b r a z ó w do RBS Cepelia. z Dzieciątkiem, Spośród p l a s t y k ó w zawodowych — m a l o w a ł a w Za­ kopanem kopie Wanda G e n t i l - T i p p e n h a u e r zarówno dla w ł a s n e j satysfakcji (miała kilkanaście w swoim po­ koju) jak i dla znajomych oraz na sprzedaż. Dla w ł a s n e j przyjemności maluje obrazy-pastisze zbieracz sztuki l u ­ dowej, doc. Zbigniew Kowalewski z ASP w K r a k o w i e . Ok. 1972 r. p o j a w i ł y się na bazarze w Warszawie niewielkiego formatu d o s ł o w n e kopie dawnych o b r a z k ó w dolnośląskich. Prawdopodobnie malowano je w celach zarobkowych przy k t ó r y m ś z k l a s z t o r ó w , na podstawie dawnych wzorów. Jeden z nich przez o m y ł k ę sprzedane wraz z r e p l i k ą . K u p i ł je znany zbieracz L u d w i g Zimmerer. 34 35 b — kontynuacja zasadniczych cech i form malarstwa tradycyjnego. W najczy­ stszej postaci w y s t ę p u j e na Podhalu. P r z y k ł a d e m — znaczna część twórczości Zofii R o j - G ą s i e n i c y , S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej, a zwłaszcza Eweliny i Jolanty P ę k s o w y c h . Poza J o l a n t ą — wszyscy i n n i p o d e j m u j ą r ó w n i e ż p r ó b y bardziej samodzielnych kompozycji, nieraz odbiegających znacznie od tradycyjnych s c h e m a t ó w k o m ­ pozycyjnych i kolorystycznych. Do tradycyjnych w z o r ó w n a w i ą z u j ą też w wielu pracach: M a ł g o r z a t a T a r n o w s k a - W i e c h e ć (ur. 1953 r.) z Nowego Targu; B r o n i s ł a w Bednarz (ur. 1927 r.) ze Skrzypnego; Jan Rapciak (ur. 1922 r.) z P o r ę b y W i e l ­ kiej, Maria B i e r n a c i k - C w i k ł o , Marta Gombos. Spośród i n t e l i g e n t ó w — do grupy tej zaliczyć m o ż n a wczesną twórczość Adama S ł o w i ń s k i e g o . Wśród malarzy zawodowych najbliższy formom tradycyjnym był Stani­ sław Kuba Kostynowicz, plastyk warszawski, m a l u j ą c y w ciemnych tonacjach barwnych. 37 �O wiele więcej prac zaliczyć grupy, k t ó r ą stanowi: można do następnej с — twórczość rozszerzająca krąg tema­ t y c z n y , p r z e ł a m u j ą c ą np. s t a t y k ę układu, typ dawnej kolorystyki — przy zachowa­ niu jednak częściowego związku z tra­ dycją. Do tej grupy zaliczam przede wszystkim p o k a ź n ą część twórczości H . R o j - K o z ł o w s k i e j , w k t ó r e j podejmuje ona t e m a t y k ę o b r z ę d o w ą , a zwłaszcza h i s t o r y c z n ą , całego J. Jachimiaka, cykle ś w i e c k i e Eweliny P ę k s o w e j , np. takie obrazy, jak Zalipie (1973) — i l . 26 czy Moje Tatry, а t a k ż e wszystkie dzieła W ł a d y s ł a w a Walczaka, Zdzisła­ wa Walczaka, Janiny Jarosz. P u n k t e m wyjścia jest dla nich wzór tradycyjny, ale interpretowny swobodnie. Szczególnie w a r t o ś c i o w e w y d a j ą się w tej grupie prace Jachimiaka, P ę k s o w e j oraz W ł a d y s ł a w a Walczaka, g ó r a l a z Zakopanego, k t ó r y samodzielnie w y p r a c o w a ł sobie w ł a s n ą f o r m u ł ę malarstwa. W a l c z a k (ur. 1934), jest j e d n y m z ciekawszych t w ó r c ó w . N i e szafuje roz­ rzutnie p o m y s ł a m i , obrazy o b m y ś l a d o k ł a d n i e i długo, kolor stosuje oszczędne i z d u ż y m wyczuciem, np. czer­ nie '— złoto i fiolet lub tonacja: b r ą z y , czernie, złoto. Obrazy jego są dobrze w y w a ż o n e w kompozycji, syn­ tetyczne, zwarte, p r z e m y ś l a n e w szczególe. Tematy długo I I . 30. W i t o l d Mizerski, Piaski, w o j . lubelskie, Upadek pod krzyżem, w y m . 38 X 25 cm, 1972 r. I I . 31. Piotr Piotrowski, Rabka, Zmartwychwstanie, w y m . 37 X 46 cm, 1976 r. 31 �cyzeluje, potem z gotowego p o d k ł a d u rysunkowego w y ­ konuje k i l k a —• k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w , różniących się już tylko k o l o r y s t y k ą . 36 Walczak był r o l n i k i e m , potem p r a c o w a ł jako pa­ lacz, maluje oczywiście dla zarobku, ale z dużą a m b i c j ą i z a a n g a ż o w a n i e m . Zaczął m a l o w a ć w 1962 г., by popra­ wić swą s y t u a c j ę m a t e r i a l n ą , ale przez niemal pięć lat nikomu nie p o k a z y w a ł o b r a z ó w , powoli w p r a w i a ł się. Dopiero, gdy doszedł do wniosku, że „ u m i e " , zaczął swe prace w y s t a w i a ć i s p r z e d a w a ć . Wciąż zresztą p r z e ż y w a okresy niepokoju, niezadowolenia. Szuka w ó w c z a s no­ wych r o z w i ą z a ń . W 1976 r. o t r z y m a ł n a g r o d ę i m . Oskara Kolberga. W 1977 r. — p o k a z a ł na wystawie w Zako­ panem nowy, bardzo ł a d n y c y k l obrazów. Poza Walczakiem, k t ó r y nie ma n a ś l a d o w c ó w , R o j - K o z ł o w s k a , Jachimiak a ostatnio i Ewelina P ę k s o w a oddziałali w sposób w y r a ź n y na twórczość innych mala­ rzy. Stali się dla nich wzorem. Tak więc w p ł y w y obra­ zów R o j - K o z ł o w s k i e j odnajdujemy u jej siostrzenicy — Ciaptakowej, u Zofii G ą s i e n i c a - S z e l i g o w e j , w pracach W ł a d y s ł a w a Koszarka (ur. 1929 г.), w n i e k t ó r y c h obra­ zach Zofii R o j - G ą s i e n i c y , Jana Jaroszka, Janiny Czech- K a p ł a n o w e j . Jachimiak i n s p i r o w a ł Z d z i s ł a w a Walczaka, Jana Jarosza i Adama Doleżuchowicza, a w p e w n y m okresie (1963) nawet art. m a l a r k ę W a n d ę Gentil-Tippenh a u e r o w ą . W p ł y w y Eweliny P ę k s o w e j na J o l a n t ę tak są widoczne, że na pierwszy rzut oka trudno odróżnić n i e k t ó r e ich obrazki. I n t e r e s u j ą c ą p o s t a c i ą jest Z d z i s ł a w Walczak (ur. 1926 r. w Jarszowej) . C e n i ę go jako człowieka n i e z w y k ł e j solidności, ambitnego i zafascynowanego g ó ­ r a l s k ą przeszłością. Gdy zaczęto niszczyć stare szałasy na halach, potajemnie w k r a d a ł się na teren P a r k u Narodowego, aby je fotografować i d o k u m e n t o w a ć . M a ­ lować na szkle n a u c z y ł się na kursach prowadzonych w Z w i ą z k u Podhalan przez Jachimiaka. Przedtem w y ­ k o n y w a ł na papierze kopie... Rubensa. Z a i n t e r e s o w a ł a go jednak rodzima tradycja. F a n t a z j ę ma b o g a t ą , tematy traktuje często z humorem, satyrycznie. K ł ę b i ą się na jego obrazach postacie górali, chłopy o b ł a p i a j ą baby, zbójcy srożą się, a w scenach z Raju — w ł ą c z a j ą się w ogólny ruch t a k ż e z w i e r z ę t a , niczym w „ D ż u n g l a c h " Ociepki. 37 Walczak ma d w a — biegunowo r ó ż n e — wzory. T r a ­ dycyjny i współczesny — ilustratorsko-fotograficzny. Czym bliższy jest tradycji, t y m bardziej prace jego są zdyscyplinowane. A l e i tam, gdzie p r z e w a ż a j ą jego skłonności narracyjne, wiodą one nieraz autora na ma­ nowce złego ilustratorstwa, maluje wtedy obrazy, w k t ó ­ rych pomijając wszystko inne — gubi się specyfika ma­ lowania na szkle (konkurs w N . Sączu, 1976 г.). Bardzo i n t e r e s u j ą c e są też w tej grupie obrazy Bronisława B e d n a r z a (ur. 1927) utrzymywane w konwencji dekoracyjnej, rozbudowane kompozycyjnie i operujące liściastym ornamentem, o d b i e g a j ą c y m w swym charakterze od tradycyjnych o b r a z ó w ( i l . 18). S p o ś r ó d a m a t o r ó w w y r ó ż n i a j ą się w tej grupie K r y ­ styna Czaykowska i Janina S i e r o s ł a w s k a z Rabki, zwłaszcza w pracach w y k o n y w a n y c h na sprzedaż dla Cepelii. Czaykowska (ur. 1929 r.) najciekawsza jest j e d ­ nak w pracach odbiegających od tradycyjnych wzorów. Operuje m i ę k k ą , czasem r o z p ł y w a j ą c ą się p l a m ą b a r w n ą i w swych obrazach pokazuje n i e p r z e c i ę t n ą w r a ż l i w o ś ć m a l a r s k ą . Nie stosuje na ogół k o n t u r u . W tej grupie w y m i e n i ć r ó w n i e ż m o ż n a amatora Piotra C h r a c ę . Stosuje on często złote tła, co w y r ó ż n i a jego obrazy. Do tej grupy zaliczyłbym też obrazy Adama S ł o w i ń s k i e g o z dojrzałego okresu jego twórczości, od­ chodzące od tradycyjnych w z o r ó w , oraz prace K r y s t y n y Zabierzewskiej, zwłaszcza te, w k t ó r y c h wprowadza efekty „ n e o n o w e " , ś w i e c ą c y się kontur ( K r a k ó w 1977, wystawa w czasie T a r g ó w Sztuki Ludowej, K r a m y Do­ minikańskie). W ś r ó d zawodowych p l a s t y k ó w należy tu w y m i e n i ć przede wszystkim Andrzeja G a ł k a z Zakopanego, k t ó r y s t w o r z y ł w ł a s n y styl o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h sceny folklorystyczne, a przede wszystkim zbójnickie. Dekora­ cyjne, p i ę k n e w kolorze, dobrze zakomponowane przez k i l k a n a ś c i e lat zdobiły sklepy Cepelii. W stylu o b r a z k ó w G a ł k a maluje obecnie art. plastyk P a w e ł Karasek. d — twórczość inspirowana tylko pewny­ mi cechami sztuki ludowej, np. typem rozwiązań dekoracyjnych, motywami haf­ tu, d r z e w o r y t u . J a n i n a S i e r o s ł a w s k a (ur. 1921 г.), zachęcona do malowania przez o r g a n i z a t o r ó w konkursu w Rabce, inspiruje się nie t y l k o Podhalem. W Rabce p o k a z a ł a np. Ucieczkę do Egiptu, obraz, w k t ó r y m pejzaż s k ł a d a się z czerwonych, żółtych i zielonych ł a n ó w na p o d o b i e ń ­ stwo łowickiego pasiaka. Była to p r ó b a bardzo ciekawa. W ogóle S i e r o s ł a w s k a w y r a ź n i e różni się od innych g a m ą k o l o r y s t y c z n ą . Może j a k i m ś w y t ł u m a c z e n i e m tego jest to, iż urodziła się ona we L w o w i e . Do w a r t o ś c i dekoracyjnych sztuki ludowej n a w i ą ­ zują m a l a r k i z Paszyna. W Koszalinie dekoracyjne obraz­ k i o tematyce sakralnej i historycznej maluje Szarlota Makucka. Drzeworyt ludowy, k o ł t r y n a , haft kaszubski — sta­ n o w i ą r ó w n i e ż źródło inspiracji obrazów. Drzeworyt i n ­ spiruje np. Tomasza Bigosa z K r o ś c i e n k a . R ó w n i e ż u k ł a d dekoracyjny i ekspresja o b r a z ó w Andrzeja K r ó l a oraz n i e k t ó r e elementy ornamentalne w pracach Wandy Rzegocińskiej k a ż ą myśleć o l u d o w y m ich źródle. Bardzo ł a d n e i w y r a ź n i e wzorowane na ludowej sztuce są obrazy na szkle Danuty Piotrowskiej ze Szczecina, inteligentki w y k o n u j ą c e j t a k ż e zbliżone w kompozycji obrazy haftowane. Spośród a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e Leokadia P ł o n k o w a , k t ó r a znakomicie rozumie o d r ę b n o ś ć techniki malowania na szkle, a kolor dopro­ wadziła do zadziwiającej perfekcji. Jej ś w i ą t k i w swym wyrazie bliskie s ą l u d o w y m legendom. P ł o n k o w a maluje niewiele, zawsze u t r z y m u j ą c się w ramach swego stylu. Nigdy jednak nie stylizuje „na ludowo". Czyni to m.in. Jadwiga Marschalko-Kosalowa z N o ­ wego Sącza, najbardziej wyrazista reprezentantka na­ s t ę p n e j grupy, k t ó r ą s t a n o w i ą : e — s t y l i z a c j e s z t u k i l u d o w e j . Ze stylizacji „na ludowo" w y m i e n i ć jeszcze c h c i a ł b y m prace art. plastyka, g ó r a l a z pochodzenia — W ł a d y s ł a w a Trzebuni. c.d.n. PRZYPISY 1 O d a w n y m malarstwie pisali m.in. Józef Gra­ bowski, Ludowe malarstwo na szkle, W r o c ł a w 1968; Jo­ sef Vydra, Die Hinterglassmalerei, Praha 1957; Hanna P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie obrazy na szkle, Warszawa 1961. Kupuje się niekiedy obraz swego patrona. Pół serio, pół ż a r t e m , jak emblematy ze swoim znakiem zodiaku. 2 39 �П. 32. A d a m Słowiński, K r a k ó w , Panna 3 młoda, w y m . 38,5 X 28,5 cm, 1976 г. I I . 33. Obraz orawski, Sw. w y m . 34,4 X 25,2 cm, ok. 1920 r. Pojęcie „ l u d " nie jest dziś akceptowane jako w y ­ r ó ż n i k o k r e ś l o n y c h ś r o d o w i s k . Nie m ó w i się „ n a w o z y dla ludu", t y l k o „dla w s i " i t d . Pojęcie „ l u d " zbliża się w odczuciu powszechnym do pojęcia „ n a r ó d " , często u ż y w a n e wymiennie. W y s t ę p u j e też w k o n t e k ś c i e histo­ r y c z n y m lub etnograficznym, obecnie — w odniesieniu do tradycyjnej sztuki chłopskiej lub jej współczesnej „ c e p e l i o w s k i e j " wersji. Por. Konstanty Kietlicz-Rayski, Sztuka góralska na Podhalu, L u b l i n 1928. s Michał Walicki, Obrazy ludowe z Podhala, „Wiek", R. X X , 1928, nr 19. Polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, pra­ ca zbiorowa pod red. Aleksandra Wojciechowskiego, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1974, s. 34. Różnice stosunku f o r m i s t ó w i Kietlicz-Rayskiego do o b r a z ó w na szkle polegały na odmiennej ocenie w a r ­ tości tych o b r a z ó w . Dla Skoczylasa lub Czyżewskiego były to w swoim rodzaju d o j r z a ł e dzieła sztuki, podczas gdy Kietlicz-Rayski widział w nich „niefrasobliwość, u j a w n i a j ą c ą się w naiwnych ujęciach p o m y s ł u i rysunku, a pochodzącą z n i e u m i e j ę t n o ś c i w ł a d a n i a f o r m ą u osob­ n i k ó w bądź co b ą d ź obdarzonych talentem i ognistym temperamentem". F o r m i ś c i rozumieli z a s a d ę budowy formy tych obrazów, ich deformacje, e k s p r e s j ę — Rayski p r z y j m o w a ł t y l k o w a r s t w ę najbardziej widoczną, i l u ­ stracyjną. Informacja ta, jak r ó w n i e ż n a s t ę p n e , została m i z w i e l k ą życzliwością udzielona przez p. mgr H e l e n ę S r e d n i a w ę , za co s k ł a d a m jej na t y m miejscu serdeczne podziękowanie. Informacja z listu otrzymanego od p. H . Srednia­ w y , oparta na relacji rodziny K . Steckiego w Zako­ panem. O Michale S t a ń k o i n f o r m o w a ł mnie B r o n i s ł a w Cukier, prezes Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych, ba­ dacz historii r o d ó w z a k o p i a ń s k i c h , kowal-metaloplastyk. P o k a z a ł m i r ó w n i e ż dwa obrazy na szkle S t a ń k i , malo­ wane w 1926 r. 4 6 7 8 9 1 0 40 Rozalia, O S t a ń c e pisała W. Tippenhauer w „ D z i e n n i k u Pol­ skim", 1961 г., nr 163. 1 1 Informacja w liście p. H . Sredniawy. W latach m i ę d z y w o j e n n y c h Szostak m a l o w a ł dużo, p r z e w a ż n i e były to sceny folklorystyczne, ale utrzymane w konwencji bliskiej sztuce profesjonalnej. 12 Informacja w liście p. S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej, k t ó r e j w t y m miejscu p r a g n ę serdecznie podzię­ k o w a ć za życzliwość i trud, j a k i sobie zadała, aby udzie­ lić odpowiedzi na moje pytania. List ten wnosi tyle i n t e r e s u j ą c y c h u s t a l e ń , że redakcja z d e c y d o w a ł a się opu­ b l i k o w a ć go w obecnym numerze „Polskiej Sztuki L u ­ dowej". " Jw. O metodzie Buszka patrz: S t a n i s ł a w Ignacy W i t ­ kiewicz, Teoria Antoniego Buszka i pewne wątpliwości co do niej w kwestii odrodzenia sztuki czystej [w:] Nowe formy malarstwa i inne pisma estetyczne, Warszawa 1959 r. Edyta Starek, Twórczość Heleny Roj-Kozlowskiej, „Pol. Szt. lud.", R. V I , 1952, nr 1. Informacji udzieliła m i uprzejmie w listopadzie 1976 r. p. Zofia R o j - G ą s i e n i c a . Zycie i twórczość Heleny R o j - K o z ł o w s k i e j oma­ wia m.in. E. Starek, Twórczość... O p i s u j ę fazy twórczości zgodnie z ustaleniem E. Starek w cyt. w y ż e j artykule. Uproszczone p r ó b y klasowego spojrzenia na a r t y ­ styczną k u l t u r ę l u d o w ą , jakie m i a ł y miejsce w t y m okre­ sie, s p r o w a d z a ł y się do tego, że postulowano istnienie z a r ó w n o dawnych, j a k i w s p ó ł c z e s n y c h dzieł sztuki chłop­ skiej, u k a z u j ą c y c h z całą ostrością ucisk wsi, w a l k ę k l a s o w ą . Tymczasem w plastyce chłopskiej tematy te w zasadzie nigdzie nie w y s t ę p o w a ł y bezpośrednio. Znamy jedynie p a r ę k a f l i mazurskich i jedno m a l o w i d ł o na drzwiach z X V I I / X V I I I (?) w., p r z e d s t a w i a j ą c e kon­ f l i k t m i ę d z y c h ł o p e m a panem. Nie dostrzegano, że w ł a ś 14 15 16 1 7 18 19 �nie z e p c h n i ę t a w ó w c z a s w cień rzeźba ludowa o tema­ tyce sakralnej więcej mogła p o ś r e d n i o powiedzieć o c h ł o p s k i m losie, niż wszelkie tworzone w pięćdziesią­ tych latach ś w i a d e c t w a ex-post, łącznie z obrazkami Roj-Kozłowskiej. Roman Reinfuss, Kursy malowania obrazów na szkle, „Pol. Szt. lud.", R. V, 1951, nr 1, s. 61. В. В., Współczesne obrazy na szkle z Jabłonki na Orawie, „Pol. Szt. lud.", R. I I , 1948, nr 2; Norbert L i p p ó czy, Oskwarek znowu maluje, „Pol. Szt. lud.", R. X I V , 1960, nr 2. H . Sredniawa zwróciła m i u w a g ę , na to, iż koloryt o b r a z ó w powojennych Oskwarka w y n i k a ł nie z jego u p o d o b a ń , ale z braku odpowiednich farb, t r u d ­ nych do nabycia w latach powojennych. Helena Sredniawa, Helena Roj-Ciaptakowa — malarka na szkle. 1924—1968, „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1970, nr 2. Wanda Gentil-Tippenhauer, Wystawa obrazów na szkle Jana Jachimiaka, „Pol. Szt. lud.", R. X I I I , 1959, nr 1/2; Józef Grabowski, Artysta dwojga imion, „ K u l t u ­ ra", 5.1.1969 r.;Roman Wójcik, Jan Jachymiak, „Chłopska Droga", nr 92, 17.XI.1968 r. O Jachimiaku n a k r ę c i ł 3-minutowy f i l m w 1958 r. Konstanty Gordon, Jan Hybaj haw Jachimiak — twórca szklanych bajd. O malarstwie Jachimiaka pisali wiersze: A d a m Pach, S t a n i s ł a w N ę d z a -Kubiniec. Spory zestaw prac artysty ma P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, k i l k a n a ś c i e — nie najlepszych — Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. 14 o b r a z ó w — Stacji — znajduje się w kaplicy na Ja­ szczurówce. Np. Marek Jaworski, Picasso z Tylmanowej, „Współczesność", nr 15, 19.VII—1.VIII.1967; W ł a d y s ł a w a Maiewska. Picasso z Tulmanoioej, „Nowa Wieś", 23.III. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 1969. Te same t y t u ł y : „Dziennik ludowy", 9.II.1969; „Zie­ lony Sztandar", 28.V.1969. Por. też „ITD", 28.X.1962. P a u l Waggoner Gallery, 2269, К. L i n c o l n Ave. Wystawa malarstwa na szkle. Muzeum T a t r z a ń ­ skie w Zakopanem, Centralne Biuro Wystaw Artystycz­ nych. Katalog. Zakopane, w r z e s i e ń 1960 r. Helena Sredniawa, w s t ę p do: Malarstwo na szkle. Katalog wystawy pokonkursowej, Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. Zakopane 1968. Tejże: Współczesne pod­ halańskie malarstwo na szkle. Materiały z wystawy po­ konkursowej w Zakopanem, „Pol. Szt. lud.", R. X X I V , 1970, nr 3/4. Ewelina P ę k s o w a , Malarstwo na szkle. B W A i STL, s i e r p i e ń 1977. W s t ę p : Anna Bełzowa. Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Muzeum Etnograficzne w Krakowie, listopad 1972 r. W s t ę p : Ro­ man Reinfuss; Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Warszawa, Dom Chłopa, marzec 1973 r. W s t ę p : Józef Grabowski; Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej, Desa, Sa'on Plastyki Współczesnej, Warszawa, g r u d z i e ń 1975. W s t ę p : Aleksander Jackowski. Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego, „Pol. Szt. lud.", R. X X I , 1967, nr 2. Adam Słowiński, Malarstwo na szkle, marzec— k w i e c i e ń 1976, DESA, Galeria „ K r a m y D o m i n i k a ń s k i e " , K r a k ó w . W s t ę p : Aleksander Jackowski. I Konkurs Współczesnego malarstwa na szkle Karpat Polskich, Katalog wystawy pokonkursowej, Muz. im. Wł. Orkana w Rabce [1976 г.]. Zgodnie z definicją p r z y j ę t ą przez Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych i przez K o m i s j ę Weryfikacyjną T w ó r c ó w Ludowych przy M i n . K u l t u r y i Sztuki — za 2 5 28 2 7 2 8 29 3 0 3 1 32 3 3 11. 34. Janina S i e r o s ł a w s k a , Rabka, Ostatnia wieczerza, w y m . 33 X 55,5 cm, 1976 r. I I . 35. S t a n i s ł a w Stożek, P o r ę b a Wielka, Grzech pierworodny. 41 �t w ó r c ę ludowego u w a ż a się osobę pochodzenia c h ł o p s k i e ­ go lub robotniczego, z w i ą z a n ą przez znaczną część swego życia z p r a c ą fizyczną, u k s z t a ł t o w a n ą w k r ę g u k u l t u r y swego ś r o d o w i s k a i t w o r z ą c ą w n a w i ą z a n i u do trady­ cyjnych zasad, f o r m i technik. Por. Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska Sztuka Ludowa, „Łódzkie Studia Etnograficzne", T. X V I I I , 1976, s. 68. 3 4 1899— 3 5 fascy­ A n n a Micińska, Wanda Gentil-Tippenhauer —1965, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 1. Aleksander Jackowski, W k r ę g u ludowych nacji — o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego. „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 1/2. Życiorys Wł. Walczaka p o d a ł „ B i u l e t y n Informa­ cyjny STL", nr 7—8. O Walczaku pisała H . Sredniawa we w s t ę p i e do katalogu Malarstwo na szkle Władysława Walczaka-Banieckiego. Zakopane, w r z e s i e ń 1977. 3 6 3 7 Por. M a r i a n Pokropek, Jarmark Płocki, cz. I I . Katalog t w ó r c ó w ludowych b i o r ą c y c h po raz pierwszy udział w Kiermaszu sztuki ludowej w P ł o c k u w 1974 r. Płock, 1975 г., s. 95—97. Fet.: St. Deptuszewski — il. 8, 9, 12, 22; J . Swiderski — il. 1, 2, 4, 5, 11, 13—20, 21, 23—34. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/594f7bd4d132bba00f3e5d21a4d93ef4.pdf a26198a5077213c7b5c6ffcfc32be919 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3351 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3140 Title A name given to the resource Obrazy Rozalii Barańskiej-Dzięciołowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.39-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY ROZALII BARAŃSKIEJ-DZIĘCIOŁOWSKIEJ N a Powiślu Dąbrowskim m a l u j e wiele k o b i e t . Zdobią zawszo ściany d o m o s t w , pieC3, k a r t o n y w i e s z a n e n a d ł ó ż k i e m ; p o o s t a t n i e j wojnio tylko takżo ściany zewnętrzne, Ba-rańska-Dzięciolowska budynki malowała gospodarskie. święte o b r a z y , a t a k i e , które miały n i o t y l k o cieszyć o c z y , ale i sprzyjać łaniu przeżyć r e l i g i j n y c h . Alo więc wywo­ P ó k i Barańska malowała ściany była taką j a k i n n o . C e n i o n o obrazów Barańskiej-Dzięciołowskioj akceptowało i nio a k c e p t u j e . pytanie trzeba zwrócić różnicę m i ę d z y t y m i świętych obrazach. P u n k t e m o d n i e s i e n i a s t a j e się o c z y w i ś c i e f o t o g r a f i a . Tolerancja dla środowisko nie obrazów dwoma przodo wszystkim typami malarstwa: na istotną dekoracyjnego malarstwa odczuwane są z n a c z n i e rodzajami s i l n i e j n i ż w n a s z e j . Są k a t e ­ g o r i a m i m o d e l o w y m i , p o d c z a s g d y w sztuce współczesnej swój w y r a z i s t y k o n t u r , z d o m i n o w a n o organizacji przestrzeni czy tracą przez inne f o r m y , czy t o działania na emocje, wyobraźnię, M a l a t u r y w Z a l i p i u i o k o l i c z n y c h w s i a c h należą d o porządku obraz-wizerunek odbiegający od p r e s j i . D a w n a w i e ś m u s i a ł a g o d z i ć się n a r z e ź b ę c z y o b r a z grafia A l o już w latach międzywojennych wypa,rła d a w n e obrazy „pry­ kolorowa lito­ wyobrażenia,. D e k o r a c j ę ścian postrzega, natomia,st ocenia się w k a t e g o r i a c h się w zależności estetycznych, o d tego kogo i jak przedstawiają. T a d e u s z S e w e r y n zwrócił uwagę, że l u d w y s t r z e g a wartościowania każda estetycznego rozmowa n i e umieją pośrednie próby na ten wyizolować uzyskania świętych temat obrazów. wywołuje k a t e g o r i i estetycznej opinii wydają Jeszcze 4 konsternację. się ocen, bez­ ingerowaniem w s p r a w y n i e podlegające l u d z k i e j ocenie. N i e znaczy t o j e d n a k , że f o r m a o b r a z u j e s t obojętna, istnieją t y l k o o p o r y w uświado­ m i e n i u sobio t o g o f a k t u a zwłaszcza w jego w e r b a l i z a c j i . testowe: na intelekt. na mitywny". Ludzie obu tymi więc np. refleksy różnico m i ę d z y jest eks­ teraz religijnego. konwencji normy się światopoglądu o d przyjętej cechach i n f a n t y l n y c h , p r y m i t y w n y c h , o i n n y m rodzaju zach m o ż n a znaleźć e l e m e n t y d e k o r a c y j n e , a w z d o b i e n i u d o m ó w k u l t u r z e chłopskiej odbiegających na przystania i r e l i g i j n e g o . Są t o w i s t o c i e d w a r ó ż n e z j a w i s k a , c h o c i a ż w o b r a ­ W wizerunków konieczność Dlaczego ? A b y odpowiedzieć n a t o 2 uwagę podobieństwie z n i k o m a . Często żadna. Zwłaszcza, że n i e występuje o 1 t o co r o b i , być możo n a w e t b a r d z i e j niż prace i n n y c h m a l a r e k . Ale tycznym Pytanie „ k t ó r y z t y c h obrazów chciałaby P a n i kupić, powiesić ścianie" pozwala przy właściwym doborze pokazywanych i l u s t r a c j i wniknąć w niczwerbalizowaną hierarchię o c e n . Okazuje 5 d e k o r a c y j n e g o . W p r o w a d z a j ą nastrój o d ś w i ę t n y , cieszą o k o , dają się w ó w c z a s , ż e w i z e r u n e k m a b y ć r e p r e z e n t a t y w n y , p o d o b n y d o zadowolenie utrwalonego i to wielorakie: estetyczne, ambicjonalne, presti­ w pamięci stereotypu (o r y s a c h i w y r a z i e twarzy ż o w e . K i e d y w i e l e o s ó b m a l u j e w y t w a r z a się n a s t r ó j r y w a l i z a c j i , " u z n a n y m z a o d p o w i e d n i e d l a d a n e j p o s t a c i ) , „ ł a d n y " a d o t e g o m o ż l i w i e e f e k t o w n y (złocenia, z d o b i o n a r a m a , e l e m e n t y z d o b n i c z e r o d z ą się p y t a n i a : k t o m a p i ę k n i e j p r z y s t r o j o n y d o m , k o g o n a szatach, w tle itd.). środowisko wyróżnia, p o d z i w i a . O b o k s a t y s f a k c j i estetycznej pojawia się więc pracowitością, motyw zaimponowania sprawnością, fantazją sąsiadom talentem, (a w i ę c n i e t y l k o zamoż­ nością). już Satysfakcję dania W wyłącznie estety czną i w y n i k ł ą r przedmiotu sąsiadów, dają wywołującego makatki a uznanie, takżo — a z faktu czasem posia­ zazdrość n i e występujące zrosztą Z a l i p i u oraz znanych z w i n n y c h wsiacłi zachowanej Powiśla tradycji zdobienia u schyłku ubiegłego w i e k u wyraźnie Dąbrowskiego, wnętrz m a l a t u r a m i występowały te d w a porządki: estetyczny i r e l i g i j n y . Święte o b r a z y n a b y w a n o w m i a s ­ t a c h , n a o d p u s t a c h , w c e n t r a c h k u l t o w y c h . N a t o m i a , s t już własnym zakresie z b u k i e t a m i . Zaczęto też wycinać k w i a t y z p a p i e r u i umieszczać przedstawiające (jak w dawnych t a o h " ) n p . g ó r y , soenę l e ś n ą , s t a t e k n a w z b u r z o n y m morzu itp, Zarówno m a k a t k i j a k i „ w i d o k i " zaspakajają przede potrzeby estetyczne. dekoracyjnymi O c z y w i ś c i e są r ó ż n i c e m i ę d z y „lanszafwszystkim malowidłami n a ścianach, m a k a t a m i t e m a t y c z n y m i i „wido­ za n a wyobraźnię i zdolności b u d z e n i a „ o b r a z y " —• a więc wyobrażenia treści ideowe skojarzeń. odwołują się do skojarzeń. służące c e l o m innego kręgu kultu, kultem poprzez emocji, przeżyć, 3 należała do malowanymi święty sprzyja charakter przemian związanych zachodzących w nawy­ na wizerunek. Podobnie najbardziej znanych i cenionych w środowisku malarek. Barańską „odkrył" w latach międzywojennych Tadeusz S e w e r y n , k t ó r y przyjechał do Z a l i p i a , znając już a r t y k u ł H i c k l a . Zafascynowany wiole do kolorowych inwentarza „zębów", prostokątnych Muzeum Etnograficznego ustalić, że było t o już w 1928 r . W y d a j e i dekoracyjnych w p i s u t y c h obiektów w Krakowie poświęconych Barańskiej ( w książce i k a t a l o g u w y s t a w y r y t u , rzeźby i m a l a r s t w a ) o d c h o d z i się o d f o r m p r o s t y c h , geometrycz­ n y c h i t p . (wskazują n a t o wyraźnie w y p o w i e d z i k o b i e t z Z a l i p i a ) . Ale i takie dawne bodźce w postaci zdobnictwo konkursów można tolerować, skoro i odpowiedniej polityki 7 pozwala się, sądząc p o n o t a c h jest t o l e r a n c j a n a dekorację niż obraz święty, chociaż i w nictwie zdecydowanie zachęcił d o prób m a l o w a n i a uzasadnione. obrazów. W Wyróżnienie istnieją było n i e zawodziła Seweryna i n t u i c j a i wrażliwość. B y ł przede artystycznych nigdy wszyst­ I n a c z e j j e d n a k r e a g u j e się n a „ o b r a z y " . S ą t o p r z e c i e ż w i z e r u n k i kim ś w i ę t e , w i ę c d o p o d o b i e ń s t w a p r z y w i ą z u j e się d u ż ą w a g ę . I s t n i e ­ i n n y w t a m t y c h l a t a c h . Pedanterią j e d n a k n i e grzeszył, zdarzały ją z a k o r z e n i o n o m u się p o m y ł k i w y n i k a j ą c e z n i e d o k ł a d n e g o z a p i s u l u b n i e u w a g i , s c h e m a t y t w a r z y M a t k i B o s k i e j , C h r y s t u s a , św. był rzeczy a n i o p r z y p a d k o w y kształt k o n k r e t u . N i e miał więc z b y t ­ świętych, nich twarzo znane są z f o t o g r a f i i (np. Andrzeja czy skrupułów takim w roztargniony. Ważna „podrasowywaniu" przedstawieniu faktów, była dla niego nikt t y c h schematów n i e b y w a k w e s t i o n o w a n a a powoływanie n o w y c h których dość znał i rozumiał j a k c h y b a F r a n c i s z k a , Św. A n t o n i e g o , Św. J ó z e f a , ś w . T e r e s y . W i a r y g o d n o ś ć B o b o l i , O. M a k s y m i l i a n a K o l b e g o ) sprzyja p r z e k o n a n i u o a u t e n ­ bowiem a sztukę ludową sprawach właśnie Barańskiej nagród. artystą, drzewo­ że właśnie j e j t a l e n t zwrócił szczególną uwagę S e w e r y n a . W s k a z u j e n a t o jeszcze i n n y f a k t — ją napewno 6 m a l o w a n k a m i k o b i e t z Powiśla wydostał o d n i c h k a c h e s t e t y c z n y c h i u p o d o b a n i a c h społeczności w i e j s k i e j . W i ę k s z a zdob­ ścianie Barańska, która w t r z y d z i e s t y c h l a t a c h kartonów z m o t y w a m i k w i a t o w y m i . D a t a Zróżnicowaniu o d b i o r u dekoracji i przedmiotów z Natomiast otaczano szybą o b r a z u , t a k że otaczały czyniła także R o z a l i a k a m i " , ale różnice t o występują w s t o p n i u umowności, w działa­ niu obrazów we jedliną, k w i a t a m i i obrazy Ramy je, zdobiono w Z a l i p i u — „ w i d o k i " czyli konwencjonalne w s w y m charakterze tematyce papieru. przystrajano muzealnych które nie istota eksponatów zmieniając ich 39 T �istoty wyglądałyby efektowniej. 8 Pisząc p o raz pierwszy o Barań­ s k i e j n a s t r . 33 i 3 4 książki o m a l a r s t w i e t r z y r a z y n a z y w a Zofią, c z t e r y — Rozalią. P o d o b u i m i o n a m i figuruje w inwentarzowej Muzeum. W katalogu wystawy 1948 — z której później czerpali i n f o r m a c j e i n n i a u t o r z y — Barańską konsekwentnie — Zofią. Choć jest w t e d y w m a l o w a n i u , j a k teraz, bo ją koło księdze w Wtedy, nocie, nazywa Rozalią. 1928 — już (Za obrazów kwiaty z bibuły. m n i e się w y d a j e , wyglądało źle. że t o b y l r o k 3 2 — 3 3 (był A . J . ) d o w i e d z i a ł się o Z a l i p i u p a n p r o f . to 0 Barańskiej (w k a t a l o g u ) przedstawiał jej o b r a z y j a k o n i e dając żadnego w y n a g r o d z e n i a malarstwa 1885 — ludowego zerwana nagło p o j a w i e n i e p o s i a d a szczególne znaczenie (s. 4 4 , 4 5 ) . S e w e r y n w w tych zjawisko sztalugowego t y m , że miało Etnograficznego w i zabierał te rzeczy do m u z e u m , a resztę z a m a w i a ł n a Mówił m i P a n Seweryn aby były dawniej­ sze k w i a t y m a l o w a n e , t o m t a k n a jego słowo robiła.. Barańskiej to miejsce pierwszo z a k u p y obrazów d l a ówczesnego Muzeum t o się s p o d o b a ł o przy'szlość. (...) okolicach ok. r. talentu w historii polskiej sztuki l u d o w e j " stwierdza przy 1935 r . T y m c z a s e m Państwowego została się s a m o r o d n e g o Seweryn malowałam różno k a r t o n y , b y ł y też ząbki, j a k n a półki, jemu , , Z u w a g i n a t o , że ciągłość t r a d y c j i nie z K r a k o w a i zaczął do n a s przyjeżdżać. J a w t y m czasie C u r y l o w o j z m i e n i ł i m i ę z F e l i c j i n a R o z a l i ę ) . G o r z e j , żo w n o c i o samorodne. t y l k o r o b i l i n a ściany To Krakowie zostały d o k o n a n e , j a k w y n i k a z księgi i n w e n t a r z o w e j , w 1933 r. D o tego Kiedy Seweryn pojawia Po raz pierwszy się w Zalipiu jej malowaniem Barańska interesuje ma 21 l a t . się, i t o p o w a ż n i e , ktoś z m i a s t a , a u t o r y t e t . P r z y j a z d Seweryna oznacza d l a Z a l i p i a , a zwłaszcza d l a naszej m a l a r k i wejście w n o w ą fazę sztuki egzystencji ludowej. t r z e b a dodać, że Barańska w c a l e n i e z własnej i n i c j a t y w y zaczęła malować uwagi obrazy. na szkoda Zapewne ciągłość tylko, Sewerynowi tradycji zależało ludowych. że chcąc ją unaocznić Miał na zwróceniu oczywiście posłużył rację, się a r g u m e n t o m nioprawdziwym. Spróbujmy Dotąd malowała Starzy kontynuowali dawne wzory, szło już z a n o w ą m o d ą . P r z y b y c i e w i ę c , o p i e r a j ą c się n a d o k u m e n t a c h i l i s t a c h o d m a l a r k i o d t w o r z y ć , n a i l e się d a , j e j ż y c i o r y s a r t y s t y c z n y . tosza w czasu Barańska k r a k o w s k i m m u z e u m , sytuację c o n y już przez braci. Trzech wyjechało później do Stanów, inni p o z o s t a l i p r z y o j c u , k t ó r y gospodarował n a 10 h e k t a r a c h z i e m i . Wszystkio dzieci — pisze — ukończyły 4 klasy ale pokolenie Seweryna, wchodzi w nowy tę etap Barańskiej ówczesnego zmieniło. — kus­ Od togo sztuki ludowej dla o b c y c h . W c h o d z i p i e r w s z a . Z m i e n i a sposób m a l o w a n i a n a z a r z u ­ U r o d z i ł a się w Z a l i p i u 2 8 k w i e t n i a 1 9 0 7 r . M i a ł a d w i o s i o s t r y 1 dziesięciu d l a siebie, d l a środowiska, w n i m tkwiła i w j e g o r a m a c h się r e a l i z o w a ł a . J e j g u s t b y ł g u s t e m r ó w n o l a t k ó w . szkoły chce d l a w i e j s k i e j d z i e w c z y n y , żo t a k i P a n — a c h c e m i e ć j e j m a l u n k i ! P r z e c i e ż n i e c z u j e się a r t y s t k ą , n i e w i e n a w e t c o t o z n a c z y , bez sprzeciwu p o d s t a w o w e j , j a k i j a . Ojciec n i e dał żadnego d z i e c k a d o Seweryn". w y ż s z e j s z k o ł y z t e g o p o w o d u , żo d z i e c k o z o w s i c h o ć b y znajduje się w y u c z y ł o n a z d o l n e g o wie. człowieka, t o b y w t y m czasie rówieśniczki, n i e m o d n y ; z m i e n i a , ponieważ t e g o S e w e r y n . K l i e n t , k t ó r y n a w e t r u e p ł a c i , a l e c ó ż t o za. z a s z c z y t godzi się Siedemnaśeio się w zbiorach t a k malować, jej j a k sobie malowanek Muzeum „w więc życzy „Pan dawnym Etnograficznego stylu" w Krako­ r o b o t y n i e d o s t a ł o . T y l k o się m o g ł y u c z y ć d z i e c i m i a s t o ­ we (...)Tylko my dwie byłyśmy specjalnie uzdolnione, j a i ś r e d n i a z m o i c h s i ó s t r , T o s i a . T r u d n i ł a się w y s z y w a n i e m d a w n y c h koszul,różnych k r y z o k oraz zapasek i miała duży popyt i odbiorców. T o co zrobiła szlo n a w e t za granicę. J a pracowałam u ojca w do muzeum gospodarce Po paru w propozycję W nowa Malowa­ do malowania dużej sali w czasie n i e było m a l a r e k w Z a l i p i u wej, sama. też robiłam szkole Tar­ Seminarium Żeńskiego i m . Bł. K i n g i , n a L i p o w e j , w T a r n o w i e . W t y m rozrobioną m l e k i e m i n a proszku. Pędzelki idącą, 1 9 3 4 r o k u n a m ó w i ł m n i e k s . J ó z e f Chrząszcz z k a r t o n i e rozrabiałam k l e j e m , b o n i o szlo kupić f a r b y g o t o ­ tylko w dalej i od m a l o w a n i a różnych k o p i i i wzorów n a papierze. była jeszcze mieście. s z k o l n e j ł a w y m i a ł a m zdolności d o rysunków, a później d o ł a m n a ścianaołi farbą k l e j o w ą latach, otrzymała w y m a l o w a n i a ścian w s z k o l e , a d o t e g o już n i e w Z a l i p i u , lecz sama i z włosia o g o n a końskiego. W d o m u zdobiłam ściany, s u f i t , Malowałam do dwunastej w przez jeden i musiałam tydzień pojechać czasu, w dzień nocy. piec. D a w a ł a m różne k o l o r y i ślicznie t o w y g l ą d a ł o . Z a w s z e m o i m m a r z e n i e m było piękne m a l o w a n i e w mieszkaniu. M a l o w a ł a m w i ę c l u d z i o m u n a s i w sąsiednich piece, ściany, sufit}'. Sufit, co go 50 l a t t e m u u w Z a l i p i u wymalowała w a p n e m i utraliną j e s z c z e się d o b r z e trzyma. wioskach ojca Wiem z Pytani więc, książki czy Seweryna, malowała że Barańska również święte zdobiła kaplicę. postacie. Zdziwie­ nie... (ultramaryną?) C o ś się p e w n i e P a n u S e w e r y n o w i 9 p o m y l i ł o ! T o byda sala n i e k a p l i c a , więc j a k można w szkole święte o b r a z y robić 1 M a l a r s t w o Z a l i p i a istniało już w czasie, g d y Barańska zaczęła zdobić ściany swego d o m u , o d 2 0 — 2 5 l a t . T o n i e w i e l e , ale i dużo, upodobaniach ludności ciężkości z t r a d y c j i wiejskiej, przesuwanie lokalnej na wzory innych się punktu warstw społecz­ n y c h . S y m p t o m e m t y c h p r z e m i a n , które w efekcie doprowadzą do przejęcia przoz wieś w z o r ó w k u l t u r o w y c h „ n i ż s z y c h " środo­ w i s k m i e j s k i c h jest przechodzenie na roślinną, coraz młoda dziewczyna ornamentem Ewolucja u jej zdobi bliższą zna dawne „zęby" upodobań z o r n a m e n t y k i geometrycznej wzorom przyrody. wzory, prostym przyczepiane następuje w do Barańska, jako geometrycznym krawędzi t y m samym półek. czasie, co i n n y c h k o b i o t . N a l e ż y d o środowiska i j a k w y n i k a z j e j włas­ n y c h r e l a c j i o d g r y w a w n i m r o l ę , j e j z d o b i e n i e p o d o b a się, n a j ­ lepszy d o w ó d , że proszą j ą sąsiadki, a b y p o m a l o w a ł a i m ściany mieszkania, sufit i piec. O d d a j m y W i 40 jej głos: w sioni, n a ścianach. Namalowałam tę salę w t o stwierdzić n a stylu krakowskim. styl k r a k o w s k i . Wielkie zdziwienie czyna Zapytuję, doszło. z wiochy kiedy Barańska tak potrafi zaczęła malować przypomina i sensacja, wyszedł że dziew­ malować. święte sobie, obrazy, i j a k do kiedy t o było... tego Pewnie, p i s z e w l i ś c i e , w 1 9 3 5 r . D a t ę tę m o ż n a j e d n a k n a p e w n o p r z e s u n ą ć conajmniej wpisano w 1933 r . usilnie o dwa lata, pierwsze do inwentarza M u z e u m 1 0 zakupione w obrazy Krakowie S e w e r y n przyjechał wówczas do Z a l i p i a i namawiał Barańską, uczyć w „Szkole gorycznie bowiem Etnograficznego aby przyjechała do Krakowa i zaczęła S z t u k P i ę k n y o h " . Odmówiła, ojciec Zalipie nie słynęło się się k a t e ­ sprzeciwił. N i e wierzył, żo d a sobie radę, że znajdzie sobie pracę gdzieś, w o b c y m mieście. Została w d o m u . Seweryn poprosił ją wówczas b y m u namalowała o b r a z . Tłumaczyła, t a m t y m c z a s i e m a l o w a ł o się n a p a p i e r z e r ó ż n e k w i a t y przybijało t a szkoła jeszcze j e s t , m o ż n a M a l o w a n o w t e j szkole różne style, ale n a j l e p i e j j e ś l i z w a ż y m y , żo w ł a ś n i e n a t e n o k r e s p r z y p a d a i s t o t n a z m i a n a w Przecież miejscu. n i e u m i e . że n i e d a s o l n e r n . d y . a l e w k o ń c u u l e g ł a i n a m a l o w a ł a m u j a k p i s z e „ o b r a z Św. T e r e s y że namowom w bardzo ładnym �II. s t y l u '. Tadeusz Seweryn zabrał go do m u z e u m . ' zów. W s z y s t k i e 1 1. R o z a l i a przyjechał i Barańska-Dzięciolow-ska j a k mówi Barańska, N a m a l o w a ł a później jeszcze k i l k a o b r a ­ oczywiście d l a Seweryna. ne s w o i m drobnomioszczańskiej. tkanin, malowanek. jednak mało wyszłam bowiem za maż w 1935 r . n a gospodarkę d o w s i L u b i c z k o za Dzięeiołowskieg o . T r z o b a b y ł o d o m b u d o w a ć , więc n a jakiś czas o d m ó ­ 1 2 w i ł a m m a l o w a n i a . D o p i e r o j a k d o m stanął, z n o w u zabrałam się z a p r a c ę . T o b y ł o obory zrobiło t a k , gospodarka, budowa domu, i s t o d o ł y , d z i e c i , n o i m a l o w a n i e , a l e się w s z y s t k o n a czas, b o j a k jest W Nikt nie malował ścian, dekoracyjnych Z a l i p i u n a w e t n i e wiedzą, że t a k a wieś i s t n i e j e . Z a p o m n i a n o więc o Barańskiej, a i o n a w n o w y m środo­ w i s k u n i e miała Malowałam podwórzu t a l e n t t o ciągnie. bodźców do m a l o w a n i a . A n i ścian, a n i o b r a ­ zów. Ale rodzina Dzięciolowskich w Stanach Zjednoczonych pamiętała o j e j sławie m a l a r s k i e j . P i s a l i , p r o s i l i b y i m przysłała swe m a l o w a n k i , t a m n a obczyźnie chcieli mieć pamiątki z r o ­ d z i n n y c h miejsc. W r ó c i ł a więc d o m a l o w a n i a . B y ł o t o w l a t a c h sześćdziesiątych. J e d n a k n i e poświęciła t e m u zajęciu z b y t w i e l k i e j uwagi. Otoczenie n i e stwarzało konkursów n a m a l o w a n e wami zachęty, w L u b i c z k u n i e było d o m y . B ą d ź m y ściśli. O z d o b i ł a k w i a t o w y m i przedpokój. T a m te dawne ludowo moty­ dekoro­ K i l k a obrazów z łat p r z e d w o j e n n y c h zakupiło M u z e u m E t n o g r a - w a n i e w y d a ł o się j e j n a m i e j s c u . A l e j u ż n i e w p o k o j u . N a t o m i a s t g r a f i c z n e w K r a k o w i e . O s t a t n i , w p i s a n y d o r e j e s t r u już w 1948 r . budynki pochodził m o d ą , t a k a b y się t o p o d o b a ł o , , l u d z i o m " . S a m a zapewne także Barariska-Dzięciołowska pisze t r z y o b r a z y z l a t 1937—1938. malujo nadal, jednak Po wyzwoleniu niewiele. przedstawiła, n a k o n k u r s i e w P o d l i p i u gospodT.rcze i obejście wymalowała zgodnie z nową o t y m pisze: Jak (1948) Stodołę i stajenkę oraz garaż pomalowałam na kolory, i dostała za n i e nagrodę pieniężną. B y ł t o j e d n a k j e d y n y k o n ­ n a g a r a ż u p i k a s o , c o się l u d z i e n i e m o g ą n a p a t r z y ć , s z t a ­ kurs c h e t y o g r o d z e n i a w p i ę k n ą k r a t ę , j e s t się n a c o p o p a t r z e ć ! obejmujący następnego r o k u obszar całego Powiśla. 1 3 konkursy przeprowadzano Już poczynając jedynie W p ł y n ę ł o n a t o s k u p i e n i e właśnie w t e j w s i największej malarek, a także energia od w Zalipiu. liczby Ale o t o p o w y s t a w i e „ I n n i " w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " (1965 г.), i a u t o r y t e t F e l i c j i Curyłowej, która n a której pokazano p r z y c z y n i ł a się d o t e g o , i ż w ś w i a d o m o ś c i o g ó ł u m a l o w a n e domy jej zaczyna z a c z ę ł y s i ę k o j a r z y ć t y l k o z Z a l i p i e m . O n o t e ż s t a ł o się o ś r o d k i e m uwagi etnografów, turystów, prasy i dziennikarzy. Natomiast Czy PAN maluje? 4 obrazy Barańskiej-Dzięciołowskicj budzić zainteresowanie. N a listy wysłane do F e l i c j i Curyłowej Gdzie mieszka? osoba Czy żyje? przeze m n i e z I n s t y t u t u S z t u k i i K s . Proboszcza Parafii w Z a l i p i u L u b i c z k o było z b o k u . W odróżnieniu o d Z a l i p i a , gdzie t r a d y c j e p r z y c h o d z i i c h w s p ó l n a o r l p o w i o d ź -— z d n i a 14 l i p c a 1!M'7 r . - - l u d o w o wciąż b y ł y ż y w e , w o d l e g ł y m o kilkanaście adres kilometrów L u b i c z k u oddziaływały w z o r y k u l t u r y , n a z w i j m y ją u m o w n i e — m a l a r k i . Interesuje się nic, B i u r o Handlu Zagranicznego „ D e s a " . D l a n i c h m a l u j e w 1 9 7 2 r . n o w ą wersję M a t k i Boskiej 41 I �I I . 2. Sw. Kinga (1.7), obraz dany we Włoszech w na falach morza, f a r b a k l e j o w a na p a p i e r z e , w y m . 0 3 x 5 0 cm, 1937 p o k a z a n y następnie n a w y s t a w i e w Spoloto i sprze­ r o k później (przez Galerię L a F e l u c a ) . Ludwig Dociera do niej Z i m m e r o r , k o m p l e m e n t u j e , zachęca do początku w i e k u , t e r a z Z i m m e r e r prosił, a b y m u malowała obrazy, j a k i e sprzedawała p r z e d wojną do muzeum. W radził, b y obejrzała sobie d a w n e m a l a r s t w o w książce takie listach Seweryna, m a l o w a n i a . K u p u j e o d t e g o czasu stale j e j o b r a z y , aż d o c h w i l i , wysłał jej n a w e t n u m e r „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " z r e p r o d u k ­ gdy cjami w 1981 r. p a n i Barańska-Dzięciolowska z żalem, że już o c z y o d m ó w i ł y j e j zawiadamia go posłuszeństwa. starych Malarka obrazów. próbowała nawiązać do s w y c h d a w n y c h p r a c , ale t o już n i e b y ł y t a k i e same o b r a z y . N i e łatwo powrócić d o czasów N a p o z ó r s y t u a c j a s t a j e się p o d o b n a d o t e j z c z a s u , g d y d o p. Rozalii przyjechał Seweryn. Ale podobny jest tylko fakt młodości, odnaleźć w sobie spontaniczną naiwność. P r z e d malowała j a k mogła, j a k umiała. B y ł y t o o b r a z y z n a l e z i e n i a r e z o n a n s u p o z a w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m . I n n a j e s t cała szczere. T e r a z musiała powtarzać o t o c z k a . P a n i Barańska-Dzięciołow ska działa,, m a w c h w i l i swego po­ r w r o t u d o m a l a r s t w a 6 1 l a t . J e j u p o d o b a n i a d a l e k o już od tych z l a t dzieciństwa, zmieniły się ambicjo odeszły artystyczne, że tamte twarze śwdętych samą siebie, były wojną w t y m sensie a przecież niedoskonałe, wie­ j a k na o b r a z k a c h d z i e c i . A l e w i ę k s z a ś w i a d o m o ś ć b y n a j m n i e j n i e szła w parze ze s p r a w n o ś c i ą r y s u n k o w ą . J e s z c z e n i e z n a l a z ł a nowej środowisko. G d y W 1973 r . prosił ją o o b r a z y L u d w i g Z i m m e r o r , f o r m u ł y , w k t ó r e j b y się m o g ł a w y p o w i e d z i e ć a p r z y t y m z a d o ­ malarka wolić w y m a g a n i a przesłała m u „Słoneczniki", malowane n a wzór Van G o g h a . Z i m m e r e r kupił j e ( i l . 17), ale prosił, a b y namalowała, m u t a k i e o b r a z y j a k i e robiła d a w n i e j , l u d o w o . 1 4 N i e w i e m co p o m y ś l a ł a p a n i Barańska-Dzięciołowska,, alo musiało ją c h y b a z d z i w i ć , że l u d .do z m i a s t a c i ą g l e p r o s z ą o t o , c o b y ł o , c o p r z e s z ł o , o o j u ż n i e jest modno. Kiedyś Seweryn 42 d o m a g a ł się w z o r ó w , j a k i e b y ł y n a klientów. Otoczenie w niczym n i e mogło jej pomóc, p o d z i w i a n o „Słoneczniki", alo n i e l u d o w o o b r a z k i . Wieś b y ł a j u ż n a i n n y m e t a p i o , p o d o b a ł y się k o l o r o w a n e reprodukejo w pismach, idealizowane fotografie, o b r a z k i świętych. W p i e r w s z y c h l a t a c h nawiązuje do d a w n y c h p r a c . Pochodzą­ c a z 1 9 7 2 r . Matka Boska stojąca na globie ( i l . 7) w y r a ź n i e przy- �I I . 3. Śtr. pominą schemat św. B a r b a r y ryna. Widać jednak wania t e m a t u . Co p r a w d a ornamentalny, chęć ~ Matką z obrazu, bardziej dolny farba klejowa Boską, r a p a p k rze. w y m . 47 5 ; < 3 6 zrobionego d l a Sewe­ potrakto­ k i e r u n k a c h — r o z b u d o w y ra,my o b r a z u ( b o r d i u r y ) oraz wyłącznie w pozostałym p o l u zminiaturyzowanego pas m a charakter s u g e r u j e p r z e s t r z e ń , g ł ą b . P o j a w i a się h o r y z o n t , f a l i s t a l i n i a s u g e ­ wyraz w tych roślinno-kwiatowych rująca obraz są coraz Tło postaci staje się partia obrazu że dekoracyjnego krajobraz. górna przypuszczenie, zróżnicowane, t o już n i e u m o w n a , płaska k u r t y n a n a której p r z e d s t a w i o n a jest powierzchnię postać lilii, podnosi świętej. P r o s t o t a , rysunku i umowności rozbudowania obrazu. widoczna w atrybutów, W innej kompozycji, ustępuje wersji rytmie miejsca Matki bardziej realistycznie potraktowane lwie próbom Boskiej l i l i e tworzą już w istocie rozwibrowaną płaszczyznę. się 11)37 realistycznego płasko, alo już zaryzykowaJbyin cm Doświadczenie odległy malowany Анна (ił. 8) Pojawiają paszcze. Zanika ciekawsze. wysiłki na obrazu, idą w dwóch osadzenia w i z e r u n k u świętej osoby. malarstwa Kwietny przeznaczoną atrakcyjność jej artystki znajduje bordiurach. Z obrazu otok zmniejszyć rysunek tworzy z pozwala postaci niego a przy radosną, tym bujną a r a b e s k ę l i ś c i , k w i a t ó w , w i j ą c y c h się g a ł ę z i . Są t o k w i a t y z t e j samej konwencji, drobno, bardziej którą spotykamy w" malowidłach naturalistycznie traktowane lizowanych kwiatów z przedwojennych Zalipia, o d dużych, obrazów. s t a r a się ł ą c z y ć w j e d n ą w i ć r ó ż n e k w i a t y . L i n i e f a l u j ą c e , tła s u g e r u j e kiedy s p o k o j n y m , w i r o w y m r u c h u gałęzi. D r z e w o z zupełnie już konwencji innej malarskiej. rzut odzyskuje prześledzić przypomina poczucie harmonii, renesansowy ciężaru nie­ motyw. Malarka kompozycji, sumujo doświadczenia sprzed ćwierć w i e k u . Z n ó w jost z n a k o m i t a , znów m a własny Trudno gałązki styli- Dzięciolowska p r o s t o t a i celność k o m p o z y c j i p i e r w s z y c h o b r a z ó w . Górna p a r t i a pejzaż, pagórki, wśród n i c h w i e l k i e drzewo o nie­ na t o k myślenia i działań malarki. Sama o t y m n i e m ó w i , ale n a p o d s t a w i e k i l k u obrazów z l a t 1 9 7 2 — 1 9 7 5 1 4 styl. Początkowo postacie. Zarzeka jakby się w .nio ufała swojej l i s t a c h , że n i g d y wyobraźni, malując nie przyglądała się 43 \ �II. 4 . Matka farba Boska, r e p r o d u k c j o m c u d z y c h obrazów, alo być może n i e pamięta p r ó b , a m o ż e s ą d z i , ż e t a k i e p o m ó w i e n i e m o g ł o b y ją tować? W serii pierwszych nawiązuje do l u d o w e g o wybiera te wzory, Powiśla Dąbrowskiego. inspirowanych z sceny. krzyża, stylistycznie To najbliższe do prac lecz już takiego przez właśnie artystkę zdjęcia czy bardziej własnych, Dodajmy treści — wy­ przedstawia­ dzieła jest „Ukrzyżowaniem'' Zdjęcie ( i l . 12). Obraz Ukrzyżowanie nie jest Starego T e s t a m e n t u , pana ja malowałam list jak mi od pana kto kazał Zimmerora i do a że rzymianie księdza, krew 44 drzewo się ożywiło ? Poszłam i p r o s z ę a,by m i w y t ł u m a c z y ł , suchym. do parafii co t o znaczy, o n m i m ó w i , że C h r y s t u s j a k zawisł n a k r z y ż u t o wałam zo to proszę wytłumaczył. i pisze, niegdyś m a l o w a l i n a krzyżu Chrystusa n a drzewie Dlaczego polała i 1o d r z < w n jakem słojami. moślała. Nikodem sio ożywiło, Zrobiłam ciało z krzyż Krzyża Chrystusa Drzewo, które a aniołowie było suche z boleścią odbijają ożywiło ręce się, oczekują Chrystusa. liście i kwiaty tożem sama wymyśliła i jest ładnie... Kiedy zapytałem, malarkę wiec się o obrazy, n a k t ó r y c h się w z o r o w a ł a , mając n a myśli zbieżność m i ę d z y j e j w y o b r a ż e n i e m M a t k i a wiele nicznej razy reprodukowanym z Otfinowa 1 5 tego obrazu, nio zna w zaczerpnęła ikonograficzny obrazem Nigdy, ogóle wzór. czy prac, w też uznała, że każdym razie dotknięta Seweryna Oczywiście, i kompozycyjny, wiem, której, j a k tylko czy zawiedła t a k i e nawiązanie i że nie­ ją, p a ­ obniża, w a r t o ś ć stwierdziła, jej wszystkie t e m a t y obrazów obmyśliła sama. Rzeczywiście, wiele z n a n y c h m i , zwłaszcza dziełom z lat 1974—1981 jest już całkowicie oryginalnym malarki. ja wymalo­ J a o k a ż d y m obra,/,io m a m d u ż o d o p o w i e d z e n i a , , dębowy, j a k się co r o b i , a o osoby schemat kolorystykę piękny, zdejmuje Grom­ i rozżalona z przejęła zmieniając kategorycznie Boskiej Boskiej napisała m i , n i c widziała książki które szczegóły o b r a z u ( i l . 10). N i e mięć, Matki p o c z u ł a się g ł ę b o k o posądzeniem, że p r z e r y s o w u j e . sądziłem Przyszedł cm święto M a r i a , J a n i M a t k a J e z u s o w a wyraźnie zupełnie wyobraźnią. wym. 43x51 są m a l a r s t w u mniej lekturą, przemyśleniem Przykładom nazwane tych dyskredy­ bordiurą" naśladowanie, odskocznię nie wzorem obraźnią pobudzoną nej ,,z n a papierze, m a l a r s t w a M a ł o p o l s k i ( i l . 1 0 ) , bezbłędnie, któro świadome, stanowi obrazów klejowa jakimś obrazie l o m u s i sio ro/umioć. t o m pożyczyła ponieważ X i , , mając książkę Starego wiedzy Testa- �1 �10 9 m e n t u , musiałam ją przeczytać a później wziąć do głowy i dopiero malować — wszystko a n i e z, ż a d n y c h pojęć, dzaniem Inny Oświęcimia) a odległymi s c e n a m i z dziejów jest stopień j a k P a n m i p i s z e . J a się n a t o d e n e r w u j ę . J a n i g d z i e n i e лл-szelkich r o z m y ś l a ń s c e n y widziała wano potopu lub raju a obrazy powstawały, a K o l b e . B y ł a m w Oświęcimie i widziałam w s z y s t k i e też domy raczej biblijnych. j e j zaangażoлvania. l ^ v i e d z i a l b y m , że m i m o ,,ze S t a r e g o u n ^ v n i e , podczas gdy T e s t a m e n t u " są t r a k t o ­ postać Ojca Kolbego — ekspresyjnie. o r a z b l o k ś m i e r c i , p r o s z ę P a n a , a ż e m się z t e g o r o z c h o r o ­ wała. B y ł o t o d l a m n i e w i e l k i m s z o k i e m i zrobiłam z tego obraz Kolbego, Pana j a k o n b i e d n y za d r u t a m i s t o i . J a proszę wszystkie narodzenie obrazy Pana robiłam Jezusa mogło być. Namalowałam naukowo. wyobraziłam 12) zaliczam Kompozycja łów. W do 1 9 8 1 г. ролл^аЬу I też (...). świętych najlepszych, Przypominają księgach, misternie miniaturę. znanych m i prac naśлл-ictla] i artystki. się iluminacje cyzelowane w i znów miniatury w pozwala a,rtystce z drugorzędnych elementów. K o m p o z y c j a na рггуглл-ус7» ^опа tylko lampy otoku oczyszczenie sceny W do elektryki, bo паглл'а „ s z t u k ą l u d o w ą " . P o łzawowy. Coś na лл-si j e j nio było, та1олл-а!а t a k j a k umiała, t a k 1 9 6 8 r . g d y ś w i a d o m i e лл-róciła d o l u d o w e j s t y l i s t y k i , uczyniła t o n i e z własnej p o t r z e b y , lecz p o d лургулл-от zaskoczeniu, d u ż y m f o r m a c i e , płasz­ woreczek naftowe. młodości Dzięciołowska w a n a u m o w n i e , płasko. N i e w i e l k a przestrzeń tła w t e j s y t u a c j i W spalili n i c z e g o n i e лл-idzę i m a m лу1о1ка j a k i n n i . N i e лл-iedziała j e s z c z e , ż e t a k i e m a l o w a n i e l u d z i e z m i a s t a w y d a j c się m a l a r c e n i e d o p u s z c z a l n a . T gdym miała b i e d ę o j e d n y m o k u . A t o się p r z e z t o s t a ł o , ż e n i e b y ł a m proporcjo jest z w a r t a , p o t r a k t o ­ mi p o m o g l i , alo już teraz dawnych, d o w i z e r u n k u s p r a w i a j ą , że o d b i e r a m y g o j a k Format газлу1есНа l a m p ę , k t ó r a m i się b a r d z o ł z a w i ć . P o j e c h a ł a m d o K r a k o w a , t a m m i j e Ukrzyżowanie b a r w n y c h , roślinno-kwiatowych ornamentów. Właśnie części d e k o r a c y j n e j Barańskiej- s i l n ą гаголуке i t o o k o o d t e j l a m p y się z e p s u ł o , z a c z ę ł o jest wyważona, n i e zakłócona n a d m i a r e m szczegó­ historii. Rozalii n i c b y n i e b y ł o , ż e b y m j a o k a n i o zepsuła. W i ę c malowała s u f i t t o m sobie o b r a m i e n i u r o ś l i n n o - k w i a t o w y m s t a j e się j a k b y c y t a t e m boskiej obrazy лл' c z a s i e , g d y та!олл-а!а salę w t a r n o w s k i m s e m i n a r i u m . 0 z ostatnie tam (baranka), dałam O c z y w i ś c i e są t o p r a c o j a k n a j b a r d z i e j o r y g i n a l n e . (il. przykład jak pastuszków j a k g r a l i n a pisz­ czałkach, i n n i p r z y n o s i l i p r e z e n t y piękną choinkę Na sobie W Dzięciołoлл-skiej. O d лл-ielu l a t m i a ł a k ł o p o t y z o c z a m i . Z a c z ę ł y się inspiracji że z zcAvnatrz. лл-łaśnie tego Niewątpliwie chcą klienci po pierwszym zaczęła odczuwać c z y z n a r a z i ł a s w ą p u s t k ą , t o t e ż m a l a r k a u s i ł o w a ł a ją, z a b u d o w a ć satysfakcję d e t a l a m i l u b potraktować j a k o przestrzeń, w której t r z e b a n a b r a ł o полуе^о s e n s u . S t a ł a się p o t r z e b n a , лл-ażna. W i e , żo j e s t było z uznania d l a słvych prac. J e j życie i o p r a c o w a ć d a l s z e p l a n y . T a k w ł a ś n i e p o s t ę p u j e лл- o b r a z a c h , k t ó r o jedną z o s t a t n i c h k o b i e t , które n i e naśladują l u d o w e j t r a k t u j e b a r d z i e j r e a l i s t y c z n i e , b ą d ź ze лл-zględu na, i n t e r e s u j ą c ą а j ą a n e g d o t ę , ( j a k t o m a m i e j s c e лл' Xarodzcniu dzieciństwa i młodości. N a jej oczach — • i l . 13, bądź też ^л-огга, sięgając do własnych doświadczeń, malarstwo stylistyki, do pamięci z r e a l i z o w a ł się c a ł y lat cykl d l a t e g o , że t e m a t p r z e ż y w a s z c z e g ó l n i e g ł ę b o k o . P r z y k ł a d e m —• malarstwa o b r a z y p r z e d s t a л v i a j ą c e O j c a K o l b e g o ( i l . 1 5 ) . Z n a m k i l k a , луа,г1ап- лvcześniojszych, tów togo t e m a t u , w n i e лл-ystępuje k w i e t n a b o r d i u r a . o b e c n y e t a p m a l a r s t o v a n a p ę d z a n e g o k o n k u r s a m i , mode]oлл-anego I n s t y n k t o w n i e wyczuлл-a, a r t y s t k a r ó ż n i c e m i ę d z y o b r a z o m ze z n a ­ o c e n a m i j u r y , a лл-ięc l u d z i , k t ó r z y w i o d z ą l e p i e j o d i n n y c h , j a k ą n e j j e j r z o c z y w i s t o ś c i ( p r z e ż y c i a w o j n y , s z o k s p o w o d o ł v a n y /Avio- „ролущпа" 46 żadnym zalipiańskiego. któro O d pierwszych jeszcze być sztuka l u d o w a widziała 1 6 . kartonów, będąc form naj- dzieckiem, po �I I . 9. D e k o r a c j a o b r a z u M a t k i B o s k i e j t y p o w a d l a Z a l i p i a , 1 9 6 4 ; i l . 1 0 . R o z a l i a B a r a ń s k a - D z i ę c i o l e w s k a , Matka Boska z Dzieciąt­ kiem, tempera n a kartonie, w y m . 5 3 x 4 2 , 5 om. 1973; i l . 1 1 . Matka Boska z Dzieciątkiem,, t e m p e r a n a k a r t o n i e , w y m . 53 X 43,5 o m , 1977 Z l i s t ó w 70 l e t n i e j m a l a r k i p r z e b i j a d u m a i r a d o ś ć z t e g o , że j e j p r a c e cieszą, się u z n a n i e m z a r ó w n o w k r a j u j a k i — nawet, Z d a n y c h , d o k t ó r y c h u d a ł o m i się d o t r z e ć , w y n i k a i ż się i n . i n . n a n a s t ę p u j ą c y c h znalazły wystawach: za granicą.Pisze o w i z y t a c h p a n i W e i n h o l d z B e r l i n a Zachodniego oraz i n n y c h miłośników sztuki ludowej: 1948 M o j e p r a c o z n a j d u j ą się z a g r a n i c ą i w e W ł o s z e c h , b o m i ę powiadomiono i r a d i o m ó w i ł o , ż e b ę d ą się c i e s z y ć dzieci włoskie, b o mają je p o d choinką i t e n W ł o c h (p. Querel A . J . ) b y ł u m n i o osobiście kupić coś. Z "Niemiec dużo bardzo Pan Ludwig Zimmerer, który jest zadowolony. i Wystawa domu Barańskiej-Dzięciołowskiej n i o m a żadnej jej pracy. N i o sądzę. Malowała przecież utrwalania zawsze d l a l u d z i , n i e d l a swego śladu, n i c p o t o , a b y przelać w p . n . Sztuka do Łodzi, 1956 Exhibition 1959/60 Poljski Sopotu, Polish Royal-Water 1907 Inni. Powiśla ludowa Kraków, P i ę k n y c h . (4) ( W y s t a w a Dąbrowskiego w Sztuk i Poznania). L o n d o n , Galleries o f the Art, Colour Society Primitivni Malarstwo, Przyjaciół p r z e n i e s i o n a została następnie Wrocławia Folk Polsce. Tow. (1) Belgrad, Zagrzeb, Maribor, Umetnici, (!) Od Nikifora Warszawa. do Głowackiej, „Zachęta" (4) Czy t o t y l k o p r z y p a d e k , n a t r ę c t w o gości, k t ó r z y z a b r a l i o s t a t n i obraz? malarstwa obrazy) drzeworyt, Rjeka W wystawa P o d l i p i u (3 rzeźba, Federal­ Bardzo kupił 1948 — n y c h t e ż p r z y j e c h a l i i k u p i l i , b o i m się p o d o b a ł y . Konkurs w 1907 Naive Kunst aus Polen, Schlossplatz te kartony Art cząstkę swego j a . Naif Stuttga,rt, Kunstgebaude am (3) Polonais, N e u c h a t o l , Musóe des Art Poland, Beaux-Art (3) 1968 (...) Otóż m i a ł a m św. J a n a , stał w rzece i p o l e w a ł b a r a n k a . Był to obraz bardzo Chrystus. Bardzo naukowy, bo t y m barankiem był 1972 ładna b y ł a p o l a n a koło r z e k i J o r d a n , były piękno d r z e w a , krzewy i k w i a t y , t o wszystko j a k b y 1974 mają. Gallery Naifs delia Naive from 1978 Polonia. n a d t y m , zwłaszcza że już n i e m o ż o m a l o w a ć . ,,Starość' wia" — 15 Festival w Krakowie, obrazów m a M u z e u m Etnograficzne 33 p o w s t a ł e p o 1 9 7 3 r . są w k o l e k c j i Z i m m c r c r a . P r a c o m a l a r k i w i e l o k r o t n i e p o k a z y w a n o w k r a j u i za granicą. Spoleto, dei due Mondi, der Gegenwart in Regensburg, Polen, (4) Weinachtsmarkt Wystawa 1 9 7 9 — 8 1 Kunst zdro­ des Sammlung p i s z e zc s m u t k i e m . N a s z c z ę ś c i e n i e w s z y s t k i e j e j p r a c e uległy rozproszeniu. Siedem London am Berlin Funkturm, Zachodni (4) 1979 ciśnienie, s t a w y oraz w z r o k , t o j o s t e a l y k o m p l e t m o j e g o South (2) prac z kolokoji L . Państwowo M u z e u m Boleje London, (3) Kunst Museum skończyło, co n a w e t d z i e c i m o j e p a m i ą t k i p o s w o j e j m a m u s i nie Art Palazzo Collicola p r z e m a w i a ł o , a l e się t o s p o d o b a ł o j e d n e m u k s i ę d z u , co m u J a n b y ł o n a i m i ę i z a w s z e l k ą c e n ę z a b r a ł m i i n a t y m się Primitive Zimmerera, polnischen Volks. Zimmerer, Kolonia, 999 K l o p p e n b u r g , Essen, Munster, 1982 Malowanki Powiśla Etnograficzne w Warszawa, Etnograficzne. Dąbrowskiego, Warszawie Arbeiten Brema, aus der Hamburg Getynga Państwowe M u z e u m (3 o b r a z y oraz 8 malo­ wanek) . 47 i �T l . 1 2 . Ukrzyżowanie, tempera n a kartonie , w y m . 5:1,6x43,5 1 cm P R Z Y P I S Y Pojawiło się co p r a w d a n a k o n k u r s a c h parę k a i t o n ó w 0 t e m a t y c e „ ś w i ę t e j " ale wyraźnio w celu z d o b y c i a przychylności j u r y . Same a u t o r k i wyrażają się n e g a t y w n i e o t y c h p r a c a c h . Wypowiedzi malarek przytoczone w artykule A . Jackowskiej, Poglądy Zalipianek na sztukę, w s k a z u j ą d o b i t n i e n a r o l ę j u r y 1 konkursów w u t r z y m y w a n i u t r a d y c j i Z a l i p i a i kształtowaniu c h a r a k t e r u m a l a r s t w a t e g o ośrodka, a także n a eoraz większy rozdźwięk m i ę d z y t y m , c o się r o b i ( n a s k u t e k b o d ź c ó w z zew­ nątrz) a t y m co się l u b i i c o n i . 1 r Por. wypowiedzi kowskiej. 2 W kategorię 3 c y t . wyżej „obrazu". T . Seweryn, s. 6 7 , 6 8 4 mahuek w c y t . wyżej artykule Jac­ 48 Władysław H i c k o l , Malowanki ludowe w Powiślu Dąb­ „ L u d " , 12, 1900,s 113—121 T . S e w e r y n , o p . c i t . s. 3 2 , 3 3 ; t e n ż e : Sztuka Ludowa w Polsce. Malarstwo, rzeźba,, grafika,. K i a k ó w 1 9 4 8 , s. 4 4 , 4 5 , jest t o k a t a l o g w y s t a w y w T o w a r z y s t w i e Przyjaciół S z t u k Pięk­ n y c h , opracowany przoz T . Seweryna S t w i e r d z a m t o na p o d s t a w i e rozmów a takżo faktów, z a o b s e r w o w a n y c h w czasie współpracy p r z y organizacji w y s t a w s z t u k i l u d o w e j , oraz p i z y o p r a c o w y w a n i u t e k s t ó w n a d e s ł a n y c h przez Tadeusza Seweryna do r e d a k c j i „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " ( n p . w j e d n y m t y l k o , o g r a f i c e l u d o w e j , b y ł o p o n a d 100 nieścis­ łości w w y p i s a c h a r c h i w a l n y c h ) . 6 rowskim, 7 8 artykule Polskie malarki Malarstwo wyraźnie Ludowe, odróżniają Kraków 1937, O c e n a p i ę k n a t w a r z y l u d z k i e j n i e z a w s z e p o k r y w a się z oceną t w a r z y n a ś w i ę t y c h o b r a z a c h . I n t e r f e r u j e w treść t y c h ocen m o d a ( w p r z y p a d k u o c e n y t w a r z y chłopca c z y d z i e w c z y n k i ) i przyjęta k o n w e n c j a M a t k a B o s k a p o w i n n a być piękna, ale 5 w r a m a c h t y p u u r o d y , k t ó r y J e j p r z y s t o i . Z n a m i e n n e , że p a r a ­ f i a n i e jeszcze p o k i l k u l a t a c h n e g a t y w n i e oceniają Madonnę, wymalowaną przez Jerzego Nowosielskiego w Weselej, p o d Warszawą (w konwencji bizantyjskiej ikony). P r z y g o t o w u j ą c t e k s t o B a r a ń s k i e j z w r ó c i ł e m się d o n i e j z prośbą o p o d a n i e swego życiorysu. Szczegóły sprzeczne z dotąd p u b l i k o w a n y m i w e r s j a m i wyjaśnialiśmy w korespondencji p r o ­ w a d z o n e j w 1982 r . L i s t y z n a j d u j ą s i ę w a r c h i w u m P r a c o w n i 9 �II. 1 3 . Narodzenie, tempera, S z t u k i Nieprofesjonalnej I S P A N . Cytująe l i s t y , w p r o w a d z a m w nie niewielkie p o p r a w k i ortograficzne W k r a k o w s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m z n a j d u j e się 7 obrazów m a l a r k i : Ostatnia Wieczerza, i n w . GG17, z a k u p 1 9 3 3 r . Św. Katarzyna, i n w . 6 0 1 8 , z a k u p w 1933 r. Św. Barbara, i n w . 8863, z a k u p w 1937 r. Matka Boska Żniwna, i n w . 8867, z a k u p w 1937 r. Św. Anna z Matką Boską, i n w . 8 8 6 8 , z a k u p w 1 9 3 7 r . Św. Kingu na falach, i n w . 13040, z a k u p w 1936 r. Św. Anna z Matką Boską, i n w . 2 2 3 0 5 , p o z y s k w 1 9 4 8 r . Brak n a t o m i a s t i n n y c h obrazów, w y m i e n i o n y c h w książce Seweryna, przedstawiających m . i n . św. Stanisława, M . B . P o c i e s z e n i a , św. A n t o n i e g o , św. F r a n c i s z k a . Obrazu takiego w zbiorach M u z e u m n i e m a . Być może m a l a r k a n i e pamięta dokładnie tytułu, być może też obraz t e n 1 0 1 1 Fot.: D. Alverman, wym. 53x42 cm S e w e r y n zaohował d l a siebie. Córka o b r a z u t e g o n i e pamięta, n i e było go p o śmierci Profesora. W i n n y m liście pisze m a l a r k a : „ M ó j mąż b y ł z z a w o d u s t o l a r z e m , p r o w a d z i ł w a r s z t a t w d o m u . M i e l i ś m y 2,5 h a z i e m i Mieliśmy 3 synów, jeden jest górnikiem w T u r o s z o w i e , d r u g i s t o l a r z e m w C i e p l i c a c h , a t r z e c i objął p o nas gospodarkę". P o r . Z d z i s ł a w S z e w c z y k , Konkurs na malowanki dą­ browskie, „ P o l . S z t . L u d . " , R . 2 , 1 9 4 8 n r 1 1 — 1 2 s. 4 2 — 4 6 o r a z t e n ż e : Malowanki Powiśla Dąbrowskiego, katalog wystawy w Pań­ stwowym Muzeum Etnograficznym w W a r s z a w i e , 1 9 8 2 г., s. 6 . K o r z y s t a m z d o k u m e n t a c j i znajdującej się w k o l e k c j i L . Z i m m e r e r a . Dziękuję za i n f o r m a c j e p . K a r i n i e Z i m m e r e r oraz p. Wolfgangowi Rederowi 1 2 1 3 1 4 Z e s t a w i e n i e p u b l i k u j ę w a r t . Obrazy na płótnie „ P o l . S z t . L u d . " , R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 4 , s. 1 9 7 Por. A. Jackowske, op. c i t . 1 5 i papierze, 1 6 i l . 1; J . Świderski, i l . 2 - 1 7 49 T �I I . 14. Maksymilian Kolbe, t e m p e r a n a k a r t o n i e , w y m . 47,5 X 36,5 c m ; i l . 1 5 . Nauczanie Błogosławionego Ojca Maksymiliana Kolbe, t e m p e r a n a k a r t o n i e , w y m . 38 X 5 0 , 5 c m 17 I I . 1 0 . Potop, 50 t e m p e r a n a k a r t o n i e , w y m . 5 1 , 5 x 4 3 c m ; i l . 1 7 . Sio eczniki, 1947- - 1 9 7 2 tempera, w y m . 5 0 x 4 0 c m . Malowane po wojnie, w latach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b66a99bfa9e00e97d9d5f82f508a735f.pdf 5d645ef5016623f3deadce240b9fe8ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1544 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1428 Title A name given to the resource Obrazy świata minionego - oswajanie Ziem Zachodnich. Analiza jednego przypadku w świetle relacji autobiograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.25-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z.1 - 2 PL ISSN 0071-1861 HALINA G E R L I C H (Katowice) OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO - OSWAJANIE ZIEM ZACHODNICH. ANALIZA JEDNEGO PRZYPADKU W ŚWIETLE RELACJI AUTOBIOGRAFICZNYCH „Płacz, nasza wędrówka się skończyła" (mówi Pawlak do Kargula, sąsia­ da i wroga z biednej wioski na byłych polskich Kresach Wschodnich, teraz w nowej sytuacji znów sąsiada i być może znów wroga, ale już w realiach wsi dolnośląskiej. Te słowa padają w niezapomnianym filmie Sylwestra Chęciń­ skiego „Sami swoi", którego akcja toczy się w początkowej fazie, jak to określają znawcy problemu tzw. okresu osadniczego na Ziemiach Zachod­ nich (Misiak 1989, s. 98). Wypowiadane są w chwili szczególnej, gdy owa wędrówka obiektywnie się skończyła, a w wielu mikroświatach tzw. Ziem Odzyskanych Polacy pochodzący z różnych regionów kraju zaczęli od wio­ sny 1945 r. budować, jak określali, „swoje polskie życie". Kształtowana była rzeczywistość będąca od początku, lecz z różnym natężeniem, obiektem badań etnograficznych. Część z nich dotyczyła obszaru Dolnego Śląska - Silesia Interior, Niederschlesien (Orzechowski 1971, s. 82-83). Henryka Wesołowska wyróżniła dwa zasadnicze ich kierunki. „Pierwszy [...] reprezen­ towały zainteresowania rodzimą kulturą wsi dolnośląskiej, a zwłaszcza za­ stanymi tutaj po I I wojnie światowej tradycyjnymi elementami środowiska kulturowego. Drugi nurt dotyczył badań nad współczesnymi przemianami kulturowo-społecznymi zachodzącymi na wsi dolnośląskiej, stanowiącymi konsekwencje powojennych procesów migracyjnych oraz towarzyszących im zjawisk modernizacyjnych, które w tym regionie przebiegały ze szczególnym nasileniem" (Wesołowska 1989, s. 13). Naszym natomiast celem jest próba ukazania wybranych aspektów zbiorowego losu Polaków zasiedlających Ziemie Zachodnie na podstawie jednostkowych relacji autobiograficznych mieszkańców wsi N . w województwie wałbrzyskim . Owe jednostkowe 1 1 Wieś N . leży w woj. wałbrzyskim, konkretnie w trójkącie, którego wierzchołki stanowią miejscowości: Ząbkowice Śląskie, Kamieniec Ząbkowicki, Bardo Śląskie. W chwili zasiedlania przez Polaków wieś liczyła 53 gospodarstwa i taki mniej więcej stan utrzymuje się przez cały okres. Jest to ulicówka o długości ok. 1,5 km. W analizowanym okresie powierzchnia �26 HALINA G E R L I C H relacje to tzw. historie życia. Dla etnografii stanowią niezwykłe źródło, lecz trzeba pamiętać, iż w każdym konkretnym przypadku jest to oryginalny, specyficzny i niepowtarzalny tekst, który jednak wymaga, jak to określa Anna Giza „pogłębionej interpretacji i rozumienia" (Giza 1991, s. 105). Tak rozumiana relacja wspomnieniowa to swobodna, niczym nie skrępowana indywidualna opowieść autobiograficzna formułowana w typowy dla jed­ nostki sposób. Interwencja badacza jest tu sprowadzona do niezbędnego minimum, owa relacja zaś ogranicza się do prezentaqi głównych, z punktu widzenia narratora, wydarzeń, zjawisk i procesów, spraw małych i wielkich, specyficznego sposobu ich widzenia i komentowania. Historia życia jest tu widziana poprzez filtr własnych doświadczeń, także poprzez filtr zbiorowej świadomości historycznej pokolenia. W tym kontekście należy przywołać Gerharda Kloskę, który mówi, że „świadomość historyczna [...] to właściwy jednostce zbiór wyobrażeń, pojęć i sądów dotyczących wydarzeń prze­ szłości i wpływających na jej zachowania werbalne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 113). Dodajmy, że chodzi tu o świadomość potoczną, a więc dalece zmitologizowaną w znaczeniu, jakie nadaje temu procesowi Czesław Robotycki (Robotycki 1980, s. 77-78). Trzeba wreszcie zwrócić uwagę, że widoczna w tych relacjach postawa wobec przeszłości ma swoisty charakter - jak to określa Jerzy Maternicki - „antropologiczny". Dlatego, że historia jest tu „weryfikatorem takich pojęć, jak szczęście, godność, miłość, lojal­ ność, obowiązek, poświęcenie, honor..." (Maternicki 1990, s. 42-43). Relacje autobiograficzne mieszkańców wsi N . to relacje o konkretnym fragmencie rzeczywistości minionej, także wyobrażenia, opinie, sądy i komenta­ rze. Jest to historia tak właśnie widziana, historia własnego życia i tamtych czasów to znaczy - w interesującej nas perspektywie - od okresu stopniowego wkraczania na ziemię dolnośląską, zasiedlania nowej przestrzeni i wspólnego bytowania z Niemcami, aż do chwili ich wyjazdu. Konkretyzując, jest to okres od wiosny 1945 r. do kwietnia 1946. W tych ramach czasowych interesują nas pewne wybrane aspekty ówczesnej rzeczywistości. Bez komentarza pozostawiamy kwestię obiektywności historycznej. Nie interesuje nas tu bowiem wiarygodność opisywanej rzeczywistości minionej. Najważniejsze jest bowiem to, że tak, a nie inaczej została zachowana w pamięci. A zatem, nie interesuje nas w perspektywie indywidualnych historii życia obiektywna rzeczywistość lat 1945-1946, lecz obiektywna pamięć o niej. gruntów wynosiła 372,10 ha. Uprawiano głównie żyto, pszenicę, jęczmień, owies, ziemniaki, buraki cukrowe i pastewne, lucernę. We wsi działały m.in. warsztat kowalski, szewski, sklep spożywczy, także karczma. W 1879 zbudowano we wsi szkołę, a elektryfikację przeprowa­ dzono w 1919 r. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 27 Pierwsi polscy mieszkańcy wsi N . to głównie, podobnie jak i w innych miejscowościach Dolnego Śląska (patrz пр.: Kościk 1982; Kusiak 1982; Misiak 1967), dwie kategorie migrantów. Pierwsza z nich to tzw. migranci wewnętrzni, druga - tzw. migranci zewnętrzni. W kilku zaś przypadkach interesującą nas wieś zasiedlali także reprezentanci tzw. osadnictwa woj­ skowego oraz osadnicy, którzy wracali do Polski po przymusowych robo­ tach w I I I Rzeszy. Dla jasności wywodu trzeba zaznaczyć, co wyraźnie podkreśla Wanda Czapran (1988, s. 313), że w literaturze etnograficznej, w interesującym nas zakresie problemowym stosuje się pojęcia zaczerpnięte z oficjalnej terminologii stosowanej przez ówczesne urzędy repatriacyjne, a odnoszącą się do osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych. Do grupy głów­ nych pojęć należały między innymi: „osadnik" i „repatriant". Wyjaśnijmy zatem, że „osadnicy" to najogólniej kategoria ludności przybywająca „na Zachód" z centralnych obszarów Polski, czyli z tzw. Centrali. „Repatrianci" natomiast to ludność przybywająca z byłych pol­ skich Kresów Wschodnich. Stosując to pojęcie w większości opracowań pomija się szczególną formę politycznej manipulacji. Bo w klasycznym rozumieniu „repatriacja" to po prostu powrót obywateli konkretnego kraju (np. internowanych, przesiedleńców czy wysiedlonych) do swojej ojczyzny. A przecież w interesującym nas przypadku polska ludność Kresowa nie zmieniła swojego miejsca zamieszkania. Jej sytuacja uległa zaś dramatycznej zmianie wskutek przesunięcia granic, co spowodowało jej włączenie do obcego organizmu państwowego. W efekcie konkretnych decyzji między­ narodowych i konkretnych umów dyplomatycznych nastąpiła też możliwość i konieczność migracji. W tradyqi językowej mieszkańców wsi N . „migranci wewnętrzni" to przede wszystkim właśnie „osadnicy", ale także: „Centralaki", „ci z Cen­ trali", „Górale". „Migranci zewnętrzni natomiast to przede wszystkim „repatrianci", a ponadto: „Zaburzanie", „ci zza Buga", „Wschodniaki", „Kresowiaki", i już bardziej pejoratywnie „Ruski", „Ukraińcy" czy „Warszawiaki zza Buga". W świetle omawianych historii życia przyczyny opuszczenia „ojcowizny", czy jak to inni określają „stron rodzinnych" i osiedlenia się na Ziemiach Zachodnich upatrywane są w dwóch zespołach czynników. Pierwszy z nich, typowy dla „migrantów wewnętrznych" czyli inaczej „osadników", określany jest w kategoriach dobrowolnej decyzji o migraqi, której źródłem jest odczuwa­ na potrzeba poprawy dotychczasowych warunków życia. To była migracja „za chlebem" i „lepszym jutrem". W takim rozumieniu ten typ motywaqi znajdo­ wał wówczas potwierdzenie nie tylko w mikroskali analizowanego przypadku wsi N., ale także w makroskali. Nader wyraziste potwierdzenie tego odnajduje­ my w literaturze przedmiotu. I tak, przykładowo, Józef Chałasiński we wstępie do Pamiętników z Ziem Zachodnich i Północnych zilustrował zasygnalizowaną tendencję na przykładzie biografii 19-letniej dziewczyny, o której napisał - określając zarazem lapidarnie pewien model migracyjny - następująco: �28 HALINA GERLICH „Jechała z własnej inicjatywy, w dążeniu młodości do tworzenia nowego, lepszego życia na nowych ziemiach" (Chałasiński 1965, s. 5). Ta grupa jechała na Ziemie Odzyskane z dwóch przestrzeni, to znaczy z obszaru Niemiec, gdzie przebywała na robotach, albo z tzw. Centrali. Wspomniany socjolog tak pisze o tych, którzy powracali z I I I Rzeszy: „Na Zachód! Dla wielu osadników, którzy natychmiast po zakończeniu działań wojennych osiedlili się na Ziemiach Zachodnich i Północnych nie był to nowy szlak migracyjny. Niejeden z nich był w czasie wojny na pracy przy­ musowej [...]" (Chałasiński 1965, s. 5). I to właśnie oni byli nieraz realnie pierwszymi osadnikami. Ale z tzw. Centrali i terenów przyległych do Śląska już od początku szli „na Zachód" ci osadnicy, którzy wręcz podążali za posuwającymi się w kierunku Odry i Nysy wojskami. Janusz Ziółkowski w związku z tym pisze: „Już w pierwszych miesiącach 1945 roku krok w krok za Armią Czerwoną i administracją polską obejmującą Ziemie Odzyskane napływać tu poczęła samorzutnie ludność przyległych woje­ wództw Polski centralnej tworząc łącznie z ludnością polską przebywającą w Rzeszy na robotach przymusowych pierwszą kadrę osiedleńczą odzy­ skanego terytorium" (Ziółkowski 1959, s. 142). W relacjach autobiograficznych ten typ motywaqi, dodajmy bardzo wyraźnie charakteryzowany, odzwierciedla przykładowo następujący frag­ ment wspomnień: „Wojna się skończyła. Dokoła bieda. Siostry i bracia w różnym wieku. Pole małe. Żyć się chce, a tu bieda. To co było robić. Chciało się żyć lepiej. A w głowie było zielono. Świat stał otworem. Były te ziemie na Zachodzie, to zaraz też pojechałem do tego nowego świata". Natomiast ludność z Kresów Wschodnich jechała z innego powodu. „Nagle się to wszystko zawaliło. Było już wiadomo, że Polski tu u nas nie ma, że żyliśmy tu przez wieki, a teraz to już inne państwo. Zakręciła się historia i co było robić. Między cudzymi żyć nie szło i na pewno by nie pozwolili, tośmy szli tam, gdzie Polska była [...]". Wskutek umów między PKWN a władzami Ukraińskiej i Białoruskiej SRR (z 9 września 1944 r.) i Litewskiej SRR (z 22 września 1944 r.) a także porozumienia Tymczaso­ wego Rządu Jedności Narodowej z władzami sowieckimi (z 6 lipca 1945 r.) rozpoczął się proces przesiedlania. Historyk Wojciech Roszkowski pisze: „Polacy i Żydzi, którzy potrafili udokumentować swe obywatelstwo RP 2 2 Wszystkie przywoływane w artykule wypowiedzi informatorów pochodzą z badań własnych autorki. Zostały przeprowadzone, z przerwami, w okresie od wiosny 1991 do wiosny 1994 r. Przede wszystkim wykorzystane zostały następujące relacje - „historie życia": Franciszka Adamowskiego, Marii Adamowskiej, Ireny Biernackiej, Stefana Biernackiego, Wandy Biernackiej, Cecylii Bryśkiewieżowej, Kazimierza Dudleja, Heleny Kogut, Władysława Koguta, Wandy Korczyńskiej, Marii Korczyńskiej, Katarzyny Kudryńskiej, Emilii Kuzerowej, Władysława Paciorka, Benedykta Rataja, Janiny Rataj, Józefa Sędzika, Weroniki Sędzikowej, Marty Tracz, Władysława Tracza, Józefy Westler, Karola Winiarskiego oraz Michała Zarzy­ ckiego. W tym miejscu chciałabym podziękować moim wszystkim rozmówcom, a szczególnie Pani Janinie Rataj. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 29 sprzed 1939 г., mogli wybrać przynależność państwową i miejsce zamiesz­ kania w Polsce lub w Związku Radzieckim" (Roszkowski 1991, s. 157). Tym samym rozpoczęła się wędrówka do Polski, zwłaszcza na Ziemie Odzyskane. Ta fala dotarła również do wsi N . „I tu zaczęło się nowe życie, bo zacząć się musiało. Wyboru za wielkiego tam na wschodzie nam nie dali". Pomijając prezentaqe szczegółowych danych statystycznych, należy stwierdzić, iż w analizowanym okresie stan ilościowy dwóch głównych kate­ gorii migrantów pozostawał na tym samym mniej więcej poziomie. Znajduje to również swoje odzwierciedlenie w relacjach: „Było nas tu mniej więcej równo, po połowie nas ze Wschodu i z Centrali. Ale nas ze Wschodu chyba zawsze jednak trochę mniej [...]". Z jakich zaś zbiorowości pochodzą obecni mieszkańcy wsi N.? To, poza nielicznymi wyjątkami, przede wszystkim migranci ze środowisk chłopskich, głównie z dalece tradycyjnych społeczności wioskowych charakteryzujących się ograniczoną ilością kontaktów zewnętrznych, wyraźną koncentracją życia do wewnątrz. Zarówno w przypadku „Centralaków", jak i „Kreso­ wiaków" wsie są na ogół określane jako „takie starodawne", „spokojne", w których „żyło się i pracowało spokojnie", „wszyscy się znali", „każdy miał do drugiego zaufanie". Jednak w przypadku Centralaków bardzo wyraźnie eksponuje się niski standard życia, a nawet „biedę i głód, bo one ciągle były w naszych domach". Obraz opuszczonych wsi rodzinnych to obraz ulegających dekompozycji dalece tradycyjnych społeczności, z których każda to po prostu „swojska ekumena", w pełni „oswojona", bezpieczna, znana, nasycona tylko tym, co własne, typowe i bezpieczne. Po prostu „tam człowiek czuł się jak u siebie w domu". Tak rysowane są nawet społeczności Kresów Wschodnich, które były narażone na konflikt etniczny. Ta miniona już rzeczywistość jawi się jako wręcz idealna, swoiście baj­ kowa. Krajobraz jest nostalgicznie wyidealizowany. To jest zwłaszcza typo­ we dla Kresowiaków. Oni też podkreślają nieodparty urok swoich stron, niespożytą siłę rodzenia „cudownego czarnoziemu". Zwracają uwagę „na zapierający dech w piersiach bezkres równin". To tylko tam niebo było prawdziwe i piękne, tylko tam wody były czyste, a powietrze krystaliczne. Tylko tam można się upajać zapachami traw i zbóż, tylko tam jest, czy raczej była bujna przyroda. Tylko „tam" wiosny były cudowne, lata parne, gorące, jesień prawdziwie złota, a zimy prawdziwie mroźne i białe. W konsekwencji obraz tych stron rodzimych jest w przypadku Kresowia­ ków obrazem sielskiej, nierealnej krainy. Tę minioną przeszłość swoiście się idealizuje, i chce się idealizować bezustannie. Jeśli chodzi o Centralaków, obraz stron rodzinnych również podlega idealizacji, ale ograniczonej. Tam, skąd odeszli, również było wspaniale i pięknie, ale przecież można to łatwo zweryfikować. Poza tym trudno idealizować rzeczywistość, którą porzucono, bo w jej realiach nie istniała żadna szansa „na lepsze życie". �30 HALINA GERLICH W obu przypadkach ten idealny lub prawie idealny świat uległ jednak w pewnym momencie rozpadowi. Nastąpiło to w chwili wybuchu I I wojny światowej. Odtąd, zwłaszcza dla Kresowiaków, rozpoczęło się wręcz „piekło", bo tak jest określana rzeczywistość, która nastała po upadku I I Rzeczypospo­ litej. „Rusy wkroczyli i zaczęło się piekło. I trwało to już do końca. Bo po nich przyszli Niemcy; Ukraińcy już zaczęli mordować:. A po Niemcach znów Ruski weszli. A przez całe te lata głód, głód i mordowanie [...]"• Odwołując się do prezentowanych historii życia można powiedzieć, że w każdym indywidualnym przypadku I I wojna światowa spowodowała roz­ chwianie, dekompozycję, a nawet rozpad istniejących struktur społecznych. Jest to wyraźnie eksponowane. „To wszystko zaczęło się przez wojnę. Wszystko się obróciło. Miliony ludzi zaczęły nie ze swojej woli wędrować. Przez to żeśmy się znaleźli tu, w tej naszej wiosce. Tu nas ta wojenna zawierucha przygnała, a Niemcy co ten wicher zapoczątkowali poszli stąd daleko. I jak to zrozumieć?". To pytanie zadaje się rzeczywiście ciążyć nad sposobem pojmowania rzeczywistości. Jadąc na Zachód, jechali z pewną wizją tych ziem. Przede wszystkim wiedzieli o nich, że „przez wieki należały do Niemców", „do Germana". II A jaka była podówczas wizja Ziem Zachodnich? Nie ma wątpliwości, iż jawiła się jako terra incognita. Wyjdźmy zatem od stwierdzeń podstawo­ wych. Otóż dla społeczeństwa polskiego cały Śląska, a więc zarówno Górny Śląsk (patrz пр.: Bełza 1902; Wasilewski 1915; Wanatowicz 1992), jak zwłaszcza Dolny Śląsk (patrz пр.: Zieliński 1974; Kolbuszewski 1985) był - użyjmy określenia Zofii Kossak-Szczuckiej - „ziemią nieznaną" (Kossak-Szczucka 1932). Stąd zgodzić się trzeba z Ewą Maleczyńską, która tuż po I I wojnie światowej pisała na łamach „Odry": „Dolny Śląska jest ziemią nieznaną. Nieznaną nie tylko szaremu człowiekowi z głębi kraju, nie tylko dzisiejszemu Dolnoślązakowi. Jest ziemią nieznaną w gruncie rzeczy nawet specjalistom w danej dziedzinie, a w jej obrębie specjalistom w zakresie zagadnień śląskich" (Maleczyńską 1946, s. 1). Tym bardziej musiał być „ziemią nieznaną", a nawet złowrogą dla mieszkańców dalece tradycyjnych społeczności wioskowych, którzy ku niej podążali, obojętnie - przymusowo czy dobrowolnie. Lecz w tej szczególnej sytuacji, jaka nastąpiła po 1945 r. dla wielu jawiła się również jako „terra repremissionis". Mówiąc o ówczesnym obrazie Ziem Zachodnich trzeba odwołać się do złożonej sytuacji politycznej tego okresu, zwłaszcza zaś zmiany polskich granic państwowych, co spowodowało kontynuację polskiego ruchu migra­ cyjnego, który rozpoczął się tuż po wybuchu I I wojny światowej. Wraz z wysiedleniami Polaków dokonywanymi zarówno przez państwo sowieckie, jak i nazistowskie (patrz пр.: Davies 1991, t. 2, s. 696-697) rozpoczęła się �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 31 owa, jak to określają mieszkańcy Ziem Zachodnich, „wielka polska wędrówka ludów". Wiedza zaś o tych obszarach zawarta była po 1945 r. głównie w akcji propagandowej tworzącego się państwa polskiego, ale także w konkretnych ludzkich działaniach tych, którzy chcieli „na Zacho­ dzie" budować „swój nowy dom". Jeden z informatorów mówi, a jest to opinia dosyć typowa: „Politycy robili wtedy swoje. To znaczy ci wielcy ze Wschodu i z Zachodu, te wszystkie Churchile i Staliny. Ale my, zwykli ludzie chcieliśmy żyć i szukaliśmy miejsca na świecie. Było nam zabrane, to szliśmy do tej nowej ziemi obiecanej. I wierzyliśmy, że trzeba tam iść, bo to kiedyś było nasze". Wizję Ziem Zachodnich, w tym także Dolnego Śląska, prognozowały konkretne organy i urzędy państwowe (jak np. PKWN, Urząd Pełno­ mocnika Generalnego dla Ziem Zachodnich, później od 13 listopada 1945 r. Ministerstwo Ziem Odzyskanych, terenowe urzędy repatriacyjne, czyli tzw. PUR-y, partie polityczne, wyspecjalizowane struktury wojskowe (np. Głów­ ny Zarząd Polityczno-Wychowawczy WP), a także różne organizacje i towa­ rzystwa, zwłaszcza Polski Związek Zachodni. Istotne znaczenie odgrywała również ówczesna prasa, która zawierała sporo informacji o Ziemiach Od­ zyskanych. W przypadku Śląska na szczególną uwagę zasługują: „Dziennik Zachodni", „Pionier", „Gazeta Dolnośląska", „Odra", „Zaranie Śląskie" i wiele innych (patrz пр.: Brożek 1947, s. 105-109). Masowo pojawiały się również różne prace naukowe, jak i popularno-naukowe (patrz пр.: Bednorz 1946 b; Grabski 1945; Piwarski 1947; Wrzosek 1945) poświęcone skom­ plikowanym dziejom Śląska, zawsze jednak eksponujące ich piastowską przeszłość. Podobnie było w przypadku literatury pięknej (patrz пр.: Hierowski 1946; Papee 1946). Jednak w przypadku środowisk wiejskich, wiedzę o Ziemiach Zachodnich czerpano głównie z działalności agitacyjnej urzędów, także z różnych apeli i odezw. Niewątpliwie szczególną, choć jeszcze nie w pełni rozpoznaną rolę ode­ grał także Kościół, choć jego zasługi polegają przede wszystkim na dążeniu do bezkonfliktowego zasiedlenia Ziem Odzyskanych (patrz пр.: Majka 1971; Raina 1994). Sumując, z różnych źródeł wyłaniał się w efekcie dość jednolity obraz tych ziem, który przede wszystkim podkreślał ich polskość, piastowską przeszłość, grabieżcze zawładnięcia przez „ziejącego nienawiścią Niemca, co nastąpiło w X V I wieku", i sprawiedliwy akt powrotu do Macierzy, który się właśnie dokonywał. Ci zaś, którzy w tym procesie zasiedlania ziem piastow­ skich „na Zachodzie" uczestniczyli, byli nie tylko pionierami, ale wręcz herosami nowych czasów. Potencjalnych osadników przekonywano, iż oto spełnia się cud, na który Polska czekała przez wiele wieków. „Mówiono nam, że idziemy szlakiem Chrobrego i na Odrze słupy już stoją, a my mamy tam gospodarzyć dla siebie i wszystkich". W rezultacie, nie wchodząc w szczegóły, w rozumieniu informatorów panował pewien kanon wiedzy historycznej o Ziemiach Zachodnich, który �32 HALINA GERLICH powtarzano: „Człowiek to znał już na pamięć, jak pacierz. I mieliśmy to w głowie i szliśmy". Ów kanon (patrz пр.: Nowakowska 1981, s 446-447) obejmował na ogół następujące informacje: „Śląsk od prawieków był zamie­ szkały przez Słowian, to znaczy Polaków [...]"; „Za jednego króla przed sześcioma wiekami Śląsk zabrali Niemcy [...]"; „Teraz musimy tu przyjść, bo to nasze i tu żyć [...]". Natomiast w typowej broszurze propagandowej z początku 1945 г., wydanej na pewno jeszcze przed zakończeniem I I wojny światowej stwierdzano: „Śląsk już w zamierzchłych, przedhistorycznych cza­ sach zamieszkiwały plemiona lechickie [...]" (O Ziemie Polskie..., b.r.w., s. 12). „Przed 6-ciu wiekami oderwano lud polski na Śląsku od Macierzy (tamże, s. 13), „Sprawa powrotu Śląska do Polski, to nie tylko odzyskanie zrabowanej nam przed wiekami ziemi, ale także warunek bezpieczeństwa państwa polskiego" (tamże,, s. 16). Wyraźnie też uzasadniano przyczynę zmiany polskich granic państwowych: „Odpadną od Polski ziemie wschod­ nie, gdzie mieli swe olbrzymie majątki najwięksi obszarnicy. Natomiast zostaną przyłączone do Polski ziemie na Zachodzie [...]. Znikną magnaci, którzy posługując się swym bogactwem i wpływami łamali reformę rolną, którzy zwalczali uprzemysłowienie kraju [...]. Wrócą do Polski ci, których pracą została zbudowana i żyła cała potęga przemysłu Śląska. Ziemie wschodnie niepolskie były źródłem, z którego na cały kraj rozlewała się fala reakcji. Na tzw. Kresach wschodnich stosowano wobec innych narodowości ucisk policyjny i administracyjny, który potem przenoszono na resztę kraju" (tamże, s. 9). Odwołując się do relacji autobiograficznych można stwierdzić, iż owa argumentacja dotycząca Ziem Odzyskanych przekonywała w katego­ riach racji patriotycznych, lecz odrzucane były te treści, które miały charak­ ter ideologiczny i polityczny. Nie akceptowano też, co oczywiste, utraty Kresów Wschodnich, a na Zachód podążano, choć z obawą i troską, „bo nikt nie wiedział, czy będzie to już na pewno nasze [...]. A byli też wśród nas tacy, którzy jechali z Kresów, a mieli wbite do dokumentów: „ewakuacja tymczasowa", to mocno liczyli, że posiedzą trochę na Ziemiach Zachodnich, a potem wszyscy znów do domu wrócą". Owa wizja Ziem Odzyskanych była cząstkowa, ale dla większości stano­ wiła szansę „na nowe życie". Spróbujmy więc prześledzić, lecz tylko w sensie ogólnym, drogę jaka wiodła „na Zachód". Na samym wstępie trzeba wyraźnie podkreślić, iż sam fakt rozpoczęcia owej szczególnej podróży w nieznane, zwłaszcza w przypad­ ku ludności z Kresów Wschodnich, pobudzał do szczególnej refleksji, do budowania specyficznej pamięci. Jest to tendencja niezwykle typowa, często zawarta w różnych wspomnieniach i pamiętnikach. I tak, przykładowo, autor pamiętnika „Ziemia rodzinna" (nr 3897) zawartego w Pamiętnikach Ziem Zachodnich, tak rozpoczął swoje wspomnienie tamtego czasu: „Jadąc na Zachód, na Ziemie Odzyskane, w wagonach bez dachu, najbardziej wtedy zacząłem pamiętać" (Chałasiński, Gołębiowski, Jagiełło, Jakubczak 1965, s. 55). Podobnie jest również w relacjach - „historiach życia" miesz- �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 33 kańców wsi N . : „Jak wsiedliśmy, i zaczęła się ta jazda, to za serca coś brało, ściskało, łzy płynęły. Bo się wiedziało, że tu powrotu nie będzie. To na wszystko człowiek patrzył i chciał jak dziecko zapamiętać na całe życie [...]". Ale była to reakcja znamienna dla Kresowiaków, która już w przypadku „migrantów wewnętrznych" czyli tzw. „osadników", „Centralaków", nie występowała, lub pojawiała się sporadycznie. Zawsze jednak jazda na Zachód była jazdą, która charakteryzowała się swoistą obawą przed tym co nowe, jak i silnym trwaniem w pamięci ob­ razów opuszczonej „ojcowizny", obojętnie, przymusowo, czy dobrowolnie. Owej jeździe towarzyszyło też uparte poszukiwanie polskości. O ile jed­ nak jeszcze na tzw. Opolszczyźnie była ona widoczna, to już dalej zupełnie nieobecna. Wokół było natomiast, co tak wyraźnie eksponują informatorzy, pełno dowodów niemieckości. Rodziły się pytania i rozterki. Sam fakt obecności wojska polskiego i polskiej administracji był wprawdzie oczywis­ ty, ale nie rozstrzygający. „Wojsko było, urzędniki, a co z tego, bo i Niemcy też byli [...]". Ich obecność drażniła i wywoływała obawę: „Ludzie się zastanawiali, co oni tu jeszcze robią, i jak to będzie dalej wszystko wy­ glądało. Niby, że Polacy i Niemcy razem mają żyć. Bali sie tego ludzie". Jacek Kolbuszewski komentując dziś te reakcje pisze, że „osadnicy polscy wchodzili [...] w nowy dla siebie krajobraz jako przestrzeń otoczoną wroga­ mi" (Kolbuszewski 1988, s. 77). Zbyszko Bednorz zaś w owym czasie wręcz stwierdzał (w artykule pod jakże znamiennym tytułem „Jeszcze nie wyzwo­ lone"), że w świadomości społeczeństwa polskiego ziemie nad Odrą i Nysą Łużycką ciągle jeszcze jawią się jako całkiem obce. Konkretnie: „nie wy­ zwolone" (Bednorz 1946 a, s. 1). Trudno zweryfikować tę tezę w makroskali ówczesnej rzeczywistości społecznej. Znajduje ona wyraźne potwierdzenie w mikroskali analizowane rzeczywistości wsi N., to znaczy w relacjach autobiograficznych jej mieszkańców. W drodze do niej, już po przekroczeniu granicy Ziem Odzyskanych, tj. przedwojennej granicy województwa ślą­ skiego i I I I Rzeszy, etnicznie polska Opolszczyzna, ale zwłaszcza ziemia dolnośląska, napawała obawą, jawiła się jako wyraźnie inna, od tej, którą nazywano „ziemią rodzinną". Można nawet powiedzieć, że dla migrantów kierujących się do wsi N., wszystko było nieprzyjemne, niezrozumiałe, pełne sprzeczności, tajemnicze. Było przede wszystkim „nie-polski", konkretyzując po prostu „obce". Obce w tym sensie, co wyraźnie się podkreśla, że różniło się od przestrzeni swojskich, obce także ze względu na brak polskości, a obecność trudnej do zdefiniowania niemieckości. „U nas było inaczej, nie tak jak się widziało z pociągu [...]". Lecz owe mijane ziemie były też obce, bo istniała świadomość ich przynależności do innego organizmu państwo­ wego, do Niemców, którzy jawili się jako wrogowie. „Jechało się i myślało, że to przecież wszystko jest to tego Niemca, tych hitlerowców, co nas mordowali i mieli za nic [...]". Ogląd całej złożonej rzeczywistości Ziem Zachodnich dokonywał się więc doraźnie pod wpływem realnej obserwacji. Ale nad wszystkim ciążyły przeżycia lat wojennych. U wielu rodziła się �34 HALINA G E R L I C H refleksja, iż wkraczają w obręb ziem zajmowanych przez państwo nazistow­ skie, państwo zapowiadające trwanie 1000-letniej Rzeszy, a także państwo, które doprowadziło do zagłady milionów ludzi, państwo które budowało obozy koncentracyjne. Można się też odwołać, zwłaszcza w przypadku „Centralaków", do szczególnego postrzegania Niemców, jako tych - co jest zawarte w „Przepowiedniach królowej Saby" - którzy mogli doprowadzić do zagłady świata . To wszystko potęgowało uczucie niepewności i nara­ stające przekonanie, że wokół wszystko jest dalece obce. W wielu relacjach, zwłaszcza członków pierwszej fali osadniczej, ziemia dolnośląska jest widziana w dwóch wymiarach, to znaczy przestrzeni, która jest zniszczona wskutek działań wojennych i przestrzeni, która jest od nich wolna. I tak, obszary zdewastowane wskutek wojny opisywane są nader plastycznie, barwnie, wręcz naturalistycznie. Rysowane są szczegółowe opisy zburzonych domów, spalonych parków, zniszczonych ulic i chodników. Uwaga koncentrowana jest na rozbitym sprzęcie wojskowym, czołgach, działach. Wspomina się o rannych i zabitych. Ale powtórzmy wyraźnie - tego rodzaju opisy są znamienne zwłaszcza dla tych, którzy szli tuż za armią sowiecką. Bo oni właśnie to widzieli. „Niemal na żywo się to spoty­ kało", skutki działań wojennych w okolicach Głubczyc i Nysy (które zostały opuszczone przez wojska hitlerowskie 24 marca 1945 г.), bo te właśnie miejscowości są przede wszystkim przywoływane (Dolata 1985, s. 183, 187). Obrazy ziemi dolnośląskiej, w których dominują ślady zniszczeń były zarazem obrazami, które wyraźnie eksponują ogrom ludzkiego nieszczęścia. Jest to przestrzeń, która przeraża, i to w takim zakresie, że w efekcie zupełnie nie dostrzega się w niej niemieckości. Ten problem zupełnie nie istnieje. Jest ona obecna w zasadzie tylko w kontekście niemieckiej machiny wojennej. Tak rozumiana niemieckość przeraża, ale przecież zarazem jest na swój sposób znana. „Człowiek patrzył na to wszystko, na te działa i armaty i auta i wiedział, że to jest koniec tej niemieckiej wojaczki". Niemiecka machina wojenna została pokonana, ale pozostał jeszcze trudny do zdefinio­ wania „niemiecki duch". On zaś zniewalał, przerażał i nadal był groźny. Wciąż odczuwano jego obecność. Jeszcze dziś mówi się, że to „niemiecki pieroństwo wszędzie się czaiło. Wyłaziło z każdego kąta". Obrazy przestrzeni zniszczonej przerażały zarazem i uświadamiały ogrom ludzkich cierpień. Przestrzenie wolne od zniszczeń pobudzały do refleksji, uświadamiały, że niemiecka machina wojenna została zniszczona, ale nie­ mieckość nadal jest wszędzie obecna. Rodziła się obawa i niechęć do całej niemieckiej infrastruktury, do konkretnych, udomowionych ikonosfrer małych przestrzeni, w konkretny sposób oswojonych przez niemieckich użytkowni­ ków. Ta reakcja była znamienna nie tylko dla tych, którzy szli pierwsi „na 3 3 Część informatorów odwołuje się do wizerunku Niemców, którzy w świetle tej przepowie­ dni, konkretnie jej wersji z lat wojny i okupacji, przedstawiani byli jako ludobójcy, „budow­ niczowie pieców do palenia ludzi", także potencjalni sprawcy „końca świata". �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 35 Zachód", ale dla wszystkich kolejnych fal osadników. Po prostu konfrontaqa pejzażu świata opuszczonego, a więc „orbis interior" - w rozumieniu, jaki nadaje jej Ludwik Stomma (1986, s. 68). z nową przestrzenią wyraźnie wskazywała, że jest ona obca etnicznie. „Wszędzie się czuło niemieckość, wszędzie się widziało Niemców. I pełno tych wszystkich niemieckich rzeczy, to było pełno widać z pociągu, i na stacji, wszędzie [...]". Reakcja była jedno­ znaczna: „To aż do nerwów bolało. Bo człowiek myślał, że tego widzi po drodze pełno. I myślał o tym miejscu, w którym stanie". Kolejne jednak fale osadnicze już tak spontanicznie nie reagowały. Wynikało to również z tego, że owa niemieckość już tak nie drażniła, bo zmniejszyło się poczucie zagrożenia. Ponadto dostrzegano i to, że „polskość walczy z niemieckością". Dorota Strzeszewska-Bieńkowska tak wówczas pisała na ten temat: „Nowe właści­ cielki domów na ogół szybko przerabiają je na naszą modłę. Najprędzej i najgruntowniej robią to wieśniaczki niszcząc całe stosy «tryrolskich» figurek, serduszek z napisami, niemieckich ilustracji [...] a wszystko to z pasją: «żeby już ani śladów po tych... (tu zwykle pada niecenzuralne określenie) nie zostało!» (Strzeszewska-Bieńkowska 1946, s. 6). Zwrócić też trzeba uwagę na to, że poczucie obcości wynikało z szoku rodzącego się pod wpływem kontaktu z „bogatą kulturą materialną" i wyż­ szym od polskiego „poziomem życia" (patrz: Simonides 1988, s. 30). III Te swoiste doświadczenia kształtowane w czasie wędrówki przez ziemię dolnośląską rzutowały w efekcie również na sposób widzenia, a może nawet na pierwsze wrażenia rodzące się w chwili wkraczania do wsi N . W relacjach autobiograficznych jest to moment niezwykle ważny, „bo wtedy, jak weszli­ śmy do tej naszej nowej wioski, to się zaczęło to nasze tu nowe życie [...]". Pierwsza wędrówka przez wieś, przekroczenie progu własnego, choć za­ razem jeszcze nie-własnego domu, to w każdym prawie przypadku swoistego rodzaju reportaż z przeszłości. To już nie jest zwyczajna relacja, opowieść o własnym życiu. W odniesieniu do tego momentu jest to opis niezwykle barwny, wartki, pełen ekspresji. Jeśli zaś przyjąć, że charakter reportażu, a więc swoistego gatunku publicystyczno-literackiego, określa zwłaszcza „stosunek elementów informacyjnych oraz autorskiej interpretacji i oceny" (js 1988, s. 431) to w tej specyficznej próbie potocznego opisu czasu minio­ nego komentarz dominuje nad informacją. Nad wszystkim zdaje się zaś dziś unosić jakby egzaltacja i znamienny patos. Powiada się: „bo to była wielka historyczna chwila. Tak, jak myśmy wchodzili, tak i inni. To były wielkie sprawy dla narodu polskiego [....]"; „Myśmy byli ci pierwsi osadnicy, jak na Dzikim Zachodzie. Myśmy tu nowe życie zaczynali", „Jak myśmy do tej wsi weszli, tacy jak ja, to trzeba powiedzieć, że pierwsi byliśmy tu po całych wiekach, jak to niemieckie było". �36 HALINA GERLICH Jak wspomina się pierwszy widok wsi N.? „Ten pierwszy widok to było coś wielkiego. Chyba dla każdego". I rzeczywiście, ów moment jest silnie eksponowany w relacjach autobiograficznych. „Wieś pomału się pokazy­ wała. Jeszcze niewyraźnie, potem coraz bardziej. Pola dookoła i tam te domy. Nie wiedzieć co tam będzie człowieka czekać. Jak z daleka było, to nerwy grały [...]"• Zaś informátorka spod Olkusza tak wspomina ten moment: „Furmanką wieźli nas nocą do N . [...]. Wszystko wokoło było oświetlone, wszędzie jasno, tak nienormalnie [...]. To była chwila, że się ta wieś zbliżała do człowieka [...]". Ten pierwszy wizualny kontakt z nową przestrzenią życia znalazł też swoje równoczesne odzwierciedlenie literackie. W nie­ zwykłym tekście Gorący dzień w Heinzendorfie, opublikowanym w 1945 r. na łamach katowickiej wówczas „Odry", nowy osadnik za Ziemiach Zachodnich Henryk Worcell, autor niezapomnianych przedwojennych Zaklętych rewirów, tak go prezentuje: „Grupa nasza, składająca się z kilkunastu ludzi, zbliżała się do wsi Heinzendorf [...]. Na wzgórzu, z którego ujrzeliśmy wieś ciągnącą się na dnie doliny i ginącą gdzieś z załomach terenu ludzie nasi zatrzymywali się jakby dla odpoczynku, a w gruncie rzeczy był to odruch pewnego niepokoju, może nawet lęku" (Worcell 1945, s. 4). Na pewno na początku był lęk; lęk i zdziwienie. W przypadku prezentowa­ nych relacji przede wszystkim podkreśla się, i to bardzo wyraźnie, odmienność nowej przestrzeni w stosunku do innych, wcześniej znanych przestrzeni wiejskich, zwłaszcza własnej. Wskazuje się też na analogie z realiami wiejskimi. Stąd pojawiają się sformułowania w rodzaju: „Domy tu były wielkie, tak to widziałam"; „Jak tylko się obejrzeć, to domy stały równo, wielkie takie, jak w mieście [...]". Widzi się podobieństwa ze znanymi przestrzeniami zarówno małych miast, przykładowo Olkusza czy Buczacza, jak i wielkich, jak choćby Lwowa, czy Krakowa. Zaskoczenie wywołują nie tylko domy mieszkalne, ale także zabudowania gospodarcze, stodoły, stajnie, chlewy. Kojarzone są one często z „pańskimi folwarkami". Zdziwienie wywołują też wysokie mury okalające niektóre gospodarstwa. Również i one lokowane są gdzieś w bliżej nieokreślonych, lub wręcz precyzyjnie skonkretyzowanych realiach miejskich. Zdecydowany szok wywołuje elektryfikacja. Tak więc potrzeba określenia nowej przestrzeni, jej identyfikowania, wstępnego klasyfikowania poprzez wyodrębnienie typowych znaków toż­ samości wiejskiej była bardzo utrudniona, („Człowiek szukał tu tego co na wsi [...]"), bo wokół była rzeczywistość przynależna do innego, niż wiejski, porządku („A tu wkoło wszystko było jakieś wielkie, i domy i wszystko, jak nie na wsi [...]"). O tym, że wkraczało się do - użyjmy typowego określenia - „prawdziwej wsi" świadczyły w efekcie wprawdzie dość typowe elementy tego rodzaju jednostki osadniczej, ale w pierwszym momencie jakby pomijane. „Człowiek tak był tym widokiem wsi zaskoczony, wiedział, że to wieś, ale bardziej patrzył, jak to inaczej wygląda [...]". Bardzo wyraźnie potwierdzały zatem tożsamość wiejską przede wszystkim zabudowania gospodarcze, lecz i one szokowały �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 37 swoimi rozmiarami" „Jak widzieliśmy te stodoły, te stajnie [...] to się człowieko­ wi lepiej robiło, ale też myślał, że to folwark bardziej niż zwykła wieś". Nie można pominąć tego, iż w identyfikowaniu nowo zasiedlanej prze­ strzeni istotną rolę odgrywały zapachy. One potwierdzały jej wiejski cha­ rakter, one też powodowały, iż pozbawiana była znamion obcości. „Bo na wsi i tak jest tylko zapach. Wszędzie go poznać, i tu też był". Ktoś inny zaś mówi: „Weszliśmy, to poznać było, że wiejski zapach. U nas ziemia pachniała inaczej, i krowy, i drzewa, i łąki i od domów. Ale w tym jednak coś było takiego samego, to już człowiek wiedział, że się do krańca swej wędrówki przybliżył [...]". Obraz wkraczania do wsi, pierwszego z nią kontaktu, jest w owych relacjach właśnie taki, a nie inny. Na ogół wszystko jawiło się jako „inne", „nieznane", a nawet „tajemnicze". Wywoływało szok, a nawet swoiście zniewalało. Był to kontakt z rzeczywistością tak bardzo odmienną od zna­ nej, że nadmiar informacji płynącej od niej przekraczał możliwości percepcyjne. „Ludzie szli i już nie wiedzieli na co patrzeć. Bo to i strach, i potrzeba, żeby wszystko dojrzeć. Aż się gadać nie chciało i ze spuszczoną głową się nawet szło, bo już człowiek na to patrzeć nie chciał [...]". Pierwszy kontakt ze wsią N . to nie tylko pierwszy kontakt wizualny, to również kontakt face to face z jego mieszkańcami. Z reguły dotyczył on mieszkańców domu, który był odgórnie wskazywany do zasiedlenia. Docho­ dziło wówczas do zetknięcia się Polaków z Niemcami, przybyszów z tubyl­ cami, zwycięzców ze zwyciężonymi, wysiedlonych, lub szukających nowej szansy z tymi, którzy mieli być niedługo wysiedleni, a wreszcie po prostu chłopów z chłopami. Dzieliło ich wszystko, być może poza tym, że jedni i drudzy żyli w bliskim kontakcie z przyrodą, zgodnie z jej rytmem, ale w innych przestrzeniach. Ten moment jest wyraźnie obecny w relacjach. „To była chwila. Aj, to była, To było dla nas przeżycie. Nie tylko dla nas, na pewno dla nich też. Bo nas wygnali z domu i tu przyszliśmy, i na to nas narazili, bośmy ich domy musieli wziąć. Nie nasza to była wina". Ten argument pojawia się również w przypadku migrantów wewnętrznych: „Przychodziliśmy do ich domów i braliśmy je, bo były już z wyroku historii dla nas. Nie brali by my. Ale czy to my tą wojnę rozpoczęliśmy?". W tym szczególnym momencie, wyraźnie opisywanym w relacjach auto­ biograficznych, stykali się ze sobą z owego „wyroku historii" Niemcy i Polacy. Niemcy odczuwali gorycz porażki, bali się, nie zgadzali się z decy­ zjami polityków. Wiedzieli zaś jedno, że to jest na pewno ich ziemia, ich wieś i ich dom. Polacy zaś wiedzieli, że to są już teraz ich ziemie, niedawno jeszcze niemieckie, ale kiedyś Polakom zagrabione, potem straszliwie zgermanizowane. Teraz zaś w 1945 roku przyszła chwila zwycięstwa i powrotu, szansa na nowe życie, i nową pracę. Wnosili też tragizm własnych przeżyć, za które obciążali Niemców, sprawców I I wojny światowej. Dla nich Niemcy byli hitlerowcami. Tak właśni charakteryzowane są w omawianych relacjach obie strony. Tak jest „zapamiętany" ten moment. �38 HALINA G E R L I C H Realny kontakt Polaków i Niemców - nosząc znamiona wielkiego „wy­ roku historii", tego, że „Bóg tak chciał, i tak miało być" - sprowadzał się jednak każdorazowo, „gdy przejmowano niemiecki dom", do szczególnego rodzaju dramatycznej interakcji. Interakqi, której charakter był uzależniony od cech osobowościowych obu stron. „Bo to naprawdę wszystko zależy od ludzi, jacy są, bo są dobrzy, to jest i dobrze. A jak kto głupi, to potem wiadomo jak jest". Duże znaczenie dla realnego przebiegu tego spotkania miało to, że wieś N. była w owym czasie zasiedlona zwłaszcza przez kobiety, dzieci i starusz­ ków. To łagodziło potenqalne konflikty, choć mogło rodzić inne. „Człowiek wchodził to takiego domu i widział te zastraszone kobiety, te dzieci, tak nie widział już w nich hitlerowców. No bo jak mógł widzieć. I złość mijała". Jednak owo wejście do niemieckiego domu nie zawsze następowało w sposób bezkonfliktowy. Bo były one, jak to mówią mieszkańcy wsi, „przez Niemców bronione". Wspomina się takie oto wydarzenia: „Przyszedł akurat sołtys i mówię: «Sołtysie, mamy skierowanie do was». Sołtys spoj­ rzał i mówi: «Wiem, dzwonił wójt z Zabkowic». Sołtys wyznaczył dom, wyznaczył nam dom, ten co teraz B. zamieszkują. Chcemy wejść, a tu Niemki, bo tam same kobiety mieszkały, zamknęły się i nie chciały wpuścić. L. tłumaczył im, że to nic nie da, bo on, a właściwie ja, mam to zgłoszenie. Nic. Cisza. To krzyczymy. W końcu ustąpiły. Ale długo to trwało [...]". Niewątpliwie od chwili przekroczenia progu nowego domu rozpoczynało się w rozumieniu informatorów to „nowe na Zachodzie, polskie życie". Rozpoczynał się okres realnego zasiedlania nowej przestrzeni. Nie wchodząc w szczegóły, w pierwszym etapie charakteryzował się intensywnym jej poznawaniem, co nas tu nie interesuje, oraz jej „oswajaniem". Stanisław Kolbuszewski tak o tym pisał, choć sam proces analizował na przykładzie innego, nie-chłopskiego środowiska: „Człowiek nie może żyć na stałe wśród obcych, nie może żyć wieczną świadomością tymczasowości i bez wsparcia się o przeszłość i tradycje; życie dopiero wtedy znamion trwałości nabiera, gdy się ma własny dom, gdy się jest «u siebie». A «u siebie» znaczy mieć nie tylko materialne rzeczy, ale swoją własną atmosferę duchową. Tę atmosferę trzeba było dopiero stworzyć [...]" (S. Kolbuszewski 1946, s. 2). We wsi N . ten proces „oswajania" na początku dotyczył pomieszczenia, które rodzina otrzymywała. Potem zaś stopniowo „oswajano" dom miesz­ kalny, zabudowania gospodarskie, obejście, a wreszcie następować zaczął zbiorowy proces nasycania całej przestrzeni „swoimi znakami", znakami, które jednoznacznie określano w kategoriach narodowych. W historiach życia mówi się: „Były to nasze polskie znaki na tej niemieckiej ziemi. Słupy jakieś, które Polskę tu głosiły". A należało tak postępować, bo wokół „pełno było Niemców", zewsząd przenikał „niemiecki duch". Oto jak mówi osadnik z wsi Gródek nad Dunajcem (woj. nowosądeckie): „Niemców było pełno, wszystkie domy zamieszkałe przez rodziny niemieckie. To byli prze­ ważnie inwalidzi, dziadkowie i dzieci. Mężczyzn w sile wieku było mało, bo �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 39 pewnie wyginęli na wojnie. Ich się tak nie bano, ale obok we wsi rzucano wtedy ulotki: «Wyjezdzajcie Polacy, bo później będzie za późno, nie zdąży­ cie na pociągi i was Niemcy pozabijaja». Różne więc były powody, aby „oswajać" nową przestrzeń, demonstrować ową „siłę polskości", o której w relacjach autobiograficznych tak wiele się mówi. Owa przestrzeń była intensywnie „oswajana" nie tylko z tego powodu, że jawiła się jako obca etnicznie, ale także dlatego, że była obcą w wielu innych wymiarach. Wieś N . , podobnie jak wiele innych wsi na ziemiach Zachod­ nich, stanowiła przed polskim zasiedleniem także „określone środowisko geograficzne, posiadające podstawowe wyposażenie materialne: układ pól, łąk, pastwisk, ulic, ogrodów, zagród z ich zabudowaniami i pewnym wypo­ sażeniem technicznym. Wszystko to stanowiło potencjalnie zdecydowane warunki życia nowych osadników, po prostu określone formy ich material­ nego bytu" (Burszta 1965, s. 51). Na początku podstawowe znaczenie miał jednak ów etniczny wymiar nowej przestrzeni. Pierwszy kontakt z fragmentem nowej przestrzeni, pojmowanym czę­ ściowo jako już swoiście własny, dotyczył zasiedlanego domostwa. „Weszli­ śmy. Sołtys (już Polak - przyp. HG) wszedł razem z nami. Kazał im (to jest niemieckim właścielkom - przyp. HG) zagrzać wody, żebyśmy się mogli umyć. Ta Niemka nagrzała wody, umyliśmy się i zaczęło się nowe życie". Dla niektórych to pierwsze mycie miało charakter wręcz obrzędowy. W tym momencie następowało bowiem jakby zmycie znamion świata, który się opuściło. Był „swoim" światem, ale zarazem światem, który trzeba było pożegnać. Trzeba było z nim zerwać, aby móc żyć „na nowo". Jednocześnie jednak musiał być zachowany w pamięci, bo to umożliwiało egzystencję w nowym środowisku. „To człowieka męczyła ta nostalgia. Ale się mówiło, że trzeba z tym skończyć. Myśleć trzeba o nowym, a tamto tkwiło, ale były nowe obowiązki [...]. To przez to ciężko człowiekowi było [...]". Ten początkowy okres zasiedlania wsi N . jawi się też niekiedy jako czas niezwykły, niecodzienny, swoiście nawet świąteczny. Z całą pewnością zaś inauguracyjnym działaniem w „nowym domu" było działanie polegające na swoistej jego sakralizacji. Była ona jednak pojmowana jakby w dwóch wymiarach: religijnym i „rodzinno-sentymentalnym". Początek był w zasadzie zawsze taki sam. „Na ścianie trzeba było powiesić te swoje święte obrazki, co się przywiozło, obrazy święte, krzyż". W związku z tym mówiono: „Jak się to zrobiło, to było wiadomo, że jest już jak w domu. No, a najważniejsze było, że się już modlić można. Miało się już Boga. Wyraźnie też należy zaznaczyć, iż na początku polskie rodziny uzyskiwały w niemieckich domach jeden przydzielony pokój. „W nim zaczynało się to nasze życie. Dlatego też ważne było, żeby swoje święte rzeczy w nim pozawieszać". Szczególne zaś znaczenie miały owe działania w przypadku „Kresowiaków". Organizowali oni, wzorm stron rodzinnych, tzw. święte kąty (patrz пр.: Staszczak 1963, s. 34). „Bardzo też ważne było, żeby swoje pamiątki rodzinne powiesić na ścianie [...]. To robili i my (czyli „Kresowiacy" - przyp. HG), jak i ci �40 HALINA G E R L I C H z Centrali. Bo się chciało mieć tu jak w domu. Zdjęcia to przypominały. Było jak w domu, choć to jeszcze dom nie był". Specyfikę tego działania, przynajmniej w części środowiska, odzwierciedla następująca opinia: „Jak już wisiały zdjęcia, czy przykładowo jakieś pamiątki rodzinne, to było jakby ci zmarli to nowe miejsce święcili". Żyjący wprowadzali ich wizerunki do nowej przestrzeni próbując zmarłych włączyć w swoisty proces przejęcia nowej przestrzeni. Niekiedy „oswajanie" nowej przestrzeni wiązało się z pewnymi działania­ mi mającymi charakter „gwałtu symbolicznego". Chodzi tu o nieraz bardzo rygorystyczne usuwanie, a nawet niszczenie pewnych pamiątek niemieckich. „Wziołem ten ich obraz i rzuciłem za szafę. Może się i rozbił, może na pewno [...]. Swoje, znaczy nasze powiesiłem. Nie mogłem patrzeć na to ich zdjęcie, na te niemieckie mundury [...]". Szczególny przypadek, niewątpliwie nieodosobniony, zawarty jest w jed­ nej z relacji autobiograficznych: „Wisiały tam krzyże, w tych domach, ich niemieckie krzyże. Bo to katolicy byli [...]. A mnie to drażniło, bo u nas też wisiały. Krzyż jak krzyż. Pan Jezus jest dla wszystkich. Ale to bolało po tych wszystkich latach poniewierki. Zdjąć bym nie zdjął. Swojego my nie mieli to z Centrali mi dali i ten powiesiłem. I już było inaczej, bo swój Chrystus wisiał u nas [...]". Nawet prozaiczne, na pozór nic nie znaczące gesty i działania nabierały w tym czasie szczególnego, wręcz symbolicznego znaczenia. „Jak weszliśmy do tego naszego pałacu, jeden pokój to był, to na gwoździu spodnie swoje powiesiłem, zwyczajnie je powiesiłem, bo u cudzego swoich spodni się nie wiesza, tylko u siebie". To były jakże różne, wyraźnie zindywidualizowane gesty i działania, które charakteryzowały się pewną prawidłowością. „Każdy po swojemu robił, a jednak tak samo". To stwierdzenie wydaje się odzwier­ ciedlać tę tendencję. Proces „oswajania" nowej przestrzeni, konkretnych jej fragmentów nie zawsze przebiegał w sposób spontaniczny i gwałtowny. Był również swoiście uwikłany we wspomnienia przestrzeni, które zostały opuszczone, obojętne czy przymusowo, czy „za chlebem", lecz z całą pewnością owo ciążenie nostalgicz­ nych obrazów „ojcowizny" było silniejsze w przypadku „Kresowiaków". Informátorka ze wsi Tołstobaby (dawne województwo tarnopolskie) tak o tym mówi: „My ze sobą przywieźli krowę, zboże i obrazy od I komunii świętej; różne święte obrazy - małe i duże. Mebli nie. Obrazy my zaraz wieszali na ścianach pokoju, który my na początku dostali. To my mieli taką swoją małą cząstkę co nam przypominała nasz dom. A znów w oborze my mieli swoją krowę. Ile razy człowiek zaszedł do stajni, do swojej krowy, żeby ją pogłaskać, to przez tę krowę człowiek wspominał swoje strony rodzinne. Głaskało się, a łzy same się cisnęły do ócz". Odwołując się do tej relacji i wielu innych można powiedzieć, że pamięć stron rodzinnych, choć była przepojona silną nostalgią, to jednak właśnie tak ukształtowana ciążyła nad nową rzeczywistością stwarza­ jąc szansę jej okiełzania, zgodnie z potrzebą. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 41 Stopniowo proces „oswajania" nowej przestrzeni ulegał poszerzeniu. Na początku dotyczył „własnego pokoju", potem domu, jeszcze wspólnie zamiesz­ kałego z Niemcami, potem obejścia, całej zagrody, „tego, co przed zagrodą", i dalej „gdzie się dało to się znaczyło, że to swoje, a nie cudze". Na początku były to swoiste, jak to określa jeden z informatorów, „nasze polskie wyspy". Często zresztą ów proces zaznaczania swojej obecności, „oswajania" nowej przestrzeni przyjmował charakter znamiennej manifestacji polegającej na skupieniu w konkretnych miejscach narodowej symboliki. Ale bywało i tak, że poprzez konkretne hasła próbowano ogłosić światu to, co się stało na Ziemiach Zachodnich. Henryk Worcell w znakomitej powieści Najtrudniejszy język świata również o tym wspomina kiedy opisuje salę wiejską, w której odbywały się zabawy. Otóż pewnego dnia nad sceną zawisły „czerwono-białe szarfy z bibuły i wielki napis: JESTEŚMY U SIEBIE - patriotyczny pomysł porucznika Stopki" (Worcell 1975, s. 23). Tak postępowano wielokroć. Trud­ no jednak określić czy tego rodzaju napisy były manifestaba przekonania i pewności, czy też bezsilności i bezradności. Trudno odpowiedzieć, ale tak postępowano. Zresztą w owych pierwszych tygodniach, miesiącach, a nawet latach Ziemie Odzyskane były nasycone różnymi hasłami. Tak działo się zarówno w sferze propagandy, jak i w sferze spontanicznych działań oddol­ nych. Znane później hasło: „Byliśmy, jesteśmy, będziemy" znajdowało różne lokalne uzasadnienia, swoją konkretną argumentację: „Tu jest Polska", „Nigdy nie opuścimy naszej ziemi". To było zrozumiałe, skoro było oczywiste, iż: „Ziemia dolnośląska jest piastowską", a „Wrocław zawsze był polski". Elżbieta Nowakowska słusznie pisze, iż „Krzewienie w społeczeństwie poczu­ cia więzi emocjonalnej z Ziemiami Odzyskanymi miało pomagać osadnikom w wiązaniu się z nową «ojczyzna prywatna». Okres ten wpłynął w poważnym stopniu na kształtowanie się podstawowych stereotypów, które funkqonuja w świadomości historycznej społeczeństwa po dzień dzisiejszy" (Nowakowska 1981, s. 447). Właśnie w owym czasie ukształtowały się przekonania trwające do dziś wśród mieszkańców wsi N . dotyczące przykładowo zarówno swojej ziemi, jak i pobliskiej ziemi kłodzkiej (patrz np. Gładkiewicz 1987, s. 134). Szczególną formą „oswajania" przestrzeni i manifestowania polskości były również takie działania: „Tu niedaleko, na tym rozwidleniu w naszej wiosce myśmy po przybyciu niedługo krzyż postawili. Taki duży krzyż i był na nim napis dany: «Bogu - Polacy». To było na pamiątkę tego, żeśmy tu szczęśliwie dotarli, i tu żyjemy, i będziemy [...]". IV Proces „oswajania" nowej przestrzeni, częściowo tu przedstawiony to jednak tylko pewien szczególny aspekt szeroko rozumianego, jak się to okre­ śla „zagospodarowywania" Ziem Zachodnich. „Jak wszędzie na Zachodzie tak i w naszej wiosce zagospodarowywali my wszystko, bo to już nasze �42 HALINA G E R L I C H było [...]. Zaczęło sie dla niektórych zaraz po wojnie [...]. I tak pomału w te ziemie żeśmy korzenie zapuszczali [...]". Ten szczególny proces wrastania Polaków w nową rzeczywistość był wielekroć podejmowany w pracach naukowych, w publicystyce, także w prozie i poezji. I chyba właśnie wizje poetyckie zdają się najtrafniej oddawać jego specyfikę. Przykładowo, Edward Kozikowski, współtwórca życia kulturalnego na ziemi dolnośląskiej, w wierszu „Słowo Śląsk mi się rzekło" tak pisał: „Śląsku, Ojczyzno moja, w twych ramach tkwiący Oddycham łąk bezmiarem, nurtem wód twych tętnię i cały wrastam w ciebie, z miesiąca na miesiąc jak jodła, która soki z ziemi czerpie skrzętnie I tak pozostanie [...]" (Derda 1990, s. 123). Lecz ów proces „wrastania" w nową rzeczywistość nie przebiegał cał­ kowicie bezkonfliktowo. Trudno ze względu na ramy tego studium omówić całokształt zagadnień. Dlatego też zaznaczmy, że w sensie ogólnym wizja omawianego okresu koncentruje się zwłaszcza wokół pewnego w miarę określonego zespołu zagadnień. Odwołując się do typowych określeń są to: - „Trudna sytuacja wszystkich, którzy tu przybyli..." („Na początku było tu trudno. Bo to nawet nie można powiedzieć o co chodzi. Po prostu było ciężko i przez to co było w wiosce, i co z zewnątrz dochodziło [...]"); - „Napady różne, rozboje i kradzieże były..." („Było tych napadów wiele, różni robili [...]"; „Co jakiś czas były napady w wiosce, co 2 albo 3 tygodnie w nocy. Nikt nie wiedział kto napada. Napadali przeważnie na końcu wsi [...]. Napadali na Niemców i na Polaków. A najgorzej było jak sie okazało, że to Ruski byli, bo to tak było, żeśmy ich przyłapali. Patrzymy, a tu Rusek [...] jeden trzymał Niemkę za włosy, a drugi pakował rzeczy do poszwy. Rusek mówi: «My Polaków nie tykamy, a to Niemcy». My jednak z pomocą sąsiadów, bo już sie zbiegli, przepędzili ich [...]"); - „Niepewność była wielka między ludźmi, czy politycy coś już nie zmienią, tak jak wpierw to w Jałcie i Poczdamie zrobili [...]" („Ludzie sie bardzo bali, niepewni byli. Każdy myślał, że być może to wszystko jest tymczasowe [...]. To chłopy sie spotykali po domach i o tym politykowali"; „Niepewność była wielka. Ludzie nadsłuchiwali ze świata czy znów dalej wędrować nie będzie trzeba. Tak było długo [...]"); - „Była też wielka obawa przed jakąś nową wojną" �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 43 („Było tak, że się wiedziało, że wszystko jak w kotle sie gotuje. To się zaraz nowa wojna mogła zacząć. A my ich już przeżyli. No bo polsko-niemiecka, i polsko-sowiecka, i sowiecko-niemiecka, i potem ta sowiecka z nami, i światowa była, to ludzie w tym wyrośli i tą wojną byli prze­ niknięci"; „Bali sie też ludzie wojny z Niemcami. Słyszało się, że wojsko jeszcze wielkie mają. Nawet niektórzy mówili, że się niedaleko po lasach kryją. Oni mogli zacząć i dalej byłaby nowa wojna [...]"); - „Problemy wielkie były, bo tej nowej ziemi ludzie się musieli uczyć, wszystkiego i przyrody i gospodarki, i ludzi...** („Było ciężko, bo wszystko nowe. Jak tu zacząć? jeden tak drugiego pytał. Maszyny były takie, że człowiek w życiu nie widział [...]. Nie było też wiadomo, jak żyć z innymi, a najbardziej z Niemcami [...]"; „Jak teraz mówią inni o tym, co było z nami w tamtym czasie to wiadomo, że mówią 0 naszych trudnościach z przyzwyczajeniem. Mają rację. Nie umieliśmy na początku nauczyć się tej nowości, na którą nas los skazał. Ale się jakoś to zrobiło, z dnia na dzień, bo żyć trzeba było [...]"); - „Była wielka dyskusja i obserwowanie Niemców, jacy są, co jedzą, jak się ubierają i pracują...*' („Wszyscy my sie patrzyli na tych Niemców, całymi dniami, bo się z nimi pod jednym dachem żyło. Nad tym wszystkim myśmy się dziwowali, no bo wszystko było inne"; „Na co dzień to niby się od nas nie różnili. Ale chodzili w kapeluszach i w rękawiczkach w niedziele i święta [...]. Niemiec też punktualnie o 12 w południe kończył robotę w polu. Wieczór, gdzieś około 6 kończyli zawsze, choćby była jedna skiba, to zostawili to na drugi dzień. To było u nich bardzo ciekawe i o tym się mówiło"; „O 6 wieczór to u nich było po robocie, myli się i odpoczywali, bo mieli swoje godziny do roboty, jedzenia 1 odpoczywania"; „A jedli też inaczej. I się ludzie dziwowali. Na śniadanie taka milch-zupa z grysikiem, albo z czymś, dalej ziemniaki w mundurkach, trochę białego sera, do tego masło"; „A na niedzielę to gotowali sobie królika, albo bili gołębie. Z podróbek to Niemka zrobiła zupę np. krupnik, na drugie kluski, kompot, najlepiej z agrestu, czereśni, ale to było ze słoików [...]"; - „Wspólne życie Polaków i Niemców..." („To nie można powiedzieć tak prosto; różnie było i dobrze i źle, jak to między ludźmi, jedni do drugich miłości na pewno nie czuli, no bo jak czuć mogli. Było w zgodzie, ale niekiedy Niemcom też nie łatwo przy nas Polakach było [...]"; „To się wie, że było po wojnie. Niemcy krzywo patrzyli na Polaków, a my chcieliśmy już do roboty tu wszystko mieć dla siebie. Było jak było, łatwo na pewno nie było, ale bijatyk między Polakami i Niemcami nie było"; „Ja się z nimi spotykał, inni też. Ale większość sie trzymała z daleka [...]"); �44 HALINA G E R L I C H - „Stosunki miedzy Polakami różne na początku były, bo ludzie zewsząd do wioski przyjechali..." („Wiadomo ludzie młodzi byli, z różnych stron. Między swoimi się przez to żyło, to znaczy krajanami. My Kresowiaki razem żeśmy się trzymali, oni z Centrali razem. Ale na zabawach już było w gromadzie"; „Ludzie jednak, choć wszyscy Polacy, to jednak patrzyli na innych, obserwowali ich. Szukali co w nich podobne, a co inne, bo każdy chciał wiedzieć"; „Ale było też, że ci bardziej krewcy [...] to się między sobą na zabawach bili [...]"; „Życie było naznaczone na początku tym, skąd kto jest, czy zza Buga, czy z Centrali, czy spod gór. A już najwięcej się miało zaufanie jak był ktoś z tej samej wioski, czy okolicy. Był swój, i do niego się miało pewność [...]"); - „Było też to nasze na początku uczenie się nowych warunków życia..." („Człowiek przyjechał tu na Zachód i inny świat zobaczył. Te domy, te stodoły, jeszcze te maszyny. Nawet nie było wiadomo, co do czego jest [...]. Ziemia też była inna niż u nas na wschodzie [...]"; „Klimat był inny, góry były, wiatry inne, deszcze inaczej tu padały. To wszystko trzeba było wi­ dzieć, bo jak bez tego gospodarzyć"; „Ludzi dziwota brała, bo tu prąd elektryczny był, a u nas co my tu przyjechali, to kto go na wsi widział [...]"; - „Długo ludzi tęsknota żarła za stronami rodzinnymi, nawet tych, co pamiętali, że u nich banderowcy mordowali..." („Było niełatwo. Tu się żyło, a tęsknota brała za domem rodzinnym. Najbardziej nas, co wiedzieliśmy, że Rusek nas już nie przyjmie, że to już zabrał [...]"; „Myśmy myśleli o tym co za nami i żal serce ściskał, bo dom co dopiero tam wybudowany my zostawili, ale jak się przypomniało co Ukraińcy z nami zrobili, to człowiek był szczęśliwy, że jest tu spokój"; „My osadnicy też myśleli, o naszych wioskach, ale już nie tak jak ci zza Buga, bo ich z domem granica rozdzielała, a my zawsze do domu jechać mogli [...]"). Wśród eksponowanych problemów jeden zdaje się mieć szczególne zna­ czenie. Chodzi o o tzw. polskie świętowanie, o którym mówi się wyraźnie nie tylko w polskich relacjach autobiograficznych mieszkańców wsi N . , ale również w relacjach niemieckich, co znajduje swe odzwierciedlenie w litera­ turze także tej, dotyczącej interesującego nas obszaru (Bógner 1982, s. 257-258). Obok problematyki stosunków polsko-niemieckich w latach 1945-1946 jest to z całą pewnością jeden z bardziej intrygujących i kont­ rowersyjnych tematów badawczych. Dlatego też spróbujmy zwrócić uwagę na pewne jego aspekty. Mówi „Kresowiak", mieszkaniec byłego woj. stanisławowskiego: „Za­ częli ludzie zjeżdżać z różnych stron do wioski. Bawili się razem, razem pili bimber. Schodzili się u jednego, to u drugiego, politykowali zawzię­ cie [...]. No i stopniowo, pomalutku zasiedlali wszystkie domy, dookoła [...]. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 45 W kwietniu (1946 roku - przyp. HG) też nas na koniec Niemcy opuścili. Do czasu ich wyjazdu, co tu ukrywać Niemcy wszystko robili, a my odpoczywali po wojnie [...]". „Centralak" z byłego woj. krakowskiego tak zaś to określa: „Ludzie tu przyjechali po wojnie, wymordowani, wy­ męczeni, wygłodniali. I mieli też w sobie tą całą niemiecką pogardę, co nas skazała na poniewierkę. Szczęście ludzie ogarnęło. Wojna się skończyła, człowiek sie uratował, to chciał żyć [...]. I przez to też leżeć brzuchem do góry, na niebo patrzeć, trawę podgryzać i odpoczywać, a wieczorem bimberek i zabawa [...]". Tak było do czasu. Te dwie wypowiedzi to sygnalizacja niezwykle złożonego zjawiska spo­ łecznego, które jest prezentowane w większości relacji autobiograficznych. Jego ogląd, sposób widzenia i komentowania, to szczególna cząstka wizji lat 1945-1946, wspólnego bytowania Polaków i Niemców. Zjawisko, co zaznaczyliśmy, znalazło swoje odzwierciedlenie w literatu­ rze niemieckiej, także tej dotyczącej interesującego nas obszaru. I tak przy­ kładowo Josef Bógner w pracy Heimatchronik der Pfarrgemeinde Baumgarten, odwołując się do relacji byłych mieszkańców parafii wręcz wskazuje na wyraźną skłonność Polaków do różnych uciech i zabaw. Natomiast ówcze­ sny proboszcz ks. J. Mikulsky twierdzi, że zachowanie przybyszów było naganne, stąd ów okres nazywa „czasem wielkiej rozpusty" (Bógner 1982, s. 257). Autor monografii jednoznacznie dowodzi, iż Polacy po przybyciu do wsi N . pili nadmierne ilości wódki. Twierdzi, iż we wsiach całej parafii działało wiele bimbrowni. Polacy też na bieżąco ubijali hodowane przez Niemców zwierzęta. Bógner przywołuje dwa hasła, które jego zdaniem okre­ ślały wtedy postawę przybyszy. Pisze: „Nach dem Motto: «Jetz ein Jahr Feiertag» und «jetz ich Chef, du arbeiten» [...]." (Bógner 1982, s. 257). To, że Niemcy postrzegali Polaków jako tych, którzy ówczesny czas pojmowali jako święto, siebie jako szefów, Niemców jako robotników, zdaje się tkwić mocno w niemieckiej świadomości. Warto zaznaczyć, że to niezwykle złożone zjawisko znajduje również swoje częściowe odzwierciedlenie w literaturze polskiej, także etnograficznej. W jednej z prac autorka wręcz stwierdza, że Śląsk zasiedlali „zazwyczaj młodzi ludzie traktujący wyjazd na tzw. Zachód jako rodzaj przygody, w wyniku której stali się posiadaczami ziemi, zabudowań gospodarskich, inwentarza itp." (Gołubkow 1988, s. 318). Z całą pewnością Ziemie Zachod­ nie zasiedlali ludzie młodzi, lecz trudno motywacje związane z zasiedlaniem tej przestrzeni redukować tylko do przygody. Zjawisko jest bardziej złożone, co zresztą wyraźnie odzwierciedla większość relacji autobiograficznych: „Ludzie tu jechali z bardzo różnych stron. A było to po wojnie. Żyli przez te sześć lat w ciągłym strachu. U nas na Wschodzie każdego dnia było niespokoj­ nie, to mordowali nas, to palili. Jedzenia coś w domu było, to zawsze ktoś chciał dla siebie [...]", „Ludzie dość mieli tego wszystkiego, a potem nagle okazało się, że te niemieckie pieroństwo zostało pokonane. I my przyszli do wioski. No i jak w życiu - radować się człowiek chciał. Niekiedy za bardzo, �46 HALINA GERLICH ale po tych latach wojny. A młodość też się chciała wyszumieć [...]. Ale Boga ludzie w sercu mieli, choć na początku księdza polskiego nie było, tylko Mikulsky, Niemiec, ale przyznał się, że ojca miał Polaka. On się już Niemcem czuł. Ale prawdziwie było tak, że przez pierwszy czas ludzie tu mocno się bawili, może się nawet bali, że znów zawierucha jaka będzie [...]". W czym wyrażało się owo „polskie odpoczywanie"? Przede wszystkim w swoistym jakby świętowaniu. Zresztą to pojęcie jest w niektórych „histo­ riach życia" przywoływane. Co więc było treścią owego świętowania? Z całą pewnością afirmacja życia. „Ludzie się radowali, że przeżyli, że życie przed nimi. Radowali się, że żyją, że żyją ich najbliżsi". W rezultacie ta swoista erupqa afirmacji życia prowadziła do afirmacji różnych jego aspektów. Idąc tropem myśli bachtinowskiej (Bachtin 1983) można zau­ ważyć, iż szczególną rolę odgrywać zaczęła wielowymiarowa cielesność, wyraźna nadkonsumpcja, alkoholizowanie się, wreszcie „rozbujała wol­ ność". Było to zrozumiałe, bo skończyło się zagrożenie życia. „Trwała wojna to groziła śmierć [...]. A chodziła ta pani ciągle, tańcowała, gdzie popadnie. To już człowiek myślał, że śmierć jest na tym Bożym świecie ważniejsza niż życie [...]". Kiedy więc skończył się realny czas panowania śmierci oczywista i konieczna zdawała się być afirmacja życia. Mówi się w wielu relacjach: „Życie ma swoje prawa. Była wojna to i było wojennie, i śmierć była. Jak się wojna skończyła to nastał czas, że się zaczęło myśleć o czym innym [...]. Wszystko się zaczęło od nowa, ludzie sie żenili, dzieci mieli, chrzciny były [...]". Ów czas postrzegany jest w efekcie jako czas niezwykły, jakościowo odmienny od czasu wojny, a więc sytuacji ekstremalnej, jak i banalnej, powtarzalnej codzienności. Wyraźnie podkreśla się nawet, iż był to czas „uroczysty", „podniosły", „historyczny", także „niczym święto jakie". Eks­ ponowane są też typowe dla tak pojmowanego czasu jego swoiste atrybuty. Są to: próżnowanie („Niektórym ludziom sie robić nie chciało, jak diabeł od niej uciekali [...]")> ludyczność („Co tu dużo gadać, był to czas, że ludzie lubili sie bawić, zabawy sie robiło po domach, i jak tam wyszło"), ucztowa­ nie („Jadło się wtedy, bo było. Jeden, drugi do Niemca poleciał, kazał zabić i było jedzenie. Niczym na święta [...]")> alkoholizowanie się („Przyznać trzeba, że ludzie dużo pili. To się aż Niemcy dziwili [...]"). Prezentacja tego zjawiska, także w przywołanej pracy Josefa Bógnera, sprowadza się do opisu cech zewnętrznych. Tymczasem powinno ono być analizowane w całej złożoności ówczesnych uwarunkowań politycznych, społecznych, interetnicznych wynikających z realiów lat wojny i okupaqi, kulturowych i psychologicznych. Pomijanie tego kontekstu prowadzi w efek­ cie do uproszczeń, lub wręcz jest przejawem mityzacji lub ideologizacji problemu. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 47 Horst Bienek to nie tylko znakomity niemiecki pisarz, ale również reprezen­ tant pokolenia, które po I I wojnie światowej skazane było na opuszczenie - jak się to działo w tej części Europy - stron rodzinnych. W przypadku autora Die erste Polka był to Górny Śląsk. W kilkadziesiąt lat po tym wyjeździe w sentymentalnej podróży do przeszłości Brzozy i wielkie piece pisał, że „Dzieciństwo jest jak palimpsest. Odnajduje się obrazy, słowa, fragmenty (Bienek 1991, s. 6). Tylko już nie wie się dokładnie z czym były związane, czego dotyczyły, do czego przynależały, albo wie się nader mało. Zaś młodość postrzega jako czas, który jawi się każdemu wspomnieniami gwałtownymi i zdumiewającymi, i dopiero dystans tworzy w jej obrazach ład." A jak jest w analizowanym przypadku? Wydaje się, że przedstawione „historie życia" zawierają obie, tak przecież odmienne tendencje. I dodać tu trzeba, że ujawniają się nie tylko w zasygnalizowanych perspektywach czaso­ wych. Są raczej elementami pamięci. Nieuświadomiona i uświadomiona nieokreśloność i nieostrość widzenia przeszłości współgra z przekonaniem, że „tak właśnie było, nie inaczej". Podkreślamy ten fakt, bo obrazy minionej rzeczywistości, zwłaszcza w ostatnich latach, i ten problem staraliśmy się przedstawić, nie są już stabilne i jednolite. Zwłaszcza zdaje się pryskać heroiczny mit o historycznej misji osadników na Ziemiach Zachodnich, co jednak nie osłabia przekonania, że właśnie tam , jest nasz dom". Straciły natomiast swój sens argumenty ideologiczne, a polityczne, pozbawione zwłaszcza treści nacjo­ nalistycznych, nabrały innego znaczenia. Swój sens zyskał patriotyzm wyrażany w prostych słowach codzienności: „U nas na Dolnym Śląsku...". LITERATURA B a c h t i n M.M. 1983 Dialog, język, kultura. S. Czaplejewicz, E . Kasperski (red.), Warszawa. B e ł z a S. 1902 Na Śląsku polskim. (Wrażenia i spostrzeżenia), Kraków. B e d n o r z Z. 1946 a Jeszcze nie wyzwolone, „Odra", nr 1, s. 1-2. 1946b Śląsk wierny Ojczyźnie, Poznań. Bienek H. 1991 Brzozy i wielkie piece. Dzieciństwo na Górnym Śląsku, Gliwice. B ó g n e r J. 1982 Heimatchronik der Pfarrgemeinde Baumgarten. Kreis Frankenstein - Schlesien, Bad Oeynhausen. Brożek L. 1947 Bibliografia Śląska za lata 1945-1946, „Zaranie Śląskie", z. 1 - 2 , s. 83-111. B u r s z t a J. 1965 Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicznych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich, „Etnografia Polska", t. 9, s. 41-60. C h a ł a s i ń s k i J. 1965 Wstęp, [w:] Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i Studia. Tu jest mój dom. Pamiętniki z Ziem Zachodnich i Północnych, wybór i opracowanie: �48 HALINA GERLICH J. Chałasiński, B. Gołębiowski, E . Jagiełło-Łysiowa, F . Jakubczak, t. 2, War­ szawa, s. 3-65. C z a p r a n W. 1988 Problemy adaptacji i integracji kulturowo-społecznej współczesnej dolnośląskiej wsi, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 297-316. D a v i e s N. 1991 Boże igrzysko. Historia Polski, t. 2, Kraków. D e r d a S. 1990 Przypisany tej ziemi... (Edward Kozikowskt), „Zaranie Śląskie", z. 1-2, s. 104-133. D o l a t a B. 1985 Wyzwolenie Dolnego Śląska w 1945 г., Wrocław. G i z a A. 1991 Życie jako opowieść: analiza materiałów autobiograficznych w perspektywie socjo­ logii wiedzy, Wrocław-Warszawa-Kraków. G ł a d k i e w i c z R. 1987 Sesja naukowa „Tysiąc lat Kłodzka", Zeszyty Muzeum Ziemi Kłodzkiej, t. 2, Kłodzko. G o ł u b k o w M. 1988 Społeczne potrzeby funkcjonowania kultury na Dolnym Śląsku, [w:] Kultura ludo­ wa..., s. 316-326. Grabski J. 1945 Polska nad Nissą, Odrą i Pasłęka, b.m.w. H i e r o w s k i Z. 1946 Pisarze polscy na ziemiach Odzyskanych. (Odpowiedź na ankietę), „Odra", nr 34, s. 6. js [Sławiński J.] 1988 Reportaż, [w:] M . Głowiński, T . Kostkiewiczowa, A . Okopień-Sławińska, J. Sławiński, Słownik terminów literackich, Wrocław, s. 431 -432. Kloska G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, „Lud", t. 63, s. 113-127. Kolbuszewski J. 1985 Krajobraz i kultura, Katowice. 1988 Oswajanie krajobrazu. Z problematyki integracji kulturowej na ziemiach odzy­ skanych, [w:] Symbolika regionów. Studia etnologiczno-folklorystyczne, D . Simoni­ des (red.), Opole, s. 67-82. K o l b u s z e w s k i S. 1946 Kolumna duchów nad nami, „Odra", nr 42, s. 2. K o s s a k - S z c z u c k a Z.„ 1932 'Nieznany kraj, Warszawa. Kościk E. 1982 Osadnictwo wiejskie w południowych powiatach Dolnego Śląska w latach 1945-1949, Wrocław. Kusiak F. 1982 Osadnictwo wiejskie w środkowych i północnych powiatach Dolnego Śląska w la­ tach 1945-1949, Wrocław. L u t m a n R. 1947 Śląsk w życiu Polski - dawniej i dziś, „Kalendarz Polskiego Czerwonego Krzyża", s. 175-201. M a j k a J. 1971 Wpływ Kościoła na integrację kulturalną na ziemiach Zachodnich, [w:] Kościół na ziemiach Zachodnich, Wrocław, s. 135-149. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 49 Maleczyńska E. 1946 Z dziejów naszego Śląska, Wrocław. 1946 Sprawa i metoda, „Odra", nr 15, s. 1. M a t e r n i c k i J. 1990 Wieloksztaltność historii. Rozważania o kulturze historycznej i badaniach historiograficznych, Warszawa. M i s i a k W. 1967 Cechy kulturalne grup ludności osadniczej na Dolnym Śląsku w latach 1945-1949, „Acta Universitatis Wratislaviensis", t. 13, s. 161-181. 1989 Uwagi o kulturze i stylu życia społeczności wiejskich Dolnego Śląska, [w:] Wieś dolnośląska, E . Pietraszek (red.), Wrocław, s. 97-115. Moszyński K. 1947 Zadania etnografii w związku z zasiedlaniem Ziem Odzyskanych, [w:] Biuro Stu­ diów Osadniczo-Przesiedleńczych. 5 Sesja Rady Naukowej dla Zagospodarowania ziem Odzyskanych, 24 - 28 VI. 1947, Kraków, s. 28-30. Nowakowska E. 1981 Wiedza historyczna a kształtowanie się świadomości regionalnej na Pomorzu Szcze­ cińskim w latach 1945-1970, [w:] Świadomość historyczna Polaków. Problemy i metody badawcze, J. Topolski (red.), Łódź, s. 435-471. N.N. b.r.w. 1945 P] O Ziemie Polskie na Zachodzie, Poznań. Orzechowski K. 1971 Terytorialne podziały Śląska, cz. II, „Kwartalnik Opolski", nr 3, s. 74-91. P a w ł o w s k a J. 1968 Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 25, cz. 1 i 2, Wrocław. P a p e e S. 1946 Nowe tematy literackie Śląska, „Odra", nr 3, s. 4-5. Pietraszek E . 1989 Wieś Z. w woj. wrocławskim, [w:] Wieś dolnośląska..., s. 237-297. Piwarski K. 1947 Historia Śląska w zarysie, Kraków - Wrocław. P y z i k Z. 1945 Głuchołazy miłe miasto, „Odra", nr 9, s. 8. R a i n a P. 1994 Kościół w PRL, Dokumenty. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945-1989, t. 1, Poznań. Robotycki C. 1980 Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim. Studium etologiczne wsi Jurgów na Spiszu, Wrocław. R o s z k o w s k i W. [A. A l b e r t ] 1991 Historia Polski 1914-1990, Warszawa. Simonides D. 1988 Etnospołeczne potrzeby tworzenia się nowych regionów kulturowych na Ziemiach Zachodnich i Północnych, [w:] Symbolika regionów..., s. 29-43. Staszczak Z. 1963 Kształtowanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przy­ kładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego, Zeszyty Etnograficzne, Wrocław, 1.1, s. 9-79. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. S t r z e s z e w s k a - B i e ń k o w s k a D. 1946 List ze Szklarskiej Poręby, „Odra", nr 29, s. 6. �50 HALINA G E R L I C H Wanatowicz M.W. 1992 Społeczeństwo polskie wobec Górnego Śląska (1795-1914), Katowice. Wasilewski L. 1915 Śląsk polski, Warszawa. W e s o ł o w s k a H. 1989 Etnograficzne badania na Dolnym Śląsku w okresie XL-lecia PRL, [w:] Wieś dolnośląska..., s. 13-26. Worcell H. 1945 Gorący dzień w Heinzendorfie, „Odra", nr 11, s. 4-6. 1975 Najtrudniejszy język świata, Katowice. Wrzosek A. 1945 Nad Odrą i Nysą, Katowice. Z i e l i ń s k i A. 1974 Polskie podróże po Śląsku w XVIII i XIX wieku (do 1863), Wybór i opracowa­ nie..., Wrocław. Z i ó ł k o w s k i J. 1959 Ludność Ziem Zachodnich, [w:] Polskie Ziemie Zachodnie, Poznań, s. 135-152. HALINA GERLICH I M A G E S O F T H E W O R L D B Y G O N E - T A R N I N G OF WEST LANDS. ANALYSIS O F T H E ONE CASE IN T H E LIGHT OF AUTOBIOGRAPHICAL NARRATIONS Summary The article concerns a particular, short period in the history of a village community situated in the part of Silesia which was annexed to the Polish state territory after 1945 (formerly under German rule). The base of the author's narrative are individual biographies told, as spontaneously as possible by selected informants. The present inhabitants of the village settled there at the end of 1945 and the beginning of 1945, coming from different places in Central Poland as well as from the former Eastern Regions of Poland incorporated to the Soviet Union after 1945. The author's analysis is focused on the relatively short, first period, a little longer that one year. It concerns two crucial events in the villagers' lives: Leaving their previous places ("their small homelands") and settling down in new places turning them into new homelands. The approach to the problem has been determined by two factors: the author's theses and the specificity of people's spontaneous narratives. The main events presented as they were perceived of the autobiographies, in a particular, mystified way. Telling about abandoning their former abodes the respondents emphasized deliberate cultural destruction of familiar places, how they were stripped of the most important elements of local symbolic universe. The new places were, more of less consciously "familiarized" and endowed with material objects and symbols connected with previous, well-know homeland. The difference between people who re-settled voluntarily and deported forcibly was relevant for their attiudes. The most meaningful fragment of the narratives are quoted in extenso. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7bf55775254769a658133d75cce724a2.jpg ea3589d8739bd449f97eda3333b73159 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Obróbka drewna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; drewno ; tartaki ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia tarcie belek; przy maszynie stoi mężczyzna Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.4.1.1_01 drewno Lipnica Wielka okolice Nowego Targu rzemiosło tarcie drewna tartak tartaki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9d5968376cb165a938be4cf7c9ddc33.pdf 14db156f77c5014e310ad8a6d578afd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:609 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:558 Title A name given to the resource Obrona wartości i znaczenia jednostki w poglądach sufików (mistyków) islamu / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.265-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA MROZEK OBRONA WARTOŚCI I Z N A C Z E N I A JEDNOSTKI W POGLĄDACH SUFIKÓW (MISTYKÓW) I S L A M U Z pojęciem m i s t y c y z m u współczesnemu c z y t e l n i k o w i k o j a r z y się bierna postawa człowieka w stosunku do otaczającego go świata, p r o ­ wadząca do negacji wartości i dążeń ogólnoludzkich. Z p u n k t u w i d z e n i a n o r m i zasad współczesnego życia m i s t y c y z m oceniany jest negatywnie. W niektórych k r a j a c h , w których t r a d y c j e m i s t y c y z m u przetrwały do czasów współczesnych (np. I n d i a , Persja, T y b e t itp.), dość l i c z n i p r z e d ­ stawiciele tego światopoglądu są swego rodzaju plagą społeczną: n i e p o ­ dejmując żadnej działalności p r o d u k c y j n e j (utrzymują się głównie z jał­ mużny) oraz wzbudzając wciąż jeszcze podziw i szacunek okolicznej ludności — odciągają tę ostatnią od problemów i potrzeb współczesnego życia, utrudniając t y m s a m y m t a k m a t e r i a l n y , j a k i socjalny postęp ludności t y c h krajów. O ile j e d n a k dzisiaj słusznie oceniamy m i s t y c y z m n e g a t y w n i e j a k o światopogląd, który o d g r y w a już t y l k o hamującą rolę w r o z w o j u życia społecznego, o t y l e zasadniczo różna będzie jego ocena w okresie p o w s t a w a n i a i r o z w o j u tego k i e r u n k u , t o jest w Okresie śred­ niowiecza. W średniowieczu, k i e d y ogólne zasady życia i postępowania w i e r n y c h ustalone zostały ostatecznie w o p a r c i u o dogmatykę religijną, m i s t y c y z m był próbą wyjścia ze z góry u s t a l o n y c h schematów n a rzecz i n d y w i d u a l ­ nego k o n t a k t u człowieka z bogiem, co w prostej l i n i i prowadziło do za­ akcentowania w y s o k i e j wartości j e d n o s t k i z jednej s t r o n y oraz z a k w e ­ stionowania wartości d o g m a t y k i r e l i g i j n e j z d r u g i e j . W s z y s t k i e t e ele­ m e n t y występują ze szczególną wyrazistością w sufizmie (mistycyzmie) a r a b s k i m , będącym p r z e d m i o t e m rozważań niniejszego artykułu. M i s t y c y z m muzułmański posiada w i e l e cech wspólnych z m i s t y c y z ­ m e m chrześcijańskim. Oba t e k i e r u n k i łączy wspólny cel, j a k i m jest poszukiwanie osobistego, głębokiego k o n t a k t u z bogiem; wspólny jest także p u n k t dojścia n a j w y b i t n i e j s z y c h przedstawicieli m i s t y c y z m u m u - �266 ANNA MROZEK zułmańskiego ( I b n 'ArabT, 1165—1240) i chrześcijańskiego ( M i s t r z E c k h a r t , X I V w.) — panteizm. A l e n a g r u n c i e w s c h o d n i m m i s t y c y z m p r z y ­ biera t y m gwałtowniejsze, t y m bardziej skrajne f o r m y , i m większe jest oddalenie i absolutyzm A l l a h a . M a h o m e t — twórca r e l i g i i i s l a m u — zarówno w s w y m postępowaniu, j a k i w nauce przez siebie głoszonej pozostał w i e r n y pesymistycznej koncepcji świata charakterystycznej d l a współczesnych m u p l e m i o n k o ­ czowniczych. C i ostatni, żyjąc w w a r u n k a c h niezmiernie t r u d n y c h , w n i e ­ u s t a n n y m lęku przed siłami p r z y r o d y , którym nie b y l i w stanie się przeciwstawić, w i e r z y l i , że na życiu człowieka ciąży bezwzględne f a t u m . T e n f a t a l i z m l u b w i a r a w przeznaczenie przejęte zostały w całej r o z ­ ciągłości przez Mahometa, z t y m jednak, że uzyskały zabarwienie r e l i ­ gijne. Skoro wszystko podlega zmianom, a życiem l u d z k i m rządzi p r z e ­ znaczenie, sprawcą z m i a n i wydarzeń zarówno w odniesieniu do świata, j a k i samego człowieka — i t o w sensie a b s o l u t n y m — jest t y l k o i w y ­ łącznie A l l a h . D l a Mahometa A l l a c h jest a b s o l u t n y m władcą, siłą, która sprawuje władzę n a d w s z y s t k i m i rzeczami, włączając w to człowieka i jego działanie. Posiadamy dokładne ślady tego w K o r a n i e . Następujące przykłady są n i e l i c z n y m i w y b r a n y m i spośród w i e l u podobnych w swej w y m o w i e sur K o r a n u : „Fa i n n a A l l a h j a d a l l a m a n jaszá'a w a jahada m a n jaszá'a" (Bóg sprawia, że błądzi t e n , kogo on w y b i e r a , i p r o w a d z o n y jest t e n , kogo on w y b i e r a ) ; „Jakhalaga m a jaszá'a" ( T w o r z y o n , co zechce) ; „ W a l a k i n n a A l l a h jamanna'alá m a n jasza'a m i n ' a b a d a n " (Bóg udziela łaski błogosławieństwa k o m u chce spośród s w y c h s ł u g ) . T e n p u n k t w i d z e n i a w s w y m aspekcie teologicznym podkreśla abso­ l u t n y a u t o r y t e t boga wobec jego stworzenia, a w aspekcie e t y c z n y m sugeruje deterministyczne stanowisko w odniesieniu do działania l u d z ­ kiego. Zasady te zostały zaakceptowane przez wczesnych muzułmanów-Arabów w sensie dosłownym. Przenosząc n a A l l a h a absolutną władzę przypisywaną dotąd szejkom, b e d u i n i arabscy a k c e p t o w a l i n i e o g r a n i ­ czoną władzę i a u t o r y t e t A l l a h a , z czego wynikała teoria etycznego det e r m i n i z m u : bóg może uczynić wszystko, nawet t o , co jest n i e s p r a w i e d ­ l i w e i nierozsądne. A k c e p t o w a l i o n i również skrajnie f a t a l i s t y c z n y pogląd Mahometa, że człowiek n i e jest n i c z y m więcej, j a k b e z w o l n y m i n s t r u ­ m e n t e m w rękach A l l a h a . T a teoria, znana pod nazwą f a t a l i z m u a r a b ­ skiego, wyrosła na g r u n c i e i s l a m u (a p r z y n a j m n i e j podniesiona przez niego do r a n g i d o g m a t u w i a r y ) , stawia religię muzułmańską w rzędzie 1 2 3 1 2 3 Koran, Koran, Koran, X X X V , 7. X X X , 54. X I V , 10. �WARTOŠC J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKĎW 267 ideologii negującej wartość j e d n o s t k i i j e j działania nawet w dziele włas­ nego zbawienia. Jeżeli jednak t a k pojęte zasady i s l a m u zyskiwały sobie zwolenników wśród d z i k i c h szczepów arabskich koczowników, to już w p i e r w s z y m w i e k u e r y muzułmańskiej masowe p r z e j m o w a n i e zasad nowej r e l i g i i przez n a r o d y podbite, stojące na znacznie wyższym stopniu r o z w o j u k u l t u r a l n e g o od Arabów — u w a r u n k o w a n e zresztą koniecznością p o l i ­ tyczną, a nade wszystko ekonomiczną — powoduje narastanie prądów k r y t y c z n y c h , wykazujących sprzeczności tkwiące w K o r a n i e , l u b też wręcz o p o z y c y j n y c h w stosunku do panującej d o g m a t y k i i s l a m u . Do n a j ­ bardziej niebezpiecznych nurtów h e t e r o d o k s y j n y c h w obrębie i s l a m u należał właśnie s u f i z m . S u r o w y i s k r a j n y m o n o t e i z m islamu, wykluczający wszelkie pośred­ n i c t w o świętych, syna bożego, czy m a t k i bożej — powoduje wśród m u ­ zułmańskich sufików t y m silniejsze, t y m hardziej namiętne pragnienie znalezienia pomostu l u b spójni z odległym bogiem. Następstwem tego p r a g n i e n i a jest niezwykły r a d y k a l i z m poglądów wczesnych r e p r e z e n t a n ­ tów s u f i z m u , prowadzący nie rzadko do utożsamiania się t y c h ostatnich z bogiem. R a d y k a l i z m t e n jest również jedną z cech odróżniających s u ­ fików od reprezentantów średniowiecznej m i s t y k i chrześcijańskiej. I. GENEZA I ROZWÓJ SUFIZMU W końcu I I w i e k u e r y muzułmańskiej, t j . w I X w., p o j a w i a się po raz pierwszy nazwa sufi w odniesieniu do l u d z i , którzy p r o w a d z i l i s k r o m n y , ascetyczny t r y b życia, Nazwa sufi w y p r o w a d z o n a została od arabskiego w y r a z u : as-suf (wełna) i oznaczała l u d z i odzianych w wełnę, t j . osoby, które używały najbardziej prostego wełnianego odzienia, o d ­ rzucając wszelkie p r z e j a w y w y g o d y czy luksusu. S u f i z m rozwinął się najszerzej i najpełniej na gruncie p e r s k i m ; i t u t a j używano w odnie­ sieniu do mistyków określenia analogicznego: paszmina-pusz — odziani w wełnę. N i e k i e d y w y p r o w a d z a się również nazwę sufików od w y r a z u as-safa, co oznacza czystość. S u f i z m był częściowo p r o d u k t e m w p ł y w ó w h e l l e n i s t y c z n y c h . W y ­ rósł on na f a l i ogromnego zainteresowania wiedzą grecką i był próbą przezwyciężenia p r y m i t y w n y c h zasad islamu. S u f i z m odbiegał b o w i e m od zasad w i a r y chociażby w t y m punkcie, że odrzucił wartość udziału ciała w spełnianiu obowiązków r e l i g i j n y c h . W oparciu o naukę neoplatoników suficy głosili, że ciało u t r u d n i a t y l k o rozwój ducha, co pozo­ stawało w zasadniczej sprzeczności z dogmatyką islamu, głoszącą tezę o cielesnym z m a r t w y c h w s t a n i u człowieka po śmierci. W t y m w y p a d k u więc, suficy nie dołączyli się do t r a d y c j i p r o r o k a , lecz przejęli idee obce �268 ANNA MROZEK i nie znane wczesnemu okresowi i s l a m u , podkreślając s u b i e k t y w n y i czy­ sto d u c h o w y k o n t a k t człowieka z bogiem. N e o p l a t o n i z m nie jest j e d n a k j e d y n y m źródłem, z którego czerpali suficy. Poza neoplatonizmem s u f i z m czerpie najobficiej ze źródeł staro­ perskich, a pośrednio h i n d u s k i c h . Persowie b o w i e m , b l i s k o s p o k r e w n i e n i z Indią p r z e j m o w a l i od d a w n a — głównie w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h — k u l t y i p r a k t y k i mistyczne z k r a j u , stanowiącego ojczyznę t e o r i i m i ­ stycznych i teozoficznych. W P e r s j i też, której ludność n a j t r u d n i e j spośród krajów p o d b i t y c h przez Arabów przejmowała zasady n o w e j w i a r y , najłatwiej powstawały k i e r u n k i , pozostające w j a w n e j opozycji w s t o s u n k u do zasad sformułowanych w K o r a n i e . Rozwijający się p i e r ­ w o t n i e głównie na gruncie p e r s k i m s u f i z m obejmuje wkrótce s w y m za­ sięgiem także inne obszary państwa arabskiego, przeżywając największy rozkwit w wiekach I X — X I . S u f i z m nie znajduje podstawy d l a swej t e o r i i w K o r a n i e . P r z e ­ ciwnie, t e n o s t a t n i stwierdza wręcz: „ L a r a h b a n i j j a fi-1-islám" (Nie m a ascetyzmu w islamie). Suficy czerpali więc przede w s z y s t k i m ze źródeł pozamuzułmańskich, co musiało odbić się n i e k o r z y s t n i e n a treści i c h n a u k i z p u n k t u w i d z e n i a interesów r e l i g i i i s l a m u . Jeśli n a w e t suficy nawiązywali do K o r a n u , t o c z y n i l i t o j e d y n i e na drodze alegorycznej i n t e r p r e t a c j i t e k s t u świętej księgi, co pozostawało w j a w n e j sprzecz­ ności ze s t a n o w i s k i e m dogmatyków i s l a m u , nakazujących dosłowne ujmowanie tekstu Koranu. Jeśli można określić ogólnie w k i l k u słowach wartość r u c h u sufików, jaką m a o n dla nas dzisiaj, z p e r s p e k t y w y spojrzenia h i s t o r y k a , t o Określilibyśmy ją j a k o odwagę samodzielnego myślenia, odwagę wyła­ m a n i a się z uwłaczającego godności l u d z k i e j nakazu bierności i bez­ wolnego poddania się *, odwagę graniczącą. z z u c h w a l s t w e m , bo p r o w a ­ dzącą do utożsamienia się z bogiem. S u f i z m m a d l a nas również zna­ czenie szersze, socjalne, był o n b o w i e m r u c h e m , występującym w o b r o ­ nie sprawiedliwości i równości społecznej i odwoływał się w s w y m d z i a ­ łaniu zewnętrznym, p r o p a g a t o r s k i m do s u m i e n i a jednostek (a n i e spo­ łeczeństwa w i e r n y c h j a k o całości, j a k t o c z y n i K o r a n ) . Zresztą s u f i z m rozwijał się n a j b u j n i e j wśród niższych w a r s t w k l a s y średniej, wrażliwej na cierpienie l u d z k i e , które nierzadko było także i c h udziałem. II. PODZIAŁ SUFIZMU W w i e l u opracowaniach zachodnich l u b muzułmańskich podział s u f i z m u d o k o n y w a n y jest w zależności o d wartości r e l i g i j n y c h w n i e s i o T a k i e jest dosłowne z n a c z e n i e słowa i s l a m : p o d d a n i e się w o l i boga. 4 się, podporządkowanie �WARTOŚĆ JEDNOSTKI W POGLĄDACH 269 SUFIKOW n y c h przez reprezentantów tego k i e r u n k u , co zaciemnia obraz i c h rze­ c z y w i s t y c h poglądów. I t a k na przykład znawca średniowiecznej filozofii arabskiej, wykładowca f i l o z o f i i i s l a m u n a U n i w e r s y t e c i e w A l e k s a n d r i i , A . E. A f f i f i , przeprowadza podział s u f i z m u w zależności od sposobu u j m o w a n i a boga przez jego reprezentantów. Wyróżnia o n w r u c h u sufików t r z y podstawowe koncepcje boga: etyczną, estetyczną i panteistyczną . 5 A n g i e l s k i uczony zaś, R. A . Nicholson, w y b i t n y znawca m i s t y k i m u ­ zułmańskiej, w y d a j e się łączyć s u f i z m z teologią ortodoksyjną: „Muzuł­ mańscy scholastycy wysuwają na p l a n p i e r w s z y aspekt transcendencji; suficy, postępując za i c h przykładem, połączyli aspekt transcendencji z immanencją" . 6 Najczęściej s p o t y k a n y m s t a n o w i s k i e m jest jednak pogląd, że wła­ ściwy m i s t y c y z m i s l a m u zaczyna się o d wystąpienia al-Ghazállego (zm. 1111). B y ł o n bez wątpienia ważną postacią w dziejach s u f i z m u , a jeszcze bardziej w teologii i s l a m u , z t y m jednak, że główne jego zasługi polegają n a dostosowaniu zasad s u f i z m u do obowiązujących n o r m dogma­ t y k i i s l a m u l u b , ściślej mówiąc, na podporządkowaniu s u f i z m u o r t o ­ d o k s j i . Z t y c h też względów — podtrzymując w pełni doniosłą rolę a l - G h azali ego w dziele zahamowania heterodoksyjnego n u r t u r o z w o j u s u f i z m u — d z i e l i m y etapy r o z w o j u s u f i z m u na t r z y okresy: 1) okres wczesny, to jest od początku I X w . do c h w i l i wystąpienia al-Ghazaliego; 2) s u f i z m r e p r e z e n t o w a n y przez samego al-Ghazáliego oraz k i e r u ­ nek j a k i e m u nadał o n początek; 3) poglądy I b n ' A r a b i e g o , najwybitniejszego i najpełniejszego r e p r e ­ zentanta p a n t e i z m u na g r u n c i e i s l a m u . III. PRZEDSTAWICIELE WCZESNEGO OKRESU SUFIZMU I I C H POGLĄDY S u f i c y tego okresu n i e łączą się w ściślejsze u g r u p o w a n i a , nie r e p r e ­ zentują też określonej, j e d n o l i t e j t e o r i i . Może właśnie dlatego jest t o okres najbardziej b u r z l i w e g o r o z w o j u i d e i s u f i z m u , okres, w którym działają najśmielsi jego reprezentanci. O przedstawicielach s u f i z m u tego okresu w i e m y bardzo niewiele, a z twórczości i c h zachowały się j e d y n i e drobne f r a g m e n t y prac, n a j ­ częściej drogą r e l a c j i współczesnych i m opozycjonistów, t o jest t r a d y ­ cjonalistów i s l a m u . Oczywiście błędne byłoby twierdzenie, że wszyscy A . E . A f f i f i , The Rational and Mystical the Straght Path, N e w Y o r k 1958, s. 175. 5 6 R. A . N i c h o l s o n , Mysticism, Interpretation [ w : ] Legacy of Islam, of Islam, London [w:] Islam 1952, s. 212. �270 ANNA MROZEK suficy — nawet reprezentanci tego najbardziej twórczego, wczesnego okresu — a t a k o w a l i ortodoksyjne zasady w i a r y i s l a m u l u b odrzucali większość jego dogmatów. P r a w d z i w a jest natomiast teza, że wszyscy oni w c h o d z i l i w kolizję z tezami teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Wśród sufików tego okresu n i e b r a k t a k i c h reprezentantów, którzy o d m a w i a l i w y k o n y w a n i a j a k i c h k o l w i e k p r a k t y k r e l i g i j n y c h , określając je j a k o bezużyteczne w osiąganiu rzeczywistego, p r a w d z i w e g o k o n t a k t u z bogiem; n i e b r a k również i takich, którzy w r a z z przepisami ściśle r e l i g i j n y m i odrzucali również p r a w o d a w s t w o muzułmańskie, szarl'a, j a k o bezużyteczne d l a osiągnięcia i c h własnych celów. Obok n i c h działają suficy, którzy t y l k o częściowo odrzucają przepisy K o r a n u ; nie b r a k również t a k i c h , którzy wykonując wszystkie obowiązki, spoczywające na każdym muzułmaninie, nasycają je j e d y n i e wewnętrzną treścią, nadając i m n o w y sens . Proste, mechaniczne i monotonne for­ mułki i obrzędy i s l a m u , nawet w t e d y , k i e d y wypełniane są przez s u f i ­ ków w całej rozciągłości, nie są już t y l k o a k t e m bezwolnego poddania się — j a k tego chce t r a d y c j o n a l i z m — lecz stają się czymś głęboko oso­ b i s t y m , a k t e m spełnianym przez człowieka świadomego swej wartości. J a k dalece świadomi swej wartości b y l i suficy, świadczy n a j l e p i e j wypowiedź jednego z teoretyków tego k i e r u n k u , jednego z pierwszych, który dokonał opisu t e o r i i i p r a k t y k suficznych, a m i a n o w i c i e : D h u -1-Num'a, działającego na terenie E g i p t u w I X w . Wprowadził on p i e r w ­ szy na terenie i s l a m u pojęcie gnosis (ma'rifa), w i e d z y osiąganej w eksta­ zie, różniącej się jednak zasadniczo od w i e d z y t r a d y c j o n a l n e j ('ilm), sprowadzającej się do znajomości t e k s t u K o r a n u i t r a d y c j i . Z a p y t a n y , j a k poznał boga, odpowiedział: „znam go przez siebie samego" . O d n a j ­ d y w a n i e w i e d z y o bogu w s a m y m sobie nie m a nic wspólnego z p o s t u ­ l o w a n y m przez i s l a m a k t e m pokornego poddania się bogu i — w p o ­ łączeniu z przyjmowaną przez Dhu-1-Nün'a teorią gnosis —• jest n a j ­ bardziej przekonującym d o w o d e m jego w i a r y w siłę własnego umysłu oraz znaczenie własnej osoby. 7 8 Poglądy sformułowane przez Dhu-1-Nüna uzyskują pełniejszą w y ­ mowę w twórczości jednego z n a j r a d y k a l n i e j s z y c h , a także n a j w y ­ b i t n i e j s z y c h sufików omawianego okresu, Persa A b u Jazid (Bajazíd) z Bistám (zm. 875). Uchodzi on za pierwszego przedstawiciela p a n D o t a k i c h reprezentantów s u f i z m u należeli członkowie s e k t y B a t i n i ( C i , którzy odwołują się do swego' wnętrza), powstałej już u schyłku o m a w i a n e g o o k r e s u s u f i z m u . Członkowie tej s e k t y wypełniali w z a s a d z i e w s z y s t k i e obowiązki r e l i g i j n e , nadając i m j e d n a k własną, wewnętrzną treść; b y l i oni także z w o l e n n i ­ k a m i a l e g o r y c z n e j i n t e r p r e t a c j i t e k s t u K o r a n u . Z c z a s e m nazwą B a t i n i j a określać zaczęto w s z y s t k i c h ezoteryków i s l a m u . 7 8 C y t . za N i c h o l s o n e m , op. cit., s. 215. �"WARTOŚĆ JEDNOSTKI W POGLĄDACH 271 SUFIKĎW t e i z m u perskiego. O jego życiu i twórczości w i e m y bardzo niewiele. Przypisuje m u się wypowiedź zawartą w p r a c y Ibn'Arablego, później­ szego panteisty arabskiego, zatytułowanej: Al-Futühat al-Makijjah (Ob­ jawienia mekkańskie): „Kiedyś on [bóg], wzniósł mnie do siebie i p o ­ stawił przed sobą mówiąc: O Abu Jaziddzie, moje stworzenia pragną oglądać ciebie. Odpowiedziałem wówczas: przystrój m n i e w jedność i ubierz m n i e w twoją samotność oraz podnieś m n i e do t w o j e j jedności tak, aby t w o j e stworzenia, k i e d y m n i e zobaczą, powiedziały: widzieliśmy ciebie ( t j . boga), i to będziesz t y ( t j . b ó g ) " . Z przytoczonej wyżej w y ­ powiedzi Abu Jazida w y n i k a , że p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu m i s t y ­ c y z m jego nie m a nic wspólnego z panteistyczną tendencją autożsam i a n i a się z bogiem na zasadzie wszechobecności l u b tożsamości boga ze w s z y s t k i m i b y t a m i . Ta wypowiedź m a na celu j e d y n i e podkreślenie własnej wartości, wywyższenie samego siebie t y l k o przez podkreślenie swej jedności, a n a w e t tożsamości z bogiem. T e n sam sens wyraża jego oświadczenie, stanowiące zresztą rodzaj podsumowania jego poglądów. Subhani, má a'zama s z a ' n l " (Cześć m i ! J a k w i e l k i jest mój m a j e s t a t ) . Nic dziwnego, że t a k pojęty „mistycyzm" spowodował gwałtowną r e a k ­ cję i represje ze s t r o n y o r t o d o k s j i muzułmańskiej. Nieco więcej w i e m y o życiu innego w y b i t n e g o przedstawiciela s u ­ f i z m u , również Persa, a m i a n o w i c i e : Abü-1-Mughit a l - H u s a j n i b n M a n cür i b n Muhammád al-Baidáwi al-Halladż. U r o d z o n y w r o k u 858 w T u r , w latach 873—897 żyje z dala od ludzi, pobierając nauką u trzech m i ­ strzów sufickich tego okresu. T u s t a r i , ' A m r M a k k i , a przede w s z y s t k i m Dżunajda. Pod wpływem nie znanych bliżej wydarzeń l u b przyczyn, o d ­ dziela się al-Halladż od s w y c h dotychczasowych nauczycieli i rozpoczyna działalność całkowicie samodzielną, wyrażającą się w głoszeniu własnej n a u k i , sprzecznej z poglądami w s p o m n i a n y c h wyżej mistrzów s u f i c k i c h . W trakcie wędrówki pątniczej, na jaką wyrusza, rozpowszechnia własne poglądy poprzez kazania, które wygłaszał wszędzie, gdziekolwiek się pojawił. Szlak jego wędrówki przebiegał przez Persję, Indię, T u r k i e ­ stan. W r o k u 908 al-Halladż skupia już wokół siebie poważną liczbę uczniów. 9 10 Jego nauka w porównaniu z A b u Jazidem w y d a j e się zawierać m n i e j elementów upojenia nie t y l e mistycznego, co upojenia sobą; jest n a t o ­ miast bardziej konsekwentna i nie m n i e j r a d y k a l n a . D o k t r y n a a l - H a l ladża zawarta w jego niedawno o d k r y t e j pracy: Kitabu-l-Tawasm (Księga ozdób), stanowiła wystarczający szok d l a muzułmanów, nawet C y t . za A . J . A r b e r r y, Sufism L o n d o n 1956, s. 55. Tamże, s. 54. 8 10 — an Account of the Mystics of Islam, �272 ANNA MROZEK wyłączając jego słynną formułę: ,,Ana-haqq" (Ja jestem prawdą, t j . bogiem), stanowiącą rodzaj podsumowania jego n a u k i . Zgodnie z poglądami al-Halladża bóg, którego istota jest tożsama z miłością (w ujęciu o r t o d o k s j i władcą a b s o l u t n y m , s u r o w y m sędzią), t w o r z y człowieka według swoich wyobrażeń, a człowiek kochając go przechodzi duchowe przeobrażenie, w w y n i k u którego odnajduje owo boskie wyobrażenie, koncepcję obecną p r z y t w o r z e n i u i staje śię j e d ­ nością z boską wolą i naturą. ,,Ja jestem t y m , którego k o c h a m ( t j . b o ­ giem) — oświadcza al-Halladż — a t e n , którego kocham, t o j a . Jesteśmy d w o m a umysłami (duchami) mieszkającymi w j e d n y m ciele. Jeśli oglą­ dasz mnie, oglądasz jego, a jeśli oglądasz jego, widzisz nas o b u " . Istota poglądów obu o m a w i a n y c h dotąd reprezentantów p a n t e i z m u sufickiego s p r a w i a wrażenie czegoś niepełnego, niedostatecznie uzasad­ niającego nazwę p a n t e i z m u . T k w i to przede w s z y s t k i e m w fakcie, że sufików absorbowała głównie relacja: bóg-człowiek, a dopiero potem bóg-świat. Celem i c h było przede w s z y s t k i m wytrącenie człowieka ze stanu bierności i poczucia całkowitej bezsilności, do czego p u n k t w y j ­ ścia stanowiło przekonanie o własnej wartości. Panteizm sufików a r a b ­ skich n i g d y nie nabrał c h a r a k t e r u pełnego i konsekwentnego, j a k t o na przykład miało miejsce u m i s t r z a Eckharda na Zachodzie w k i l k a w i e ­ ków później; nawet poglądy najwybitniejszego przedstawiciela p a n t e i z m u na gruncie i s l a m u Ibn'ArabTego obciążone są tą samą niekonsekwencją. W poglądach al-Halladża jednak zasługuje na uwagę jeszcze o w o subtelne podkreślenie d u c h o w e j spójni człowieka z bogiem, co znajduje swoje odbicie w „odnajdywaniu w sobie bożej koncepcji obecnej p r z y t w o r z e n i u " i co jest równoznaczne z podkreśleniem w y s o k i c h walorów poznawczych umysłu ludzkiego. Al-Halladż jest może najbliższy filozo­ f o m : występował o n j a w n i e i konsekwentnie p r z e c i w k o powszechnie u z n a w a n y m a u t o r y t e t o m , j a k również t r a d y c j i islamu, przeciwstawiając i m a u t o r y t e t personalny, osiągany na drodze i n d y w i d u a l n e g o wysiłku. Al-Halladż wystąpił także przeciwko największej świętości i s l a m u : prze­ c i w k o a u t o r y t e t o w i p r o r o k a . Ciekawa jest p r z y t y m rzecz, że uważał o n za świętego (a świętość, jego zdaniem, j a k o f o r m a nawiązywania bez­ pośredniego k o n t a k t u z bogiem była czymś więcej niż rolą i pozycją proroka), a n a w e t za bezpośrednią reinkarnację boga, Jezusa Chrystusa. Postawienie zaś Jezusa nad M a h o m e t e m było w gruncie a r a b s k i m czymś więcej niż opozycją w stosunku do ortodoksyjnego n u r t u i s l a m u : było odstępstwem od w i a r y . 11 Wszystkie te poglądy al-Halladża, głoszone j a w n i e i otwarcie wszę­ dzie, gdzie t y l k o się pojawił, spowodowały zrazu d w u k r o t n e jego aresz11 C y t . z a N i с h o ! s o n e m, op. cit., s. 218. �WAHTOSC J E D N O S T K I "W P O G L Ą D A C H SUFIKÓW 273 towanie i osadzenie w więzieniu, a w r o k u 922 w y r o k śmierci, w y k o ­ n a n y w sposób szczególnie o k r u t n y : łamanie kołem, ukrzyżowanie, o d ­ cięcie głowy i spalenie. Po śmierci al-Halladża, wobec wzmagających się r e p r e s j i ze s t r o n y o r t o d o k s j i muzułmańskiej i często pojawiających się wyroków śmierci w stosunku do p r z e d s t a w i c i e l i s u f i z m u , t e n o s t a t n i rozpada się na d w a u g r u p o w a n i a : pierwsze, z ośrodkiem w Bagdadzie — gdzie policja k a l i f a była szczególnie czujna — zbliżające się do stanowiska o r t o d o k s j i i d r u ­ gie, bardziej r a d y k a l n e , z ośrodkiem w Chorosanie (Persja). W obliczu narastających represji, śmiałe poglądy sufików dochodzą rzadziej do głosu. Dość rozpowszechnioną metodą sufików było w t y m czasie spełnianie przez n i c h w s z y s t k i c h obowiązków r e l i g i j n y c h n a k a z y ­ w a n y c h przez K o r a n , p r z y równoczesnym stosowaniu m e t o d y „protestu wewnętrznego]". N a przełomie w i e k u X — X I powstają także szkoły i sek­ t y r e l i g i j n e o z a b a r w i e n i u m i s t y c z n y m . Do t a k i c h należała sekta M e lámetija l u b Melámija (ci, którzy wyrażają swą naganę). Członkowie t e j s e k t y p r o w a d z i l i t r y b życia n i c z y m n i e wyróżniający się od otoczenia, spełniali wszelkie p r a k t y k i r e l i g i j n e , w y k o n y w a l i różne zawody i t p . ; ich nagana miała charakter „wewnętrzny" i godziła w e wszystkie prze­ jawy hipokryzji w religii. Podobną, choć bardziej jawną i radykalną, drogę obrał p e r s k i m i ­ s t y k — Abü Sa'Td (967—1049), związany z bardziej r a d y k a l n y m i u g r u ­ p o w a n i a m i s u f i z m u tego okresu i skłaniający się k u p a n t e i z m o w i . W jego poglądach i sposobie życia o d n a j d u j e m y wartości socjalne tkwiące w s u fizmie. Wnosi on zupełnie odmienne p o j m o w a n i e świętości w porówna­ n i u ze s w y m i p o p r z e d n i k a m i . Jego zdaniem święty jest n i e t e n , k t o zagłębia się w k o n t e m p l a c j i , odgradzając się od świata, lecz t e n , k t o żyje wśród i n n y c h l u d z i , dzieląc z n i m i i c h t r o s k i i radości. N i e widział o n lepszej d r o g i zbliżania się do boga, j a k przynoszenie radości l u b choćby t y l k o u l g i w cierpieniach l u d z i o m ze swego otoczenia. Podzielał o n sta­ nowisko s w y c h poprzedników sądząc, że p r a w a nakreślone przez K o r a n mogą mieć znaczenie t y l k o d l a t y c h , którzy jeszcze podążają ścieżką k u doskonałości, są jednak zbędne d l a t y c h , którzy ją już osiągnęli. Zabronił o n podobno s w y m uczniom p i e l g r z y m k i do M e k k i , a Ká'be nazwał „domem k a m i e n i a " ; k i e d y indziej, słysząc nawoływanie muezzina do m o d l i t w y , odmówił przerwania mistycznego tańca s w y c h uczniów, twierdząc, że to właśnie jest i c h służbą modlitewną. Śmiałe poglądy A b u Sa'ida są już jednak n a początku w i e k u X I p r z y ­ p a d k i e m odosobnionym. Ortodoksja muzułmańska zajmuje stopniowo w życiu państwa arabskiego coraz większą rolę. Dzieje się t a k n i e t y l k o dlatego, że przejmując powierzchownie argumentację greckiej n a u k i p o ­ t r a f i ją już wykorzystać w walce z k i e r u n k a m i bazującymi na t e j nauce, 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �274 ANNA MROZEK ale także dlatego, że w s k u t e k u p a d k u politycznej potęgi państwa a r a b ­ skiego ortodoksja r e l i g i j n a spełnia ważną rolę pomocnika kalifów w u t r z y m y w a n i u mas w karności i posłuszeństwie. Ogromną rolę w sprowadzaniu w i e r n y c h na utartą drogę obowiązków r e l i g i j n y c h , j a k również w u p o r c z y w y m zwalczaniu w s z e l k i c h heterodoks y j n y c h odłamów w obrębie i s l a m u , odegrał al-Ghazall, w y b i t n y teolog i m i s t y k islamu, który daje też początek d r u g i e m u okresowi s u f i z m u . IV. D R U G I OKRES SUFIZMU. A L -GH AZ ALI Al-Ghazáli (Abu H a m i d M u h a m m a d i b n M u h a m m a d al-Tusi) urodził się w Tus w Chorosanie, a więc na gruncie p e r s k i m , w r o k u 1059. Wcześnie osierocony, wychowywał się w d o m u przyjaciela swego ojca, zwolennika s u f i z m u . M i m o że żył w otoczeniu sufików i uprawiał i c h p r a k t y k i , n i e znajdował w n i c h zaspokojenia, a jego wątpliwości g r a ­ niczyły ze sceptycyzmem. W r o k u 1085 przybył na dwór w e z y r a seldżuckiego, patrona teolo­ g i i — Nizám a l - M u l k a , gdzie łącznie z i n n y m i teologami uprawiał spe­ k u l a c j e teologiczne. O d r o k u 1091 objął stanowisko wykładowcy w A k a ­ d e m i i N i z a m i j s k i e j o charakterze ściśle teologicznym. W t y m czasie wzmaga się jego p e s y m i z m i sceptycyzm, co S k ł a n i a go do podjęcia gruntowniejiszych studiów filozoficznych. N i e umiłowanie w i e d z y pcha go jednak na tę drogę; al-Ghazali n i e był b y n a j m n i e j t y p e m naukowca pragnącego dojść do o d k r y c i a p r a w d d l a n i c h samych l u b d l a własnego zadowolenia. Jego poszukiwania i studia miały na celu u z d r o w i e n i e teologii islamu, nadanie j e j formułom i przepisom f o r m y najbardziej przekonywającej i skutecznej. Rezultatem jego studiów n a d filozofią była też praca Tahafut al-Falasif (Obalenie, zaprzeczenie filozofii) pod­ dająca druzgocącej k r y t y c e poglądy filozofów arabskich z p u n k t u w i ­ dzenia teologii. Dopiero po napisaniu tej p r a c y al-Ghazali zwraca się do m i s t y c y z m u . Jak to sam określa w swej autobiografii, bóg zwrócił m u wiarę i u s u ­ nął jego zwątpienia. W r o k u 1095 złożył swój urząd w A k a d e m i i i opusz­ cza Bagdad, udając się w z o r e m d a w n y c h sufików na tułaczkę pątniczą. A l e m i s t y c y z m jego nie ma nic wspólnego z poglądami wczesnych s u f i ­ ków. Jest on p o z b a w i o n y zupełnie owego porywającego entuzjazmu i pewności siebie, przeświadczenia, że jest się równym bogu. W b r e w poglądom wczesnych mistyków al-Ghazáli sądzi, że zbliżać się będzie do boga n a mocy oświecenia i łaski, a n i e w s k u t e k wysiłku samodziel­ nego. N i e może t u też być m o w y o j a k i c h k o l w i e k tendencjach p a n t e i stycznych, przeciwnie: p r z e j m u j e o n , a n a w e t poważnie rozbudowuje, �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 275 cały arsenał argumentów o r t o d o k s y j n y c h . Występując p r z e c i w k o tezom filozofów arabskich al-Ghazali p r z e c i w s t a w i a i c h nauce teorię predes t y n a c j i i okazjonalizmu boskiego, z t y m t y l k o , że w nowej szacie słownej przejętej od tychże filozofów. I t a k na przykład, związek p o ­ szczególnych czynności, wydarzeń, ruchów, słowem zjawisko p r z y c z y n y i s k u t k u , polega — zdaniem al-Ghazaliego — na naczelnej mocy boga, m o c y t w o r z e n i a t y c h następujących po sobie wydarzeń w określonym porządku, ale n i e dlatego, że związek t e n jest konieczny, lecz dlatego, że w mocy boga leży tworzenie sytości bez jedzenia, śmierci bez z a b i ­ cia, a nawet życia po ścięciu głowy . N a absolutny p a s y w i z m l u d z k i w obliczu w o l i boga i jego przezna­ czeń — jakże odległy od pasji wczesnych sufików — wskazuje i n n y tok r o z u m o w a n i a al-Ghazaliego: „Wiem t y l k o , że zostawiłem książkę w d o m u , wychodząc zeń, ale może teraz jest to koń, który zabrudził bibliotekę s w y m i odchodami? Zostawiłem w d o m u kawałek chleba, ale może zamienił się on w jabłoń? Bóg b o w i e m z d o l n y jest uczynić wszyst­ k i e te r z e c z y " . Przytoczone wyżej f r a g m e n t y w y p o w i e d z i al-Ghazaliego c h a r a k t e r y ­ zują w p e w n y m sensie charakter jego m i s t y c y z m u ; jest on p o k o r n y m i c i e r p l i w y m w y c z e k i w a n i e m na łaskę boga, d o d a t k i e m do wypełnia­ n y c h sumiennie przepisów K o r a n u . Na uwagę zasługuje jednak nie t y l e osobiste stanowisko al-Ghaza­ liego j a k o sufika, i l e jego o f i c j a l n y pogląd w odniesieniu do tego r u c h u . A l - G h a z a l i jest b o w i e m t y m człowiekiem, o d którego bierze początek właściwy rozwój systematycznej t e o l o g i i n a gruncie i s l a m u . Jego d r u g a ważna praca: Ihja'ulum ad-din (Ożywienie nauk teologicznych), stanowi pierwszy systematyczny wykład teologii zarówno teoretycznej, j a k i p r a k t y c z n e j , i s t a n o w i p u n k t wyjścia d l a dalszych badań teologicznych. Do t e j właśnie pracy teologowie muzułmańscy t w o r z y l i i tworzą nadal niezliczoną ilość k o m e n t a r z y . Również jego osąd h e t e r o d o k s y j n y c h o d ­ łamów i s l a m u (w t y m również sufizmu) z a w a r t y w t e j pracy, ale przede w s z y s t k i m w Kitáb F a d a ' i h al-Batinija (O godnych nagany doktrynach sekt ezoterycznych), m a odtąd moc obowiązującą. W t e j ostatniej p r a c y al-Ghazali występuje p r z e c i w k o sektom ezote­ r y c z n y m z pozycji p r a w n i k a . Ósmy rozdział tej p r a c y zawiera fatwá, t j . orzeczenie p r a w a muzułmańskiego w odniesieniu do członków sekt 12 13 14 1 2 Averroes, Táhájut al-Táhájut {Negacja negacji), t r a n s . S . v. d. Bergh, L o n d o n 1954, s. 318. « i b i d e m , s. 324. 14 N a z a s a d z i e ścisłego związku teologii i p r a w o d a w s t w a i s l a m u , wynikającego ze wspólnego źródła obu d z i e d z i n — K o r a n u , każdy teolog muzułmański j e s t r ó w ­ nocześnie p r a w n i k i e m . �276 ANNA MROZEK ezoterycznych. T r a k t a t al-Ghazálíego u t r z y m a n y jest w f o r m i e odpo­ w i e d z i n a p y t a n i a i napisany został n a polecenie młodego k a l i f a M u s t a z hira(1094—1118), co wskazuje na szczególną wagę omawianego p r o b l e m u . W traktacie t y m al-Ghazáli rozważa p r o b l e m : czy członkowie sekt BatinT (ezoteryków) podpadają pod zakres z a r z u t u odstępstwa od w i a r y ? W odpowiedzi na postawiony p r o b l e m al-Ghazali stwierdza, że zarzut odstępstwa od w i a r y można rozpatrywać w d w u kategoriach: „Pierwsza, k i e d y zachodzi potrzeba orzeczenia, że są o n i [ t j . podejrzani o odstęp­ stwo od w i a r y — A . M.] w błędzie, że zeszli ze słusznej d r o g i i że ciąży na n i c h zarzut biďla (innowacji) , i druga, k i e d y zachodzi konieczność orzeczenia, że są n i e w i e r n i i że społeczeństwo m u s i zostać u w o l n i o n e [dosłownie: oczyszczone] od n i c h " . A l - G h a z a l i nie występuje jednak z ogólnym potępieniem ezoteryków, przeciwnie, stosując wobec więk­ szości z n i c h pierwszą kategorię osądu, zajmuje stanowisko znacznie bardziej l i b e r a l n e niż współcześni m u przedstawiciele teologii o r t o d o k ­ syjnej- T k w i w t y m głęboki sens jego n a u k i . Pragnie on n i e t y l e wkroczyć na drogę r e p r e s j i przeciwko ezoterykom islamu, ile p r z y ­ ciągnąć ich do n o r m a t y w n e j teologii islamu, pozostawić i m czas na p o ­ kutę i poprawę po to, aby t y m skuteczniej podporządkować i c h o r t o ­ d o k s y j n y m zasadom w i a r y . 15 16 F o r m a w a l k i , jaką podejmuje al-Ghazálí z h e t e r o d o k s y j n y m i odła­ m a m i i s l a m u — polegająca na zaakceptowaniu t y c h tez, które dają się połączyć z zasadami islamu, z t y m s i l n i e j s z y m podkreśleniem s z k o d l i ­ wości tez pozostałych i wskazaniem d r o g i p o w r o t u na utartą ścieżkę w i a r y — jest znacznie bardziej niebezpieczna od j a w n e g o prześlado­ w a n i a , jakie stosowano dotąd. Zresztą, łagodny osąd ezoteryków i s l a m u nie m a u al-Gazallego nic wspólnego z l i b e r a l i z m e m . ,,W odniesieniu do t y c h [spośród ezoteryków — A . M.], o których wydaliśmy osąd, że pozostają w niewierze, nie należy się wahać przed w y d a n i e m w y r o k u śmierci" . 17 Spośród w s z y s t k i c h sekt ezoterycznych i s l a m u al-Ghazali najwięcej u w a g i poświęcił s u f i z m o w i . Doceniał on też t r a f n i e niebezpieczeństwo tkwiące w t y m k i e r u n k u d l a n o r m a t y w n e j teologii i s l a m u . M i m o że sam był z w o l e n n i k i e m s u f i z m u , choć już w nowej okrojonej i ściśle podpoP o d kategorię b i ď a ( i n n o w a c j i ) p o d p a d a każdy c z y n i zamysł, o którym n i e m a w z m i a n k i w n a k a z a c h K o r a n u i t r a d y c j i i s l a m u . W obu t y c h źródłach b i d ' a utożsamiana j e s t z odstępstwem od w i a r y . 15 A l - G h a z á l i , Kitáb Fáda'ih al-Batiníja (O godnych, ezoterycznych), übers. I. G o l d z i h e r , L e i d e n 1916, s. 114. i b i d e m , s. 132. 16 sekt 1 7 nagany doktrynach, �WARTOŠC JEDNOSTKI W POGLĄDACH SUFIKÓW 277 rządkowanej teologii postaci, nie zalecał b y n a j m n i e j s u f i z m u ogółowi wyznawców i s l a m u . S z e r o k i m rzeszom w i e r n y c h zalecał o n wiarę t r a ­ dycyjną, którą n a w e t „oczyścił" przez wniesienie doń logicznych a r g u ­ mentów. Postulował także p o d adresem państwa, aby ochraniało religię l u d z i p r o s t y c h . Próbował także — podczas s w y c h wykładów i kazań — sprowadzić l u d z i na drogę t r a d y c y j n i e pojętej w i a r y . Cały systemat al-Ghazaliego godzi nie t y l k o w filozofów arabskich, przeciwko którym kierował szczególnie ostrze s w y c h argumentów, ale także w e w s z y s t k i c h bez wyjątku przedstawicieli wczesnego s u f i z m u : 1) głosząc k r e a c j o n i z m boski z nicości, podważa i atakuje p a n t e i z m s u f i ­ ków; 2) podkreślając znaczenie d o g m a t u religijnego o cielesnym z m a r ­ t w y c h w s t a n i u człowieka po śmierci, usuwa na p l a n dalszy znaczenie duchowego k o n t a k t u z bogiem, zalecając proste obowiązki r e l i g i j n e , od których przede w s z y s t k i m zależeć ma zbawienie; 3) przywrócił bojaźń bożą wówczas, k i e d y odsuwała się ona na p l a n dalszy pod wpływem poglądów sufików i uczynił z s u f i z m u część składową teologii; 4) wystą­ pił z surową naganą świętokradczej t e n d e n c j i utożsamiania się z b o ­ giem, pozostawiając s u f i k o m drogę pokornego zbliżania się do boga, drogę cierpliwego oczekiwania na jego łaskę. A l e ze schematu m i s t y c y z m u nakreślonego przez al-Ghazallego w y ­ łamał się jeszcze jeden sufik, reprezentujący najpełniej i w sposób n a j ­ bardziej r a d y k a l n y panteistyczne teorie swoich poprzedników. V. TRZECI OKRES SUFIZMU. IBN'ARABÍ I b n ' A r a b i był myślicielem c i e k a w y m i złożonym. Nawiązywał on nie t y l k o do n a u k i przedstawicieli pierwszego okresu s u f i z m u , ale także do poglądów al--Ghazáliego, łącząc je w nową całość i wypaczając w t e n sposób i s t o t n y sens n a u k i tego ostatniego. W przeciwieństwie do niego I b n ' A r a b i n i e uważa b y n a j m n i e j m i s t y k i na służebnicę, a n i też za część integralną teologii. D l a niego m i s t y k a jest dziedziną samodzielną, d l a której też stworzył pełną, panteistyCzną w swej istocie naukę, k o r z y ­ stając co p r a w d a z budulca tradycyjnego, to jest K o r a n u i t r a d y c j i islamu, ale w jeszcze większym s t o p n i u z n a u k i g r e c k i c h n e o p l a t o n i ków, m a n i c h e i z m u i zoroastryzmu. Zarówno różnorodny i b a r w n y b u d u ­ lec, jakiego użył do zbudowania swojej t e o r i i , j a k i postawa osobista I b n ' A r a b l e g o , zbliżają go do przedstawicieli pierwszego, wczesnego o k r e ­ su s u f i z m u . P r z e j m o w a n i e wiedzy t r y d y c j o n a l n e j n i e m a u I b n - A r a b i e g o nic wspólnego z p o d z i w e m dla autorytetów. Stosuje on często t e r m i n o l o ­ gię teologiczną, ale nadaje j e j zupełnie i n n y sens; n i e k i e d y bierze za �278 ANNA MROZEK p u n k t wyjścia ogólne pojęcia d o g m a t y k i muzułmańskiej, ale stanowią one t y l k o wstęp do szerszych i głębszych rozważań, daleko odbiegających od pojęć r e l i g i j n y c h . W obu w y p a d k a c h dość często dochodzi do w n i o s ­ ków sprzecznych z teologią, a nawet religią w ogóle. Jak określa go znawca jego f i l o z o f i i , R. L a n d a u , jest o n „filozofem o r y g i n a l n y m , ale nie s y s t e m a t y c z n y m " . N i e w a h a się b o w i e m zastosować jednego i tego samego t e r m i n u d l a wyrażenia różnych pojęć l u b użyć i d e n t y c z n y c h określeń dla oznaczenia pojęć nie t y l k o różnych, ale wręcz p r z e c i w s t a w ­ nych. Ibn'ArabT ( A b u B a k r M u h a m m a d i b n ' A l i Muhdżi al-Dín al-Hátiml a l - A n d a l u s i ) , n a z y w a n y przez s w y c h w i e l b i c i e l i Al-Szejk a l - A k b a r ( N a j ­ większy Przywódca, Naczelnik), urodził się w 1165 r . w M u r c i a na t e r e ­ n i e arabskiej H i s z p a n i i . Pochodził o n , podobnie j a k al-Ghazali, z r o d z i n y hołdującej t r a d y c j o m s u f i z m u . Jego p r z o d k o w i e należeli do arabskiego szczepu Tadż i przenieśli się przed k i l k o m a w i e k a m i do południowej Hiszpanii, pozostającej od w i e k u V I I I p o d p a n o w a n i e m arabskich ksią­ żąt. W r o k u 1172/1173 I b n ' A r a b i przeniósł się do S e w i l l i , gdzie spędził dalsze trzydzieści l a t . T a m też studiował przede w s z y s t k i m teologię muzułmańską i p r a w o , j a k również zasady r e l i g i i chrześcijańskiej, zoroa s t r y z m u , m a n i c h e i z m u i j u d a i z m u oraz grecką filozofię w całym za­ kresie. Szeroki zasób zdobytej przez niego w i e d z y zaciążył też wyraźnie na charakterze jego n a u k i . W swych przekonaniach r e l i g i j n y c h uchodził za ezoteryka. Podobnie j a k u przedstawicieli wczesnego okresu s u f i z m u , pogląd identyfikujący człowieka z bogiem ( i t t i h a d ) , o p a r t y u Ibn'Arabíego n a t e o r i i m a n i f e ­ stacji ( h u l u l ) — stanowił przeciwieństwo d o g m a t y k i muzułmańskiej. I b n ' A r a b i głosił pogląd, że wszystkie p r z e d m i o t y są tożsame w swej istocie i stanowią manifestację boskiej substancji. Wszystkie religie w w y n i k u tego uważał za r e l a t y w n i e równoważne. Ibn'ArabT uważał także, że właściwym k i e r o w n i k i e m i p r z e w o d n i k i e m jego samego jest światło wewnętrzne (prawdopodobnie wpływ zoroastryzmu), oświeca­ jące go w szczególnym sensie. Był on przekonany, że ogląda rozjaśnione postacie proroków, że zna najważniejsze imię boga i że n a t e j samej drodze osiągnął także między i n n y m i znajomość alchemii. 18 Wszystkie te poglądy przyczyniły się do tego, że został potępiony przez ortodoksję, a życie jego zagrożone. W t y m stanie rzeczy Ibn'ArabT wyruszył w r o k u 1202 w podróż na Wschód, z której już nie powrócił do H i s z p a n i i . Wyruszył w p i e r w na pielgrzymkę do M e k k i , gdzie prze­ bywał k i l k a miesięcy, p o t e m odwiedził Małą Azję i wreszcie Damaszek, gdzie I b n ' A r a b i osiedla się na stałe; t a m też u m i e r a w 1240 r . 18 R. L a n d a u , The Philosophy of i b n ' A r a b i , L o n d o n 1959, s 24. �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 279 Sława bogobojnego i uduchowionego życia I b n ' A r a b i e g o towarzyszyła m u w e w s z y s t k i c h jego wędrówkach. Otrzymywał nawet znaczne d a r y pieniężne i rzeczowe, ale rozdawał j e i n n y m w f o r m i e jałmużny. Po śmierci I b n ' A r a b i e g o nie ustały a t a k i na jego naukę ze s t r o n y o r t o d o k s j i i s l a m u , a w k i l k a l a t p o t y m w y d a n o o f i c j a l n y zakaz s t u d i o ­ w a n i a jego p i s m i t y l k o w f o r m i e k o p i i i wyciągów docierały one do sufików. N a gruncie chrześcijańskim z poglądów I b n ' A r a b i e g o korzystał w n a j ­ szerszym zakresie Dante A l i g h i e r i . Przejął on w swej Boskiej komedii nie t y l k o w i e l e poglądów I b n ' A r a b i e g o , ale także jego wizję piekła. Do ważniejszych prac I b n ' A r a b i e g o należą: Al-Futuhat al-Makijjah (Objaimenia mekkańskie), obejmująca pełny system poznania m i s t y c z ­ nego, i Fususu-l-Hikam (Klejnoty mądrości), omawiająca tę samą p r o ­ blematykę w f o r m i e skróconej, z poważną domieszką tez filozoficznych. Ogólnie zachowało się około 150 prac I b n ' A r a b i e g o , które stanowią m n i e j więcej połowę tego, co napisał. VI. P R O B L E M Y S P O R N E MIĘDZY I B N ' A R A B I M SYSTEMATYCZNĄ I S L A M U A TEOLOGIĄ Problem b o g a . W przeciwieństwie do określeń K o r a n u : „ N i e ma boga n a d A l l a h a " , I b n ' A r a b i oświadcza: nie ma nic poza bogiem. W poglądach I b n ' A r a b i e g o dochodzi do głosu p a n t e i z m w skrajnej f o r ­ m i e : jego z d a n i e m bóg jest Wszystkim. Następuje t u więc pełne utoż­ samienie świata zewnętrznego z bogiem. P a n t e i z m I b n ' A r a b i e g o nie został j e d n a k w y p r o w a d z o n y z t e o r i i emanacji, lecz z t e o r i i m a n i f e s t a c j i przejętej od wierzeń staroperskich. W przeciwieństwie do nauk teologów i s l a m u bóg n i e jest t y m , który t w o r z y , lecz t y m , który manifestuje, u j a w n i a samego siebie w nieskoń­ czonej ilości f o r m . W t e o r i i I b n ' A r a b i e g o bóg i świat nie stoją naprze­ c i w siebie, lecz stanowią jeden i t e n sam b y t w różnych f o r m a c h . Z b i ­ b l i j n e g o zdania: „Bóg stworzył A d a m a na swoje podobieństwo", na g r u n c i e n a u k i I b n ' A r a b i e g o wynikałoby orzeczenie, że Bóg p o j a w i a się w postaci A d a m a j a k o cząstce samego siebie i na odwrót, A d a m poja­ w i a się w f o r m i e stwórcy, z którym s t a n o w i jedność. W y n i k a stąd ważna konsekwencja podważająca p o d s t a w y d o g m a t y k i i s l a m u . Świat n i e istniałby w p r a w d z i e bez boga i jego chęci u j a w n i a n i a się, ale bóg potrzebuje także świata, gdyż jest to j e d y n a możliwość zdobycia samowiedzy. Bóg poznaje b o w i e m siebie t y l k o poprzez feno­ m e n y z siebie wyłonione, stanowiące manifestację boskiej świadomości. Wyłanianie z siebie świata, przestaje więc w ostatecznym r a c h u n k u mieć �280 ANNA MROZEK znaczenie a k t u d o b r e j w o l i boga, a k t u łaskawości d l a stworzenia, a staje się a k t e m k o n i e c z n y m . To ujęcie zbliża I b n ' A r a b l e g o do poglądów n a j ­ bardziej r a d y k a l n y c h filozofów arabskich (Avicenna, Averroes) o k o ­ nieczności t w o r z e n i a boskiego. Stanowisko I b n ' A r a b l e g o jest jednak b a r ­ dziej r a d y k a l n e , filozofowie b o w i e m nie s t a w i a l i z n a k u równości między światem a bogiem. M o n i z m I b n ' A r a b l e g o , zasadzający się n a panteizmie, każe m u o d ­ rzucić wszelkie dualistyczne koncepcje: d o b r a i zła, p o t e n c j i i a k t u , p r z y c z y n y i s k u t k u . Wszechświat n i e jest dla niego s k u t k i e m p r z y c z y ­ n y — boga, skoro s t a n o w i jedność z n i m . Wynikają z tego nowe, ważne w n i o s k i , sprzeczne z dogmatyką islamu. Skoro kategorie dobra i zła nie mają r a c j i b y t u w świecie, stanowiącym jedność z bogiem — upada t y m s a m y m system p o n a d n a t u r a l n y c h sankcji, na których bazuje każda r e l i g i a . Skoro wszystko jest dobre — n a zasadzie tożsamości z bogiem — w i z j a nieba i piekła jako miejsca n a g r o d y l u b k a r y za złe l u b d o b r e postępowanie, przestaje mieć znaczenie. Wreszcie I b n ' A r a b i podważa pozycję teologii przez podkreślenie w y ż ­ szości m i s t y k i n a d nią. Koncepcja boga u j a w n i a się zdaniem I b n ' A r a ­ blego w każdej r e l i g i i inaczej, a możliwości p o j m o w a n i a boga na g r u n ­ cie teologicznym mają zakres ograniczony. S u f i z m natomiast o b e j m u j e wszystkie określenia boga zawarte w e w s z y s t k i c h r e l i g i a c h : t y l k o d l a sufika bóg jest w pełni j a w n y . P r o b l e m d u s z y . Koncepcja duszy l u d z k i e j w ujęciu I b n ' A r a biego m a c h y b a najwięcej cech zbieżnych z filozofią. Następuje t u j a k b y nawiązanie do t e o r i i emanacji neoplatoników, ponieważ na g r u n c i e p a n t e i z m u dwoistość ciała i duszy człowieka stanowiącego jedność z b o ­ giem n i e m a żadnego uzasadnienia. T a k i c h niekonsekwencji jest zresztą więcej w nauce I b n ' A r a b l e g o . W k w e s t i i duszy I b n ' A r a b i — postępując za f i l o z o f a m i — p r z y j m u j e istnienie duszy u n i w e r s a l n e j jako całości, przypisując j e j świadomość zarówno samej siebie, j a k i każdej duszy u n i w e r s a l n e j w n i e j z a w a r t e j . Podważa to z n o w u d o g m a t i s l a m u o i n d y w i d u a l n e j , osobowej nieśmier­ telności człowieka. Problem wolnej w o l i c z ł o w i e k a . I b n ' A r a b i formułuje t u c i e k a w y i całkowicie o r y g i n a l n y pogląd, n i e mający jednak nic wspólnego z p a n t e i z m e m . Bóg udziela człowiekowi — obojętnie na j a k i e j drodze, bo emanacjonizm, k r e a c j o n i z m i manifestacja zbiegają się t u w jedną całość — pewnego l i m i t u właściwości, to jest t y l e , i l e w y m a g a konieczność i s t n i e n i a człowieka. Bóg nie może dać człowiekowi m n i e j l u b więcej określonych właściwości, i n n y m i słowy, nie może spowodo­ wać cudu, któryby naruszył p r a w a w n i m zawarte. Wszelki rozwój ponad d a n y l i m i t jest zasługą samego człowieka, podobnie j a k p o p r z e - �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 281 stawanie na n i m jest dowodem opieszałości. W t e n sposób I b n ' A r a b i wyszedł ze sprzeczności nurtującej jego rodaków: w o l n a w o l a człowieka a predestynacja boska. Jako budulca do swej t e o r i i użył Ibn'ArabT n i e ­ wątpliwie tezy filozofów o konieczności t w o r z e n i a boskiego, ale stano­ wiła ona t y l k o p r e t e k s t do jego o r y g i n a l n e j n a u k i . W p r a w d z i e I b n ' A r a b i odchodzi w t e n sposób od zasad p a n t e i z m u sformułowanych uprzednio, lecz nie umniejsza to w n i c z y m jego zasług w s t w o r z e n i u pewnej p o d ­ s t a w y d l a wolnego działania człowieka. Równie o r y g i n a l n e , choć nie związane bezpośrednio z przedstawio­ n y m wyżej poglądem, jest odróżnienie w o l i i p r a g n i e n i a w człowieku. Wola odnosi się, zdaniem I b n ' A r a b l e g o , do aktów psychicznych czło­ w i e k a , p r o w a d z i do zaspokojenia umysłowego, duchowego; pragnienie zaś związane jest t y l k o z o b i e k t a m i m a t e r i a l n y m i . Z p r z y z n a n i e m czło­ w i e k o w i samodzielności w kształtowaniu swej osobowości j a k o następ­ stwa przysługującej m u w o l n e j w o l i , wiąże się ściśle sposób zdobywania w i e d z y w ujęciu I b n ' A r a b l e g o . Zagadnienie wiedzy l u d z k i e j . W i e l o b a r w n e , zróżnico­ wane poglądy I b n ' A r a b l e g o dochodzą raz jeszcze do głosu p r z y okazji jego poglądu n a przebieg poznania ludzkiego. Oryginalność t e o r i i I b n ' A r a b l e g o polega na w p r o w a d z e n i u światła ( n u r ) j a k o c z y n n i k a , speł­ niającego ważną rolę w procesie poznania. Sam f a k t w p r o w a d z e n i a światła jest u I b n ' A r a b l e g o zrozumiały, p r z y j m u j e o n przecież teorię manifestacji, która w wierzeniach s t a r o o r i e n t a l n y c h zajmowała poczesne miejsce, a która traktowała świat zewnętrzny j a k o r e z u l t a t w y n i k a n i a światła z jego praźródła — boga. A l e u I b n ' A r a b l e g o światło w k o m p o n o w a n e zostało w zupełnie r e a l i ­ styczną, przejętą od filozofów teorię poznania, t y l e t y l k o , że samo p o ­ znanie — zgodnie z teorią emanacji — w y p r o w a d z o n e jest od wszechduszy. P u n k t e m wyjścia poznania są wrażenia zmysłowe, c z y n n i k i e m p o ­ budzającym j e do działania jest światło: ono kształtuje esencję zmysłów. Doznanie — poprzez serce — dociera do i n t e l e k t u . T e n ostatni, umiesz­ czony w głowie, rozpoznaje skąd ono dociera i przekształca je w w y ­ obrażenie. Stąd dociera już ono do r o z u m u , który k l a s y f i k u j e i ana­ l i z u j e wrażenia, a także porządkuje je. Wszystkie czynności porządkujące w procesie poznania dokonują się zdaniem I b n ' A r a b l e g o p r z y udziale światła. N a z y w a o n j e wewnętrznym o k i e m człowieka, ale nie utożsamia go z i n t e l e k t e m a n i r o z u m e m , które, według przedstawionego wyżej schematu, wydają się zajmować pozycję wyższą od światła. T a k i układ t y c h czynników jest t y m bardziej z n a ­ m i e n n y , że Ibn'ArabT, zgodnie z teorią manifestacji, utożsamia boga ze światłem, a wszystkie b y t y ziemskie określa jako manifestację światła. �282 ANNA MROZEK Podkreślenie większej samodzielności człowieka w porównaniu z w c z e s n y m i s u f i k a m i , a przede w s z y s t k i m w porównaniu z al-Ghazál i m , s t a n o w i pogląd I b n ' A r a b i e g o w odniesieniu do fana. Fana oznacza u mistyków połączenie się człowieka z bogiem poprzez rezygnację z sa­ mego siebie. I h n ' A r a b I nie zgadza się z poglądem, że człowiek p o w i n i e n rezygnować z samego siebie, aby połączyć się z bogiem. Świadomość, jego zdaniem, niezależnie od rodzaju badanego o b i e k t u zakłada k o n t y ­ nuację samego siebie. Odejście od siebie nie oznacza nic innego, j a k t r w a n i e w b e z p r o d u k t y w n y m śnie. W t a k i m stanie s u f i k nie jest a n i sam z sobą, a n i z bogiem. W miejsce t a k pojętego zbliżania się do boga I b n ' A r a b i p o s t u l u j e stopniową koncentrację na obiektach a b s t r a k c y j ­ nych, poprzez abstrahowanie od rzeczy zmysłowych, p r z y czym znajo­ mość samego siebie o d g r y w a w procesie t y m ogromną rolę. T e n s u b i e k t y w i z m poznawczy, j a k również teoretyczna podbudowa n a u k i Ibn'ArabTego, łączą go ściśle z najbardziej postępowymi przedsta­ w i c i e l a m i f i l o z o f i i arabskiej, gdy tymczasem podkreślenie ogromnej r o l i i znaczenia j e d n o s t k i , aż do j e j utożsamienia się z bogiem, łączy go z wczesnymi przedstawicielami sufizmu. Na Ibn'Arabím kończy się właściwy, twórczy okres m i s t y k i i s l a m u . Postępujący rozkład p o l i t y c z n y i gospodarczy k r a j u powoduje, że o r t o ­ doksja spełnia coraz donioślejszą rolę w życiu wyznawców i s l a m u , a stagnacja życia k u l t u r a l n e g o sięga coraz szerzej i głębiej. Istniejące do dzisiaj stowarzyszenia i u g r u p o w a n i a derwiszów — spadkobierców s u f i z m u — ograniczają w zasadzie swoją działalność do e k s h i b i c j o n i z m u , d e m o n s t r o w a n i a własnego cierpiętnictwa i f a n a t y z m u . Zamykając omówienie twórczego — kończącego się na X I I w . . — okresu s u f i z m u p r a g n i e m y podkreślić raz jeszcze jego zasługi w walce o wartość i znaczenie j e d n o s t k i l u b człowieka w ogóle. Konsekwencje t e j w a l k i , wyrażające się w opozycji w stosunku do hamującej rozwój człowieka o r t o d o k s j i muzułmańskiej, są następujące: 1) w y k a z a n i e ogra­ niczoności d o g m a t y k i i p r a w o d a w s t w a i s l a m u i i c h bezużyteczności d l a l u d z i myślących; 2) podważenie absolutnej wszechmocy i uprzedniego postanowienia boga, poprzez uzależnienie jego samowiedzy o d świata zewnętrznego (por. t e o r i a manifestacji u I b n ' A r a b i e g o ) ; 3) usunięcie skrajnego, poniżającego człowieka przeciwstawienia: bóg — człowiek, przez b u t n e utożsamienie się z n i m na zasadzie p a n t e i z m u . LITERATURA Affifi A. E., The Mystical Philosophy of Mujld Din Ibnul 'Arabi, 1929. G r u n e b a u m G . E . , L'Islam Medieval, Histoire et Civilisation, P a r i s 1962. Cambridge �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W K e l l e r h a l s E . , Der Islam, 283 SUFIKÓW S t u t t g a r t 1956. H., Al-Halladj, Lemmens POGLĄDACH un mystique musulmán au 3-е siécle de l'hégire, Paris 1914. M a c d o n a l d D. В., Development L . , Essai Massignon mane, sur — La passion A Theology, du lexique L o n d o n 1903. technique de la mystique musul- P a r i s 1922. d'al-Hallaj N i c h o l s o n R. A., The — of Muslim. les origines Historical martyr Mystics mystique of Islam, Enquiry de l'Islam, P a r i s 1922. L o n d o n 1914. concerning the Origin and. Development of Sufism, „Journal of the R o y a l A s i a t . S o c " , t. 4: 1906. — Studies Reader on Islamic on Islam. Beliefs Mysticism, Passages and Practices R i n g g r e n H., Studies C a m b r i d g e 1924. from Standart of Muslims, in Arabian Arabic Writings Illustrative of the G r a v e n h a g e 1962. Fatalism, „Acta U n i v e r s i t a t i s U p s a l i e n s i s " , B d . 1: 1955. S e l l E . , Sufism, L o n d o n 1910. S m i t h M., Early Mysticism Z a e h n e r R . C , Mysticism — Hindu Anna and Muslim in the Near Sacred and Middle and Profane, Mysticism, East, L o n d o n 1931. L o n d o n 1961. L o n d o n 1960. Mrozek DEFENCE OF T H E V A L U E AND EYES IMPORTANCE OF THE INDIVIDUAL OF THE ISLAMIC SUFIS IN THE (MYSTICS) S u m m a r y Although trend, nowadays we e s p e c i a l l y i n those look upon m y s t i c i s m as a b a c k w a r d c o u n t r i e s , s u c h as and conservative India, Persia, and Tibet, where s t i l l h a s a g r e a t hold to t h i s day, its s o c i a l r o l e a n d f u n c t i o n w e r e quite it different i n the e a r l y d a y s of its e v o l u t i o n f r o m I s l a m i s m i n the M i d d l e A g e s . I t s v a l u e at t h a t t i m e s h o u l d be a p p r e c i a t e d . I n d i s c u s s i n g t h e o r i g i n of M u s l i m m y s t i c i s m , the a u t h o r points out t h a t it h a s c e r t a i n roots a n d a i m s i n c o m m o n w i t h C h r i s t i a n m y s t i c i s m : the s e a r c h for a p e r ­ sonal, s p i r i t u a l c o n t a c t w i t h G o d , w h i c h is i n opposition to p r e c e p t s of prevailing t h e o l o g i c a l t r e n d s f o r b i d d i n g the i n d i v i d u a l to act i d e p e n d e n t l y . S h e s t r e s s e s , h o ­ w e v e r , that, i n c o n t r a s t to t h e m y s t i c i s m of C h r i s t i a n i t y , the v i e w s of the M u s l i m m y s t i c s (Sufis) w e r e e x c e p t i o n a l l y r a d i c a l . I n m o r e t h a n one i n s t a n c e t h i s r a d i c a ­ lism led the Sufis to identify themselves proudly with God, and g r o u n d s of p a n t h e i s m alone. T h e a u t h o r a n a l y s e s the r e a s o n s for radicalism of the views of the Sufis as compared with those not on the the e x c e p t i o n a l of the C h r i s t i a n m y s t i c s , a n d comes to the c o n c l u s i o n t h a t is due to the content a n d c h a r a c t e r of the M u s l i m dogma. T h e s t r i c t m o n o t h e i s m of Islam, precluding all mediation saints, a s w e l l as the dogma of d i v i n e p r e d e s t i n a t i o n i n its e x t r e m e f o r m , of caused t h e M u s l i m S u f i s to desire a l l the m o r e p a s s i o n a t e l y , a l l the m o r e s t r o n g l y , a b r i d g e to a n d u n i t y w i t h the d i s t a n t G o d . This d e s i r e is r e f l e c t e d i n the bold, original v i e w s of the I s l a m i c S u f i s . T h e author next discusses in more presentatives of S u f i s m . S h e d e t a i l the v i e w s of the m o s t e m i n e n t d i v i d e s S u f i s m into t h r e e stages or p e r i o d s : re­ 1) the �284 ANNA e a r l y period, t h a t is, f r o m MROZEK the beginnig of t h e 9th c e n t u r y t i l l the a p p e a r a n c e al-Ghazáli a t the t u r n of t h e 10th a n d 11th c e n t u r i e s ; 2) S u f i s m al-Ghazálí h i m s e l f , a n d the t r e n d w h i c h he o r i g i n a t e d ; represented 3) t h e v i e w s of of by Ibn'Arabi, t h e m o s t i l l u s t r i o u s a n d t h e m o s t m a t u r e r e p r e s e n t a t i v e of I s l a m i c p a n t h e i s m . T h e a u t h o r h a s based t h i s d i v i s i o n on t h e f u n d a m e n t a l early, most r a d i c a l period the Sufism of al-Ghazálí, a n d t h e s p e c i f i c character m o s t m a t u r e r e p r e s e n t a t i v e of S u f i s m , I b n ' A r a b i . Muslim, base t h e i r difference between of S u f i s m , t h e c o n s e r v a t i v e , r e t r o g r e s s i v e division of S u f i s m the c h a r a c t e r of of t h e S u f i s m of t h e l a s t , M a m y a u t h o r s , both w e s t e r n a n d on S u f i s m ' s religious values. This befogs t h e p i c t u r e . I t w i l l be r e m e m b e r e d that t h e M u s l i m s c h o l a r A . E . A f f i f i based his d i v i s i o n of S u f i s m on t h e different w a y s t h e S u f i s r e g a r d e d t h e e s s e n c e of G o d — t h e e t h i c a l , the a e s t h e t i c , a n d t h e p a n t h e i s t i c c o n c e p t i o n of G o d . R . A . Nicholson, E n g l i s h s c h o l a r a n d e x p e r t on M u s l i m m y s t i c i s m , on t h e other h a n d , l i n k e d S u f i s m w i t h orthodox theology. B o t h Affifi's and Nicholson's hazy a n d imprecise, since they throw differences c l a s s i f i c a t i o n s of S u f i s m a r e no light on t h e s o u r c e s of t h e farreaching i n both content a n d f o r m of t h e v i e w s of t h e S u f i s p r e c e d i n g a n d follo­ w i n g al-Ghazálí. T h e most flourishing period of S u f i s m i n t h e 9th c e n t u r y a n d t h e a p p e a r a n c e held the most r a d i c a l views, on G r e e k their philosophy. based w a s the time between on a n c i e n t o r i e n t a l t h e o r i e s T h e Sufis had immense o w n p o w e r s —• t h i s f a i t h its emergence of al-Ghazálí. I n t h i s e a r l y p e r i o d t h e S u f i s occasionally and more rarely vitality and an invincible faith i n led them to e x c e s s i v e exaltation of t h e i r o w n p e r s o n s , a n a t t i t u d e w h i c h h a d little i n c o m m o n w i t h t h e h u m i l i t y u s u a l ­ ly associated incoherent powerful, with and m y s t i c s (c.f. B a j a z i d , lacking in theoretical al-Halladž, foundations: etc.). B u t t h e i r they theories rather from a new trend in Sufism. j e c t e d it c o m p l e t e l y c a l foundations, The last F o r although to t h e r u l e s a n d theology often the representative of as the founder less r a d i c a l a n d p r i n c i p l e s a s t h e t h e o r e t i c a l foundations of G r e e k Sufism, philosophy Ibn'Arabi, and theology. accepted of S u f i s m he b y no m e a n s t r e a t e d as a n i n t e g r a l p a r t , or, w h a t is m o r e , as a h a n d m a i d e n done. philosophy As foundation stones sub­ of I s l a m , he a l s o b u i l t its t h e o r e t i ­ using the nomenclature illustrious confidence he m a d e S u f i s m similar t h e o r e t i c a l foundations — t h e p r i n c i p l e s of G r e e k p h i l o s o p h y . B u t i n adopting had are p a s s i o n a t e r e b e l l i o n of t h e i n d i v i d u a l a g a i n s t t h e bonds t h a t r e s t r a i n h i m . I n t h i s r e s p e c t a l - G h a z á l í m a y be r e g a r d e d w i t h f u l l of stem for h i s t h e o r y , of theology, Ibn'Arabi used these Sufism as a l - G h a z a l i not o n l y Greek but a l s o m a n y t h e o r i e s of t h e a n c i e n t E a s t (in p a r t i c u l a r t h e t h e o r y of manifestation and the ancient Persian theory of light). This again brings him close to t h e r e p r e s e n t a t i v e s of t h e e a r l y , f i r s t period of S u f i s m , w h o m h e r e s e m b l e s a l s o i n t h e r a d i c a l i s m of h i s v i e w s . A l t h o u g h he is t h e most m a t u r e of S u f i s m , t h e f o u n d e r t h e o r y of m y s t i c i s m based of the m o s t complete the d i v e r s i t y of t h e m a t e r i a l s he u s e d for t h e b u i l d i n g h i m from compare a number unfavourably representatives conceptions of representative on I s l a m , of h i s t h e o r y d i d not s a v e of i n c o n s i s t e n c i e s . I t is t h i s i n c o n s i s t e n c y w h i c h m a k e s h i m w i t h al-Ghazálí a n d w h i c h a g a i n early and theories Sufism. which Nevertheless, are important brings he c r e a t e d not o n l y h i m c l o s e r to t h e a number of to S u f i s m , b u t to original philo­ sophy as w e l l . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81083a5306b4ebacfc75acca6bd067ee.pdf c349987a2e8c379df99ad501be5b8761 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:954 Title A name given to the resource Obrzęd budowy domu w Indiach starożytnych w świetle nakazów religijnych (ksiąg rytuału domowego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Suliga, Jan W. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 JAN WITOLD SULIGA OBRZĘD BUDOWY w DOMU ŚWIETLE (KSIĄG W INDIACH NAKAZÓW RYTUAŁU STAROŻYTNYCH RELIGIJNYCH DOMOWEGO) W większości kultur tradycyjnych fakt osiedlania się poprzedzany był szeregiem rytuałów. Rytuały te towarzyszyły następnie czynnościom budowlanym, po których zakończeniu następowała zwykle uroczystość pierwszego wkroczenia do nowego domu. Czynności związane z budową nowego domu podzielić można na trzy grupy: 1) techniczne czynności konstrukcyjne; 2) czynności konstruk­ cyjne oraz towarzyszące i m rytuały; 3) czynności rytualne nie związa­ ne bezpośrednio z budową, a stanowiące niejako jej wynik. Pierwsza grupa czynności kształtowała przestrzeń ekonomicznie. Pracom t y m nie towarzyszyły rytuały. Druga grupa czynności zabudo­ wywała przestrzeń zarówno ekonomicznie, jak i symbolicznie. Rytuał to­ warzyszył pracom konstrukcyjnym lub następował po ich zakończeniu. Ostatnia grupa czynności kształtowała przestrzeń symbolicznie, a wszel­ kie związane z nią działania miały charakter sakralny. Przedmiot niniejszego a r t y k u ł u stanowi obrzęd budowy domu (rozu­ miany jako dwie ostatnie grupy czynności), którego rekonstrukcja zosta­ ła oparta na przekazach źródłowych — księgach r y t u a ł u domowego. Ce­ lem artykułu jest wyjaśnienie ogólnych funkcji obrzędu, a poprzez zna­ czenia symboliczne poszczególnych jego elementów — wyjaśnienie funk­ cji i symboliki przestrzeni sakralnej, w której dom jest budowany. 1. ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE Jak już wspomniałem, analiza obrzędu budowy domu oparta będzie na księgach rytuału domowego (gfhya sutra), przeznaczonych dla gryhasthy (gfhastha) — czyli gospodarza, wykonującego większość czynnoś­ ci rytualnych podczas aktu kreacyjnego. Księgi te powstały w przedzia­ le między V a I V wiekiem p.n.e., a V I wiekiem n.e. Księgi rytuału domowego należy traktować jako sformalizowany na- �122 J A N W. S U L I G A kaz religijny, podręcznik dla wykonującego rytuały, strukturalny opis obrzędu, który wyczerpuje wszelkie (dozwolone lub poprawne w myśl autorów tekstu) możliwości. Każdy akt religijny opisany został w k i l k u wersjach, z których każda przeznaczona jest dla innej warstwy społecz­ nej (varna), sekty itp. Można więc traktować księgi rytuału domowego z jednej strony jako wzorzec modelujący rytuał; z drugiej zaś jako wzo­ rzec modelowy działający w sferze etyki okresu, w którym one po­ wstały. Ogólnie rzecz biorąc, funkcje gryhja sutr zbliżone są do niektórych funkcji mitów. M i t i poeta, a więc ten, który sformalizował to, co do­ tychczas egzystowało w pamięci grupy, są nosicielami tradycji — będąc jednocześnie depozytem i depozytariuszem. Kodyfikacja tradycji wymaga od poety użycia formuł, które zapew­ niają oszczędność w organizacji treści. Tekst jest jednak zrozumiały dla członków grupy, gdyż każda lapidarna formuła pełni rolę bodźca wydo­ bywającego treści zawarte w pamięci słuchaczy lub uczestników obrzędu. Podobnie jak księgi rytuału domowego, mit uwzględnia wszelkie (dozwolone) możliwości. O ile jednak mit może stać się poetyckim zapi­ sem (przy czym zapis ten rządzi się specyficznymi prawami fabularny­ mi), sutry są suchym, sformalizowanym opisem obrzędu, odwołującego się do zdarzeń mitycznych w sposób pośredni, tzn. poprzez teksty reli­ gijne i symbolikę czynności. W tej sytuacji można więc traktować mit i sutry jako nakazy reli­ gijne, różne pod względem formalnym, zbliżone, jeśli chodzi o treści, których są nosicielami. Wzajemny związek mitu i ksiąg rytuału domo­ wego jest wyraźnie widoczny przy rozpatrywaniu mitologii i obrzędo­ wości indyjskiej, gdzie hymny Rygwedy (Rgveda), Samawedy (Samaveda), Jadżurwedy (Yájurveda) i Atharwawedy (Atharvaveda) są wiedzą S ł o w a (śruti) — gryhja sutry zaś są wiedzą c z y n n o ś c i r y t u a l ­ n y c h , opracowanych na podstawie śruti. Z tych założeń wynikają następujące wnioski: Obrzęd jest konstruk­ cją samosterowną — to znaczy taką, w której wszystkie elementy współ­ działają ze sobą zarówno funkcjonalnie, jak i symbolicznie. Tworząc mit i będąc jego wynikiem, obrzęd staje się s t r u k t u r ą zamkniętą. Definicja taka jest zasadna jedynie w takim wypadku, gdy dany obrzęd nie może się przekształcić. Stać się tak może wówczas, gdy mamy do czynienia z uprzednią kodyfikacją obrzędu, strukturalnym opisem, który ma for­ mę nakazu religijnego. Obrzęd jest wówczas odwzorowaniem opisu i przez pewien, historycznie określony ciąg czasu zachowuje stabilność, nie dopuszczając nowych treści. Z powyższych przesłanek wynika następujące założenie: Interesują­ cy nas obrzęd składa się z takich elementów, których znaczenia symbo­ liczne, a przede wszystkim funkcje, winny być wyjaśniane w ramach �123 OBHZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH struktury. Istnieje również taka grupa czynności, które nazywam e l e ­ m e n t a m i n i e j a s n y m i . Oznacza to, że w strukturze opisu i ko­ mentarzach zapisanych w sutrach brak wystarczającej liczby danych, które mogłyby wyjaśnić badaczowi znaczenie opisywanych rytuałów. Do wyjaśniania tych elementów potrzebna jest znajomość kontekstu k u l t u ­ rowego, a co za t y m idzie, odrębna metoda badań. 2. M E T O D Y B A D A N Dla wyjaśnienia funkcji i znaczeń symbolicznych obrzędu budowy domu stosować będę metodę funkcjonalno-strukturalną, rozumiejąc przez s t r u k t u r ę „takie współistnienie zjawisk, w którym każdy człon zdoby­ wa swoją całościowość tylko przez inne i wraz z innymi" . Tak więc przez strukturę obrzędu będę rozumiał szereg rytuałów i ofiar, które są powiązane wspólnym sensem i celem. Celowi temu są podporządkowane cele cząstkowe poszczególnych elementów. Jednocześnie może istnieć w obrzędzie taki zespół czynności rytualnych i ofiarnych, który ze względu na swoją złożoność, jak również poprzez wyodrębnienie go z ca­ łości działań przez uczestników obrzędu, nabiera szczególnego znaczenia. Należy go wówczas traktować jako pewien, autonomiczny w stesunku do całości element. Dlatego też będę używał słowa obrzęd w dwóch zna­ czeniach —• węższym i szerszym. W znaczeniu szerszym rozumiem obrzęd jako całość czynności sakral­ nych poświęconych danemu celowi. W znaczeniu węższym — wspom­ niany wyżej, autonomiczny do całości, zespół czynności rytualnych i ofiarnych. Dla wyjaśnienia elementów niejasnych obrzędu stosować będę meto­ d ę porównawczą, wychodząc poza ramy czasowe narzucone przez dato­ wanie gryhja sutr. Postępowanie takie jest zasadne wówczas, gdy przyj­ mie się, że zarówno funkcje, jak i znaczenia obrzędów o podobnym lub zbliżonym przeznaczeniu są identyczne, niezależne od okresu, w którym obrzędy są wykonywane. Podobieństwo to wynika przede wszystkim z ciągłości kultury Indii. Mimo nakładania się licznych tradycji kultura wsi indyjskiej zachowała do dziś pewną stabilność. Rytuał wedyjski, chociaż w zmienionej formie, jest żywy dotąd wśród niektórych wyż­ szych kast , a proces sanskrytyzacji powoduje jego trwałość. 1 2 1 3 P. B o g a t y r i e w , Semiotyka'kultury ludowej, Warszawa 1975, s. 15. Por. K . S. M a t h u r , Caste and Ritual on an Malawa Village, Bombay 1964, s. 184. Zmiana statusu kasty (warny) w drabinie hierarchii społecznej może się od­ b y w a ć poprzez szczegółowe i dokładne przestrzeganie przepisów rytualnych (głów­ nie dotyczących pożywienia) charakterystycznych dla kasty wyższej. Oznacza to zwykle, że dana kasta przejęła rytuał genetycznie nawiązujący do przepisów obrzę­ dowych z okresu starożytności, a nawet czasów wedyjskich. Proces taki nazywamy 2 s �124 J A N W. S U L I G A Dlatego też przy wyjaśnianiu elementów niejasnych ograniczę się je­ dynie do obszaru Indii, a głównie Indii północnych i środkowych, gdzie powstała większość wykorzystanych w artykule źródeł. 3. ŹRÓDŁA W Y K O R Z Y S T A N E W A R T Y K U L E Literatura religijna Indii dzieli się na dwie grupy — literaturę w e dyjską (ok. X V - X V I w. p.n.e.) oraz sanskryeką (VI w. p.n.e.-XV w . n.e.). Obok tego podziału istnieje jeszcze inny, dostosowany do charakteru po­ szczególnych rodzajów wymienionej literatury, Wedy, aranjaki, brahmany i upaniszady należą do pism objawionych (śruti). Pisma późniejsze (z okresu sanskryckiego) należą do działu smryti (smrti) i obejmują to, co zostało opracowane przez wieszczów na podstawie pism objawionych. Literatura tego okresu to ithasy, purany, śastry i sutry. Sutry, jako komentarz do pism śruti, zajmowały się kilkoma działa­ mi nauki — fonetyką, gramatyką, etymologią, metryką, astronomią i r y ­ tuałem. O jego prawidłach mówiły kalpa-sutry. W skład kalpa-sutr wchodzą między innymi gryhja sutry, czyli księgi r y t u a ł u domowego. Gryhja sutry powstały między V w. p.n.e. a I I w. n.e. Jedynie Waikhanasa Smarta Sutra jest znacznie późniejsza. Obrzędem budowy domu zajmują się następujące gryhja sutry: Gobhila Gryhja Sutra (Gobhila Gfhya Sutra) i Khadira Gryhja Sutra (Kha~ dirá Gfhya Sütra) komentujące Samawedę, Apastamba Gryhja Sutra (Apastamba Grhya Sutra) i Hirańjakeśin Gryhja Sutra (Hiranyakeśin Gfhya Sutra) należące do redakcji Taittiriji Czarnej J a d ż u r w e d y (Tctittiriya Sarhhita), Paraskara Gryhja Sutra (Páraskara Gfhya Sütra) należą­ ca do Białej J a d ż u r w e d y oraz Sankhjajana Gryhja Sutra (Sánkhyayána Grhya Sütra) i Aśwalajana Gryhja Sutra (Asvalayana Grhya Sütra) przy­ pisane Rygwedzie. Sutry te powstały w południowo-wschodnich Indiach, na terenie Gudżeratu i w centralnych Indiach . Tak więc w okresie ich redakcji zasadniczo całe Indie były już znane. Tekst sutr podzielony jest na szereg akapitów, z których każdy zaj­ muje się innym elementem obrzędu. Teksty recytowanych podczas obrzę­ du formuł zaczerpnięte są zazwyczaj z Wed lub pism związanych z redak­ cją danej sutry. 4 sanskrytyzacją. Por. J . S z a t k o w s k a , Zmiany społeczeństwa kastowego w In­ diach współczesnych, Warszawa 1977. * Aśwalajana G. S. powstała w południowo-wschodnich Indiach, na terenie między rzeką Kryszną a Godawari; Síankhjajana G. S. — w Zachodnich Indiach (Gudżerat); Apastamba G. S. — na terenie obecnego stanu Andhra Pradesz; Hi­ rańjakeśin G. S. — w dolinie Gangesu; Paraskara G. S. — w Bengálu; a Khadira G. S. i Gobhila G. S. zredagowane zostały w Indiach centralnych. Por. L . R e n o u, Vedic India, Delhi 1971. �125 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH Specyficznym źródłem jest Waikhanasa Smarta Sutra (Vaikhánasa Smárta Sütra). Powstała ona w V I w. n.e. na Wybrzeżu Koromandelskim. Początkowo był to rodzaj podręcznika dla ascetów i pustelników. Później rozszerzona została o przepisy dla gospodarza. Sutra ta omawia jeden z elementów obrzędu budowy domu — obrzęd wastuśamany (vdstuśamana) — czyli pierwszego wejścia do domu po jego wybudowaniu. Zawiera jednak zastrzeżenie, że rytuały te należy wykonywać w ten sposób wówczas, gdy w rodzinie gospodarza ktoś u m a r ł lub się narodził. Zalecenia dotyczące obrzędu budowy domu znajdujemy również w Sa~ mawidhanie Brahmanie (Sámavidhana Brahmand). Należy ona do tzw. upabrahman (tekstów brahmanicznych zredagowanych mniej więcej w t y m samym czasie co sutry). 4. DOM I J E G O K O N S T R U K C J A Analiza hymnów Atharwawedy, jak również wzmianek w księgach r y t u a ł u domowego wykazuje, że teksty te mówią o dwóch zasadniczych typach domostw. Nie oznacza to rzecz prosta, że nieznane wówczas były innego rodzaju konstrukcje mieszkalne. Na podstawie danych archeolo­ gicznych, jak również płaskorzeźb z okresu starożytności można wnio­ skować, że bogactwo architektury wiejskiej było znaczne. Typ konstruk­ cji budynku zależał przede wszystkim od zamożności gospodarza, położe­ nia geograficznego i warunków naturalnych. Sutry mówią o dwóch rodzajach domostw. Pierwszy budowany był na planie koła lub też owalu, z centralnym słupem po środku. Drugi — na planie kwadratu lub prostokąta, którego dach wspierał się na ślemie­ niu leżącym na dwóch lub trzech sochach. Poszczególne części domu łą­ czone były za pomocą rzemieni. Do budowy ścian używano cienkich p r ę ­ tów bambusowych, trzciny, kamieni i gliny, a także cegły surówki. Dach k r y t y był strzechą. Jego kształt zależał od konstrukcji domu. Chaty budowane na planie koła miały dachy w kształcie stożka. Domy wznoszo­ ne na planie kwadratu miały dachy czterospadowe lub dwuspadowe. Po­ pularnym typem dachu był również tzw. „dach hangarowy" . Drzwi osadzane były w ścianie szerokofrontowej. Framuga składała się z dwóch słupów wbitych pionowo w ziemię. Jako próg kładziono płas­ k i kamień. Skrzydła drzwi przymocowywano za pomocą rzemieni, podob­ nie jak w domu homeryckim. Okno kratowano wąskimi deszczułkami . Budowę chaty rozpoczynano od zwózki drewna. Wynajęci rzemieślnis 6 5 Dach „hangarowy" zwany jest inaczej „dachem bengalskim". Jest to dach konstruowany z prętów bambusowych o kształcie półkolistym, łukowatej linii szczytu i ł u k o w a t y c h krawędziach okapów. * Widać to wyraźnie na płaskorzeźbach z Sańczi. �126 J A N W. S U L I G A су segregowali materiał budowlany, numerując bale zależnie od kolej­ ności ich użycia. Następnie wytyczano teren budowy i po wstępnych r y ­ tuałach rozpoczynano budowę poprzez wkopanie słupów w ziemię i usta­ wienie szkieletu przyszłego domostwa . Dalej konstruowano ściany, dach, a na końcu wybijano dziury na drzwi i okna. Ostatnią czynnością było położenie progu . 7 8 5. S Y S T E M A T Y K A OBRZĘDU Relacje na temat przebiegu i sposobów wykonywania rytuałów różnią się między sobą. Różnice te polegają na odmienności chronologii poszcze­ gólnych składowych części obrzędu i na odmienności koncepcji wykony­ wania czynności rytualnych. Opierając się na analizie źródeł, można jed­ nak wyszczególnić następujące grupy zagadnieniowe: 1) Techniki poszukiwania odpowiedniego terenu i zalecenia związane z budową domu: a) Kryteria wyboru gruntu — wybór ze względu na wygląd terenu i jakość gleby, — wybór ze względu na kierunek spadku wody, — wybór ze względu na szatę roślinną pokrywającą dany teren, — status społeczny gospodarza jako kryterium wyboru gruntu, — zakazy dotyczące otoczenia roślinnego, — sposoby sprawdzania wartości gleby. b) Zalecenia związane z budową domu: — zalecenia związane z usytuowaniem pomieszczeń, — status społeczny gospodarza jako kryterium umieszczania drzwi w stosunku do stron świata, — inne zakazy związane z kierunkiem sytuowania drzwi. 2) Wyznaczenie czasu rozpoczęcia budowy domu. 3) Obrzęd budowy domu: a) Rytuały wstępne poprzedzające prace budowlane. b) Rytuały towarzyszące pracom konstrukcyjnym — stawianie słupów narożnych, — wykopanie dołów pod słupy narożne, — stawianie słupa środkowego , — nakładanie ślemienia na sochy i poświęcanie dachu. c) Obrzęd poświęcenia domu — wastuśamana. 9 1 Alinadżataka, I, 1-3. Siankhjajana G. S., I I I , 3, 10. * Czynność tę wykonywano jedynie przy budowie owalu. 8 domu na planie koła lub �127 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH 6. A N A L I Z A OBRZĘDU B U D O W Y D O M U Przyjęte na początku założenie o samosterowności i swoistości obrzę­ du nie uwzględnia jego społecznego, a co za t y m idzie, ogólnoreligijnego charakteru. Rekwizyty, czynności i formuły magiczne używane w trak­ cie trwania obrzędu są charakterystyczne dla wszystkich lub większości zachowań rytualnych badanej społeczności, z drugiej zaś strony, przez swą ideologię są swoiste dla danego obrzędu. Rozpatrywany na płaszczyźnie psychologicznej obrzęd umożliwia od­ bycie przeżycia religijnego, rozumianego często jako bezpośredni kon­ takt z bóstwem. Odbywa się to na drodze emocjonalnej interpretacji przeżywanego aktu, nawet wówczas, gdy akt ten jest formalnie prosty. Podobnie jak teatr, obrzęd tworzy przestrzeń — scenę; jest więc ta­ kim rodzajem działania, które wytwarza różne postacie rzeczywistości rozumiane jako antynomia sacrum—profanum. Będąc systemem semiotycznym, obrzęd może być również traktowany jako proces modelowania świata, opis kolejnych momentów stwarzania, .zachowujący wewnętrzną hierarchię ważności. a) F u n k c j e wiedniego technik poszukiwania i wyboru odpo­ terenu i zaleceń związanych z budową domu Budowa domu obwarowana była licznymi zakazami i nakazami, do których budowniczy musiał się stosować. Nakazy te spełniały cztery podstawowe funkcje — zabezpieczającą, ekonomiczną, magiczną i spo­ łeczną . Nakazy zabezpieczające przed naturalnymi niebezpieczeństwami ogra­ niczają się do k i l k u zaleceń. Teren wybierany przez gospodarzy winien być takiego kształtu, by powódź nie mogła zniszczyć budynku Chatę należy więc budować na terenie w kształcie „cegły" lub na wzgórzu. Dotąd wiele domów w Indiach wznoszonych jest na sztucznie usypanych wzgórzach. Ochronie przed powodzią służą również konstrukcje palowe. 10 1 2 Nakazy związane z ekonomią dotyczą głównie rolnictwa i hodowli. Sutry są zgodne, że teren winien być odpowiednio nawodniony, równy i nie otoczony przez pustynię lub bagna, o dobrej jakości gleby . Jakość gleby sprawdzano dwoma sposobami — przez wykopanie dołu i zasypa­ 1S lo Przez, funkcję zabezpieczenia rozumiem kierowanie się takimi kryteriami, których stosowanie zabezpieczało dom np. przed powodzią. Przez funkcję ekono­ miczną rozumiem zespół nakazów i zakazów, których celem było badanie w ł a ś c i ­ wości użytkowych gleby. Zakazy magiczne chronią dom przez złymi mocami. Funkcję społeczną spełniają te nakazy, które uzależniają wybór miejsca od statusu społecznego gospodarza. Gobhila G. S., I V , 7, 12; Khadira Tamże. Aśwalajana G. S., I I , 7, 1-2. 11 1 2 13 G. S., I V , 2, 12-13. ' �128 J A N W. S U L I G A nie go ziemią zeń wydobytą oraz przez pozostawienie wody w dole przez całą noc. Metoda pierwsza służyła sprawdzaniu sposobności gleby, dru­ ga — jej nawodnienia . Gatunki roślin rosnących na danym terenie określały jego użytecz­ ność pod wzglądem hodowli. Dlatego też sutry nakazują usunięcie nie­ których rodzajów traw, a waiśja (vaisya) — rolnik lub pasterz, winien wybrać taki teren, który pokryty jest „delikatną t r a w ą " . Nakazy dotyczące magii płodności związane są przede wszystkim z wodą. W pobliżu przyszłego miejsca zamieszkania winno być źródło lub sadzawka, przy czym pożądane jest, by woda spływała w kierunku pół­ nocnym, północno-zachodnim lub wschodnim. Północ jest bowiem stroną świata, która przynosi dostatek, płodność i bogactwo. Zakazy i nakazy związane z magiczną ochroną przed złymi mocami dotyczą przede wszystkim roślin i rozmieszczania drzwi i pomieszczeń przyszłego domostwa. Aby uchronić chatę przed złem, należy więc usu­ nąć niektóre gatunki roślin uchodzących za złowróżbne — głównie z po­ wodu ich magicznego zastosowania (praktyki czarnoksięskie, medycyna, budowa stosu pogrzebowego). Jednocześnie sutry zalecają wybór takiego terenu, na którym rosną trawy kusa i virana — rośliny używane w r y ­ tuałach i ofiarach, a więc dobrowróżbne. Podobny charakter mają nakazy dotyczące rozmieszczenia pomiesz­ czeń. Według Gobhili G.S. strona południowa „spełnia wszystkie życze­ nia" . Dlatego nie należy budować głównej izby z tej strony. Jeżeli po­ łudnie przynosi wszystko to, czego człowiek zapragnie, to naturalne jest, że mieszkający tam ludzie będą uprawiać hazard . Ponieważ miejsce, gdzie woda spływa „ze wszystkich stron", uważane jest za dobro­ wróżbne — tam należy umieszczać główny pokój, co uchroni mieszkań­ ców przed zgubnymi skutkami gier hazardowych. Niejasny natomiast jest zakaz budowania drzwi wejściowych i w y j ­ ściowych naprzeciw siebie. Podobny zakaz dotyczy również umieszczania okien. Według M . Mullera zakaz ten związany jest z ochroną domu przed urokiem. Gospodarz nie powinien być widziany w chwili, gdy spożywa obiad lub wykonuje codzienne rytuały . Sutry nie wyjaśniają również zakazu budowania drzwi w stronę za­ chodu. Wspominając o t y m zakazie J. Auboyer stwierdza jedynie, że „strona ta należała do zmarłych" . Według mitologii zmarli udawali się na księżyc (w stronę północy), gdzie oczekiwali na odrodzenie się. Droga 11 15 16 11 18 19 1 4 Tamże. Gobhila G. S., I V , 7, 9-11. Tamże. Aśwalajana G. S., I I , 7, 11. M. M u l l e r , H. O 1 d e n b e r g, The Sacred Book of the East, Grihya — Sutras, t. X X X , cz. I / I I , Patna 1967, s. 121. J . A u b o y e r , Zycie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa 1969, s. 120. 16 1 6 18 M �OBRZĘD B U D O W Y DOMU W INDIACH 129 ta nosiła nazwę „ścieżki cieni" — pitryjana (pitryana). Ci zaś, którzy uwolnili się od więzów niewiedzy, wkraczali na „drogę bogów" —- dewajana (devayana), i udawali się na południe do królestwa boga Jamy (Yama). Jama był również bogiem-strażnikiem strony południowej. W kierunku południa składano także ofiary dla zmarłych. Niewiele natomiast wiemy o wcześniejszych koncepcjach dotyczących Świata Zmarłych (Pitrloka). W jednym z h y m n ó w Atharwawedy zmar­ łych porywają ze stosów pogrzebowych Maruty. Maruty były towarzy­ szami boga Waruny, będącego, również strażnikiem strony zachodniej. "Według jednego z h y m n ó w Rygwedy zmarły spotykał na swej drodze Warunę i J a m ę . O ile jednak Jama był jedynie królem Pitryloka, Waruna był najwyższym sędzią, władcą i strażnikiem kosmicznego prawa ryta (rta). Był również tym, który dostrzega wszystkie uczynki ludzkie. Zmarłym poświęcano również obrzędy, w których ruch okrężny odby­ w a ł się w kierunku niezgodnym z pozorną wędrówką słońca. Zakaz umieszczania drzwi w kierunku jednej ze stron świata funkcjo­ nuje do dziś w wielu regionach Indii. W pracy na temat kast indyjskich D. N . Majumdar pisze, że „drzwi nigdy nie są kierowane na południe, gdyż w opinii mieszkańców tylko stopy zmarłego wskazują tę stronę ś w i a t a " . Na mapie załączonej do pracy Majumdara na 111 domów ba­ danej wsi, jedynie 10 miało skierowane drzwi na południe. Zakaz budowania drzwi w stronę zachodu spotykamy tylko w naj­ starszej — Gobhili G. S. Można wnioskować,, że sutra ta nawiązuje do starszych koncepcji religijnych, które sytuowały Świat Zmarłych na za­ chodzie. Z czasem świat ten „przesunięty" został na południe i północ. Być może, obie te koncepcje występowały równocześnie, co potwierdzał­ by fakt bliskiego związku Jamy i Waruny. W toku dalszej ewolucji za­ nikła wiara w północną siedzibę zmarłych. Przyczyna niebudowania drzwi na zachód jest więc analogiczna do współcześnie funkcjonujących za­ kazów. Zarówno wybór terenu, jak i sytuowanie drzwi wobec stron świata uzależnione były od statusu społecznego (kasty) przyszłego właściciela domu. Według Gobhili G. S. bramin (brahmana) winien mieszkać w cha­ cie wybudowanej na terenie, którego gleba jest biała. Ponieważ bramin, jako ten, który wykonuje rytuały, jest tym, k t ó r y „pragnie świętego b l a s k u " — powinien wybrać teren pokryty t r a w ą darbha i kusa. Kszatrija — rycerz — (ksatriya) — wybiera teren o czerwonej glebie po­ rośnięty wieloma gatunkami traw, które zapewniają moc (ksatra). Waiśja — hodowca i rolnik — winien z kolei zamieszkać na terenie o żółtej 2 0 21 22 го Rygweda, X , 14, 7. D. N. M a j u m d a r , Caste and Comunication 1958, s. 317. 22 Gobhila G. S., I V , 7, 9. 2 1 9 — Etnogiatia Polska X X V / 1 in an Indian Village, Bombay �130 J A N W. S U L I G A lub czarnej glebie, porośniętej delikatną trawą. Sens tego nakazu jest jasny. Podany przez Gobhilę G. S. podział form terenu, jak również zalece­ nia związane z sytuowaniem drzwi odnoszą się także do statusu społecz­ nego gospodarza. Bramin winien postawić dom na ,terenie w kształcie „cegły" (a więc ołtarza ofiarnego vedi) i wybudować drzwi na wschód. Zapewni mu to świętość. Rycerz buduje dom na wzgórzu (a więc miejscu obronnym) i umieszcza drzwi w stronę południa. Waiśja powinen za­ mieszkać na terenie płaskim, naturalnym, najlepszym do uprawy zbóż i hodowli. Kierunek północny zapewni mu dostatek i powodzenie w pra­ cach gospodarczych. b) C z a s r o z p o c z ę c i a budowy domu Każde ważniejsze przedsięwzięcie wymaga w Indiach porady zawodo­ wego astrologa. R. E. Enthoven w pracy na temat folkloru wiejskiego w okolicach Bombaju opisuje dość dokładnie system wiary w szczęśliwe i nieszczęśliwe dni i godziny. Zasadniczo wszystkie dni, prócz parzystych, w okresie pełni księżyca są uważane za dobrowróżbne . Podobnie jest w grupie Nimar Balahi w centralnych Indiach, gdzie saait, czyli szczęśli­ w y dzień, wyznaczany jest przez wioskowego kapłana . Sutry niewiele miejsca poświęcają kwestii czasu rozpoczęcia obrzędu. Paraskara G. S. nakazuje rozpoczynać w dzień uważany za pomyślny , sutra zaś Hirańjakeśin wyznacza ten termin na czas „północnego kursu słońca, w czasie rosnącego księżyca, pod konstelacjami Ronini i trzema gwiazdami Uttarą" . Rysuje się więc wyraźny związek między momentem rozpoczęcia obrzędu (momentem dobrowróżbnym) a księżycem. Związki te rozpatrzę w dalszej części pracy. 23 24 2S 2 e c) O b r z ę d budowy domu 1. Funkcje rytuałów wstępnych Pod względem formalnym czynności te można podzielić na trzy grupy: — czynności przygotowujące teren do prac budowlanych. Jest to w y ­ mierzanie terenu za pomocą sznura, wykreślanie przyszłych kształtów domu, umiejscowienie izb, wyrównanie i zamiecenie powierzchni gruntu; — okrążanie terenu budowy zgodnie z pozorną wędrówką słońca (w trak­ cie okrążania gospodarz wylewa wodę z dzbana, skrapia teren budowy, zarysowuje gałęzią lub łyżką ofiarną juhu granice obszaru recytując przy t y m odpowiednie formuły; ! S R. E . E n t h o v e n , The Folklore of Bombay, Oxford 1924, s. 253-258. S. F u c h s , The Children of Hari. A Study of the Nimar Balahis in the Central Provinces of India, Vienna 1950, s. 323. Paraskara G . S., I l l , 4, 2. Hirańjakeśin С. S., I , 8, 27, 1. Chodzi o gwiazdy gwiazdozbioru Byka. Rohinl jest w mitologii indyjskiej córką Dakszy, kochanki boga Czandry — Księżyca. 2 4 ! 5 26 �OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH 131 — składanie ofiar w centrum dla ducha zamieszkującego teren, Bogini Ziemi, przodków lub bogów. Formę ofiary ma również rozpalenie ognia, któremu towarzyszą recytacje hymnów skierowanych do Waruny i boga ognia — A g n i . Według sutry Apastamby, gospodarz winien jedynie do­ tknąć ziemi, co ma przygotować grunt (i duchy zamieszkujące teren) do budowy domu. Celem przygotowania terenu pod budowę było zapewnienie (poprzez działania magiczne) dostatku i żyzności — zaoranie i skropienie ziemi. W Wedach woda traktowana była jako czynnik powodujący oczyszcze­ nie . Podobną nieco funkcję spełniało zamiecenie obszaru w stronę po­ łudnia . Prawdopodobnie chodziło o usunięcie złych duchów zwanych pręta 3°. G e n e r a l n ą funkcją rytuałów okrążania i obry sowy wania było symbo­ liczne wytyczanie granicy. Granica ta mogła służyć ochronie przed zły­ m i mocami d r z e w , demonów lub bogów. Obrysowując teren łyżką ofiarną juhü, utożsamiając ją z orężem, ofiarnik symbolicznie zabijał w ę ­ ża — demona zamieszkującego niższe regiony świata. Z kolei magii płodności służy skrapianie wodą terenu, zaoranie go i wytyczenie grani­ cy. Mocą hymnu wygłaszanego podczas tej czynności gospodarz zmusza bogów do pomocy i darzenia, sprowadzając ich na miejsce ofiary. Czynności wykonywane w centrum terenu skierowane są głównie do bogów chtonicznych, które zamieszkiwały dany obszar przed przybyciem nań osadników. F o r m u ł y wygłaszane podczas ofiary podkreślają również fakt wcześniejszego pobytu duchów przodków (pitar) gospodarza. Brami­ ni — utożsamiani w trakcie rytuału z duchami przodków — przyjmują ofiarę, wyrażając t y m samym zgodę na kontynuowanie prac. Ofiary te wyznaczają punkt czasowy i mogą być traktowane jako moment osiedle­ nia się — przejęcia terenu na własność. T y m samym służą również w y ­ tyczeniu środka w sensie geometrycznym i sakralnym. 2 1 2 S 29 31 32 2 7 Ogień (ogni) u w a ż a n y był za tego, który przenosi ofiarę do b o g ó w — w tym wypadku do Waruny. Rygweda, X , 9. » Apastamba G. S., 7, 17, 1. Pręta to upiory nie należące ani do świata żywych, ani do umarłych. Według wierzeń pozostawały chętnie w pobliżu domostw, przynosząc nieszczęście i choroby. Wierzono również, że demony te b y ł y duchami zmarłych, którzy nie dotarli do k r ó ­ lestwa Jamy. Zamiecenie terenu w kierunku p o ł u d n i o w y m wydaje się w tej kon­ wencji jasne. Gobhila G. S., I V , 7, 22. Nad pewnymi gatunkami drzew przypisywano m a ­ giczną władzę określonym bogom. Gospodarz układał gałęzie w k o ł o terenu, a n a ­ stępnie przesuwał je w kierunku zgodnym z pozornym ruchem słońca. Przesunięcie to odwracało urok — złą moc drzew. Ofiarnik obrysowy w a ł teren mówiąc: „Obrysowane jest zło demona, obryso­ wane są moce wrogów, tak oto odcinam szyję demonów". Hirańiakeśin G. S., I , 8, 27, 1. 28 8 0 81 ra �132 2. Funkcje J A N W. S U L I G A rytuałów towarzyszących pracom konstrukcyjnym Chronologia czynności rytualnych wyznaczana jest przez sposób kon­ struowania domu. Po wymierzeniu kształtów następowały prace przy ko­ paniu dołów pod słupy. Do dołów tych wkładano ofiary dla „demona zie­ m i " , po czym osadzano słupy (sthuna, skambha). Czynności tej towarzy­ szyły ofiary i recytacje hymnów do Wastoszpatiego (Vástospati) — opie­ kuna domostwa. Następnie konstruowano ściany i nakładano ślemię na sochy. Siemię uczczone było dotknięciem i wygłoszeniem formuły zbliżo­ nej formą do hymnów recytowanych uprzednio. Rytuałom towarzyszyła magia ochronna, której stosowanie miało chronić dom przed pożarem. Ofiary składane w dołach, a przeznaczone dla bóstw chtonicznych zapew­ nić miały trwałość domu i przychylny stosunek bóstw do mieszkańców. Jednocześnie — słup wkładany w dół, gałąź lub kamień składane w ofie­ rze bogom świata podziemnego — porównywane były w formułach do drzewa lub do filaru kosmicznego, rozumianego jako synonim darzenia i trwałości. Przedmioty te stawały się symbolem osi kosmicznej, przyj­ mując jej funkcje w ramach modelu kosmosu, jakim był wznoszony dom. Mówiąc ściślej stawały się znakiem osi kosmicznej, działanie zaś na znak powodowało reakcję desygnatu. Podobne zjawisko występowało podczas r y t u a ł u zakładania ślemienia, gdzie ślemię utożsamiane było ze sklepie­ niem niebieskim (svarga). 3. Funkcje obrzędu poświęcenia domu — wastuśamana Obrzęd wastuśamany kończy cykl rytuałów towarzyszących budowie domu wiejskiego. Związane z nim opisy sutr różnią się między sobą za­ równo pod względem form poszczególnych rytów, jak i chronologii ich wykonywania. Wynika to z charakteru opisów, które przeznaczone były dla różnych grup społecznych, rodów (jati) i sekt religijnych. Ponadto sutry powstały w różnych okresach i na rozległym obszarze — od Kasz­ miru po Indie południowe. Ogólnie rzecz biorąc, obrzęd wastuśamany składał się z kilku, zróżnicowanych wewnętrznie elementów: 3.1. Rytuały wykonywane w centrum domu: a) cykl rytuałów prze­ znaczonych dla boga Wastoszpatiego — recytacja hymnów, rozpalenie ognia, recytacja wjahryti (vyáhrti) , gotowanie na ogniu żywności skła­ danej w ofierze Indrze utożsamianym z Wastoszpatim; b) składanie k r w a ­ wych ofiar dla węża Wasukiego i ofiar dla boga stwórcy — Pradżapatiego (Prajdpati); c) ofiary dla boga Waruny, których głównym rekwizy­ tem jest dzban z wodą osadzany na czterech kamieniach; d) uczczenie 33 3 4 M Wjahryti (vyahfti) to formuła, pierwszy człon najsłynniejszego fragmentu z Rygwedy — Gajatri, składający się z trzech trudno przetłumaczalnych słów — bhüh bhuvah svah— (Rygweda, I I I , 61, 10). T u pełni funkcję formuły magicznej służącej odpędzaniu zła. Wasuki — król w ę ż y , bóstwo świata podziemnego. 8 4 �OBRZĘD B U D O W Y D O M U V/ I N D I A C H 133 głównego słupa przez dotknięcie go i wygłoszenie formuły magicznej; e) wniesienie ognia do domu, czemu towarzyszą ofiary dla Wastoszpatiego, Agni i wszystkich bogów ( V i s u a d e u á ř i ) ; f) uroczyste ofiarowanie żyw­ ności braminom, utożsamianym z Wastoszpatim, którzy w trakcie obrzędu przebywają w pobliżu ogniska. 3.2. Rytuały związane z okrążaniem domu, ogniska, dzbana z wodą: a) okrążanie domu i dzbana z wodą^ w trakcie którego gospodarz wylewa wodę; b) okrążanie domu lub ognia z żarem niesionym na patelni; c) okrążanie domu lub ognia — występują oba rekwizyty; d) składanie ofiar (bali) dla bogów-strażników stron świata. Ofiary te składa się w ro­ gach domu i jego centrum. 3.3. Pierwsze wejście do domu: a) gospodarz wkracza wraz z całą rodziną i dobytkiem — rytuał ten kończy obrzęd budowy domu; b) go­ spodarz wkracza do domu z rodziną i dobytkiem, bramini kontynuują wykonywanie rytuałów. Powyższy zestaw nie oddaje chronologii wastuśamany. Obrzęd może rozpoczynać się od rytuałów okrężnych (składanie bali dla strażników stron świata) lub od ofiar dla Wastoszpatiego . Później następują dal­ sze ryty, głównie związane z symboliką centrum. Podobnie jak w poprzednich rytuałach, najważniejszymi funkcjami wastuśamany jest zapewnienie dobrobytu, płodności, gwarancja opieki ze strony bóstw chtonicznych i niebiańskich. Towarzyszy temu magia słu­ żąca oddalaniu nieszczęść, zła, duchów śmierci, chorób. Wastuśamana okazuje się spotęgowanym działaniem zbliżonym formalnie do rytuałów wstępnych. Symbolika kosmiczna występująca w wastuśamanie budowa­ na jest jednak innymi środkami formalnymi. Poprzestanę tutaj na jed­ nym przykładzie. W trakcie umocowywania słupa gospodarz zwracał się doń z następującą formułą: 33 Do tego miejsca woła się kozy i owce i słodka esencja pożywienia jest przyzywana tutaj, do naszego domu. Stój (słupie) mocno w Rathantarze, w y c i ą g n i ę t y na Wamadewja, osiądź na Bryhat . M Rathantara, Wamadewja i Bryhat są nazwami h y m n ó w Rygwedy, lecz symbolika ich nazw jest znacznie szersza . W trakcie wastuśamany gospodarz śpiewa wspomniane hymny, przy czym pierwszy o świcie, d r u 37 3 6 W przypadku pierwszym jest to chronologia w e d ł u g Śiankhjajany G. S., w drugim — Aśwalajany G. S. i pozostałych sutr, w e d ł u g których obrzęd winien rozpocząć się od złożenia ofiary, a później dopiero następują rytuały okrążania. Siankhjajana G. S., I I I , 3, 1. Hymny te przeznaczone są dla Indry. Ich nazwy oznaczają również typy to­ nów śpiewu rytualnego: Rathantara — ton niski, cichy; Vámadevya — ton średni, Brhat — ton jasny, wysoki. Są to inaczej stopy, biodra i ramiona Indry. 36 3 7 �134 J A N W. S U L I G A gi w południe, trzeci o zachodzie słońca. Rytuał ten trwa cały dzień, sym­ bolizując jednocześnie czas (analogia do rytuałów okrążania zgodnych z pozorną wędrówką słońca) i wznoszenie się. Ruch okrężny, w k t ó r y m czynności skierowane są zarówno na zewnątrz, jak i do wewnątrz, otwie­ ra uprzednio wytyczoną granicę, przesuwając ją na krańce świata strze­ żone przez bogów (w trakcie obrzędu słupy domu utożsamiane są z bó­ stwami — strażnikami stron świata). "Granica jest jednak otwierana po­ zornie — istnieje w dalszym stopniu (co potwierdzają r y t u a ł y wykony­ wane przed wyruszeniem w daleką podróż) — jednakże przestrzeń leżą­ ca poza nią ma już inny charakter niż poprzednio. 7. OBRZĘD B U D O W Y D O M U A K O S M O G O N I A I K O S M O G R A F I A ŚWIATA a) Chaos Pytając o stworzenie świata, wszystkie kosmogonie chociażby w spo­ sób pośredni musiały zająć się tym, co było, zanim świat się narodził. Coś nie mogło narodzić się z niczego. Jeżeli nicość można rozumieć jako nie­ obecność (w danym miejscu i chwili), to ta nieobecność jest jedynie kontrmożliwością obecności. Nieobecność świata implikowana jest przez jego istnienie. Totalne zaprzeczenie nie wyjaśnia więc istnienia, co ozna­ cza, że wpierw było „coś", by mógł powstać uporządkowany świat. Ryg­ weda określa ten stan jako nieokreśloność . Manawadharmaśastra na­ zywa chaos ciemnością wyzbytą cech — ani bytem, ani niebytem. Według Siatapathabrahmany na początku były wody. „Te (wody) rozmyślały: Jak mogłybyśmy się r o z m n o ż y ć ? " . A n i byt, ani niebyt jest również określany jako wody kosmiczne (apas) w Manawadharmaśastrze. Wody te są podstawą wszystkiego, która to podstawa umożliwia zrodzenie się stwórcy świata. To jakby stopień pośredni między sat i asat (byt — nie­ byt), przy czym wzmianka w Siatapathabrahmanie wskazuje na pewnego rodzaju samoświadomość — która może być określana jako prapotencja; dynamis. 38 39 b) S t w o r z e n i e świata Zarodek świata pojawia się w mitologi indyjskiej jako wynik pramożliwości kosmicznych wód, lub też jako twór boga-twórcy. Wielokrotnie obie te koncepcje łączone są razem. Przyczyną narodzin jest czas (lub żą­ dza = potencja). Ten zarodek, zwany też w Rygwedzie „złotym kieł­ kiem" , to kosmiczne jajo Brahmy, w k t ó r y m zamknięty przez rok bóg 40 M Rygweda, X , 129. *» Siatapathabrahmana, X I , 1, 6, 1. Cytat za: W. T o p o r ó w , Wokói rekon­ strukcji mitu o jaju kosmicznym, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1977, s. 142. Rygweda, X , 140; X , 72; X , 129; X , 190. 4 8 �135 OBRZĘD BUDOWY DOMU W I N D I A C H przebywał aż do otworzenia się granic. W Atharwawedzie za ten naj­ starszy element uważa się kosmiczny słup Skambha. Podobnie stwierdza Rygweda — „on, wieczny, nigdy przez nikogo nie narodzony" , „ten, który obejmuje wszystkie rzeczy, podnosi i oddziela złe duchy od świat­ ła" . Pierwotnie więc Skambha, a później żar, jajo kosmiczne, jest pierwszym elementem bytu pojawiającym się w wodach kosmicznych. Jest osią, centrum, utożsamianym z bogiem Agni, Surią lub Puruszą. Stwórcą słupa może być również Indra, Waruna i Mitra, Wisznu . Bo­ gowie ci jednak powodują rozwarstwienie się pierwszej jedności, rzadko natomiast uważani są za stwórców zarodka. Bogowie — stwórcy świata, budując go, „ukośnie rozpostarli sznur swój mierniczy" . W hymnie do nieznanego boga recytator tak mówi o stwórcy: „On niebo wielkie i zie­ mię utrwalił. Światło na niebie i te horyzonty. On wśród przestworów wymierza przestrzenie!" . Rozsunięcie ziemi i nieba przypisywano rów­ nież Indrze: „Rozpiąłeś niebo olbrzymie, wyniosłe. Ziemi wierzchołek umocniłeś wschodni. Stańcie się żyzne i w krowy bogate, w trawy obfite dla ludzi mą łaską — tak rozsunąłeś te obydwa światy, kołkami wokół ziemię umocniłeś" . W Manawadharmaśastrze, podobnie jak w Czandogji Upaniszad , stworzenie przestrzennego continuum przypisywano Brahmie, gdy po ro­ ku przebywania w jaju kosmicznym skorupy jego zostały rozerwane, stworzone niebo i ziemia, a także przestwór między nimi. Schemat ten powtarza się w ikonografii, gdzie Brahma — Narajana leży na lotosie (reminiscencja jaja kosmicznego), łodyga kwiatu zaś wyrasta z oceanu lub narządów rodnych potwora morskiego . Nad Brahmą unosi się bógstwórca (Wisznu), którego działania spowodowały ustanowienie nowej wartości, przeciwstawianej pierwotnej prapotencji. 41 42 43 44 i S 46 47 48 c) U s y s t e m a t y z o w a n i e świata Ostatnim etapem tworzenia było więc rozsunięcie przestrzeni i budo­ wa przestrzennego continuum. Przeszkodą w t y m mógł być wąż — de­ mon, który zatrzymywał zawinięte w jaju kosmicznym czas i przyszłe 41 Rygweda, V I I I , 41, 10. Cytat za: F . D. B o s c h , The Golden Germ. An Introduction to Indian Symbolism, Mentón 1960, s. 94. Tamże. Rygweda, I V , 13, 5; V I I , 99; I I I , 12; V, 85; I V , 62. Rygweda, X , 129, 1-5, w tłum. S. F . Michalskiego. Rygweda, X , 121, 4-5, w tłum. S. F . Michalskiego. Rygweda, V I I , 99, 2-3. We fragmencie tym w y s t ę p u j e interesująca analogia do obrzędu. Indra po rozsunięciu ziemi i niebios zwraca się do nich z formułą magiczną. Manawadharmaśastra, I, 1, 2-3; Czandogja Upaniszad, I I I , 19, 1-2. W jednym zaś z h y m n ó w Rygwedy czytamy: „Świat narodził się z nóg roz­ wartych, ze świata przestrzeń się zrodziła, z Adi Daksza się narodził, z Dakszy Aditi zaś powstała". Rygweda, X , 72, w tłum. S. F . Michalskiego. 42 4 3 44 45 4 4 47 4 8 �136 J A N W. S U L I G A elementy świata. Pochodną tego zdaje się być opowieść o walce Indry z demonem W r y t r ą (Vrtra), zabitym przez boga za pomocą wadżry, czyli pioruna (vajra). Z drugiej strony ostatni etap stwarzania pociągał za so­ bą konieczność złożenia w ofierze Puruszy , z którego ciała bogowie budowali niebo, przestrzeń i ziemię. Praca twórców nie była jednak zakończona. Świat wymagał dalszej systematyzacji; stąd liczne interwencje bogów i ich ustawiczna walka z demonami pragnącymi zawładnąć ziemią. Walka ta, mająca charakter pracy nad utrzymaniem statyki świata, wciąga człowieka, który poprzez powtarzanie boskich czynów utrzymuje ład kosmiczny. Realność świata zależy od poziomu i miejsca obserwatora. Doskonała realność kosmosu bo­ gów nie jest nią dla człowieka, a raczej jest zbyt ogólna, odnosi się do i n ­ nego poziomu, by być doskonałą i skończoną dla ludzi. Realność nie oznacza niezmienności. Jedynie uchwycony w atomie czasu (kęana) świat jest konstrukcją statyczną. Jego centrum to kosmiczna góra Meru, której wierzchołkiem jest Gwiazda Polarna. Słońce i księżyc krążą nad nią, wyznaczając porę dnia i nocy. Podłożem ziemi, wyobrażanej jako dysk, jest żółw pływający na oceanie . Opisom kosmograficznym towarzyszyły wyobrażenia ikonograficz­ ne -— mándale (mándala). Diagramy te powstały w Indiach już w okresie starożytności, a ich idea, dzięki rozpowszechnieniu się buddyzmu, dotarła przez Tybet do Chin i Mongolii. Najstarsze mándale wyobrażały kosmiczne ciało Puruszy . Centrum diagramu zajmowało pole poświęcone Brahmie. Obrzeża symbolizowały krańce ziemi strzeżone przez bogów-opiekunów . W mandalach buddyj­ skich miejsce Brahmy zajął A d i Buddha symbolizowany często przez wadżrę lub Garudę zabijającego węża . 49 50 51 S2 S3 54 d) C h r o n o l o g i a obrzędu Nawet pobieżna analiza mitów kosmogonicznych i struktury zapisu ksiąg r y t u a ł u domowego dowodzi, że jest to opis kolejnych momentów stwarzania. Przestrzeń (lub raczej nieokreślony obszar) przed przyby­ ciem nań ludzi przypomina chaos wód kosmicznych, przy czym obecność na nim bóstw chtonicznych sugeruje, iż teren był już w jakimś stopniu 4 9 Purusza — kosmiczny praczłowiek. so Według niektórych koncepcji atom czasu równa się 0,000014 sek. A. N. К o č e t o v, Lamaísm, Moskva 1973, s. 132-134. V . G e r a s i m o v, Kultura drevnej Indii, Moskwa 1975, s. 300. Odpowiednio: wschód — Indra, południowy wschód — Agni, południe — Jama, południowy zachód •— Zmarli, zachód — Waruna, północny zachód — Rudra (Siwa), północ — Kubera (Soma), północny wschód •— Indra pod imieniem Iśa lub Mahendra. Tamże, s. 302-304. N. L . 2 u к o v s к a, Lamaism i rannie formy religii, Moskva 1976, s. 45-49; H. Z i m m e r, Myths and Symbols in Indian Art and Civilisation, Princeton 1974, s. 144-146; Kočetov, op. cit., s. 81-103. 5 1 5 8 5 3 5 4 �137 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH usystematyzowany, lecz ład ten nie był ładem ludzkim i boskim. Poten­ cja — dynamis bóstw chtonicznych — implikuje epifanię. Wszystkie przedmioty znajdujące się na danym terenie są przedmiotami danymi, naturalnymi, lecz ich naturalność wynika bezpośrednio z nienaturalności przedmiotów tworzonych. Potencjalna symboliczna otwartość rzeczy da­ nych stwarza możliwość określenia środka, centrum, rozumianego jako pierwsza ofiara, wymierzenie lub zarysowanie granic. Granica symboli­ zuje jajo kosmiczne; ogień — pierwszy zarodek, żar; zabicie węża — za­ bicie W r y t r y . Łyżka ofiana juhü staje się wadżrą. Sacrum nie jest jed­ nak do końca usystematyzowane — jest zalążkiem, a opozycja między przestrzenią tworzoną a obszarem danym jest jeszcze niepełna. Można ją wyrazić jako relację między znakiem pozytywnym (dodatnim) a znakiem nieokreśloności. Antynomia pojawia się dopiero w dalszej części obrzędu. Obrzędowe konstruowanie domu to budowa wszechświata — jego mode­ lu, znaku — zamkniętego w granicach jaja kosmicznego. W tej części obrzędu najważniejszym rekwizytem jest słowo — rozumiane jako for­ muła magiczna. Wpierw przedmioty zostały nazwane, a później stworzo­ ne. Symbol poprzedza desygnat, powoduje jego powstanie. Dopiero teraz przestrzeń poza granicami określić można znakiem minus. Realną dosko­ nałość świat osiąga dopiero w ostatnim etapie. Symbole stają się pełny­ m i desygnatami, co oznacza, że prawdziwa oś świata rzeczywiście znaj­ duje się w centrum domu, nie w ramach modelu (okres konstrukcji), lecz w ramach rzeczywistości. Granica jest otworzona, przesunięta na krańce ziemi, lecz przestrzeń leżąca poza domem nie jest jeszcze w pełni sakral­ na i wymaga (z okazji innych rytuałów) dalszej systematyzacji. Innymi słowy — realność wymaga dalszej jej realizacji. Potwierdza to zresztą nakaz powtarzania obrzędu za rok lub co trzy miesiące . 5S e) S t r u k t u r a przestrzeni Czynności wykonywane w trakcie trwania obrzędu nadawały obszaro­ w i pewien określony charakter, a fakt wykonywania ich w kierunku wszystkich stron świata świadczy o tym, iż przestrzeń budowana była trójwymiarowo. Rytuały okrążania rozpoczynano zawsze od strony wschodniej, kończono zaś na północnym wschodzie. Znakiem wschodu jest więc sacrum, prawda i ochrona ze strony Indry. Funkcję, a zarazem sym­ bolem południa jest dar i opieka zmarłych (ich siedzibą była strona południowo-zachodnia). Znaczenie południa jest jednak dwoiste. Z jednej strony zmarli powodują, że strona ta jest dobrowróżbną — przynoszącą bogactwo — z drugiej zaś, przerost tych bogactw może spowodować nie­ szczęście. Podobną dialektykę symboli posiada zachód. Będąc siedzibą Waruny — strażnika prawa kosmicznego rta — stabilizuje on świat, na­ tomiast jako uosobienie życiodajnego deszczu (Matuty) obdarza pożywie56 Gobhila G. S., I V , 7, 43; Samawidhana Brahmana, I I I , 3, 5. �138 J A N W. S U L I G A niem i płodnością. Może jednak oznaczać zagubienie drogi zmarłych i przemianę ich w demony. Również wszechobecność i wszechwiedza Wa­ runy wzbudzają strach i pokorę. Dwa aspekty zachodu — darzenie i wła­ dza — wyrażają się w symbolice dwóch strażników tej strony świata — Waruny i M i t r y . Podobnie jak zachód, północ również symbolizuje płodność (w znacze­ niu akwatycznym) i siłę (kszatra) utrzymującą świat w stabilności. Dialektyka północy zawarta jest w relacji między Somą (Kuberą) a Mahendrą lub Siwą . Z powyższego zestawienia wynika również inny podział przestrzeni sakralnej, widoczny przy analizie wzajemnych stosunków między stro­ nami świata. Podział ten przejawia się na dwóch poziomach — opozycji między północą a południem i wschodem a zachodem. Antynomia pierwsza przebiega między drogą odrodzenia — pitrajana — а drogą wyzwolenia (moksa) z koła wcieleń. Droga ta nosi nazwę „ścieżki boskiej" —- dewajana. Co za t y m idzie, jest to antynomia księ­ życa (wody) i słońca (blasku), jak również relacja między stabilizującą siłą kosmiczną góry Meru a opieką i ochroną duchów przodków. Na poziomie drugim spotykamy relację między siłą sacrum i życiodajnością wadżry a mocą kosmicznego prawa rta (rozumianego również jako ksatra — moc królewska) oraz złączeniem sił rozrodczych wody (Waruna) i blasku ¡(Mitra). Należy również zauważyć, że wschód i północ są kierunkami zawsze dobrowróżbnymi, podczas gdy południe i zachód wymagają specjalnych starań, których zastosowanie dopiero może spo­ wodować przychylność bóstw-strażników. Dom — czyli świat — utrzymywany jest w statyce dzięki nakłada­ niu się czterech sił: sakralnej, „genealogicznej", prawa kosmicznego (kró­ lewskiego) i kosmicznej osi. Te cztery czynniki kumulują się w centrum obszaru. Centrum to, wsparte z jednej strony na dynamis świata pod­ ziemnego, z drugiej zaś na sile sprawczej demiurga-kreatora, symbolizo­ wane było wadżrą. Przy porównaniu z symboliką mandal znaczenie cen­ trum staje się jasne. Złączenie wszystkich sił powoduje, że uważane było za jednię, pełną realność, całkowicie zobiektywizowaną rzeczywistość. Etapy jej budowania są formami pośrednimi między niekształtnym dy­ namis a pełnią realizacji. Podobnie jak formy pośrednie, poszczególne strony świata odnosić się mogą jedynie do jednego fragmentu kosmosu. Dopiero dzięki ich integracji status świata może być utrzymany. 56 S7 5 8 Waruna i Mitra są również utożsamiani z niebem nocnym i dziennym. Soma — pierwotnie napój rytualny — bóstwo dostatku, płodności i odrodze­ nia. Mahendra — tytuł boga Indry. Š i w a — jako bóg ascezy utrzymuje świat w statyce siłą swej medytacji (tops). Jest również bogiem zagłady (jako Siwa Nataradża), który swym kosmicznym tańcem tanáava powoduje zniszczenie wszech­ świata. Złączenie wszystkich tych znaczeń symbolizuje kosmiczną górę Meru. 5 7 �OBRZĘD BUDOWY DOMU W I N D I A C H f) 139 Czas Opisywany wyżej statyczny schemat sił konsolidujący świat jest opi­ sem idealnym, nie obrazującym rzeczywistości rozumianej jako ustawicz­ ny ciąg przemian, cykliczność życia i śmierci. Statyczny obraz świata jest prawdziwy jedynie w bardzo krótkim momencie — atomie czasu ksana — natomiast ciąg atomów czasu traktowany był w niektórych szkołach filozofii indyjskiej jako motor ewolucji fenomenów objawia­ nych przez Kreatora. Przemiany te wyjaśnia koncepcja czasu wyłożona w jednej z puran . Można, rzecz prosta, traktować ją jako wysublimo­ waną teorię bramińską, pesymistyczną wizję rodzącego się i zanikające­ go świata, w którym nie ma nic stałego ani wiecznego, albo jako mitolo­ gię czterech okresów l u d z k o ś c i . Niewątpliwe natomiast jest, iż koncep­ cja ta wywodzi się z obserwacji astronomicznych związanych z opraco­ waniem kalendarza. Jest również zaprzeczeniem linearnej teorii czasu w ujęciu judajskim czy chrześcijańskim. Nawet jeśli teoria ta powstała w kręgach bramińskich i niewiele miała wspólnego z potocznym rozu­ mieniem czasu, należy pamiętać, że sutry redagowane były przez ten sam krąg ludzi, wierzenia zaś ludowe (plemienne?) dostosowane były przez nich do religijnych koncepcji sutr. Można więc założyć, że cykliczna teoria czasu znajdzie pewne odbicie w symbolice interesującego nas obrzędu. Symbolika czasu wyrażana by­ ła kilkoma sposobami — poprzez wyznaczenie dobrowróżbnej koniunkcji gwiazd, r y t u a ł y okrążenia zgodnego lub niezgodnego z pozornym ruchem słońca, formuły magiczne itp. Jeżeli obrzęd jest odtworzeniem kosmogonii, oznacza to również, że wraz z jego poszczególnymi etapami odtwa­ rza się kreację continuum czasowego. Prawa tej kreacji są równocześ­ nie prawami stwarzania przestrzeni — od zalążka (trwania) przez funk­ cjonowanie czasu w obrębie modelu wrzechświata do pełni realizacji. Pierwsze ofiary, które poprzedza wyznaczenie pomyślnej koniunkcji gwiazd, symbolizują poruszenie „koła czasu" (kálacakra). Jest to moment złączenia się dwóch ciągów czasowych — obrzędowego (subiektywnego) i gwiezdnego (obiektywnego) — przy czym pierwszy jest czasem etapu, na którym znajduje się świat jako całość, drugi zaś zalążkiem czasu, trwaniem przeciwstawnym bezczasowi chaosu, odnoszącym się do dane­ go fragmentu świata. Z drugiej strony, ich symbolika jest zbliżona — 58 59 58 Brahmawaiwarta Purana, 47, 50-161. W m y ś l tej koncepcji 1 dzień życia Brahmy (kalpa) to 1000 Mahajug (Mahayuga). Każda Mahajuga składa się z 4 eo­ nów. Cztery eony trwają 12 000 lat życia bogów i 4 320 000 lat życia śmiertelnych (czyli 1 rok ludzi trwa 1 dzień bogów). Noc Brahmy trwa tyle samo i w ó w c z a s następuje chwilowa zagłada świata, po czym cykl rozpoczyna się od początku. Życie Brahmy trwa 108 lat. Por. Z i m m e r, op. cit, s. 3-11. M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 117. M �140 JAN W. S U L I G A stwarza ciąg znaczeń: rodzi sią nowy dom — rodzi się nowy dzień — r o ­ dzi się nowy księżyc. Ruch okrężny towarzyszący tej symbolice jest zgod­ ny z pozornym ruchem słońca. Ruch przeciwny występuje jedynie w Waikhanasie Smarta Sutrze, a jego funkcją jest zniszczenie zła (rozu­ mianego jako śmierć któregoś z członków rodziny gospodarza). Symboli­ zuje on cofnięcie się czasu do momentu przed zaistniałym wypadkiem. Stąd nakaz wyrzucania starych przedmiotów, oczyszczenie domu, składa­ nie ofiar na nie używanej odzieży . Jak się wydaje, okres między budową domu a wastuśamaną trwał od jednego do siedmiu miesięcy . Wraz z przesunięciem na krańce świata i umiejscowieniem osi kosmicznej w centrum domu czas obrzędowy ł ą ­ czył się po raz wtóry z czasem gwiezdnym, a następnie z cyklicznym cza­ sem pór roku, bogów i czasem Brahmy. O ile w poprzednich etapach bu­ dowania domu czas był jedynie symbolizowany, w wastuśamanie okrąże­ nie trwa cały dzień i noc i jest zgodne z pozornym ruchem słońca, a t a k ż e z rytmem tego ruchu. Słup — oś świata — nazywany jest przy t y m „dniem i nocą dwóch drzwi" (dnia i nocy — nieba i ziemi), „rokiem da­ chu" lub „rokiem nieba" . Budynek nazywany jest domem Indry i w ten sposób staje się t y m samym domem, który wzniósł bóg Wiśwakarman po zwycięstwie Indry nad W r y t r ą . Prace nad nim trwały według legend ca­ ły rok. W rytuale t y m występuje symbolika pełni i jest on pokrewny swą funkcją rytuałom wstępnym. Od tego momentu czas obrzędowy splata się z czasem kosmicznym, a jego ludzki wymiar wyraża się w cykliczności obrzędów dorocznych, rite de passage, okazjonalnych i innych. Charakter statyki tak zbudowa­ nego continuum czasoprzestrzennego powoduje konieczność ponownego realizowania obrzędu po upływie roku lub na początku każdej pory ro­ ku . Nowy cykl (roczny czy miesięczny) wymaga nowej ofiary, nowego usakralnienia rzeczywistości. Czas przemian rocznych, gwiezdnych, czas bogów i Kreatora jest real­ ny dla całości wrzechświata, lecz nie dla wszystkich jego fragmentów. Dopiero obrzęd umożliwia mu stanie się czasem ludzkim, egzystencjal­ nym. Czas ten odnosi się jedynie do niewielkiego fragmentu, jest m a ł y m kółkiem w większym kole czasu demiurgów i Brahmy. Względność czasu wynika z względnego pojmowania przestrzeni, a co za t y m idzie — sta­ t y k i świata wymagającej ciągłej interwencji bóstw i ludzi, będącej bar­ dziej koniecznością niż potrzebą. 60 61 62 6S , 0 Waikhanasa Smarta Hirańjakeśin G. S., Siankhjajana G. S., Gobhila G. S., I V , I V , 2, 23; Hirańjakeśin G. e l 62 í s Sutra, I I I , 9, 1. I, 8, 27, 1. I I I , 3, 8-9; Paraskara G. S., I I I , 4, 18. 7, 42; Samawidhana Brahmana, I I I , 3, 5; Khadira S. I, 8, 28, 12-13. G. S. �141 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH J a n Witold Suliga HOUSE CONSTRUCTION R I T U A L IN ANCIENT INDIA IN T H E L I G H T O F R E L I G I O U S ORDERS ( B O O K S ON H O M E R I T U A L ) Summary The ritual of construction a house in ancient India, described in the books on house rites (Gryhja Sutry), is the subject of this article. A n analysis of the sources revealed that certain parts of the books are analogous to myths. Gryhja Sutry can be treated as a model, showing real progress in the ritual. The house construction ritual was preceded by the choice of the area, its shape and value, the social status of the host who desired to settle there, and the magic properties of the region. The ritual began with initial rites. Then they preceeded to erect schafolding for building the house. The cycle of rituals ended with the blessing of the house (wastusarnana). It results from an analysis that the ritual appeared to be the reconstruction of the cosmological act. The chronology of both activities is identical •— from shapeless chaos throug the nuclei of life (cosmic egg) — the model of the world (the period the house is under construction) after the creation of the world (wastusarnana). The final act is to set the axis of the real cosmos in the centre of the house. It was necessary to ensure the lastingness of so constructed world. A n analysis of the structure of space revealed an interestic dialectics of symbolism of four sides of the world. East was the symbol of sacrum, South — the protection from ancestors, West-cosmic rights and growth, North — lastingness of the cosmic mountain of Meru and fertility. Those four factors taken together created the axis of the universe — understood as an absolute reality. So constructed and systematized world needed further intervention from gods (their fight against demons) and people (ritual reconstruction of the act of creation). These interventions alleviated the destructive influence of time, which was believed to be the main motor of evolution in the cosmos in the mythology and in the Indian religion. On the other hand those interventionist sides were a further detailed sacrum of the world. The ritual and te myth recreated by it is a theory of relativity in terms of time and space — a continuum treated as a phenomenon created by god — Creator Brahma. This is revealed in the theory of four "eons" (Mahajuga) a symbolic ritual and in the many-level conception of space where the observer and the participants (man, demon, god-creator) are the centre of reference. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea89f7d96d8ffa2b9766b34eaf60fcd.pdf 533d98cfc101b897a0e55d311a45ac5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:690 Title A name given to the resource Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.201-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Obrębski, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JÓZEF OBRĘBSKI OBRZĘDOWA I SPOŁECZNA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ Dane, które stanowią podstawę niniejszego artykułu, zostały zebrane w t r a k c i e pracy terenowej prowadzonej w latach 1932-1933 w okręgu p o r e c k i m (Poręcze) w jugosłowiańskiej Macedonii. Większość badań b y ­ ła prowadzona w e w s i Wołcze (31 gospodarstw, około 170 mieszkańców), w pobliżu G o s t i w a r u , jakieś 30 m i l od Skoplje. Miałem t u unikalną moż­ liwość badania t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j n i e dotkniętej jeszcze wpływem nowoczesnych przemian. Artykuł t e n k o n c e n t r u j e się przede w s z y s t k i m wokół sposobów, j a ­ k i m i religia p r z y c z y n i a się do t w o r z e n i a zwartości grupowej oraz i n t e ­ gracji wspólnoty w i e j s k i e j w t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j . Poprzez analizę skupioną wokół relacji między działaniami obrzędowymi a spo­ łeczną strukturą danej g r u p y chciałbym t u uwypuklić niektóre społecz­ ne f u n k c j e r e l i g i i . RELIGIA A LOKALNY SYSTEM WARTOŚCI W zasadniczych orientacjach życie religijne mieszkańców Wołcze jest wysoce pragmatyczne. Celem większości działań r y t u a l n y c h , związa­ n y c h zarówno z sacrum, j a k i projanum, jest spotęgowanie przychylności sił nadprzyrodzonych wobec mieszkańców w s i oraz ułagodzenie i c h p o ­ tencjalnie złej w o l i . A k t y r y t u a l n e i życie zgodne z r e l i g i j n y m i n o r m a ­ m i społeczności stanowią drogę do osiągania tego, co m a największe wartości w życiu w s i : pomyślności i dostatku, zdrowego i długiego życia, urodzajności ziemi i licznego stada, płodności kobiet, wszelkich sukcesów w osobistym i r o d z i n n y m życiu. W ethosie w s i te wartości egzystencjalne występują tuż obok wartości n o r m a t y w n y c h — nakazów m o r a l n y c h i wzorów „porządnego życia". Zarówno egzystencjalne, j a k i n o r m a t y w n e wartości mają określone konotacje r e l i g i j n e . To, co w życiu dobre, pochodzi od Boga, nadane ludzkości przez Twórcę i przyznane żyjącym pokoleniom a k t e m jego ła- �202 JOZEF OBHĘBSKI skawości. Jest istotną częścią boskiego porządku, do którego należą rów­ nież n o r m y społeczne. I c h r e l i g i j n a jakość m a n i f e s t u j e się poprzez r o ­ dzaj sankcji. Naruszenia moralnego k o d u społeczności mogą być t o l e r o ­ w a n e i n i e karane przez członków g r u p y , lecz n i g d y przez Boga i jego akolitów — świętych. Za łamanie moralnego k o d u zsyłają o n i k a r y : cho­ robę, śmierć, suszę, złe zbiory, s t r a t y w i n w e n t a r z u , powódź czy ogień. T a k więc k a r y nakładane przez siły nadprzyrodzone n a błądzącą l u d z ­ kość polegają przede w s z y s t k i m na pozbawieniu j e j wartości egzysten­ cjalnych. WIEŚ J A K O W S P Ó L N O T A R E L I G I J N A W i a r a i wspólny rytuał stanowią dla mieszkańców w s i ważną podsta­ w ę poczucia jedności g r u p o w e j . Widzą o n i siebie samych n i e t y l k o jako zespół k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h i sąsiadów, lecz także j a k o wspólnotę religijną. W i c h odczuciu każda wioska pozostaje w z u n i f i k o w a n y c h , o d ­ rębnych stosunkach z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i , u t r z y m y w a n y c h poprzez system r y t u a l n y c h obrzędów, które stanowią część właściwej dla tej w s i t r a d y c j i . Wieśniacy mawiają: „Sto w s i — sto t r a d y c j i ' ' . T a k więc w roz­ ległym świecie chłopskiego c h r y s t i a n i z m u każda w i o s k a przedstawia autonomiczną całość. Uczestnictwo jednostki w p o n a d l o k a l n y m kościele o d b y w a się za pośrednictwem j e j udziału w obrzędach, j a k i e zwyczajo­ w o występują w danej w s i . Bardzo ważna klasa aktów r y t u a l n y c h t o zarotci, uświęcone zakazy związane z okresami świątecznymi obrzędowego kalendarza w s i , d o t y ­ czące pracy, jedzenia i i n n y c h czynności człowieka. Złamanie t y c h zaka­ zów pociąga za sobą nadprzyrodzone sankcje; są one szczególnie surowe, jeśli został przez t o obrażony któryś z ważniejszych świętych, k a r a może być wówczas nałożona n i e n a pojedynczego winowajcę, ale n a całą wieś. Przeto podporządkowanie się t y m n o r m o m n i e jest sprawą j e d y n i e obo­ wiązku religijnego j e d n o s t k i ; jest j e j świętą powinnością, zarówno wobec świata nadprzyrodzonego, j a k i wobec własnej społeczności, i stanowi p r z e d m i o t t r o s k i publicznej. Uświęcone zakazy stanowią tę część aktów r y t u a l n y c h , w których uczestniczą wszyscy bez wyjątku i obowiązkiem każdego jest i c h przestrzeganie. Jest t o -— w i c h p r z e k o n a n i u — zasad­ niczy c z y n n i k t r w a n i a i pomyślności wspólnoty. T a k więc, system za­ rotci całym s w y m działaniem czyni znak równości między świętym i spo­ łecznym, między wspólnotą religijną i grupą wioskową. U c h w y t n y m symbolem religijnego w y m i a r u w s i jest kościół. W t y m n i e w i e l k i m b u d y n k u n i e odbywają się żadne zbiorowe modły n i błaga­ nia — miejscowa t r a d y c j a n i e uznaje tej f o r m y ekspresji r e l i g i j n e j . M i ­ m o to, w r a z z otaczającym go cmentarzem jest kościół najważniejszym s a k r a l n y m miejscem w e w s i , c e n t r u m j e j duchowej zwartości. Ważne �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A WSI MACEDOŃSKIEJ 203 obrzędy doroczne, n a przykład w święto O b j a w i e n i a Pańskiego (Trzech Króli), w r a z z towarzyszącymi i m zabawami i u c z t o w a n i e m odbywają się właśnie t u t a j . Także cmentarz jest ważnym c e n t r u m obrzędowym, m i e j ­ scem cyklicznie powtarzających się obrzędów pogrzebowych związanych z k u l t e m zmarłych. Cmentarz jest j a k b y odbiciem wewnętrznych podzia­ ł ó w w s i — lokalizacja grobów oddaje system tutejszych lineaży, s u b l i neaży i rodów. ORGANIZACJA DZIAŁAŃ RYTUALNYCH Jest k i l k a typów działań r y t u a l n y c h : celebracja świąt i okresów świą­ t e c z n y c h c y k l u rocznego, k u l t zmarłych, magia lecznicza, wróżby, modły i n d y w i d u a l n e , obrzędy (przejścia) związane z i n d y w i d u a l n y m c y k l e m życia, rozpoczynanie i zakończenie głównych zajęć gospodarczych, magia pogody, obrzędowe klątwy oraz czary. W Poręcz, podobnie j a k i w i n n y c h wsiach regionu, n i e m a f o r m a l n e j , wyspecjalizowanej i wydzielonej organizacji, która b y się opiekowała r e ­ l i g i j n y m i obrzędowym życiem g r u p y l o k a l n e j . N i e m a t u wioskowego kapłana a n i żadnej organizacji kościelnej oddzielonej od całokształtu ży­ cia wspólnoty, a n i też przypisania ról obrzędowych t y l k o do k i l k u w y ­ różnionych osób. Magiczno-religijna obrzędowość głęboko p r z e n i k a w s z y ­ s t k i e rodzaje świeckich zajęć i splata się z w i e l o m a elementami lokalnej k u l t u r y . Lecz obrzędowo-ekspresyjne, r e l i g i j n e zachowanie się i n d y w i ­ dualnego członka g r u p y nie jest sprawą jego osobistych skłonności. Role r e l i g i j n e n i e mogą być przedsiębrane przez jednostkę według własnego widzimisię. N i e mogą być p r z y j m o w a n e przez nią z p o w o d u j e j własnych i n k l i n a c j i . Są j e j one wyznaczane, przydzielane według zwyczajowych ustaleń, zgodnie z j e j statusem społecznym, z pozycją, jaką zajmuje w g r u p i e jako mężczyzna albo kobieta, dziecko albo dorosły, j a k o sąsiad, k r e w n y albo członek r o d z i n y . Przydzielanie ról obrzędowych n i e jest a n i przypadkowe, a n i n i e za­ leży od osobowościowej c h a r a k t e r y s t y k i jednostki. Jest ono związane ze społeczną strukturą g r u p y i z pozycją, jaką zajmuje w niej każdy z j e j członków. P o m i m o pozornie amorficznej i rozległej n a t u r y zachowań r e ­ l i g i j n y c h występuje zdecydowane zazębianie się ról obrzędowych i s t r u k ­ t u r y społecznej. J e d n y m z efektów tego s t r u k t u r a l n e g o uszeregowania ról obrzędowych jest wyłonienie się różnych, określonych s t r u k t u r a l n i e ugrupowań o charakterze kapłańskim, w różnym stopniu i w różny spo­ sób zaangażowanych w spełnianiu czynności obrzędowych. A k t y t e są n i e t y l k o w y r a z e m r e l i g i j n y c h uczuć uczestników i wspólnych wartości całej g r u p y , są one równocześnie odbiciem s t r u k t u r a l n e j k o n f i g u r a c j i danej społeczności: społeczności jako t a k i e j , j e j systemu lineaży, s t r u k t u ­ r y w i e k u i płci, systemu pokrewieństwa, r o d z i n y i gospodarstwa. �204 JOZEF OBRĘBSKI R O L E OBRZĘDOWE A P O Z Y C J A SPOŁECZNA Uderzającą cechą tutejszej obrzędowości jest dominująca rola, jaką w t y c h czynnościach odgrywają k o b i e t y . J a k k o l w i e k w obrzędach Trzech Króli — najważniejszych w c y k l u r o c z n y m — głównymi a k t o r a m i są mężczyźni, w e w s z y s t k i c h pozostałych działaniach r y t u a l n y c h n a scenie dominują kobiety, a w niektórych z nich, z zasady l u b faktycznie, są one j e d y n y m i i wyłącznymi uczestnikami. Zadziwiające jest to dominujące p r z y p i s y w a n i e ról obrzędowych k o b i e t o m , stoi ono b o w i e m w j a w n e j niezgodzie z pozycją k o b i e t w tej społeczności. Patrylinearność b o w i e m jest fundamentalną zasadą leżącą u podstaw organizacji g r u p y w i o s k o ­ w e j i systemu wspólnoty w i e l k o r o d z i n n e j , która jest dominującą formą życia rodzinnego. W t y m systemie, je d ynie mężczyźni wyprowadzający, poprzez agnatyczne lineaże i sublineaże, swe pochodzenie o d założyciel­ skiej p a r y rodowej żyjącej przez około 200 l a t y , posiadają pełne i n i e ­ zbywalne, przypisane miejscu urodzenia, p r a w o do wioskowego o b y w a ­ telstwa. I c h siostry i córki n i e są brane pod uwagę, j a k o że zgodnie z p a trylokalnością małżeństw i zasadą egzogamii są w y d a w a n e za mąż poza swą wsią rodzinną. T y l k o męscy agnatyczni p o t o m k o w i e założycieli w s i mają niepodważalne prawo> zamieszkiwania w e w s i , do dziedziczenia, d o użytkowania (zgodnie ze z w y c z a j o w y m p r a w e m własności) zasobów w s i , a także — zależnie od swej pozycji rodzinnej — do uczestniczenia w p o ­ d e j m o w a n i u decyzji w sprawach p u b l i c z n y c h za pośrednictwem r a d y w s i . Tego rodzaju system p a t r y l i n e a r n y czyni zdecydowane rozróżnienie pomiędzy pozycją mężczyzn — „tubylców", a pozycją kobiet — obcych; ich p r a w a i obowiązki są wyznaczane według i c h r o d z i n n y c h powiązań z mężczyznami. Społeczna niższość k o b i e t jest j e d n y m z zasadniczych elementów t e j k u l t u r y . Wyobrażenia dotyczące poczęcia, zaspokojenia seksualnego czy fizycznego podobieństwa rodziców i dzieci akcentują wiodącą rolę, jaką w p r o k r e a c j i odgrywają mężczyźni oraz j a k b y pomocniczą rolę k o b i e t y . Niższa rola k o b i e t y znajduje odbicie w l i c z n y c h obyczajach: w systemie nadawania i m i o n i posiadaniu i n d y w i d u a l n y c h przezwisk; sposobie adre­ sowania, o d d z i e l n y m stole dla mężczyzn i wreszcie w ograniczeniach n a ­ kładanych n a uczestnictwo k o b i e t w niektórych zebraniach t o w a r z y s k i c h . Zachowanie się k o b i e t w k o n t a k t a c h między płciami jest niezmiennie wyrażaniem mężczyznom należnego i m szacunku. We wspólnocie w i e l k o r o d z i n n e j kobieta-żona podporządkowana jest w i e l o k r o t n e j władzy sprawowanej n a d nią przez t z w . wewnętrzny krąg r o d z i n n y : teściową, teścia, męża i jego braci. Są o n i j e j z w i e r z c h n i k a m i — przydzielają j e j pracę, wydają rozkazy, nadzorują j e j zajęcia i k o n t r o l u ­ ją j e j prowadzenie się. Jedynie gdy osiągnie pozycję głównej gospodyni �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 205 w samodzielnym gospodarstwie w i e l k o r o d z i n n y m , ograniczenia, które utrzymywały ją dotąd w pozycji podporządkowanej, zostają zniesione, status zaś, j a k i osiąga, staje się porównywalny z pozycją j e j męża. Obrzędowe role mężczyzn i k o b i e t głęboko różnią się zarówno w aspekcie ilościowym, j a k też i jakościowym. Istnieje bliska współza­ leżność między przydziałem ról r y t u a l n y c h a systemem pozycji społecz­ n y c h . Znaczącym aspektem tego zróżnicowanego układu jest uzależnie­ n i e r o l i obrzędowej od pozycji zajmowanej przez danego członka g r u p y w systemie l i n e a r n y m , w systemie r o d z i n n y m i k r e w n i a c z y m l u b w spo­ łeczności l o k a l n e j . UDZIAŁ MĘŻCZYZN W OBRZĘDACH W c y k l u życia w s i , okresy świeckie, k i e d y t o ludzie pracują i zgod­ n i e z w y m o g a m i danej pory r o k u dbają o swe codzienne sprawy, p r z e ­ platają się z okresami świątecznymi, wypełnionymi zajęciami obrzędo­ w y m i i ceremonialnymi. W okresach świątecznych, niekiedy rozciągają­ cych się n a przeciąg k i l k u d n i , poprzez spełnianie aktów symbolicznych mieszkańcy w s i nawiązują więź ze wspólnym i najwyższym adresatem t y c h działań: ze światem n a d p r z y r o d z o n y c h sił i istot. Wieśniacy wierzą, że są one w t y m czasie szczególnie a k t y w n e i dlatego mogą się przyczy­ nić do pomyślności (albo nieszczęścia) g r u p y . Obrzędem, który należy wyłącznie do mężczyzn, jest ceremonia świę­ cenia w o d y związana ze świętem Objawienia. Obrzęd t e n t r w a przez t r z y d n i , z przerwą n a „dzień k o b i e t " — poświęcony pamięci zmarłych. W dorocznym c y k l u obrzędowym rytuał t e n s t a n o w i p u n k t szczytowy. N i g d y n i e może być pominięty czy zaniedbany i uchodzi za zasadniczy dla zapewnienia pomyślności i szczęśliwego życia w s i . Główną osobistością ceremonii jest tutejszy ojciec chrzestny — kum, określony przez mieszkańców j a k o „nasz w i o s k o w y kapłan". Urząd t e n jest „obieralny" n a bazie lineażu i n a zasadzie corocznej r o t a c j i p r z y ­ z n a w a n y jest j e d n e m u z trzech najstarszych lineaży, czyli kabile. Z a ­ zwyczaj mężczyzna dostatecznie silny, aby podołać t r u d o m obrzędu, w y ­ znaczany jest n a tę funkcję przez swój kabile. Kum w s i występuje j a k o pośrednik między lokalną wspólnotą r e l i g i j ­ ną a kościołem p o n a d l o k a l n y m . Obrzęd rozpoczyna się poświęceniem w o ­ d y przez księdza w p a r a f i a l n y m kościele, gdzie gromadzą się k u m o w i e z całego okręgu. Każdy kum dźwiga krzyż swojej w s i , który jest s y m b o ­ l e m zarówno sakralnej jedności w s i (i godności kuma), j a k też płodności, z d r o w i a i obfitości, które n a skutek działań r y t u a l n y c h mają być zapew­ nione w s i . Powracając do d o m u kum obchodzi wieś i ze stosownym błogosła­ wieństwem k r o p i zabudowania gospodarcze, b u d y n k i , pola, łąki, stajnie, �206 JOZEF OBRĘBSKI chaty i szałasy, sady i ule, a przede w s z y s t k i m mieszkańców w s i i i c h i n w e n t a r z , śpiewając: „ T y l e dzieci, i l e k r o p e l . J a k w i e l e jest k r o p e l , t a k niech będzie cieląt, jagniąt i koźląt. T a k w i e l e jabłek, t a k w i e l e pszczół. Niechże t u panuje zdrowie, pomyślność i dostatek. Każdemu i w s z y s t ­ k i m . A m e n " . Wchodzi do każdego gospodarstwa i w każdym oczekują, że k u m będzie h o j n y w błogosławieństwie. N i c , co żyje i m a d l a chłopa j a ­ kąś wartość, n i e może być przeoczone. Każdy członek gospodarstwa m u ­ si być p r z y t y m w s p o m n i a n y po i m i e n i u i w y m i e n i o n y w błogosławień­ stwie. W czasie n o c n y c h przyjęć, j a k i e odbywają się w każdym d o m u po obrzędzie, kum zachowuje się n i e j a k gość, lecz tak, j a k b y t o o n był go­ spodarzem. W t o w a r z y s t w i e s w y c h pomocników wchodzi do d o m u bez pukania, bez czekania n a zaproszenie siada d o przygotowanej s t r a w y i bez zaproszenia zaczyna jeść i pić, wznosząc toasty za z d r o w i e i p o ­ myślność głowy d o m u i jego rodziny. W przyjęciu uczestniczą wyłącz­ n i e mężczyźni. Taka sama ceremonia powtarzana jest w każdym d o m u , p r z y wzrastającej liczbie uczestników, j a k o że mężczyźni z w i z y t o w a ­ n y c h już domów przyłączają się d o orszaku k u m a . Następny dzień jest dla mężczyzn d n i e m p r z e r w y . Jest t o równo­ cześnie n a w s i dzień opłakiwania zmarłych. W ceremoniach uczestniczą wszyscy mieszkańcy, ale wyróżnione role pełnią t y l k o k o b i e t y . Dzień t e n zwie się „mały kobiecy dzień w o d n y " , w odróżnieniu o d trzeciego d n i a — „małego d n i a w o d n e g o " mężczyzn. Trzeci dzień tego c y k l u , zamykający ceremonię, kończy się ucztą i tańcami, które j a k w s z y s t k i e tego rodzaju celebracje, odbywają się n a m i e j s c o w y m cmentarzu. Główny obrzęd polega na i n t r o n i z a c j i nowego k u m a i przekazaniu m u krzyża w s i . Uroczystość rozpoczyna się procesją wokół kościoła prowadzoną przez ustępującego k u m a , w a k o m p a n i a m e n ­ cie dziewczęcych pieśni. Następnie w obszernej k r u c h c i e kościoła stary kum podaje krzyż n o w e m u , a b y t e n przechowywał go aż po przyszło­ roczny obrzęd. W t y m czasie zostają odcięte i rozdzielone głowom go­ spodarstw kawałki sznura, którym n a uroczystość święcenia w o d y p r z y ­ mocowane były do krzyża k w i a t y . A k t t e n jednoczy wszystkie gospodarstwa w posiadaniu u c h w y t n e g o s y m b o l u życzliwości sił m i s t y c z n y c h . Ponieważ podstawę obrzędu stano­ w i system l i n e a r n y (agnatyczny), rytuał t e n akcentuje odpowiedzialność mężczyzn za zwartość, t r w a n i e i d o b r o b y t g r u p y . Równocześnie daje w y r a z wszechobejmującemu poczucie wspólnoty ogarniającej potomków o w e j p a r y założycieli r o d u , i c h żony i r o d z i n y — włączając n a w e t t y c h , którzy odeszli ze w s i . Poprzez urząd k u m a pokrewieństwo duchowe, które jest najwyższą i najświętszą formą pokrewieństwa zostaje ustalone n a płaszczyźnie obrzędowej między w s z y s t k i m i członkami g r u p y , nieza- �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 207 leżnie o d i c h a f i l i a c j i l i n e a r n y c h . System lineażu w y n o s i mężczyzn. A l e symboliczne, duchowe pokrewieństwo usankcjonowane przez t e n s y ­ stem t w o r z y jednię ponad przedziałami, które na świeckiej płaszczyźnie utrzymują się w e wspólnocie n a skutek patrylinearności. OBRZĘDOWE R O L E KOBIET Większość obrzędowych czynności kobiet składa się z w y k o n y w a n y c h przez n i e l u b pod i c h k i e r u n k i e m t r a d y c y j n y c h obrzędów związanych ze świątecznymi okresami kalendarza ceremonialnego. Zarówno organizacja, j a k istota obrzędów kobiecych różni się zdecydowanie od obrzędów O b j a ­ w i e n i a . Po pierwsze bazą d l a organizacji obrzędowych czynności kobiet n i e jest a n i wieś j a k o całość, a n i lineaż, lecz g r u p a domowa. T y l k o niektóre obrzędy, o d p r a w i a n e przez miejscowe dziewczęta, są organizowane n a bazie sublineażu. Po drugie, inaczej niż w obrzędzie Objawienia, kobieca adeis-magia ochronna składa się z l i c z n y c h aktów r y t u a l n y c h , z któ­ r y c h każdy m a wysoce k o n k r e t n y cel i każdy jest d o k o n y w a n y oddziel­ nie. W niektórych w y p a d k a c h cele te pokrywają się z p e w n y m i zasadni­ czymi wartościami egzystencjalnymi społeczności: z d r o w i e m l u d z i , ży­ znością pól, płodnością inwentarza, obfitością mleka. W i n n y c h zadaniem poszczególnych aktów r y t u a l n y c h jest odstraszanie i t r z y m a n i e pod k o n ­ trolą p e w n y c h specyficznych nadprzyrodzonych l u b n a t u r a l n y c h złych sił, t a k i c h j a k diablica loszotija, nieokreślona zła istota powodująca więk­ szość chorób, w i l k i , które atakują stada, czy m y s z y wkradające się d o składów ziarna. Tego rozdzaju a k t y r y t u a l n e następujące k o l e j n o j e d n e po d r u g i c h przeprowadzane są w praznitci — „puste d n i ' ' okresu świą­ tecznego, k i e d y t o nakładane są święte zakazy, albo w smJedni — „święte d n i " , biesiadne d n i c y k l u . Adets-ochronne zabiegi magiczne cieszą się szacunkiem j a k o część t r a d y c j i w s i i są t r a k t o w a n e j a k o p r z y w i l e j nadany l u d z i o m przez Boga w celu umożliwienia i m k o n t r o l o w a n i a sfery sacrum i profanum stosow­ n i e do własnych przeznaczeń. Lekceważenie t r a d y c y j n y c h p r a w n i e p o ­ ciąga za sobą nadprzyrodzonej k a r y , a n i n i e wywołuje g n i e w u świętych, jednakże pozbawia wspólnotę p e w n y c h nadprzyrodzonych źródeł j e j bez­ pieczeństwa i d o b r o b y t u . Przestrzeganie i c h jest zasadniczo obowiązkiem m o r a l n y m , powinnością j e d n y c h członków wspólnoty wobec pozostałych. Główna odpowiedzialność za czynienie m a g i i ochronnej spoczywa n a żonie głowy rodziny. Niektóre czynności są wyznaczane przez nią, zgod­ n i e z p r a w a m i rytuału i jego symboliką, i n n y m d o m o w n i k o m : córce l u b s y n o w e j , s y n o w i l u b mężowi, b r a t u l u b siostrze, czy ojcu i córce. J e d ­ nakże większość czynności r y t u a l n y c h jest spełniana właśnie przez nią,, a już wszystkie są przeprowadzane pod j e j k i e r u n k i e m i nadzorem- �208 JŮZEF OBRĘBSKI Obrzędowe funkcje należą do j e j głównych zajęć. Większość prac k o ­ biecych, również przez nią k i e r o w a n a i nadzorowana, w y k o n y w a n a jest przez młodsze k o b i e t y wspólnoty d o m o w e j : synowe, córki i w n u c z k i . O n a ,sama n i e pracuje już w polu, a n i n i e pasie bydła. D o niej należy śledze­ n i e d n i i okresów świątecznych oraz umiejętna organizacja p r a c y i co­ dziennych zajęć w gospodarstwie. Za pomocą prostych aktów r y t u a l n y c h ogłasza ona rozpoczęcie i zakończenie okresów obowiązywania świętych zakazów. I wreszcie, w organizacji i d o k o n y w a n i u obrzędów r o d z i n n y c h ona właśnie g r a główną rolę, zajmując pozycję przed mężczyzną — głów­ n y m gospodarzem — s w y m mężem l u b synem. Role obrzędowe stanowią więc istotną część j e j wywyższonej pozycji. KOBIETY A KULT ZMARŁYCH Ważnym zespołem obrzędowym, gdzie znów dominują kobiety, są obrzędy i ceremonie związane z k u l t e m zmarłych. Mężczyźni n i e są w y ­ łączeni z t y c h obrzędów, ale t o właśnie role spełniane przez k o b i e t y sta­ nowią i c h trwałą, widoczną i wyrazistą treść. O d kobiet oczekuje się, że będą opłakiwać zmarłych dłużej niż mężczyźni, a zwyczaje pogrze­ bowe, których muszą przestrzegać, są ściślejsze i bardziej surowe. Czy­ nienie magiczno-religijnych p r a k t y k związanych ze śmiercią członka r o ­ d z i n y i jego pogrzebem także stanowi część i c h obowiązków. Szczególna odpowiedzialność ciąży n a n i c h w związku z organizacją obrzędów po­ grzebowych i prawidłowym przydziałem ról związanych z okazaniem pamięci po zmarłym. Przygotowują one przy t y c h okazjach strawę na ucztę, w d n i żałoby rozdzielają w i m i e n i u zmarłego jadło i inne d a r y , składają u g r o b u o f i a r y z jadła, owoców, wódki i kwiatów oraz uczestni­ czą w r y t u a l n y c h płaczach i lamentach, czasami aż przez t r z y l a t a po pogrzebie. Płacz żałobny jest j e d n y m z c e n t r a l n y c h i najbardziej rzucających się w oczy aktów r y t u a l n y c h zarówno n a r o d z i n n y c h , j a k i wspólnie orga­ n i z o w a n y c h przez całą wieś obrzędach k u czci zmarłych w „soboty zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i postości mężczyźni mogą stać b l i s k o s w y c h r o d z i n n y c h grobów, mogą w y ­ rażać swój ból płacząc czy głośno zawodząc, czy też mogą zajmować się r o z m o w a m i z i n n y m i , wychwalając cnoty l u b opłakując cierpienia zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i p o ­ czucia jedności między żywymi i zmarłymi — jest rolą kobiet. T a k i właśnie układ obowiązków akcentuje bilateralną zasadę więzi r o d z i n n y c h i pokrewieństwa. K o b i e t a jest zobowiązana do płaczu za członkami rodziny, w której się urodziła, r o d z i n y najbliższej ( p r o k r e a c y j - �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A W S I MACEDOŃSKIEJ 209 nej) oraz wspólnoty r o d z i n n e j , d o której weszła przez małżeństwo. Ocze­ k u j e się o d n i e j , że w o d m i e n n y c h okresach opłakiwać będzie swego ojca i matkę, dziecko, męża, b r a t a i siostrę oraz kuzynów i swych l i c z n y c h p o ­ winowatych. ZNACHORKA I KOBIETA ŚWIĘTOBLIWA Wyrównywanie pozycji k o b i e t i mężczyzn poprzez układ ważnych obowiązków r y t u a l n y c h jest szczególnie widoczne w szacunku wobec m a g i i leczniczej. Jest t o obszar n i e m a l całkowicie zmonopolizowany przez k o b i e t y . M a g i a lecznicza jest e f e k t y w n a t y l k o w t e d y , g d y czyniona jest przez starszą kobietę, która n i e może już rodzić dzieci. Polega ona n a ca­ łym szeregu odrębnych czynności magicznych, z których każda o b e j m u ­ j e czynności m a n u a l n e i stosowne formułki, których dokładna znajomość jest niezbędna d o j e j p r a k t y k o w a n i a . A b y były w pełni e f e k t y w n e , za­ klęcia te p o w i n n y być przekazywane znachorce po l i n i i m a t k i : „mojej w i a r y i mojej k r w i " . Każda stara kobieta w e w s i z n a i stosuje magię leczniczą. Lecz b y osiągnąć pozycję prawa basnaritca — p r a w d z i w e j znachorki, k o b i e t a m u ­ si posiadać doskonałą znajomość całego z b i o r u obrzędów i zaklęć stosow­ n y c h n a różne dolegliwości oraz odpowiednie akcesoria swej sztuki, wśród n i c h poświęcony róg jelenia, za pomocą którego odpędza ona wszelkiego rodzaju złe siły i wreszcie p o w i n n a mieć ustaloną reputację skutecznej u z d r o w i c i e l k i . P o w i n n a ona umieć postawić właściwą diagno­ zę: czy dana dolegliwość powstała za przyczyną Boga, złych duchów czy czarów i zastosować o d p o w i e d n i rytuał łącznie z magią przeciwdziałają­ cą, dzięki czemu siła Czarnej m a g i i zostanie zniweczona, a j e j sprawca ostatecznie doprowadzony do śmierci. F u n k c j e znachorki są w p e w i e n sposób k o m p l e m e n t a r n e do f u n k c j i k u m a . I jeśli k u m m a do czynienia ze sferą świętości, t o obszarem, n a którym sprawuje swą władzę znachorka, jest nieświęte nadprzyrodzone podziemie złych sił i duchów. W niektórych wspólnie organizowanych obrzędach, j a k n a przykład zawiły w i e l c e rytuał wypędzania e p i d e m i i ze w s i , będzie o n a głównym organizatorem i wykonawcą czynności r y t u a l ­ n y c h . J e j praca jest uważana za funkcję publiczną i cieszy się dużym poważaniem: ona przecież „ocala" ludzi. Jej usługi są wynagradzane zazwyczaj je d ynie symboliczną zapłatą. Prawdziwą nagrodę stanowi okazywane j e j wywyższanie j e j pozycji spo­ łecznej. Osiąga ona p r z y w i l e j e przynależne poza t y m t y l k o mężczyznom. N i e m u s i wstawać n a i c h p o w i t a n i e . N a w s z e l k i c h zgromadzeniach p u ­ blicznych, j a k n p . przyjęcia ślubne, może się ona swobodnie mieszać z mężczyznami, siedzieć p r z y i c h stole, pić z n i m i wódkę i rozmawiać 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �210 JOZEF OBRĘBSKI z n i m i j a k równa. Jeśli m a ochotę, może n a w e t pozwolić sobie n a uży­ w a n i e wulgarnego języka, który przysługuje t y l k o mężczyznom. Podobnie w y s o k a pozycja, ciesząca się n a w e t większym prestiżem, może być osiągnięta przez kobietę w i n n e j kapłańskiej r o l i — w r o l i świętobliwej. K o b i e t a świętobliwa t o taka, która może komunikować się ze świętymi poprzez wizje i halucynacje. Podczas m o i c h badań w całym okręgu była t y l k o jedna taka kobieta — świętobliwa z Recane. Pozosta­ wała ona w kontakcie ze świętymi, którzy o b j a w i a l i się j e j i wyrażali swe zadowolenie, a najczęściej niezadowolenie ze spraw w s i . W s t a w i a ­ n i u diagnoz ludziom, którzy zwracali się ze s w y m i kłopotami po jej s k u ­ teczną pomoc, kierowała się głównie snami. Mogła w t e d y powiedzieć s w y m k l i e n t o m co robić: iść do kościoła z modlitwą i o f i a r a m i , czy do znachorki •— leczyć się. N i e płaciło się za j e j usługi, ale dary i pieniądze były zazwyczaj szczodrze składane w pobliżu swego rodzaju k a p l i c y , j a ­ ką zbudowała sobie dla m e d y t a c j i n a podwórzu, i do której udawała się po swe wizje. W s z y s t k i m t y m usługom towarzyszyły pouczenia n a t e m a t n a t u r y , jakości i właściwości świata nadprzyrodzonego. Jej d o m stał się ośrod­ k i e m myśli r e l i g i j n e j i r e f l e k s j i m o r a l n e j wyrażanej w sposób t r a d y c y j ­ n y . Jej główne zainteresowania były związane n i e t y l e z zachowaniem wartości egzystencjalnych, t a k cenionych przez chłopów, lecz z podsta­ w o w y m i wartościami n o r m a t y w n y m i społeczności chłopskiej. Głównym i wciąż powracającym t e m a t e m j e j n a u k była uświęcona n a t u r a zwycza­ jów społecznych i groźba nadprzyrodzonych k a r za złe prowadzenie się: „Bóg może wiele wybaczyć, ale święci są bardzo n i e c i e r p l i w i " . CZAROWNICTWO I JEGO SPOSOBY Czarownictwo znajduje się u podstaw obrzędowej skali. Jest a n t y ­ społeczne i m u s i być p r a k t y k o w a n e w u k r y c i u . Według wieśniaków, jego skuteczność w y n i k a z błogosławieństwa, j a k i m Bóg obdarzył pierwsze doświadczenia z czarną sztuką jeszcze w czasach m i t y c z n y c h . Czary są sztuką łatwą i n i e m a w n i c h n i c tajemniczego. Z p o w o d u prostoty s w y c h zaklęć, praktycznego symbolizmu, i c h zasady są znane praktycznie każdemu: zarówno k o b i e t o m , j a k mężczyznom. Jednakże p o d s t a w o w y m k a n o n e m tej społeczności jest to, że są one p r a k t y k o w a n e t y l k o przez kobiety, a „nigdy — nigdy przez mężczyzn": są one czynio­ ne przez „kobiety skąpe, pazerne, kobiety samolubne, k o b i e t y — czynią­ ce zło, k o b i e t y zawistne, k o b i e t y — czarownice". Są d w i e strony tutejszego c z a r o w n i c t w a : rzeczywiste p r a k t y k i i b a r ­ dzo rozpowszechnione podejrzenia o to. Ludzie mawiają: „kobieta, którą l u d z i e podejrzewają o czary, n i e m a być może z t y m n i c wspólnego. �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 211 I n n a zaś, n i g d y n i e b r a n a pod uwagę, t a jest czarownicą''. Rodzaje cza­ rów, j a k i e są obecnie stosowane, n i e są t a k pełne złej w o l i , j a k n a p r z y ­ kład magia miłosna powodująca, że dziewczyna ucieka z młodzieńcem, który jest j e j zupełnie n i e znany, albo magiczna kradzież m l e k a k r o w o m sąsiada osiągana przez nadużycie p e w n y c h t r a d y c y j n y c h p r a w . I n n e r o ­ dzaje czarów istniejące zawsze w sferze podejrzeń są znacznie poważ­ niejsze. Powodują one śmierć dzieci, bezpłodność kobiet, kłótnie r o d z i n ­ ne, niezgodę małżeńską, czy całkowite w y m a r c i e r o d z i n y . Zasadniczo p o ­ legają one n a antyspołecznym nadużyciu aktów obrzędowych i są p o d każdym względem przeciwstawne wobec p o d s t a w o w y c h zamierzeń i i n ­ t e n c j i właściwego rytuału w s i . C z a r o w n i c t w o w całym zakresie s w y c h p r a k t y k s t a n o w i mechanizm, poprzez który antagonizmy, zazdrość i animozje sprzeczne z zasadami r o ­ dzinnej i w i o s k o w e j solidarności znajdują s k r y t y , obrzędowy w y r a z , p r o ­ wadzący do i c h rozładowania. Szeroko rozpowszechnione podejrzenia 0 czary wskazują, że te antagonistyczne postawy są obyczajowo tłumione 1 przenoszone n a i n n y c h . Społeczny k o n t e k s t t y c h podejrzeń jest d o n i o ­ sły. Powstają one i osiągają w y s o k i e napięcie emocjonalne w stosunkach wewnątrz w i e l k i e j r o d z i n y , n p . między teściową a synową, czy między równorzędnymi k o b i e t a m i wspólnoty, t j . żonami b r a c i mieszkających r a ­ zem w systemie zadrugi. I c h wzajemne podejrzenia o nieczystą grę m a ­ ją swe źródło w p o d s t a w o w y m rozłamie tkwiącym w w i e l k i e j r o d z i n i e w związku z j e j p a t r y l i n e a m y m c h a r a k t e r e m : w rozdziale, j a k i i s t n i e j e między systemem pozycji, a solidarnością rodziny. Każdy członek g r u p y jest w sytuacji podzielonej lojalności: wobec g r u p y j a k o całości, wobec rodziny, z której pochodzi, wobec swej r o d z i n y małżeńskiej i wobec p o ­ zostałych r o d z i n małżeńskich, które wchodzą w skład wspólnego gospo­ darstwa. Te lojalności bywają czasem sprzeczne ze sobą. Szczególnie o d ­ nosi się t o do kobiet-żon, które są j a k b y poza nawiasem w grupie, i któ­ r y c h uczuciowe przywiązanie rodzinne nie zbiega się z uczuciami i c h mę­ żów. Ogranicza się ono do własnego zespołu małżeńskiego, lojalność zaś wobec g r u p y j a k o całości w stosunku do j e j „wewnętrznego kręgu", któ­ r e m u przysługuje a u t o r y t e t , n i g d y n i e jest całkowita. Reprezentują one odśrodkowe tendencje w grupie, przeważając antagonizmy i rywalizację, które nie mogą być wyrażone w j a w n y m zachowaniu. W miarę r o z r o s t u i starzenia się w i e l k i e j r o d z i n y , ze zmniejszającą się solidarnością j e j wewnętrznego kręgu i wzrastającą solidarnością składowych komórek małżeńskich, tendencje te prowadzą w końcu do podziału wspólnoty go­ spodarczej. Podziały te odbywają się w atmosferze kłótni i n i e j e d n o k r o t ­ n i e w akompaniamencie w z a j e m n y c h oskarżeń o czary „Kobiety dzielą rodzinę". �212 JOZEF OBRĘBSKI Związek kobiet z c z a r o w n i c t w e m jest zgodny zarówno z ogólnym w z o ­ r e m przydziału ról r y t u a l n y c h , faworyzującym kobiety, j a k też z niższą, podległą pozycją, jaką zajmują w e w s i i w rodzinie. PODSUMOWANIE Zagadnienie sposobów, j a k i m i r e l i g i a p r z y c z y n i a się do u t r z y m y w a ­ n i a zwartości g r u p o w e j , jest rozpatrywane przez analizę relacji pomię­ dzy strukturą społeczną a organizacją czynności obrzędowych. Posługu­ j e m y się t u pojęciem „wspólnoty r e l i g i j n e j " , j e d n o s t k i odrębnej i różnej o d „wspólnoty świeckiej" — społecznej. Wspólnota r e l i g i j n a w s i Wołcze w Macedonii nie stanowi g r u p y o roz­ budowanej s t r u k t u r z e . N i e m a t u i n s t y t u c j i kapłana, a n i żadnej f o r m a l ­ n e j organizacji, która opiekowałaby się życiem r e l i g i j n y m g r u p y l o k a l ­ n e j . „Religijna wspólnota" jest pojęciem a b s t r a k c y j n y m , sformułowanym w trakcie analizy ogólnego modelu k u l t u r y , i sprowadza się do w e ­ wnętrznie powiązanego systemu czynności r y t u a l n y c h i odpowiadają­ cych i m wierzeń, postaw i uczuć r e l i g i j n y c h podzielanych przez wszyst­ k i c h mieszkańców w s i . Organizacja czynności obrzędowych w y k a z u j e wyraźny związek ze strukturą społeczną. Podkreśla jedność g r u p y , znaczenie j e j p a t r y l i n e a r nego systemu, główną pozycję w i e l k i e j rodziny i wreszcie rodzinę b i l a ­ teralną i związki pokrewieństwa. Wybitną cechą jest dominująca rola kobiet w obrzędowości. Wyłączywszy najważniejszy obrzęd doroczny, wyłącznymi l u b głównymi a k t o r a m i działań obrzędowych są k o b i e t y . Przypisywanie kobietom ról obrzędowych jest uderzające przez swą jawną niezgodność z układem pozycji społecznych. W systemie p a t r y l i n e a r n y m , j a k i t u dominuje, istnieje ostre zróżnicowanie pozycji k o b i e t i mężczyzn, zarówno w e w s i , j a k w rodzinie kobieta zajmuje niższą i podporządkowaną pozycję. Społeczna niższość kobiety jest zasadniczym elementem tej k u l t u r y . Poprzez wyznaczanie ról i organizację czynności obrzędowych, b u ­ dowana n a świeckiej bazie s u p e r s t r u k t u r a wspólnoty religijnej pod za­ sadniczymi względami różni się o d wspólnoty świeckiej. Podstawowa różnica występuje w zakresie odpowiedzialności i solidarności społecznej. Wspólnota świecka jest niezrównoważona, rozdarta przez k o n f l i k t y , p o ­ dzielona przez rozłamy, obarczona ograniczającymi konsekwencjami sy­ stemu patrylinearnego. Wspólnota r e l i g i j n a przywraca równowagę. W e wspólnocie świeckiej mężczyźni mają pozycję nadrzędną, w r e l i g i j n e j o d ­ powiedzialność społeczną; a u t o r y t e t i władza zostają przeniesione na k o ­ b i e t y . Wspólnota świecka kładzie nacisk na pochodzenie w l i n i i męskiej. W j e j r e l i g i j n y m o d p o w i e d n i k u role r y t u a l n e wyznaczone na bazie l i - �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI 213 MACEDOŃSKIEJ neażu przekształcają się w stosunki symbolicznego duchowego p o k r e ­ wieństwa wiążącego wspólnym węzłem w s z y s t k i c h członków świeckiej społeczności. Nastawienie g r u p y r e l i g i j n e j jest bilateralne, co wyraża się w kulcie zmarłych. Wspólnota świecka jest wspólnotą żyjących. Wspól­ nota r e l i g i j n a obejmuje obecne, przeszłe i przyszłe generacje. We wspól­ nocie świeckiej rzeczy pożądane w życiu występują w niedostatecznej ilości i są rozdzielane bardzo nierównomiernie. W r e l i g i j n e j — są one symbolicznie pomnażane i dostępne każdemu. Wspólnota świecka w y k a ­ zuje tendencje do j e d y n o - i samowładztwa mężczyzn. Wspólnota r e l i g i j n a jest egalitarna i obejmuje w s z y s t k i c h . W opisanej społeczności w i e j s k i e j t e n s t r u k t u r a l n y s y n d r o m dostar­ cza funkcjonalnej zasady dla zrównania tego, co święte ze społecznym. Tłumaczył z angielskiego Witold Kowalski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f2cf9d849855ae7e45f52ac5269a90d.pdf 70d2c9bb7ea2bbc9b28bb80ff56b3d84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5800 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5397 Title A name given to the resource Obrzędowe wywracanie sprzętów i wozu w związku z wyprowadzaniem zwłok/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.126 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 34. Obrzędowe wywracanie sprzętów i wozu w związku z wyprowadzaniem zwłok. Objaśnienia znaków: Czynności wykonywane ze sprzętami, na których spoczywała trumna (po jej wyniesieniu): 1 — wywracają je, 2 — siadają na nie, 3 — myją je, 4 — poruszają nimi, 5 — sypią na nie zboże, 6 — po powrocie z cmentarza wywraca się wóz, na którym wieziono zmarłego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93545d16d59c7ca1a3a7ec672322a918.pdf bedd3cce3633db064dcce77298541da4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne rodzina obyczaje - przemiany Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1694 Title A name given to the resource Obrzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wsi / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.101-113 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. STUDIA ZOFIA STASZC~ OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA J,AKJO WYRAZ PRZEMIAlN OBYCZAJOWOŚCI WSI. Często spoty1ka się dążenie do W'liany lub 1lworzeiI1iaform obrzędQwych w pr~elk'Onalniu,że pociągnie to za s:abą zmiany oibyczajo(we i światopogłądowe. Wydaje się jeid:naik,~e nie obrzędowość ksz1Jałituj'eobyczaje, lecz .zaakceptowanie jakiejś obrzędowości jest doipiero wyrazem pewnych przemian orbyozajowych. Zadaniem niniejszego opracowania jest więc określenie mecohani7lffiui tendencji przemian OIbycza'j'Owości wsi, w świetle .zaniku, pojalwue'nia się i Iprz,emia,n elementów obrzędowości rodzinnej 1. Je'Sl1;to próbazgromadzema prwsłanek dla określenia tego, w jakim stopnilu i za'kres:ie stan i przemiany obrzędów rodzinnych mogą służyć do wniookowaniia o starriie i przemianach o,bytzajowośd. rolaziIllnej, tj. czy obrzędy mogą być uważane za wskaźinilk OIb~zajo'Wości rodzinnej 2. ObrzędOIwość i obyczajowość ni,e stanowią Wlprawdzie w etnografii nowych kategorii badawczych, niemniej nadal są podejmowane próby defin,icyjne zmier:zające do wyjaśni~ia różnic .zaikreoowych tych pojęć. Wyczerpującego przeglądu i podsumowania istni·ejących propozycji badawczych dokonała K. Kwaśniewic'Z w ostatnio wydamej pracy, w której wskazała na istnilejące w tyttn zakresie róŻ/nice oraz ,p:'Unktystyczne 3. Są to zagadmienia ndezmiernie :z:łożonei trudne do jed:nJoznac~nego ujęcia. W literatll1rZ€ prze1dlmiiOtunadal podnosi się, że podejmowa·ne próby TOlZI"6żnieni'a pO'jęciowego "obrzędu" od ,,~wyc'za'iu" i ,,'Obyczaju" nie są wystarczająco precyzyjne i że w teorii kultury i społeczeństwa funkcjo1 Opracowanie powstało w związku z realizacją tematu nr fi "Przemiany oby~ eza'jowo'§c'i rodzinnej na wsi w P'oJ!s,c'ePółnOlcIllo-Zalchodniej" w ram.ac·h problemu międzyrcslO.rtOlWego MR III/18 koo;rdynolw.anego przez Il1ISI1:ytutSocjo1'ogi:i DAM, w rama,ch III grupy tematyc'Z'nej, Oipracowylw31I1€j w Kat,edJ1Ze Ebniolgrefii DAM pod kierunkiem prof. dra J. Burszty. ! S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych. Zagadnienia ogólne, W:asrs.zawa 1970, s. 102; pOiI'.też M. Mis:ztal, Problematyka wartości w socjologii, WaJrSZaIW<J. 1980, s. 19. s K. Kwaśniew'1cz, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle wspólczesnych prze- obrażeń •.Prace wsi podkrako.wskiej Komisji Socjologicznej (studium PAN" wsi Niegoszewice nr 44, Warszawa w woj. krakowskim), 1979, s. 12 - 27. �ZOFIA STASZCZAK 102 nują rozne konc€!pcje zależne od sta'I1!owiskmetodoIlogicznych reprezentowanych przez poszlczeg6Lnych halCia:czy 4. Wskazuje s'ię przy tym, że w praktyce badalwc~ej próby rom-óżniania znaczenia pojęcia "obrzędu" od ,,~YlCizaj'll" czy "olb)'lczaju" szły w dwóch kierun1mch. Jedni badacze usił'owali wyodrębniać i polCikr!eślaćceremoniał czy rytuał towarzyszący zachowaniu się ludzi w o!kre:ślonych sytua!cjach społecznych. Podkreślano przy tym, że in< baJ"diZJiej rozhudowany jeSl1:ceremoniał, tym wyraźnie] obJ"zęd nabiera cech wicdowiska dramatycznego. Reprezentanci dr!ugiej dr'Ol~irozgrarriezenia pojęciowego obrzędu pOdkreś:lali znaczenie w pewnych określonych ramach cza!sowo...• przestrzennych mot)'lWacji religijnych lub magicznych. Obrzędem w tym ujęciu były więc wszelkie przejawy gI'U!powegoza'chowania się ludzi, zwią'zane z wykonywaniem kultu r:elliigijnego lub zabiegów ma!giciZlnyJch 5. Obie wymienione ~onceiPcje nie są zdaniem K. K'waśni!ewicz wystarczająco precyzyjne. W toku szczegółolwych uzasadnień autorka wnosi, że w obecrwm stanie teorii etnografircznej wskazana jeslt raczej pewna rezerwa w operowaniu term~nem "Olbrzęd", zwłaszcza wobec fa1k'tu, że jego definicja posi!ada wszystkie podsita'wOlwecechy, które K. KwaśnielWicz przYlpisuje przede wszystkim Zlwyezajowi ja:ko ogólnej kategorii pojęcilowej przyjmując, ż.e "zwyczaj jest rodzajem zachowania się jednostek lub grup ludzkich - najczęśdej o charakterze slpo'ntanicznym - podejmOlwanego w małych społecZJnościachw sposób celowy w określonych sytuacjaich społeeznych, na gruncie uznanych w darnej Slpołeczności tradycyjnych norm i wzorów, na stJ"aży których stoją głównie sankcje obyczajowe" 8. W tym kontekście "ZJwyczaj" - "obyczaj" autorka ustala z ko[ei taką definicję obycza'j6w, w myś'l której "są one po'zaill'stytucjonalnym systemem obejmującym normy zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w kątegoriach moralnych, a więc poprzez stosunek danego czynu do wyobra'żeń "dobrego" lub "złego" postępowania" 7. K. Kwaśniewicz wyraźnie jednak zaznacza, że pewne formy zwyczajowego zachowania się, oceniane jako mało znaczące pod kątem widzenia interesu danej społeczności, mogą być !abojętne z punktu widzenia obyczaju 8. Ogólnie rzecz biorąc, autorzy def.inicji "obyczaju" dość .zgodnie ak,centują no:rmatywny charakter obyczaju, który traktują jako zespół dytamże, s. 12 - 22. tamże, s. 23.. paT. też R. Tomi,cki, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na margine.sie artykułu K. Kwaśniewicz, "Etnografia Polska" t. 18, 1974, z. 2, s. 57 - 63. e Kwaśniewlcz, op. cit., s·. 21 - 22. 7 tamże, s. 27. 8 tamże, s. ~2. 4 5 �Obrzędowość rodzinna 103 rektyw zachowania się 9. W koncepcjach Wielu badaczy przyjmuje się, że obyczaj jest "zwyczajem pewnej sp0l1eeznoIŚci, lecz posiada zawsze :bo, czego brak zwyczajowi - charaiktetr normatywny. Stosowanie się do obyczaju nie jest sprawą indywidunallną, 'Obyczaj ma sankcje przymusu mora/mego, kitórego jednostka nie może zlekcelważyć bez szkody dla siebie" 10. Definicje wiążące pojęcie obyczaju z jego normartywnym chara'~terem nie wyja'śnialją jednak 'w spoiSóbjednoznaczny charakteru tyclh noT'lIl,tj. ich z!wiąz:kuz mOlfallnością.Zalgaldnienie to nadalI wywtołuje rozbieżności. Np. ,M. Ossowska poświęciła wiele miejsca w swoich pracach na poszuki'wanie kryteriów służących kJlasyfilkac'ji nOTm na mmalne i obyczajowe, nie dochodząc w tym zakresie do jednolznacznych rezu1tatów 11. ,Mimio,braku wytraźnych rozstrzygnięć w tym ostatnim zai~resie, normatywny charakter obyczaju siJwarza podsrtawę do biliJżJszego splrecyzowalIlia pojęciowego i stanowi 'zarazem prZie:słan:kędo przyjęcia pewnej konwencji znaczeniowej ustalając€j ,relację między 'termiJnem "zwyczaj", "obrzęd" i "obyczaj". Ma to szczególne zna'czenie dJla podjętej tu próby wyjaśnienia wzajemneg'O st10lSuniku (relacji) obr'zędu i olbyczaju, tj. wskazania, o ile obrzędy mogą służyć do wnioSkowania o Istanie i plrzemia uach obyczajawośei. W nawiązaniu do przytoczonych wyżej delfinicji zwyczaju i obyczaju wydaje się, i:ż właśn'ie zwyczaje należy rozumieć jako regularności postępowania społecznego powiStałe tylko wiSKJUlteik nawyku, czyli jako społeczne prawidłowościzaehowań, dla których nie ma specjalnych mechanizmów kontIrolnych zapewniających ich jednohtość 12. W tym ujęciu zwyczaje stanowią najbardziej pierwotny sposób odzwierciedl~nia rzeczywistości przez śW~ladomośćiludzką i stanlowią hezTed'leksyjne sposoby zachowania !się13. Dopiero wytlworz:enie zwyczajów pociąga za sobą powstanie dwóch skal wartośei: 1 -od 1epszego do gOTszego zrealizowania danego sposobu postępowania; 2 - wyboru sposobu postępowania przez dany podimiOit,'W danej 'Sytuacji, wobec danego przedmiotu. Sfera pierwsza jest sferą obyczaju w sensie ;ŚCiŚII€ijszyrn tego słowa i powstaJe wówczas, gidy zachowania stanowiące hezremeksyjne zW)'lczaje poprzez konfrontację z dyfuzją innego zwyczaju wytworzonego przez inną społeczność, winnych warunkach geograrf!iczn)'lchi historycznych, J Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220 - 22,1. L. H. Gray, Cu.stom, w: "Encyklopedia of Religion and Ethic", Edinburgh 1911, vol]. 4, .s. 374 - 377, cyt. za: Cz. Roboityd{ii, Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim. Studium etologiczne wsi Jurg6w, W'rocław 1980, s. 96 - 97. 11 M. Os:,olwsika, Socjologia moralno.ki, Walrs:zalwa 1969, s. 251 - 256. 12 Lexikon zur Soziologie, HambUll1g 19'7'5,CiZ. 1, s. 108 - lO9. 13 Szczepański, op. cit., s. 219; por. też K. Kwaśniewski, Zderzenie kultur. Tożsamość kulturowa aspekty konfliktu i tolerancji, maszynopis pra:ey s. 13- 34. 9 10 J. Szczepański, �ZOFIA STASZCZAK 104 przeTadzają się rwe wskazan:ia wy1boru zachowania się, a więc stają się obyczajem. W tym miejscu należy podkreślić, że obyczaj tym różni się od normy społ€C'Zniej,iŻe jest ty11kowaTtościowa'I1~empewnego zwyczaju. natomia!St norma społeczna stanowi samą 'Zasadę, według której ów zwyczaj musi !być wartośoiowany i przemienia się w ob~'zaj 14. Wsikazana wyżej sfera Muga, związana z wyborem sposobu pO'siępO'waniaprzez dany podmiot w danej sytuacji wobec danego .przedmiotu, two:rzy system wartości i nOlrm specy!ficznych dla danej kultury, we właściwych jej odirębnośóach [ IIJIwarunkowaniachspołeczn~h. Licząc się z powyższymi usta'leniami mOŻlIlaz kolei przyjąć, że obrzęd tworzą te obyczaje, któ:re prz~"jm'Ują za kryterium WaTitośóOowa'Ilia lepsze luib gOT'szepTaktyikowanie ~wyczaju. Tworzą one sfeil"ędośWiadczeń mniej be71pośrednio egzystencjalny,ch, lecz związanych z prawdziwymi lub domniemanymi egzystencjalnymi konsekwencjami sfery drugiej, tj. wyiboru samych zachowań w związku 'zprzyję'tymi wart'ośóa'mi i normami. D[atego obil"zęd,w zależnośoi od źródła norm, może mieć challakter rodzinny, loka;lny,związany z dziennym 'lub rocznym cy1kilemprzyrody, a także może mieć charakter pań:SltwQlWoprawny i nie przestaje być zarazem ·zwyczajem i obyczajem. Zatem 'włączenie czegoś do sfery obrzędowości, jaJko czegoś godnego obrzędowego ujęcia, jest jużpI"zejawem wyeksponowania jakiegoś o.bycza'ju, który może być rozpatrywany talkże w kategoriach zmi€Jl1'ności(pojawian1ia się, utrzymywania i zaniku). Dla sformułowane'j wyżej 'tezy istotne zna'C'zeniema zatem przyjęte tu założenie, że zail"ównooibrzęd jak i obyczaj są pewnymi sposobami wysublimowania zwyczaju a następnie .fakt, 'ż'e obyczaj nie przybiera tak sformalizowanej postaci jalką prz)"biiera obrzęd. W lwnsekwencji ze sformalizowanego opisu obrzędu można wnosić, dlaczego ta a nie inna warstwa obyczajowa została wyeksponowana jako godna obrzędowego ujęcia i Co spowodowało, że przyjęto taikJiewłaśnie zacholWaniaza si.pO\Sób wyek'S,pono wania społecznego znaczenia tych .fakWw. Inaczej mówiąc chodzi o to, że sublimacja nOlfTIlatywnazwyczaju w obrzęd przYbiera na tyle sformahzowaną postać, re 'w pełni nalda'je się do etnograficznego opisu. Naltomiast sublimacja normatywna zwyczaju w obyczaj występuje wprawdzie paralelnie,· a'le nie przylbiera j'Uż tak sformaJhzawanych form. W praktyce badawczej przy wyróżnianiu zw~za'ju rfoil"ffiułowanowięc pytanie: jak to się dz,ieje, że w danym kontelkście krulturowo-ihistor~znym ludzie ukLształt'owalisobie takie ceohy za,chowania? Naltoffi'iastprzy obyczaju pytanie to formułowano inaczej, a mia'llo'wicie: jalk to się dzieje, że w danym 'kontekście kultllrowo-hi:s.toTy:cznymi :1clalsowymIud-vie ukształtowali :sobie takie za'saidy wart'ościowania sposobu zachowania? Przy J 14 K.wa>Śniewsk'i, op. cit., s. g.a �Obrzędowość ]05 rodzinna obrzędzie natomiast formułowano _pyttaniepodwójne, a mianOwtlCle: jaki kontelks't kulturoWlO-hiStO'ryczny i klasowy spOwodował, że właśnie te elementy, tj. ta walI'Stwa o:byczajowa zostały wyekspO!nowane, jako godne o:bI'"Lędow€lgo ujęcia? I po drugie, co ,waTunkuije, że przyjęto talkie właśnie zachowania za sposób wyekisponowania \SpOlłecznegoznaczenia tych fak.tów? Trzeba tu także dodać, że obrzędy rodzinne na wsi .łączą w sobie elementy obrzędu pody1ktowallleigos)'lSt1'!merilwartości i norm .grUlpyrodz~nnej, tj. związanych z cyk/lem życiowym człowieika li rodziny. Są one jednak talk:że zaalkceptowane przez społeczność lo:krulną, ktÓTa bieTZe loN nich udział, są skorelowane .z rocznym cyklem -pracy na iTOIli, a t~e z systerri,em norm prawnych obowiązujących w o:kireślonych państwach i związkach reli.gijnych. Wypada tu talkże dodać, że ,w tradycyjnej ku'1turze ludo'wej istniał wyraźny podział między obrzędowośc.ią d'OToczną związaną z rytmem rocznym, uksi~tałtowa:nym w nwwiązan~u do cyk,lu w€lgetatywnego, a obrzędo'Wością iTodzinną, związaną z tokiem ludzkiego życia. W nawiązaniu do tego podziału i 'w pralktyce badawczej ograniczano .o:ię w segregowaniu ceTe'm'Olnia!1nych fOlTmodś,wię't;ności do redukowania ich do dwóch kategOTii, tj. obrzędów dorocznych i rodzinnych. Wypracowany w tym zakresie system p'0-rządkujący zaczyna się jednak 'zaburzać, gdy z-ostał wprowadZJony cykl óblTzędów rodzinnych także w skali roku (imieniny, urodziny). Powstała bowiem w too sposób grupa obrzędów dorocznych, ale i rodzinnych. Następnie, zarówno oibiTzędydoroczne jak i rodzinne są staile wZJbogacane o nowe eilementy. Przy nowej ohrzędowośei dOToczne'jmamy do czynienia najczęśc~ej z el'ementami ś'wieckimi, bardziej oderWa:nymi od. C)'lklu wegetatywnego (np. Święto Kobiet, Dzień Nauczyriela). Natomiast w cyklu rodzinnym pojawiają s'ię uroczystości bardziej tradycyjnie związane z etapami życia, a jedynie uzupełniane 'W nowy sposób i w Zlwiąizkuz nowymi cezurami w życiu je'C1no~ki(dzień rozpoczęcia i zakończenia nauki w sziko'le,dzień przysięgli 'WojskD'Wejo'bchodZJOnypoza śflodowiskiem wsi). Czynnikiem sprawczym .tych ostatni'ch zmian jest indywiduaJlizacja jednOlstki w rodzinie oraz poszerzanie się zakresu spolecznego uczestnictwa, gdy ważne dJla jednostki wydarzenia coraz baTdziej aThga'żująi czł'Onlkówr'Oci:nilIly 15. Dla uchwycenia całokształtu współczesnej .obrzędowoŚci rodzinne<j, któiTa przeżywa na iWsi wielJkopo'1slkiellietwą'tpliwy j rO'zkwi't, zga-omadzone materialy próbowano wstępni'e zana'lizować przy pomocy wpriowadzenia pewnej syGtematyzacji w Illawiązaniu do stadiów rozwojowych rodziny, które układają się w ,okJreślone fazy. Za podstawę ich wyodrębnienia 1 11 D. MaorkQWISka, W3Ir.szawa 1976, s. 223. Rodzina w spoleczności wiejskiej, - ciiHllość i zmiana, �106 ZOFIA STASZCZAK przyjęto proste kryl1:er:iumdemografic~ne, tj. zwiększanie się lUibzmniejszanie liczebn'ości rodziny.16. Przy .pomocy wymti.enionej systematyzacji pTóbowano -także ana'lii'zowaćwyróżnione typy i odmiany zjawisk w powią'ZalIliu,z określonymi ka1:egoriami ISpa.ł€C'Znymi OlSóib,ktÓire udzielały iruformacji o!raz osób, ,októrych udZiielano imo'rmacji' 17. iP<Ydejmującpxó'bęinterpretacji zgromadzonych wyników badań empiryC'znych wypa'da Ina Iwstępie zauwa'żyć, [ile przemiany obrzędowości rodzilnnej jako wylfaz prnemian obyc.zaj'OwoiŚCi WISi mogą być roz:patllJTlWane ze względu .na to, .że: l - pefWl1esytuacJe rodziinne znajdują wyrarz.oihrzę!dowylub go nie roajdują oraz ,ze wz'ględu na falki, że poszczególne obrzędy rodzinne pojawia'ją się, zanilkają lub zmieniają; 2 - obrzędy iSąwyrazem pewnych ·oC'ze'kiwańspołecznych oraz społecznych uprawnień i oJbowiązków, które kszJtałtują zaTÓ'Wnorol'e i pozycje społeczne jak i OIbycza'jowość,ale dbrzędy potrafią tallde stać się źródłem nowych oczekiwań, uprawnień i oibowią'zkó1wspołecznych {np. nazwy określające polkTewieńs1:Jwo i powinowac1:wo za!równo poddają ich nosici~1i pe.'wnym ,normom społecznym, jak i nadają im moc ograniczonego tworzenia takich ll1orm); 3 ..:.- obrzędOIwość skorelowana jesrt z cyklem rodzinnym i produkcyjnym cykllem rocznym, co jelst szczególnie istotne w społeczności wiejsbej; 4 - zachodzi r'elacja .i sprzężenie zWlfotne pomiędzy taik określoną obrzędowością a normami prawnymi i religijnymi {można alIla'lizować, o Be nIQrmy,te modydJilku'jądbT'zęcioW'ość i na odwrót); 5 - cza'sami takż-e mogą 'być rozpatrywane ze w~ględu na to, czy występują interf€!rencje pomię'clzy T'óżnymi olbI1zęrdamiukształtowanymi w różnych regionach i narodowych kontekstach kulturowych. Opracowa'nie niniejsze nie podejmUJe trady.cyjnej problematyki etnograficznej związanej z pun'ktem piątym, gdyż badania prowadzone były tyl!k'o w wytbranych wS'iach jednego regionu 18. Traktując obrzęd 01& Z. Tys·z:ka, SocjoLogia rodziny, W,an;zawa I:974, s'. 140; A. Dodz~uk-Lityhslk';, D. Markowska" Współczesna rodzina w PoLsce, W,a'I1s.'ZalWa 1915, s. 117 - 119. 17 Baidania ~Ditensy.wne prawadz.ono w opalilCiu o krwe.srt.i{)lnaT~u5lZ wywiadu. Dobór inf.o,I'maitOlfó'Wzostał cliQlkoirranyna podstawie próby cel-olwej. przy dążeniu do równomiernej reprezen:t,CLc:)i na.iwari:[l,iej'S'zych~a!1.(Jg.QIfiis:po·łecznych. Zgodnie z wytYlPclwaJnymi 16 ka,t'egariauni ind'o.rma~'Oró.w prze'Plwwadzolno poglęb'io<!l'~, obszerm'e wywiady z 9'1 osobami. W badaniach wzięli udział studenci Katedry Etnografii UAM w Poznaniu. W roku 1977 i 1978: I. Kukawska, B. Wojtowicz, A. Piasecka, Jż Wiedeman; w roku 1979: A. Jankowska, M. Gorbaczewska, S. Schulz. 18 Badania tererliClwe przeprowadzono w 7 wsi.ach WielkopOils'ki rÓŻJniący'ch się elemen!1.ami stlfuiktury 'iPoleczno-zarwordo,wej. \V ten sposób wy t ypOiwano do badań wieś ch10iPSiką (KrOlbia Domacho;wo), spółdzielczą (By:tyń) i o mieszanej s.trukotUlrze zalYv;odolW-ej ludIllooc.i: robOltników T'olnych i chłopów (Go~a); robO'tIlli- �Obrzędowość rodZinna 1:07 wość jako p:rzeja:w przemian w obyczajowości konceni1'uje się ono natomiast .na wydobyciu różni,c pomiędzy ka'teg'oriami społ€Croyuni w jednej i tej samej kul'tul're regionalnej i narodowej, co wiąże się z pierwszymi czterema WYlI"óżni'onymi zagaidni'eniami. Na obecnym etapie ,badań 19 przedwlC'zesnabyłaby jednak pełna int'elrpretacja, zatem d'la ziJlulSitrowaniaosiągniętych wyników można tu jedynie przytoczyć przykłady r'eilacji wynikłych z faJkJtuzazębiania się określonych elementów obrzędowości i obJl(:za'jowOlŚCi w zakresie: a) ~ wychowania i opieki starszych nad młodszymi; b) - wzajemnej pozycji mężczyzny i kobiety w rodzinie; ,c) - opieki młodszych członków rodziny nad stalrszymi. Analiza danychempirycroych dotyczącyoh pierwszego wyTóżnionego zakresu wskazuje, 'ie da'wna zwyczaj'Cl'wapostać zachowań Zffl1ieniasię pod presją środowiska lokalInego, które uruchamia w róinej postaci sankcje obyczajowe. Na tej zasadzie powlsze'chnie apr'dbuje się np. przejście od pogłębionego dawniej traktowania oibowiązJkówchlr'zestnych rodziców do .ich demonstrowania. Następnie przy wy.borz'e chrres1mych rodziców Cl'glranicza się rozszerzenie ,więzi przez .nawiązywanie kontaktów z obcymi, gdyż obecnie powierza się tę Tolę młodym ludviom i to z kręgu rodzinnego. Nastąpiła zmiana idei wych'awania prrez przestawi:enie się z postawy konformi1stycznej na 'WyTóżnienie społeczne. Spe!k'ta!lmlarność wychowania przez wyróżnienie za'znacza się w .nadawaniu dzieciom imion o'bcych tradycyjnej kulturze, w ceremonialnym dbchodzeniu dnia pierwszej komunii d'ziecka, pierwszej rocznicy uro'd:z;indziecka tzw. "roc?Jka", imienin, dnia przysięgi wojskowej syna. Akceptacja wymienionych wyiej wzorów zachowań zwyczajowych stanowi przej.ście, ,od widzenia cz10wieika przez pryzmat iToli społecznej, do <widzenia go jako jednostki. W efekcie stanowią one takie symptom zmieniających się waiTUII1!ków egzystencji oraz ,potrreib i aspiracji społecznych. Relduikcji uległy również obrzędowe sankcje przeciwko ciąży przedmałieńskiej, a jeślli nawet występują to stanowią raczej wyraz elkspiacji wobec społeczności przez rodziców w tej fOTTIl'ie, .że częściowo lub .nawet całkowicie wyłączają się oni z obrzędu ślulbu kościellnegio. Postępowani,e panny młodej przestaje bowiem być związane .z jej odpowieidziaG.kó.w, chłopów, robotników ro1ny,ch i c.hłopo-r'OhO!tników (Kot'l'iJn, Orne<cholWo);chłopów, rohotn.rkó\w i chbopo..,r.obtnJ:ków (Chojno). POII1:ad'towyil;ypO!Wano do badaó Wles o składzie lU'd:nośei-owym mie9zanym, ze względu na pochctchzerrtie n:~gi·oln.arrTIe, wsi'"u1e'k za.sli·edleni.a przez nowyc·h OIsaKinikó;w·po II wojnie (OIoIboik, woj. Zi'eł,OIll:a Góra) polożoną na peryf.eria!ch hist=y'c:zmE'j W.iellmpolski. 19 Wyniki b<lJdań zoSltaly opralcow:ane w formie rapor.tu: Z. StaSfZJczaik,Obrzędowość rodzDnna jako wyraz prz,emian obycz,a,j-oMllo'śC'i wsi. MaSlZyTlJopiss:s. 99, AI1chiwum Kaltediry Etnografii DAM. �lOS ZOFIA STASZCZAK nością ,wobec !kawa'lera ,i społeczności, a staje się związane z odpowiedzialnością wychQlWawcząrodziców. Zaznacza1jące się ltakże piOwszechnie złagodzenie sankcji obrzędowych wobec matki nieślub:nej jest nie tyle wyrazem aprobaty samego faikrtu urodzenia dzi·eldka nieślulbn~g.o, co wyrazem je'szcze silniejszej de'zapr'O'baty nie urodzenia dziecka. Obecnie coraz powszechniej dopaS'Owuje się liczbę dzieci do roli kobiety ,(pracującej zawodowo) i dowięlk:szych wym~gań pielęgnacyjno-opiekuńczych. Jakkolwiek podstawową rolą kobiety w obyczajowości wiejskiej jest nadal posiadanie dzieci ,lecz uważa się, że nie .na'leży ic'h rodzić wiele, gdyż zagraża ,to innym rd10m kOlbiety. Na ~uncie przyjętych u1staleń moima zauważyć, że w badanych społecznośc:iachwiejskich podatna ,na zmianyo'kazała się równieIŻ sfera obyczajów z'wiązana z wzajemną pozycją kobiety i mężczyzny w rodzinie. Zgromadzony materiał empilTycny wyikazał w Itym zakresie, że np. pozootały po "zrękowinach" ich elemen.t tj. "zmówiny" stanowią rodzaj 1'O~ dzinnej narady organizacyjno~gospodarczej dotyczącej wesela. PocłJkreślają one IaktU'trzymywania się w obyczaj'owości wagi wejścia do społeczności wiejskiej jako połączonych rodzin, które ~g.odn:iea'plToibująplanowane małżeństwo. Pacryt'eitw ponoszeniu ko~sztów wesela (ustalanych w czasie zTnówin) jest przestrzegany prz,ez obyidwie rodziny, a jego naruszenie jest odczyrt;ywane w obyczajowości wiejskiej, jako wyraz za!leżnośCi jednej .strony 'od drugiej. Decydujący nada'l chara'k1etr ,,'2Jmówin" wO'pinii lokalnej §wiaciczy o utrzymywaniu się w Q1byczajowoś'ciwi'ejskiej zma.czenia gospodarczej fu.nkcji irodzi;ny. Zatem jeżeli nawet mężczyzna i kobieta nie są sobie równi w ma,łżeństwie, to uważa się, że są sobie równi jako reprezentanci ,rodiin. Zaznaczająca się ostatnio tendencja do przewagi na weselu gości ze Ist~ony panny młodej jelSt odczytywana w opinii 'wsi jalko chęć zdomiJIlOIwaniamężczyzny .przez kobietę. Być może, że w ten spQlSÓ\b wyTaiŻasię egoaiMaryZJffi kompensujący kobiecie mniejsze p'rzy'Wiileje w jednelj dZiedzinie, większymi ptrzywiilejami w drugiej , dziedzinie. Po'WS'z€chneapTooowanie prz'ez społe,c7Jnośćwiejską W1Spólne'j zaiba'wy i poirozumienia się obu rodzin w czasie wesel1a je1st wyrazem u"brzymującego się w obyiCzajo'wości pT'zekonania, ,że małżeństwo jest ztwią'zlkiemnie dwóch osób, ale dwóch rodz~n i pociąga za sobą konsekwencje nie tylko dla małżonków, ale i ich rodzin. Utrzyhmjący się więikszy rygoryzm obyczajowy w stosunku do dziewcząt :niż chilOlpCówwyra'ża się w tym, że nie do pomyślenia w opinii wioskQiwej jest Z€Twan'ie umowy po "zmó'winach" przez pannę, a zerwanie przez ka1waJ:eraTó1wnieżobciąża pilotkami ibaT'dziejpwnnę. To samo wyraża się także w tym, że w dkresie narzeczeństwa dziewClZynamUisi stosować się do narzeczonego w związku z udziałem 'W zabawach, uroczystościach i przy doborze towarzystwa. Pirzywiązywanie natomiast przez opinię wsi �ObTZędowosć rodzinna mJliejsZ€\goni'ż dawniej znacze'Il'iado odwiedzin 'kawalera w domu panny, jest wyra'zeim ~e>jsz€'go rygorY7illlu dbyc'zajowego. Szanse małJżeńskie traktuje się obecnie jako sprawę jednakowo inlteresującą, zar6wno dla dziewcząt jak i chłopców. Po oczepinach dawniej tylko panna młoda podrzucała welon a inne panny starały się go pochiwycić, obecnie i pan młody podrzuca mus:zJkęmiędzy kawalerów. "P'oprawiny" są nadalI wyrazem integracji nowospowinowaconych rodzin wobec opinii wiejskiej, stanowią ,bowiem oikazję do sformułowania diagnozy, jak zostało przyjęte w opinii wiejskiej weiSele oraz służą ustaleniu ,taktyiki rodziny woibec głoszonych, zwłaszcza ujemnych 'Opinii. Są wylranem solidarności, współpracy małżonków wobec społeczności WiSi. Utrzymywanie się większej aprobaty dla preZ€lThtówrzeczowych niż pieniężnych dąwodzi utrzymywania się tendencji zdobycia przez .nową rodzinę hardziej życzliwości, niż ikorzy'ści ekonomicznych. Coraz mniej określone wymagania odnośnie do posagu i jego zróŻinicowania na elementy, które miała wnosić kOlbieta względnie m~żczyzna, stanowią wyraz przemian obyczaju w kierunku zrównania ról spo1ecznych w małiżeńs't'wie oraz zmniejsze.nie znaczenia ekonomicznych funlkcji rodziny. Dowodzić to też może przedłużenie ekonomicznej odpowiedzia~ności rodziców za dzieci. Jeżeli chodzi o ostatni wyróżniony wYlŻ€jzalkres dbycza'jowości związanej z OIpieikąmłodszych nad stars'zymi, to materiał empiryc1Jny pozwala m. in. stwielrdzić, że zanikł na WIsiwielkopolskiej zwyczaj sporządzarnia przez rodziców z dziećmi umowy tzw. "wymiaru", co moie dowodzić przejścia w obycrojowości wiejskiej ohowią'ików wobec staT'SiZyiCłl ze sfery ekonomic'znej w sferę mora1ną. Coraz bardziej upowszechniający się zwyczaj przejmowania niesienia i prz)'lgotowywania zwłok do pogiI'zehu prr-zez rodzinę jest dowodem tego, ż'e obawią7Jki wotbec starców są uważane mniej za obowiąZki społeczn€, a bardziej za otbow1ązkirodzinne. PodOibnie zwyczaj rzucania na trumnę kwiat6w, zamiast garści ziemi, może ibyć uzna.ny za przejaw 'oddania zmarłemu haroziej czci, niż posługi. Rosnąca zaś staranność w budowie i konseTiwacji nalgrobków jest przejawem tendencji do bardziej demonstracyjnego okazywania szacunku dUa :mnarłych i w ogóli,edla starszy:ch. Równiocześnie zaznacza się mniej'szy rygoryzm i skrócenie okresu żałolby, co jest przejawem obyczaju e'1ianinowania takich form demv.nsbracji, które O'glranicza'jąudział w życiu społecznym, zwłas1JCzamłodzieży. Dla iSformułowa'niabardziej ,generalnych wniosków podjęto tak:ż€ próbę po'Clsuffilowania 'zgrom;ldzlonych maiteria16w, ze wzgl1ędu na zachodzące w obrzędowości zmiany oraz stopień ich akceptacji. W ten spos& można wyróżnićkij,JIlm kategorii Obyczajowości obowiązujących w badanych WISiach.Niewątpliwie istotne znacze'nie ma'ją nadalI te foTmy �110 ZOFIA STASZCZAK ZWj7lczajowe,które trwają w st'OsUJnkowo trwa'łej postaci i które są nada~ akceptO'wa'ne przez ogół badanych społ€lcznoś·ciwiejiskich. Znamienną cechą tej iformacji obyczajowej jegt jej tradycyjność przejawiająca się m.m. sfeT:ze ceremonialnych furm oibrzędowoiści i życia towarzyskiego oraz w sd'erz€ rY'goryzmu wychowawczego. I chociaż ogó'lna tendencja przeJawia się w ubOiżeni'u zakresu przejawów tradycyjnych zachowań zwyczajo'wych, jednakże utrzyimywaillie się tych elementów wynika z tendencji do zachowania formal:nej stabiJhzacji po:rządku społecznego w obrębie społeczności loika'lnych i ich podgrup. W powy:ŻJSzymzakresie przeważa akceptacja wliejs1dch wzorów postępowania, które są ciągile pod silną kontrolą lokalnej opinii. Wzory postępowania są bowiem zde'terminowane przez loka'lną opinię, a ta z kolei ksz.tałtowana jest głównie przez trraidycję, ale roz:sądnie modyfikowaną do współczesnych warunków, co pOIwoduje pewne przelkształoenie w oibyczajowości rodzinnej. Nalstępnie moŻna wyróżuićelementy ~mi€niające się, nowe, które są włączane w obręb tradycyjnego zasobu ku'lturowego a które także są akceptowane przez ,ogół społeczności wie'jskich. Te zmiany wiążą się głównie z r'Olbotni!kami(zatrudnionymi poza obrębem wsi), pracownikami rolnymi oraz ,chłopo-robotnikami, którzy odgrywają główną TOllęw przekazywaniu nowoczesnych postaw, upodobań i zachowań zbiorowych. Zaznaczają1cesię pr'zeno'szenie miejskich wzorów cywilli'zacyjno...!kU'~turallnych ma jedna'kże większe znaczenie w ,sferze warunków materiailnych, mi w stferze WZ'orrÓIW postępowania, które sąciąlgle pod silną kontrolą lokalnej opinii. Dlatego ogólną aprobatą cieszą się zwłaszcza te elementy, które nie są uznawane przez pozostałych mieszkań'ców (głównie rolników) za "konkurencyjne" i mogą 'być przez nich bez większych przeszkód przejmowane. Szczególnie szybko upowszechniają się wszel1k,ieinnowacje prestiżowe, którr-epozwalają na dodatnie wyróż:nienie z ogółu społeczności wiejskiej. Wreszcie wypada wskazać te ~lelffienty obyczajowości rodzinnej, które są w różnym sitopniu _akcep'towane. Rysujące się w tym zakresie różmce dotyczą starszej .i młodszej generacji badanych wsi oraz kategorii ro1111ków indywidualnydh i pozostałych kategorii zawodowych. Starsze poko/lenie badanych wsi odnosi się krytycznie zwłaszcza do tych nowych wzorów postępowania, które w ich mniemaniu stanowią zagrożenie dla dotychczas orho'wiązująicych i sprawdzonych norm postępowania. Chodzi głównie o teelellTIenty obyczajowości rodzinnej, które mogłyby godzić w aultorytet ludzi starych. Starsi mieszkańcy hadanej wsi nie tolerują . także zachowań, ktÓtre z punktu widzenia tradycyjnej oibyczajowo'ścibyły uznawane za dewiacyjne lub nawet patologiczne. Młodsze pokoleme mieszkańców W'.sibuntuje się przeciw:ko działającej w środowisku kontroli społecznej. Dlatego wszelJkie obiekcje i nacisiki wyrażane pod leh �Obrzędowość rodzinna 111 adresem przez członków rodziJn winny być w ich mnilemaniu wysuwane dylSkretnie i nie pOlwiJnnyabsorbować uwa,gi społeoznoŚ:Ciwiejskiej. Rohotnicy i robotnicy rolni rekJrutujący się ze środowisk badanych wsi buntują się przeciwko narzucanym niekiedy sztucznym rygorom obyczajowości rodzinnej, np. pTzere:iJwko przyjętemu podzi'ałowi zadań i ról małżonków w rodz~nie, iczęściej przeiCiwstawiają się za'leżnooci ekonomicznej obowliązującej przy zawieraniu małżeństw. Rolnicy indywiduailni nat'Omiast z trudnością aprorbowali iruspirującą rolę robotników rolnych i robotniików, jaką odgrywają w 'środowisku w zakresie wzbogacania obrzędowości rodzinnej o nowe €'1em8'Ility,niez:nacne w tradycyjnej kulturze. Jako wyraz nieptrzystos.owania się rocl.zJinrolników d'O szerszego uczestnictwa społecznego należy uznać deklarowaną przez nich niechęć do poszerzania udziału w obrzędach rodzinnych osób spoza kręgu rodzinnego. Wskazany antagonizm w sferze obyczajów nie ma jednak większego wpływu na charakter stosunków międzylud:zJkichna wsi. Jeslt to bowiem w grunoie rzeczy konflikt pomiędzy dzi'ennym cyklem pracy najemnej a cy1klemt)'lgodniowym i rocznym odgrywającym wię:kszą rOllęw społecznościach rolniczych, w wyniku którego dochodzi czasem do rozwiązań kompromi'sowych. I tak np. rOilnicy indywi'dua!lni dostosowalli dniodbywanych wesel do tygcdniowego cyklu pracy, natomiast pozostałe kategOTiiespołeczne dość często porę odbywanych wesel uzaileżniają nadal od rocznego cyklu wegetatywnego. Na tym tle można zauważyć, że je'żeli chodzi o układ odniesienia rodziny, to ginie uk'ład klasowo-warstwowy, natomiast nie ginie układ lokallny. Inaczej rzecz ujmując można stwierdzić, że więzi klasowe zanikają nie na rzecz innych więzi, lecz na rzecz styczności, czyli zanik różnic klasowych zachodzi drogą wzmocnienia się roJi styczności. Demokratyzacja obrzędów wbrew pozorom nie zmierza jednak do OOTazwięikS'zejprostoty. W związiku z przeprowadzonymi badaniami można za'uważyć że w obecnej rzeczywistości mamy do czynienia nie tyle z egalitaryzacją przez prostotę, co z egahtaryzacją właśnie I'0przez upowszechnienie i dostęp do CDł"azbardzie'j wyszukanych form obrzędowych i ceremoniailnych. W dZJieidzi1nę obrzędów rodzi.nnych coraz silniej bowiem wkracza element prestiżowy, wyrażający się w dążeniu do manifestowania sytuacji bytowe-j i podkreślenia wobec społeczności lokalnej swojego powodzenia ma'teriallnego. -Toteż wiele wytworzonych form obrzędowO'ś,cirodzinnej jest stale modyfikowanych wraz z przemianami obyeza'j6w we wsikazanym zaikre~ie. W ten sposób powstaje wiele l'epszytch lulh gorszych aile skutecznych recept na to, jak uczestniczyć w życiu Iszerszych społeczności i to nie jednostkolwo, w osamotnieniu, ale jalkozinteglrowalna grupa rodzinna. Obrzędowość przez swoją powszechność, nie wymagającą statystycznego potiwiel'dzenia, okazuje się dobrym źródłem do badania kryjącY'ch �112 ZOFIA STASZCZAK się w mej przemian obycza'joiW'ości.W badaniach ohrzędowOŚC1akcent główny może bo'wi'e'ffibyć położony na obserwację przejawów rzeczywistych zachowań zwyczarjowych. Ponadto istnieje możliwość uchWycenia ró7lnic pomiędzy rzeczywistym prw'biegiem dbrzędu, a deklarowanymi wzorami zaooowań. Obrzędy rodzinne .na wsi, mimo postępurją'cego stał:e proce~u prywatyzacji, aliieulerga'jązarrtiJkowi, chociaż przY'bierają czasem nową postać, lecz wiele ~jawis:k nadal utrzymuje się w dawnej formie, tyJl'ko nadaje im się nowe znalc'zenie. Sam fakt zaś u1rrzY'llywania się, mimo zmian w tY'll zaikresie, llitotnej J'oH i znaczenia obrzędów rod7.imnych wydaje się stanowić wyraz tego, :lie :JIbyczajowość ulega przemianom harmoni!jnY'll i unika załamań i dezol'gall1izacjJizwią;zanej z OIkTeseJm całikorwiiteju:uraty jednej, a nie wykształcenia j'e'Szczenowej toz.samości kU'lrturow~j. Taiką tezę możJnaprzynarjmniej wypowiedzieć o przebadanych śr0do'w'ilsikach. ZiOFIA STASZCZAIK. THE RITES OF A FAMILY CYCLE AS THEY EXPRESS CHANGING IN THE GREAT POLAND'S COUNTRYSIDE ,(Summ ar MORES y) The presUlpposition of this paper is, that family ,rites consist of a result and arn expres.s.ion of changiJI1Igfa'mily mores, not theirr grorund. Inv'e.stigahoI1lSin ,:.even villages of Major Poland in 1978 - 1979 aimed at showing the degree and the extent of the change. They all-owed to forward following conclusions: 1. The conformity of local communities is ,preserved in family rites, but connec;ted wiJth a ljberal rten:derrcy c'OllIc'el'ning children aloo womelJ1 ;um w~th an 'i,ncreas.ing .srtJr,eSlS t.o re~peat (JIJrd people. 2. New, urban norms and attitudes are accepted when connected with a higher sodal prestige and rejected when they turn aside the old people's authority or when the Tesulting social ·contacts seem too large. 3, NelW m();res arroeaocepted in nelW elements of family rirtes, w.hen they ar\low an adjustment of different cycles of leisure or when they are connected with the ex1el1iS'ionof mwe refiJtliednOO1m.s and cultural fmmn5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d4c375e7f6b8055f61133dbbbe1bb30.pdf 766b5bdc70a8d9b5ffd23c040af91c54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1935 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne mniejszości etniczne i narodowe - Polska Karaimi polscy - obrzędy rodzinne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1796 Title A name given to the resource Obrzędowość rodzinna u Karaimów polskich / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.171-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 GRZEGORZ FEŁCZYNSKI UAM Poznań OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH Karaimi przybyli na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego z Krymu w XIV w. Osadzono ich zwłaszcza w miejscowościach na granicy z państwem Zakonu Kawalerów Mieczowych, ale też sporo było ich gmin (dżamatów) w innych częściach Litwy i na Rusi. W ciągu wieków wielokrotnie zasłużyli się dla Rzeczypospolitej, dlatego władcy Obojga Narodów nie szczędzili im przywilejów. Z oddaniem trudnili się zaWDdem wojskowym, od końca XVII w. zaś częściej już rolnictwem, wielu było też wśród nich wybitnych uczonych. Ponieważ brali oni czynny udział w licznych wojnach i nie mieszali się z ludnością otaczającą oraz z różnych powodów wielu z nich emigrowało - przy końcu w. XIX ostało się tylko pięć dżamatów: w Trokach, Wilnie, Poniewieżu, oraz w Łucku i Haliczu. Mieszkało w nich nieco ponad tysiąc osób. Po II wojnie światowej około trzystu Karaimów osiedliło się w Warszawie, Trójmieście, Wrocławiu i Opolu. Religia jaką wyznają Karaimi - religia karaimska (etnonim grupy jest zarazem jej konfesjonimem) powstała w VIII w. w zajętej przez Arabów Persji. Jej założycielem był Żyd Anan ben Dawid. Wystąpił on przeciwko supremacji tradycji spisanej w Talmudzie. Twierdził, że tylko Biblia jest jedynym dokumentem Objawienia. Środowisko żydowskie uznało go za heretyka, znalazł on jednak wielu zwolenników, których zorganizował w osobną sektę. Sekta ta zaczęła się szybko upowszechniać w krajach opanowanych przez Arabów wchłaniając wiele elementów islamu, a nawet chrześcijaństwa. Misjonarze nauki Anama ben Dawida dotarli też do państwa Chazarów w dolnym biegu Wołgi i nawrócili na swoją wiarę część jego ludności. Po upadku Chazarii, pochodzący prawdopodobnie z dwóch tureckich ludów: z Chazarów i Kumanów wyznawcy karaimizmu przetrwali na półwyspie krymskim jako grupa wyznaniowa i także etniczna. Właśnie część z nich przeniosła się w XIV w. na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Powyższe wprowadzenie historyczne, z konieczności niezmiernie pobieżne, było nieodzowne, gdyż Karaimi polscy nie są w Polsce zbyt dobrze znani. A minęło właśnie sto osiemdziesiąt lat od wydania pierwszej polskiej pracy na ich temat: Tadeusza Czackiego Rozprawy o Ży1~· �Grzegorz 180 Pelczyński dach i Karaitach. Bardziej systematycznie zajęto się tym ludem dopiero w drugiej połowie XIX w. Uczonych zainteresował przede wszystkim język Karaimów i ewentualnie ich literatura 1, także antropologia 2 i historia 3 dotycząca zwłaszcza ich etnogenezy. Najwybitniejsi karaimoznawcy rekrutowali się z samych Karaimów: Abraham Firkowicz, Setaja Szapszał, Ananiasz Zajączkowski, Szymon Firkowicz, Aleksander Mardkowicz, Włodzimierz Zajączkowski, do dziś działa jeszcze Simon Szyszman i Aleksander Dubiński. Najwięcej o tym niewielkim ludzie opublikowano w międzywojniu. Ukazywał się wtedy w Wilnie periodyk "Myśl Karaimska", w jego zeszytach znalazły się bezcenne wprost materiały, zwłaszcza historyczne. Literaturą zaś przeważnie zajmowało się czasopismo "Karaj Awazy" ("Głos Karaima") wydawane w Łucku. Nie zajęli się jednak Karaimami etnografowie, a wydają się oni przecież wymarzonym przedmiotem badań etnograficznych. Postulował je zresztą wybitny turkolog i znawca Karaimów Tadeusz Kowalski 4, lecz na próżno. Kilka przyczynków z zakresu etnografii tej grupy etnicznej zawdzięczać należy orientalistom. W tym artykule o obrzędowości rodzinnej Karaimów oczywiście zostało wykorzystane wszystko - a więc bardzo niewiele, co na ten temat napisano. Przede wszystkim jednak artykuł został oparty na materiałach ż badań przeprowadzonych w latach 1985 - 1986 wśród warszawskich i wrocławskich Karaimów, które dotyczyły całokształtu ich tradycyjnej kultury. Kultura ta była jeszcze w pełni żywotna w ostatnich dziesięcioleciach okresu zaborów, zaś w okresie międzywojennym dostrzegalne w niej były już pewne objawy zanikowe. A ponieważ nie zajmowano się nią prawie wcale, wiele zagadnień z nią związanych jest nadal niezrozumiałych. Należy mieć nadzieję, że się to zmieni. Obrzędy związane z trzema przełomowymi momentami życia: z narodzinami, założeniem rodziny i śmiercią, karaimska kultura wytworzyła z elementów o bardzo zróżnicowanej proweniencji. Elementy te wywodzą się z kultury ludów tureckich, ludów zamieszkujących LitwG i zachodnią Ukrainę, z Biblii, wreszcie z kultury zachodnioeuropejskiej. Choć 1 A. Dubióski, Początki zainteresowań językiem i literaturą karaimską w do końca XIX wieku, "Przegląd Orienltalistyczny", n'[ 2, 1959, s. 135 -144. Tegoż, Z dziejów badań nad językiem i literCLturą karaimską (Od końca XIX w.) "Przegląd Orientalistyczny", nr 2, 1960, s. 145 - 156. 2 J. Czekanowski, Z zagadnień antr-opologii Karaimów, "Myśl Karaimska", it 2, 1M?, s. 3 - 2-3. :1 A. ZajączkoW'ski, Karaims in Poland, Warszawa W61. S. Szyszman, Le Kara'isme ses doctrines et Son 'histoire, Lausanne 1980. 4 T. Kowalski ,Najpilniejsze zadania karaimoznawstwa, Wilno 1936, s. 12 - 13. nauce europejskiej �OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW 181 POLSKICH tylko te tureckie - chyba naj liczniejsze - są rodzime, pierwotne, to jednak wszystkie tworzą spójną całość. Obrzędy przyjęcia do społeczności karaimskiej nowonarodzonego chłopca były bogatsze niż obrzędy przyjęcia dziewczynki. Wynikało to pewnie z wyraźnie wyższej rangi, jaką mieli w tej społeczności mężczyźni. Istniał zwyczaj, znany w turecczyźnie, nie wymieniania ani przez rodziców, ani przez najbliższych krewnych imienia dziecka przed jego narodzeniem i przez pierwszy tydzień po nim, aż do uroczystego nadania imienia w świątyni (kienesie) 5. Chłopcom dawano imiona starotestamentowe, dziewczynkom zaś tureckie, na przykład Gulusz (Uśmiech) czy Altyn (Złoto). Jednakże zwyczaj ten pod koniec XIX w. zaczął zanikać. Karaimi coraz częściej nazywali dzieci takimi imionami, jakie nosili ich chrześcijańscy sąsiedzi, do czego mieli oni w Cesarstwie Rosyjskim specjalne prawo, w przeciwieilstwie między innymi do Żydów 6. Nierzadko zdarzało się, że dorosłe osoby zmieniały sobie imię ze starotestamentowego czy tureckiego na polskie. Obrzędy związane z narodzeniem się chłopca polegały przede wszystkim na jego obrzezaniu, dokonywano je zgodnie z nakazem biblijnym, gdy miał on osiem dni (Rdz 17, 10 - 14). Obrzezanie miało być znakiem przymierza między człowiekiem a Bogiem. Na Litwie obrzezanie odbywało się w domu. W ceremonii uczestniczył knmata czyli ojciec chrzestny, dwie matki chrzestne zwane kumama, ojciech chłopca i mael - rzezak, którego funkcję spełniał najczęściej lekarz, niekoniecznie Karaim. Chłopca ubierano w to, co przyniosły matki chrzestne. "Kuma ta" siadał w fotelu, a do niego podchodziły chrzestne z dzieckim, on brał je na ręce. Odmawiano przeznaczone na tq okazję modlitwy. Kiedy przystępowano do obrzezania mDtki chrzestne -- jedyne obecne przy tym obrzędzie kobiety, musiały się odwrócić. VVicrzono, że jeśli chłopiec podczas samej operacji głośno krzyczy, to znaczy, że przed sobą ma długie życie. Po tej ceremonii odbywało się przyjęcie ella rodziny. Imię nadawano chłopcu w czasie najbliższego nabożeństwa. Bywało, że z dziewczynką postępowano podobnie, to znaczy "kumata" brał ją z rąk matek chrzestnych, modlono się nad nią, nie dokonywano jednak klitorydektomia. Ale obrzęd taki nie był konieczny. Za- A. 5 Zająezkowski, Karaimi na Wołyniu, "Ro!ez.nlik Wołyńs.Wi", t. 3, 1933, s. 158. ft Zizn' C. Panpulov i C. Nejman, nr 2, 1912, s. 77. Ol, Christianskija imena i Kraimy. "Karaimska ja �182 Grzegorz Pelczyński leżał właściwie od zamożności rodziców. Dziewczynkom także nadawano imię w kienesie. Inaczej przebiegały uroczystości narodzinowe w dżamacie halickim. Karaimi haliccy, a także do pewnego stopnia łuccy, różnili się nieco od swych rodaków z Litwy. Różnice te w XIX w. ugruntowywało dodatkowo oddzielenie Halicza od pozostałych gmin zaborczą granicą. Obrzędy narodzinowe u Karaimów halickich opisał J. Grzegorzewski 7 Kiedy urodził się chłopiec, jego ojciec zawiadamiał o tym kapłana (hazzana), ażeby ten dał mu odpis "sir łamaałotłar" czyli pewną część psalmów stopni (Ps 120 - 134). Kartki z psalmami zawieszał następnie w tej izbie, gdzie się jego syn urodził: na ścianach, nad łóżeczkiem, na firankach, którymi po narodzeniu zasłonięto owo łóżeczko. Nazajutrz ha zzan modlił się w kienesie za położnicę. Gdy dziecko miało siedem dni, ojciec zapraszał krewnych i znajomych na wigilię obrzezalną, mijałowyj kece. Najpierw recytowano psalmy, a później zasiadano do zastawionego jadłem i napojami stołu. Śpiewano przeznaczone na tę okazję pieśni: "Jehi szałom bechełenu" i "Ej J eruszłem". Następnego ranka ojciec przychodził do świątyni z ojcem i z matką chrzestną i z dwoma młodzieńcami, którzy się nazywali sołowij kumłar. Dziecko niósł ojciec chrzestny. Przed drzwiami kienesy, brał je starszy sołowij kum i wnosił do środka. W kienesie podawał je młodszemu, który siadał w fotelu. Obrzezania dokonywał sam hazzan za pomocą specjalnego, obosiecznego nożyka, a krwią pomazywał czoło chłopca i także błogosławił go rozpościerając nad nim swe dłonie. W czasie tego obrzędu podawano dziecku pałec do ssania umaczany w pobłogosławionym sorbecie z miodu i rodzynek, który wszyscy obecni uprzednio próbowali. Śpiewano też pieśni obrzezalne, a nadto "Jighdał mechołeł koł". Potem ojciec zapraszał wszystkich na przyjęcie. Kobieta była uważana za nie czystą po urodzeniu chłopca przez sześć tygodni, a po urodzeniu dziewczynki przez dwanaście. (Kpł 12, 1 - 5). Po tym okresie odbywało się jej oczyszczenie. Współcześnie tradycyjna obrzędowość związana z narodzinami została u Karaimów zupełnie zarzucona. Doszedłwszy do odpowiedniego wieku Karaimi zawierali małżeI1stwa. Jeszcze kiedy dżamaty były liczniejsze, a przez to możliwości kojarzenia par większe, Karaimi żenili się młodo, nawet przed dwudziestym rokiem życia. Ale później wiek nowożeI1ców się przesunął, w dwudziesto- 7 J. Grzegorzewski, Caraimika. Język ny", t. 1, cz. 2', 1'9,16 - 1'91,8, s. 294 - 2'96. Łach-Karaitów, "Rocznik Orientalistycz- �OBRZĘDOWOSC RODZINNA U KARAIMOW POLSKICH 183 leciu międzywojennym najczęściej zawierano małżeństwa między dwudziestym piątym a czterdziestym rokiem życia. Karaimi bardzo ściśle przestrzegali małżeńskiej endogamii, co przyczyniło się znacznie do przetrwania ich etniczności. Nie było to wcale łatwe, nie tylko ze względu na małą ich liczbę, lecz także dlatego, że mieli oni sporo dotyczących parzenia się zakazów 8. Generalnie zakazy te wynikały z praw zawartych w Biblii (Kpł 18, 7 - 18), jednakże swoiście je interpretowano. A więc, rzecz jasna, zabronione były małżeństwa z ojcem, z matką, bratem siostrą, synem i córką. Także z następnymi krewnymi ich krewnych, a więc z bratem lub siostrą ich ojców bądź ich matek, z córką bądź synem ich synów, z córką lub synem ich córki, z córką lub synem siostry, synem czy córką braci. Dwóch krewnych nie mogło wchodzić w związki z dwiema innymi blisko spokrewnionymi osobami, na przykład ojciec i syn z matką i córką. To ostatnie uchylił Zjazd Karaimski, który odbył się w 1910 r. w Eupatorii. Mężem i żoną, podobnie jak u muzułmanów, nie mogło być rodzeństwo mleczne. Nie obowiązywało prawo lewiratu uchylone niejako przez księgę Rut (Rt 1). Wobec tylu przeszkóc;l niejednokrotnie z braku odpowiedniej kandydatki na żonę w swoim dżamacie, niejeden mężczyzna w celach matrymonialnych wyprawiał się do innych, nawet na Krym. Brak natomiast inicjatywy w tej materii prowadził nieraz do przymusowego celibatu. Od połowy XIX w. zawierano coraz częściej małżeństwa mieszane, przeważnie karaimsko-polskie. Początkowo spotykały się one z negatywną oceną, lecz z czasem, zwłaszcza w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy nie należały już do rzadkości, były tolerowane. Ci, którzy złamali zasadę endogamii, nadal należeli do społeczności karaimskie,j, Natomiast dzieci ich, chociaż mogły utrzymywać kontakty towarzyskie ze swymi karaimskimi krewnymi, to jednak bezwzględnie nie były uważane za Karaimów. Pary małżeńskie dobierały się w zasadzie bez ingerencji rodziców, lecz wymagały ich aprobaty. Od przyszłego współmałżonka oczekiwano nade wszystko uczciwości, pracowitości i pobożności, Małżeństwa karaimskie były na ogół bardzo trwałe i zgodne. Dopuszczalne były co prawda rozwody, lecz zdarzały się one bardzo rzadko. Przyczyną do rozwodu mogły być fizyczne lub umysłowe niedostatki żony. Kiedy chłopak i dziewczyna postanowili wziąć ślub, powiadamiali oni o tym swoich rodziców prosząc o zgodę. Następnie udawali się oni s M. Allerhand, nr l. 1931, s. 1-17. Das Eherecht der polnischen Karaim, "Zeitschrift fur Ostrecht", �184 Grzegorz Pelczyński do hazzana, aby ustalić datę ślubu. Wtedy to narzeczony zwyczajowo deklarował muhurmacher, czyli jakby zapłatę za jej dziewictwo, najczęściej w pieniądzach. Wpisywało się ją później do intercyzy zwanej szatar, a w razie rozwodu trzeba ją było żonie wypłacić. Po ustaleniu daty ślubu w każdą sobotę w domu narzeczonej gromadziły się panny, a w domu narzeczonego kawalerowie na wieczorkach towarzyskich. U narzeczonej bawiono się przy obficie zastawionym słodyczami stole, śpiewano też i tańczono. Narzeczony natomiast oprócz słodyczy podawał wino. Po kilku tygodniach oficjalnego narzeczeństwa następował wreszcie dzień ślubu. Jak pisze Kowalski 9, przypadał on zwyczajowo w czwartek, a poprzedzało go kilka dni przygotowań. Krzątającym się w kuchni w domu narzeczonego i w domu narzeczonej kobietom nieraz towarzyszyła kapela. Rano, w dzień ślubu, narzeczony wraz z drużbami udawał się do łaźni. A około południa w domu narzeczonej albo w domu gmi'nnym, jeśli takowy się znajdował, odbywał 'się kieleśmiak. Słowo to tłumaczy się jako zaręczyny, ale właściwie chodzi tu o ślub cywilny. Uczestniczył w nim Zarząd Duchowny gminy z hazzanem na czele, drużbowie i druhny oraz wszyscy zaproszeni goście. Zarząd Duchowny sadowił się za jakby prezydialnym stołem, osobno siadali starsi i osobno młodzież. Na dany przez hazzana znak, narzeczeni zbliżali się do nicgo. Na stole znajdował się talerzyk z obrączkami, Pięcioksiąg, "szatar" i kielich wina. Hazzan zapytywał narzeczonego: "W jakim celu wezwuleś nas tutaj?" Na co on odpowiadał: "Ażeby szanowni zebrani zechcieli ~yć świadkami, że ja chcę pojąć za żonę obecną tutaj ... ". Hazzan znów pytał: "Czy chcesz ją pojąć z własnej i nie przymuszonej woli?" Narzeczony odpowiadał "Tak". W czasie tego dialogu narzeczony jedną dłoń trzymał na Pięcioksięgu, a drugą na talerzyku z obrączkami. Z kolei hazzan o to samo pytał narzeczoną. Potem hazz;::mdawał im do podpisania "szatar", podpis składał też on sam oraz wszyscy zgromadzeni. jako świadkowie. "Szatar" był deklaracją pewnych powinności męża w stosunku do żony, dlatego był on jej wręczany i ona go przechowywała. Zwykle chodziło o powinności rzec można oczywiste, ale czasami "szatar" był typowo mieszczańską intercyzą pełną szczegółowych ustaleń majątkowych. Spisywano go nieraz na pergaminie, a jego marginesy ozdabiano. Dokument ten .składano we czworo i wkładano między jego części monetę. Zwyczaj zabraniał rozkładania go i czytania. Ale ponoć nie prze9 T. Kowalski, Pieśni obrzędowe Orientalistyczny", t. 3, '1927, s. 2216. w narzeczu Karaimów z Trok, "Rocznik �OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH 185 strzegano tego, gdy chcąc ponownie sporządzić nowy "szatar" nie wiedziano, jak się do tego zabrać. Dawniej, według Kowalskiego lO, obrączki i niekiedy dwa wisiorski na talerzyku związane były czerwoną, jedwabną nitką. Na stole też stał kielich wina, nad którym hazzan po dialogu z narzeczoną odmawiał modlitwę, i do którego wkładał obrączki czy wisiorki przywiązane do srebrnej łyżki i podawał narzeczonej. Po podpisaniu intercyzy następował wybór marszałka weselnego, "atamana", to znaczy było już zwykle wcześniej wiadome, kto ze starszych będzie piastował jego urząd. Wybór ten polegał na tym, że jeden z kawalerów zapraszał go uroczyście do grona młodych i przyrzekał mu w ich imieniu posłuszeństwo. Wówczas świeżo obrany "ata.man" przesiadał się do młodzieży. Oznaką władzy marszałkowskiej była laska zrobiona z trzech prętów wierzbowych, splecionych razem i związanych czerwonym jedwabiem, u góry ozdobiona mirtem i kwiatami. Sporządzały ją i wręczały drużki. Pomocnikami marszałka były dwie wybrane wcześniej marszałkowe oraz starszy drużba. Według innej wersji, zdaje się późniejszej, "ataman" dzierzył już swoją laskę od początku obrzędu "kieleśmiak" i w ogóle zasiadał wraz z hazzanem i starszyzną gminy. Po podpisaniu "szataru" uderzał laską narzeczonego, niejako pasując go na męża. Ten zaraz potenl rzucał się do ucieczki, gdyż czyhali na niego koledzy chcąc kuksańcami wyrzucić go z grona kawalerów. Miało to charakter zabawy. Na stole, przy którym siedzieli młodzi z "atamanem", zjawiało siG wino. Zaczęto wnosić uroczyste toasty. Tymczasem marszałkowe rozplatały pannie młodej włosy, a następnie sm2rowały je umoczoną w rozcieńczonym miodzie bądź wodzie kolońskiej obrączką. Jeden z młodziel1ców zaczynał wtedy śpiewać długą, tęskną pieśil "Muzuhuł kielil1" ("Smutna narzeczona"), czasami przy wtćrze skrzypiec. ]\'1arszałkowe z -kolei prowadziły dziewczynę przed oblicze rodziców, marszałek to samo czynił z jej przyszłym mężem, a rodzice udzielali im błogosławieóstwa. Po nim sadzali ją na krześle i podawali na tacy karawaj - dużą bułkę pieczoną na uroczystość weselną i znaną też ludności otaczającej Karaimów 11, spoczywał on wśród słodyczy i monet, na nim zaś umieszczano podarunek od narzeczonego oraz welon z białej gazy. Podchodzili do niej hazzan i pan młody, i biorąc za dwa rogi welon, wkładali jej na głowę. IIazzan następnie zaczynał odmawiać modlitwę. Pan młody z "atamanem" i drużbami wychodził. Szedł do swego domu, aby się ubrać do 10 11 Ibidem, s. 224 - 225. Porównaj na przykład passim. O. Kolberg, Białoruś-Polesie, Wrocław-Poznań 1968, �186 Grzegorz Pelczyński ślubu, a oni mieli mu w tym pomagać. A jego przyszła żona z druhrami tańczyła jeszcze przez jakiś czas. Potem wychodziła z nimi do innego pomieszczenia i tam następowało jej ubieranie. W XX wieku, przynajmniej na Litwie, obrzędy po błogosławieństwie rodziców były nieco uproszczone. Otóż gdy marszałkowe posmarowały obrączką umoczoną w wodzie kolońskiej włosy panny młodej, czynili to samo po nich wszyscy obecni. I w tym czasie dziewczęta-druhny przypinały chłopcom do klap marynarek bukieciki białych kwiatów. Któremu chłopakowi dziewczyna bukiecik przypięła, ten był Jej partnerem. Dwie pierwsze najważniejsze pary drużbów dobierano jednak już wcześniej z najbliższej rodziny. Pana młodego ubierali jego drużbowie i "ataman". Nacierali przedtem jego ciało winem. Musiał on też uklęknąć na kożuchu wywróconym futrem na wierzch i przyjąć błogosławieństwo marszałka i wysłuchać jego pouczeń odnośnie do obowiązków męża. W późniejszym okresie wino zaczęto używać już tylko do picia, a pouczenia przybrały formę dowcipów i żartów. W tym samym czasie marszałkowe i druhny ubierały pannę młodą. Przedtem skrapiały jej ciało wodą kolońską. Kiedy włożyły jej pończochy, przewiązywały je nad kolanami sznureczkami zrobionymi z kilku skręconych pasem wełnianych nici. Marszałkowe udzielały jej również pouczeń co do jej przyszłego stanu, ale czyniły to z powagą. Państwo młodzi spotykali się przed kienesą, dokąd się udawali konnymi pojazdami w asyście tych, którzy ich ubierali. Od drzwi kienesy rozpoczynał się powolny pochód w stronę ołtarza: Pana młodego prowadziły pod ręce druhny z pierwszych dwóch par, a pannę młodą drużbowie. Jeśli moda nakazywała szyć suknie ślubne z długim trenem, to niósł go za nią mały chłopczyk. Za młodymi postępował marszałek ze swoimi pomocnicami, rodzice i inni. Śpiewano wtedy pieśń "Piel' chatanej". Przed ołtarzem czekał na oblubieńców hazzan. Ci, doszedłszy do niego, klękali na znak szacunku, wstawali i rozpoczynała się ceremonia ślubna. Duchowny najpierw zadawał im pytania dotyczące ich postanowień, na ich serdeczne palce zakładał obrączki i na koniec udzielał im uroczystego błogosławieństwa. Oni znowu klękali, wstawali i odchodzili od ołtarza już jako małżonkowie. Istniał zwyczaj, że przy pierwszych krokach każdy z małżonków starał się przeciągnąć drugiego na swoją stronę, co miało zapewnić przewagę we wspólnym życiu. Miało to też charakter zabawowy. Jeszcze w kienesie składano nowożeńcom życzenia. Potem wszyscy goście jechali do domu panny młodej na ucztę weselną. Wesele u Karaimów - taj, jak gdzie indziej stanowiło sposobność do okazania swojej zamożności, toteż nie szczędzono na nie wydatków �OBRZĘDOWOSC RODZINNA U KARAIMOW POLSKICH 187 i starań. Przede wszystkim przyrządzano mnóstwo ulubionych przez Karaimów potraw z baraniny. Stąd mawiano w Łucku: "Kerti toj: nece awuz, anca koj" ("Prawdziwe wesele: ile gości, tyle baranów zarżniętych"). Przygotowywano też rozmaite słodycze, między inynmi chałwę, także trunki. Przed nowożeńcami stawiano karawaje. Jeden z nich, zwany reszetka, pieczono w domu panny młodej i miał on kształt okrągły, drugi, prostokątny, pochodził z domu pana młodego i zwał się ładoszka. Karawaje pieczono z drożdżowego ciasta i ozdabiano warkoczykami i różyczkami z tego ciasta. Na reszetce między czterema, przecinającymi się na środku warkoczykami, jest symetrycznie ułożonych osiem różyczek, na przecięciu zaś, na środku bułki znajduje się dziewiąta. Podobnie ozdobiona jest ładoszka. Kiedy wszyscy goście zasiedli do stołu, hazzan błogosławił wino i chleb, czyli karawaje. Potem ten weselny chleb dzielono na kawałki, CI każdy musiał go wraz z winem spróbować. VI/dniu ślubu młodzi pościli i dopiero przy weselnym stoJe mieli oni prawo cokolwiek zjeść. To, co im najpierw podawano po karawaju i winie, musieli w całości spożyć we dwójkę. "Ataman" pierwszy wznosił toast i wygłaszał przemówienie. Przez całe wesele dbał on o porządek i o to, aby goście dobrze się bawili. Do tańca przygrywała kapela. Karaimi polscy nie mieli własnych tańców w przeciwieństwie do swoich rodaków z Krymu (znany taniec krymski kajtarma) i w tej dziedzinie korzystali z kultur ich otaczających. W T~okach jeszcze w dwudziestoleciu popularny był lancier (kadryl) przyniesiony ponoć przez żołnierzy napoleońskich w 1812 1'. i w tym czasie bardzo modny na całej Litwie, lecz zachowali go tylko Karaimi. O północy następowało zdjęcie welonu. Ta, która go nosiła, siadała na krześle pośrodku sali, a do niej podchodził hazzan i marszałkowe. Odpinały one welon, a kapłan odmawiając modlitwę zdejmował go i podawał jednej z marszałkowych, druga wpinała w jej włosy kwiat, a tamta rzucała welon pannom. Która go pierwsza złapała, ta naj prędzej miała wyjść zamąż. Znany ten zwyczaj miał zapewne świeższą datę. Dawniej, gdy panna młoda wstała z krzesła już bez welonu, kawalerowie łapali panny i usiłowali je na nim posadzić. Którą się udało pierwszą posadzić, ta miała pierwsza porzucić swój panieński stan. Młodą otaczały kołem zamężne kobiety i wokół niej tańczyły i śpiewały. Na tym zwykle kończył się pierwszy weselny dzień. Goście może się jeszcze jakiś czas bawili, lecz niebawem się rozchodzili. Nowożeniec na noc zostawał u swojej żony. Następnego dnia z rana zjawiali się znowu goście. "Ataman" miał �Grzegorz Pelczyński 188 obowiązek obudzić młodych małżonków. Znowu ucztowano, znowu śpiewano i tańczono przy wtórzp kapeli. Na Litwie podawano krupnik specjalnie przyrządzoną wódkę, li0dawano go we flaszkach obwiązanych czerwoną wstążeczką. Przed wieczorem, jeżeli był to piątek, wszyscy udawali siG do swoich domów, także pan młody. O zmierzchu zaczynała się sobota dzień święty dla Karaimów, którą nie godziło się obchodzić huczną z8bawą· Nie godziło się też, jak zresztą w każde święto, zbliżać do kobiety. W sobotę rano marszałek i drużbowie wiedli nowożeńca do kienesy. To samo marszałkowe i druhny czyniły z młodą mężatką. Oboje mieli już w świątyni przygotowane miejsca. W czasie nabożeństwa modlono się w ich intencji. A wieczorem znów się spotykano na "uHu toj szabataj" ("wielkim sobotnim ucztowaniu"). W zależności od zamożności rodzin nowożeńców, wesele mogło trwać nawet jeszcze kilka dni. Obecnie bardzo rzadko mają Karaimi okazję do spotkania się na uroczystościach ślubnych i chociaż dokładają staraó, nie są już one takie, jak dawniej. Nieczynne są już kienesy, ostatni w Związku l~adzieckim karaimski kapłan, Szymon Firkowicz, zmarł w 1982 L, ostatni na świecie, dziewięćdziesięcioletni Rafał Abkowicz mieszka we Wrocławiu. Obecnie częściej niestety społeczność ta gromadzi się na uroczystościach pogrzebowych, już też odbiegających od tradycji. Wszelkie kontakty z nieboszczykiem czyniły Karaimów nieczystymi (Lb 19, 11 - 16). Niemniej jednak w razie śmierci kogoś z najbliższych pokalania nie szło uniknąć. Należało umyć zwłoki, ubrać Je (dawniej zawijano je tylko w prześcieradło) i umieścić w trumnie. Nieboszczyka leżącego w trumnie przykrywano wyczesanym lnem. Najbliższą rodzinę zmarłego obowiązywały bardzo surowe przepisy dotyczące żałoby. Musieli czuwać oni przy zwłokach siedząc na specjalnych niskich taboretach aż do dnia pogrzebu, ubrani na czarno. Nie mogli oni w tym czasie wykonywać żadnych innych czynności. Jedzenie przynosili im krewni. W trakcie czuwania przy nieboszczyku paliła się cały czas świeca. Nie wolno jej było zgasić, musiała się ona do końca dopalić, a nową zapalano od dogasającej. W niektórych rodzinC1ch w chwili zgonu zatrzymywano wskazówki ściennego zegara oraz za~łaniano lustra, co zostało niewątpliwie przejęte od chrześcijańskich sąsiadów. Jeszcze w pierwszej połowie XIX w. Karaimi haliccy do czuwania przy zwłokach wynajmowali Żydów. Jest to tym bardziej zaskakujące, że obydwie grupy były do siebie na ogół ustosunkowane nieprzychylnie. Z usług Żydów zrezygnowano w Haliczu w 1839 r. 12 12 B. Janusz, Karaici w Polsce, Kraków 192,7, s. 72. �OBRZĘDOWOŚC RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH 189 W dzień pogrzebu, kiedy już wynoszono trumnę, wyprowadzano też żałobników, co dokonywali opiekujący się nimi krewni. Udając się na cmentarz uczestnicy pogrzebu nie mogli odwiedzać żadnych innych grobów. Po złożeniu trumny do grobu, uczestnicy ceremonii rzucali na nią po garści ziemi. Odmawiano też modlitwy, którymi kierował hazzan. Po pogrzebie wszyscy myli ręce, jal< zresztą po każdym przyjściu z cmentarza. Czyniono to w domu, gdzie urządzano stypę. Brali w niej udział, oprócz najbliższej rodziny zm"lrłego, ts.kże ha zzan oraz dalsi krewni i znajomi. Wszyscy oni siadali przy stole, żałobnicy na swoich niskich taboretach. Na stole znajdowało się tylko wino w kielichu i chleb. Hnzzan odmawiał modlitwę nad winem i chlebem, próbował je, po czym podawał rodzinie nieboszczyka, aby również je spróbowała. Ostatni, do którego doszedł kielich, wypijał zawsze wino do końca. Po tym obrzędzie dopiero wnoszono jedzenie. Typowa żałobna potrawa u Karaimów, znana też Tatarom polskim, to jajma, jest to placek pieczony pół na pół z mąki pszennej i kukurydzianej z dodatkiem maku. Mak również dodawano do innych ciast podawanych na stypie. Przez cały tydzień po pogrzebie najbliższa rodzina zmarłego nadal nie robiła właściwie niczego poza siedzeniem na swych niskich stołkach i wspominaniem nieboszczyka. Po tygodniu przychodził hazzan, a z nim krewni. Znów modlił się nad winem i chlebem, które tak samo, jak na stypie, spożywał on i rodzina zmarłego. Z kolei krewni wyprowadzali ich z domu, a ich taborety odwracali do góry nogami. Na obrzęd spożywania wina i chleba zapraszano jeszcze duchownego w pierwszą miesięcznicę i rocznicę śmierci. Cmentarz karaimski - zerat pokrywała zwykle bujna roślinność, gdyż zwyczaj zabraniał usuwania z niego czegokolwiek, a zwłaszcza ścinania drzew. Nie mógł ulec likwidacji żaden grób, nawet bardzo stary i prawie nie do zauważenia w gęstwinie roślin. Karaimi mieli głęboki szacunek dla miejsc, gdzie doczesne szczątki ich zmarłych oczekiwały zmartwychwstania. Dlatego też jeździli modlić się na zeraty do miejscowości dawno już opuszczonych przez Karaimów, do Kukizowa i do Lwowa. Wielką świętością dla Karaimów polskich i krymskich był cmentarz w dolinie Jozafata nieopodal twierdzy Czufut Kale na Krymie pamiętającej pradawl1C!świetność tego ludu. Na cmentarz ten przewożono zmarłych z Li twy i z Rusi, którzy pragnęli być pochowani w ziemi przodków. Znajdują się tam też pomniki ku czci zmarłych pochowanych gdzie indziej zwane Joldży taszy. Nagrobek karaimski ma kształt prostokątnej płyty, za nlą, po kilkunastocentymetrowej przerwie znajduje się grób. Na płycie umieszczano imię i nazwisko nieboszczyka, lata, w których żył oraz epitafium, wszy- �190 Grzegorz Pelczyński stko to w języku karaimskim bądź hebr~jskim. Epitafia te ze wschodnią emfazą wyrażały ból po śmierci bliskiej osoby, jej niebywałe zasługi i cnoty. Na nowszych nagrobkach, na przykład na karaimskIm cmentarzyku w Warszawie, są one znacznie skromniejsze, na przykład: "Tynczłych anyn dżanyna" - "Spokój jego duszy". W każdą rocznicę śmierci zapalano świecę na cześć zmarłego i modlono się a jego zbawienie. Gdy zaś nawiedzano jakiś grób na cmentarzu, to zanim rozpoczęto modlitwę, dotykano grobu przez chusteczkę. Chusteczkę tę potem starannie płukano w pobliskiej rzece czy jeziorze. Do obrzędów rodzinnych u Karaimów można jeszcze zaliczyć urodziny, choć zdaje się nie wszyscy je obchodzili. Była to pewnie dosyć nowa praktyka. W dniu urodzin krewni i znajomi składali jubilatowi życzenia i uczestniczyli w urządzanym przez niego przyjęciu. GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI F AMIL Y CUSTOMS AT POLISH KARAITES (summary) The Karaites came from Crimea to the Lithuanian-Polish territories in the X~Vth century. As far back as during the interwar period, the culture of this group was vivid in five centers: Troki, Vilnius, Poniewież (Kaunas Lithuania), Łuck and Halicz. It is confirmed by their traditional family customs which are preserved there and are unknown to ethnography. In this custom, biblical tradition, motifs known to other Turkish people or to the nations that live in their neighborhood can be easily noticed. Contemporary Karaites, about 200 of whom live in the Polish People's Republic, still attempt to pursue, in so far as they can, their old customs. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c722cbe38fec462118d2afb6a889093f.pdf 9207da45968570278ac6f8254e56a303 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1967 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource kultura społeczna obrzędowość weselna środowisko wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1826 Title A name given to the resource Obrzędowość weselna jako wyraz przemian pozycji społecznej mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.115-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabat, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1939 IRENA KABAT Instytut Etnologi.i UAM PoznaJ'! OBRZĘDOWOŚĆ WESELNA JAKO WYRAZ PRZEMIAN POZYCJI SPOŁECZNYCH ]\'IĘŻCZYZNY I KOBIETY W ŚRODOWISKU VlIEJSKIM W bogatej i różnorodnej problematyce badawczej dotyczącej obrzędowości weselnej brak w zasadzie osobnych rozważań nad tym, w jakim stopniu obrzęd weselny jest wyrazem pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim w przeszłości i w teraźniejszości. Szkic niniejszy jest próbą analizy obrzędu weselnego w oparciu o polską literaturę etnograficzną właśnie pod tym kątem widzenia. Istnieją liczne i dość wszechstronne studia dotyczące sytuacji i pozycji społecznej kobiety w środowisku wiejskim 1. Brak podobnych opracowań mówiących o pozycji społecznej mężczyzny wynika zapewne z faktu jego uprzywilejowania. W środowisku wiejskim tradycyjnie przyjmuje się i akceptuje supremację mężczyzny, którego autorytet i wysoka pozycja nie budzą kontrowersji. Wartości najbardziej cenione w środowisku wiejskim (np. siła, pracowitość, zaradność) przypisywane są zazwyczaj mężczyźnie. Ogólnie przyznawana jemu wyższość nie pociąga jednak za sobą niełaski dla kobiety, która - co należy podkreślić - swoją pozycję zawdzięcza tylko sobie, swoim zaletom osobistym (np. płodności, gospodarności, uległości) i społeczną niższość kompensuje właśnie ową osobistą odpowiedzialnością za własną pozycję. l Np. H. Bednarski, Społeczna rola kobiet wiejskich. województwa bydgoskiego, toruńskiego i Studium socjo~ogiczne Bydgoszcz 1976; D. Gałaj, B. Tryfan, Zmiany pozycji i ro~i kobiety w rodzinie chłopskiej, (w:) Kobieta praca dom, Warszawa 1967, s. 239-260; J. Piotrowski, Badania na pozycją społeczną kobiet w Polsce i wynikające stąd potrzeby społeczne, "Praca i Zabezpieczenie Społeczne" R. 7, 1965, nr 6, s. 1-12; 1. Reszke, Pozycja spo~eczna kobiet przeg~qd pTob~ematyki, "Studia Socjologiczne" 1976, nr l, s. 135-155; M. Sokołowska, K. Wrochno, Pozycja społeczna kobiet w świetle statystyki, "Studia Socjologiczne" 1965, nr 1, s. 131-159; M. Trawińska-Kwaśniewska, Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w Ziemi Krakowskiej w latach 1880-1914, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. lO, 1957, z. 2, s. 129-205; B. Tryfan, Pozycja społeczna kobiety wiejskiej. Studium badawcze na przykładzie rejonu płockiego, Warszawa 1968; Taże, Nowe e~ementy pozycji spo~ecznej kobiety wiejskiej, "Kultura i Społeczeństwo" 1968, nr 2, s. 123-134; Z. Tyszka, Pozycja i społeczna Tola kobiety w rodzinach wie~kopolsku:h, "Kronika Wielkopolski" 1975, nr 2/3 (6), s. 191-202. wsi włocławskiego, �1JII W tym mleJSCU wypada wYJasmc pojęcia roli i pozycji społecznej oraz prestiżu społecznego. Generalnie rzecz ujmując rola społeczna, to ogół zachowań oczekiwanych od jednostki przez grupe;. Natomiast pozycja społeczna oznacza ogół praw i obowiązków przypisywanych jednostce przez społeczeństwo 2. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że do mierzenia pozycji społecznej służy pojęcie prestiżu społecznego, który definiuje się jako ilość szacunku według ustalonej skali wartości wiążącego się z daną pozycją. Poszczególne pozycje społeczne różnią się od siebie właśnie zasobem prestiżu. Zwraca się jednakże uwagę, że można wyróżnić trzy odmiany prestiżu: osobisty - przez ocenę indywidualnych cech jednostki, funkcjonalny - przez ocenę zajmowanej przez jednostkę pozycji w jakiejś hierarchii i pozycyjny - przez zastosowanie do oceny jednostki skali wartości społeczeństwa 3.Pozycja społeczna jednostki ma też wpływ na jej status społeczny. Wydaje się, że analiza obrzędu weselnego pozwala na wyodrębnienie następujących cech pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim: 1. rodzaj i zakres ról męskich i kobiecych w obrzędzie weselnym, 2. aktywność słowną mężczyzny i kobiety w obrzędzie weselnym, 3. realizowanie zasady starszeństwa w obrzędzie weselnym, 4. symbolika obrzędu weselnego dotycząca zajęć uważanych za męskie lub kobiece, 5. podział zobowiązań w obrzędzie weselnym między stronami męską kobiecą, 6. zabiegi magiczne zapewniające dominację stron w małżeństwie, 7. kobiece skargi w obrzędzie weselnym. Jeżeli chodzi o pierwszy wyróżniony zakres z łatwością można stwierdzić, że role męskie w obrzędzie weselnym, zarówno w przeszłości, jak i otecnie, chociaż nie są liczniejsze, to \V porównaniu do ról kobiecych są jednak bardziej rozbudowane i dominujące. Swiadczy a tym chociażby znaczenie roli starszego drużby i starosty w obrzędzie weselnym na wsi polskiej. W opisach wesel w Wielkopolsce podkreśla się, że np. starszy drużba "musiał ... odznaczać się bystrością umysłu, dowcipem i znajomością obyczajów, na niego bowiem spadał obowiązek czuwania nad całością obrzędów weselnych. Niekiedy starszemu drużbie przeznaczano do pomocy jednego (czasem dwóch) z młodszych drużbów"1. Starszego drużbę w przeszłości wyróżniały bardzo okazałe atrybuty ubioru (np. chustki przewiązane przez ramię, ozdoby kapelusza, różnego rodzaju l·ózgi), które były oznaką jego władzy. Natomiast na tle zespołu żeń~ J. Szczepc111ski, Elementarne pojęcia socjologii. Il!arszawa 1972, s. :278-280. 3 Z. Bauman. Zm·ys socjologii .. Zaga.dnienia i pojęcia, Warszawa 1962, s. :HO-3·11. �117 skiego słabiej zaznaczyły się w przeszłości roznIce w szczegółach ubioru starszej druhny czy swachny. Współcześnie można zauważyć, że raczej druhny v,;yróżniają się okazalszym strojem. Starszy drużba, pomimo że nIe zachował już dawnych atrybutó\v ubioru, to jednak nadal odgrywa w obrzędzie swą ważną rolę, która zaczyna się już w okresie przygotowywania do wesela, a zaznacza się we wszystkich kolejnych jego etapach. Na drużbie spoczywał nie tylko obowiązek czuwania nad całością obrzędu wesdnego, ale także reprezentowanie państwa młodych na zewnątrz. Ewidentnym przykładem tej ostatniej funkcji starszego drużby był cia'wny współudział w "sprosinach" gości weselnych. Zdarza się, że bierze on także udział w załatwianiu spraw urzędowych i kościelnych związanych ze ślubem, bywało natomiast, że prowadził nawet młodą do ołtarza. Drużba jest zwykle przygotowany na okazję wykupywania orszaku weselnego. Ponadto usługuje on gościom weselnym, rozlewa napoje (dawniej osobiście roznosił potrawy 5, zachęcał do jedzenia 6), dba o atmosferę uczty weselnej. W przeszłości był nawet jedynym mężczyzną który mógł asystować przy oczepinach 7. Wśród ról męskich w orszaku weselnym wyróżniała się także rola starosty, częstokroć będącego wcześniej swatem. Szczególnie rozbudowana była dawniej rola (dwóch) starostów weselnych na Śląsku Opolskim 8. W stosunku do ról męskich role kobiece mają w obrzędzie weselnym znaczenie podrzędne. Można chyba ogólnie stwierdzić, że istniejące w środowisku wiejskim wyraźne zróżnicowanie na sferę zajęć męskich wyrażających się na przykład w reprezentowaniu rodziny na zewnątrz we władzach i urzędach oraz zajęć kobiecych, ograniczonych głównie do sfery spraw domowych, znalazło także odzwierciedlenie w obrzędzie weselnym w podziale kompetencji między rolami męskimi i kobiecymi. Mimo, że nastąpił niewątpliwy wzrost autorytetu kobiety wiejskiej w rodzinie, to jednak hegemonia mężczyzny w obrzędzie weselnym jest ciągle rysem charakterystycznym. A. Wojciechowska, Zwyczaje i obrzędy weselne, (w:) Kultura ludowa Wielt. 3, pod red. J. Burszty, Poznań 1967, s. 138. 6 Ibidem, s. 160. ft To zachęcanie przybierało często formę wierszowaną, np . . . . "Jedzcie i pożywajcie, czego braknie to wołajcie, bo ja mam taki kram, kto czego zawoła, to ja mu dam, boć ja jestem drużba na tem żebym dołożył komu trzeba - batem". O. Kolberg, Dzida wszystkie, t. 10: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. 2, PTL, Wrocław-Poznań 1982, s. 309 (reprint). 7 A. Woiciechow~.ka, Zwyczaje ... , op. cit., s. 163. 8 Cz. Kurek, Tradycja i współczesność opolskich starostów weselnych, Opole 1978; W. Mielczarsk2, Starosta weselny w Polsce, Poznań 1931. 4 koPolski, �118 Opozycja mężczyzna-kobieta jeszcze wyraźniej zaznacza się w obrzędzie weselnym w dziedzinie aktywności słownej. Jak silny by nie był autorytet i pozycja kobiety wiejskiej, to jednak nie są one najczęściej zademonstrowane na zewnątrz; jej pozycję objawia społeczności wiejskiej raczej mężczyzna. W tradycyjnym obrzędzie weselnym w zakresie aktywności słownej kobieta reprezentowała stronę bardziej bierną. Do roli mężczyzn (drużbów, starostów) należał bowiem zwyczaj wygłaszania oracji sprosinowych 9 oraz weselnych (tu trzeba podkreślić, że oracje wielkopolskie uchodzą za najdłuższe 10). Czasem drużba poczuwał się jeszcze do obowiązku przypomnienia, że małżeństwo wiąże strony na dobre i złe, w związku z tym wygłaszał pod adresem młodych dodatkowe, krótkie rymowane sentencje, w rodzaju: "Wody nie będziesz potrzebowała nosić, bo będziesz jej miała w oczach dosyć; drzewa nie będziesz potrzebowała rąbać, bo się na twoich plecach będzie łamać ... " 11. Podczas uczty weselnej drużbowie i goście wznosili także wiele toastów, czasem w formie wierszowanej. Zwyczaj ten nadal jest zjawiskiem żywym i należy do etykiety współczesnej biesiady weselnej. Aktywność słowna mężczyzny przejawia się i w tym, że inicjuje on rozmowę, wybór tematu, zadaje pytania, jego swoboda wypowiedzi jest ograniczona jedynie obecnością starszych mężczyzn lub szczególnymi okolicznościami. Kobieta może odpowiadać, słuchać lub milczeć, prawo zaś do inicjatywy w tym zakresie należy wyraźnie do mężczyzny. Nawet odczytywanie telegramów, tzw. poczty weselnej, częściej jest jego udziałem. Większą aktywność przejawiały kobiety jedynie w przyśpiewkach, które dawniej trwały przez cały ciąg wesela. Były to krótkie, rymowane zwrotki adresowane do młodych, ich rodziców, gości weselnych czy muzykantów. Wyrażały pochwałę, bądź przyganę albo były przymówką. Często stanowiły one dialog, jaki prowadziły zbiorowo kobiety z mężczyznami w odpowiednich sekwencjach obrzędu. Mimo braku szczegółowych analiz w zakresie opozycji mężczyznakobieta w dziedzinie aktywności słownej w obrzędzie weselnym, można z łatwością zauważyć, że zaznaczające się w tym względzie zmiany idą jednak w kierunku ograniczenia dominującej dawniej roli mężczyzny (np. zanik oracji weselnych). Wraz ze wzrostem pozycji społecznej kobiety w rodzinie i w środowisku wiejskim uwidacznia się bowiem większa A. Wojciechowska, Ibidem, s. 150. 11 Ibidem, s. 152. g lQ Zwyczaje ... , op. cit., s. 142. �119 jej aktywność słowna w obrzędzie weselnym. Bierna i milcząca kobieta była bowiem przejawem charakterystycznym dawnych patriarchalnych stosunków w rodzinie. Współczesna kobieta wiejska zaczyna przekształcać się w równorzędnego partnera w obrzędzie weselnym. Realizowanie zasady starszeństwa w omawianym zakresie wyraża się na przykład w tym, że hierarchię miejsc przy stole biesiadnym wyznacza wiek i pozycja społeczna starszych mężczyzn. Kobieta zajmuje uprzywilejowane miejsce u boku mężczyzny najczęściej z tytułu jemu przysługującego wyróżnienia (także po jego śmierci); wyjątek stanowią jednak matki chrzestne młodych, które są odpowiednio honorowane. Tradycyjny zestaw potraw uczty weselnej niejednokrotnie przygotowuje się zgodnie z gustem, przyzwyczajeniami i upodobaniami starszych mężczyzn. Pozytywna ich opinia o weselu ma bowiem ważkie znaczenie w środowisku wiejskim, toteż gospodarze wesela starają się w ten sposób pozyskać ich przychylność 12. W rodzinie tradycyjnej rozłożenie zadań i kompetencji między mężem i żoną było bardzo nierównomierne. W literaturze przedmiotu nierzadko podkreśla się, że tradycyjny typ gospodarki chłopskiej wyznaczał hierarchię prestiżu w rodzinie według przydatności gospodarczej. Ogólnie rzecz ujmując mężczyzna w zespole roboczym zajmował stanowisko kierownika i organizatora produkcji, on reprezentował rodzinę na zewnątn: i był "głową rodziny" w całym tego słowa znaczeniu. W tym układzie kobieta spełniała rolę podrzędną w sensie pozycji i autorytetu, przy zachowaniu pełnej odpowiedzialności za prowadzenie gospodarstwa domowego, pracę przy chowie inwentarza oraz opiekę nad dziećmi 13. Ta dysproporcja pozycji społecznych mężczyzny i kobiety uwidaczniała się także w obrzędzie weselnym, np. goście weselni wchodząc do mieszkania witali się najpierw z gospodarzem domu weselnego. Odpowiednio do podziału zajęć na męskie i kobiece często był stosowany zwyczaj polegający na sypaniu siemienia lnianego do trzewika panny młodej udającej się do ślubu 14. Zwyczaj uwzględniania w posagu młodej kołowrotka lub przęślicy również podkreślał domenę zajęć wybitnie kobiecych. Znalazło to wyraz także podczas ceremonii witania młodych wracających z kościoła, kiedy to podawano pannie młodej małe dziecko czy kądziel, podczas gdy panu młodemu cepy 15. W ślad za tym można zauIt Z. Staszczak, Obrzędowość rodzinna jako (na przykładzie wybranych wsi Wielkopolski), wyraz przemian obyczajowości maszynopis, Poznań 1980; Taże, Obrzęd a obyczaj w rodzinach wiejskich Wielkopolski, Warszawa-Poznań 1985. 13 B. Tryfan, Pozycja spoleczna , op. cit., s. 96-97. u A. Wojciechowska, Zwyczaje , op. cit., s. 153. •5 R. Kukicr, Ludowe obrzędy i zwyczaje weselne na Kujawach, WarszawaPoznań 1975, s. 136-137; K. Kwaśniewicz, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, (w:) Etnowsi �120 ważyć, że w przeszłości częściej młodej przypominano symbolicznie o zakresie jej przyszłych obowiązków niż młodemu, co znalazło wyraz także we współczesnych prezentach ślubnych, które w wiqkszości wiqżil się z zakresem zajęć uważanych za kobiece (np. żelazko, prodiż, naczynia, pościel itp.). W znakomitej większości młoda para zakładała własne gospodarstwo dzięki świadczeniom ze strony obu rodzin. Swiadczenia te były ustalane bardzo dokładnie i wszelkie odchylenia od przyjętych reguł budziły zainteresowanie i komentarze środowiska wiejskiego. Szczególnie nie mogły być naruszone zobowiązania weselne mężczyzny, którego autorytet i status społeczny mają szczególną wartość dla przyszłej rodziny. Ta:-'że i obecpje społeczność lokalna bacznie obserwuje, czy mężczyzna dokładnie wywiązuje się z akceptowanych powszechnie zobowiązań (np. zakup obrączek, opłaty ślubne, zakup napojów, bukietu ślubnego, opłacenie orkiestry). Jeżeli nawet rodzina młodej przyjmuje na siebie część tych wydatków, to na ogół ukrywa się ten fakt przed opinią publiczną, aby w ten sposób nie osłabić pozycji i statusu społecznego mężczyzny. Opinia wiejska i tak jednak stara się dociec prawdy i jeżeli liczba gości młodej jest większa, to sądzi się, że umowa stron nie została dotrzymana 16. Małżeństwo, w którym kobieta stanowi stronę dominującą, nawet w aspekcie ekonomicznym, nadal nie jest bowiem modelem małżeństwa pożądanym i powszechnie akceptowanym w środowisku wiejskim. I chociaż małżeństwo, w którym autorytetem jest mężczyzna, należy do modelu tradycyjnego ogólnie uznawanego w środowisku wiejskim, to jednak nie brak w obrzędzie weselnym zabiegów magicznych i starań, aby zapewnić właśnie kobiecie dominację w rodzinie. Niekiedy owa chęć podporządkowania małżonka była tak przemożna, "że w chwili udzielania ślubu ktoś ze służby weselnej zarzucał na młodego część stroju oblubienicy" Ponadto częstym zwyczajem oblubienic było "przyklękanie części ubrania oL~ubif>ńcowi", z czego wnioskowano "o rzeczywistej przewadze młodej małżonki w nowym związku małżeńskim" 17. Zalecano też, aby panna młoda podczas ślubu złożyła na ofiarę pieniądze pożyczone od męża, co miało zapewnić jej dominację w przyszłym pożyciu małżeńskim 18. Te i podobne zachowania, kiedyś bardzo rozpowszechnione, dzisiaj, jeżeli zdarzają się, są świadomym nawiązaniem do tradycji, !'ez Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. Biernackiej, (·II. 1"ra,.,kowskiej, W. Paprockiei, "Biblioteka Etnografii Polskiej" nr 3,1, Wrocław 1981. s. 100. u Z. Staszczak, Obrzęd a obyczaj ... , op. cit., s. 33-34. 17 R. Kukier, Ludowe obrzędy , op. cit., s. 116. 18 A. Wojciechowska, Zwyczaje , op. cit., s. 156. grafia �121 wiary w ich skuteczność lub też stcsowane bywają "na wszelki v.,'ypaciek". Obrzqd weselny można także analizować w aspekcie autentyczności skarg kobiecych. W tradycyjnym modelu wesela młoda przybierała postawę pow~ciągliwq, ulegli.J, "\'1 której górował ton skargi i żalu. Stąd płacz obrzędowy panny młodej wyrażający ból roz~ąki z domem rod=:icielskim ("Panna młoda była zazwyczaj w tym momencie wzruszona, nierzadko zapłakana, odwlel~ała moment rozstania z domerl1 rodzinnym" W). W tym melancholijnym tonie utrzymane były również liczne pieśni i przyśpiewki, w których zwracano uwagę na los, jaki ją czeka po ślubie, na to, że poddana zostanie wyłącznie władzy męża, od której nie uwolnią jej nawet bliscy 20. We współczesnej wiejskiej obrzędowości weselnej rzadko mamy okazję zaobserwować takie "skargi i lamenty" młodej, które na dodatek wykonywane są często z całą dwuznacznością, to jednak jeżeli się zdarzają .- są one przyjmowane życzliwie, zwłaszcza ze strony starszych oraz przez środowisko lokalne. I chociaż "skargi" te s~ł dziś prawie umowne, to jednak stanowią rytualny składnik zawarcia małżeństwa, potwierdzający w ten sposób tradycyjne przekonanie i wiarę, że jedynym przeznaczeniem kobiety jest całkowite oddanie się mężowi i rodzinie. W konkluzji powyższych uwag można stwierdzić, iż obrzęd weselny interesująco ukazuje różnice w pozycjach społecznych mężczyzny i kobiety oraz zmiany, jakie w tym zakresie zachodzą w środowisku wiejskim. R6żnice te są jednak bardziej widoczne w tradycyjnym modelu obrzędu weselnego i zdecydowanie przemawiają na korzyść mężczyzny. Wraz ze wzrostem autorytetu i pozycji społecznej kobiety wiejskiej dysproporcje te ulegają pewnemu zachwianiu, a kobieta zaczyna powoli przekształcać się w równorzędnego partnera w obrzędzie weselnym. Bez przeprowadzenia jednak szczegółowych badań empirycznych, trudno dzisiaj jednoznacznie wyrokować o tendencjach tych zmian oraz o ich głębokości. Mimo to wydaje się, że wskazany typ analizy może być przydatny zwłaszcza w szerszych studiach porównawczych. 'D K. Kwaśniewicz. żeń wsi podkrakowskiej Doroczne i rodzinne (Studium wsi zwyczaje Niegoszowice na tle współczesnych w woj. Komisji Socjologicznej PAN" nr 44. Wrocław 1979, s. 129. 20 Taże, Zwyczaje i obrzędy ... , op. cit., s. 97; R. Kukier, op. cit., ~. 97. przeobra- krakowskim), Ludowe "Prace obrzędy ... , �122 Irena Kabat WEDDING RITUAL AS A MANIFESTATION OF CHANGES IN SOCIAL STATUS OF A MAN AND A WOMAN IN RURAL AREA (summary) Among the research problems connected with wedding rituals there are. in fact, no separate debates on the question: in what way the wedding ritual is a manifestation of the social status of a man and a woman in a rural environment, both in the past and in the present. This sketch is an attempt to analyze the wedding ritual on the basis of Polish ethnographic literature from that very point of view. In rural environments the man's supremacy is commonly accepted. The authority of a man and his position is not controversial. The qualities valued most by the village are usually ascribed to a man. Whereas a woman owes her position only to herself, her personal atributes. Thus she compensates her sociai inferiority with that personal responsibility for her own position. It seems that the analysis of wedding ritual allows to distinguish the following features of a man's and a woman's position in rural environment: 1) the kind and the range of a man's and a woman's roles; 2) verbal activity of a man and a woman; 3) the realisation of the seniority rule; 4) the symbolism of activities regarded as typically man's or woman's; 5) the division of responsibilities between wife and husband; 6) magic rituals warranting the dominance of the sides of marriage; 7) women's complaints. It may be stated, after analyzing the enumerated features, that the wedding ritual reveals in an interesting way both the differences between social position of a man and a woman and the- changes taking place in the rural environment. These differences, however, are more evident in the traditional pattern of the ritual which expresses positively man's superiority. With the authority and the social position of the country woman inncreasing, these disproportions are shaken and the woman is gradually transfigured in the wedding ritual into an equal partner. Nevertheless, without detailed empirical studies it is difficult to determine unmistakebly the depth and the directions of the changes. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070cb47e97db084beedac985434ca702.pdf ff227ea2b7f508f3d96c3d338e7802fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4501 Title A name given to the resource Obrzędy ludowe w konkursach, pokazach i w terenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.125-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Herod ciaka, Poręba Zofia i Zyd, Wielka, zespół pow. Widowiska zjawiskiem regionalne zespoły często dorocznych przez pieśni ^Świętach opracowanej wręcz krótkich obrzędu ostatnich podjęło Muzeum rowane przez inicjatywy bliczne W nowa), w się w próbę zbiorów którym i Zyd, teksty dziś Nowy formy po crudo zespół Jana Rap- oraz szopek swobodny (nawet 1968 w rocznymi gły z i kie­ której obrzędów. zespo­ (pow. Lima­ młodzieżowy był udaną imprezą Muzeum był w biorących związane z zimowo-wiosennego". udział obrzędami do­ Do konkursu m o ­ zespoły wiejskie i nowotarskiego, n a scenie jednak styczniu zespołów, autentyczne skup kosmicznych. ludowych okresu Zgłosiło one nęło i Stanisława (Jana (Magdaleny Wójciaka). wego) z powia­ n i e mające i nigdzie instruk­ n i e zarejestro­ z Poręby oraz Truty) czego po jednym (Marii i ze S ł o n e g o D w a zgłoszone z zawodów (Jana z Kasinki Małej Ponic (Kazimierza (z P ó ł r z e c z e k powodu złych uniemożliwiły i m sta­ Rapciaka Madejowicz), p o d Rabką zespoły przybyć które do Wielkiej i Łęto- warunków przedostanie się d o R a b k i . program, i się stare mieszany świadczą­ wiekiem wsi) z Rdzawki atmosferycznych, ciekawy występowały zespołów, Stożka) nie mogły mieszały żywo 8 Szczypki), Wśród niezupełnie się 6: 2 zespoły się c z t e r y mieszkańców lotów robiącej tematem rabczańskie tażu, n i e w y s t ę p u j ą c e komplety „węgrzynów" czarownicy na widowisko się zgłaszać zakupione trwa i obok j a kse­ czy milicjant, l u b której najbardziej tów: limanowskiego zostały Obok szmaty, scenka, przez r. „Przegląd konkursie i bogate t y m zakresie dla Niewątpliwie zorganizowany współczesne, narodowej wane. Zaprezentowały rzeczywistość. „miśkarzy", (na oglądać Rabce, z aktualnymi wstawkami, zrozumiałych „olejkarzy", formie publiczność w Wielkiej konkursie w nie­ są k o n k u r s y i p u ­ ale również twórczość jednak konkurs wiejskich Tałg). co­ t y m względzie zwyczajów Rabce bardzo n a otaczającą l u b zagadnienie progra­ postacie rady żywca Lechowską^Bujakową, muzealnych), w sposób że l u d o w a reaguje zaraz w piosenkami gromadzkiej zwyczajów autentycznej. Orkana (pow.Limanowa) i(pow. interesujące (które i dowcipnymi zabawna w in z kretarz skupujący albo się, że l a t organizowane tradycyjnych Półrzeczek z Rabki tylko cymi, 2. Herod — zainteresowaniem pełnej śmiałą m g r Marię od kilku kantyczkowe już z postaci i m . Władysława pokazy kukiełek do II. handlarz i scenicznej, niemal obawiając szopkarskich, m.in. z Poręby zespół nie Limanowa. masło te pokazywano literackiej mogła grane na organizowanych podawanych czasach 1967 r . o d b y ł łów pow. sando­ czy czy (wesele lubelskie) jakby w się wesela dla urozmaicenia formie n i e będzie scenie W Gór"), n i e są ludowych. lubelskie obrzędów G ó r " .O b r z ę d y migawek, miejska widywało i tańca stylizowanej „Świętach teatrów (np.wesele wykorzystywano zespoły albo na Mała, obrzędowej scenach fragmenty rocznie w o tematyce na międzywojennym wiejskie mierskie), raz Kasinka LUDOWE W KONKURSACH, POKAZACH I W TERENIE nowym okresie przez mu Szczypki, Limanowa. Cieśla-Reinfussowa OBRZĘDY W Jana występujących wyłącznie Wójciaka), Jana k o n k u r s i e zespołów (Rapciaka, kobiecy Zespoły uczestników. Szczypki, zebranej W jeden (Truty). w męskie który (Madejowicz) te różniły Najstarszy pozostałych zespołach wiek oraz b y ł zespół zapowiadając znalazły Szczypki jeden się m i ę d z y występ publiczności, że „...Najmłodszy cv g r a n i c a c h Stożka, z sobą Kasinki oświadczył z n a s m a 60 l a t . " uczestników od. 18 d a 50 l a t , o c z y w i ś c i e poza wahał się zespołem 125 �młodzieżowym czyli od 12 z do Rabki-Słonego, 17 względem wieku w występowały którym sza młodzież i poziom mi był (około Podkreślana członkami tu starzy, jąca zespoły ją obecność licznej zżyci z lat w Ponfc, star­ dorosłe. między obrzędów okazali sztuczna. się niż w krępo­ mniej starzy, tradycjach przede uzupełnia­ Może publiczności, a m o ż e obrzędami części odtwórca­ młodzież byli tkwiący których wy­ rośli. żywą dziada, połu z zespołów aniołów, stanowiła kapela, dwaj muzykanci, zaś postacie: św. w składająca jeden zespole z byli grający ze miał Słonego chłopca, grającego Herodzie, kazał głowę mieli role skrzypków dodat­ flecie, w drugi oprócz w kozą Żyd z możliwie dla role więc lub nawet kobiece grali W były niejsze terpretacji maski obrzędowe ludów Obok 3. Taniec z „kozą", zespół gwiazda „żywej z szopki" zespoły z Z Poważ­ sposobie i n ­ a więc w wy­ z cha­ z się przez doskonałe dziadów, głowy niekiedy maski rekwizytów gwiazdach wykonanymi się tu roz­ humorem papieru Stanisława z Ponic kobiecym, w innych z wyróżniała zespół drobnymi niekiedy czy starannie szopki się kolęd. wspomnianych wysuwały wykonanych przedstawienie pow. Wśród Żydów zespołu humoru podkreślających przypominające których któ­ poszczególnych dopiero przyjmowaną ozdobionych wśród Pozostałe z Rybarzowic, o czasem Różniły egzotycznych. bardzo tradycyj­ przedstawienia zewnętrznej, pierwszy śmierci, wspomnieć nankami, jeszcze plan treść b i ­ ( i l . 2). (traktowanych ekspresji, kolędniczych, można płci postacie, do śpiewanych postaci. naiwnością, diabłów, dwie występy siebie. Me­ ucina m u licznych rubasznego i rekwizytów, akcesoriów pełne należy dziad, zrębie oprawie poszczególnych na się występuje widzów do zauważyć kostiumów brajającą i tekstu i doborem widownię) „kóz" swym tekstu i dla których dawki podobne różnice konaniu w indziej biblijnej noworodki za co ś m i e r ć pretekst zebranych zasadniczym zespołów synem, gdzie narodzeniu wprowadzenie największej kierownictwem II. jest rozweselenia o ją opowieści wszystkie (turoniem) zadaniem jak do piekła. K a n t y c z k o w a ny rych czyli fragment n a wieść jedynie intermediów, mienna przedsta­ zespole, podwójne zespołach zes­ na harmonii. występujących który świeckich scenicznych muzy­ niż a k t o r ó w jest zabiera stanowi rakter jedynego postaci szopki", wymordować a diabeł blijna mar­ mężczyźni. 126 królu sjasza osób, Tylko większa niektórych na harmonista. liczba wykonawcy 2 Stożka była z w y k l e W jak Boskiej, jeszcze na Stanisława zespół potrójne. 10 Matki się młodzieżowy 12-letniego ok. Heroda, Józefa, też poszczególni tzw. l t d . ( i l . 1). U z u p e ł n i e n i e występował Ponieważ z odbywają przeciętnie się basisty wieniu scenie one i kanta, na się zespole z K a s i n k i Małej trąbce, skrzypków liczył pasterzy, czarownicy kowo tak jak powtarzały Żyda, basisty. W wystąpiły czyli po p r o s t u jasełkami, p o k a z a n y m i których szałków, męskie autentycznie, Każdy wśród na zespoły szopką, najbardziej i o „żywej „Herodów", szczegółami Wszystkie wsi. Tematem nazywają m ę s k i e j , ł ą c z n i e ze s w o i m poszczególnymi Najlepszymi natomiast dawnych z szkolnym, osoby c h w i l a m i nieco przedstawianymi głęboko Truty wieku pod na charakter, a po widowiska. wała jeszcze była w rzutowała tradycyjnych ludzie członkowie l i ­ zróżnicowany Magdaleny dzieci różnica artystyczny dawnych zespół 18 l a t ) i d w i e zespołów wszystkim którego lat. Najbardziej piękna Stożka Kasinki z wyci­ 20-proPoręby. Małej dał kukiełkowej. i Rdzawki, dały Bielsko-Biała. program pozostające bardziej pod uroz- �maicony. Znalazł zwyczaj chodzenia grupy czaj tu pokazany z chodzenia Środę" Zapusty, we od domu się do mile gwarantowało Środa" otrzymywała lub jajka, drówkach „Wstępnej zaśpiewała dużej Środy, nie mówiąc przez swe które na mówi zespołu, nic. się scenograf nagród, „Wstępna mimo iż dary, W pieśń zapustna, dniu wę­ lektować którą narną w Truta: nuje Rabie nocuje, rody". Nie może ujechać man, swoich Środa Już j e s t na Najmuje dyrektor ściowo Zespół rzenie kiego Postu. których Ponic które witania z ponadto odbywa się ten w małą scenkę „Wa­ samym środku Wiel­ zachował się jeszcze w nie­ gorczańskich. Rdzawki Nowego k i " , którą w pokazał Zwyczaj wsiach Zespół i z żuru", Roku oraz postaci kukły dzielę Białą. Prócz zwyczaj żegnania wiosenny obrzęd obnoszono tego zespół lędy, pieśni i przyśpiewki, r o b i o n e n o ś ć " i często n i e s m a c z n e II. 4. w po w s i w śpiewał Starego „Smiert- tzw. Nie­ uaktualnione ko­ niestety „pod publicz­ treści. Herod i błagająca Teatru M R N w połączone są nagrody z że 1968 r . p r z e g l ą d Pokaz (w większego ludowych Był tronat objęły Kultury zeum, ków to, jak różne Prezydiów Teatr Ziemi na Lalek porę niż się tej pow stycznia doko- pod Zagłębia przy Kultury i Będzinie, Komitetu w którym czym a a i PRN w Przegląd «Zapustnicy»", instytucje, nad w na­ fakt, również Bielskuludowych którym mianowicie: „Banialuka", czę­ ta dwa dni. „Banialuka" „I po­ zespoły świadczy zorganizował afisz, jej Katowicach. województwa, trwał Lalek a Orga­ równoczesnym W R N o „He­ Jan Dor- Sztuki. Impreza zespołów i nazwą jest w współudziale Bielsko-Bialskiej de­ kuli­ Będzinie, imprezy rozmachu, M R N wolało sztuką w z konkursem, na głosił sali, obiadową. 6-go ludowych obrzędów obrzędowych oklas­ sanatoriach. funduszów s t y c z n i u 1968 r.) T e a t r zespołów i Kultury coraz wiele opuszczając rabczańskich Będzinie, biera w Dzieci się p r z y Ministerstwa Białej. pokazał zespołów ze s t r o n y W y d z i a ł u otrzymują się odbywają inicjatorem odbywa Występy sadzie." nie od 6 lat rokrocznie przeglądu zespołom teatralną pensjonatach Głównym parciu konisia tańculowym gdzie nizacyjnego jedzie Zawadzie sztuką imprezy Dejmek, wyróżnienia. zapałem, kuracjuszy ludową znaleźli Kazimierz wyraz swemu zadowoleniu dużym t y m sporo się zgromadzoną etnografów przyznało indywidualne przeciągnął realizacja najmuje. Wstępna W jedzie, się Środa Na (reżyser Stopka), entuzjastycznie licznie prócz spektakl Podobne „Wstępna którym dawała z przyjęty bardzo teatru Andrzej zespoły tj. w j a k również Publiczność został jak i ludzie kując O jury, Jury, również Katowice, Konisia rabczański przez publiczność. Przyjście kobiałki. Magdalena cho­ Przegląd zarówno widziane, drobne do znany „Wstępną karpiele. przyjście zwy­ który gospodarzy chowała Środy" organizatorka Za mężczyzna, urodzaj za interesujący gorczańskich. było ono pieczywo Ponic udziale bardzo zazwyczaj domu, Środy" zespół' z przy tzw. Wstępnej wsiach przebierał „Wstępnej gdyż w przez „gwiazdą", kolędniczej, j a k również powszechnie dził się Bielsku-Białej, Towarzystwo Związek pa­ Wydziały M u ­ Miłośni­ Młodzieży Wiej­ skiej. go żona, zespół z Zabrzega, pow. Bielsko-Biała. 1й1 1*1....а ,Л Ш ШМл 127 �Urok tego zespołu wiającym się naturalnym miał ponad Z bardzo poruszania doborowi barwnym tel), drugi Dały one znane jak się i w na przeja­ stroju, scenie, „aktorów", z których ciekawym programem z skonałymi i jeden z Lalik Żabnicy za (kierownik w maskami oprawę (kierownik czy dzięki niejeden i dla których widowiska obrzędowe rekwizytami dobrze Py­ Chowaniec). oryiginalne stroje różnymi bardzo wystą­ Ludwik Marian Żywiecczyźnie i szlachcice", piękną autentyzmie, tekstach, 60 l a t . d w a zespoły: „Dziady na jego w sposobie odpowiedniemu piły polegał zarówno z do­ stwarzały wykonanych tańców ( i l . 5). Nieco nim mniej był Gruszka), który ostatnią sobotę się w nych", i Jak i prezy byli wiązali łami, aktorzy Teatru Lalek w terenie zainteresowali mgr Jerzy Przed mgr tą na występów zimowych, na terenie dyrektor ten cel przemówienie do Muzeum publiczność powiatów: dziś szcze­ w wielu bielsko-bialskiego żywieckiego. Do stąpił wy przeglądu liczny przy pod stanęło 7 zespołów. GRN w Rybarzowicach kierunkiem Katarzyny dowisko obrzędowe zwyczajów z minacyjnym Bożego widowiska dycyjnych tekstów dano zowanych, wprowadzając do Zespół dawnych, ten Drugi się z kolei rownictwem Zabrzegu tu wiele na zespół Ludwika (pow. Obok (23 osoby), Distla przy bielsko-bialski) raczej wspólnego Od wością ze wyżej i Według 128 zespoły, opinii, Jana obrzędowe, (obsypywanie Łobody. działający pod kie­ Rolniczym dał w „żywą ona charakteru mającego pierwowzorem. odbijały pochodzące pracujący Zespół składające zbożem ze ( i l . 3). niewiele najbardziej (pow. Żywiec), kierunkiem ki" ludowym wymienionych dynamiką ogólnej z Gilowic wisko swym najlepszą ( i l . 4), satyrycznego, urozmaice­ „kóz" Kółku tra­ zaktuali­ szopkowych. również przeglądzie szopkę", ale t a k p r z e t w o r z o n ą , że nabrała widowiska szopkowe doskonałe przedstawień tle kul­ starych, przyśpiewek, przez to na Punktem przedstawienie poszczycić widzianych on w i ­ opracowane lalkami. znanych może wszystkich bielsko-bialski) Narodzenia. było dobrymi wy­ świetlico­ Przedstawił „Kolędnicy", okresu pierwszy zespół (pow. Kubicy. z r u c h o m y m i , dość nie Jako trzydziestosześcioosobowy się n a św. swoją z żywioło­ Żywiecczyzny. podobał przy się ten przedstawił z dwu zespół klubie GS, części: Szczepana) i o obrzęd zwyczaj był zespół „dziadów Żywca już dość on metalowymi znalazi na niezwykle nie — „Jukacami". daleko od trady­ tu prze­ strzelaniem z bi­ przykładów, prawo życzliwie często prze­ noworocz­ dzwonkami. w instruowane jest Żywca z omawiany scenie ma z wystąpił tańcami, głośnym zespoły odbywa­ już tym obrzęd obywatel­ przyjęty nic przez dziwnego, i reżyserowane, tylko okazją do gdzie wy- teatru. ludowych, jeszcze jeśli c h o d z i czy terenie Zakończył Ostatecznie obrzędowe, teatru salę zebraną też tańce zespo­ zaś obrzędów zachowanych na­ pracownik wprowadzając i którzy ludowymi krótkie Turno, zwyczajów miejscowościach „Banialuka", wieloma imprezą, Bernadetta zagadnienie gólnie z udostępnił rozpoczęciem Bielsku-Białej, w i je Zitzmann wygłosiła w kontakt na poprzed­ Wojciech kobyłką, który przedstawionych ludowy został z zwyczaju odszedł dzwonieniem zwyczaj stwa i m ­ też z stare poprzednich ten z (kierownik pochód Hercberg), pierwowzoru. widać porównaniu karnawału. pięknego zespół publiczność. tej od Edward akrobatycznymi czów i zapustny różny zwanych cyjnego gląd na dawnego Niestety, w Małej zademonstrował jący róbką organizatorami Sopotni się Bardzo inicjatorami i z składające (kierownik Bezpośrednimi atrakcyjnym zespół pod wido­ „obsyp- „Kolędy". s �życia się się ów choinkę O twórczych różnymi świecidełkami. wiele bardziej bez pozytywnie rów, z iwność ważna czy jest wreszcie zbliża makijażu t o , że p u ­ reaguje równie autentyk. Dla w i ­ tresura sceniczna, (kiepskich zwykle), t u bezpośredniość, umowność, do Gdy n a scenę która przedstawień wychodzi blas, płci m ę s k i e j mówi i z twarzą zachrypniętym „aż ro­ akto­ szczerość, nieuczony na­ teatr jarmarcznych sprzed z jest uprzejmością godnie odciąć i się turla sposób oto­ dry­ świętoszka głowę, aby a następnie scenie w kierunku samo Boskiej, z się składane, herodowym Herod ( i l . 7), dzieje krzesełko o kiedy Matki To ubogie kosą, diabłowi Boska" „kwestię" patosem obrazek, wyciąga po „Matka wrażenia. wskazując zabawnym Śmieszny z w dwudziestoparoletni obłudnego basem zatyka" „marszałek", mówi jako czy marszałków tronie. wyszukaną śmierć mogła ją stacza się „tronu" kulis, t r a n s p o r t potępionej z wy­ ułatwiając w ten duszy w ogień pie­ kielny. Patrząc się scena trupa na I księcia. dowcipem ludowym dy. autentyczny to teatr szekspirowskiego komediantów dworze tylko na z jeszcze właśnie i Snu że żartem, pełny podbija to ma walor i ludowy, nocy przygotowuje Tylko przedstawień żywej, zarówno prowizacja pewne cych ne po się do w przedstawienia co u Szekspira w autentycznym swoistej przekonuje było umownej do której już teatrze praw­ prostych, l u - tekstu komiczne ności, dużym że dziwie są to kursy na W żyje ubiegłym w roku (szopki z własną W i W się nie już czasem publiczność atrybuty przyj­ bez słusz­ teatru praw­ jak i soło do którzy północy. zebrali mowlęta, innych W się w rodzaj pod venalia?), zauważyć korony, częły „damy" w itp. przeniosło Po do „po stiumowa. z sobą, drobsku" Stary stwarzając dotychczas czajów prócz się we­ tradycyjne nie­ obok wielu franciszkańscy b r a ­ o jak tym, wzorów z podłoże, i za­ ułani z gita­ towarzystwo gdzie harcowała Indian w pióro­ tradycyjnego zabawa moda na którym ale już gospody rondami, wiejska nowa to Lanc­ występujących całe z (Ju- się od Hiszpanie strażackiej, się Dało do szerokimi uzbrojonych zrobiła dawny odległej wieczór t e n sposób zabawa miejskich charakter. niezbyt i że splatają rozwiną nie obrzędów, się tylko cho­ ko­ się inne zwy­ dorocznych. II. 5. Dwaj jeźdźcy z widowiska „Dziady i zespół z Lalik, pow. Żywiec. II. 6. Przebierańcy rzyszący szopce kukiełkowej, zespół z Niepołomic, Bochnia. II. 7. Matka Boska w asyście żołnierzy, Jana Rapciaka, Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot.: Henryk il. 3, 4; Roman iL 5. zbie­ się przebierańców, nich, gospodzie zwyczaj formy, i zabaw w W sa­ przedstawiającymi Poniatowskiego, gromada na głowach. bawili przebrań, pod świetlicy na sali spora ci ostatni i przebierańców, kapeluszach zabawie się w gdzie ks. Józefa czyli od w .wieku szkol­ wśród świadczą dawny grupy dzieci dwaj nowych swój Krzywaczce, czasów dzenia rynku, myślenic­ habitach. jeszcze wyraźniej napływać puszach również wpływem zmienił a niektórych lanckorońśkim w i d z ó w ( i l . 6). znajdowały żebraczki, autentycznych Zarówno rami rynku, noworocz­ kukiełkowe czarnymi GS-u bo­ własnej zapustne" Wieczorem z kukłami n a plecach, i powiecie powiatów twarzami Lanckoronie przebierańców, zwyczaj z do­ zespołów okresie „dziady gospodzie na w domach wsiach młodzież. w żebracy ciszkowie po Etno­ dokonania dwóch w kon­ terenie Muzeum zgromadzonych chodziły i na rekwizyty po d r o b s k u " zarówno dorosła „Cyganki" w chodziły grając uciesze gromadnie ludowy i Niepołomic i lalki) lub pod- różne p o k a z y możność zaopatrzone Zapustów „po autentycznej pracownicy mieli przebraniach, biegały się niż które magnetofonowej wadowickiego „droby". rali i te k u okresie kiego (1&08) kapelą, przedstawienia już rodzi uważając, sta­ komiczną sytuacje, zwyczaj z Zabierzowa produkcji z uciesz- czarownicy mierze formie Krakowie Zespoły jako jednakże twórczość się p o p r z e z nadal filmowej szopkarskich na wsypki, z t y m co w cheńskim. 7 i najistotniejsze scenę, kumentacji nym, dużej że krążą­ nieoczekiwane przedostaje graficznego dzy, w i m ­ kantyczek czy osobistą teatrowi Wiadomo, ludowego. stylizowanej nym diabła zadowoleniem, Równolegle wsi. Żyda, różne potknięcia z z czy teatru. ludowemu wyuczone która Stąd ludzi przedstawienia. najbardziej aktorów, scenie. kukiełkowej i rękopiśmiennych, dziada, zwykle szopki jak dodaje są w s i , tekstów samych na przypomina letniej, uroku trakcie „wygłupy" nowią typu miłośników, w części muje aniołów publiczność dowych Dodatkowego jednak środowisko, zespołów jak stuleci. czeniu gdy na starających poprzybierać jest istotna ani potrzebna raczej kilku względu uczestników ludowy czyli interesujące na pozbawiony nie jest biąca instruktorów, „uscenicznić", bliczność, dza aspiracji zwyczaj Hermanowicz Reinfuss — — il. 6; Jacek il. 1, 2, 7; Jan Szlachcice", towa­ pow. zespół Kubiena Urbańczyk — •— 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fef20b0cf4049d7cdb7a5f2b037db2e.pdf 61d1c470f2fb80baf2dc154a5b45012f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1520 Title A name given to the resource Obrzędy przejścia w rzeczywistości końca XX wieku. Wprowadzenie / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.21-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa O B R Z Ę D Y PRZEJŚCIA W RZECZYWISTOŚCI K O Ń C A X X W I E K U . WPROWADZENIE To dziwne - zauważył Filomeno - Wciąż słyszę o Końcu Czasów. Dlaczego nie mówi się o początku Czasów? To będzie dopiero w Dniu Zmartwychwstania - powiedział Indianin. Nie mam czasu czekać tak długo - odrzekł Murzyn. Alejo Carpentier I Niespodziewany przyczynek do zagadnień, którymi zajmuję się obecnie „dopisała" ulica. Oto, na budynku będącym siedzibą „Naszej Telewizji" w Warszawie umieszczony został anons informujący o liczbie dni pozostałych do końca X X wieku i - zarazem - drugiego tysiąclecia naszej ery. Przechodnie mogą widzieć każdego dnia zmniejszającą się cyfrę i bez mała czuć puls upływającego czasu. Czy jednak rzeczywiście informacja górująca nad ruch­ liwą, śródmiejską ulicą ma dla nich jakiekolwiek znaczenie, czy też jest raczej jeszcze jednym elementem wszechogarniającego szumu informacyjnego? Mnie nasunęła skojarzenie z tzw. astronomicznym zegarem katedry w Strasburgu. Zegary tego rodzaju stanowiły uprzedmiotowioną metaforę działań Wielkiego Architekta (jak określano Boga). Zbudowany w 1574 r. zegar katedry w Strasburgu był mechanizmem nader skomplikowanym i wyrafinowanym, wyposażonym m.in. w kalendarz, astrolabium i ruchome figury odgrywające na oczach gapiów Teatr Świata. „Figury symbolizujące dni tygodnia siedziały w rydwanach i poruszały się w taki sposób, że o północy ukazywała się właściwa dla danego dnia [...] Figury odpowiadające czterem okresom życia - dzieciństwu, młodości, wiekowi dojrzałemu i starości ukazywały się co kwadrans, a na spotkanie każdej z nich wychodził Chrystus symbolizujący odkupienie. Godziny były wybijane przez Śmierć niosącą dzwon" (Haber 1988, s. 388-389). Boski ład, nieuniknioność przemijania zawarte w obrazach i ruchu figur poruszanych mechaniz­ mem niedostrzegalnym dla oczu maluczkich miały stosowny do treści wymiar formalny. Zegar katedry w Strasburgu był cudem techniki swoich czasów. �22 JOLANTA KOWALSKA Nazywano go „Feniksem wszystkich zegarów w chrześcijaństwie" (Haber 1988, s. 388). Jakże ubogo w zestawieniu z nim, wobec możliwości technicz­ nych, jakie są w naszej dyspozycji, przedstawia się anons wiszący współcześ­ nie w Warszawie, opodal skrzyżowania ulic Chmielnej, Szpitalnej i Zgoda, a odwołujący się wszak do podobnych treści. Refleksja, którą zawdzięczam pomysłowi nieznanego redaktora stacji tele­ wizyjnej stanowi jedynie przyczynek do rozważań poświęconych obrzędom przejścia w rzeczywistości końca X X wieku, na których koncentruję obecnie uwagę. Jednakże dzięki niej i „podróży w czasie" wywołanej skojarzeniem łączącym nasze nieuważne oczekiwanie na koniec wieku z wygrywanym przez Śmierć memento mori, brzmiącym o każdej pełnej godzinie w głosie dzwonu zegara w Salzburgu, jaśniej uświadomiłam sobie szczególny chrakter podję­ tego zadania badawczego. W prezentowanym tu wprowadzeniu do dalszych prac interesować mnie będą kwalifikacje przypisywane w naszym kręgu cywilizacyjnym momentom przełomu, końcowi jednej i początkowi kolejnej epoki. Rodzaj klimatów - jednostkowych i globalnych - towarzyszących schyłkowym fazom długich okresów trwania. Pragnę też rozważyć czy w naszej współczesności jest miejsce na wypróbowaną przez pokolenia formę obcowania człowieka ze światem, jaką są obrzędy przejścia oraz czy obserwowane są ich nowe postaci. II „Czas i przestrzeń są ramionami, które zamykają w sobie całą rzeczywi­ stość. Nie możemy pojąć żadnej rzeczy realnej inaczej jak tylko w warunkach czasu i przestrzeni" stwierdza Ernst Cassirer (1977, s. 108). Konstatacja ta przytaczana po wielokroć w literaturze antropologicznej zyskała już bez mała status pewnika w instumentariurn badawczym przedstawicieli tej dyscypliny. Jedynie dla porządku dodam więc, że kategorie te porządkując nasze po­ strzeganie rzeczywistości opatrywane są zarazem kulturowymi kwalifikacjami, waloryzowane i oceniane. Czas przy tym jest kategorią szczególną, bowiem obok przypisywanych mu - wśród wielu innych - cech świeckości i świętości, w szeregu kultur mamy do czynienia z jego deifikacją. Aron Guriewicz w swej rozmowie z Wiktorem Osiatyńskim poświęconej zmienności kultur zwrócił uwagę na fakt, iż w końcu lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych czas stał się przedmiotem intensywnych badań zarówno humanistów jak i przedstawicieli nauk przyrodniczych. „Nigdy w historii ludzkości problem ten nie był stawiany równie ostro. A we współ­ czesnej cywilizacji coś zmusza nas do tego, by zastanowić się, czym właściwie jest czas" (Osiatyński 1982, s. 334). Lapidarnie trafnej odpowiedzi czym jest owo „coś" udzielił A . Zajączkowski we wprowadzeniu do zredagowanej przezeń pracy Czas w kulturze (1988). Powiada on: „W naszym wieku, wieku zawrotnego przyspieszenia biegu historii, która zarazem staje się bardziej niż �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X W I E K U 23 kiedykolwiek historią wspólną całego globu, a pojęcie czasu oznacza przede wszystkim efektywne działanie - coraz mocniej odczuwamy potrzebę uchwy­ cenia i zrozumienia różnorodności rytmów życia, myślenia i działania". Przy­ spieszenie, o którym wspomina cytowany badacz jest zjawiskiem stosunkowo nowym w życiu społeczności ludzkich. Do niedawna toczyło się ono niespiesz­ nie, w znanym rytmie przeplatających się okresów pracy (codzienności) i świę­ towania. Od czasu rewolucji przemysłowej tempo życia w społecznościach wiejskich, limitowane zmianą pór roku i niezbędnych prac polowych zaczęło coraz wyraźniej odbiegać od rosnącego stopniowo pulsu egzystencji właściwe­ go mieszkańcom miast. Jednak w obydwu środowiskach podstawę relacji człowieka z rzeczywistością stanowił tzw. „światopogląd tradycyjny" - in­ tuicyjny, silnie nasycony treściami religijnymi, charakteryzujący się postrzega­ niem rzeczywistości jako żywej struktury powierzonej pieczy, ale zarazem znajdującej się w mocy sił nadprzyrodzonych. Możność jej niezakłóconego trwania, jak i wszelkiego istnienia w ogóle, przypisywano interwencji owych mocy, człowiek zaś zobligowany był do wniesienia tu swego wkładu: życia w określony sposób, spełniania obowiązków wynikających z miejsca w społe­ czeństwie - płci, wieku i urodzenia (por. Cassirer 1977, s. 269-274; Eliade 1959, 1970; van der Leeuw 1978, s. 188-201). Przede wszystkim jednak: „By istnieć, by życie trwało po wsze czasy, trzeba było powtarzać wielki czas początku [...] to jedna z najistotniejszych zasad tradycyjnego światopoglądu, pozwalająca, czy nawet zmuszająca człowieka do świętowania, dokonywania obrzędów i rytuałów" (Zadrożyńska 1983, s. 6). W kategoriach referowanego światopoglądu istnienie człowieka i świata, pomimo że powierzone mocy sił nadprzyrodzonych, jest kruche, łatwo ulega destrukcji, wymaga stałej troski, ponieważ jest śmiertelne, skończone. Co więcej, owe transcendentne moce nie są bynajmniej postrzegane jako z natury swej bezwzględnie przyjazne i pomocne. Przeciwnie, w przypisywanym im stosunku do ziemskich stworzeń znaleźć można pełną gamę odcieni miesz­ czących się pomiędzy dobrem i złem (por.: van der Leeuw 1978, s. 55-87; Riceour 1986, s. 166-198). W tej sytuacji niezmiernie ważnym dla naszych rozważań elementem tradycyjnego oglądu rzeczywistości stają się kategorie „życie" i śmierć" oraz pojęcie kryzysu egzystencji, stanu swoistego zawiesze­ nia, niebycia tym ani tamtym, niezdefiniowania. W planie życia ludzkiego widzianego z perspektywy biologii, dwóm pierwszym z nich odpowiadały fakty aż nadto oczywiste: narodziny, trwanie życia i przecinająca je śmierć. Natomiast w sensie kulturowym człowiek rodził się, żył i umierał po wielo­ kroć, bowiem każda ważna zmiana w jego życiu, wspomniany tu wyżej kryzys egzystencjalny, klasyfikowana była jako śmierć (tego, co dotychczasowe) i po­ nowne narodziny (do tego, co nowe). Stosunek człowieka do fenomenu kryzysu egzystencji kształtuje tradycyjna filozofia, której główne kategorie tworzą pary wzajemnie opozycyjne. Pierw­ szą i najważniejszą z nich są przedstawione tu wyżej i dzielące wszelką rzeczy­ wistość na sferę życia lub śmierci. „Czas życia był normalną codziennością �24 JOLANTA KOWALSKA człowieka wynikającą ze zwyczajnych norm społecznego współżycia umoż­ liwiających pracę. Czas śmierci ustanawiał reguły niecodzienności, a wtedy wszystko co ludzkie stawało się zakazane. Był to czas c h a o s u [podkr. - J.K.], z którego nieodmiennie powinien powstać na nowo porządek zwykło­ ści normalnego istnienia. Ten czas niezwykły - czas śmierci stanowił warunek konieczny i niezbędny czasu zwykłego, czasu życia" (Zadrożyńska 1983, s. 9). Zatem kryzys istnienia to chaos pojawiający się u końca czasu, gdy dotychczasowe zasady przestają obowiązywać a nowe nie są jeszcze znane. Jakie reakcje jednostek i całych grup ludzkich stymulował on dawniej, a jakie w czasach nam współczesnych? Najbardziej znanym, jak sądzę, przykładem wpływu kryzysu - końca czasu na istnienie ludzkie jest casus upadku kultury Azteków w wyniku konkwisty. Życiem tego ludu rządziła koncepcja pięciu epok-Słońc, z których każda trwać miała 52 lata. Nie wnikając w subtelności tej tak odległej od nas w czasie i przestrzeni kultury (zob. Tomicki 1990; na temat epok-Słońc, s. 124-139) dla naszych tu rozważań istotne znaczenie ma fakt, że z końcem każdej epoki groziła zagłada Słońca a wraz z nim ludzi i świata. W czasie pojawienia się u wybrzeży Meksyku Hiszpanów kończyła się piąta epoka, co wraz z profecjami i całym systemem wierzeń tego ludu miało niebagatelny wpływ na przebieg zdarzeń i końcowy ich wynik - upadek i podbój silnego oganizmu państwowego przez nieporównanie słabszych najeźdźców. Koncepcja epok świata - kryzysów istnienia i tworzenia go na nowo - występuje w mitologii Indian obu Ameryk i wielkich cywilizacji Azji. Nie­ obca też była ludom Oceanii i Afryki w powszechnym motywie potopu stano­ wiącego cezurę pomiędzy czasem bezpowrotnie minonym, życiem przepadłym (z różnych zresztą powodów) a zainicjowanym od nowa. W tejże postaci znana jest w kręgu kultur Morza Śródziemnego, jak również stanowi element przekazu biblijnego w judaizmie i chrześcijaństwie. Uprawnione jest domnie­ manie, że kryzys - koniec czasu, w jakiejkolwiek metaforze by nie był wyraża­ ny, stanowi jeden z archetypów rządzących myśleniem człowieka i pojmowany jest jako czynnik sprawczy transformacji. „Archetyp transformacji - stwierdza J. Tokarska - to główny animator zmiany wewnętrznej, rozwoju, który doko­ nuje się w człowieku. Jest to proces zamierania życia starego i narodzin nowego, rytmizowany momentami inicjacji w wyższe stany bytu. Specyfikę jego dobrze ilustruje paradoks króla Edypa, który oślepł, by przejrzeć, uzy­ skać wtajemniczenie w wiedzę spraw ukrytych. Proces ten nigdy się nie koń­ czy" (Tokarska brw., s. 1). Koniec epoki, czasu, mego życia - niezmiennie napełnia ludzkie serca lękiem a umysły pragnieniem odkrycia tego, co stabilne, pewne. Amplituda postaw jest tu najszersza z możliwych - od zaprzeczania, negowania nieunik­ nionego (por. uwagi van der Leeuwa nt. stosunku do śmierci wyrażanego w nadawanych jej nazwach; 1978, s. 188-201) po ciekawość i wręcz fascynację skończonością życia. Wspomnijmy prawdziwą epidemię samobójstw w końcu minionego stulecia i rytm, klimat emocjonalny tamtych czasów tak sugestywnie �25 OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X W I E K U utrwalony w twórczości literackiej i plastycznej. Fin de siecle, koniec X I X wieku przyniósł gwałtowne odchodzenie w przeszłość dotychczasowych form życia społecznego, zmiany obyczajowości, dla jednych pożądane, dla innych gorszące, ferment intelektualny, wreszcie prawdziwą rewolucję w sztukach plastycznych i w muzyce. Kiedy świętowano początek wieku X X mówiono o nim jako o wieku rozumu. Późniejsze wydarzenia okrutnie zweryfikowały te nadzieje. Z jakimi oczekiwaniami - posłużę się tu jednym z ulubionych zwrotów żurnali­ stów - stajemy u progu X X I wieku? Czy różnimy się w nich zasadniczo od naszych przodków sprzed stu, dwustu i więcej lat? Jaki jest nasz świat? Świat jest „jak zawsze przed każdym końcem świata" . Uruchomiony został mechanizm samospełniającej się przepowiedni - oczekujemy chaosu zatem widzimy go. Czy jednak tylko ten czynnik decyduje o powszechnym przekonaniu, iż obraz przed naszymi oczami jest niejasny i komplikuje się coraz bardziej, że stoimy u progu doniosłych zmian, zmian koniecznych jeśli nadal mamy pozostać rozumiejącym podmiotem zdarzeń? Niewątpliwie nie. Postęp techniczny, a zwłaszcza rewolucja informatyczna w zasadniczy sposób zmieniły jakość życia - ułatwiły je a zarazem skomplikowały. Ilość i różnorod­ ność informacji docierających do ludzi za pośrednictwem dostępnych mediów jest ogromna i praktycznie rzecz biorąc niezmiernie trudna do opanowania. Szokujące jest też tempo ich przekazu. Nie opuszczając własnego mieszkania możemy — w zależności od wyboru kanału telewizora — obserwować dziejące się równocześnie zdarzenia w różnych punktach globu. Możemy żeglować po cyberprzestrzeni internetu penetrując np. sale wystawowe Galerii Ufizzi lub zawierając znajomość z ludźmi, których w innych warunkach zapewne nie mielibyśmy możliwości poznać. Urządzenia techniczne zapewniają nam jedyną w swoim rodzaju możliwość „pokonania" czasu i przestrzeni, a przynajmniej niektórzy z nas żywią to nazbyt optymistyczne przekonanie. Często wykorzytywane jest porównanie współczesnego społeczeństwa do ucznia czarnoksiężnika. Skąd podobna supozycja? Zauważmy, że formacja mentalna wielu, jeśli nie większości, z nas jest nadal bardzo bliska ukształtowa­ nej w ramach społeczności tradycyjnej. Nasuwa się obawa, że napięcia pomię­ dzy uwewnętrznionym systemem wartości a sposobami działania wynikającymi z możliwości stwarzanych przez nowe technologie, mogą przyczynić się do nieco schizofrenicznych reakcji ludzi uwikłanych w tę pułapkę nadmiaru. Doskonałym przykładem są tu stosunki pracy w Japonii. Elementy dawnej obyczajowości - bezwzględna lojalność i posłuszeństwo wobec zwierzchnika właściwe shierarchizowanej społeczności feudalnej - przeniesione do relacji łączących właściciela i pracownika wielkich zakładów przemysłowych stały się przyczyną powstania nowej jednostki chorobowej kończącej się niekiedy śmier­ cią z przepracowania drugiego z nich. Przestrzegałabym zarazem przed margi­ nalizowaniem tego problemu i widzenia w nim elementu „kolorytu lokalnego". 1 1 Wykorzystuję tu stwierdzenie p. Anny Więckowskiej. Za zgodę na jego wykorzystanie dziękuję doc. dr hab. A. Woźniakowi. �26 JOLANTA KOWALSKA Czym bowiem wobec tego tłumaczyć np. „wypalanie się" amerykańskich yuppies - ambitnych pracoholików nastawionych na karierę i sukces, wychowanych w społeczeństwie promującym indywidualizm, niezmiennie z powagą traktującym mit self-made man'a? W ich przypadku można mówić wprawdzie o purytańskim etosie pracy, ale czy będzie to argument wystarczający? Przytoczone przykłady dysharmonii tyczyły mieszkańców tzw. krajów wysoko rozwiniętych. Zastanówmy się teraz przez moment nad szczególną sytuacją społeczeństw krajów byłego obozu socjalistycznego. W moim przekonaniu możemy mówić o dwóch najważniejszych cezurach w ich XX-wiecznej historii. Z chwilą zakończenia I I wojny światowej i ustalenia nowych stref wpływów kraje Europy Środkowej i Wschodniej znalazły się w orbicie oddziaływań Związku Radzieckiego z wszelkimi tego faktu konsekwencjami. W zaprzątającej naszą uwagę materii najważniejsze znaczenie miała niedoskonała wprawdzie, ale znaczna izolacja od wpływów drugiej strefy. Zaznaczyła się ona przede wszystkim w blokadzie przepływu informacji. Cezura druga to oczywiście rok 1989, określany mianem , jesieni narodów", rok zmiany ustroju a zarazem otwarcia się na świat i ogromnej fali wiadomości, nowych bodźców, propozycji. Jak można było przewidywać „wyposzczeni tubylcy" zasiadłszy do zastawionego obficie stołu nie od razu umieli dokonywać wyboru. Oddali się - rzecz można - żywiołowej, nieskrępowanej, co też oznacza: nie zawsze rozsądnej, konsumpcji dóbr, wśród których znalazły się nowe wzory życia, a nade wszystko wolność często niestety mylona z samowolą. Z czasem uczą się dokonywania wyborów, są coraz bardziej wymagający i krytyczni, niemniej jednak „powódź" nowego nie zawsze w najlep­ szym gatunku, zostawiła ślady, a w pewnych obszarach naszego życia wciąż jeszcze docierają do nas jej kolejne fale. W ostatnim filmie dokumentalnym Wojciecha Fidyka Kiniarze z Kalkuty widz jest świadkiem zdarzenia szczególnego. Ekipa polskich dokumentalistów towarzyszyła trójce właścicieli kina objazdowego krążącego po najbardziej zapadłych kątach Indii. Marzeniem jednego z owych „kiniarzy" było dotarcie do wioski, której mieszkańcy nigdy dotychczas nie widzieli filmu. On sam nie zdołał zrealizować tego marzenia, natomiast jego wspólnicy do wsi takiej trafili. W ich zachowaniu i stosunku do gospodarzy wyraźnie dało o sobie znać poczucie wyższości i poczucie misji. Jednakże mieszkańcy Wioski Węży niezbyt wdzięcznym sercem przyjęli nowinkę z dalekiego świata. Podczas seansu, początkowo wypełniony szczelnie plac opustoszał a następnego dnia „kiniarze" usłyszeli uprzejme: „dziękujemy, że przyjechaliście, by pokazać nam film ale nie wracajcie tu więcej. To, co zobaczyliśmy sprawiło, że bolały nas głowy, nie mogliśmy myśleć". Przytoczona anegdota prezentuje postawę elitarną nie egalitarną, postawę świadomego odrzucenia szumu informacyjnego, który coraz szczelniej wypeł­ nia życie uczestników cywilizacji technicznej. Nie wartościuję naszkicownych tu postaw jedynie odnotowuję je. Poza wieloma innymi ich wariantami istnieje jeszcze jedna, ważna dla nas możliwość - zwrotu (nie powrotu, choć i ten miewa miejsce) ku wartościom światopoglądu tradycyjnego. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 27 III Od chwili wydania w roku 1909 Les rites de passage A . van Gennepa upłynęło dziewięćdziesiąt lat. W tym czasie stworzona przez francuskiego badacza koncepcja zyskała status szacownej klasyki a nawet „pokryła się patyną" na tyle, by deklarowana współcześnie chęć badania obrzędów przejś­ cia budziła pewne zdziwienie. Gdzie ich bowiem szukać? Przychodzimy na świat i odchodzimy zeń w szpitalu, gdzie dwa te najdonioślejsze dla naszej egzystencji akty są technicyzowane i - w sensie społecznym - marginalizo­ wane, a śmierć wręcz wstydliwie ukrywana. Przekraczanie progu dojrzałości rozmyło się, cezura jest nieostra, zaś wobec modnego kultu młodości fakt bycia człowiekiem dorosłym nie jest niczym, co warto byłoby demonstrować. Przeciwnie, jak ktoś powiedział o Hollywood: „Wszyscy są młodzi, tylko coraz trudniej wejść pod górę". Prestiż społeczny, w tradycyjnych społecz­ nościach najściślej związany z wiekiem, wiedzą i doświadczeniem, ma obecnie inne wyznaczniki. O obrzędach przejścia, nie nazywając ich w ten sposób, pisano na wiele lat przed van Gennepem. Doskonałym przykładem jest tu chciażby praca F. Boasa poświęcona organizacji społecznej i tajnym stowarzyszeniom Kwakiutlów (1897). Jednakże to van Gennep pierwszy stwierdził, iż „życie jedno­ stki w społeczeństwie jest serią przejść z jednej grupy wiekowej do kolejnej, z jednego stanowiska na drugie. Gdziekolwiek istnieje subtelna różnica pomię­ dzy poszczególnymi grupami wiekowymi i zawodowymi, przejściu z jednej z nich do drugiej towarzyszą specjalne działania" (van Gennep 1977, s. 2). Szczególnym rodzajem obrzędów przejścia jest inicjacja. Nader ostrożną opinię co do możliwości prowadzenia prac poświęconych rejestrowanym obecnie obrzędom przejścia sformułował M . Buchowski. Postuluje on daleko idącą rozwagę na etapie klasyfikowania badanych zjawisk. „Wydaje się, że obrzędy przejścia nie powinny być rozumiane zbyt szeroko, a więc jako wszelkie obrzędy, w których prawie zawsze doszukać się można zmiany statusu, lecz jako te, których podstawowym celem jest zmiana statusu społecznego" (1987a, s. 260). Wyraża także przekonanie, że w świetle przyjętego przezeń rozumienia terminu „inicjacja" - jako obrzędu wprowadzenia i włączenia jednostki lub grupy osób do określonej grupy wiekowej lub charakteryzującej się elitaryzmem, a także obrzędu nadania stanowiska lub pozycji społecznej - niemo­ żliwe jest włączenie do tej kategorii „uroczystości właściwych współczesnym przejawom życia społecznego, bowiem analogie formalne nie mogą stanowić w tym przypadku decydującego kryterium" (Buchowski 1987b, s. 161). Przytoczone uwagi, zwłaszcza dotyczące zakresu terminu „inicjacja" suge­ rują twierdzącą odpowiedź na pytanie czy obrzędy przejścia należą do prze­ szłości. O ile jednak w pełni podziałam troskę ich Autora o klarowny ogląd badanych zjawisk, o tyle nie do końca zgadzam się z wyznaczonymi przezeń granicami. W wydanej ponad dwadzieścia lat temu pracy trójki polskich etnologów - T . M . Ciołka, J. Olędzkiego i A . Zadrożyńskiej - poświęconej �28 JOLANTA KOWALSKA świętowaniu w Polsce znalazły się także rozważania dotyczące współczesnych form inicjacji występujących w naszej kulturze. Czytamy: „Teraz, tak samo jak niegdyś, człowiek z racji swej egzystencji biologicznej i społecznej podlega szeregowi rytuałów uświadamiających jemu i odpowiedniej grupie społecznej, kim jest, co powinien, co może, a czego mu nie wolno czynić od tej pory i jaki jest nadrzędny układ odniesienia obowiązujących go od tej chwili norm. Mamy więc dziś do czynienia z uroczystościami inicjacyjnymi związanymi z przyjściem człowieka na świat [...], zawieraniem związku małżeńskiego [...], szczególną reinicjacją do stanu wolnego [...], jaką stanowi rozwód, oraz z uro­ czystościami rozstania się z życiem [...]. Jednocześnie też niezwykle ważne są współczesne inicjacje wynikające z toczącego się życia człowieka i zdobywania przez niego przeróżnych umiejętności. Inicjacją jest więc «pasowanie na ucznia», a także coroczne wręczanie świadectw szkolnych, matura [...], imma­ trykulacja [...] czy uroczyste wręczenie dyplomu uprawniające do wykonywa­ nia określonego zawodu. Inicjacją jest również uroczyste wręczenie pierwszego dowodu osobistego [...], przysięga składana przez żołnierzy [...], akademicka uroczystość promowania doktorów" (1976, s. 212-213). Różnica w sposobie widzenia badanych zjawisk przez cytowanych badaczy jest oczywista. Na obecnym etapie mych własnych prac nie chciałabym roz­ strzygać czyje stanowisko uważam za słuszne. Spodziewam się, że dalsze bada­ nia dostarczą mi argumentów umożliwiających podjęcie decyzji. Nie wydaje mi się przy tym słuszne wypowiadanie się w sposób kategoryczny, dopóki nie rozpoznam - choćby w najogólniejszych zarysach - możliwego spectrum naj­ nowszych form obrzędów przejścia. Czy zaliczyć do nich np. takie rytuały pop-kultury jak talk-show czy teleturnieje? Jak sklasyfikować „falę", jak trau­ matyczne doświadczenie pobytu w szpitalu a jak - charakterystyczny dla społeczeństwa postmodernistycznego - renesans parapsychologii? Współczesne badania obrzędów prowadzone w obrębie kilku dyscyplin, zwłaszcza ich nurt wykrystalizowany na przełomie lat osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych a kontynuowany obecnie - zatem przypadający na okres póź­ niejszy niż ten, w którym sformułowane zostały przytoczone opinie - sugerują niezwykle ciekawe możliwości poznawcze obejmujące także obrzędy przejścia . 2 3 IV W literaturze poświęconej interesującej nas kategorii działań do najbardziej cenionych należą prace V.W. Turnera, który stał się niekwestionowanym autorytetem w tej dziedzinie. Jego pierwszy artykuł, na temat fazy liminalnej, 2 Na zagadnienie to zwróci! moją uwagę pan Tomasz Rakowski. Przygotowuje on pracę magisterską z zakresu body language, na przykładzie zachowań osób hospitalizowanych. Obszerne omówienie stanu badań, obejmujące także okres przed rokiem 1990, zob.: Kowal­ ska 1995, s. 26-36. 3 �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 29 ukazał się w roku 1964 w tomie materiałów z sympozjum poświęconego nowym podejściom w badaniach religii, wydanym pod redakcją J. Heim, a w osiem lat później wszedł do zbioru najbardziej znaczących publikacji religioznawczych, wydanego przez W.A. Lessę i E.Z. Vogta (1972). W latach następnych ukazały się kolejne jego prace (Turner 1969, 1979, 1986) wraz z najgłośniejszą - The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual (1967). Z grona innych badaczy, którzy wnieśli znaczący wkład w dziedzinie in­ teresujących nas badań należy wymienić przynajmniej tych najważniejszych. Najwcześniej, bo w roku 1957 ukazało się dzieło Mircea Eliadego poświę­ cone mistycznym narodzinom inicjowanego. Z kolei M . Gluckman zredago­ wał tom Essays on the Ritual of Social Reltations (1962) publikując w nim artykuł poświęcony obrzędom przejścia, a w roku 1965 ukazała się praca F.W. Younga Initiation Ceremonies: A Cross-cultural Study of Status and Dramatization. J. La Fontaine zawdzięczamy dzieło Initiation. Ritual Drama and Secret Knowledge across the World (1985) poprzedzone o ponad dekadę udziałem tegoż badacza w zbiorowym przedsięwzięciu The Interpretation of Ritual (1972). W drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Pojawiły się prace podsumowujące dotychczasowe badania. M . Vizedom przedstawiła wówczas interesujące studium poświęcone miejscu obrzędów przejścia w badaniach antropologicznych (1976), zaś wartościowa propozycja metodologiczna stano­ wiła przedmiot dysertacji doktorskiej J.A.M. Snoecka (1987). Sygnałem swo­ istej „dekadencji" kierunku jest praca M . Green The Path through the Labyrynth. The Quest for Initiation into the Western Mystery Tradition (1988) skoncentrowana na okultystycznych wątkach obrzędów przejścia. Poczynając od lat dziewięćdziesiątych widzimy powrót do analiz obrzędów zarejestrowa­ nych w społecznościach plemiennych. Należą do nich m.in. praca J. Towlesa poświęcona inicjacjom ludu M b u z Zairu (1993) i zbiorowe dzieło pod redak­ cją N.C. Lutkehaus i P.B. Roscoe na temat kobiecych inicjacji z terenu Melanezji (1995). Pojawiają się też nowe próby ujęcia całości problematyki jak np. Rites de passage J. Holm i J. Bowkera (1994). Jeśli idzie o polskie badania obrzędów interesującej nas kategorii najważ­ niejsze wydają mi się trzy prace. W kilkanaście lat po ukazaniu się dzieła van Gennepa, S. Poniatowski opublikował studium Przyczynek do badania izolacji obrzędowej (1921). W roku 1954 z kolei, R. Stopa przedstawił artykuł Inicjacja u krajowców Afryki Południowo-Zachodniej jak prototyp instytucji kształcącej i wychowawczej. A wreszcie w roku 1966, więc równolegle z pracami Turnera, Younga i Gluckmana, ukazał się artykuł M . Wieruszewskiej Obrzędy recepcycjne wieku dojrzałego w bełchatowskim. Do cymeliów zaś należy zaliczyć rozprawkę T. Sinko Misteria eleuzyjskie i egzaminy dojrzałości (1934). Szczególny wpływ na rozkwit zainteresowań badaniami różnych form obrzędów, zachowań zrytualizowanych i symboliki ruchu miała inicjatywa sirJ. Huxleya. W czerwcu 1965 roku zorganizował on w Towarzystwie Królewskim w Londynie dyskusję na temat rytualizacji zachowań ludzi i zwierząt. W dyskusji tej wzięli udział najbardziej prominentni badacze �30 JOLANTA KOWALSKA z grona zoologów i antropologów zajmujących się zagadnieniami wspom­ nianymi i pokrewnymi. Byli wśród nich - oprócz organizatora K, Lorenz, R.A. Hinde, D . Morris, N . McCullen i I . Eibl-Eibsfeld, a ze strony antro­ pologów kultury E. Leach, M . Fortes i V.Turner - by wymienić najbardziej znanych. Wyniki dyskusji opublikowane zostały w Philosophical Transcations of the Royal Society in London (1966). Jak w przypadku większości znaczących inicjatyw interdyscyplinarnych, tak i tym razem ujawnione zostały nowe możliwości badawcze. Przede wszystkim zmianie uległo podejście do badań obrzędów poszerzone o aspekt symboliczny i biologiczny. Bez Dyskusji nie powstałyby zapewne takie prace jak Symbolism in a Ritual Context: Aspects of Symbolic Action N . M u n n (1973), Day of Shining Red: An Essay on Understanding Ritual G.Lewisa (1980), doskonałe analizy rytuału M.Blocha (1980, 1992) czy niezmiernie ważne opracowanie zbiorowe The Spectrum of Rutual. A Biogenetic Structural Analysis wydane pod opieką merytoryczną m.in. E. d'Aquili, Ch. Laughlina i J. McManus (1979). Znalazło się w nim miejsce dla takich zagadnień jak: rytuał i etnologia porozumiewania się, neurobiologiczne podstawy mitów i rytuałów, w tym zwłaszcza rytuałów prowadzących do transu, rytuał a spo­ łeczna percepcja, rytuał a stres itp. Bez Dyskusji nie otrzymalibyśmy też najpewniej znaczących prac zbioro­ wych powstałych w ostatnich latach. Do najważniejszych wśród nich zaliczam Shooting the Sun. Ritual as meaning in West Sepik wydaną pod redakcją В. Juillerat (1992), Understanding rituals zredagowaną przez D . de Coppeta (1992), Celebrations of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ mance przygotowaną pod merytoryczną opieką P. Frese (1993). Niemniej waż­ ne wydają mi się prace C. Humprey i J. Laidlaw The archetypal Action of Ritual. A Theory of Ritual Illustrated by the Jain Rite Worship (1994) oraz J. Rose-Evans Passages of the Soul. Ritual Today (1994). Ostatnia wśród wymienionych jest pozycją zasługującą na szczególną uwagę. Sam jej autor zresztą jest postacią nietuzinkową - dyrektor teatru o opinii nowatora, wy­ kładowca w Juliard School of Music w Nowym Jorku i Royal Academy of Dramatic A r t w Londynie a także kaznodzieja (sic!) w Westminster Abbey. W Passages of the Soul wychodzi w swych rozważaniach od analizy funk­ cjonowania w rytuale archetypicznych form ruchu takich jak podróż, piel­ grzymka, okrążanie góry itp. Odwołuje się do kulturowych korzeni ich zna­ czeń i mówi o zastosowaniu w życiu współczesnym. Wykorzystuje przy tym m.in. własne doświadczenia wyniesione z prowadzenia warsztatów ruchowych. Dyskusja zainicjowana przez sir Huxleya miała niewątpliwy wpływ na rozwój badań w dziedzinach komunikowania się niewerbalnego i antropologii ciała, docenianych przez każdego odpowiedzialnego badacza wszelkich form obrzędów. Wśród powstałych w ostatniej dekadzie prac poświęconych komu­ nikowaniu niewerbalnemu na uwagę zasługują dwie pozycje - Experiments in Social Interaction, zbiorowe przedsięwzięcie wydane przez M.Argyle (1994) i Human Action Signs in Cultural Context. The Visible and Invisible in Move- �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX W I E K U 31 ment and Dance pod redakcja B. Fanell (1995). Z kolei, wśród publikacji z dziedziny antropologii ciała należy wymienić The Body of Myth. Mythology, Shamanistic Trance and the Secret Geography of the Body autorstwa N.J. Sansonese (1994) oraz pracę zbiorową zredagowana przez F. Mascia-Lees i P. Shape, Taboo, Torture Mutilation and Adornment. The Dematuralization of the Body in the Culture and Text (1992). Pragnę też wspomnieć o ciekawej propozycji polskiego autora, Z. Baumana, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności (1995). Jeden jeszcze nurt badań nie może tu zostać pominięty. Myślę o pracach poświęconych subkulturom, zwłaszcza subkulturom młodzieżowym. Do waż­ niejszych ujęć tego zagadnienia zaliczana jest praca zbiorowa zredagowana przez E. Fuchs (1976). W kilka lat później T. Polhemus i L. Proctor zajęli się stylem pop (1984) a M . Brake dokonał opracowania kultur i subkultur mło­ dzieżowych w Ameryce, Wielkiej Brytanii i Kanadzie (1985). W Polsce, z przy­ czyn oczywistych, zagadnienia te długo nie były badane. Bibliografię opraco­ wań poświęconych subkulturom młodzieżowym, obejmującą lata 1980-1994 zestawiła A.Śliwińska. Sklasyfikowaniem jego form zajął się M . Pęczak (1992), genezą T. Sołtysiak, a analizą światopoglądu młodzieży A. Gurycka (1994), M.Jędrzejewski (1993) i grono badaczy skupionych wokół M.John-Borys (1994). Podkultury młodzieżowe w środowisku szkolnym i poza nim stały się przedmiotem zbiorowego opracowania pod redakcją S. Kawuli i H . Máchela (1995). Pracą pozornie odległą tematycznie od wspomnianych tu wyżej są Trans­ gresje, czterotomowe wydawnictwo powstałe w wyniku konwersatorium pro­ wadzonego przez M . Janion na Uniwersytecie Gdańskim, na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Przedmiotem konwersatorium było „przekraczanie siebie, norm, konwencji, ról, przyjętych wyobrażeń - pokony­ wanie tego, co gotowe" (Janion 1981, z tekstu na skrzydełku). Zgromadzone materiały - opracowania, analizy i oryginalne teksty tworzące rodzaj prze­ wrotnych „wypisów z literatury", w swej głębokiej warstwie są różnymi wa­ riantami odpowiedzi na pytanie o środki i mechanizmy, którymi człowiek posługuje się w konfrontacji ze światem. Transgresje, przejścia.... Być może skojarzenie z obrzędami przejścia wyda się w pierwszej chwili nieco lierackie. Czy jednak rzeczywiście? Na to i szereg innych pytań chciałabym znaleźć odpowiedź. Bezpośrednią wskazówką odnoś­ nie perspektyw badania obrzędów przejścia we współczesności jest pozyskana przeze mnie w roku ubiegłym informacja o pracach prowadzonych przez francuską uczoną dr Michelle Fellous, przygotowującą książkę na temat kre­ acji rytów w zachodnim społeczeństwie posmodernistycznym*. 4 PAN. Za przekazanie ich dziękuję p. dr Marii Gołębiewskiej z Zespołu Filozofii Kultury IFiS �32 JOLANTA KOWALSKA LITERATURA d ' A q u i l i E . G . , L a u g h l i n Ch.D., M c M a n u s J. (and others) 1979 77ie Spectrum of Ritual. A Biogenetic Structural Analysis, New York. A r g y l e M. (red.) 1994 Experiments in Social Interaction, Aldershot. B a u m a n Z. Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Warszawa. B e n t h a l l J., P o l h e m u s T. (red.) 1975 The Body as a Medium of Expression. Essays Based on a Course of Lectures Given at the Institute of Contemporary Arts, London. B l o c h M. 1980 Ritual Symbolism and Nonrepresentation of Society, [w:] M. Le Cron-Foster, S.H. Brandes, Symbol as Sense, New York-London-Toronto, s. 93-102. 1992 Prey into Hunter. The Politics of Religious Experience, Cambridge-New York-Port Chester-Melbourne-Sydney. Boas F. 1897 The Social Organisation and the Secret Societies of Kwakiutl Indians, Annual Reports of the Smithsonian Institution for the Year Ending June 30.1895, Washington. B r a k e M. 1985 Comparative Youth Culture. The Sociology of Youth Cultures and Youth Subcultures in America, Britain and Canada, London. B u c h o w s k i M. 1987a Inicjacja, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa-Poznań, s. 160-161. 1987b Obrzędy przejścia, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, s. 259-260, Warszawa-Poznań. 1992 Logika sprawczej mocy obrzędów, [w:] B. Tuchańska (red.), Między sensem i genami, Warszawa, s. 105-126. C a i l l o i s R. 1976 Żywioł i ład, Warszawa. C a r p e n t i e r A. 1977 Koncert barokowy, Warszawa. Cassirer E. 1977 Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa. C i o ł e k M., O l ę d z k i J., Z a d r o ż y ń s k a A. 1976 Wyrzeczysko. Rzecz o świętowaniu w Polsce, Warszawa. C o p p e t D. de (red.) 1992 Understanding Rituals, London-New York. E l i a d e M. 1997 Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne: narodziny mistyczne, Kraków (I wyd. 1956). F a r n e l l B. (red.) 1995 Human Action Signs in Cultural Context. Visible and Invisible in Movement and Dance, London. F e l l o u s M. 1998 Narodziny i życie rytów, tezy wykładu wygłoszonego w październiku 1998 г., w Warszawie, maszynopis w posiadaniu autorki. F r e s e P. R. (red.) 1993 Celebrations of Identity: Multiple Voices in American Ritual Performance, Westport-London. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X WIEKU 33 F u c h s E . (red.) 1976 Youth in a Changing World. Cross-cultural Perspectives and Adolescence, World Anthropology, The Hague. G e n n e p A. v a n 1909 Les rites de passage, Paris. Gluckman M. 1962 Les rites de passage, [w:] M. Gluckman (red.), Essays on the Ritual of Social Rela­ tions, Manchester. G r e e n M. 1988 The Path through the Labyrynth. The Quest for Initiation into the Western Mystery Tradition, Shaftsbury. G u r y c k a A. 1994 Reprezentacja świata w umysłach młodzieży. Geneza, Warszawa-Olsztyn. Haber F . C. 1988 Darwinowska rewolucja w pojęciu czasu, [w:] A. Zajączkowski (red.), Czas w kul­ turze, Warszawa, s. 375-402. H a y d u G . G . (red.) 1979 Experience Forms. Their Cultural and Individual Place and Function, World Anthro­ pology, The Hague-Paris-New York. Herdt G. H. 1982 Rituals and Manhood. Male Initiation in Papua New Guinea, Berkeley-London. H o l m J . , B o w k e r J. 1994 Rites of the Passage, London. H u m p r e y C , L a i d l a w J. 1994 The Archetypal actions of Ritual. A Theory of Ritual Illustrated by Jain Rile of Worship, Oxford Studies in Social and Cultural Anthropology, Oxford. H u x l e y J.S. (red.) 1966 A Discussion of Ritualization of Behavior in Animal and Men, Philosophical Transcations of the Royal Society in London, series B, no 772, vol. 251, London, s. 247-524. J a n i o n M., M a j c h r o w s k i Z. (red.) 1982 Odmieńcy, [w:] Transgresje, t. 2, Gdańsk, s.. J a n i o n M., R o s i e k S. (red.) 1984 Osoby, [w:] Transgresje, t. 3, Gdańsk, s.. 1986 Maski, [w:] Transgresje, t. 4, cz. 1-2, Gdańsk, s.. J ę d r z e j e w s k i M. 1993 My, śmiecie (git ludzie, sataniści, krysznaici), Warszawa. J o h n - B o r y s M . (red.) 1994 Dorastający w relacjach ze światem, Katowice. J u i l l e r a t B. (red.) 1992 Shooting the Sun. Ritual as Meaning in West Sepik, Washington. K a w u l a S., M a c h e ] H . (red.) 1995 Podkultury młodzieżowe w środowisku szkolnym i pozaszkolnym, Warszawa. K o w a l s k a J. 1995 Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, [w:] A. Wożniak (red.), Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 50, Warszawa. K r a s n o d ę b s k i Z. 1986 Rozumienie ludzkiego zachowania. Rozważania o filozoficznych podstawach nauk humanistycznych i społecznych, Warszawa. L a F o n t a i n e J. 1985 Initiation. Ritual Drama and Secret Knowledge across the World, Harmondsworth. L a F o n t á n e J. (red.) 1972 The Interpretation of Ritual, London. �34 JOLANTA KOWALSKA L e e u w G . , van dei 1978 Femomenologia religii, Warszawa. L e G o f f J. 1988 Od czasu średniowiecznego do czasu nowożytnego, [w:] A. Zajączkowski, Czas w kul­ turze, Warszawa, s.. L e w i s G. 1980 Day of Shining Red: An Essay on Understanding Ritual, Cambridge. L u l k e h a u s N. C , R o s c o e P.B. (red.) 1995 Gender Rituals. Female Initiation in Melanesia, New York-London. M a s c i a - L e e s F . E . , S h a p e P. (red.) 1992 Tatoo, Torture, Mutilation and Adornment. The Denaturalization of the Body in the Culture and Text, Albany. M a y l e d J. 1986 Initiation Rites, Hove. M u n n N.D. 1973 Symbolism in a Ritual Context. Aspects of Symbole Action, [w:] J.J. Honigmann, Handbook of Social and Cultural Anthropology, Chicago, s. 579-612. O s i a t y ń s k i W. 1980 Zrozumieć świat. Rozmowy z uczonymi amerykańskimi, Warszawa. 1982 Zrozumieć świat. Rozmowy z uczonymi radzieckimi, Warszawa. P ę c z a k M. 1992 Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa. P o l h e m u s Т., P r o c t o r L . 1984 Pop Styles, London. P o n i a t o w s k i S. 1921 Przyczynek do badania izolacji obrzędowej, Archiwum Nauk Antropologicznych, t. 1, nr 7, Lwów. R i c o e u r P. 1986 Symbolika zła, Warszawa. R o o s e - E v a n s J. 1994 Passages of the Soul. Ritual Today, Shaftsbury. S a n s o n e s e J. N. 1994 The Body of Myth. Mythology, Shamanistic Trance and the Sacred Geography of the Body, Rochester. S i n k o T. 1934 Misteria eleuzyjskie i egzaminy dojrzałości, „Przegląd Powszechny", t. 51 (201), s. 221-240. S n o e c k J. A. M. 1987 Initiations: A Methodological Approach. The Aplication of Classification and Defini­ tion Theory in the Study of Rituals, Leiden. S o ł t y s i a k Т. 1995 Uwarunkowania środowiskowe i determinanty subiektywne uczestnictwa nieletnich w podkulturach, Bydgoszcz. S t o p a R. 1954 Inicjacja u krajowców Afryki Południowo-Zachodniej jako prototyp instytucji kształ­ cącej i wychowawczej, „Przegląd Orientalistyczny", t. 18, s. 10-18. Ś l i w i ń s k a A. 1994 Subkultury młodzieżowe. Wybór literatury z lat 1980-1994, Opole. T o k a r s k a J. brw. Analiza obrzędów inicjacji, maszynopis w posiadaniu autorki. T o m i c k i R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, [w:] M. Frankowska (red.), Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 43, Warszawa. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 35 T o w l e s J . A. 1993 Nkumbi Initiation. Ritual and Structure among the Mbu of Zaire, Annates Musée Royal de l'Afrique Centrale, Series humaines, vol. 137. T u r n e r "V. W. 1964 Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, [w:] J. Helm (red.) Symposium on New Approaches to the Study of Religion, Seattle. 1967 The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual, New York. 1969 The Ritual Process. Structure and Anti-structure, Chicago. 1979 Process, Performance and Pilgrimage. A Study in Comparative Symbology, Ranchi Anthropology Series, vol. 1, New Delhi. 1986 The Anthropology of Performace, New York. Vizedom M. 1976 Rites and Relationship. Rites of Passage and Contemporary Anthropology, Sage Research Papers in the Social Science. Cross-Cultural Series, vol. 4, no 90-127. Wieruszewska M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w belchatowskim, Łódzkie Studia Etnograficz­ ne, t. 8, s. 23-80. Y o u n g F . W. 1965 Initiation Ceremonies. A Cross-cultural Study of Status Dramatization, New York. Z a d r o ż y ń s k a A. 1988 Powtarzać czas początku, cz. II: O pobkiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, Warszawa. JOLANTA K O W A L S K A T H E CONCEPT OF T H E R I T E O F PASSAGE A N D T H E C U L T U R A L R E A L I T Y O F T H E E N D O F T H E 20th C E N T U R Y . A N I N T R O D U C T I O N Summary Ninety years have passed since A. van Gennep first published his "Rites de passage" in 1909. The concept now belongs to the "much respected classical heritage of social sciences", some even say "covered with patina". Contemporary attempts at studying rites of passage of our times may seem odd. Where should we look for them? The two most important "passages" of our life - birth and death - take place in hospitals where they are the objects of technicalization and social marginalization, death tends to be concealed. Passage to maturity is obliterated with no clear bordedrline. Young age is fashionable and worshipped and thus adulthood is nothing worth displaying. It is only in traditional societies where social prestige was associated with age, knowledge and experience, in modern times prestige has quite different determinants. In 1987 Michał Buchowski wrote about possibilities of studying and describing contemporary rites of passage, particularly initiations. He recommended a great circumspection already at the stage of classifying objects of our studies. I agree with him and his concern for clarity of the image of the phenomena, nevertheless I don't wholly approve of the suggested limits. Studies on contemporary rituals, especially the approach formed in the late 80ties and early 90ties still continued seem very promising in their cognitive possibilities, providing interesting explanations of rites of passage. The article presented here is an introduction to the studies intended to be continued. I con­ sider the qualities which in our culture are attached to the turning points - the end of one epoch and beginning of the next one . The kind of atmosphere associated with the end of "periods of long duration", both in individual and global dimensions. My own considerations are presented together with the assumptions and results of the studies on the subject within recent ten years. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61fc00152c5300b7c2eda17b9a16ba09.pdf d8f4bcaee1741627f64a17250193250b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3046 Title A name given to the resource Obrzędy żałobne i pogrzebowe Żydów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.103-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O l g a Goldberg-Mulkiewicz OBRZĘDY ŻAŁOBNE I POGRZEBOWE Ż Y D Ó W W t r a d y c j i żydowskiej obrzędy związane ze śmiercią, po­ POLSKICH Całokształt obrzędów żałobnych u w a r u n k o w a n y jest zawsze grzebem, żałobą, j a k i inne wchodzące w skład p o d s t a w o w y c h wierzeniami odnośnie duszy człowieka, świata pozaziemskiego. rites de passage obwarowane są szeregiem przepisów nakazujących Filozofia sił zarówno rodzinie, j a k i całej społeczności w człowieku — należą do n i c h dusza — neszama, nefesz i ruach. współuczestniczącej w s m u t k u , określony sposób zachowania się. N a k a z y te prowadzą żydowska przyjmuje istnienie k i l k u żywotnych Podczas g d y neszama opuszcza ciało człowieka o d r a z u w m o ­ żałobników przez wszystkie stadia obrzędu, zawsze w t e n sam mencie śmierci i wznosi się do stwórcy, nefesz i ruach sposób. R e l i g i a żydowska stworzyła przepisy, które obejmują spełniają n a d a l ziemskie funkcje, które przypisuje i m t r a d y c j a . wszystkie społeczności rozrzuconej diaspory. Przyjęty powszechnie Nefesz wędruje pomiędzy d o m e m a grobem, w którym leży zmarły kodeks p r a w a rabinicznego Szulchan Aruch, przez siedem d n i , a według niektórych wierzeń przez krakowskiego r a b i n a M . Isserlesa wraz z k o m e n t a r z a m i częściowo 30 d n i . p r z e z n a c z o n y m i d l a aszke- Po upływie tego okresu rozstaje się ze zmarłym, ale nie osta­ nazyjskiego odłamu żydostwa określa dokładnie sposób postępo­ tecznie, tęskni za ciałem, które było jej powłoką, za m i e j s c a m i , w a n i a również i w p r z y p a d k u śmierci i obrzędów związanych w których zmarły bywał za życia; wraca w okolice g r o b u , d o m u z żałobą. Zarówno wierzenia dotyczące śmierci, j a k i obrzędy zmarłego; unicestwia się ostatecznie żałobne opierają się przede w s z y s t k i m n a f i l o z o f i c z n y c h podsta­ związana jest n a zawsze ze swą cielesną powłoką i nie opuszcza wach r e l i g i i żydowskiej i nakazach postępowania wynikających doczesnych szczątków człowieka n i g d y . 1 dopiero po r o k u . liuaeh 4 z przepisów tejże r e l i g i i . J e d n a k w miarę upływu czasu, oraz T a k i splot wierzeń p o d s t a w o w y c h sugeruje szereg postępo­ przede w s z y s t k i m w s k u t e k rozproszenia g m i n żydowskich żyją­ wań i postaw w momencie śmierci. Przede w s z y s t k i m wpływa c y c h nieraz w znacznej izolacji, obrzędy większych skupisk na­ zasadniczo n a obowiązek grzebania ciała, szacunek d l a g r o b u , brały p e w n y c h odmienności. Powstała nowsza, równoległa, a nie kości l u d z k i c h , okres żałoby. Obowiązek grzebania ciała jest z a w a r t a w przepisach r e l i g i j n y c h w a r s t w a wierzeń i zachowań, p o d s t a w o w y m w k u l t u r z e żydowskiej. W y n i k a o n z nakazów której p r z y c z y n y p o w s t a n i a są r o z m a i t e . biblii: mąż p o w i n i e n grzebać żonę, dzieci rodziców (Księga należy szukać w n a t u r a l n e j , Genezis 4 7 : 2 9 — 3 0 , 49:29, 50:25, I I K s . Samuelowa 21:12—14). spontanicznej r e a k c j i człowieka n a t a k i e zjawisko j a k śmierć, Jedną z największych k a r , j a k i e mogą spotkać człowieka, jest t a , osierocenie — r e a k c j i , która z czasem przestaje być spontaniczna że n i e zostanie on pogrzebany, nie będzie miał własnego g r o b u i ( I Księga Królewska Źródeł niektórych zwyczajów przechodzi powstały w postępowanie n a pewno stereotypowe. w s k u t e k zapożyczenia Inne odrębności p e w n y c h wierzeń 14:11). T r o s k a o zmarłego powodowana jest też chęcią zapewnienia sobie pomyślności, gdyż z m a r l i mogą czy zachowań o d okolicznej ludności nieżydowskiej, względnie oddziaływać n a świat doczesny, a więc są w stanie odwzajemnić w s k u t e k konieczności podporządkowania się poszczególnych g m i n przysługę, której doświadczyli w momencie k r y t y c z n y m d l a n i c h , żydowskich zakazom o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , ograni­ w czasie g d y przechodzli do innego świata, innego życia (Księga czającym z zewnątrz zachowanie się Żydów. Zakazy te z czasem I Samuelowa 28:15—20). Szacunek d l a ciała zmarłego podkreślał utraciły swą m o c prawną, zostały zapomniane j a k o restrykcje zwyczaj n i e o d k r y w a n i a raz zagrzebanych kości, nieprzenoszenia przez obie s t r o n y , zarówno nakazującą j a k i podporzodkowującą g r o b u , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a żydowskiej t r a d y c j i . się, ale pozostały j a k o określone, t r a d y c y j n e rodzaje zachowań. Z j a w i s k o śmierci t r a k t o w a n e jest przez społeczność żydowską żałobnych j a k o n a t u r a l n e , w i a d o m o , że człowiek m a przepisane szereg l a t i pogrzebowych Żydów p o l s k i c h , zdajemy sobie sprawę z niemoż­ do przeżycia n a ziemi (siedemdziesiąt) a p o t e m u m i e r a . R o z m o w y , ności opracowania całości zagadnienia w r a m a c h artykułu; dwie rozważania n a t e n t e m a t nie stanowią t a b u znanego w i n n y c h są k u t e m u podstawowe k u l t u r a c h . Śmierć człowieka jest przejściem z jednego, doczesnego Przystępując do rozważań n a t e m a t obrzędów przyczyny. P o pierwsze, społeczeństwo żydowskie żyjące w Polsce do kręgu, do następnego. Dlatego też t r a d y c j a wytworzyła szereg okresu ostatniej w o j n y światowej było zróżnicowane. Składało porównań, powiedzeń się z szeregu g r u p , których stopień zaangażowania w sprawy reli­ śmierć porównywana jest z narodzeniem — człowiek r o d z i się gijne płacząc, t a k samo i u m i e r a — jest t o więc p o d o b n y stan. W okre­ b y l bardzo różny i t o właśnie tworzyło zróżnicowanie o czekającym każdego końcu. Często obrzędowości w w a r s t w i e , w której było t o możliwe, t z n . w tej sach radości należy wspomnieć o śmierci, a b y c h w i l i następnej istniejącej poza pionem o p a r t y m n a nakazie r e l i g i j n y m . Inaczej nadać głębsze znaczenie, zastanowić się n a d znikomością życia. wyglądał pogrzeb Nakazy 2 mitnagdów. 3 w społeczności chasydzkiej, inaczej wśród P o n a d t o i w r a m a c h poszczególnych g r u p istniały duże różnice, n p . obyczaje przyjęte p r z y c h o w a n i u c a d y k a nie obowiązywały w społeczności chasydzkiej n a pogrzebie zwykłego, szarego człowieka. Wyniszczanie tego jest niemożliwe w r a m a c h krótkiej p r a c y , zaś uboga l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u ogranicza możli­ wość odesłania c z y t e l n i k a do k o n k r e t n y c h , głębszych opracowań. te s p o t y k a się często , j e d n y m z najbardziej charak­ 5 t e r y s t y c z n y m jest taniec śmierci w y k o n y w a n y podczas chasydz­ kiego wesela. Powszechnie uważa się, że ciężkie konanie jest karą za złe życie, w i e r z y w t o , że cadycy umierają spokojnie. Oswojenie z myślą o śmierci nie oznacza j e d n a k rezygnacji ze starań o powrót umierającego do zdrowia. Póki człowiek od­ Drugą przyczyną utrudniającą napisanie niniejszego a r t y k u ­ dycha — walczy się o jego życie, podejmuje różne zabiegi, do n a j ­ łu jest p o d s t a w o w a trudność oddzielenia w a r s t w y filozoficznej, bardziej powszechnych należy pójście n a grób c a d y k a l u b bliskiej stałej, o d wierzeń i zwyczajów wywodzących się ze źródeł leżących ' c h o r e m u osoby, względnie do synagogi, a b y modłami wybłagać poza filozofią i religią żydowską. Rozważania tego t y p u n a pewno powrót chorego przyczyniłyby się d o pogłębienia szeregu niekiedy równą w z r o s t o w i chorego, albo zrobioną z t y l u pudów o m a w i a n y c h poniżej do zdrowia. Składa się ofiarę, zapala świecę, problemów, ale z k o l e i przechyliłyby p r o f i l p r a c y w k i e r u n k u w o s k u ile waży chory. Częstym zabiegiem jest z m i a n a i m i e n i a rozważań religioznawczych, co nie jest naszym celem. choremu, nadanie m u nowego, które p o t e m nosi już do końca ży- 103 �I I . 1. K i r k u t ( c m e n t a r z żydowski), Sieniawa k. Przeworska, stan obecny Pogrzeb w i n i e n się odbyć j a k t y l k o można najszybciej cia. G d y jednak to i inne zabiegi nie pomagają-, przygotowuje się — się m u konieczność odmówienia ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać w d o m u następną noc po odpowiednich modłów, przebłagania za. grzechy, ponadto w p o k o j u śmierci, a w żadnym wypa,dku nie na, sobotę l u b święto. Jedynie chorego do śmiorci. Sugeruje chorego zbiera- się grupa odczytująca dniem i nocą odpowiednie w niektórych p r z y p a d k a c h czekano z pogrzebem jeden dzień - - psalmy. sam, луга/, przede w s z y s t k i m wówczas, g d y miały przyjechać dzioci zmarłego, z z e b r a n y m i p r z y jego łożu najbliższymi, względnie członkami szczególnie synowie. Wiąże się t o z p o d s t a w o w y m nakazem religii b r a c t w a pogrzebowego. W Przebłaganie za grzechy odmawia chory żydowskiej, który zobowiązuje syna do odmówienia specjalnej mężczyźnie mężczyźni, p r z y kobiecie k o b i e t y . G d y chory sam n i e modlitwy grzebanie jest w stanie odmówić, ani powtórzyć odpowiednich iiiodlów% zmarłego obowiązywało wśród nomadów, żyjących w ciepłym t y m celu gromadzą się przy c h o r y m c z y n i t o w jego i m i e n i u jeden ze zgromadzonych. konającego p o w i n n a palić się świeca. Cliasydzi ugrupowań m y l i przed P r z y łożu z niektórych śmiercią ręce i wycierali je następnie klimacie; W n a d grobem postępowanie społeczeństwach rodziców. takio Natychmiastowe było wówczas europejskich, szczególnie koniecznością. chrześcijańskich, zwyczaj ten budził sprzociw i p r z y c z y n i a ! się do powstawania, różnych przesądów i posądzeń dotyczących żydowskich p r a k t y k w tales. Umierający nie powinien pozostawać sam, obecni przy zgonie pogrzeb owy cli. zapewniają sobie zasługę po śmierci, pozostaje wdęc |)rzy kona­ Pogrzeb ogłaszany był najczęściej publicznie i wówczas każdy, jącym zarówno rodzina,, j a k i bliscy m u . szczególnie nabożni k t o t y l k o usłyszał wiadomość zamy kał sklep czy warsztat i szedł mężczyźni, jodynie w niektórych okolicacłi istniał zakaz przy­ za zwłokami. Uczestniczenie p r o w a d z a n i a dzieci do loża umierającego, mający chyba niezbyt którą zalicza się każdemu po jego śmierci. Ażeby w ogóle mógł r w pogrzebie jest bowiem zasługą, długą tradycję. Również i ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać się odbyć, m u s i brać w n i m udział p r z y n a j m n i e j dziesięciu do­ a n i clvwili bez o p i e k i . D o m o m e n t u zgonn opiekuje, się umiera­ rosłych mężczyzn (minian), jącym rodzina, bliscy m u , względnie członkowie b r a c t w a opieku­ odmówić przepisanych m o d l i t w . jącego się c h o r y m i , o ile t a k i e istnieje w" danej gminie. P o śmierci funkcję tę p r z e j m u j e b r a c t w o pogrzebowe; — cheirra htdisza*. gdyż w p r z e c i w n y m razie nie można Istnieje szereg zwyczajów i wierzeń związanych z wynosze­ n i e m zmarłego z d o m u , oraz z pogrzebem. Były one różne Członków b r a c t w a pogrzebowego należało zawiadomić n a t y c h ­ w r o z m a i t y c h miejscowościach i j a k już zaznaczono, różne w po­ m i a s t ; zdarzało się więc, że i nocą wysyłano posłańca a b y uderza­ szczególnych grupach k u l t u r o w y c h . D o najbardziej jąc w umówiony sposób w okna. obudził i c h i zwołał do d o m u , n i o n y c h należało umieszczenie rozpowszech­ zmarłego n a desce, n a której w którym był zmarły. D o obowiązków członków b r a c t w a należało następnie kładło się go na m a r y . D e s k i tej nie kładziono do grobu przede go wraz z ciałem, służyła n a k o l e j n y c h pogrzebach. Zamiast deski wszystkim dokonanie w śmiertelne szaty i zadbanie ablucji zmarłego, ubranie o pogrzeb. P r o b l e m szat śmier­ używano niekiedy białej chusty, prześcieradła, n a którym prze­ t e l n y c h wyglądał rozmaicie na terenie Polski. Jeszcze w okresie noszono zwdoki przed włożeniem i c h do g r o b u . T r u m n a , jeśli międzywojennym sobie w niej chowano zmarłych, była zawsze bardzo prosta, drewniana, istniało wierzenie, śmiertelnego u b r a n i a zapewnia że przygotowanie 7 długie życie, ale nie było ono niezdobiona, jedynie pomalowana n a czarno. P o d głowę kładzio­ powszechne, zdarzały się g m i n y , gdzie członkowie m i e l i przygo­ no zmarłemu zazwyczaj poduszkę, ale nie mogła ona być wypeł­ towane odpow iednic stroje n a w y p a d e k śmierci wśród członków n i o n a pierzem z k u r . gminy, ale najczęściej stroje takie p r z y g o t o w y w a n o ad hoc. Różniły się też one w różnych okolica,cli. Jedną z cccii wspólnych, choć nie d l a w s z y s t k i c h g m i n . było, że robiono je z białego płótna, dartego 104 — nie krojonego, szytego nićmi bez użycia węzłów. 8 9 Ciało wynoszono z d o m u zawsze n o g a m i k u p r z o d o w i , w kie­ r u n k u wyjścia. Wynosząc ciało, otwierano szeroko d r z w i i o k n a , a b y umożliwić duszy (nefesz) opuszczenie d o m u wraz ze zwłokami. Zdarzało się, że po wyniesieniu zmarłego gwałtownie d r z w i za- �m y k a n o , a b y uniemożliwić duszy powrót. Zabiegi, które miały terenie P o l s k i już w z a n i k u , a w niektórych g m i n a c h zastąpiono ułatwić duszy go i n n y m . Mianowicie, zaraz po śmierci bliskiej osoby, rodzina opuszczenie znajomych jej kątów były liczne. Cały splot czynności związany był z wodą — w y l e w a n o resztki zmarłego udawała się n a cmentarz wraz z kobietą, która pełniła w o d y aby dusza sie nie utopiła; wynoszono naczynia napełnione w babińcu synagogi funkcję przewodniczącej n a d modłami (tzw. wodą przed d o m , a b y mogła się umyć przed dalszą wędrówką, w jidisz zoderka, względnie beterka). t a k j a k u m y t o ciało zmarłego; zostawiano nieco w o d y a b y dusza wiednie napiła się n a drogę i t p . W d o m u zostawiono zapalone światło, zmarłym Maawar a b y opuszczając d o m , dusza nie zgubiła drogi, a b y łatwo mogła jej płacząc. wyjść. fragmenty Ona t o odczytywała odpo­ z książki zawierającej Jabok, t e k s t y modłów po a zgromadzona rodzina wtórowała 14 Po powrocie z cmentarza rozpoczyna się okros żałoby, który Istniały zwyczaje związane z rozbijaniem naczynia po w y ­ niesieniu zmarłego z domu. Albo rozbijano gliniany garnek wiąże zarówno rodzinę zmarłego j a k i najbliższą społeczność su­ rowymi przepisami dotyczącymi sposobu zachowania się. 15 i w y r z u c a n o s k o r u p y (Brześć n a d B u g i e m ) , l u b też w n o w y m D z i e l i się o n n a cztery zasadnicze fazy, a przepisy różnicują się g l i n i a n y m g a r n k u zagotowywano wodę, którą następnie wylewano w zależności od stopnia pokrewieństwa w s t o s u n k u do zmarłego. poza domem a następnie rozbijano garnek i wyrzucano s k o r u p y (Kołomyja). Orszak pogrzebowy nie o i l razu udawał się na cmentarz, często przed wyruszeniem okrążano t r z y k r o t n i e d o m . Porządku pogrzebu, członek formowania bractwa się orszaku pilnował zazwyczaj pogrzebowego. N a czele k o n d u k t u jeden wieziono zawsze zwłoki, jedynie w niektórych okolicach, g d y umarł czło­ w i e k uczony, o dużym autorytecie, na. czele orszaku szli młodzi chłopcy wołając ,,Niech kroczy przed tobą sprawiedliwość*'. Bezpośrednio za zwłokami szła najbliższa rodzina, p o t e m męż­ czyźni i n a końcu k o b i e t y , zwyczaj t e n nie był jedna,k przestrze­ gany we wszystkich skupiskach. Bardzo często orszak pogrzebowy b y l przemieszany. Z n a n y jest w niektórych okolicach że male dzieci brały udział jedynie w pogrzebio zwyczaj, matki; Okres pierwszy, trwający zazwyczaj zaledwie parę godzin, obejmuje czas pomiędzy śmiercią a. pogrzebem. Wówczas domow­ n i c y przede w s z y s t k i m przygotowują d o m na czas żałoby: za­ trzymują zegar, odwracają do ściany lustra., otwierają okna, 16 wyprowadzają z d o m u wszystkie zwierzęta. Z n a n y jest też z l i ­ teratury zwyczaj przewracania łóżek, względnie odwracania ieli czy też w y w r a c a n i a w łóżkach pościeli. O ile m i wiadomo nie był on k o n t y n u o w a n y w o s t a t n i m półwieczu przed drugą wojną światową. W okresie t y m dorośli mężczyźni nie uczest­ niczą w codziennych modłach, nie zakładają filakterii. Okres następny sziwa — nazwa pochodzi o d słowa szewa — siedem — obejmuje siedem d n i . Okres t e n m a jeszcze n i e z b y t gdy wyraźny i nie przez wszystkich przestrzegany podział wewnętrzny umarł ojciec, nie zabierano najmłodszych dzieci n a cmentarz. na pierwsze t r z y d n i ? cztery pozostałe. Jest t o czas, w którym Zwłoki wieziono n a furmance, l u b też niesiono. najbliższa rodzina zmarłego obłożona jest najostrzejszymi re­ Powszechnym było postępowanie, że w w y p a d k u zwykłego, przeciętnego pogrze­ s t r y k c j a m i . W skład osób, które sziwa b u używano p o j a z d u , n a t o m i a s t zwłoki czy t r u m n a osoby pow­ wchodzą: rodzeństwo zmarłego, mąż l u b żona, dzieci, rodzice. szechnie poważanej były niesione przez członków g m i n y , którzy Wszyscy o n i o d m o m e n t u p o w r o t u z cmentarza nie opuszczają obowiązuje bezwzględnie uważali t e n obowiązek za zaszczyt. W w y p a d k u wiezienia zwłok, d o m u , przebywają w wspólnym p o k o j u , siedzą n a n i s k i c h sto­ f u r m a n siedział zazwyczaj bezpośrednio n a t r u m n i e , czasem na łeczkach l u b k a m i e n i a c h , które następnie po zakończeniu żałoby wozie, n i g d y n i e szedł obok. Podczas pogrzebu f u r m a n nie używał w y r z u c a się daleko od d o m u . b a t a na konie. Orszak pogrzebowy starał się omijać drogę kolo synagogi, ale nie zawsze, zdarzało się, że przechodzono obok sy­ nagogi umyślnie, zwłaszcza g d y zmarły był u c z o n y m w piśmie. Wówczas zatrzymywano się przed budynkiem, odprawiano modły. Drogę koło synagogi zawsze odbywano w o l n o , w przeci­ wieństwie do d r o g i koło kościoła, którą starano się przebyć j a k najszybciej, czasem nawet b i e g i e m . Po przyjeździe p o d bramę 10 cmentarza uderzano w nią t r z y k r o t n i e , przed o t w a r c i e m ; tłu­ maczono t o potrzebą zawiadomienia leżących n a c m e n t a r z u zmarłych, że p r z y b y w a n o w y towarzysz, oraz koniecznością w y ­ płoszenia złych m o c y grasujących t a m . Jeżeli konie, zatrzy­ mawszy się p o d bramą cmentarną nie chciały iść dalej, był t o zły znak — oznaczało to b o w i e m , że złe moce nie wpuszczają orszaku. Pierwsze t r z y d n i żałoby przeznaczone wówczas płakać, głośno lamentować — co m a uzasadnienie. Przez następne cztery złożenia w n i m zwłok oraz modły sprawowane n a d grobem psychologiczne d n i ogranicza się głośne wyrażanie bólu, czas t e n przeznaczony jest przede w s z y s t k i m na wspominanie zmarłego, wyliczanie jego cnót. Okres t e n w myśl założeń psychologii przeznaczony wypowiedzenie jest n a proces t e r a p i i przez j a k najwięcej myśli, odczuć, co pozwala n a od- seporowanie się o d zmarłego, uznanie nieodwracalności s t r a t y , pogodzenie się z realnością tego co się wydarzyło. Przez cały ten czas w d o m u żałoby odbywają się przepisane rytuałem modły. Rodzinę obowiązuje zakaz czytania Biblii (gdyż jest t o zawsze czynność dająca radość, zadowolenie), poza t e k s t a m i żałobnymi j a k Księga Hioba, Zarówno wielkość g r o b u , j a k też sposób jego w y k o n a n i a , są n a opłakiwanie zmarłego. Mają na celu wyzwolenie pierwszego s m u t k u — należy Treny Jeremiasza. W całym d o m u panuje spo­ kój, mówi się przyciszonym głosem, niewiele g d y idzie o sprawy świeckie, poza wspominaniem zmarłego. W d o m u p a l i się przez określone są ścisłymi przepisami, których p o d s t a w y leżą w war­ cały t e n okres świeca. Żałobników obowiązuje surowy stwie filozoficzno-religijnej jakiejkolwiek P r z y grobie t r a d y c j i żydowskiej. grzebowej, zwanej mekonenet dzących z A f r y k i . Zwyczaj 1 1 zakaz transakcji handlowych, zgodnie spisywania umów i t p . N i e noszą o n i nowego u b r a n i a a n i też I n s t y t u c j a płaczki po­ takiego, które było prane jeszcze za życia zmarłego (zakaz t e n l a m e n t o w a n o n a d ciałem z tradycją sięgającą czasów b i b l i j n y c h . p r a c y , przeprowadzania zmarłego, istnieje do dziś wśród g r u p pocho­ obchodzi się powszechnie w t e n sposób, że czyste ubranie wkłada t e n istniał i wśród Żydów polskich, na chwilkę ktoś z żałobników i w t e n sposób t r a c i ono swą świe­ cnót żość). Najbliższy p o t o m e k , t e n który odmawiał kadisz n a cmen­ zmarłego, a zwłaszcza wspominanie i c h n a cmentarzu odejmuje t a r z u chodzi w u b r a n i u , które n a d grobem zostało naderwane, trzecią uszkodzone. Żałobnicy nie noszą skórzanego o b u w i a , t y l k o p a n ­ u m o c n i o n y powszechnym przekonaniem, że wychwalanie część jego cierpień pośmiertnych. 12 Toteż w poszczegól­ n y c h t r a d y c y j n y c h g m i n a c h żydowskich istniały k o b i e t y , które tofle z materiału, l u b na gumowej podeszwie. angażowano do opłakiwania zmarłych po śmierci, oraz podczas sować żadnych zabiegów kosmetycznych (nie naciera się ciała pogrzebu. olejkami Były ono p o pogrzebie wynagradzane pieniędzmi w myśl pierwotnego N i e należy sto­ przepisu), mężczyźni nie golą przez rodzinę zmarłego. Opłakując zmarłego wyrażały żal i roz­ zarostu. Nie należy w t y m czasie utrzymywać stosunków seksual­ pacz osieroconej r o d z i n y , niepokój o t o , co się stanie z dziećmi n y c h . Należy powstrzymać się o d wszelkich radości. Żałoba t r w a i żoną, a także wychwalały zasługi zmarłego. Płacz t y c h k o b i e t j a k już wspomniano siedem d n i , ale przerwana jest przez sobotę b y l zawsze bardzo głośny, o k r z y k i pełne ekspresji. Zdarzało się, l u b inne święto, jeżeli w y p a d a w t y m czasie. Można wówczas że płaczki wybiegały z d o m u zmarłego n a ulicę i t a m krzyczały wyjść z d o m u , odwiedzić znajomych, sąsiadów, następnie k o n ­ rozpaczając. Zwyczaj t y n u u j e się t e n sam sposób postępowania. 13 t e n był w okresie międzywojennym n a 105 i �D o m żałobników należy odwiedzać; wchodząc nie p o z d r a w i a się n i k o g o , a n i nie w i t a , nie podaje się ręki (podawanie zwłaszcza k o b i e t o m przez mężczyzn wogóle n i e jest przez niektóre g r u p y religijne), często odwiedzający w s z y s t k i m n a psychiczne i rzeczywiste wyzwolenie się z t r a g e d i i , ręki powrót do normalnego życia. W okresie t y m nie w o l n o korzystać przyjęte z j a k i c h k o l w i e k r o z r y w e k , n i e w o l n o wchodzić w związki mał­ czekają żeńskie, nawet g d y d a t a ślubu została wcześniej już ustalona z rozpoczęciem r o z m o w y n a inicjatywę żałobników. N i e należy (rzecz której w zasad zie nio zmienia się z żadnej innej p r z y c z y n y ) . przynosić prezentów, ale najbliżsi sąsiedzi przynoszą Szczególnie podkreślany jest zwyczaj jedzenie. Zdarza się, że w t y m okresie mężczyzna zmienia swoje stałe niespożywania własnego, miejsce w synagodze, nie g o l i zarostu. W okresie t y m nie m a l u j e domowego jedzenia po powrocie z cmentarza. W zasadzie żałob­ się mieszkania, nie k u p u j e n o w y c h rzeczy do d o m u . I t e n okres n i c y nie jedzą wiele, zwłaszcza w pierwszych trzech d n i a c h żałoby, kończy się pójściem n a cmentarz i odprawieniem odpowiednich wówczas też najczęściej nie gotuje się w d o m u . Jedzenie, które modłów. przynoszą sąsiedzi w i n n o być bez s m a k u , bezbarwne, gdyż i p o d ­ Ostatecznym zakończeniem okresu żałoby jest rocznica czas spożywania posiłków nie należy mieć przyjemności. Jedząc śmierci. D o tego czasu należy postawić n a c m e n t a r z u p o m n i k , należy podkreślać, że nie jest się głodnym, nie może człowiek n i ­ a b y p r z y n i m odprawić przepisano rytuałem modły. W pierwszą czego przełknąć. Istniały w t r a d y c y j n y c h społecznościach ży­ j a k i wszystkie następne rocznice śmiorci p a l i się w dormuprzez dowskich opowieści, które mówiły j a k t o po śmierci b l i s k i e j cały dzień świecę, o d p r a w i a odpowiednie modły w osoby, r o d z i n a przez t r z y d n i niczego do u s t nie wzięła. N a j ­ częściej obrzędowym posiłkiem w okresie żałoby są j a j k a ugoto­ wane n a t w a r d o i o b w a r z a n k i , które przynoszą sąsiedzi. Odwie­ dzających d o m żałoby nie częstuje się jedzeniem, wyjątkiem są d o m y chasydzkie, gdzie podaje się ciastka i a l k o h o l , czasem też herbatę. P o d a w a n i e m togo poczęstunku zajmuje się nie najbliższa r o d z i n a zmarłego, ale k o b i e t y spokrewnione z rodziną zmarłego, które też przebywają w d o m u żałoby. Okres sziwa kończy się pójściem w s z y s t k i c h żałobników n a c m e n t a r z , gdzie o d p r a w i a się odpowiednie modły. Następny, t r z y d z i e s t o d n i o w y okres żałoby, zwany się po t r z y d z i e s t u d n i a c h o śmierci nawet najbliższej osoby, tego, oprócz modłów w synagodze obowiązuje t y l k o k i l k a godzin żałoby — okres w którym p o w i n i e n zjednoczyć się z pamięcią, wspomnie­ n i a m i po zmarłym, n a t o m i a s t nie obejmują go wszystkie inne prze­ pisy zachowania, gdyż są one poza u s t a l o n y okres nieprzenośne. Kończąc te krótkie rozważania, należy wrócić do założeń artykułu — ukazuje splot przopisów r e l i g i j n y c h , wierzeń i zwyczajów, nie w s z y s t k i c h , alo t y c h , które wydawały się autorce najbardziej szloszim synagodze W a r t podkreślenia jest obyczaj mówiący, że k t o dowiedział charakterystyczne, skrajnie odmienne, względnio bezpośrednio zapożyczone z obrzędowości polskiej. I n t e r p r e t a c j a — o d słowa trzydzieści — obowiązuje przede w s z y s t k i m dzieci t3 ch w s z y s t k i c h wderzeń i zwyczajów nie leżała w planach a u t o r k i , zmarłego, męża względnie żonę. Jest t o czas przeznaczony przede nie była celem niniejszego artykułu. T II. 2, 3. Memory z k i r k u t u w L u b a c z o w i e ; i l , 4.K i r k u t w 106 Grójcu, z n i s z c z o n y w l a t a c h o k u p a c j i �P R Z Y P I S Y U r o d z o n y i działający w K r a k o w i e r a b i n Mojżesz Isserles (1525 l u b 1530—1572) wydał w r o k u 1569—71 Szulchan Aruch wraz z własnymi k o m e n t a r z a m i Ha-mappa. W r e l i g i i żydowskiej nie m a naczelnej władzy organiza­ cyjnej a n i k o d y f i k a c y j n e j . Postępowanie opiera się przede w s z y s t k i m n a przepisach z a w a r t y c h w tekstach, co daje możli­ wość różnic w i c h i n t e r p r e t a c j i . "' G r u p a , która ukształtowała się j a k o reakcja n a r u c h cha­ s y d z k i , z czasem, p o d wpływem filozofów, szczególnie Gaona z W i l n a , wykształciła zdecydowane odrębności zarówno w r y ­ tuale, j a k i całokształcie k u l t u r y . Istniała przede w s z y s t k i m n a terenach P o l s k i północno-wschodniej i L i t w y . J . Trachtenberg, Jewish Magic and Superstition, Now Y o r k 1975, s. 61 Kojarzenie momentów radosnych z wspomnieniom o s m u t ­ n y c h jest charakterystyczne d l a k u l t u r y żydowskiej. Najbardziej dobitnie występuje w powszechnym zwyczaju wspominania tragedii zburzenia świątyni jerozolimskiej w m o m e n t a c h r a ­ dosnych, czy też podniosłych. T e r m i n , który miał kiedyś szersze znaczenie, oznacza przede w s z y s t k i m b r a c t w o pogrzebowe. Obowiązkiem członków b r a c t w a jest dostarczenie wszystkich usług zmarłemu. Koniecz­ ność powstania b r a c t w a w y n i k a z n a k a z u religijnego, głoszącego, iż nie można czerpać korzyści m a t e r i a l n y c h ze śmierci. Dlatego też żadna f i r m a o charakterze k o m e r c y j n y m nie może świadczyć usług pogrzebowych. T r u m n a występuje n i e z b y t konsekwentnie w t r a d y c y j n e j obrzędowości, ale istnieje o d czasów najdawniejszych. Chowanie w innej pozycji aniżeli leżąca nie jest znane żadnej grupie ży­ dowskiej. N a t o m i a s t powszechnym jest zwyczaj chowania zmar­ łego z n o g a m i w k i e r u n k u wschodnim, w k i e r u n k u Jerozolimy, aby mógł wstać i iść w momencie Sądu Ostatecznego. Wierzenia 1 2 4 5 6 7 związane z poruszaną t u problematyką p a t r z : R. L i l i e n t a l o w a , Przesądy żydowskie, „ W i s ł a " , t . 12, 1898, s. 277—284; tejże, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 1 0 4 — 1 1 1 ; t . 19, s. 148—176; Ch. Chajes, Olajbungen un minhagim in farbindung mitn lojl (Wierzenia i zwy­ czaje związane ze śmiercią; jidisz), w : „Filologisze S z r i f t n " , 1928, t . I I , s. 281—328 C h . Chajes, op. c i t . , s. 324 „Istnieje b o w i e m powszechne, głęboko zakorzeniowe prze­ konanie o związkach zachodzących między tymże p t a c t w e m a d e m o n a m i , taż więc poduszka wypełniona pierzem przedłużyć b y mogła agonię konającego". Trachtenberg, op. c i t . , s. 74 A z . A n - s k i , Dos jidysze etnografisze program, der mensz (Żydowski program etnograficzny, człowiek; jidisz), Petrograd 1914, s. 203—226. Jest t o klasyczny przykład dawnego n a k a z u m i j a n i a biegiem świątyni k a t o l i c k i e j , który obowiązywał Żydów w j e d n y m miasteczku i rozprzestrzenił się j a k o dość powszechny obyczaj. ^Księga Jeremiasza 9:17, 18, I I Księga Samuelowa 1:17 R. L i l i e n t a l o w a , Wierzenia op. c i t . , s. 111, p . 226 N p . : O j , O j , O j dlaczego nas opuściłeś! (...) J a k jasno świecącą gwiazdę przysłoniła nagle czarna c h m u r a ! (...) K t o teraz w y c h o w a dzieciątka, k t o opłaci i c h naukę (heder)! (...). Ch. Chajes, op. c i t . , s. 3 1 1 , 312 P. Palgi, Death, Mourning and Bereavement in Israel, Jerusalem Academic Press, s. 46 L u s t r a p o w i n n y być zasłonięte a zegary zatrzymane przez całe siedem d n i żałoby. A c z k o l w i e k często p r a k t y k o w a n e , nie są t o zwyczaje t r a d y c y j n i e żydowskie. Powszechne w k u l ­ t u r a c h otaczających Żydów, zostały przez n i c h zapożyczone, nie wspominają b o w i e m o n i c h żadne źródła hebrajskie, do czasów średniowiecza włącznie. 8 9 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 F o t . : J o a n n a S k i p i e t r o w , i l . 1—3; Czesław Olszewski, i l . 4 107 �108 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5456a103ffa0843df9389d50a3a72e7a.jpg 9c8bf1a36af4c995d7afc1217d09b59d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Obserwacje w czasie badań terenowych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; etnograficzne badania terenowe ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia pasące się owce; na głównym planie widać Jadwigę Gerlach oraz kilka innych osób Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.4.2_01 etnograficzne badania terenowe etnografka Gerlach, Jadwiga hodowla zwierząt Murzasichle okolice Nowego Targu owce pasterstwo Podhale wypas https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ed74c55abb7128fc9d2884fddf697bf.pdf e7f3fb5409d662663703b79371f2eff3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5720 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5318 Title A name given to the resource Obserwowane "ruchy" słońca w dni świąteczne/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.45 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Obserwowane „ r u c h y " słońca w dni świąteczne Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy opowiadali, że słońce tańczy, skacze? Kiedy? Objaśnienia znaków: 1—słońce tańczy; 2—skacze; 3—„gra"; 4—biega; 5—kłania się; 6 — kąpie się; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be60b9748161cd332df96e640cf428a3.pdf f0910cfa4476715f7684f0a0d6316f47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna obyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1716 Title A name given to the resource Obyczaj - system komunikacji społeczno-kulturowej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.91-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grad, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 1933 JA~ GRAD OBYCZAJ - SYSTEM KOMUNIKACJI SYMBOLICZNO-KULTUROWEJ Szkic mmeJszy, prezentujący komunikacyjne ujęci,e obyczaju i proponujący równocześnie pewien spoisób iI'ozumienia zWy1czaju,sta:1owić może przyczynek do t'r,waj~cej jeszcze na ,terenie etnOig rafii dySlkius'ji, dotyczącejw:łaśnie tych i innych podstawowych dla tej dysicy;p1inypojęć (rytuał, obrzęd, cere111onia,święto, świętowanie itp.). Zarysowaina niżej koncepcja obyczaju kOlnst'f'uOlwanajest na gruncie założeń rozwijanej w poznańskim ośrodku ikulturoznawczym temii !kultury. Założeń tych nie będziemy tu charakteryzować, ogranieza:jąc się do zdehniowania ich w kontelcicie klucZO!wyeh,dla naszych croZiważańpojęć, .a . mianowicie: doświadczenia SiPołecznego, światopoglądu, !waloryzacji ś\v'iatOlpoglądowejoraz !komunikowania kulturowego. PiI'zezdoświadczenie Sipołeezme'I'oZJumiemy,tedy ,za J. Kmitą "tę dziedzinę świadomości społecznej, która składa się z przekcmań ogólnych oraz ich konsekwencji o postaci jednostkowych oikI1esówwarunkoiwych, repr!ezentującyoh wiedzę bezpośrerdnio-jpI1aktycznąo walm'ze prewidystycznym - :użytkowaną bezpośrednio przez indywidualnych uczestników praktyki społeczJnej" 1. Światopogląd natomiast stanowi "zespół przekomań, który - p!I'ez1entująctaką czy inną wizję «całej» rzeezywi:stości -w kaŻJdymrazie: (l) wyznaicz,a;pewien zbiór pozytywnych wa'r:tości nadrzędnych, tj. stanów rzeczy odglrywającyoh rolę celów «ostateczny,ch) luidzkiej dzi,ałalności (nie zaś środków służących do osiągnięcia celów tego ro1dz,a,ju);(2) określa różnego typu powią,zania zachodzące między wartościami nadrzędnymi a waJrtościami IPralktyczmie uchwytnymi, tj. war!tościaJmi «życiowymi»,flealizowanymi przez poszczególne jednostki uczestniczące w różnych sferach ,praktyki społecznej. Powiązania, () których mOlwa,powyżej, mogą być różnego, jak się rzekło typu; mogą ODe polegać na tym, że ;malrizacjaodnośnych wartości bezpośrednio1Praktycznych prowadzi bezwarunkowo do realizacji odpowiednich wartości nad1 J. Kmita, Szkice z teorii pozn(mia naukowego, Warszaw.! 1976, s, 17. �92 JAN GRAD rzędnyah, mogą ;jej nie sprzyjać, mogą ją uniemożliwi'ać, mogą ,być w tym wzg,lędzie oboję.tne, iłuJ. (... ) Jest wiidoczne,że doświ.adczenie spole,czne "zazębia się» nieja:lm z,e świa'to,poglądem ~połec.7.nym za ,pośrednictwem waP1:ooci!be71pośrednio-jpraiktycznyoh;doświadczenie Sipołecz;neoikrdla sposób reali:z'a'Cjitych os;tatni'oh, zaś ;świ!atopogłąd dostarczaak:sjologicznego uzasadnienia dla oiwej realizaoji {«mówi», że nalezy ,je .realizow,ać lub co bar1dz'iejtypowe - po 00 [należy je realizować, w imię jCłJkichwa:rtośoi nadrzędnyoh (... )" 2; 'walor y z li jej e w i ę c ś w i a t o 'Po g l ą do w o. Rzeczone powiązania oikTeś1ają sposób i J'odzaj waloryzacjiświatopoglądowej (pozytywnej ,bądź :negatywnej - g,eneral1Jnierz,ecz 'ujmując). Wymienione w odnośnej definioji świ'ato,poglądu, wlartościnadrzędne czyli "ostalteczne" (jarko, że s:tanoWlią cele same w sobie) opatlryw<l/nesą mianem "wartości świaltojpOiglądowych". Spe<cyfiJkując,e je iprzekonania normatywne jalk ;równ'iJeź1pI1Z€lkonania .charakteryzująoe związki między nimi z,a,chodząoea wartOiŚciamipra!ktycznie uchwytnymi ,("żydow)'lmi")irnpli'kJOWCłJne są przez odipow~ednie :zeSipoły przeikonań nazywanych .tu "prl'Jelkazamiświatopoglądowymi" Lub mitami (w specyficzmie uogólnionym sensie tego słowa). Przeikazy te, generowane przez społeczne praktyki świ.aJtopoglądotw6rcze (magiczną, rebgiJjną i świecko-iŚwiatopog,lądową) są podstaWlOwyJmielementami systemów światopoglądowyiOh (odpowiednio: mag ilCZ'Ilycl1 , r.eligiljnY'cih,świ€Cko-świa.topoglądowyoh, filolzoficm.o-metafizycznycl1). Mają 0'Il€ najlCZęśC'ieJj [ałm1amą foomę OIPowieści,jaką posiadają mity w tradycyjnym rozumieniu (np. przypowieści biblijne, mity społeczeństw plemiennych, itp.); rzadziej uzyskują postać dyskursywną, która jest notabene charakterystyczna dla świeckich przekazów światopoglądowj'loh 3. OkazywaJn1e respektowania i(aJ~ceptalOji) ,prz,elkaJzówświatopoIg,lądOlWY'ch, w szczególności ich el~ntów normatywnych Itj. wan1iośoi, odby<W!asię właśnie na terenie praktyki ikomuni1kaoji obyczajowej. Wchodząroe tu w grę pojęcie komUlnikowania kulturowego może być zdefimiowane(a tym samym komuniJkowanie to może Ibyć ipodzielone) jako (a) o z n a iko w e, inaczej s y :ID P t o fi o w e, wypolSaŻOiIle w społecrznie olkTeślo.neseIlisy [>I<>legającena m ił n i f e s t o waln i lU ,pewnych stanów ll'z'eczy,'(b) 'zn a:k o we, ,pO!siadająC€sensy Ipoleg<lljąlCe na P o d a w an iu do wiadO!mOlŚci danych stanów ITzeczy.Oba te [typy !komunikowania występują w pr:aJktY1ceobY'c:oajowej. loh szczegółowej ,oharakterystyce poświęcone są poni!ŻlsZie rozważaJnia. nauki światopoglqd lwu,kowy w: Nauka i .~wiatopod red. J. L:ijpca, Kr.a!kó.w 11979, 5•.. 299 i następne. 3 :Dyslku:rsy:wny chalI'a!k'1er św!ieclk!i'Clhpr.zekazów ŚWfi<l!toppg;IąJdowy,c,h,jat!< i wartościujące ro'zAlJm'ieil1Ji,e mi[w ("mit jako z;myślenie"j im;pJJikuje pOlgJą'd o niepotSLug1iwamu się m'itami przez świeckie 5y.stffiTJy światopoglądowe, 2 pogląd, J, KJmit<!, Światopoglqd �Obyczaj-system komunikacji symboliczno-kulturowej JOZ,NAKOWE KOMUNIKOWANIE OBYOZAJOWE NIESKONWENCJON ALIZOW ANY - 9] OBYCZAJ 1 Obyczaj jako rdzi,edzinękultury symbo1i czlnej, Jej .komunikacy'jnej sfery, czyli f~mę świradomośd społecznej, funkojonalnie związanej z praktyką komunikalcji obYlCzajowej,'konstytuuje zespół przekónań (Są'dÓV1):(a) nm:maiywny,oh, u9ta,lający'ch dekty komunikowania (obyczajowego) jako wal'to,ści oraz {b) dyre!ktywalnych, wyznaczający'ch działania wrodące do realizaoji rÓŻIlyehefektów komun~kaoyj:nyoh. Przekonania te mogą być weI'balizowaJne w postlaci nair'll i dyrelktyw (reguł) oby,czajowych. Reguły obyczajowe zawierają --- obok Iwiedzy instruruj~oej, IWjakich okohcznośoiaohi w jalki sposób należy wy(konywać czynności obyczajowe - również semantyczne prZieikonaniadyr,ektywalne pIizy,porządkowujące odnośnym działalllliom kh sensy Ikomuniika,cyjno-oibyczajowe, a więc ich odmiesienia (przedmiotowe. '~eSipółsemantyicznych obyczajowy:oh ,pr7jekonal'l.dyreMywalnych tworzy semantykę orbyczaju. Każde z,e Iskł~daljący'Ohsię ,na semantylkę obyczaju semantyc!.llych przelwnań dy'rektywalnych, do momefntu :pełnej i:ch konwerncjonalizacj!. (o iktóI1ejbędzie j'e'szcze mowa) zakłada "myślowo" okr,eślone illity światopoglądowe, bądź pewne przekonania z zalkre~mpotocznego do,świadczenia społeoZJnego.Mity oraz Isądy pm:ktyczno~potocZine stanowią z a ł o ż e n i a semantylki obyczaju. Są one zlaltem genetycznie pterrwo.tne· ,w2'1glętdem semamt)'lki obyczaju. Tak więc, istnieją dwa źródła (g'e:netycZJne)reguł obyczajowych: (1) doświadczenie [potoczne, (2) światopogląd. Zilustrujmy obecnie ów szcz~gólny sposób powiąz,ania semantyiki oby,czaju z okr'eślonymi pr:llekonaniami potoczno-doświadczalnymi i przekazami świa1Jqpogrl~dowyrmi. ,Weźmy oto pod 'uwagę czynność noszenia futra. Naj,pi'erw wiadomo jest,że fifiJtJro ,ohroni prz'erd zimnem, następnie wiadomo jest, że na futro "mo:lJe Slabie 'po'ZJwolić"c:z;łowiek :raczej zamożny. Ukonstytuowana w związku z tym przelm.nanii'emdyrektYWla obycza'jo'wa ustala, jako :sens tej ,czynności podejmowanej na !terenie pr,aktyiki komuniika'oji ob)'lczajowej, demonstrowanie: (1) fak1m osią:ginięda tej walI'!tm~cl jaką jest:llamożność i tym ,samym (.2) przynalelżności do zbiorowości ludzi zamożnych. Generalni,e rzecz biorąc, uhiór jest "wylrazem lkiulimry pieniężnej" - j.ak to ujmuje T. Veblen autor Teorii klasy próżniaczej. Stanow,i on naj pow'szechiniejlsze , sitosowane w "życiuooidzielnnym"l)gólne (jakikolwiek często obecnie zaWlodne)kryt,eriurm segll'egowania Ludzi na dOibr,zesytuowanyoh i niezaJllfożnyah. U podstaw obyczaljowego manifestowaniapozYlcji majątkowej leży najczęściej uogólni.ony, potoczny sąd () tym, że rprz'ejawianie odnośnych zachowań, czy (i) posiadanie określoi �94 :JAN GRAD ny:ch przedmiotÓiw, wymaga uprzedniego osiągnięcia pewnego stOIpniazamoŻinoŚci. Źródłem z,ałożeń semantyki działań obycza,jowych okazujących wysoki st1atus "materialny" może być ta1kże świ,a:tolpogląd,li to zarówno "przyziemny" świaitqpoglląd konsuITljpcyjny, j,ak i system światopoglądowy innego typu. Talk np. na Trioibrian:daoh - jak pisze K. Bhiket-Smith mająltek uchodzi za zewnęt!rzmy przejaw wewnętlrznej mocy magicznej jego posi,aidalezai za nic więcej" 4. Demonsltrowanie ZJamożnościjest tu więc komunrikow,an:iemt,ego, iż dySponuje się znaczną siłą magiczną, lub> też o:kazywaniem sz'czególnej opieki, życzliwości i przychY1lności"dobrych duchów" (często duchów zmalrłyoh przodków). Rozważmy jeszcze ,uczestiniiCtowo w nalboż'eństw,ach. JaJko zlachowanie obycwljowe, wyznaezolne ono jest przez przekonanie d)'lI"ektywalrnezakładająoe przekonanie religijne o konieczno,ści ucz·estniczenia w nahożeństwaClh dla uzyskania otkreślon)~ch wartoś!Ci religijnych, w s?czególnoścI osiągnięcia zbalwierniaduszy. W ,związku z tym udzi,ał w rnabożeństwach manifestuje: (1) dbałość ezy troskę ozba'wieilie duszy i wtÓinnie(2) przynależność do grupy wierząlcych. Najpierw więc - powtór:nmy - wiadomo jest, ż'e dLa ludzi ako~ptującyoh Określony świ,atqpogląd religijny partycypaeja w nabożeństwach służy zba'wieniu duszy, następnie dopiero sygnalizuje tożsamośćświabopoglądową biorących udział w nabożeństwie jednostek. Sensy komunikacyjno-obyczajowe łączymy z wszelkimi .~ jak się zdaje - działaniami światopoglądowymi i czynnościami praktycznymi, które realizują zwaloryzowane światopoglądowo wartości techniczno-użytkowe. 2 Ten dostrzegalny dla każdego fakt, 1Zszereg czyrnnosc1obyczajowych jest równocześnie: (a) działaniami podejmowanymi na gl'U'ncie pra!ktyi<: św,iatopogl~dowych, Cb)czynnościami ipraktycznymi o ,pierwortmychsensach określonych przez reguły technologiczno-użytkowe (w takim przypadku w inny,ch semioltyczmych koncepcjach mówi się o "funllwji rzeczo,we.i"· i równolegle o "funkcji symbolicznej" działań praktycznych - por. tzw. funkcjo-znaki w ujęciu R. Balrthesa) wskazuje na o z Ina k o w y charaJkiter odnośnych zachowań o'by'czajOlwych. Z uwagi na waloryzacjęświatopog,lądową wartośei ,praktycznych, pOlw:iedziećmożemy generalnie, iż rzeczone działania mają dwojakiego rodzaju sens: (a) świaitoipoglądowy, Cb) !komunikacyjny, dzięki któremu należą do ipralkt~ki obyczajowej, ,polegający na zamanif'estowaniu faktu, iż - najogólniej mówiąc - daJnąwartość reah2mje się. Piel1wszy sldadnik owego podwójnego sensu czynnośd obyczajowych, tj. światopoglądowy -' 4 K. mnket-Smith, Ścieżki kultury, WaI'szawa 1974, s. 324 - 325. �Obyczaj-system \ komunikacji symboliczno-kulturowej 95 char<akteryzuje się - (a) genezą światQPQglądo:wą, np. pr,zebierante w "łachmany" dla niJ~po'znaikiiPrzee.:z}.e maoe", lub też wyl}ewanie wody z pierwszej kąpieh dzie,oka dOlpiero IPOupłY1wietrzech dni po zachodzie słoń,ea - są C'zynnoŚiciamiolbyczajowymi, podejmowanymi równolegle na terenie ,pra'ktylki magic:anerj dla zalpewnien~a dziecku (niemowlęciu) szczęścia; j8Jlw 'czynności ob)TiC!zajowesłużą do demonstrowania faktu, iż te wartości wł:aI:~Il!ie (zapewnienie dziei<iliuzdrowira i sz,częś0ia) się .respektuje (akceptuje); bądź (b) .genezą tPI'aiktycZlną,IlIp. określony spOISóbU!bierania się, ,który pierwotnie miał na .celu ochronę przed warunkami atmosferycznymi, a z C:lJa:semzaczął służyć także do ikOmJUlni:kowan,ia zwaJorr-yzowanej świalj;olPogląd'owoprzynależnm~ci do od:powiedniej grrupy ~połecznej ;'. W przypadku więc pos'iadania przez interesujące na:s tu działania dwojakiego rod:lJa:jusensu, a,by ro:apoZ!ooćich sens komunikacyjny, aby podjąć je lub zrozUrmi'eć,trzeba zatem uzmysłowić sobie w porszczególnych inJdywiduarlnych sytuacjaoh, [podejmo:walnia ich czy inteI1pretowania ::>dpowiedni blok znaez,eń (odpowiednią wiedzę). To samo - fenomenalistyczne T:lJeCZ biOlrąc - działanie jest obyczajowe, gdy '.viąż,emy je ze -"polecznym sensem komun~kacyjno-o!bycz,ajo:wym, natomiast świa~o!poglądowe (ś:wia'topoglądo'wotwÓircz'e)bądź techniczno-użytkowe, gdy łączymy je z o/k.I1eślony;miill!TIymsenSem reprezentująeym jeden z wchodzących tu w rachubę typów. Rzecz ja:sna,ż'e wiążemy n'te w .sposób arbitralny, lecz uzasadniony: (1) generalnie -faktem rzeczyw~S'tego f!ui!llkcjono:w.aniaspołecznego odnośny,ch sensÓiw, (2) konkretnie - danym komterkstem sytua::yjnym. W każdym więc razi!e należy pamiętać, iż ZWTO,t:"czynność obyczajowa o .podwójnym (dwO'jalkim)sensie" jest sty1iSitycznie dogodnym, ale niezUrpełnie pI1ecyzyjrnym skI1ótem; śdśllej ITzeczbiorą'c :należałoby tu mówić o działaniach OIbyczajowY1ch,które rÓlwnolegle sączynIl!ośdami praktyczno- ut Ylitamymi albo światopogląidowymi. Konkludując pO'wiemy, iż ozna:kowy tyiP komunikowania obyczajo\ovego jest m a n i fe s t wan i e m: (1) beZlpośrednio: '(a) falktu dążności do u- ° 5 Stwj'er'Clizarny wtielolkrOltnie fialkt, ,że 'iS.I,era obY'Clzajów rOZJc'ią:gać się moż,e na w,;zysltkie dii,ecliz<iny ludzki,ego postępOlWania, Did talkiiClh czy;nn(JIś!C'i,jak mies'tNa!clie. uoieranie slię, jeclizeIlJi'e, do ta!kliClh ,jak poszanolwanJi,e życia 1u:dzjk,ieg.o" - .s1L:tje się wlięc zroZJumiały, jeśli weźmiemy wła,ś'l1Jie pod uwa;gę 1;0" że kOlmuin:~No'Warniem obycZiaJowym !obj~te :są wantO!ści św~artolporglląJdo!we i praikitY'Czme światOlPogilądOlwo 2JWClJory;zQlwa:ne. P,rezentOlwaoo IkJol1!C'eprc!ja 'oby;ctlaju dosital'eza tYlm slamy;m pewnego ",1zasaoJ]i:enia '~tors'OIwan:emu po'WISlz'ecJhnie w "opiilsadh" i .,idziejadh 'oby!c'za>jÓiw" i'Ciiog)raf,i(:7Jnemu, feil'omena,lli.'ltyc,zneunu slPc!sabCJIWipI1zeldslta,wia!liiaabY'ClzajOlwa~ci da'1Jej g,rupy, polegającemu na aharralkterYZJo'W,al!liiu POISz,clz'egó:lnY1crh d7Ji'edz:in IkultUlry, od ',kultury mdterriaiI;nej (ite!crhni~cZJnio-tUlż~kOjw~j), PiG wieT'ZJenJia i prak:tY:ki z nltrnJi ,związane, a więc - c:harra'kJteryzOlwanau całośc'i kJu]tuiryda:nej społecz;naśoi ,ozy srpołE~c'zeń6tw. F. ZJ]arn'ieclki, Socjologia wychowania, T. I. Wychowu.jące spoleczeństwo, Warslzawo. 1973, s. 253. �96 JAN GRAD Tzeczywistniainia wartości świJato'poglądowyoh bądź IpraMyczDY'ch świato,pogląd'Qwozw.alo:ryzowany,ch, przy !Czymw iIli>filitórychprzypadkach Tównocześnie dąŻ'll'Oścido IPffi'fekcyjlIlej real'i:zacji pewnych wartości (np. religijnych ,czy mOT,a!1nych),bą!dź (h) faktu re~pe'ktow.ania, w s7;czególności alkc'eptolwania r:l)eczon)'lchwaTtoiści; (2) pOiśrednio: przynaleŻJności d() danej grUlpy społeczneij, jeś:li (a) w,a'rtoŚici,ktfuy,chI1eal:izaoję czy re~pektow,runiJedemon:sttmuje się, są specyficznymi wa'rtoŚ!Ciami odnoŚinej gnupy {w pTzy,padikach dkazywallllia osi~g;niętej, a indywidualnie nobilitującej . perf!ekcji w ich Ulr7;eCZ)Ilwistniruniu mooe być takźe komUlIli!kowanien'. członikoWSlt'wapewnej poogT'Ll\Pyw Tamach dam~j gI1UiPY:~połeczn0j, ,np. pO'boŻlIlychwśród wieTZącyClh),(ob)jeśli w danej giTupie~ł,ecznej obowiązuje o'C1:mi'enny(niż w iJnnyah gl'u,pa;oh)".posób dek1ar,owani'a, re~pektowani-a tylch samych war'tośQi- świ:atop()lgJlądQWych{IW. ogólnospołecznych). "Dopełniainie czynności ry,tualny'ch (obycza1jowych w nas;zym ro~umienill) pOlVÓ'Wnać się da z oIkazyw:?nil€mlegitymacji (... )"6 zauwa~a M. Czerwiński. Rzec2lone więc dz,iałania OIbyczrujO'we funlkcjoIliUją jatko o:zmaki kulturowe. Reg'uły o:bycz,a;jowe,w kont€Ucioie 'których wylkonuje się tego ,t)'lpLi czynności, sta'nowią n i € S k o n w ,eIC j o n ,a l i z o wan ą semantykę. KOIillUlniikiacja oby:cz'ajO'waw ta/kiej mierz'e, w jakiej jest niesikonwencjOillalizowlana, stanowi więc środek de:klarowania lojalności wZ€lędem wart'O'Ściświato,I1Og,lą.do>wych (i :tym samym woibe<:iilllPli:kU!jącychje .przekazów). Jak ujmu1j€ to ,boiWi'emE. Ci'UlP'llk,".au>robata d1a okrcilolneg·) obycza'}u współżycia jest zal'aZ€ill ,~poooibem wyra,ź.ania ;przez jednostJke. ~reŚ1lOiIle!gostylu życia oibyc:zajiowego,IWyu-aOO także ak,c€lptację różnego typu wartości: filozoficznych, etnicznych, politycznych, religijnych i innych" 7. Albo więc za poŚlI1ed:niatwemnies~anwl)ncjonali7;Owanej komun~ka,cji obyc~~j!owej demon\St:rl~j'esię fakt realizacji wartości światopoglądowych, albo też ok~uje się fa'M ur~eczJ'lW,isltnianiacelów utyJ'itarnych (zwalory,ZQwany,ch światopoglądowo) - aż do moment,u pełnej .jej konwenc jonailizaoji 3 Konw€ncjon:alizacja polega bowiem na "wyg,asaJniu" lpamięci o odnośnyoh przeika'Zia,chświatopo:g:ląidowych i odpowiednich :przcikonania1ch praktyczno-jpo:tocznych tworząrcYich załoźe:nia slemantyrki obyczaju. Jes't ona !Ułatwiona w sy:truacj:i, ikiedy dmałania światqpoglądowo-obyczajowt' (by uźyć tego do:godnegoskirótu) motywowane są pl"zez ,pojedYll1icze ;pr'zekonania (mity) świJatqpoglądOlwe,czyli posiadają usta'hiJliwwaną setn.anty.k~ 6 ,M. Oz;e'l1wińslkli,Przemiany obyczaju., WaJI1SIZa;wa 19'72, s. \150. E. O~upalk, Ku.ltu.m obyczajowa we współczesnej Potsce, w: E. Oi!u(pak, M. Oz.eriw'dińislkii, J, K. MalkiUlbsJkti, K. ZY~ulI:skii, Nowe obyczaje i obrzędy. Szkice, War,S/zawa 19717, s. 61. 1 �Obyczaj-system komunikacji 97 symboUczno-kulturowej wyznaczającą jeden tyiP sensu danego działania. Stabilizacja semantykI polega bowiem na "j'ednaikowości i stałości założen powsz.ećhllie respektowanych w kontekśóe danejgru.py społec:z;nejlub społeczności" 8. Tak jest w przypadku podejmowanej na gruncie praktyk.i magIczne] apotropeicznej (znanej na całym obszaT:lJekultury słowiańskiej) czynności umieszczania pod kołyską S'łeikieryz QlStrzemzwróoonym ku górze w ·ce1u uchronienia dziecka przed "złem" (złymi demonami). "'Czynność ta, lmplikowana przez .przekonanie magiczne, iż pel'sonihkow.ane demony obawiają się (podobnie jak człowiek) zetknięcia z wszelkimi QlStryminarzędziami, Jako czynność obyczajowa okazuje troskę (dbałość) o zdrowie, czy generalnie o los dzieoka. Działania obyczajowe mogą posiadać ustabilizow<ł.nąsemantykę Już od momentu ich pojawienia się. Na}czę:ściej jeduaik uzyskują ją pOl.prz€z stopniowe "rugowanie" ze świadomości społecznej o'kreślony'ch przekanań światopoglądowych, bądź pr,a!ktyczno-p0tocznych. Tym sposobem usta,bilizowaną semantJlkę os,iągnął'a znana ludowa, obY0:lJajowaczynność obsypywainia ziarnem osób, domów i zahudowań gospodarczych. W pewnym okresie historycznym - wedle danych etnogll'aficznyoh - miało ją regulować równoJegle szereg przeik.onań ma:giczny'oh w kulturze ludów słowiańskich. "Wieloznaczną praktyką magiczną - pisze w tej kwestii K. :vIoszyński - jest (... ) o b s yp y wan i e z i a r n e m. Jak sądzą nie.k,tórzy badacze, -rzuoanie go na dach chaty, rozsiew.anie po obejściu, etc. \\' zwią:z1kuz pewnymi obrzędami ma być ofiarą dla dem{)ll1ówczy w ogóle złyoh mocy, dzięki której lud praginie zakUipićsobie ich względy. Ponieważ (... ) koncepcja ptaka - duszy jest niesłychanie po~po1ita, prasta,r,a i przy tym odgr)'Wa wielką !rolę w wie.rzenia-eh.oraz obrzęda'ch; a zaś z drugiej strony - ziarno jest zwy:kłym pokarmom ptadwa, przeto można by też myśleć, że rzucając z'iarno w trakcie obrzędów, miał wieśniak głównie na myś.li dusze zmarłych; ale oczywiśc.i'e l niektóre demony występują w postaci ptaków, a poza tym ziarno może być przecież przeznaczone nie tylko dla ptakokształtnych istot mitycznych. (... ) ta sama czynność mo.że mieć w pewnych przypadkaich zgoła odmienne i z gruntu magiczne znaczenie. MQże mianawi'Cie zmierzać do tego, aby żywotność albo plenność, tkwiąca w ziarnie - :udzieliły się o,bsYlPywanym osobom czy obejściu, a jednocześnie - gdy chodzi o ohrządek pogcr-ze:bowy- by zneutralizowały złowl'ogi wpływ śmi'erci" 9. Oduo'ŚIla czynność magiczno-obyczajowa dopusz-cza więc przy 8 K. Koby1iń.s,ka, KonwencjonaUza,cja i stabilizacja iJoliczno-kulturowej,,,Nw1" l'fH~O,·nIr 1 (wlkładka s. 3). 9 K. MOISlZyń:s'kJi, Kultura szawa \1007, s. 273'. 7 Lud, t. LXVII ludowa Słowian, T. semant'yki II, Kultura kom'unikacH duchowa, sym- C/Z. 1, Warr- �98 JAN GRAD uŚiwiadami,a:nil\,sobie wsz€~kich wchodzących tu w rachubę załoiell (mitów) - szere.g różny'oh :możhwoś\Ciintel1pretacyjnych. Posiada ona zatem nieustabilizowaną semantylkę, a reguły, w oparciu o k,tóre jest podejmowana, mają nieauiOlllJomi'C'Zllycharaikter."Semarntyika kormun~kacji kulturowej - stwierdza E. Kobylińska - jest nieustabilizowana, gdy bądź (a) poszczególne dycr-eikty:wy są nieCllutono'llliczne(wieloznaczność różne kocr-pusy założeń fun!kcjonują na "ró'wnych prawach"), (b) dy;rektyw wlaściJwie nie ma, istnieją tylJko rLndyw.iiduail:ne :łch IPToJPOzycje" 10. Okl'eślorne zróżnicowane przekonania światopoglądowe bądź potoczno-dośw1adczaUne, bę:dą,oe załoierniami tego czy innego działania oby ~zajowego w danym ,czalsie,mogą nie t)7l~kJo funlkcjonować ,na "równych praw.ach", ale w wi,du pTZy,padlk.acllrównież w układzie hierarchicz.nym, wówczas mówi się o "głębszych" ŚiwiatopogIądow)7lchsensach, czy "głębszej symbohoe" danyah dzi,ałań o.byczajowy,oh. W sytuacji, kiedy wi,e1e przekonań pełni równollegle, w sposób równqprawny, rolę przesłanek dla obyczajowych dyrektyw semantycznych, pr.a:widłoiWa.inteupretacja sensów regulOlwanych pcr-zezte l'eguły dział,ań jest znacznie utrudniona. Z.aahodzi wówczas koniecz:ność uW7Jględnienia kontekstu (okoliczności) w jakich przehi.ega dane działanie. Najczęści'ej tego rodzaju czynności śWiatopog,lądowo-o,byczajowe interpretowane są w kontekście O'k:r€ślonych rytuałów (zespołów dz1ał.ań światoipOlgląJdowy'Cih) bądź obrzędów (zeSipołów czynności wyłącznie obyczajowych). Wyz.naezający dany rytuał czy obrzęd, mit (zespół miotów) charakteryz'u:jący gl01balny sens rytuału (obrzędu), przypisuj€ jedno,cześnie od,pOiwiedniesensy wchodzących w jego skład działaniem, "biorą,c z ?Jasorbu"regulującyich je przekonań świ,atolpoglądowYiCh,(oIkreś1aJjącyohw aspekcie ob~ajO'wym ich semantytkę) właściwe, któreś z nich wysUIW:ana pierwszy plan; ułatwia to rozpoznanie sensów II"zec?Jonych działań. Stabilizaoja semanJtytki oby,C'zaju,polega - powtórzmy - na ustale'l1iu się j'oonego typu s'ensu .itrrljpl1kowanegopreez jedno z wahOldzących w rach'ubę ,przekonań i wyeliminowaniu po,został)7lOh. Nasza przykłooOiWaczynIniośćobsypywania ziarnem ;(oW\sem)z "wie1oznaczmej pralktyki magicznej" stała się jedynie czynnośdą wylkonywaną w kontekście tzw. magii imitacyjnej (naśladow,czej) mając~ na ceLu zajp€wnien.ie ,pomyślności życiowej i dabrolby'tu. "Jest to jeden z szeroko ,pr.aJktykowanyclJ.zabiegów gospooa["skri'chmająlcych nriejalkozakląć urodzaj i spowodować, aby równie obficie lSytpałosię ziamnoz kłosów" 11. WnieiktÓirych regionach Po,lski działanie to, :poidej:mowanejeszcze WSlpókześnie dolŚćpOIWszechnieprzez mi€10 11 K. K'obylliń'ska, Op. dt., S. l. J. DY1d!OIW)C'Z'OIWa., Zwyczaje i obrzędy polski, ,pod ·!"ed. Je. BU'rs,ziy, t. UJ, doroczne, PClZIlJań '19'67, s. 35. w: Kultttra ludowa Wielko- �Obyczaj-system komttnilwcji symboliczno-kulturowej 99 szkańc6w wsi na "św. Szczepana" (drugi dzień świ~t BOŻJegoNarodzenia) motywowane Jest przez - niej.CtonlO już sobie wpr.awdzie uświadamiane indywidualne - przekoname, z dziedziny taW. magii kontaktowej (przeJlośnej), że ,ohsy,py,wanie ziarnem owsa zagwarantuje "temu domowi" ;z;dro.wiei szczę.ście; wylnża to wygła'szana przy tym foomuła o chalraktexze zaklęcia: "Na sz,częście, na zdmwie na ten święty Szczepan". Siła magi.czna ziarna, pJwoduj~ca jego żywotność i plenność, Iprzeniesiona tu zostaje - w myśl Tze.cwnego wierzenia - na obsYPY'wanenim o'ooby. W aspekcie obyczajowym kIzie tu o zamarrriiestowanie troski o zJ -Jwie i szczęści'e ohsypywanych osób, bądź okazanie dbałości o pomyślność i do,brobyt (wysokie plony). Jak powiedzieliśmy, rzeczone przekonania magiczne mgliście obecnie są sobie uświadamiane przez poszczególne jednost1!d. Semantykę odnośnych działań obyczajowych oechuje więc aiktualnie ZIllaeznystOipienkonwencjana lizacji. ZNAKOWE KOMUNIKOWANIE OBYCZAJOWE SKONWENCJONALIZOWANY - OBYCZAJ Konwencjonalizacja - o czym już wspominaliśmy - po,l'egana stopni'owym eliminowaniu ze społecznej świadomości przekazów światopoglądowych i przekonań z zakresu poto,cznego doświadcztmia społecznego stanowiących z&łoż·enia komuniJkacji .kulturowej; obyczajowej w naszym przypadku. W komunilkowaniu slkonwencjonalizowanym dyreiktywy semantyczne funkcjonują samodzielnie względem swych dotychczasowych (ulegających zapomnieniu) zalożeń. Czynienie rekursu do tych uświadamirlllych sobie jeszcze ni·elcioedy:przez nieiktór€ joonostki - przekonari konstytuują.cych załoźenia semantyki reguł komun~kacj.i kulturowej, staje się zbędne w skalE ma,sowej (,wpowsz.echnym komun~kow.ani'u). W r,ez.ultaciekonwencjonallizacji semantyki działania obycz.ajowe funkcjonują jako z n a ki. Ioh sens komu:n~k:alcyjnyogranicza się wówczas do sygnaliżow.ania przynależności do danej gi'uPY społecznej czy społeczności. Weźmy przy1kl'adowo:Zillanąpodejmowaną w kontekście skonwencjonalizowanych reguł obYICza;jo'wy,ch czy konwencji 12 -- złożoną czynność oby~zajOiwąkładZienia kamienia węgielnego w miej,scu przezna'cwnym do budowy okTeślonego obi€lkitu i wmurowywanie aktu erek'cyjnego. Ozyn12 S!kionwQp.jcjcna1iJZJO!wanereguły sem:a,nJtyic.zme :komunikacyjnej sfery k;ua'bury, w ,tym, rze~iZ jaSll1a., i obY;CZ;l:jU,oIbe:,im.ude się 'c1Zę.sIto mianem ;k o n wen iC j oL Usy·· Sltemart'yrww;anyZibiór kO!1WeI1iCjoi()bylCz.aj'owyah regJu!'ującyah "życ'ie tOlwa!rzY'~kiie" zwie się zWylki!e Je o uw e n a n s e m. �100 JAN GRAD ność ta, niegdyś magLczna - mająca ,na celu Zć1ipewnienienowozakładanej osadzie (miastu) czy mieszkańoom nowowznoszcnych budynków pomyślność i ochronę przed ewentualnymi nieszozęściami, po.przez zakopanie w miejscu budowy odpowiednioh przedmiotów o charakterze talizmanu (zwanych telesmatem lub telestą) - demonstrowała na gruncie praktyki obyczajowej tI'OOkęo dobro, pomyślność osady, miasta itp; obecnie posiada ty.l!kJostatus tYliko obyczajowy. Stanowi rodzaj znaku, komunikujący ~)rzynależność do społeczności, w której ob~wiązuje wykonywanie tego ty;pu działań podikireślających doniosłość społeczną wznoszonego obiektu. Do świadomoś'Ci potocznej czy!nność ta stanoWI uroczysty akt roz.poczęcia jego .budowy. Usiłując ją jednak uzaiSadnić, "zracjona.liwwać", ,.usensownić", ,powiada się, iż wmurow:anie :aktu erekcyjnego ma na celu dostarczenie określonych informacj:i "przyszłym pokoleniom" (czas budJwy, przezna.czenie, inwestor, wykonawca obi,ektu. aktualne j;nforma,cj(~polityozne itp.). Bardziej może instruktywn.ym przykładem będzie czynność z z8!kresu "dobrYich oibyczajów" towarzyskich, podejmowana na mocy konwencji, zabraniają,cej w "to.warzystwie" trzymania prz,ez mężczyzn rąk w kieszeniach. Nietrzymani'e rąk w kieszeniach kornunrkuje, od pewnego czasu, jedynie przynależność do kręgu ludzi "dobrze wychowanych", "ogladzonych" (.posiadającYichogładę1Jowarzyską). Niegdyś, zgodnie z określonym przekonaniem praktyczno-potocznym sta:nOl\vią:cymzałożeni,e semantyki odnośnego działania obyczajowego, demonst:rować ono miało przyjazne zamialry; klonikr,etnieto, że nie ukrywa się "zdradzieckiego osina" w kieszeni. Gene~alnie orzec należy, iż skonwencjonaliz:owanychara'kt'er posiadają głównie czynności podejmowane w rama'ch "ży:cia towarzyskiego". W,arto w tym miejscu dodać, iż nasze pojęcie obyczaju skonwencjonaliwwanego koresponduje z pewnym pojęciem zwyczaju cgzystują'cym w refle'ksji nad obyczajem. Wedle tego rozumieni,a zwyczaju, "jako zwyczaj (Brauch) należałoby oikreś1ić wyma:rły, do czystf'j formy doprowadzony ob)'lcmj (Sitte), który dla spolecmo-ści ludowej w żadnym innym względzie nie może stać się częścią składową jego światOipoglądu. Pod pojęciem zwyczaju (Brauch) chciałbym rozumieć heztl'eściowy obyczaj (SiLLe), tj. o,byczaj, którego pierwotny i rzeozywisty :sens nic jest j'Uż więcej znany, który kontynuuje się tylko z konserwa'tyzmu, któremu jednak może zostać podsunięty wtórnie, nowy lecz w stosunku do pierwotnego fałszywy .-;ens"13. To pojęcie zwyczaju, dane ,przez ludozna1wcę O. Speis'era, wynika z przyjętego przezeń ujęcia oby.czaju, który z kolei definiuje następująco: .,jaJkoobY'cozaj(Sitte) POW1nnObyć określane tylko to, co jeszcze żywotnie 13 A, HultkJron;tz, .~"olklo.re, Volu;me Internatio.nal T, General Dictionary Ethnological oJ Regiollal European C07lcept~. Cqpcn:ł1a,gen Ethnology lr960, s. 2:~9. and �Oby('zaj-~y"tem wmunikacji symbolicz.no-kulturowej 101 wypływa z jednolitego swiatopoglądu SlpołecZinośd, co przez każdeg~' członka tej społeczności. JaJkopełne sensu, może być zrozumiane" 14. Tak pojęty obycz.aj zdaje s:ię być bliski pojędu obyczaju niesilwnwen'-'Jonalizowanego. Zauważmy tu jeszcze odnośnie skOinstatowan~go przez cytowanego tu badacza faktu; iż w pewnych okoli'czJnościach zwyczajowi może być nadany wtbrny, nowy sens - co. jak należy roz'umieć - prZiek:slZ'tałca dan~" zwyczaj w obycz.aj - że najprawdopodohniej idzie w tym przYlpOOku o deko.nwencjonalizację obyczaju (w naszym rozumien~u). Skonwencjonalizowane dziabnia obyczajowe będące zarówno rezultat.em uprzed'nicj konwencjonalizacj,i, ja,k również czynności obyczajowe "od poC'zą1tku"posiadające skonwencjonaliz'owaną semantykę, mogą ulegać dekonwl'Hcjonalizacji. Dokonywać się ona może s:pomtanilcznie,żyMołowo, bądź w ,efekcie odpowiedni,ej, zinstytucjonalizowanej działalności odpowiadającej na ujawniające się rzeczywiste i autentyczne zapotrz:ebowania społeczne na światopoglądowe czy praktyczne (prakseologiczne częs'to) "uzasadnienie" danych "niezrozumiałych", nieI'Zadiko uw;ażanych za "nieracjonalne" działań obyczajowych. Być mo'że, że ze świadomą działalnością tego rodzaju mamy do czyni'enia w ,przypadku opisywanej przez badacza mii1;ologii świata starożytnego M. Granta - czynności obyozajowej na1eżące] da zakresu praktyki obyczajowej starożytnej Grecji. Podaje on, że "pierwotni mieszkańcy Grecji zastanawi,ali się nad tym, dlaczego podCZidsob· TZądku oiiarrnego najlepszych części mięsa nie dawano bogom, lecz zjadali je czciciele. Aby wytłumaczyć te.n zwyczaj, Hezjod wyjaśniał, żt' Prometeusz niegdyś owinął najlepsze kawałki mięsa tłuszczem, a z pozostałych czynił inne zawiniątko; gdy powiedział Zeusowi aby wybieraJ. wybrał gorszą pac7Jk.ę"1:.. • Nadmieńmy tu jeszC'z,e.iż reguły obyczajowe o ustabilizowaneJ bąciz skonwencjonalizowanej semantyce posiadają status autonomicz'ny. Oznacza on .,jedność dyrektywy semantycznej (w o<l<reślonymodcinku czasu) dla danej jednostki znakowej" 16. W przypadku, kiedy reguły obyczajowe posiadają niea utonomiczny charakter, trafną intepp~dację podejmowanych w ich kontekście działan ułatwia - jak już sygnalizowaliśmy - występowanie danej czynnośc' obyczajowej w ramach pE'wnych zespołów działań światopoglądowo-obyczajowych zwanych rytuałami. obrzędami bądź ceremoniami czy uroczy.stościami. Przejdźmy zatem do charakterystyki rzeczony,ch układów działań komunikacyjno-obyczajowych. rozpoczynając od rytuału. '" T'lmŻe, s. 87 - 88. 's M. Grunt, Mity r:ymsi.;/C'. Warszawa Je K. Ko'bylii1sk<1. op. dl. ,. 1. 1978, s. 250. �l02 JAN GRAD RYTUALY 1 Pod pojęciem rytuału rozumie się: (l) "ze~iPółczynności stanowiących formę zewnętrzną społecznie doniosłego aktu, obrzędu religijnego, uroczystości itp., ceremoniał" 17, (2) "wyższy następny po fazie rytu etap rozwoju kultu; cechuje scalenie coraz bardziej złożonyoh czynności ~ultowych, w jeden rygmystyczny system, (3) większy wycinek kultu, zespół aktów kultowych, obrzędów; ceremonia (ł), (4) ustalony niezmienny ,sposób dokonywania czynnośd kultowych (5) księga zawierająca przepisy normujące odprawianie czynilllo:ścikultowych" 18. Funkcjonujące w etnologii definicje podkreślają najczęściej symboliczny charakter zachowań ry!tualnych. I tak wedle E. Sa;pira "rytuały są zazwyczaj symbolicznymi działaniami (... ). Niektórzy etnologowie sk10nni byli trak1Jowaćrytuał ja!~o niewieLe więcej niż tyłka odpoiwiednik dramatycznego lub pantomilffiie~nego prze::l!stawienia. (... ) Zewnętrznie rzeez biorąc, rytuał można opisać jako dran18,t relii@ijny; pod względem subiektywnym dostaIT1cza on uc~estniJkomprzeżyda ta!jemnicy i mocy, której fetysze i inne przedmioty rehgijne są tylko zewnętrznymi symbolami" 19. Na gruncie etnografii polskiej postuluje Się następujące pojęcie rytuału: Na ogół zwyczaj i obyczaj wspaJrbesą r y t li a ł e m, to znaczy takimi gestami, słowami i re!kwiJzytami,które nadają normalnej czymnośei czy zachowaniu sens symbolu czy znaku, komuniJkującego ważność i powagę sytuacji. Rozpoczęcie pierwszej miki, pieDwS'ze:gosiewu, zakończ,enie żniw, wręczenie nowonalI'odzonego dzieeka ojou, oczepiny, Irozpoczęcie akademii czy pochodu pierwszomajowego itp. są zrytualizo!wanymi zachowaniami podkreślającymi i wyjaśniającymi wartość prz0ka:zywa:nej 1Jreści. nakazującymi jej uszanowanie" 20, Dla socjologii tYlpowe jest ujęcie rytuału jako oeremonii czy ceremoniału. Tak zdaje się rozumieć rytuał jej przEdstawiciel, badacz kulitury obyczaj'owej, E. Ciulpak. Pisze on, .iż "z~spół czynności powtarzającyoh się w ramach życia zbiorowego, w który'ch występują co najmniej trzy podstawowe elementy i określone formuły słowne, zgodność czynności ze skodyfikowaJnymi lub przyjętymi konwen17 SŁownik wyrazów obcych PWN, pod red . .J. Tukars,kiegr), Warsl.aw'l 1971, ~. 6:)9 - 660. 18 Mały słownik religIOznawczy, pod 11ed. Z 8Cinllatowskiego, Wal'SZaW<.l UJ6·9, s. :384. Kultura, język, osobowość, 19 E. Sapir, 211 M. Ciołek, J. Olędzki, A. Za:dr()żyńska. Wyrzeczysko. War~zawa 1976, s. l!. WlwSizawa 1978, s. 220. () śWiętoW!Hllll tv ['ol.,ce, �Obyczaj-system komlLnikacji symbo!,iczno-ku!turcxwej 103 cjonalnie regułami oraz wyznaczone Tole zachowań dla poszczególnYlOh osób - nazwiemy «rytuałem»" 21. W proponowanej w niniejszej pmcy koncepcjI rytuału nalwiązJUjędo tradycji pojęciowej aintl'opolO1giikulturowej a takż,e religioznawstwa, wedle której pojmuje się rytuał jako "ustaloną formę zabi'egów magioznych i praiktyk religijnych". Wią:że więc tym samym rytuały ze światopoglądową sferą kultury, nie zaś z obyoz,aJjem. Ujmuję tu więc rytuały jauw ukłiaJdydziiałań "czysto" światopoglądowych, o wyraźnie dominujących sensach śWłatopoglądowych nad iah sensami kc..m~nikacyjno-obY'czajowymi łączonymi z partycYlpacją w rytuałach. Rytuuły zorientowane są ku określanym, nadrzędnymwa;rlościom światopoglądowym i wymagane cZYil1Jne (ao nie znaczy profesjonalne) uczestnictwo w nich nie jest nastaw:ióne na obyczajowe m~nifestowanie faktu realizacji wchodzących w grę warto,ści. W tego typu p.:lrtycypacji tak jak uregulowana jest ona przez społecznie respektowany światopogląd - chodzi niemalże wyłącznie o urzeczywistnianie (intol1Jcjonalne) <Jdnośnych war'tości po prostu. Sens komun~a,cyjno-obyezajowy jaki jest zwyikle łączony z tego ro,dzaju udziałem, jest - jak uważam - wtórnym sensem interpretacyjnym, z punl{,tu widzenia którego sam f,akt uC'zestnictwa (,np. uczestniczenie we mszy św.) zmierza do okazywania odpowiednich wartości światopoglądowych bądź (i) przynależności do okreśJonej grupy wyznaniowej (do gl1UPYwierzących generalnie). Wydaje się, ż,e tylko biemy sposób partycypacji w rytuałach może być motywowany wZiględami komunikacyjno-obyczajowym (dy!ktowanymiI1lp. chęcią n:iewyróżniania się w danym środowisku c'zy społeczności), może więc być konfo:rimisty'o~nie,nadawoworaz' odb10I1czo,Uikierun:kowanena demonstlrowanie tylko l'espektowania odnośny!oh wartości, obowiązującego w grupie światopoglądu. Typowymi rytuałami są - jak sądzę - wszelkie nabożeństwa religijne oraz posiadająoe złożony charakter zabiegi magiczne. Rozważmy obecnie tytułem przykładu mszę w religii katolickiej. Jest ona układem czynności religijnych (lituI1gLcznych),fOI1mułsłownych i pieśni, którego globalnym sensem jest symboliczna "ofiara ciała i krwi Chrystusa pod postacią chleba i wina". Skł,ada się ona z dwóch zasadniczych części (zespołów działań): (I) tzw. mszy katechumenów, będącej swoistą kontynuacją dawniejszych rytów religii żydowskiej (śpłew, czytanie Pisma i kazanie) oraz (II) tzw. mszy wiernyohro'Zwinięte] z pierwotnych chrześcijańskich posiłków wiernych organizowanych na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy zwanych agapami; jej centralnymi czynnościami są: (1) "akt przeistoczenia", w którym zgodnie z określonym przekonaniem religijnym 21 E. Ciupa,k, op. cit. .,. s . .54, �104 JAN GRAD wymówienie distincte el altente, bE:dącej typowym zaklęciem - formuły dokonuje się przemiana chleba i wina w krew i ciało Chrys'tusa, czyli t:tw. cud przeistoczenia; (2) ofiara eiała i krw~ Chrystusa; (3) komunia zwana Hcztą Pańską lUlb Sa\kiramentem Olt'aITiza(stanowiąca formę teolagii), .polegająca na spo'żywan~u prz'ez(U!prZiedniooczyszczonych z grzechów w Sa!kiTamenciePofkuty) wierny,ch ho~ii mającej wyobrażać ciało Chrystusa; wierni w ten mistyc~ny ~posób uczestniczą w naturze sacrum. Realizacja sensów poszczególnyoh następujących po :sobie czynności elementów mszy - jest ś'Ci;śleuzależniona od wykonania czynnoŚ0i .POśrednio i bezpośrednio je poprzeooających. Msza twolrzy więc hierarchiczny ukł~d czyumości, reprezentujący pewien typ hierarchicznej struktuTy humanistY'cznej. Generalnie rzecz biorąc, każdy rytuał stenowi rzeczoną strukturę, organiZiOwaną przez rela,cję podpoT1ząd:kowaniainstrumentalnego; każde działJanie rytualne (wchodzące w skład rytuału) jest be7ipośrednio lub pośrednio instrumE.\ntalnie podp0lI'Ządkowanedziałaniom po nim następujący,ch. Ścisłe przestrzeganie kolejności poszczególnych czynności rytualnych .jest jednym z wal1un;kówreabzacji ,globalnego .sensu rytuału i uzyskania zaikładanych efektów .praJktycznych .(0 czym będzie je.s·zczemowa). Innym z koniecznych warunków urzeczywistniania sensu rytuału j,est be7Jbłędne (nier,z,adko perfekcyjne) wykonanie rzeczony'oh czynności. Jeśli już dopuszcza się niezna'CZJneodchylenia w "prz,etpisowym" wykonaniu działań rytualnych, to w każdym razi'e nie dotyezy to zaklęć. W przypadku np. mszy ,kiatohckiej prz'e.pisy litu:rgi'cZJnenakazują wymówić regułę konseik:racyjną, na mocy której dokonuje się cud przeist~ezania distincte et attente: szeptem hez najmniejsz,ego opuszczenia, dodania zbędnych słów. czy przeinaczenia !pod groŹJbą unieważnienia całego rytualu. Urzeczywistnianie :sensu rytuału, tj. osiągnięcie wchodzących w grt; wartości światopoglądowych fi 'ewenń:'ualni€jeszcze celów praktycznych). uzal'eżniane jest iTównieżod (1) świadomej, w 'Pełni autentycznej i głębokiej przy tym akceptacji owych w3rrtości or~z implikujących je mitów. a takż,e (2) od głębokiego przekonania (pewnoś<Ci),że sens ryturtłu tz.amieTzony efekt praktyczny) zostanie zreahz1Owany.Tego typu akceptacja oraz głęboka pewność wchodzi w skład treści słowa: "wiar,a". Od "siły" tej rwiary zależy pozyskanie przychylności nadprzyrodzonych mocy i tym samym urzeczywistnienie bliższych i dalszych sensów działań rytualnych. Inp. przemiana chleba i wina \", c.iaIoi krew Chrystusa,a następnie uzależ· nione od tego spełnienie:się sensu mszy. Jak wspomniano wyżej, pnypomocy uprawiania czy uczestnictwa w rytuałach mogą być - zgodnie z powsz,eohnym wyobrażeniem - osiągane również określone skutki :pTaktyczne. Dotyczy to przede wszystkim rytuałów magicznych kultywowanych z iT.eguływ celu uzyska.nia efc:któw �Obyczaj-system komunikacji symboUczno-kuUurowej 10:' praktycznych. jakJkolwi,ek j rytuałyr,ehgijne kontynuują pod tym wz;ględem tradycję magie:mą :i odprawiane zO'Stają w "intencji kogos" lub "czegoś" (np. uzdrowienie. spowodowanie Oipadówdes:wzu podczas suszy. zapewnieni'e obfiotych pl::mów itp. - ale ta.kże nawróoenie niewi~rnego. uzyskanie zbawienia duszy zmarłego, przyśpieszenie ,bytowania w ni'ebie dusz czyśoowych itp.). Odprawianie nabaŻleństw religijnych w danej intencji jest rez:ulta'tem ipTZ€nies-ieni:a"myślenia magic~nego" na rytuały religijne zorientowane piel'wotnie wyłącznie na osiągnięcie warr-!lośoireligijnych. W przYlpadku religii katoliclki'0j jest to wyraz genetylCZnego jej nawią:uania do zastanej, maogiJCznejtradycji myśl'Owej. Zważmy bowiem. że odprawianie mszy w i:n'tencji UłJpoczą1Jkowa:ne zostało i ,wpowszechniło się w średniowieczu na terenie niedawno schrystianizowanej Europy. kiedy "żywe były" jes2Jcze tradycje magic~ne (przekonania ma,gi,ezne). Było to wówczas ni'eZJgodncz o£i.cjalną, ortodOlksyjną doktryną katolioką. ..Zwyczaj ten (tj. odprawialJ'l:ioa mszy "w intencji" - p~zyp. J.G.) jest dośe późnego pochodzenia, bo jeszoze św. Franciszek z Asyżu nie u:zmawałgo i potępiJał - pisze J. Keller, J'est on swoilsrtąkon'tynuacją zwyczaju pogańskiego polegająoego na tym, że kCliplam ..i wykonali rozmaite czyn.nooci rytualne na prośbę Iposzczególnych ludzi, kWirzy w ten sposób usiłOiw.aL uzyskać jabejś okrcśb,n'2 ko,rzyści" 22. Bez względu na ;praktycZ'ny czy poza praktycmy ("czysto" ś\y"iatopoglądowy) ~,cns rytualu czy poszczególnyeh czynnośeiolwych elementów rytuału - je.go spełnienie się uzależnione jest -- o czym już wZJmlan\kow,ano - od pa-awidłowego. dokładnego, ściśle według odnO'śnych dyr:cktyw przeprowadzonego wykonania wohodzących w grę czynności {sz,czf:'góln,! J'o.Jęodgrywa właśnie kolejność. czas, miej9ce i tok wykonani8). J,,=ś,hzamierzone efekty nie zachodzą (co oczy:wiśde może być stwierdzone tylko w przypadku, gdy p::>isiada'.iąone charakter pr8kty-cmy), PO,WS7.iechnLC uważa się. iż zostało to SpDwodowane pewnymi, niedostrzeżonymi w porę uchybieniami w ich wyko'ńa>niubądż {i) ,niedotrzymaniem innych obowiązujących dla rytuałów waI'Uuków. Po poczynionych tutaj odnośnie rytuału uwagach, dokładniej ~definiujemy rytuał j.ako ;rodzaj złożonyoh. usystematyzowanych i sformalizowanych działań i formuł słownych o charakterze performatywnyn.l (zaklęć), zorientowanych na realizację całych Uikładów wartości światOlt-::olg1ą dowych, zW)'lklez jedną instrumentalni'( nadrzędną wartością okrf"ślającą ich globalny sens świ,atopoglądowy. ,tj. całościowy sens rytuałiu. Ujmując 'rytuały jako układy czynności światOipog.Iądowyeh prz0ciwstawiamy je ohrzędom 'sta.nowią'cym .zeSipo,łydział.ań obyozajowych. Spróbujmy obeenoi.ebliżej je sehaa-akteryzować. ZA J. K,e~l,er. Zwyczaje, ('zaje, obrzędy i symbole obrzędy i symbole religijnE'. WClTszawa religijne w chrześcija7'Lst'lJ'ie, w: Zwy- 1:978.s, 428. "'. �106 JAN GRAD OBRZĘDY - ZESPOŁY OZY}liNOSC:I OBYCZAJOWYCH Obrzęd identyfjJkowany jest często z rytuałE'm; niekiedy ujmowany on jest Jalro ZelE!półrytuałów. W ten sposób rozumieją obrzęd autorzy cytowanej już pracy Wyrzeczysko. 'P,iszą oni, iż "o b T Z ę d składa się z S':ueregu rytuałów powiązanych wSipÓllnymsensem, tworzących całość kOImUlrtilkatuo skomplillmwanej ·1Jreścl.Zallieżnie od lvonliPozycji gestów, słów i rE:1~wizytów,powstają pr2.wie n~e~gTanicz')ne możliwości wYJawiania najważniejszych spraw dotycząc)'ioh człowieka. Następuje wielowar· stwowe i wie1Jpłaszczyznow,e pOT'Ozumirenie,wymiana istotnych sygnałów w;s!kazujących na eenione wartości" 2~. Zwytkle jednak pojmuje się obrzęd j,ako "ze~pół uświęconych tra.dycją, często Olk.r6Ślonych,przepisami, czynnośc~ ,i prakty!k o ~nalcz-en~usymbohcznym, tOWaTzyszą'cychjakiejś UfO-czysItości o oharakJter:ze rod:zi'n[lym, SipolocZiIlym,politycznym czy T0ligijnym" 24. Wedle Słownika folkloru polskiego (autoI1ka hasła "obrzędy" T. Bmozowska) "ohI1zęidy"to - ,,'c€rremcmtezwiązane z kult0m, zespoły okJrleślonych i zachowanych pr:oez tradycję czynności, gestów i słów stanO'w;ią'cychzewnęt>rzną stronę UrDlczySitoiŚci wierzelliowych oraz aktów społeCiZI10..,p11aWlnyc:h" 25. Podobnie definluj-e obrzęd bada-cz socjahstyczne.g(; obyczaju L. J. Peł!ka. Stwierdz,a on, ż·e obnzędy to ,;zespoły określonych czynności, ,słów i gestów wykonywanych wedle trybu ustalonego przez tradYiCję, obyczaj i :prewo stanowiące zaTaZJemzewnętrzną stro.nę wszelki€lgo rodzaju 'WaŻnych w)'idarz'eń, sytuacji i Tocznic występujących tak w iY'ciu puiblicz.nym, j.ak i prywatnym":!ii, Do tego ujęcia obrzędu przyC'hyl,asię E. Ciupak pisząc, iż "obrzędy są zespołemczynno.5ci, których oeahą wyróżmi,ającą jest to, :lie og:niskJują się wokół pewnych, ważnych z .punktu widz,enia ,życia .zbimowego:, wydarr:zeń"27. Dodajmy tu, że to pojęcie obrzędu lk()lTle~onduje z jedn)'lm ze !Zna·czeńterminu "obrządek". Słownik języka polskiego IlJP. ustala, że obrządek to "zespół czynnosci wykonywanyeh według 'Ustalonego tryhu w ZJWiią.zku :z uroczystoś<:ią; ceremonie" 28. Uznając odnośne deiini'cje za nieprocylZyjne ,i pomijające w gT"Ul1CLe rzeczy istotę zjawiska, 'Podejmę o:becnie pró~ę ekJ~plikacji pO'jęcia oorzędu w przyjętym r1lu jednolitym apara<:ie terminologicznym. Wyjdźmy ,przede ws:zy\Sltki.m oiClupowszechnionego głównie na terenie za M. Oi/O!łEik li iiDlni, op. cit .... 24 Słownik s. .1.2l6. 25 języka Sł::Jwnik , s. folkloru 11. M podr.ed. polskiego, polsk'iego, pa,d l"'ed. .J Szymczaka, t. II, Kl"zyżar],Q.w~kiego. W"",;izaWa 1979, Wa,rsLawa Bo'.). W'H'SlzaW'" 1;930. ~. 2715., 20 L. J. Pielika, Polski rok obrzędowy. Trudycje ~ wspdczesność, :;. 18 c"l E. Ciupak, 28 Słownik op. cit .... języka , S. 54. polskiego, op. cit .... ,j 425 - 42.6. �Obyczaj-system komunikacji symb'otic zna-kulturowej 107 etnografii poglądu gbszącego, iż obrzędy związane są z tzw. przełomowymi momentami w życiu człowieka jakimi są w slzczegó1ności:narodziny, małżeństwo i śmierć, oraz z d~miosłymi dla danej grupy najozęściej powtarzającymi siG cyklicznie wydarzer:..iami (!tzw. obrzędy doroczne, kalendarrzo.ve bą:lź cykliczne). Oweprzelomow,e momenty i g,rUJpoWo~ wydarzenia dotyczą - co łatwo zauważyć - podstawowyeh dla każdegu człowieika i grr;,py :połeczne; wa1rtoś,ci bezpośredni'O-,pmrktycznych. Tak więc narodziny stanowią wartość rpraktycz!ną, której urzeczywistnienie rozpoczyna cykl re? liziacji wszelJkioh, dostępnych kMdej jednostce wartości "życiowych"; małż,eństwo .stanowi tego rOdZiCl.1U wall'1lość,której osiągnięcie rozszerza - w S:lP0iSób społecznie usankcjonowany - zakres możliwych do uzyskania war1toś!cipraktycznych a także światopoglądowych, stanowiąc lolkJreślonącezurę w życiu człowieka; kończy ów cy1klrealizacji wartości żyeiowych ("doiczesnyoh" - dla jodno!stek uZlI1Jających"życie po śmierci") śmierć. SchaT1alkteryzowanetu pod,;tawowiewa1rto,ści nie wyczerpują rzecz jasna zbioru wartości praktycznych, których Ulrzeczywistnienie wyznacza określone etapy życia człowieka. Wymienić tu jeszcze można m in. zdobycie wykształoenia, objęcie danej pOlsa1dy(rozpoczęcie pra1cy zawodcwej), uZYSlkanie mieS'zjkania i,tp. Z nadrzędnych wartości techniczno~użytkowych, posiadających doniosł,e ZiI1aczen~edla jednost'elk jak i grupy ó:połeeznei, ,podać ohociażby można służbę w wojsklu, zebranie plonów czy osiągnięcie innych ważnych efektów na tarenie pmlktyki produkcji, wymiany i konsumpoji. Do,~ać tu koniecznie trzeba, iż rzeczon<~ wartości "życioyve" muszą być "obowiązkowo" zwaloryzowane światopoglą::iowo, aby mogły stać się obie'~tem obrzędowego komunukowania obyczajGwego. Proponujemy z,atem ujmować obrzęd jako U'kład(zespół) czynności obyczajowych, współwystępujących z określonymi fonnułami słoWinymi, (zwykle a charakterze performatywnym) o sensie globalnym polegającym na: (1) manifestowanuu £akt,u realizacji lub respeiktowania (akceptacji) danej pcdstawowej wartości bezpośrednio-;praJktyc7Jnej, bądź dbałości o jej urzeczywistnienie, bądż Ci) na (2) lmmunukowaniu ,przynależności jednostki, naj'częściej właśnie rozpoczynaj ąoe j się bądź kończącej - do danej grupy społecznej. Sens Ity;pU(1) Jest piJerW3Zqplanowym, charakteryst)'lcznym sensem obrzędów dorocznych; sens t~pu(2) realizują głownie ohrędy J:,:odzinne,snozególnie pewna ich grupa zwana obrzędami przejścia, obrzędami inicjacyjnymi, albo też niekiedy obrzędami izolacyjnymi, czasami taJkże - recepcyjlnymi. Mówiąc, że obrzędy 5-tanovviązespół działail obyczajowyoh mam na myśli to, iż działania te, mimo Ich często podwójnego oharakteru (światopoglądowo-obyczajowego bądź praktyczno-obyczajowego) funkcjonują w obrzędach wyłącznie jako czynnOŚCIobyczajo, we (o sen:oach komunikacyjno-obyczajowych). �108 JAN GRAD Obrzędy, podobnie jak rytuały, reprezentują sobą hierarchiczną struik.'turę humanistyozną. Tak przykladowo: rozbudowany kilkudniowy ludowy obrzęd wesela zO'rganizo;wany j:es't wokół następujących, zasadniczych, 'P0rlejmowanych kolejno d·z1ałań: (1) swaty (wywiad matrymonialny, zawarcie - umowy Ipnedmałż·eńs:kiej), (2) :zJrękowiny, {3) spro~iny. (4) ślub (lrośei.elny), (5) uczta weselna, (6) oczepiny manifestując-e przejście nowopoślU!bi~nej dziewczyny z grona ;panien do grupy mężatek (nałożenie czepca) oraz często (7) przenosiny. Poszczególne elementy czynnościow? obrzędu są również podparządlkowan:e sobie w sposóbinstl'umentalny, ]a!kkolwiek powią'zanie to 'Złdaje się tu być lużniejsz.(' niż w ,rytuałach; niek1óre 'CZynności bywają tu ;pomijane, inne mogą funkcjonować także samodzielnie. Ko,lejn.ość :s~kładających się na obrzęd działań joest z reguły zachowywana. jednaikże w sposobie ichwyikonanic. dopuszczalne są dość znaczne nawet niekiedy odchylenia; nie stanowią one jednak żadnych czy powa'żni'ejszyoh przeszkód w realizacJi czy prawidłowym odbiorze ich sensów i g:lohaln.ego sen:9U obrzędu. Semantyka obrzędów, jako pew,nych całości czynnościowych, może być skonwencjonalizowana, przy <czym wchodzące w ich o·bręb posz;czególne działania obyczajowe mogą mi€ć różny ;pod tym względem status. Wydaje mi się jednak, ,że w przypadku Skonwencjonalizowania się globalnej semantyki .obrzę.du, wszelkie składające się nań czynności będą miały również charakter skonwencjonalizowany .. Obrzędy, jak również rytuały. których wszystkie składo'we dzi,ałania posiadają semantykę w pełni s'konwencjonahzowaną (o ukończo:n,ej konwencjonalizacji), stają się komunikatami czysto obyczajowymi zwan.ymi c e r e 'ill n i a m i, lub c e r e m o n iałam i 2n (np. ceremoniał wojskowy, protokół dyplomatyczny itp.). Ni€ znaczy to rzecz jasna,ż'e {~eremonie nie mogą pojawić się, ukształtować bez uprzedniego pl'ocesu konwencjonalizacji semantyki generujący.ch je obrzędów, czy rytuałów. Zauważmy tu joozcze, iż szereg ohrzędów funkcjonuj'e zarówno samodzielnie, jak ,i w pewnym uk,ładzie z rytuałami, wkomponowanymi wen rytuał,a'rni, bądź two;rząc pewną specyficzną całość "z przeplatającymi' się czynnościami rytualnymi i obrzędowymi; np. k,atolicki (kościelny) obT'Zęd śJ.ubu do:konyw-any podczas mszy; tworzą one pf'wną całość roz- ° C'9 Tea1min "cc,l'.emcmi.ał" sł.uży niekiedy wyłąc:znie na ok.reślcn,ie ze~połu z.aJSóld (,prrepi,~ów) regul.ując:ycih s~o'só'b wykonywania ceremonij, Najcz~ś:~iej jednJk pojmuje s·ię c er;emol:1ii al w sp(1,sóbdIw~)ija!kJi: (1) jako ok.reślony zespół c:.zynonoŚl::i o!:lyezajow)'cG'!, (2) jalko zbiórdyrekrtyw ubyc:zaj(Jwych okre>Ś1adą,cych SpcJ:,ó;b organizacji cer·e:nOlnij w wyikonywa:n:1:1 w'ch[)dzą~ych w jego skład. działań. Cytu'w<lny tu Słownik języka polskJiego usta,la właśnie iż "ceremon,ial" to "Ogół przepi.sów i form (}1JoMiiąZlują:ey,ch w az:a:s::e jaok:icthśobrzędów. ur-t}czystośL'i, c·erem.cmi, 'lkT(>.~lona etykieta podcza;s od1hcja.]nyc!l prZyjęć" (1. 1. Warszawa ]978, s. 2·141. �Ob yczaj-syst.e m komunikacj i symbol iCZ1W - k'ul tUToweJ 109 członkowaną na odpowiedn~e zespoły cZYl1ll1ości rytualnych obyczajowyoh, Generalnie rzecz biorąc, występowanie w określonym, najczęŚicieJ zorganizowanym w sposób celowy ipla:nowy bloku (..kompozycji") (a) rytuałów czy pojedynczych działań obyczajowych, albo Cb) obrzędów (owemonii) oraz ozęsto także samodzielnie funkcjonujących zachowań obyczajowych, lub tylko (c) różnorodnych, zwykle dobranyoh czynności obyczajowych czasami również i rytualnych, konstytuuJe zj,awisko obyczajowe zwane u r o c z ys t o ś c i ą. Przyjmuję tu swrokie rozumielll'~ uroczystości, aby obejmowało ono możliwie wi,ele zj,awi:sk, w?,glęciem których używa się pojęcia UI'oczysto.Ść.Sądzę, iż nasze pojęcie uroczystoścI mieści to znaczenie terminu "uroczystość", według którego uroczystość to "grupy obrzędów o charakterze nadzwyczajnym" utoż:~amianych niekiedy z ceremoniami (np. L. J. Peł1ka).Ni-ewchodzi tu tyLko w g,rę ujęcie uroczystości ~dentyfi'kujące uroczystość 'zle świętem, Przy naszym rozumieniu uroczystości i święta ło czym :hęd:ci,eza chwilę mowa) można jedynie mówić o uroczysItościach świątecznych jako określ,onym bloku rytuałów, obrzędów i pojedynczych czynności oby,czajo.wych wystą'pujących w czasie świąt. Przyjrzyjmy się obecnie temu specyficznemu zjawisku kuliturowemu jakie stanowi święto. ŚWIĘTO - Z.lAWISK!O ŚWIATOPOGLĄDOWO-OBYCZAJOWE l Respektując pewne potoczne intuicje znaczeniowe łącwnp z terminem święto i szereg idących za nhmi slowniJkowyoh określeń (tj. traktując jedne i drugie j.ako zjawiska, których wyjaśnienie teOI1etyczne odsłtania pojawiającą się w nich "istotę 'rzeczy") chcę rozumieć ,święto jako okres czasu (zwykle dzień, ki:lka dni), który świadomoiść danej ,Ejpolocznościlub (i) intencja podmiotu (zwykle ,gil'Upowego)władania politycznego, bądż w:łiadania kul1Jurowo-,światopo.glądowego- przeznacza na "obowiązującą" intensywną, masową roea1izaeję odnośnYIch wartości światopoglądowych i związanych z nimi obyczajowy.ch, w zwią2'Jkiuz czym świadomość ta lub intencja zwalnia jednoc:ceś:l1iew mniej lub bardziej pełnym zak'l"('sieod obowią2'Jku(w szczególności prawnego) wykonywania codziennych czynności wchodzących w skład prwktY'ki"ma1Jerialnej". Z uwagi na to,:łle w ,czasie dni świcltec:myoh wymagana jest maoowa realizacja waI"tości światopoglądowych i ioh komunikowanie obyczajowe "święto jest {... ) tą f.azą w życiu społeoznym, w 'ktÓlTejszczególnie wy .. raźnie ujawniają się jego mechanizmy - przede wszystkim systemy �110 JAN GRAD w3lI'iośd" 30. Co się tyczy sposobu urzeczywistniania w trakcie "święta" wal'to,ś'ci sacrum (szeI1okorozumianych) z,auważyć należy, iż realiwwanr. są Qlne zazwyczaj Iprzy pomocy "czystych" działań światopoglądowych, Mam tu na myśli, że wartośó te int'encjo:nalnie realizowane są w sposób bez;poŚI'iedni,nie zarś - za pośrednictwem określonych działań praktycznych, ~tóre - jaiko zwaloryzowane - stanowić mają .poŚir<:>dni ś,wdek urzeczywistni,anJia wartoślCi świat:opoglądowycrh. Pośredniość taka wlaściwa" jeslt w "żydu codziennym", natomi,ast ,święto tym różni się od nie~o, że wym2,ga działań "czysto" światopoglądowych, zorganizowanych przy tym w większolś'Ciprzypadków w rytuały. Najbartdziej uchwytną dla potocznego oglądu cechą święta jest niewątpEwie odnotowane skądinąd w naszej definicji "zawieszenie" realizacj,i walriości be~pOiŚ'rednio-pmiktY'cznyohw sIerze przede wszystkim produkcji i handlu, a niekiedy w pewnym zakr'esie - również wartości konsumpcyjnych (pOSit).Stąd też w "języku rosyjskim termin prazdnik (święto pochodzi od przymiotnika prazdny oznaczającego, jeśli chodzi o mieJsce nie zajęty, pusty, próżny, jeśli chodzi a czas (prazdnoej wremia) oikres, kiedy nie trzeba pmc::>wać, bedy można próżnować". W zWIązku z tym ,,'llajnows1zewydainie Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej sens święta wyjarśnia 'w haśle: Prazdniczyje dni :11. To "zawieszeme" dział::tlnośd głównie w dziedzinie praktyki "materialnej" wynika-jąk to sygnalizowano - właśnie z faktu "orbolwiązkowego" koncentrowania się na reali· zacji w czasie święta odpowiednich waTtości światopoglądowych Tego typu "wsitrzymanie się od pracy" uzyskało tym ,c;,amympozytywną waloryzację światopoglądową i demonstroWcJo za;równo respeiktowanie odnośnyah,wartoślCi światopoglądowych, j.a1ki samego czasu świątecznego (uznawanego tak<żejako warttość). Z uwagi na tę cechę swięta, na to, że zwy:kle jest to "czas wolny od pracy", wsz'e1kie innre wolne dni od pracy także kojaiTlzonesą ze świętowaniem, przy czym zauważyć można tendencję do tr,aik!towaniaświęta ja!~o wyłąoznie czasu wolnego w abstraikcji od jego l'1Połeczno-suibi€iktywnergo kulturowego sensu. 2 Należy zrgoldzićsię z pOlgllądem,że u genezy święta leży odprawiani,e ma:gicznylch rytuałów i obrzędów łączących się be~poŚT'ednioz pierwotną działalnością prodJuik<cyjno-konlSium!pcyjną, lecz nie identy£i;kowałbym wykOlnalllia owych zespołów czynności zorientowanych światopoglądlO\\!o i othyozajowo ze świętem (w znaczeniu tu :przyjętym). Nie utożsamiał30 31 K. Zy,gru,l:slki, Święto Tamże, SI. 15. i kultura. Święta d'lwne i nowe, Warsz:a'wa 19:31, s. 7. �Obyczaj-system kLimU:,l·ik,flcji sym!JoIiczno-ku-lturo,wej J II bym - z uwagi na to, że w kulturze pierwotne,j, zwłaszcza we WCZl2śniejszych faza,ch jej rozwoiju historycznego, intencjonalna realiz.acj.a wartości światopog1ądowych nie była oddzielona od urzeczywistniania praktycznych wal'tości "życiowych". Pierwotny światOlpo:glądm'3,giczny był ściśle zespolony z wiedzą .praJ1<tyczmą, z potocznym dO:9wiadczenhem społecznym, tworząc wespół z nim jednolity :system świadomośc1owy 32. Dyrektywalne przekonania teehnolog,iezno-użytkowe motywowały a:ównolegle z przekonaniami magicznymi ,;przemi e5zanie" z nimi, dztal'alność podejmowaną na teI'elnie praktyki :prod:uikcji,wymiany ,i lronsumpcji. Ryt'1ały magi,ozn.enie mają więc tu swojego samoistnego sensu i odprawiane były do czasu wyodrębnienia się magii jaJko odrębnej fmmy świadomości S!polecznejJedynie w uzasc:.dniolrl)'lch pr:aktycznie sytuacjaeh. Obejmowanie przeto czas'll ich wykonywania mia,neill ~więtra wydaje s,ię być błędem. Co najwyżej można by tu mówić a uroczystolŚ'Ciw znac2Jeniu przez nas przyjętym. Z ustanowieniem święta mamy do czyn:i'enia właśnie dopiero .po wy·· odrębnie.niu się magii jako odrębnej fOTmyświadomoś·ci 'Slpolecznej.Było ono re:z.ul'tatemstopniowego oddzielania się dyrteildyw:alnych przekonail ł norm magicznych od spojonych dotychczas z nimi dyr€llctyw technologicznych i użytkowydh. Następuje więc "odmagicznianie się" odczarowanie - jak powiedziałby W€\ber - zwane często racjonalizowaniem się \~połecznej praktyki ".mat'€lrialnej". Powoduje ono genelDalnif' stopniowo pastępujący rozdZli,ałpierwotnego magicznego świartopo.glą'duod doświ.adcnema społecznego. Magia z.aczyna odtąd funlkcjonować obiektywnie głównie w trybie wal:oryzalcyjny.m,nie 2Jaśjak dotąd w trybie systematyzująco-walo·ryz.acyjny.m (systematyzowanie myślowe potoczmego doświadczenia); dosta,rcza też założeń semanrtyce oby'czaju. Swięta zapoczątkowane: zostały więc w okresie, kiedy bezpośredni.a realizacja wartośoi ma.gicz.nych of'i-cjalnie oddzielona został.a w "życiu codziennym" od urzeczywistni:ania waI"tości pra,ktycznyoh 3:3. Realizację tę oparto na .przekazadh światopoglądowyoh zwią7any1Cłlz deihkacją (ubóstwi,eniem) zjawisk przyrody, z wyodrębnieniem bóstw magicznych i kon-1 ZWlraca na t~) uwagę J. KJlniita w znajdująoej się w druku pra,cy Elementy W c.ctnliooi,ef]~udo świ·a,dclffiości slpołecznej s.połcczeJ1LsitwpLemi'enny;::'h K. llinket-Smiibh cZY;D!ina~tępl\1dą'ce SlpciS,t;[;zeżetrllue: ,,Dla Esiki:masa harpun !.Jo ,skuLeJzna b:r()':l w j~go ręku, aie n:.ep~mY'ś!l.Jl;epoł·QWY f.c1k pr:zY!PJiJs'U'je on temu, iż kro'; o·J1razilM.a:t:kę Mo:nsikiioh Ssa'ków. Ka.ribru i wół piiiżm~wy żyją w góraroh, Wlile o tYlm, le<:z rówl!lież doorze wie, :be wlóczą 'Slię ti::lIDabK:€ i:stolty ciu<ihc,we. Dla niego -ni·e ma uJs.ta'1(01)'1ch granic ,między w1edizą a wiairą, :IDi'eldyzal~()(1z'i godoś~ialdicZJenie, zaic,zy;na pmcQ!wać 'imalgjuna,cja, a w wyniku t'e,go nie ma zalsadniilc'zej róż:nLcy". K, Bi'r:kert-Smith, op. cit .... , s. 401 (,podJkJr.K. B-S). 3.1 Pr~Slzęo tY;ITIszerzej w arttykuJe Święto - światopoglqd - .obyczaj, "S't:Uldia Metodola.gk"z.ne" z. 23:, Ow drulkul. 32 teorii kultury. �112 JAN GRAD centrowano w "dni bóstwa" (w r-eliJgh ,;dni bogów") - jak nierzadko oweślano święta. Ich ustanawianle było .pierwotnie procesem spontanicznym. kontynuują,cym uprzednie odprawianie rytuałów dla uzyskania efektów praktycznych. Z il1:Sltytucjonalizacją i pLanowym działaniem w tym mikresie mamy do czynienia nieco póżniej. Formalnego proklamowania święta do~onU.Fł instytucjonalni dyspJnenci .(sz'eroko rozumianych) środków .party,cy;pacji w praktykach typu światopoglądowego lub (i) prawno-polityoznego. Między tymi dwiema instancj.ami może jednak. - jak poucha historia - zachodzić l<.()nfli~t l'óżnomdnie determinowany'o.bi€lktywni,e. W s~czególności podmiot władzy prawno-polity.cznej może iprz-epTowadzić"z,niesienie" pewnych świąt. któr,e odtąd mogą być obohodzone co najwyżej nieoficjalnie, jeśli niC' niele,galnie. Święto jednak nadal istnieje na mocy swoJego faktycznego. społ'€Cznego funkcjonowania, mimo że pOZibawi'onejest szeregu akcesoriów uwa'żanych potocznie za niezbędne, jak np. "czas wolny od pracy". Bowiem podstawowy komponent święta, jakim są rytualno-obyczajowl: działania zorie!IlJtowanena odpowiednie wartości światqpoglądowe, pozostaje, mimo Lunkojona1Jno-lprawnego uprywatnir:-nia świętowania. Dczc-· stnictwo (czynne bądź bierne) w rytuałach stanowi bowiem zasadniczy o;posó.bśw:ięto1wania, podobni-e jak partycypacja w obrzędaoh, ceremoniach. Jest głównym środkiem obyczajowego main;ifest'Owaniar~pektowania czasu świątecznego i delklarowa,nia wieI1ności i lojalnośC1iwohec wartości sacrum ukierunkowujących dane -święto. Dochodz;imy w ten sp0sób do pojęda obyczaju świątecznego (obyczaju swiętowanic:), którym zajmiemy się obecni,e. 3 "Obycmj świętowania" ro.zumie się - jak sądzę - zarówno jako. (l) :l;8S1Pół działań obyczajowych, demonstrujących respektowanie święta (czasu świątecznego), popr:l;ez: "wstrzymatn.iresię od pracy", przywd.~i.anie odpowiedniego stroju (tzw. strój świąteczny), uczestnictwo w festynach i inny'ch zajęoiach rekreacyjno-r,ozrywkowych itp. (2) udział w obrzędach. obchodach i oeremoniatoh świątecznych. Z,ajmi'jmy się obecnie wariantem (2) naszego pojęcia, Toz:umiiej'lców udzliał jajko manifestację nie tyle tego, Żiesię świętuJe właśnie, ile - że reS1pektuj:esię czy akoejptuje te wartości świa:topagląidowe, których okreglane święta dotyczą. W .przypadku może l'e1piej byłoby mówić raczej a obyczajach świąt'€Cznyoh. Obyczaj św.iątecZinywiąże się przede wszy.. stki:m z ohrzędami (uc:zestnidwem w nich): "ikailde święto zw:iązane jest z peW1lląg'Tl.llpąobrzędów, za pomocą których pTzelkazywane są zawa'l'te w moo treści" 34 stwierdza L. J. Pe~ka. Szereg świąt rzeczywiśoie posiada 34 L. J. Pe·l!kJa, op. eit .... , S~ 19. �Obyczaj-system komunikacji symboliczno-kulturowej 113 swoje specyficzne obI1Zędy, większo.Ść jednalk świąt, szczególnie współczesnych pTZynajmniej w kręglU kultlury euro-amerykańskiej - obsługiwana .i'estprzez niewieLką HC7Jbęceremonii. Dzięki bowiem swej konwencjanalizacjli neutralizującej ~omunikowane treśc'i świaitoipoglądowe, ceremoni,p wyilrorzystyw,ane są w obchodach świat genetycznie związanyoh z odmi'ennymi typami światopoglądów (np. ceremoniał woj:slkowy). Ceremoniał u;żyw,any jest szcze.gólni'e w święta JUż w pewnym stopniu ~konw€ncjonalizowane (często są skonwencjonalizowane ;uż w momenoie ich proklamo;waniJa). Z tego względu bywają one z reg~lly jedynie o!byczajowo o bc h o d z o n e. Obchody c>.arakterys'iy,czne są dla świąt świeckich. WyniJka to ze znacznego stopnia konwencjonalizacji świeckich przekazów światOipoglądowych, kó"ych dyskuTsywna "iilieatrakcyjna" forma ułatwia i przy-o śpiesza proc.::; ich zapominania przebiegający intensywniej, niż w przypadku "fabularnych" mitów magiczno-rehgijnyah. Obumierani'e świeckich przekazów (częst'Oskądinąd utożsamianych z n'OTmamiświatOlpoglądowymi) powoduJe zacieranie się św.iadomości rodzaju wartości przezeń imphkow.anych; pozostaje tylko skonwencjOlnali:zowane komuniJkowmtia obyczajowe. Generalnie zresZ'tą, 00 się tyczy wspókz~yoh świąt zarówno religijnych, jak i laickich, obser:wuje się ,pl'Oc:esioh konwencjonahzowania się; zabracają one swój charakter światopoglądowy stając się wyłączni,e zjawiskilem obyczajowym, utrzymującym się, by tak rzec, jedYn1e IZ€ względów koniormistycznyah: nie wyróŻlniać się w gnupie, aby nie narażać się na sanJkcje zagraż,ają'ce :przy indywiduaLnej partycypacji w innych, bard7Jiej "materialnych" dziedzinach praktylki. To "uobyczajow,ienie" ~więta polega na wyłącznym, coraz tlo powszechniejszym demonstrowaniu jedynie wiemności wartościom gr'upowym, a tym samym :przywiązania czy tylko lojalności wobec maei1e:rzyst1ejgrupy. Badalcze obserw:ujący współczesne przemiany święta łączą je z kryzysem czy wręcz z "rozpadem" tradycyjnych św:i1atopoglądówi .dotyohczasowej moralności; ma on swOj0 wielorabeSkutk!i dla "życia społecznego", a m. in. dl'a sposobu i obyczaju świętowani,a. Kończąc tę partię ro,zw8.'ilańpodikTleślmy£akt, że zaprezentowane tu komun~kacyjne ujęcie obycz'aiju kOl!'es!poiI1lduj'e w sposób mniej lub ba1I"dzi'ej korygują'cy z egzystują'cymi w naukach o kulturze konoepcjami obyczaju (staraliśmy się ni'elkiedy to uwidaczniać odwołując się doaharaikterystyk obycmju danych prrez niektórych badaczy), w których niej'ednokI'Otni€ daje się za'uważyć nieświardome (eo tY\POw.e),bądź mi1czące założeni0 a komunikalcyjności obyczaju. Trudno bowiem inaczej zinteI1pI1etowac traktowanie obyczaj'u jako swoistego ,.przelkaźmka", czy "fwmę prz:eka8 Lud, t. LXVII �114 JAN GRAD zu" czy "uzewnętrzniania" bądź ,;transmitowania treści mitycznyoh i reHgij:nych, moralnyah i filnZO'fli..cznyoh".Dość często mówi się wręcz o "symboliC'e" lUlb "f,u:nIko.i:i symbolicznej zachowań obyczajowych" (TYtualn)'loh w innej terminologii). ŚWiadomie ujmują obycZ'aj, w tym szczególnie pewne jego dziedziny (etykieta, maniery, protolkół dyplomatyczny, moda) lub ze~poły dział,ań oibyczajnwyeh (rytuał, obrzęd, ceremonia, UIJ'Oczystość) jako syistemy 'komunilkacjikJult'Urowej, przedsta'wici.ele rożny,oh "s2'Jkół"badań semiologicznych. Powiada się tedy, ż'e obyczaj (sekwencja zachow,ań o!bye~ajowych) stanowi odmianę "palfa]ęzyka", kodu kulturowego, j'est pewnym "tekstem kUl1t'UlJ:"Owym", "zespołem przromiotów semiotycz,nych". Nawiasem mówiąc, w wielu koncepojaoh semiotycznych znalkiem jest wszystko (iPansemiotyzm), co skazuje nas często na intuicyjne wyohwytyw;ani'e :slpośtI'Ód mzlicznych "zachowań :?makowych" czynności obyczajowych. Z drlllJgiejstrony w ujęciach tych dochodzi do myślenia ('utożsami.ania) funkcji obi,ektywnej obyczaj u z j-ego komunikacyjnością. Weźmy rup. pod uwagę LŚV1i-St:raussowikąwymianę kOlbiet między plemi'eniarmi. Jest to zbitlka: aikt zaślubin, szeueg akJtów wyra:hania postawy "a1utorytatywne.j surorwoŚlCi"bądź ,.familiarnej zażyłości" - t0 d~l·ałania komunikacy,jno~obyeza.iowe: okazują realizaoję wartOŚCI światopoglądowych i dopiero "masa" faktów komunikowania tych sensów funkojonuj,e tak, ~e sta:hih7JUij ,epewne relacje wewnąltrz plemi·enne i m1ędzy(plemienne. Ale ta funkc;ja - jalk zohaczymy W1króice - to j'Uż nie .,funkcja komunikacyjna", lecz obiektywna funkcja tamtego komunikowania. 1 FUNKCJE OBIEKTYWNE F'iRJAKTYK1 KOMUNIKAC.JI OBYCZAJOWEJ Ujmują'c oby'ozaj jaJko komunilkacyjną dziedzinę kultury symbolicznej czyli formę ŚiW1adO!moLŚcii symbohczno-kultuTOrwej (SiPOłeeznejgeneralnie) Z1ałożyhśmytym samym - respeiktują'c podsitawowe tezy wykmzys'tywanej t'u looncepoji kultury - ż·e obiektywnym odpowiedni1kiem obyczaju j:est pra!ktyika obyczajowa będąca j.oonym z typów praktyki ~połecznej (jednym z członów - szerok.o pojmowanego ogólnospołecznego podziału pr.acy). TwO!rzący ją ogół S1p€'Cyficzrnych czynności komuni.tka.cyjnych sta, uiOwiperwną podts1JrukburęfunlIDojonal:ną(przy ujęciu pralkJty;kispoł,ecznrej jalkodiaohron.wznej i hieravchicZ!nrejsrtru!kitury funkcjonalnej) podJporządikowaną he7poŚirednio - generalnie i w uproszczeniu rzecz biorąc -praktyce "materialnej" (pralktyce pro:du~cji. wymiany i konsumpcji). Prakty1ka oby;cmjowa od'pOrwiadabowi'em na zapotrzebowanie tej ostatniej w :?JaikJr.e'Srie odtwarzania i przetwa'rzani'apodżiał-u społeczeńs,twa w\'- �Obyczaj-system komunikacji symbolu-zno-kulturowej lIS znaczonego przez dany st<m stosunków ;produkcji 3". Określa ono podstawową funkcję obiektywną komunilkacji ob)'lczajowej, polegającej -- najogólniej mówiąc - na sal1JkcjonowaniJuistniejącego porządku gpoł,ecznego. FUNKCJA INTBGRUJĄCO-'ROŻNICUJĄCA Efekty bowiem powSZiochnego,obyczajowego komuni:kQwarria (a) faktów realizac.i'i waTto&ciooowiązJUją1cychw poszczególnych grupach s.połecznych (Iklasaah) oraz (b) komunikowania przynależności do danej grupy - funkcjonują obiektywnie w ten sposób, że integrują subielktywnic członków odnośnych grup społecznych (implikując i wzmacnia'jąc poczucie przyna,leżnQlścigrupowej), przeciwstawiając Ich członkom grup o odmiennej .praktyce obyczajowej (i innym systemie wartości). Utrwala się tym samym aktualna struktura społec:ma, bądź stabilizuje się kształtujący się nowy podział spoleC'beństwa, czy też modyfilkuJący się (modernizujący się) "stary porządek". "Masa" fak'tów komunikowania obyczajowego funkcjonuje tak - powtórzmy - że ustala Tlelacje wewnątlrzgrupowE: i międzygrwpowe, skupiając (konsoliduj ą1c)członków poszczególnych grup społecznych wokół danego zespołu wartości. U1Jrw:alaniezatem podzi1ałów glrupowych (klasowych generalnie) poprzez integrr-ow,aniew1ewnątrz grupy oraz ociJpowie:dnichrelacji int1orgl'upo'wych, a w konsekJwencjii petryfikacja zastanych stosunków społecznyoh - to obiektywne skutki (z punktu widzenia materializmu historycznego) pmakty\ki obyczajowej. Tak określaną pierw9wplanową funkcję praktyki kO!ffiunitkolwaniaobyczajowego nazywamy funkcją integ~ująco-różnioującą. Tę f.unikcję praktyiki obyczajowej zdają się również mieć na uwadz'e badacze mówiący o "lcltasowości 35 F'uDikcjonalny (obiektywny) z,lltom !porządek detelr:minaJcy;jny odnoszą.cy się d9 ks.ztałvo.wa:nia się d",neg,o rodzaj,u pTakJty;k;j obyc,z.a..jowej prZlcds.tawi·a s.ię nasltępu,jąco: (ol) l.aJpdil'wbowanie na 'ciZyJn:niikiint~ująco-rómi(ludąc.e; (2) dany T'odzaj pr<J.k·,yki 'konlunilkaioji obyczajowej i jej s:pec)'lf,ic,zne z.a;p.utr.7Jebawan:ia (na S'Uhiek·· tywne jej pods<tuwy); (3) OIkN~śJOJlYty:p pralktY'kii śWliatqpog:Ją:dawotwól'czej generujący właś,oilwe mu pflZekaizy ś'wialtoporg,JądOiWeiZWliązaine z nimi przekr:mal1,'ia llJO'fmu'tywnO-idyreiktywa!l:ne. Dla potu2iZJle,go (lIglą'd'UpOlf:z.ądek ó.w ma się aikurait odwrortl1Iife. Jest t<l Z1rozumiale z.waży.wl.-;iZY faiki, i·ż "taiki jelst wlaśnJie :3Iuibielkt)'lWny.pol~zątdek nas'-hegiv myślen.ia. Al.c wyobra.ża.nie s%i'e, że obiektywna rzeazywiisi>ość podLegc1 p.raw4dł,olwośC'~om (JikreŚJ['on)'lm pr,zez natS'z subiiektywny porządek myślenia, jest właśl1li,e wyrazem lldea;I:i;zmu "odwracającetg:) ideoJogicz.l1Iie" o1:Jlh~k;ty;wny.pa!1ządeik determi:nuQji LU.!1lk;qjo.nail:nej" - s1'wie.l1d:zaJ. K-miJta. W tym kontekście dyJ;lkJu:towany <'1iąg!lei niewzs,tr,zYig,nJięty dotąd :problem czy "najpierw był mit, czy rytuał" uzyskuje swoje rozwiązanie. Z obiektywnego (funkcjonaJbne:go) pUILktJUwl~d.ne<rlija.,pie··w:s;zy był ry1luai" (;pra:k!tyfk:aoby1czaj,owa), l S'UbiektY'Wn~;() (genetY'c.znego inac:zej) punkit,u WJidzenlioa,;pierwlSJzy był mit". �116 JAN GRAD obyczajów", czy o funkcji regulacyjnej obyczajów (regulacja i kontrola zachowań). Wskaizuje na to chocia~by ponrższa wypow1edż: "Obyczaje są z jednej stI10lny cZYlI1!I1iki€!1ll regu:lująJcym dz~ałania zhiorDwe, czynni(kiem ~paljlającym oałość społeczną, z dJrugiej strony stanowią jakby kryt2ri:um odróżniania własnych członlków danej ZJbiorowości od obcyoh czy buntowników i heretyków" 36. FUNKJCJA OBRZĘDOWEJ WALORYZACJI ŚWIA.TOPOGLĄDOWEJ Wyjdźmy w tym miejscu od przypomnienia, że ek~pliklljąC pojęcie obrzędu w stosowanym w niniejszym oipr,a'Oowarrliu apara·cie pojęciowym, pow.i,eidziebśmy między iinnymi, iż komun1lwwane w obrzędzie po:dstawowe waT"trościtechniiCzno-użytJkowe, podobnie taik j.ak wszeLkie "pomni'ejs?Je" wartoiści praktyczne, których realizację manif'es1Juje się na giruncie praktyki obyczajowej, muszą być waloryww.ane światopoglądowo. Mogą on0 być już UipTlJednio?Jw,aJloryzowarrl·e św~a1;qpołglądowostanowiąc w systemie świa,to,poglądowym danej spoŁecznOlŚc;iśrodki realizacji naczelnych wairtoŚici śWiatOipoglądowych, bąJdź uzyskiwać ową waloryzację właśnie w took-oiedkl'eślone.go obrzędu. Tak p1l'Zy1kł:aidowo: akt na·rodzin ?Jew?Jględu na światopoglądową waworyzalcję życta (lub sta,tus życi.a jako wartości światopoglądowej) jest ju.ż poŚ1'edni:o zwaloryzowany światopoglądowo w wielu świaltqpogląJda'ch.Bezpośr,ednią waloryzaeję światopoglądową u.zyskują jednalk narodziny w o:b:rzę.dziedhirvt'U.Na g:runóe np. katolickiego śwra1Jopoglądu rel1igijne,go polega ona na U'znaniu nowonarodwnego za "dziecię Boże", a jego żyda docnesnegoza należące do Boga; dany osobnilk winien j,e przeżyć "klU chwale BOiżej", realizują·c w ciągu życia wartości Iieliigijne, 'kt'órą to T'ealizację umoż1iwia mu na począJtku drogi życiowej sam obrzęd dhrztu. W obrzę!dz-i,etym manifestuje się więc - generaIni'e - fakt włączenia odnośnej jedI1JO'S'1Jki do "społeczności wiernych" ("driJeci Bożych"). W _pierwotnym ma:g:łcZJnylffi, pogańskim świa'toIpog1ądzie ludów g'wmańskich aM narodzi<n .swoją walory.zarcję światopoglądową uzyskiwał wyłączmie w ohrzędZJie nadania imieni,a. Świa.dczy o t,Y1mt!ł oko1icznJOś.ć,że do czasu obrzędowego włąc?Jeni1ado grupy, rodziny (rodu) i plemienia !p~nezalkit naJdan1a dziedku imien.ia jego życi.e nie było mo:ra1ni.e (i pmwl1li!e)chronione. "W 1~lro'jachger.mc>llSkich- pisz.e Vol tej k:westi,i J. S. Bystroń - znaJny był już w 'Cnasach pOigail'ski1chzwyczaj polewania dzi·edka wodą, niJby oh~zest przlEldchrwścijański. Polewanie to następowało, zdaje się, zaraz ,po iU'I1odz'eniu dz.ioeaka, równooz'eśl1Jienadano dziecku imię; kto polewał, ten i imię nadawał. Aż do tego czasu można 3G Z. s. 4J3Q~ C<lJd<1ow~ki, Główne pojęcia 11V1teriaJizmu hiHorycznego, War:sl':twol 1977. �O!Jyczaj.·system KO,(n:u11i'1wcji 117 symboLiczno-kulturowej było dziecko zabić, względn1e wys~awić, dopie'I1Oów oh:nzestnadawał dziecku prawa obywatelskie" 37. Weźmy jc,:zcze pod uwagę obrzęd dożynek. "Zebranie plonów 1101niczych jes~, oczywiście, reahzacją pewnej wamtości techniczno-użytkowe]. ku której zmierza szereg czynnoIści P'Olprzedz1ającyoh, ,poczynaljąc od przygotowania pola pod zasiew, a na żniwach sllmnlczywszy; zeS1półczynnośd doż)"nkowych komun1kuje nie tyle fakt l1ea1izaeji owej wartości, ile jeslL aktem komuniikują'cym przekaza,nie plonów prawoW1~temu go~:podlr~owi (kimkolwiek byłby on: ohłopskim bądź szlacheckim posiadaczem czy osobowym rzecznikiem społecznej własnoś'ci). Tak więc powiązanie ZE' sobą czynności realizujących pewną wa,rtość te,ohniczno-użytkową: zehranip plonów rolniczych - z zespołem dożynkawyoh czynności obyczajowy,ch, komunikujących przekazaluie tyoh plonów odpowiedniej instanoji - waloryzuje światopoglądowo ową wartość technkzno-uźyt:kową, jaJko środek realizacji wartości nadrzędnej, którą to :nealizację komunikmje właśni",' zespół dożynkowych czynności oby,czajowydh (,przekazanie plonów odpowiedniej instancji). Tak właśnie funkcjonują, w trybie wailolryzacjl światopoglą,dowej, układy czynności zwane obrzędami" 38 stwie[idza J. Kmita. Obrzędowa waloryzacja światopoglądowa stanowi dlI'ugO(planowąfunkcje;' praktyki komunikacji obyczajowej. Tytułem podsumowania zawartych w niniejszym szkicu rozważan sformułujemy kilka uwag dotyczących przyjętego przez nas sposobu rozumienia zwyczaju. ZWYCZAJE - T'RiWAŁE OSOBLIWOŚCI JNDYWlDUALNYCH ZACHOWAŃ Ujmując obyczaj jako społeczny system komunikacji kulturowej przeciwstawiamy regulowane przezeń działania, czyli poszczególne obyczaje - zwyczajom, biorąc pod uwagę pewną intuicję znaczeniową związaną z tym drugim terminem. W myśl tej intuicji zwyczaje nie posiadają społecznego charakteru, ponieważ nie pJdlegają szczegółowej reglamentacji społecznej (brak sankcji). Urzeczywistniane bowiem w ich ramach wartości nie są społecznie sankcjonowane; dopuszczalne są wszelkie takle zwyczaje indywidualne, które nie pozostają w kolizji ze społecznie akceptowanymi wartościami ~9, a przy tym nie przyporządkowuje się im żadnego określonego społecznie sensu. Zwyczaje stanowiące właściwe dla 37 niem 38 J. S. Bys'~roń, Słowiańskie obrzędy dziecka, Kraków 1926, S. 10l. J. Kmita, Elementy, op. cit .... rodzinne. OfJrzędy zwiqzane z narodze- , A. Hultkrantz u,jmuje 1;.0 w sposób następujący: "zwyczaj (nawyk jest indywidualnym, własnym wz?,rem zacho'wanlia dotąd, dopókri nie jest w:)wany przez wymogi ,spo1eczeńs-tw3 ... ", A. Hultkran-tz, op. cit .... s. 160. 39 habit) IDoty- �118 JAN GRAD je.dnostki (jednoIStek) sposoby l1ealiwcji waJrto.śoi beZJpośrednio-praktycznyeh, nie wa:lorywwanych przez społeoznie obowią2lujące war1;{);ściświa·· topo.gląidow,e (rąiban1e drewna, picie ulubionych napojów, uprawianie g,imnastyki porannej itp.), nie są nastaWlione na intenpr'etację; posiadają one sens techn1czno-użybkowy. Wied7Ja, którą kieruje się podmiot danej czynności zwyczajowej urzeczywistniając odnośn wartości, jest jej wiedzą "czy:s,1:o"utyhtaiTną, przedmiotową (rzeczowq) wygenerowaną pr'zez jej indywidualną (jaikkolwiieikzazwyczaj uregulowaną społecznie) pr,aktykę "życiową". Zawiern ona "zdobyte prz€z jednostkę drogą licznych "życiowych doświ,adczeń" zdroworozsądkowe sądy dy;rektywalne wyznaczając·e (1) najhar:dziej dlań optymalne (uważane często za najbardziej efektywne) z tego względu regrularni1c podejmowane działania mające rea1iwwać dane wartości utylitaJr:I1-e,lub '(2) trwałe, stale sposoby najbardziej sprawnego (niekiedy wygodniejszego), "ekonomicznego" wykonywania czynnoślci podejmowanyc.h w pr,ocesie pal1tycypacji w praktyc2 społeoZinej, okTeślonydh przez odnośne reguły kulturowe. Stąd np. sposoby wykonywania działań produkcyjnych na gruncie praktyki "materialnej" wyznaczonych przez reguły technologiczne są odmienne dla różnych jednostek, uwarunkowane najczęściej jej. CEchami psycho-fizycznymi i (bądź tylko) właśnie względami natury ergonomicznej, czyli mającej na uwadze "ekIOnomię .r:uchów" oraz zręczniejsze, sprawniejsze czy wygodniejisze wykonanie danych cZYlnnoścl.Tak więc, dajmy na to, określone indywidualne "toohn:ilk.i"posługiwania się narzędziami są różne dla ró:żmychosób. UZJaJ.eżn:iO'Iłe o'n.emogą być od taki-cheeoh fi:zycznych jednostek, j'ak chociażby leworęcz,ooiŚćczy wzrQst i ewentualnie j-eszcze biorąc pod uwagę sprawność, efektywność, "komfort" (ziapobiegający szybkiemu zmęc?Jeni:u) danej "metody", jaik:kolwi'ek mogą to być również czasamI z punJkituwJJdZleni.a efektywności i wygody "techniki nieracjonalne" 40. fudohnie jak czynności prz,edsięhrane 'Iliaterenie praktyki produkcji, wymiJany i kOIlSiurrnpcji"obudowane są" zwyczajami (indywidualnymi), tak i wiele działań przebiegających w kontekści'e innych typów pr,aktyki społecznej wykonywanych 'jest na s:aereg różnychi.ndywidualnych s:po.90bÓiW.Dotyczy to również działań obyazajowych. W przypadku np. ezynności powitania Sipo,tylkamysię I1egul'8I1ni'e u ok:r:eślonyoh O'~óbz mocp 40 Owe .prywatne "te.Dhniki" wy,k'O'ny:w:an'ia CZ)In:no.ŚCJw nbl'ębie c.al,oksztaltu pra;kitY'k'i spolecznej modyf:ikują,ee ilf1dyWlidualr~ie ;,przep~sowe" sposoby ic:h wykonywania kolidować mogą z odpowiednimi przekonaniami dyrektywalnymi danych dziedzin .kul'tury po'wCJ,dując pewne uboCIZJ1ie slkuUki przy rea,l.iJzalcjizakladanYl:'h wartości 'społecznych (np. wy;pa;clik:iprzy pr.dlcy), luJb 'csUotne 'Uc.hybienia znieksz.tałcające slpołecznie określone seIllSy da nycih dz.ialań. Tego ,rorizaju zwyczaje "zahaczające" .J społecznie sankcjonowane wartości podda.walrl,e ,są obecnie o[JIiJniipu.bJi,cznej i dosć ezęst,o narażają jednostkę na dk:re~lone rsalnk:qje Sipołeczne, nier.zadko i administracyjne. �Obyczaj-system 119 kO'TJ'l.unikacji symboLi<:zno-ku!turowej nym u!ści..,ikil8m dłoni, podczas gdy inni j,alkbylekJko wsuwali dłoń, .a niektórzy podają do uściśnięcia tylko końoe palców, a j'eszcze ilnni robią z dłoni "łóde~ę", albo witają się z rozmachem z ,tzw. s:wI1Oikim gestem podno-."1Ząc rękę do góry i Ofpuszczają1c na dół w celu jej uściśnięoia przez pozdrawianą osobę, a szeI1eg witają~Y'ch się ooOlbniIkówdoda,tk:owo kiLkakrotnie potrząsa powstającymi w uścisku dłońmi. Tego rodzaju chal'a-. kterystyczne dla jednostek sposo!by wylkonywania różnego tYiPu działań potciejmOlwanyahw ramach wszystkich typów praktyki ~połeczn.ej są również zwy,czajami, obok tI1wały'ch przejawianych poza pr:alkty:kąspołeczną i.ndywidualnych zachowań (działań). Z zakresu pojęcia zwyczaju wykluczamy jednakże - zgodnie z powsze~hną intuicją znaczeniową - wszelkie Iprawidłowośoi zachowaniowe (powszechne sposoby postępo'w:ania) nie zdeterminowane indY'wlidualnie w sposób specyficzny dla danej jedno;stki i nie motywDWlane w tryibif~ subiektywnym p:r:zezprywatną wiedzę jedoos1Jki,lecz "wymuszone" prz'ez określone ork.olicznoś<:izewnętrzne związane z uczestnidwem Jednostki w praK'tyce społecznej i regulowane prz,ez społeczne przeikonania (np. codzienne uczę'szczanie do pracy i kOlT'zystanieprzy tym ze środ:ków kOlmu~ nikacji miejskiej). Szereg tego tYipupowszeahnie przejawiany'ch za,chowań nie zaliczymy również do sfery obyczaju; nie ,są one bowiem nastawione na inteI1pretację (nie są zOlrientowane na cele komunikacyjne przy lmmunikacyjnym ujęciu obyczaju). Generalnie zatem rzecz biOTąc,za zwyczaje uważać należy wszelkie indywidualne olsobliwości zachowaniOJWe jednostki. Zwyczaje, jako wypr,acDwane sobie przez jednostkę sposoby uzyskiwania jej celów życiowych, stają się powszednimi, normalnymi, zwykłymi czy zwyczajnymi zachowaniami jej "życia codziennego"; stąd właśnie termin "zwyczaj". Ioh regularne podejmowanie, utrwala je, powodu}e stopniowe zacieranie się św~aidomości ich podejmowania; wykonuje się je wówczas mechanicznie (automaitycznie), bezrefleksyjnie, niejako odruchowo; kształtują się o!d;pow~ednieskłonności, dyspozYcJe do podejmowania danych zachowań, których wykonani,e staje się przyzwyczajeniem czy, inaczej mówiąc, nawykiem. Uważa się więc nierzadko, że "trafniejsze będą te określenia, w których zwyczaj traktuje się jako rodzaj norm społecznych respektowanych na zasadzie przyzwyczajenia (priwyczka) (E. M. Pienkow, W. B. Badajew). Poprzez przyzwyczaj-E'nie rozumie się utrwalanie treści jakiejś normy społecznej w św.1adoIT'.ościi za,chowaniu jednostki" 41 Rzeczone dy~pozycje czy nawyki czyni się często odpowiedzialnymi za pojawienie się zwy~zajów. Stwierdza się to explicite w poniższym słownikowym określeniu zwyczaju: "zwyczaj to sposób postę;powa41 U)O;U W. G. Iwanolw, współczesnej etyki W, p, Koblakow, radzieckiej, P. G. Marczew, "EltYlka" Problemy nr 7(11970), s. li3. i kierunki roz- �120 JAN GRAD nia, postępowanile wynilmjąoe z nabytej dyspozycji, z przyzwyczajenia" 42. Zwyczaj zatem ujmować należy jaiko uogó1nione pojęcie nawyku. Warto w tym miejscu zauważyć jesz:cze, ż'e określone zachowanie zwy,czajOlwemoże być Clharal:kterycS'tyczne dla wielu osób (np. codzienne spa· cery). Dany zwyczaj jest więc zwycZJajemzbiorowym. Zwyczaj<=zbiorowI' nie posiadają jednak chiar,aiktelruspołec:znego (w ścisłym sensie tego słowa). Stąd - jak sądzę - powszechne jest posługiwanie się terminem "zwyczaje zbiorowe", a nie "zw)'lczaj,e~poł'eczne". Fakt ten rÓ1wnieżujalwnia tę intuicję właśni,e, ż,e zWylCzajposilada charakter indywidualny. , JAN GRAD CUSTOM. A SYSTEM OF SYMBOLIC r AND CULTURAL COMMUNICA~ION (Summary) Presented in the a'bo~e-p'ubhs.hed article cammunk::;tive conc'l2Iptio:'1of custom use:s a notion of ,communicaltion which dishll'guJilshe.s two 'ty,pes of communication. i.e. SY'mptom ccrmmunication, Wlhich manc1flests oe:rtain state of affairs and sign communicatio!1, which in,fo;rms about given state of affairs. Ba1!h types oj' communication alre to be found in cU'stoms. Sylmptom communicaticn is repres,ented hy thes,~ customary activities, which cons't'i'l\ut,e,ideo,lqgical adions or pradical actions re,llizilTIlgideoll.olgicaUy va,)o,r.i,zed techno'-utiolizabtle valUies. Such customary behaviors alim at demonsltrailing, primarly, a fact of realdJzatiol!l 0'£ oertain va'lues and, s,econdly. aHilialtiC!n to spem1'i<cs'ocial grCllllpin whilCh thesre values are olbliga'cmy. T!he semantircl.s of symptom customary activities is unrco!1velntiona,li.zledand quite often aliso 'llnstalbiJli,zed. However, the semantric'S af custolmalry ac"ciclns fundtioning aIS sig,:s 13 conventiornalized. They sense ilSto comrmunlka'te gr<ClIlliP affiliat:ion only. Customary activities undertak!en on a large s'cale functicn obj'ectively S'Othat they renewand streagthen intra,group rela'bions and COIll::lo,Hdateceriairn socia! divis:ions. The basic functio:n od' a custom is an integra'tive and d~fferent.iation rfunction. It is accompanied by a flUnctiJon of oeJrlemornial valmizat,·olll o,f ideorlogy, whi'ch grants certalin ideor1oog:ica'l saiD!dicJ!I1s to speJC'ifieplracti'Cal values cOl11nectedwith ,given rites. RiLe'S are treated herre as groups of l:Uston1ary adions as opposed t'} rituals treated as a sys'tem of ideologica;l aotivJlb2!5. COlnventionalized I1ites (and ri-tu3ils) bel(X;lmeceremonies. Rites. ri'tuals and ceremonies are often peJ"fmmedon holidays. A holliday i,s a ,"pedfic ideo'logical and customary phenomen~J!I1 other than fea/s't whic,h is usuarlly ulnderstoo:d as a special cO:lfiguration of customary arnd/or ideo,)olgicail a'cltiOln:SinClluding ceremonies, rite" ·.md ri'tuals. Tr'eating customs as communicati've aCltiviLes of certa,in social statlUis we Coo:l1rast them with habits whic:h are ipeJ"manent and regulalr behaviors of an ~ndlvidual of no 30cial character. 4? Mały słownik języka polskiego, pockiej, Warszawa 1966, s. 1026. pod red. S. Skorupki, H. Auderski,ej, Z. Ł.em- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c174060e7ab3d2a39bfde7640c8d0a38.pdf d095ac02586df1109f1bfbb823ad4bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:993 Title A name given to the resource Obyczaj robotniczy połowy XIX w. w świetle akt stanu cywilnego (na przykładzie Żyrardowa) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.215-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANDRZEJ STAWARZ OBYCZAJ ROBOTNICZY POLOWY X I X W I E K U W ŚWIETLE A K T STANU CYWILNEGO (NA PRZYKŁADZIE ŻYRARDOWA) Kultura robotnicza okresu pierwszej połowy X I X w. do dziś z t r u ­ dem poddaje się dogłębniejszym badaniom. Podstawową przeszkodą sto­ jącą na drodze do bliższego poznania treści kulturowych tworzonych i przyswajanych przez rodzącą się wówczas — przede wszystkim na obszarze Królestwa Polskiego — klasę robotniczą stanowi ograniczona baza ź r ó d ł o w a . Trudności w t y m względzie mają zarówno historycy, jak i etnografowie. Dokumentacja etnograficzna tworzona jest właści­ wie od niedawna, co uniemożliwia korzystanie z w miarę wiarygodnych materiałów, które odnosiłyby się do rzeczywistości sprzed ponad 100 lat. Stosunkowo niewielkie są także możliwości wykorzystania opracowań dotyczących warunków życia i pracy czy niektórych obyczajów charak­ terystycznych dla środowisk robotniczych połowy ubiegłego stulecia . Etnograf zmuszony jest zatem oprzeć się na źródłach typowych dla war­ sztatu historyka: archiwaliach, prasie czy pamiętnikach. Sądzić można —• na podstawie stanu opracowania tego typu źródeł pod interesującym nas kątem — że istnieją jeszcze dość znaczne możliwości wyzyskania różnorodnych materiałów do badań nad kulturą robotniczą. W swoich badaniach poświęciłem wiele uwagi sprawie stosunków społeczno-obyczajowych charakterystycznych dla środowisk * robotni­ czych. Spośród źródeł archiwalnych, które były m i najbardziej pomocne, należałoby wymienić akta stanu cywilnego. Dotychczas w nauce pol­ skiej akta metrykalne służyły przede wszystkim szczegółowym analizom z zakresu demografii historycznej (głównie okresu staropolskiego) *, a od 1 2 1 Por. I . I h n a t o w i c z , Źródłowe możliwości i ograniczenia badań nad dzie­ jami społeczeństwa polskiego w XIX i XX w., [w:] Metody i wyniki, pod red. S. Kalabińskiego, Warszawa 1980, s. 32-42. Por. A. S t a w a r z , Problematyka badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 1. Szczególnie wiele prac tego rodzaju ukazało się na ł a m a c h wydawanego od kilkunastu lat wydawnictwa seryjnego Przeszłość Demograficzna Polski. 2 8 �216 ANDRZEJ STAWARZ niedawna także studiom nad problematyką ruchliwości społecznej w X I X w. Mimo iż wiadome są walory poznawcze akt metrykalnych , to jed­ nak uderza nas brak większej liczby opracowań, w których opisywano by bardziej wszechstronnie konkretne wycinki minionej rzeczywistości społeczno-kulturowej na podstawie analizy wspomnianych materiałów źródłowych. Niewątpliwie pod t y m względem pozostajemy jeszcze wy­ raźne w tyle, przede wszystkim za historykami francuskimi, uważany­ mi za prekursorów tego kierunku badań . Akta stanu cywilnego poprzez masowość zawartych w nich infor­ macji, wiążących się bezpośrednio z istotnymi faktami natury społeczno-obyczajowej, pozwalają na prowadzenie dość precyzyjnych badań empirycznych. Odpowiedzi na pytania badawcze możemy otrzymać sto­ sując metody wnioskowania statystycznego (w stosunku do całej badanej populacji lub też próby reprezentatywnej). Jest to o tyle ułatwione, że metryki (urodzeń, ślubów, zgonów) odznaczają się jednolitą formą zapisu informacji , co umożliwia ich skategoryzowanie, odpowiadające wymogom badań metodami kwantytatywnymi. Szczególnie interesujące mogą być badania nad zmiennością zjawisk demograficznych czy społeczno-obyczajowych w tzw. czasie długim (stulecia) oparte na mate­ riałach reprezentacyjnych. W Polsce nie tak dawno podjęto taką próbę . Ostateczny efekt naukowy, odnoszący się tylko do jednego z wielu pro­ blemów demograficznych (przemienność generacji), osiągnięto w toku wieloletnich, niezwykle pracochłonnych i dość kosztownych (wykorzy­ stanie maszyny cyfrowej) badań. Ze względów ekonomicznych nie mo­ żemy zapewne liczyć na rozszerzenie tego typu badań w naukach spo­ łecznych w najbliższym czasie. Natomiast wszelkie szanse powodzenia, tak od strony warsztatowej, jak i merytorycznej, mają badania nad niewielkimi wycinkami rzeczywistości, np. nad grupami zawodowymi, gminami wyznaniowymi czy całymi społecznościami lokalnymi konkret­ nych wsi, miasteczek itp. w ściśle określonych, stosunkowo niewielkich, ramach czasowych. 4 5 6 7 8 W 1978 r. w ramach zespołowych badań nad modą i obyczajem w środowisku robotniczym Żyrardowa X I X i początku X X w . , zająłem 9 4 S. Kowalska-Glikman, Ruchliwość społeczna i zawodowa mieszkań­ ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971. Por. S. K o w a l s k a - G l i k m a n , Akta masowe w badaniach historii spo­ łecznej, [w:] Metody i wyniki, s. 179-206. Tamże, s. 179-180. W Królestwie Polskim zunifikowane zapisy metrykalne wprowadzono w 1825 r. E . P i a s e c k i , R. W r o n a , Przeniesienie do pamięci maszyny cyfrowej da­ nych za lata 1746-1968 z ksiąg metrykalnych parafii bejskiej w województwie kie­ leckim, Przeszłość Demograficzna Polski, t. 10, Warszawa—Poznań 1978, s. 15-37. O badaniach tych szerzej pisze m.in. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Ba­ dania nad kulturą robotniczą w etnografii, [w:] Klasa robotnicza i ruch robotniczy 5 6 7 8 9 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. się bliżej problematyką narodzin społeczności tego ośrodka, jak rów­ nież początków zachowań zbiorowych (zwyczajów) wykorzystując do tego celu w pierwszym rzędzie akta stanu cywilnego . Opracowałem najpierw zagadnienie powstania społeczności Ż y r a r d o w a . W dalszej kolejności zająłem się problematyką struktury rodziny, integracji spo­ łecznej, wreszcie niektórymi zagadnieniami obyczaju i obrzędów — przede wszystkim rodzinnych, związanych z narodzinami dziecka (chrzest), zawarciem małżeństwa (ślub) i zgonem. Wydawać się może, iż akta stanu cywilnego pozwalają na zaledwie formalny ogląd fragmen­ tów tych uroczystości. W metrykach nie znajduje przecież odbicia ani przebieg chrzcin, wesel czy styp, ani t y m bardziej spleciona z nimi sfera wierzeniowo-magiczna. Niemniej dogłębniejsza analiza tego typu źródeł pozwala na uchwycenie niektórych powszechnych zwyczajów, a także pewnych cech klimatu moralno-obyczajowego, jaki kształtował się w badanej społeczności. Wnioski, jakie w t y m względzie wypływają z dotychczasowych badań, chciałbym przedstawić na przykładzie nie­ których zwyczajów związanych z narodzinami dziecka oraz założeniem rodziny. Jest to próba spojrzenia na XIX-wieczną społeczność robotni­ czą głównie poprzez pryzmat zwyczajów związanych z doborem rodzi­ ców chrzestnych oraz doborem małżeńskim, a także swego rodzaju mo­ dy na imiona. 10 11 Mówiąc o początkach zwyczajów robotniczego Żyrardowa trzeba — przynajmniej w zarysie — przypomnieć fakty związane z powstaniem tego ośrodka i jego społeczności. Otóż, 24 czerwca 1829 r. powstał za­ mysł założenia spółki „Karol Scholtz i Współka", której celem było uruchomienie pierwszej w Królestwie Polskim fabryki wyrobów lnia­ nych. Spółkę zalegalizowano w sierpniu 1830 г., po czym przystąpiono do realizacji zamierzenia. W latach 1831-1833 na terenie osady fabrycz­ nej powstały pierwsze budynki przemysłowe (tkalnia, przędzalnia, bielarnia i drukarnia tkanin) oraz kilka domów mieszkalnych. Uruchomie­ nie fabryki nastąpiło 24 lipca 1833 r. Niewątpliwy jest fakt, że proces tworzenia się społeczności osady musiał być równoległy do procesu powstawania i pierwszych lat dzia­ łalności fabryki. Na podstawie akt stanu cywilnego można stwierdzić, że trwalsze osiedlanie się ludności napływowej następuje około roku ( 1 2 na zachodnim Mazowszu 1878-1948, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1981, s. 125-137. W badaniach wykorzystano akta metrykalne przechowywane w W o j e w ó d z ­ kim Archiwum P a ń s t w o w y m w Skierniewicach z/s w Żyrardowie (dalej: W A P Żyrardów) w y z n a ń rzymskokatolickiego oraz ewangelicko-augsburskiego parafii Wiskitki z lat 1830-1870. Por. A. S t a w a r z , Rodowody mieszkańców Żyrardowa, Żyrardów 1980. Por. J . K a z i m i e r s k i , Założyciele i działalność Fabryki Wyrobów Lnia­ nych (1829-1857), [w:] Żyrardów 1829-1945, pod red. I . P i e t r z a k - P a w ł o w s k i e j , War­ szawa 1980, s. 42. 1 0 11 1 2 �218 ANDRZEJ STAWARZ 13 1833 . Pierwszy etap ożywionego napływu osadników zamyka się w przybliżeniu w latach 1833-1840. Z moich wyliczeń szacunkowych wynika, że w t y m czasie mogło przybyć do osady oraz najbliższych wsi około 600-700 osób, aby podjąć pracę w nowej fabryce. Skład grupy osadniczej był zróżnicowany pod względem pochodzenia terytorialnego, społecznego oraz narodowościowego. Obszarem, z którego napłynęła większa część pierwszych osadników, było Królestwo Polskie (blisko 2/3 wszystkich imigrantów). Przybywający z terenu Królestwa stano­ w i l i element niemal wyłącznie rodzimy, polski, pochodzenia przede wszystkim chłopskiego (głównie proletariat wiejski). W około 80% w y ­ wodzili się oni z zachodniego Mazowsza. Stosunkowo duża grupa przy­ byszów wywodziła się z Warszawy (blisko 13% osadników urodzonych w Królestwie Polskim). Drugim obszarem, z którego pochodziła poważna liczba pierwszych żyrardowian, było Cesarstwo Austriackie (blisko 30%). Właśnie z tego kraju przybyło kilkadziesiąt rodzin czeskich tka­ czy. Ponadto w Żyrardowie osiedlali się rzemieślnicy z k i l k u innych krajów europejskich, głównie z Prus i Saksonii . Ogólnie szacuje się, że w latach trzydziestych X I X w. społeczność osady Żyrardów w 2/3 tworzyła ludność polska, w 1/3 zaś zróżnicowana narodowościowo lud­ ność cudzoziemska. Ponadto trzeba dodać, że około 90% mieszkańców było wyznania rzymsko-katolickiego, a pozostałe 10% ewangelicko-augsburskiego. Można też przypuszczać, że blisko 1/4 osadników wywodziła się z miast (polskich, czeskich, w mniejszym stopniu niemieckich), nieco zaś ponad 3/4 ze wsi. Na gruncie nowo powstałej osady zderzały się zatem treści kulturowe przyniesione przez imigrantów wywodzących się ze wsi i miast. Treści te tworzyły podstawy obyczaju robotniczej spo­ łeczności. W społeczności tej od początku najliczniejsze były grupy tkaczy oraz tzw. wyrobników (łącznie około 80% osób zarobkujących w osadzie). Na zwyczaje kształtujące się wśród tkaczy i wyrobników zwracam szczególną uwagę omawiając w y n i k i swoich badań. 14 RODZICE CHRZESTNI Analiza danych zawartych w aktach metrykalnych wykazała, iż w początkowym okresie funkcjonowania społeczności Żyrardowa naj­ więcej dzieci urodziło się w rodzinach tkaczy (38,5%), następnie w ro­ dzinach wyrobniczych (20%) oraz rzemieślniczych (niecałe 2 0 % ) . W y 15 13 W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 8. S t a w a r z , Rodowody s. 5-6. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie informacji z ksiąg metrykalnych z lat 1833-1840. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 8-15. Brak danych dotyczących urodzeń w parafii ewange­ lickiej. 1 4 1 5 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 219 niki te pośrednio świadczą o stosunkowo szybkim ustabilizowaniu osad­ niczym tkaczy, którzy bez wątpienia stali się wówczas swoistą „elitą" r o b o t n i c z ą . Natomiast robotnicy niewykwalifikowani („wyrobnicy", zwani też „służącymi fabrycznymi") nadal stanowili element dość r u ­ chliwy, gotowy do kolejnych wędrówek w poszukiwaniu lepiej płatnej pracy. W toku dalszych badań okazało się, że wyrobnicy zaczęli trwalej osiedlać się w Żyrardowie dopiero w latach 60-tych ubiegłego stulecia, kiedy wyraźne były oznaki wybrnięcia przez Zakłady Żyrardowskie z upadku ekonomicznego lat 1848-1856 . Według oficjalnych statystyk liczebność załogi zaczyna wzrastać gwałtowniej od lat 60-tych, głównie za sprawą zwiększonego zapotrzebowania fabryki na tanią siłę roboczą. 16 17 Uzasadnione jest zatem objęcie badaniami porównawczymi lat 18341838, t j . początkowego okresu istnienia fabryki i osady, oraz połowy lat 60-tych, kiedy zaczyna się bardziej dynamiczny demograficzny roz­ wój społeczności. Badaczom zwyczajów wiążących się z narodzinami dziecka, akta stanu cywilnego dostarczają jednakże nie tylko danych ściśle demograficznych, ale także informacji o doborze rodziców chrzest­ nych, wyborze imienia dla nowo narodzonego dziecka itp. Przypatrzmy się najpierw, kogo wybierano na rodziców chrzestnych? Sporządzona przeze mnie kartoteka mieszkańców Żyrardowa z lat 18301870 pozwala na dokładniejsze określenie statusu społeczno-zawodowego chrzestnych, co umożliwia zbadanie korelacji zachodzącej między pozy­ cją rodziców naturalnych dziecka a pozycją chrzestnych. Jak wiemy w X I X w. decydująca o sytuacji społecznej dziecka była pozycja jego ojca naturalnego. Słabiej natomiast zbadana jest pozycja ojca chrzest­ nego (w rodzinie i szerszej społeczności) oraz czynniki decydujące o je­ go wyborze. Można tylko przypuszczać, iż poprzez dobór rodziców chrzestnych starano się wzmocnić pozycję społeczną dziecka, a także rozwinąć odpowiadające rodzicom dziecka stosunki towarzyskie. Z wyliczeń dokonanych dla lat 1834-1838 wynika, iż tkacze do­ bierali ojców chrzestnych dla swoich dzieci niemal wyłącznie z własne­ go kręgu zawodowego (ok. 85% przypadków), niekiedy tylko prosząc na kumów przedstawicieli personelu technicznego fabryki, np. jednego z głównych mechaników. Jak widać, tkacze stanowili wówczas dość zamkniętą grupę, co nie pozostawało bez związku z ich przeważnie cu­ dzoziemskim pochodzeniem (głównie czeskim) . Znajduje to potwier1 8 19 1 6 O wysokiej pozycji tkaczy decydowały ich kwalifikacje, częściowe dyspo­ nowanie środkami produkcji (wynajmowanie warsztatów należących do fabryki) i lepsze zarobki. Por. J . K a z i m i e r s k i , Zakłady Żyrardowskie w okresie przewrotu tech­ nicznego (1857-1882), '[w:] Żyrardów 1829-1945, s. 57-58. is W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 9-13. S t a w a r z , Rodowody s. 10. 1 7 1 9 �220 ANDRZEJ STAWARZ dzenie także i w tym, że początkowo tkacze byli proszeni na ojców chrzestnych przez przedstawicieli innych grup zawodowych stosunkowo rzadko . Zgoła inaczej przedstawiał się dobór ojca chrzestnego dla dzieci w y ­ robników. Robotnicy niewykwalifikowani poszukiwali ojców chrzest­ nych równie często we własnej grupie, jak i w gronie osób zajmują­ cych w hierarchii fabrycznej wyraźnie określoną pozycję (np. dozorcy) lub też nawet pozycję pracownika o konkretnych, znacznych kwalifika­ cjach, np. bielarza czy ślusarza. W początkowym okresie istnienia osa­ dy zdarzało się też — chociaż bardzo sporadycznie — że ojcem chrzest­ nym dziecka robotnika niewykwalifikowanego zostawała osoba zajmu­ jąca w społeczności Żyrardowa pozycję wybitną, np. dyrektor fabryki, zarządca oddziału fabryki (przedstawiciele tych zawodów stanowili nie­ całe 3% wszystkich ojców chrzestnych w osadzie). Fakty te w pewnym stopniu mogą świadczyć o przełamywaniu dawnych barier społecznych i kształtowaniu się nowego demokratycznego obyczaju. Mała liczba po­ dobnych przypadków — przy statystycznie potwierdzonej regule doboru ojca chrzestnego o podobnej lub nieco wyższej od ojca dziecka pozycji społeczno-zawodowej — nie pozwala jednak na zasadne udokumento­ wanie powyższego stwierdzenia. Tego rodzaju zachowania równie dobrze mogły być indywidualnym gestem, wynikającym z charakteru, typu umysłowości lub też podyktowanym przez przekonania osoby zajmują­ cej wysoką pozycję w hierarchii społecznej. I tak chyba trzeba ocenić to zjawisko, szczególnie że w następnych latach podobne fakty nie miały już miejsca . 20 21 W połowie lat 60-tych X I X w. na ogół utrzymywały się podobne jak w latach 30-tych zwyczaje doboru ojców chrzestnych, chociaż np. tkacze coraz częściej byli ojcami chrzestnymi dzieci osób zajmujących nieco niższą pozycję społeczno-zawodową. Sami zaś tkacze wybierali na ojców chrzestnych dla swoich dzieci nie tylko przedstawicieli własnego kręgu zawodowego (już tylko 60% przypadków), ale także wyrobników (ok. 13%) lub specjalistów innych rzemiosł (ponad 2 5 % ) . Wyrobnicy zaś wybierali ojców chrzestnych bądź z własnego kręgu pracowników o niskich kwalifikacjach (70%), bądź też z kręgu, z którego się wywie­ dli, t j . prosili w kumy gospodarzy rolnych z okolicznych wsi (20%). Natomiast rzemieślnicy w mniej więcej r ó w n y m stopniu preferowali ja22 2 0 Tylko w jednym przypadku (na 31 zanotowanych w metrykach w połowie lat 30-tych) ojcem chrzestnym dziecka wyrobnika był tkacz. W latach 60-tych zdarzało się sporadycznie, że dyrektorzy bądź też nawet właściciele zakładów byli ojcami chrzestnymi dzieci w y ż s z y c h urzędników Z a ­ kładów Żyrardowskich. 22 Wyliczono na podstawie informacji zawartych w 58 metrykach z 1866 r. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii W i ­ skitki, sygn. 80-80a. 2 1 �221 O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y POŁOWY X I X W. ko ojców chrzestnych i tkaczy, i osoby z najbliższej sobie grupy rze­ mieślników. Jednym z charakterystycznych zwyczajów było to, że robotnicy (w t y m i tkacze) w żadnym razie nie wybierali na rodziców chrzest­ nych par m a ł ż e ń s k i c h . Reguła ta utrzymywała się też w połowie lat 60-tych. Trzeba stwierdzić, że w społeczności Żyrardowa dużą wagą przy­ wiązywano do wyboru matki chrzestnej. W latach 1834-1838 kilka ko­ biet, głównie żon lepiej sytuowanych majstrów tkackich, wielokrot­ nie wybierano na chrzestne — szczególnie dzieci z rodzin o zbliżonej pozycji zawodowej. T y m samym zapewne zacieśniano kontakty towarzy­ skie, na co szczególnie wskazują akta dotyczące tkaczy czeskich. Nieco inaczej sytuacja przedstawiała się w 30 lat później. Liczba szczególnie „wziętych" chrzestnych znacznie wówczas zmalała, co może świadczyć z kolei o znacznym poszerzaniu się kręgów towarzyskich. Należy też zaznaczyć brak bliższych powiązań krewniaczych między rodzicami dzie­ ci a ich chrzestnymi. Tak w początkach osady, jak i 30 lat później więk­ sza część społeczności składała się z osób i niedużych rodzin, wywodzą­ cych się z różnych, często odległych od siebie miejscowości. Nie było też napływu większych „familii", z wyjątkiem kilku rodzin tkaczy czeskich. Wydaje się zatem, że dominował zwyczaj dość swobodnego wyboru rodziców chrzestnych, szczególnie w kręgu osób, które w Ży­ rardowie ustabilizowały swoją pozycję społeczno-zawodową. W nowo powstającej społeczności o charakterze robotniczym instytucja rodziców chrzestnych spełniała niewątpliwie znaczącą rolę nie tylko w stosunku do kontaktów towarzyskich i integracji środowiska, ale także wzmacnia­ ła funkcjonowanie nowego obyczaju. Warto przy t y m podkreślić, iż np. dzieci nieślubne mogły liczyć na wybór chrzestnych (szczególnie ojców) zajmujących w społeczności pozycję nieco wyższą niż ich matki, będące na ogół służącymi bądź wyrobnicami . 23 24 NADANIE IMIENIA Istotnym i wielce ciekawym rysem ówczesnego obyczaju robotnicze­ go jest moda na imiona nadawane nowo narodzonym dzieciom. Wia­ domo, że wśród chłopów jeszcze w okresie przedrozbiorowym utrwalił się zwyczaj nadawania kilkunastu popularnych imion, szczególnie z de2 8 Z jednym wyjątkiem, gdy para małżeńska była proszona na chrzestnych nowo narodzonych bliźniąt, z tym że każde z m a ł ż o n k ó w było chrzestnym innego dziecka. W latach 30-tych chrzestnymi dzieci nieślubnych byli m.in. dozorcy fabrycz­ ni, ślusarze, wyrobnicy. Natomiast w latach 60-tych — tkacze, murarze gospo­ darze rolni i wyrobnicy. 2 4 j �222 ANDRZEJ STAWARZ 25 kalogu świętych funkcjonującego w tradycji katolickiej . Moda na imiona kształtowała się najczęściej pod wpływem księży. Niekiedy też — chociaż może w mniejszym zakresie — upowszechniały się imiona w y ­ bitnych osób, np. aktualnych władców. Zwyczaje te utrzymywały się na wsi przez cały wiek X I X . Znajduje to potwierdzenie także we wsiach okolic Żyrardowa, gdzie w latach 30-tych ubiegłego stulecia szczegól­ nym powodzeniem cieszyły się takie imiona męskie, jak: Józef (12,2°/o), Jan (9,6%), Tomasz (5,9%) czy Antoni (5,4%), a także' Franciszek, M i ­ chał i .Wojciech, a wśród imion żeńskich — przede wszystkim Marianna (22,5%), dalej Józefa (10,2%), Katarzyna (9,5%), Anna (6,6%) oraz Franciszka (6,1%) . Podobnie było w połowie lat 60-tych, chociaż zau­ ważyć można wzrost popularności imienia Jan (13,9%) oraz Stanisław (8,6%) . 26 27 Zgoła zupełnie inaczej kształtowała się moda na imiona w środo­ wisku żyrardowskim. Otóż w latach 30-tych X I X w. żadne z imion nie osiągnęło wyraźnej popularności. Na przykład w okresie 1834-1838 wśród 43 urodzonych chłopców aż 41 miało inne od pozostałych imię, wśród 34 dziewczynek 32 miały odmienne i m i o n a . Charakterystyczne było natomiast nadawanie imion podwójnych (w większości rodzin tkaczy), mała liczba imion, które cieszyły się wówczas popularnością w środo­ wiskach wiejskich oraz stopniowe zwiększanie się liczby imion cudzo­ ziemskich, np. Wilhelm czy Frydrych. Możemy t u mówić o zaznacza­ jącym się wpływie osadnictwa obcego wywodzącego się z niemieckie­ go obszaru kulturowego. W połowie lat 60-tych zwyczaje te nie ulegają zasadniczo znaczniej­ szym przekształceniom. Z jednym tylko wyjątkiem: popularyzuje się wyraźnie w Żyrardowie modne na wsi imię Marianna (18,9%), co moż­ na uzasadnić wzmagającym się napływem robotników pochodzenia wiejskiego. Nie należy się tu raczej doszukiwać wpływów francuskich (imię to było bardzo modne we Francji w X I X w.). Choć założycielem fabryki był Francuz F. de Girard, to jednak ani on, ani żadne rodziny francuskie nie mieszkały wówczas w Żyrardowie. Nikłe były też kon­ takty z kulturą francuską. W społeczności robotniczej w zasadzie nie było mody na określone imiona. Regułą był wybór oryginalnego, mniej znanego imienia bądź też 28 25 Por. Z. K u c h o w i c z , Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Łódź 1975, s. 184-185. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1834-1838. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 9-13. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1866-1867. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 80, 80a i 81. Por. przypis 26. 2 6 2 7 2 8 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 223 łączenie dwóch (a niekiedy i trzech) imion — popularnego z rzadziej stosowanym, np. Aleksander Bogumił, Tomasz Mateusz, Walenty Stani­ sław, Tomasz Adam czy Paweł Mieczysław, a wśród żeńskich — Justy­ na Katarzyna, Teofila Aleksandra, Teresa Anna, Franciszka Elżbieta, Elżbieta Józefa i wiele innych. Brak metryk urodzeń ewangelików nie pozwala nam niestety na zbadanie bliższych wpływów ludności cudzo­ ziemskiej na modę na imiona wśród robotników pochodzenia rodzimego. Badania wykazały ponadto, że w społeczności Żyrardowa nie znala­ zła potwierdzenia reguła nadawania dziecku takiego imienia, „jakie so­ bie przyniosło", t j . zgodnego z imieniem patrona dnia, w k t ó r y m się urodziło. Rzadki był także zwyczaj nadawania dzieciom imion rodziców lub chrzestnych. DOBÓR MAŁŻONKÓW W okresie 1833-1870 mieszkańcy Żyrardowa zawarli 380 związków małżeńskich, w tym 312 w kościele katolickim i 68 w ewangelickim. Do roku 1850 najwięcej nowo założonych rodzin miało charakter robot­ niczy, przy czym oboje małżonkowie byli pochodzenia polskiego (30,8% małżeństw). Drugi typ stanowiły rodziny tkacko-wyrobnicze o miesza­ nym narodowościowo pochodzeniu małżonków (najwięcej polsko-czes­ kim — 18,7%), trzeci zaś — rodziny tkackie pochodzenia całkowicie obcego (11,2%). Ponadto występowało jeszcze 9 typów małżeństw o stru­ kturze bardziej zróżnicowanej z uwagi na dobór partnera z odmiennej grupy społeczno-zawodowej i narodowościowej. Wśród nowych m a ł ­ żeństw wówczas zawieranych, czysto polskie stanowiły 62%, polskoczeskie 23%, całkowicie cudzoziemskie 15%. Natomiast małżeństw czy­ sto katolickich było 87%, ewangelickich 2,5%, a mieszanych wyznaniowo 10,5%. W latach 50- i 60-tych zaznaczyły się pewne zmiany w do­ borze małżeńskim. Liczba typów nowo zakładanych rodzin — według przyjętych powyżej kryteriów -— wzrosła do 14. Dominowały co praw­ da nadal trzy typy analogiczne do tych z lat 1833-1850, więcej jednak było nowych rodzin, w których oboje małżonkowie byli pochodzenia ro­ dzimego (ok. 70%), mniej zaś mieszanych narodowościowo (ok. 20%) i całkowicie cudzoziemskich (blisko 10%). Zmieniły się też wyraźnie pro­ porcje w doborze małżeństw ze względu na wyznanie. W latach 60-tych zawarto 160 małżeństw, w t y m małżeństwa czysto katolickie stanowiły 75%, czysto ewangelickie blisko 14%, wyznaniowo zaś mieszane około 11%. Dane te pośrednio poświadczają znaczący wzrost liczby ludności ewangelickiej (głównie pochodzenia niemieckiego) w społeczności Ży­ rardowa . 29 2 9 Wiązało się to z zainteresowaniem właścicieli Zakładów Żyrardowskich spro­ wadzaniem najlepszych s p e c j a l i s t ó w - w ł ó k i e n n i k ó w oraz odpowiedniej kadry u r z ę d ­ niczej z zagranicy (głównie z Saksonii). Zjawisko to przyczyniło się do rozwoju �226 ANDRZEJ ST Л W A R Z rzeń? Otóż, w latach 30- i 40-tych X I X w. mieszkańcy Żyrardowa (wy­ znania rzymskokatolickiego) preferowali niedzielę jako najdogodniejszy dzień dla zawarcia małżeństwa (73% przypadków). P e w n ą popularnością cieszyły się też początkowe dni tygodnia, t j . poniedziałek (12,1%) i wto­ rek (7,5%). Zupełnie sporadycznie miały natomiast miejsce śluby w i n ­ ne dni. Wyraźną zmianę tego stanu można zaobserwować w latach 50i 60-tych. Spadła wtedy znacznie popularność niedzieli (do ok. 56%), przy czym w okresie 1856-1860 więcej ślubów zawarto w poniedziałek oraz wtorek niż właśnie w niedzielę. W latach 60-tych popularność pierwszych dni tygodnia utrzymuje się wyraźnie; chociaż na niższym poziomie (28,8%) niż w latach poprzednich, przy ponownym wzroście zainteresowania niedzielą (69,2%). Jak się wydaje, wybór dnia tygodnia na ślub nie pozostawał bez związku z dynamiką rozwoju fabryki żyrar­ dowskiej. Okazuje się, że w okresie załamania się produkcji (lata 50-te) robotnicy częściej wybierali inne dni tygodnia niż niedziela. Można to wytłumaczyć tym, że znaczna część robotników zamieszkujących osadę nie znajdowała wówczas stałego zatrudnienia w fabryce. Mieli oni wię­ cej czasu wolnego, a co za t y m idzie większe możliwości urządzenia wesela i rozmaitych zabaw niekoniecznie w niedzielę. Równie chyba interesująco przedstawia się wybór miesiąca, w któ­ rym zawierano związek małżeński. Spośród wszystkich miesięcy w spo­ łeczności robotniczej Żyrardowa siedem cieszyło się stosunkowo dużą popularnością. W latach 30- i 40-tych najpopularniejszy był listopad (ok. 30% zawartych małżeństw), następnie październik (ok. 13%) i sty­ czeń (10%). Zdecydowanie niepopularne były. marzec, kwiecień oraz grudzień, a więc miesiące, na które przypadały okresy Wielkiego Po­ stu i Adwentu. Z tego wypływa też wniosek, że nie wykształcił się wówczas zwyczaj zawierania małżeństw przy okazji wielkich świąt chrześcijańskich, t j . Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Ciekawe, że sto­ sunkowo często wybierano maj (8,2%) — przesądnie niepopularny do dziś. W latach 50- i 60-tych zachodzą wyraźne zmiany w wyborze po­ szczególnych miesięcy. Zauważalnie wzrasta popularność lutego (18%) i lipca (ok. 12%), a także maja (ok. 12%), przy wyraźnym spadku za­ interesowania młodożeńców listopadem (14%) i nadal prawie zupełnym brakiem popularności miesięcy związanych z Bożym Narodzeniem czy Wielkanocą. Z przytoczonych danych widać wyraźnie, że wybór miesiąca dogod­ nego do zawarcia małżeństwa kształtował się w środowisku robotniczym w sposób odmienny niż wśród chłopów. Nie znalazły odbicia przekonania o feralności maja czy też listopada. Utrzymał się natomiast wpływ za­ kazów religijnych (przedświąteczne okresy postu). Rzadko też zawierano śluby w lecie. Preferowanie ślubów w miesiącach jesiennych i zimowych można tłumaczyć m. in. chęcią organizowania zabaw w czasie niesprzy- �OBYCZ" .1 R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 227 jającym innym formom rozrywek, np. takich, które mogą odbywać się poza domem. Wesela byly bez wątpienia znaczącymi wyda­ rzeniami w życiu stosunkowo niewielkiej społeczności robotniczej. Szczególnie, że tych wesel było kilka, niekiedy kilkanaście rocz­ nie. Jak wiemy, mimo rodzinnego charakteru, wesela w społecz­ nościach lokalnych miały szeroki zasięg towarzyski. Nie inaczej musiało być w połowie ubiegłego wieku w Żyrardowie, gdzie przy braku instytucji kulturalnych nie było zbyt wiele rozrywek dla robotników. Na obrzędy rodzinne i doroczne możemy więc też spojrzeć pod kątem rozrywki umilającej przynajmniej niektóre z długich jesiennych i zimo­ wych wieczorów. Od lat 50- i 60-tych zaczęły upowszechniać się „ma­ jówki", dzięki k t ó r y m robotnicy mieli zapewnioną rozrywkę w miesią­ cach wiosennych i letnich. * W artykule przedstawiłem zasadniczą część wyników badań nad oby­ czajem robotniczym prowadzonych na podstawie akt stanu cywilnego. "Wybrane przykłady opisanych zwyczajów niewątpliwie nie dają podstaw do ukazania całego mechanizmu narodzin tego obyczaju. Niemniej, jak się wydaje, posiadają w pełni walory ilustracyjności dla zagadnienia przekształcania się treści kulturowych o pochodzeniu ludowym w środo­ wisku, proletariackim. Nie bez znaczenia dla tworzenia się nowego oby­ czaju w środowisku robotniczym były też w badanym okresie wpływy cbce. Obyczaj robotniczy w Żyrardowie połowy X I X w. zaczyna odbiegać coraz wyraźniej od obyczaju wiejskiego, przynajmniej w dziedzinie ży­ cia seksualnego, doboru małżeństw czy wyboru rodziców chrzestnych, a nawet doboru odpowiedniej pory do zawarcia małżeństwa czy nadania imienia nowo narodzonemu dziecku. Stosunkowo szybko utrwalały się nowe lub zmodyfikowane zwyczaje, wzory zachowań i postaw przy stale umacnianych kontaktach zawodowych, rodzinnych i towarzyskich w znacznie przecież zróżnicowanej pod wieloma względami społeczności Żyrardowa. Głębsze zmiany obyczaju zarysowują się dopiero na prze­ łomie X I X i X X w. kiedy kształtuje się wyraźne oblicze kultury robot­ niczej Żyrardowa, wówczas już ośrodka wielkoprzemysłowego. ; �228 ANDRZE-T S T A W A R Z Анджей Ставаж Р А Б О Ч И Е О Б Ы Ч А И С Е Р Е Д И Н Ы X I X ВЕКА В СВЕТЕ АКТОВ ГРАЖДАНСКОГО СОСТОЯНИЯ (НА ПРИМЕРЕ ЖИРАРДОНА) Резюме В статье рассматриваются итоги исследования, как образовались рабочие обычая в се­ редине X I X в. в Жкрардовс. За неимением достоверные этнографических источников, каса­ ющихся этого периода, автору пришлось в основу исследования поставить источники, ко­ торыми пользуются главным образом историки, а именно — акты гражданского состояния. Из изучения метрических актов получены интересны? данные об основных обычаях, связанных с рождением ребенка, бракосочетанием и смертью. В самой статье особо вы­ делен вопрос подбора крестных родителей, присваивания имен новорожденных детям, су­ пружеского отбора и определения поры для бракосочетания. Во вступительной части рассматривается рождение жирардовского общества в 30-е годы X I X века (территориальное, социальное и национальное лроисхояигяие жителей селения, состав населения но основным профессиональным группам и религии). На этом фоне указаны избранные ссмейнь:г обычаи. Во вновь образованном обществе Жирардова особое значение имел подбор крестных родителей. Он служит укреплению общественного положения детей рабочих и расширению общественных езязей, хотя >; 30-е годы XÍX века отдельные профессиона 1ыпле группы (осо­ бенно ткачи) были довольно замкнутыми. Интересной чертой рабочих обычаев была мода на имена. Однако среди жителей Жи­ рардова не отмечается популярность определенных имен, даже тех наиболее часто при­ сваиваемых "ieTHií крестьян в п р е а ь и / щ е м столетии. Тем не менее старались присваивать довольно своеобразные имена, часто двойные, иногда с иностранным звучанием (немецкие). Только в середине 60-х годов чрезт.иа;ит распространилось популярное в деревне имя Марианна. Несколько г.гаре рассмотрен вопрос супружеского отбора. Особое внимание обращено на смешанные браки (по религии ¡; кациональности), которые в исследуемый период соста­ вляли в Жирарцове 25-30",, новых браков. Столь значительным процентом смешанных браков Жирарду-з выделялся в масштабе всего царства Польского. Основываясь на анализе метрических материалов, можно полагать, что смешанные браки в значительной степени ускоряли перемены обычаев в сексуальной области среди рабочих. Последним вопросом был вопрос определения поры (дня недели и месяца) для бра­ косочетания. Обнаружена популярность не одного лишь воскресенья, но и других дней — особенно понедетьника и вторника, а т месяцев ноября (считавшегося роковым у крестьян), октября и января, а также мая или июля. Проводившееся методом прямого статистического умозаключения исследование по­ казало, что в Жирардове с 30-х по 60-е голы возникли основы нового рабочего обычая, часто независимо от традиций народно!'! культуры и во многих случаях с известными чужеродными влияниями. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0db23670c8086ce4b55759357398977.pdf cc8f432c6af7ba1c0be254268a4f1819 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne kultura spoleczna Tunezja - narodziny - zwyczaje narodziny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1772 Title A name given to the resource Obyczaje i obrzędy związane z narodzinami i obrzezaniem w Tunezji / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.151-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198(j j,;VNA Br1RSKA OBYCZAJE I OBRZĘDY ZWIĄZANE Z NARODZINAMI I OBRZEZANIEM W TUNEZJI l Tunezja uzyskała niepodległość w 1956 r. Ten nie\vielki terytorialnle :.raj wyróżnia się w sposób zdecydowany spośród innych państw m'.1·;:ułmańskich. Wraz z wyzwoleniem spod protektoratu francuskiego wprowadzono ·.viele ustaw, m. in. zniesiono poligamię na rzecz monogamii, a kobieta ciała się w świetle prawa równą mężczyźnie obywatelką kraju 2. Pomimo postępujących przeobrażeń i widocznych zmian w stylu ży(ja rodziny tunezyjskiej, to jednak zachowania uwarunkowane trady:::-A w dalszym ciągu funkcjonują, zwłaszcza w środowisku wiejskiril j' konserwatywnym. DIa społeczności arabo-muzułmańskiej, takiej jak cunezyjska, małżeństwo traktuje się jako wartość naczelną, co jest zgodne z ustaleniami Koranu 3. Święta Księga potępia też celibat, a zatem '-ie akceptuje stropanieństwa. Podstawową funkcję rodziny zdeterminowaną względami społeczny.'-"i, religijnymi i kulturowymi jest wydawanie na świat potomstwa. Stan 7.'lwarte w artykule powstały w wyniku ponad rocznych obsenvacji przeprowadzonych z mieszkańcami Tun:su. Interlokutorami ):Ili mężczyźni, k0biety pracujące zawodowo i gOl>podynie domowe. Najcenniejsze in:,;rmacje dotyczące zachowań rodzinnych pochodzą od trzech kobiet urodzonYC)1 '.; latach 192'.5-30, któTe 'nigdy nie pracowały zawodowo. Obecnie pełnią funkcje oh. ;,.ęclwe i czuwają nad rcaiizacją i prawidłwością zachowal1 towarzyszących nara·3i~nom. Pełna dokumentacjo z badań empirycznych znajduje się w posiadaniu au'.' rki. 2 13 sierpnia 1956 r., a więc w kilka miesięcy po uzyskaniu niepodległości, szeE ·L.ądu H. Burgiba ogłosił 'Statut Osobowy (Le Code du Statut Personnel), który :cn;,sztą stanowił ewenement w świecie muzułmańskim. Dokument ten podlegał wielo''Lotnej nowelizacji (Por. M. Borrma:ns, Statut Personnel et Familie au Maghreb de ; "40 ci nos jours. Paris 1977, Ed. Mouton, p. 275 - 421). ~ $wiadczy o t.ym nastl:;pujący wers Koranu: "Pojr::ujcie za żony dziewice w:er'. ; żeńcie sługi swoje i niewolników, którzy z nich są uczciwi; jeżeli są ubodzy, Bóg ',h wzbcgaci. On jest hojny i mądry". Koran. Z arabskiego przekł. Jana Murzy ';"1rak Buczackiego, Tatara z Podla1sia. 'Warszawa 1358, Nakł. A. Nowolecki, s. 297, . ·zdz. XXIV, wers. 3.2. f Ustalenia 983 - 19'84) i wywiadów �142 Anna Barska bezdzietnosci poddawany jest krytyce, a małżoneK. mając aprobatę otGczenia, może wystąpić o rozwód; dlatego też już od wczesnego dzieci::stwa praktykuje się szereg obrzędów zabezpieczających dziewczyn.:,; przed niepłodnością. Płodnosć pojmuje się jako nakaz religijny, a ta~i:r. akt zachowujący ciąglość rodziny. Obyczaje rodzinne realizowane w Tunezji charakteryzują się bogs!:., o·)rzęciowością. :Na.3ze obserwacje skoncentrują się jedynie na zachc''''aniach związanych z narodzinami i obrzezaniem. Wesele i pogrz':':.J. z uwagi na swoją sj')ecyfikę, wymagają odrębnego oprncowania. Cały cykl obyczajowości narodzinowej dzieli się na okresy, kt(; . ..:: ~ kolei wyznaczane S,! przez istotne wydarzenia zachodzćlce w okre'.-, ciąży, narodzin, siódmego i czterdziestego dnia po urodzeniu. Etapo:tym towarzyszą zabiegi magiczne chroniące matkę i noworodka przt:J tzw. ,złym okiem" i nieżyczliwymi duchami 4. Sytuacj~ nadzwyczaj;;,! dla zbiorowości stanowi widoczna dla otoczenia ciąża, która równocze'~nie zobowiązuje grupę do opieki nad stanem zdrowia przyszłej maki i jej dziecka. Postawa ta wynika z przekonania, iż niewłaści we zach..::· wanie gromady wobec kobiety ciężarnej ma negatywny wpływ na n: ,. jej dziecię oraz otoczenie. A zatem w celu zabezpieczenia pomyślno.;.:: spełnia się szereg praktyk magicznych. Niktóre z nich dzisiaj charakter',zuje bezref1eksyjność i emocjonalność. Spośród istotnych zjawisk uwaf:;'.; zwracają amulety, które zobligowana jest nosić przyszła matka, a tak:i~: nowonarodzone dziecię. Z relacji informatorów wiadomo o szczególny .•, 1ę-i<u kobiety ciężarnej przed "złym okiem", aby ustrzec się jego ingrencji już od pierwszych miesięcy ciąży nosi rączkę Fatmy i nóżki baonie 5. Natomiast dziecku nowonarodzonemu przypina się do ubrank,l miniaturkę Koranu lub złotą rybkę, przedmioty te pełnią funkcję tal~Zl11anu. Wracając do zachowań w okresie ciąży należy wymienić zakaz b·J· dzenia kobiety ze snu, ponieważ w tym czasie duchy formują dzieci!; w jej łonie; zwalnia się też ją z ciężkich prac domowych. Lękając ;.;,:~, • W społeczeóstwie muzułmal1skim, a takim jest ludność Tunezji, rozpowszel.,I;n:one są wierzenia w dżiny, "złe oko" i cz·ary. W świadomości ludzi zjawiska te s'. ,. /, ';wią zagrożeni c dla człowieka, dziecka i zwierzęcia. Recytacja Koranu i amutE',. pełnią funkcje:; ochronną przed ingerencją iych demonów. Interesującej analizy tC'.~ p'ohlemu dokona~a K. Ska:·żyńska-Bocheń.ska w artykule zatytuł{)wanym Wierze?',:'.! Inc/owe we współczesnej literaturze egipskiej .("Przegląd Orientalistycz.ny" 1'004, nr " 13 - 26). Jej uwagi i ,po:::trzeżenia znajdują potwierdzenie na teren:e Tunezji. • Róg barana pełni funkcję magiczną, religijną i ,prestiżową wc wszystkich v,;,} .dwach społecznych Tunezji (po~'. A. Bouhdiba, L'Imaginairc maghrebin. Tunis 19"" 'r!Al. Maison Tunisienne. s. 30). Rączka Fatmy - muzułmańska pia,;tunka domo''''.,-:;' r,g!1'"ka. symbol szczę~c:a i po!"nyślności. �0i.1YCZA.JE I OllHZI-:DY ... 143 uroku. \obicta cil.;ż~1l'na llil:' powie prawdy, w którym jest miesiąc Li. Z punktu widwni'1 funkcjonujących wierzeń zbyt częst(~ przyglądan:e Się w lusterku sprawi. iż now<marodzone dziecię będzie podobne ~b matki. Do obowi'lZków przyszłych rodziców należy przygotowanie wypraw~:i. n3 tl'n ;~sp('kt z\\'r<łccJli uwagę wszyscy interlokutorzy. Warto przywo:::l(; 'N tym mie.i~cu infoi'mL1cję o zorganizowaniu w Muzeum Etnograficzny';: w Tunisie na Medinie ekspozycji ukazującej życie rodzinne na przeli)nie XIX i XX wieku. SZ';:zególne miejsce na tej wystawie zajmuje sa~c1. po~wi~cona dziecku 6. Przed samym porodem kobieta maluje sobie dłonie i stopy henml '., a ~la sniadanie spoż:'W(1 psisę s. Współczesne porody odbywają się w szp:taLłcch pailst\vowyh!J i pry\vatnych kiinikach, a także w domach, [.,·bszcza na wsiad1 i w rodzinach tradycyjnych. Interesujące okazH'Y s:q \viadomo~ci o porodach odbieranych poza szpitalem prze"- akuszeri:f; bb zaufaną starszą oiaC'Z3n<~szacunkiem kobietę. Szczególną rolę w h":f't'!11oniale przypoda babce. bądż wiekowej ciotce. One muszą zadłLl:~ o akcesoria niezbędne przy porodzie, którymi są igły, nici, nożyczki, bl> .; :\Illz.ellm to preze~llllj" rozmaite manifestacje kultury tradycyjnej. Zgror,.' .',dL.my materia l odnosi ,iq do przelomu XIX i XX w. Cztery sale parterowe -.~ ś''''iadec~I\"l'm :lI"chitl'ktury typowej dla domów tunezyjskiej warstwy kupieck.:,j. \r obiekcie przeZllaczonym dla dziecka znajdu,ić1 siG przedmioty magiczne i . clj·~ijne ."to";OII·al1l'z ok:lZ.ji narodzin i obrzezania, biżuteria proflaktyczna i kolc,'c:C::ł ,trojÓ\\' rytualnyl'll. Pomieszczenie kobiety stanowi z kolei ilustrację jej ży~;.~. co<:lziencgo. Komp!eks m:dżl'(lski odsłania zachowania. jakie musiała przestrzi.'J"; każda z czterech żon. Po ,")j mGżczyzn dowodzi ,izolacjj kobiet z życ'a towarzyski .;g'. Jeszczl' i dzi',;ia.i 1\' ';1\ldo\I'iskach tradycyjnych imprezy rcdzinne czy spotka"; uJ.;a~jonalne fl'lujc ,;it; o,;obno. Żony nie ucze.stniczą w rozmowach prowadzony ..;-, p:zcz mqlczYZ!1. Nil'I\·:a.,t~· \\"l' wła;;nym gronie w innym salcnic zajmują się s'..... :,iJli: "pra \\·:lmi. ; Henna lo pro,zek llz~·.-k;)lly z wysuszonych listków krzewów rosnących w gi . 11Wch tropikalnych (Lur li ro riC/eel'S). Pudrem ty m koloru żółtego lub czerwoni>~; rr:'Jłzumanie maluj,] ,;topy. dłonie i włosy. Zabieg ma na ce·lu ochrooę ZclrO\L"-. rA)myślno~c ,;zczq';cie. Nil'w;1tpliwie jest to środek bakteriobójczy, chroni stp':y, ba:-dzo cz<:;-;:onil' os!ollit;tl' i dłonie przed infekcją. -; P,isa "i,lIlowi mil'.-z<1nk<:;oleju. cukru i mielonego grochu. " I::f()rmacje o pO:'cciac!l \1' szpitalach państwowych uzyskano od polskich '."K:l:'ZY p,'ncuj'1cycl1 \\. TU:l;.-ić. Z ich relacji wi'adomo. że kobiety rodzą w ubrali:". \v :" tóry 111fJrzyszly. rÓ\\'n:l'ż I\" n il1l leżą i opuszc;:ają szpi tal. Rodzina przynosi poj,.,':r;,cY b<lrdzo o,tr" pl)L"'l\n~. któr'l ona spożywa, a zatem karmiąca matka nie pE> s,trzl'ga diety. Jeżeli rozll'i<jzan'l' nastąpiło bez komplikacji, to już następnego d'H). [::" por.;dzil' \l'I'ac<-1j,jch dOlllU-::!11l' bqdż w towarzystwie mGża. Małżonek wyksz~.,:C,-],y LZ\;,;lo zja\\':a ,i(~ z k\\·:atami. Zdarzaj;j SIl,; jednak przypadki pozostawia" ;; 0z,il'\I'czynki \1' "zp;Ulu. Sytuacj.l t.aka pojawia ,;it; wówczas. gdy kobida rodzi 1'"-,tą iub ,;"Ó·-[;l już có,·k,;. :1 ,'odz':u Zllajdujc siG \V trudnej sytuacji finansowej. �144 Anna Barska lizna i białe prześcieradło. Narodzny stanowią ważne wydarzenie dla zbiorowości, dlatego też obowiązuje obecność sąsiadów, kuzynów i przyjaciół. Zgodnie z obowiązującymi zasadami rozwiązania oczekuje się osobno. Kobiety znajdują się w pomieszczeniu rodzącej, niosąc jej pornoc werbalną poprzez udzielanie rad jak reagować na ból, aby go uśrnierzyć, a także recytują fragmenty Koranu. Modlitwa ma pomóc i od!J,~dzić złe duchy. Mężczyźni natomiast wraz z przyszłym ojcem przeby·-'vają na zewnątrz, również odmawiają wersety Księgi Proroka. AkuszerLa odbiera dziecko, odcina mu pępowinę, staranie wyciera i zawija w białe prześcieradło 10 a u dołu zawiązuje kokardkęll. Położnicy podaje 'oię do wypicia dwa surowe jajka, a następnie bardzo ciepłą zupę, aromatyzowaną, wzbogaconą m. in. w czosnek, tymianek i pietruszkę. Znakiem obwieszczającym szczęśliwe rozwiązanie są tzw. zClglwriciy ~ "you, you". Pojedynczy okrzyk sygnalizuje narodziny córki, natoYLiast potrójny zwiastuje przyjście na świat syna l~. Dopiero od tego :T,omentu ojciec ma prawo wstępu do pokoju żony. Wizyta męża ma na cdu ucałowanie niemowlaka i ofiarowanie małżonce prezentu, którym rnoże być złoto, srebro bądź pieniądze. Według panującego obyczaju, matka i dziecko nie opuszczaje! pokoju przez siedem dni l~. Opiekę nad nimi sprawuje o~:oba przyjmująca I:oród, a domostwem zajmują się odwiedzajclce kobiety. czyli sąsiadki, IJ.fzyjaciółki i kuzynki. Kolejnym ważnym wydarzeniem jest kąpiel rytualna i nadanie nO·vvorodkowi imienia oraz jego pierwsze wyjście poza obręb sypialni. Uro·· CL.ystoŚć ma miejsce właśnie siódmego dnia po urodzeniu. W obecnosci 2C,proszonych gości święto rozpoczyna się bardzo wcześnie rano. InaugLl'ruje je zapalenie świecy i podpalenie znajdujących się w kcmu nie ziół dających zapach kadzidła. Dziecię zanurza się w lctniej wodzie zmieszaJll:'j z jajkiem, w mentalności symbolem witalności, szczyptę soli i cukru. Wiktuały te społeczeństwa są znakiem wdzięku i słodyczy. które z ko- 1(} Białe prześcierzadlo ,symbolizuje szczQśc:e i pomyślnoś('. natomiast czarcIe '",)óży nieszczęście. 11 Z medycznego punktu widzenia zawijanie dziecka \\' ,.rulon" ma niekorzy,Ply ,\ J.,ływ na jego fizyczny ruzwój, ałe tłumaczeni" i pokazy j~k należy poste:p.:\\'ać L noworodkiem nie przynoszą rezultatów. i'vI::ltki stosuj'l tradycyjne zasady pieh::;:Jócji niemowlaka. 12 W kulturze muzułmańskiej narodziny "YILl stanowi,j wielkie' wydarzenie. \V Tunisie w rodzinach postępowych nie zauważc'llo różnicy w tr~ktuw~niu c1zi,!d ,cznych płci, Natomiast w ś.rodowisku tradycyjnym z dum,j wyliczane) liczot; ch;<J~C'JW, obojętnie mówiono o córkach. 13 Właśnie w tym okresie połcżnica i niemowle: narażolle' "l na dzialanic' de}»iil1ÓW. Funkcję ochronną pełnią amulety, recyta('ja fragmentó\\' Korallu i 01yęb dcmostwa. Zabiegi te odpędzają złe moce. �OBYCZAJE I OBRZĘDY ..• 145 ki ma przejąc niemowlę. Zlekceważenie tych czynności naraża dziecko, ;)a niewłaściwe kształtowanie się jego cech charaktru (antypatyczność, 'nałomówność, smutek itp.). W atmosferze radości i wesela kobiety ubie·rają wykąpanego oseska. Chłopca stroi się w niebieską koszulkę, wyszy'.vaną złotymi ornamentami, natomiast dziewczynce wkłada się różową :ukieneczkę ozdobioną złotym haftem. Nakłada się także maluszkowi ;jżuterię, która pełni funkcję profilaktyczną. Tak wystrojone niemowlę prezentuje się najpierw kobietom. W nastroju wesolym składają one :1,aleństwu życzenia, wydając przy tym okrzyki you, you mające aspekt -,·.'łoistego błogosławieństwa. Mężczyźni w tym czasie we własnym gro"ie odmawiają Koran i popijają herbatę o smaku miętowym lub migda~owym. Ich spokój zostaje przerwany wejściem matki z rytualnie ubra_ .Iym dzieckiem i przekazanie je ojcu, kóry z kolei dumnie przedstawia ;;.ebranym. Zaproszeni goście (mężczyźni) w tym momencie składają żynenia i ofiarują nowonarodzonemu prezent; obecnie z reguły są to pieJ,iądze. Recytacja El Fatihy (fragment Koranu) poprzedza nadanie imie"ła. Czynności tej podejmuje się najstarszy z członków rodziny lub kto:~ /. oto.czenia obdarzony autorytetem i zaufaniem. Najczęściej dziecko 01rzymuje imię po kimś z rodziny Proroka, bądż po nieżyjącym dziad:.;u 14. Impreza ta wymaga ofiary z barana, zwierzęcia rytualnego w kuL 1.'.lrzemuzułmańskiej ]". Zaproszeni goście częstowani są potrawą kus-kus j napojami zrir oraz śrubu 16. Spożywa się też ciasteczka bardzo słodkie. Poszczególnym zachowaniom towarzyszy śmiech, zagharidy, a zatem o:worzona atmosfera ma wpłynąć na dalsze losy dziecka. Okres "nieczystości" i izÓlacji kobiety po porodzie trwa czterdzieści dni. "Wielka toaleta" żony sygnalizuje przywrócenie jej praw. Z tej e,jiazji organizuje się przyjęcie dla przyjaciół i rodziny, a odświętnie odzianemu dziecku przekazuje się prezenty. W porównaniu z etapami \\ cześniejszymi, obecnie dzień ten nie zawsze ma aspekt publiczny, a za~\m spotkania ograniczają się do kręgu rodzinnego. II Szczególne znaczenie posiadają imiona Mohamed i Fatma. Wszy.scy informa·· ·l.ny ok.reślali je jako błogosławione, a zatem osoba, której nadano jedno z tych .:y;iOll,uznawana jest przez otoczenie za szczęśliwą. 15 Rytuał szlko!y malakickiej dowodzi, że baran pełni funkcję zwierzęcia ofiar·· ...:go składanego przede wszystkim w tzw. święto "Wielkiego Barana" (Aid al-Kabir), " takżc z okazji ważnych wydarzeń rodzinnych. Zwierzę musi być samcem koloru ':.;a!ego, bcz najmniej.szych uszkodzeń. '" Kus-kus narodowa potrawa krajów Maghrebu. Podstawc; .stanowią dro';!llutka wyrabiana z mąk! kasza, mięso ~baranina, wołowina lub drób) i jarzyny. h zygotowujc się ją w odpowiednim dwuczęściowym naczyniu. Potrawę polewa się ~:"rdzo pikantnym sosem, w którego skład winno wchodzić około dwadzieścia przyJ •• aw. Zrir jest to bardzo słod.ka mieszank'a .gotowanego cukru, migdałów, orzechów i sezamu. Śrubu - to wyciąg z migdałów (mleczko migdałowe). 10 "Lud" - t 70 �146 .-inna Barska Zgodnie z panującymi zasadami, dziecko winno być karmione pier'>:ą o;~oło dwóch lat. ~1atka. chcąc je odzwyczaić od ssana, smaruje sut::! henną· Bardzo ważnym wydarzeniem w kulturze muzułmańskiej j(~st obyczc1J obrzezania, praktykowany przez Egipcjan, a następnie przekazany ludom semickim j ;"1urzynom 17. Wprawdzie nie ma o nim wzmianki w K';ranie, ale obowiązuje wyznawców religii Mahometa. Towarzyszy mu begata obrzędowość, nacechowana symbolami, spełnianymi już dzisiaj CZ\;sto bezrefleksyjnie. Realizacja obyczaju ma charakter publiczny, a z'.' tern wymaga obecności krewnych, rodziny i przyjaciół. Zaproszeni go":cie są świadkami przejścia chlopca z wieku dziecięcego w młodziel1cz)' Ich obecność podnosi rangę imprezy. To istotne zdarzenie w życiu 1'0. dzinnym najczęściej ma miejsce z okazji święta narodzin Proroka (Nk,. uled). Uroczystość poprzedzają przygotowania związane z wydanie>, przyjęcia, wymagana jest ofiara barana. Sąsiedzi cz(,'510 wspomagaj,! rodzinę produktami spożywczymi, które jednak zosL.ll1ć.1 ofiurodav.:co II zwrócone, gdy oni znajdą się w trudnej sytuacji finansowej. Zabiegowi poddaje się chłopców w wieku od jednego roku życia o;; 1:iiedmiu lat w domu lub w szpitalu. Z uwagi na wysokie koszty, często (lei operacji przygotowuje się kilkoro dzie·ci. Wówczas zdjęcia napletka m·c.:~;~iego rozpoczyna się od najstarszego 18. Zabiegu dokonuje lekarz lui, fryzjer 19. Jeżeli realizacja tej fazy obrzędu ma miejsce w obrębie d~,mostwa, to postępowanie fryzjera obserwowane jest przez mężczyZ" Dziecko z pomalow<1l1ymi henną dłońmi i stopami, ubrane w luźną kt'~zulkę ~O, trzymane jest na kolanach przez ojca lub dziadk'l. Kobie~y r:ie uczestniczą w tej części rytuału, oczekują okrzyku mężci.yo7.n sygWtlizującego pomyślność zabiegu i początek zabawy. Malca przenosi do łóżeczka i oddaje w opiekę babci. Zgromadzeni go:ście odwicdzaj<l malego a1Tisa, czyli pana młodego, składają mu :7.ycz('nia, pozdnnviajcf słowem mabruka, cO oznacza szczęście i powodzenie, przekazują pL" Por. ]\1. :.Ylazaheri. Zycie codzienne muzu!manówlv ,~ruI1liowicczn (X - XIi r: Warszawa 1972, s. 34 - 35. 1S To ważne v,'ydarzen:c' rodzinne nieci) inaczej przebicg<J iEl pr,!udn;u Tun~zi' Interesująco na ten temat piszą: V. Paques, I'Arbre cosm.iqw' elans [e )Jcnsćc P-'p,-llaire et clans la L'że quotielienne elu nord-oaest africain, Pari" ISG-ł. Ed. InsU· .•: D'Ethnologie MU3ee de I'Homme. Palais de ChaHIat, s. 418 - 422; Andre Louis. Nomades d'hier et d'aujoard'hui dans Ie suci tunisien, Ai~:-Cll-Provc-,,~~ 1S79. Ed, Edisud, ". 181 - 184. 10 Zabiegu dokonuje rnqżczyzna trakt.owany jako arcykapłan, legitymujcIey>:; JJa.'tq-pującymi zawodami: L-yzjer, kowal i krawiec. ~n Strój dziecka jest róż:lY, zależy od regionu. Por. V. Paquc-, op. cit., A. Lou:." op. cit. �OBYCZAJE niądze i inne podarki, a kobiete 1;:iyou, you. W zależności od w domu, bqdż w specjalnie na nych uczestników częstuje się c:nsteczkami. I OBRZĘDY ... 147 na znak błogosławieilstwa wydają okrz.'Jmajętności rodziny przyjęcie odbywa tę uroczystość wynajętej sali. Zaproszokus-knsem, !lapojami i bar~o slodkulll Wspommane narodziny i obrzezanie, podobnie jak każda uroczystO;c J2towana vv rodzinie arabskiej wyznającej islam, pozbawione są alkcJ-:olu. Sytuację lę tłumaczą ustalenia zawarte w Koranie, a także w pLt'xie kanonicznym, czyli szariacie. Obrzezanie łącznie z weselem stanowi jedność, dzieloną na dwie fazy, a zatem przejście chłopca w wiek młodzieńczy jest pierwszym etapem składania ślubów. Praktykowane obrzędy związane z narodzinami i obrzezaniem man celu zabezpieczenie dziecku szczęścia i zapewnienie mu plodnoś.:i. J\aruszenie zachowail uwarunkowanych tradycją poddawane jest k;-ytyce. Na straży prawidłowego postę'powania grupy stoi społeczność 18dzinno-sąsiedzka, a dbają a to ludzie w podeszłym wieku, szaco'o' l członkowie rodzin (babcie, ciotki, wujkowie, dziadkowie). Życic rodzinne w Tunezji jak już W:ipomniano, charakteryzu.je si'~ bogaiq różnorodnościel. Świadczą o tym wyodrębnione przez A. Dem,"el'smana trzy typy rodziny tunezyjskiej: Ld postępo'Na, konserwa tywna, przejściowa ~1. .I'\a,;zc obserwacje odnasz,,! się zdecydowanie do rodzin określonycl jclko konserwatywna i przej:;ciowa. Styl życia realizowany przez tę gr!.'-pę spoleczeilstwa oparty jest prz'.:'de wszystkim na tradycji. Nie ule:;.l ona zbyt mocno pn--,pozycjom lansowanym przez środki masowego prz'> kazu. Kiedy przekazy dotyczące powrotu do "źródeł' pochodziły od 0'0)) urodzonych w latach 1925 - 30, uznano tę sytuację w pewnym sensie ::a prawidłową· Zaskoczeniem natomiast okazały się wypowiedzi mężczyzl urodzonych w latach 1955 - 60, również zwolenników zachowań rodzi,> nych opartych na tradycji jako dowodu tożsamości muzułmailskiej. Fakt istniemR różnorodnych stylów życia determinuje kilka cZY:'lników, z których należałoby wymienić przede wszystkim likwidację anc!ltabc'tyzl1lu. upowsL:ech',ianie środków masowego przekazu (prasa, radin. telewizja), a także dość mocne wpływy zachodnioeuropjskie. ~1 A Demeer"man. La Jarn.ille Ed. :V:ai"n Tl'nii:C'l:ne. s. 179. Tunisienne et les temps nouveaux, Tunis 1072. �148 Anna Barska .4Jlna Barska CUSTOMS AND FAMILY RITES CONNECTED WITH BIRTH AND CIRCUMCISION liN TUNISIA (summary) In the article certain family customs in the Mudim cultural circle are presen:H1. All statements in the text result from more than one y,ear observations (1983 - 1984) and interviews made with inhabitants of Tunisia. Specific attention is drawn to ti:eir behavior during rite.s de<aling with birth and circumcision which still func·· Lon in traditional families. Situations presented here giVe a heritage of beliefs and .':...perstitions; at the same time they show various attitudes of the society towards t:--.e past. Progressive transformations and visible changeS in the style of living of a Tunisian family, however, do not eject manners based on tradition. J. Ch. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2de786fc009209a5798e3776747f01ca.pdf 10fa6189d66549f37290ea01bc134c77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5513 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource górale polscy obywatelstwo - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5128 Title A name given to the resource Obywatelstwo po góralsku / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.81-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski OBYWATELSTWO PO GÓRALSKU Rozważania na temat obywatelstwa warto uzupełnić spojrzeniem z innej, antropologicznej perspektywy. Podejście antropologiczne ujmuje kwestię obywatelstwa nie przez pryzmat doktryn czy procedur – antropolog skupia się na tym, w jaki sposób tak abstrakcyjna idea jest rozumiana i doświadczana przez jednostki. Prawa określające przywileje i obowiązki obywatela stanowią ramę, którą indywidua wypełniają lokalnymi dyskursami i praktykami (mówiąc językiem Bourdieu), ramę, w którą podmioty prawa potrafią wpisać treści niekiedy zaskakująco różne od intencji prawodawcy. Jakiego rodzaju wyobrażenia na temat obywatelstwa wyrażane i kształtowane są w codziennych wiejskich rozmowach i działaniach? Na to pytanie (oraz na kilka innych) szukałam odpowiedzi, realizując projekt badawczy zakończony książką Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich w latach 1999–20051. Książka podsumowuje wieloletnie badania prowadzone metodą etnograficzną. Etnograficzne badania terenowe polegają na długotrwałym przebywaniu w terenie, wejściu w zażyłość z jego mieszkańcami, prowadzeniu wywiadów otwartych, pogłębionych, ustrukturowanych przez dyspozycję badawczą, nazywanych rozmowami z racji ich dialogicznego, a często polifonicznego charakteru. Pojęcie „obywatel” najczęściej było wprowadzane do rozmowy przez pytanie badacza i zwykle wydawało się rozmówcom nieco nie na miejscu, toteż dość szybko zostawało przez nich zastąpione słowem Polak. Pytani wprost o znaczenie terminu „obywatel”, starzy ludzie odnosili je do określenia „obywatel ziemski” i mówili, że „obywatel to na cmentarzu. To tak na płycie [nagrobnej] napisane jest”. Obywatel to, ich zdaniem, pojęcie historyczne odnoszące się A. M a l e w s k a - S z a ł y g i n, Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich w latach 1999–2005, Warszawa 2008. 1 �Anna Malewska-Szałygin 82 do ziemian, których już nie ma. Takie użycie terminu jest zbieżne z zakresem znaczeniowym słowa obywatel funkcjonującym w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, czyli w czasach, gdy pojęcie to opisywało ludzi wywodzących swe korzenie ze stanu rycerskiego, mających prawo wpływu na decyzje o losach kraju poprzez uczestnictwo w sejmach i sejmikach oraz elekcjach królów2. W podhalańskich rozmowach w takim znaczeniu używano najczęściej słowa „pan” lokalnie uważanego za mniej archaiczny synonim „obywatela”. Objaśniając termin „pan”, podkreślano jako cechę wyróżniającą wolność, nie zaś zaangażowanie polityczne i odpowiedzialność za losy państwa. Mówiono: „pan, jak to pan — wolny, nie?!” Drugim często przywoływanym wyznacznikiem „panów” było to, że „nie muszą robić”, czyli nie są zmuszeni przez los do pracy fizycznej. Stosunek do pracy fizycznej czyli roboty jednoznacznie dzielił naród na tych, „co muszą” i tych, „co nie muszą robić”, czyli „panów”. Innym kontekstem, w jakim pojawiało się słowo „obywatel”, było odniesienie do czasów PRL: „obywatel to było tak za komuny raczej używane, nie?! Ja słowo obywatel to z wojska znam, bo tam nie było «pan», tylko «obywatel» do każdego. «Obywatelu majorze», «obywatelu sierżancie» się mówiło”. W czasach PRL zwrot: „obywatelu” pojawiał się najczęściej w sytuacjach kontaktu ze służbami mundurowymi. Jak opowiadali rozmówcy, milicjant do zatrzymywanego kierowcy zwracał się: „obywatelu kierowco!”, a obywatel odpowiadał: „panie władzo!” W efekcie słowo obywatel kojarzyło się rozmówcom z kontaktami ze zwierzchnością, co w jakiejś mierze współgrało z przedwojennymi znaczeniami, według których obywatel to człowiek postawiony wyżej w hierarchii społecznej. Oczywiście przekonanie, że obywatel to „pan” jest całkowicie niezgodne z egalitarną, oświeceniową wykładnią tego terminu. W pismach myślicieli Oświecenia słowo to ma nacechowanie zdecydowanie egalitarne, zaleca jak najdalej idące poszerzanie grupy ludzi uprawnionych do uczestnictwa w życiu publicznym, stanowienia prawa i konstytuowania władzy. Zderzenie znaczeń terminu „obywatel” pojawiających się w wiejskim dyskursie lokalnym z jego konotacjami w dyskursie europejskich elit pokazuje klarownie, że sfera „przekonaniowo-pojęciowa” (Geertz) ma znaczną inercję i zmienia się wolniej w grupach słabiej wykształconych. Wyobrażenia zmieniają się znacznie wolniej niż praktyki. Ludzie dość szybko dostosowują się do nowych form życia społecznego, organizacji rzeczywistości ekonomicznej czy zmian systemu politycznego. Nie oznacza to jednak, że wyobrażenia, jakimi J. C h a ł a s i ń s k i, Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej, t. 1: Społeczne podłoże ruchów młodzieży wiejskiej w Polsce, Warszawa 1938. 2 �Obywatelstwo po góralsku 83 się kierują, ulegają równie szybkiej zmianie. Ta inercja jest dobrze opisana w literaturze etnologiczno-antropologicznej (np. Geertz, Sahlins). Chcąc poszerzyć obszar dyskursywnych poszukiwań, uczestnicy nowotarskiego projektu badawczego wprowadzali do rozmów wyrażenie „obowiązek obywatelski”. Rozmówcom z wykształceniem podstawowym lub zawodowym wydawało się ono obce. Absolwenci technikum radzili sobie z nim mówiąc o wyborach, o podatkach, niekiedy o służbie wojskowej. Często wahali się przy użyciu tego określenia. Płacenie podatków traktowali jako oczywistą konieczność wynikającą z utrwalonego porządku świata, jedną z fundamentalnych zasad istnienia wszelkiej władzy: „podatki nie są może obowiązkiem, tylko po prostu to normalne, podatki się płaci, no, bo się płaci! Jak to mówią co cesarskiego cesarzowi, a co boskiego Bogu!” Służby wojskowej także nie opisywano w kategoriach obywatelskiego obowiązku. Była to raczej: „walka o Polskę” lub „obrona narodu”. Te i podobne wypowiedzi na temat służby wojskowej były formułowane w terminach należących do języka patriotycznego i zawsze wiązane z ideą narodu, a nie obywatelstwa. W odróżnieniu od pojęcia „obywatel” czy wyrażenia „obowiązek obywatelski” słowo „obywatelstwo” było w powszechnym użyciu. Rozmówcy samorzutnie wprowadzali je do rozmów o emigracji zarobkowej do Ameryki. Co więcej, wówczas okazywało się, że zaskakująco duża część naszych rozmówców miała obywatelstwo amerykańskie i tu pojawiał się bardzo istotny wątek „wyrabiania obywatelstwa”. Zdobycie amerykańskiego obywatelstwa było traktowane jako działanie pragmatyczne, ułatwiało otrzymanie lepszej pracy i poprawienie dobrobytu rodziny. Taką argumentację przytacza 82-letnia gaździna, kończąca swoją wypowiedź słowami: „ja mam dwie klasy – pisać i cytać to nie umim, ale żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić!” Obywatelstwo było uważane za sprawę urzędową, która jeśli ją roztropnie załatwić, może ułatwiać życie i pracę. W żadnym razie nie było związane z poczuciem tożsamości. Rozmowy o sposobach „wyrabiania obywatelstwa” pokazywały, że w wiejskim dyskursie lokalnym rozróżnienie pomiędzy obywatelstwem a narodowością wygląda podobnie jak w dyskursie elitarnym w początku XX wieku, kiedy to: „narodową tożsamość uznawano za przypisaną, podczas gdy demokratycznie skonstruowane obywatelstwo państwowe za nabywane”3. Zakorzenienie idei narodowych w dyskursie lokalnym wsi nowotarskich kontrastuje z oporem, z jakim w tym dyskursie przyjmowało się słownictwo 3 J. H a b e r m a s, Obywatelstwo a tożsamość narodowa, Warszawa 1993. �Anna Malewska-Szałygin 84 związane z oświeceniowymi ideami obywatelstwa, umowy społecznej, demokracji reprezentacyjnej. Nie tylko pojęcia, ale i koncepcje nie trafiały na wsi na podatny grunt. Odpowiedzi na pytanie dlaczego tak jest, można sformułować kilka. Z pewnością wynika to między innymi z faktu, że patriotyczna edukacja prowadzona u progu XX wieku lepiej trafiała w chłopskie wyobrażenia dotyczące rodziny i gospodarstwa. Idea narodu mającego prawo do własnego państwa wymagała jedynie rozszerzenia wyobrażeń o relacjach znanych z doświadczenia życia i pracy w gospodarstwie. Z tymi wyobrażeniami łączyły się uczucia, które również zostały przeniesione z małej skali – ojcowizny, na wielką skalę – ojczyzny. W ten sposób, opisywana między innymi przez Stanisława Ossowskiego4, narodowa wspólnota wyobrażona została jako zakotwiczona w znacznie bliższym, nacechowanym uczuciowo doświadczeniu wspólnoty rodzinnej. Odwoływanie się do znanych wartości i uczuć czyniło idee narodowe łatwiejszymi do przyswojenia. Również determinujący, żeby nie powiedzieć fatalistyczny, aspekt koncepcji narodu lepiej pasował do chłopskich doświadczeń i wyobrażeń dotyczących losu określającego życie człowieka: przynależność do narodu tak jak do rodziny była ustanawiana przez fakt urodzenia. Rozważając przyczyny niezakorzenienia się w Polsce dyskursu oświeceniowego, do którego należy pojęcie obywatel, Jadwiga Staniszkis twierdzi, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolucję myślową, pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego – odmienność, która trwa do dziś”5. Przywołany w tym zdaniu nominalizm „formułował metafizykę państwa, traktując je przede wszystkim jako wyzwanie intelektualne. Dynamikę i legitymizację państwa wyznaczał w tej koncepcji niekończący się społeczny proces «racjonalizacji», rozumianej jako trafna substytucja materialnej realności jednostkowych faktów, przez wytwory intelektu” (ibidem, s. 53). Nowotarscy rozmówcy nie traktowali państwa jako „wyzwania intelektualnego”, nie dążyli też do jego „racjonalizacji”. Państwo starano się oswoić poprzez odwołanie się do znanych od pokoleń doświadczeń gospodarskich i związanych z nimi emocji. Te doświadczenia opisywano w kategoriach należących do dyskursu moralnego, etycznego, który trafnie charakteryzował Józef Tischner w Etyce solidarności6. Kategorie takie jak uczciwość i sprawiedliwość, kluczowe dla wiejskich rozważań o państwie i władzy, pojawiły się w wiejskim S. O s s o w s k i, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa 1984. J. S t a n i s z k i s, O władzy i bezsilności, Kraków 2006, s. 61–62. 6 J. T i s c h n e r, Etyka solidarności i Homo Sovieticus, Kraków 2005. 4 5 �Obywatelstwo po góralsku 85 dyskursie lokalnym za sprawą nauczania Kościoła, zanim jeszcze państwo podjęło jakiekolwiek inicjatywy edukacyjne. Idee narodowe upowszechniane na wsi przez polską szkołę w okresie międzywojennym współgrały z tym moralnym przesłaniem, rozszerzając powinności względem ojcowizny na skalę ojczyzny. W efekcie kategorie narodowe wciąż są żywe w nowotarskich rozmowach o państwie, podczas gdy pojęcia z dyskursu oświeceniowego – nie. Co ciekawe, podobne diagnozy publikują badacze pracujący w krajach śródziemnomorskich. Christian Giordano7 badający stosunek włoskich wieśniaków do władzy lokalnej i państwowej oraz Michael Herzfeld8 prowadzący badania na ten temat w kreteńskiej wiosce Rethemno twierdzą, że rolnicze społeczności nigdy nie zinternalizowały oświeceniowych koncepcji politycznych, a ludzie, którym państwo i władza państwowa jawiły się przez wieki jako poborca danin, podatków i rekruta, nigdy nie czuli się obywatelami, czyli współuczestnikami w podejmowaniu decyzji, zobowiązanymi do lojalności wobec państwa. Jakkolwiek kontekst śródziemnomorski wydaje się odległy od podhalańskiego, zbieżność obserwacji badaczy zainteresowanych wiejską wizją państwa i władzy jest potwierdzeniem stanowiska, że nieufność wobec oświeceniowych kategorii takich jak obywatel jest dziedzictwem chłopskiej kultury tradycyjnej. Jest też argumentem na rzecz tezy, że wyobrażenia ujawniane w rozmowach prowadzonych u początku XXI wieku we wsiach nowotarskich nie są przejawem mentalności postkomunistycznej czy też mentalności homo sovieticus. Są raczej przykładem post-chłopskiego myślenia o świecie łączącego kategorie tradycyjne z nowoczesnymi w niepozbawione wdzięku hybrydyczne całości. Stawiając tezę, że współczesne góralskie wyobrażenia o państwie są bardziej zakorzenione w kulturze chłopskiej niż uformowane przez pięćdziesiąt lat realnego socjalizmu, warto zapytać o to, jakie były te tradycyjne wyobrażenia o władzy. Odwołując się do obrazu kreślonego przez badaczy kultury ludowej początku XX wieku wypada stwierdzić, że ówczesne chłopskie nastawienie wobec zwierzchności cechował daleko idący dystans, który wzmacniał elementy mistyczno-magiczne: „polityczny porządek jawił się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa, moralna siła, absolutnie tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić 7 Ch. G i o r d a n o, The gulf between state and citizens in complex societies: An interpretative approach to political anthropology, w: Mediterranean Ethnological Summer School, eds. B. Brumen, Z. Šmitek, Prian 1995, s. 57–69. 8 M. H e r z f e l d, Segmentation and Politics in the European Nation State: Making Sense of Political Events, w: Other Histories, ed. K. Hastrup, London – New York 1992, s. 62–81 �Anna Malewska-Szałygin 86 dzięki ingerencji ludzkiej”9. Odmienność i tajemniczość sfery władzy budziła zarówno strach, jak i zaciekawienie, które nie zwiększało poczucia wpływu na tę sferę, wciąż jawiącą się jako zasadniczo wroga zwykłemu człowiekowi. Owe wyobrażenia skutkowały „tradycyjną biernością chłopa w sprawach polityki”10. Władza w wyobrażeniach chłopów galicyjskich miała dwa oblicza: „uznanie miał przede wszystkim autorytet osoby cesarza, panującego w dalekim Wiedniu i łaskawego dla ludu, w jego wyobrażeniach. Inaczej przedstawiał się autorytet władz administracyjnych, które chłopi traktowali nieraz jako źródło różnych uciążliwości i krzywd, aczkolwiek nauczyli się z biegiem lat współdziałać z nimi w różnych sprawach”11. Autorytet, jakim cieszył się wśród chłopów Franciszek Józef I, był w znacznym stopniu wynikiem zabiegów austriackiej administracji, która różnymi środkami umacniała i propagowała mit „dobrego cesarza”. Upowszechnienie mitu „dobrego cesarza” było wynikiem konsekwentnej polityki, prowadzonej poprzez publikacje w pismach dla ludu oraz nauczanie szkolne, które objaśniało, że władza cesarska „pochodzi od samego Boga, a cesarz jest ojcem wszystkich poddanych i dlatego należy mu się cześć i uszanowanie. [...] Cesarz jest źródłem prawa, gwarantem ładu społecznego i moralnego”12. Chłopi „najwcześniej uwierzyli w mit o dobrym cesarzu. Od XIX w. chłop galicyjski widział w monarsze dobrego i sprawiedliwego władcę. Ten chłopski monarchizm był prostoduszny i powierzchowny. [...] Chłop galicyjski był posłuszny wobec cesarza i w stosunku doń lojalny, oczekiwał także od niego opieki i ochrony przed ziemiańskim wyzyskiem. [...] Zakorzeniona wśród chłopów była wiara w sprawiedliwość cesarską. [...] Chłopi byli przeświadczeni, że nikt nie wymierzy sprawiedliwości jak sam cesarz. Pamiętali też krzywdy doznane od polskiej szlachty w czasach pańszczyźnianych i nie zapomnieli, że to właśnie «cesarz w Wiedniu» zniósł pańszczyznę”13. Uwłaszczenie chłopów, przeprowadzone w imieniu cesarza, zostało przez administrację austriacką wykorzystane do przeciwstawienia monarchy – „obrońcy ludu”, polskim ziemianom „chcącym przywrócić pańszczyznę”. To przeciwstawienie stanowiło ogromną przeszkodę dla czynionych przez polską inteligencję starań narodowowyzwoleńczych. O skuteczności tych propaganW.I. T h o m a s, F. Z n a n i e c k i, Chłop polski w Ameryce i Europie, t. 1: Organizacja grupy pierwotnej, Warszawa 1976, s. 131. 10 Tamże, s. 167. 11 E. P i e t r a s z e k, Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, w: Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Warszawa – Wrocław 1976, s. 528. 12 Z. F r a s, Mit dobrego cesarza, w: Polskie mity polityczne XIX i XX wieku, red. W. Wrzesiński, Wrocław 1994, s. 151. 13 Tamże, s. 141–143. 9 �Obywatelstwo po góralsku 87 dowych zabiegów może świadczyć fakt, opisywany przez Jana Stanisława Bystronia14, że na przełomie wieków XIX i XX chłopi samych siebie nazywali cesarskimi, a panów – Polakami. Mit „dobrego cesarza” doskonale trafiał w ludowe wizje władzy patriarchalnej, pasował do wyobrażeń ojca i gospodarza, znanych z doświadczenia i jego tradycyjnej interpretacji. Po zniesieniu poddaństwa, a zwłaszcza po przyznaniu Galicji pewnej autonomii i stworzeniu Sejmu Krajowego, pojawiła się szansa udziału chłopów w życiu publiczno-politycznym państwa austriackiego. Dotyczyła ona jednak tak nielicznych chłopów, że nie miała możliwości podważenia ugruntowanej ludowej wizji porządku społecznego. Okres międzywojenny przyniósł niespotykane dotychczas możliwości udziału chłopów w sprawowaniu władzy. Konsekwencją uzyskania nowych prerogatyw było wyraźne ożywienie zainteresowania chłopów sprawami politycznymi. Liczne przedstawicielstwo w sejmie, aktywność partii chłopskich były przejawami zasadniczej zmiany. Niemniej, „dla znacznej części chłopów polityka wciąż jeszcze jest sprawą pańską i stąd ich bierność polityczna. [...] Dla wielu [chłopów] politycznie aktywnych polityka była tym, czym wykształcenie – drogą do zostania panem. Mimo napływu chłopskich posłów do polityki, polityka nie przestała być domeną szlachetczyzny. Polityka robiła się wprawdzie przy udziale chłopskich delegatów, ale poza warstwą chłopską i bez jej udziału jako całości. [...] Napływ chłopskich posłów do parlamentu nie zmniejszał przepaści między warstwami, nie powodował też, że sprawy wsi były z całą mocą stawiane na forum parlamentu: chłopski poseł na równi z innymi [...] lekceważył wieś, patrzył na jej sprawy pańskimi oczami, jako na sprawy mało ważne, a swój udział w życiu politycznym traktował jako drogę do zostania panem”15. Przyjmując te zastrzeżenia, trzeba jednak podkreślić, że okres dwudziestolecia międzywojennego był czasem, niestety krótkim, intensywnego wdrażania warstw ludowych do życia polityczno-publicznego. W czasach PRL „obszar spraw należących do polityki lub z polityką związanych lub mających znaczenie polityczne [...] obejmował wszystkie zasadnicze dziedziny życia społecznego z wyjątkiem... polityki właśnie”16. W tym samym czasie wszelkie decyzje dotyczące spraw państwa były podejmowane w zamkniętej przestrzeni debat partyjnych, po czym były obwieszczane społeczeństwu – „polityka postrzegana była przede wszystkim jako produkt, J.S. B y s t r o ń, Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 331. J. C h a ł a s i ń s k i, Młode pokolenie chłopów..., dz. cyt., s. 99–100. 16 M. M a r o d y, Polityka, w: Co nam zostało z tych lat... Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, red. M. Marody, Londyn 1991, s. 133. 14 15 �Anna Malewska-Szałygin 88 a nie jako proces, była czymś, z czego efektami jednostka stykała się na każdym kroku, w powstaniu tych efektów nie uczestnicząc”17. Ugruntowywało to wcześniejsze przekonanie o tym, że „władza stanowi świat obcy i odrębny od świata społecznego, choć jednocześnie przenikający go w każdym jego najdrobniejszym szczególe; polityka jako domena władzy, której jednakże nie można ufać; polityka jako sfera przymusu, któremu społeczeństwo ulega, ale do pewnych tylko granic [...]. Jest to obszar specyficznego sacrum (sacrum negatywnego), którego oddziaływanie promieniuje na wszystkich, lecz którego granice przekraczane są niechętnie i tylko w sytuacjach wyższej konieczności18. Jeżeli w systemie komunistycznym obszar polityki stanowił obszar sacrum, to stosunek społeczeństwa do tegoż sacrum najbardziej przypominał postawę wyznawców kultów cargo. W obu przypadkach mamy do czynienia z oczekiwaniem na dary, które przychodzą z zewnątrz i są kontrolowane przez moce budzące lęk i kapryśne w swym działaniu, w obu też przypadkach występuje ten sam nacisk na sprawiedliwy rozdział, a zarazem identyczny brak zainteresowania procesami niezbędnymi do wytworzenia pożądanych dóbr i stanów rzeczywistości”19. Polityzacja gospodarki i postrzeganie polityki przez pryzmat gospodarki powodowały, że żądania i postulaty społeczne, w czasach PRL, miały zwykle charakter gospodarczy, a nie polityczny. Łączyły się z nadzieją na lepsze życie, które „zostanie zbudowane przez władzę dla społeczeństwa”20. Zaskakująca jest fuzja rewolucyjnej retoryki władz PRL z zakorzenionym w chłopskim myśleniu wzorem „pana feudalnego”21, co upoważnia do stwierdzenia, że czasy PRL były raczej okresem specyficznego pomieszania porządków – utrwalenia, a zarazem zmiany tradycyjnych wyobrażeń o władzy. Nie należy jednak przeceniać znaczenia tych zmian, gdyż dystans pomiędzy władzą a mieszkańcami wsi nie uległ zasadniczemu zmniejszeniu, co nie wynikało z tradycyjnej czy dobrowolnej „rezygnacji z roli podmiotu politycznego. Takiej roli dla jednostki po prostu wówczas nie było”22. Lata socjalizmu w niewielkim stopniu zmodyfikowały chłopską wizję władzy budowaną poprzez rozszerzenie doświadczanych na co dzień relacji władzy w gospodarstwie rolnym na skalę państwa. Najlepszym dowodem trwałości tego wyobrażenia było stwierdzenie powtarzane w większości nowotarskich rozmów prowadzonych w latach 1999–2005: „teraz nie ma w Polsce gospoTamże, s. 134. Tamże, s. 138. 19 Tamże, s. 149. 20 Tamże. 21 H. Ś w i d a - Z i e m b a, Człowiek wewnętrznie zniewolony, Warszawa 1998. 22 Tamże, s. 135. 17 18 �Obywatelstwo po góralsku 89 darza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospodarza!” Taka konkluzja pojawiała się nie tylko w rozmowach z badaczami, ale także w zasłyszanych rozmowach górali między sobą. To stwierdzenie pointowało opowieści o bieżących poczynaniach ludzi władzy, ocenianych negatywne i niewątpliwie mieszczących się w specyficznej retoryce zwanej „chłopskim zrzędzeniem”23. Dlaczego jednak za ideał uważano autokratyczne rządy gospodarza, a nie władzę kolektywną, wybieraną demokratycznie? Wzór dobrego gospodarza tkwi korzeniami w kulturze ludowej i pojawia się w większości opracowań dotyczących kultury chłopskiej (Dobrowolski, Pietraszek i inni). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej lat dziewięćdziesiątych potwierdzają badania antropologiczne dotyczące kwestii ekonomicznych24. Wyniki badań dotyczących „społeczności zdegradowanych”, z lat 2002–2006, opisują zabieg przenoszenia wzoru dobrego gospodarza na sferę władzy – „w ten sposób odsłania się i staje zrozumiały pewien wzór relacji człowiek – świat (wzór «dobrego gospodarza»), który niesie w sobie całą tę konieczność totalnej kontroli nad światem [...], wzór niezwykle głęboki i obecny wciąż [...]. Nieprzewidywalność i nieuchronność zjawisk najbliższej rzeczywistości [...] jest bowiem na tyle potężna, że objąć ją jest w stanie właśnie władza totalna, omnipotentna (znienawidzona, ale stale bytująca). W ten sposób dopiero można zrozumieć, że taka wizja świata, taka ontologia stapia się tak gruntownie w jedno z potrzebą centralnego sterowania gospodarką, z potrzebą zewnętrznej, podtrzymującej świat (chociażby «świat cen rolnych») twardej ręki, zawiadującego wszystkim «gospodarza»”25. Model „gospodarza” jako jedynej formy władzy, pozwalającej zapanować nad niepewnością rzeczywistości powtarzał się często w nowotarskich rozmowach. Opisując wzór dobrej władzy państwowej, nowotarscy rozmówcy zwykle mówili: „prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba!; Musi być głowa, jak w domu. Jak braknie głowy, no to jest góralskie przysłowie «jak nie ma gazdy, głupi kazdy»; Powinno być jak na bacówce, jak ni ma bacy – nic z tego; W państwie to jak w domu, jak na gospodarce, no mówi się głowa państwa, no to tak jak ojciec w rodzinie – głowa rodziny. W każdym państwie naród to jak rodzina w domu. I mnie się wydaje, że to taki powinien być ojciec Polski”. 23 P. K ę d z i o r e k, Chłopskie zrzędzenie, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, 1996, nr 1–2, s. 114–123. 24 G. J a w o r s k a, W. P i e n i ą ż e k, Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, Warszawa 1995. 25 T. R a k o w s k i, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk 2010, s. 66. �Anna Malewska-Szałygin 90 Wszystkie te wypowiedzi odsyłały do lokalnego wyobrażenia państwa jako gospodarstwa, którego logiczną konsekwencją jest porównanie władzy państwowej do gazdy na gazdówce, bacy na bacówce lub ojca w rodzinie. Te obrazy mieszczą się w modelu władzy opisywanym w literaturze przedmiotu jako „suwerenny”26, „patriarchalny”, „pastoralny”27, „gospodarski”28, „tradycyjny”29. Aby zrozumieć kim jest ów pożądany w kraju gospodarz, warto sięgnąć do literatury etnograficznej i przyjrzeć się postaci gospodarza w kulturze chłopskiej. Według opisu Kazimierza Dobrowolskiego „czołową rolę w zespole rodzinnym pełnił ojciec – właściwy gospodarz i rządca. Jego dłoń orała, siała ziarno, zbierała plon, pracowała na życiodajny chleb. Jego dłoń błogosławiła dzieci [...], bo była to dłoń ojca rodziny spełniającego wolę Boga. Między gazdą a gospodarstwem istniał mistyczny związek. Gdy ojciec rodziny konał, domownicy zawiadamiali o tym bydło, pszczoły, a «cisawe koniczki załamywały szyje». Zakres władzy ojca w świetle poglądów panujących na przełomie XIX i XX w. był szeroki. Obejmował organizację gospodarstwa, sprzedaż, kupno. W świetle dawnych założeń ideologicznych gospodarzowi jako głowie rodziny przysługiwała ogromna władza, zarówno nad żoną, jak i dziećmi oraz domownikami. Miał on prawo karania wszystkich chłostą, nie wyłączając żony. On też, łącznie z żoną i radą krewnych, decydował o wyborze żony dla syna i męża dla córki. On też starał się dzierżyć w swych rękach zarządzanie gospodarstwem aż do śmierci”30. Ojciec – gospodarz w ramach swoich „funkcji kierowniczo-organizacyjnych [...] dysponował siłą roboczą członków rodziny przez przydzielanie konkretnych zadań i kontrolę ich wykonania”31. „Obwarowany transcendentalnie obowiązek dbałości gospodarskiej współgrał ze społeczną presją dorabiania się, polegającego na dokupywaniu ziemi, rozbudowywaniu domu i zagrody, po to, by poprawić status rodziny”32. Gospodarzy niedbających o gospodarstwo i rodzinę, prowadzących hulaszczy tryb życia, wyprzedających ojcowiznę nazywano na Podhalu „skapańcami” i miano w ogólnej pogardzie33. Równie szeroką władzę jak gazda w gospodarstwie rolnym, miał baca w społeczności M. Fo u c a u l t, Trzeba bronić społeczeństwa, Warszawa 1998, s. 45. Tamże, s. 221. 28 S. K a s z n i c a, Władza, Warszawa 1966. 29 M. We b e r, Trzy czyste typy prawomocnego panowania, w: Elementy teorii socjologicznych, red. W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki, Warszawa1975, s. 541. 30 K. D o b r o w o l s k i, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław – Warszawa – Kraków 1966, s. 204. 31 D. M a r k o w s k a, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław – Warszawa – Kraków 1964, s. 52. 32 K. D o b r o w o l s k i, Studia nad życiem..., dz. cyt., s. 204. 33 Tamże, s. 208. 26 27 �Obywatelstwo po góralsku 91 pasterzy. Baca roztaczał opiekę nad całokształtem ich życia, uczył ich wielu umiejętności, nadzorował i oceniał ich pracę, mogąc jak ojciec wymierzyć karę cielesną zaniedbującemu obowiązki juhasowi34. Naszkicowana powyżej postać gospodarza wciela lokalny, wiejski, podhalański wzór dobrej władzy państwowej. Jakie są wobec niej oczekiwania? Jest to niewątpliwie władza integralna – nie tylko skupiona w jednym ręku, ale obejmująca całość problemów; władza autokratyczna – zogniskowana w jednej osobie władcy panującego nad całością narodowego gospodarstwa. Ten wzór jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W nowotarskich rozmowach dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej: „cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć!!! Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?!” Niechęć często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o polskich parlamentarzystach: „tych posłów trzeba by wszystkich zagazować!; Samolot pasażerski na ten sejm puścić!; Jak Hitler palić w piecu!; Powiesić ich wszystkich za jaja! Ten sejm zasrany!; Ja bym odstrzelił każdego jednego w tym sejmie!” Pochwała autokracji często przybierała w rozmowach postać postulatów poszerzenia zakresu władzy prezydenta Rzeczypospolitej na wzór amerykański i wprowadzenia w Polsce prezydenckiego systemu rządów: „co prezydent powie, to powinno być święte! Powinien sprawować kontrolę nad całym rządem! Powinno się wyeliminować funkcję premiera, a wprowadzić prezydenta jako głowę całego rządu – tak jak jest w Stanach”. System prezydencki wydawał się rodzajem lokalnego kompromisu pomiędzy wymogami demokracji a tradycyjnymi wyobrażeniami władzy paternalistycznej. Ta akceptowana przez górali formuła organizacji władzy państwowej choć dopuszcza procedurę wyborów, zakłada wyłonienie w jej wyniku władzy jednoosobowej, daleko bliższej wzorowi dobrego gospodarza niż sejm. Parlament jawił się w rozmowach jako zgromadzenie bezosobowe, przez to trudne do pojęcia i zaakceptowania, a obdarzone znacznymi kompetencjami przerastającymi, zdaniem rozmówców, możliwości posłów, w złości porównywanych do osłów i baranów. Prezydent jak ojciec (baca lub gazda) powinien godzić zwaśnionych i dbać o jedność narodu, którą swoją osobą ucieleśnia. W obliczu tendencji odśrodkowych istniejących zarówno we wspólnocie rodzinnej, jak i narodowej, aby utrzymać ową jedność, oprócz umiejętności dyplomatycznych ułatwiających integrację konieczna jest jego stanowczość: „To musi być stanowczy człowiek, żeby mógł B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław 1969, s. 120. 34 �92 Anna Malewska-Szałygin coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy! To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza!” Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: „Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim! Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, choć tak w ogóle to demokracja jest lepsza!” Z tego wyboru wypowiedzi wynika, że zdaniem rozmówców dobra władza państwowa nie jest władzą kolektywną, demokracją reprezentatywną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że w wiejskim dyskursie lokalnym wzorem władzy pożądanej jest autokracja integralna, patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować prawo oraz ostro, lecz sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem nowotarskich rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy – obowiązków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza. W nowotarskiej retoryce często przywoływane są wzory osobowe ilustrujące przykładami model „dobrego władcy”. Postaci historyczne wykorzystywane w tej lokalnej dydaktyce to: Franciszek Józef, Józef Piłsudski, Edward Gierek. Jednak osobą wcielającą lokalny ideał najpełniej był papież Jan Paweł II, co jest dobrze słyszalne w wypowiedzi: „no proszę panią, wzorce przywództwa to my mamy bardzo jasno naszkicowane – Papież!” Zdaniem podhalańskich rozmówców Jan Paweł II najpełniej wcielał w życie ewangeliczny ideał władzy jako służby35. Ten ideał okazał się wciąż obowiązujący w nowotarskich rozmowach: „władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak Papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym światem, ale służy!” Wzór dobrej władzy jako służby jest ściśle związany z pastoralnym modelem władzy, co podkreślał również Józef Tischner w Etyce solidarności. Zdaniem rozmówców zasadniczy problem realizacji tego ideału polega na tym, że władza rozumiana w kategoriach służby wymaga wyrzeczenia się pychy i działań dla własnej korzyści, co przerasta możliwości większości ludzi. Po to, by realizować ten ideał, trzeba być świętym, przy czym świętość jest 35 „Wiecie, że władcy narodów uciskają je, a wielcy dają im odczuć swoją władzę. Nie tak będzie u was. Lecz kto by chciał stać się wielkim, niech będzie waszym sługą. A kto by chciał być pierwszy między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, na wzór Syna Człowieczego, który nie przyszedł, aby mu służono, ale żeby służyć” (Mt 20, 25–28). �Obywatelstwo po góralsku 93 przez rozmówców rozumiana nie jako wyjątkowo etyczne postępowanie, ale jako wsparcie nadludzką mocą umożliwiającą człowiekowi przezwyciężenie swoich słabości, wśród których żądza władzy jest na pierwszym miejscu. Dlatego poskromić ją potrafił tylko Ojciec Święty, człowiek o ponadludzkiej mocy: „Słuchojcie! Komune to przewrócił Święty Ojciec! [...] A kto zjednoczył Niemcy jak nie Święty Ojciec?! Ha! Święty Ojciec to był zwierzchnik świata!” Jan Paweł II dokonywał niezwykłych czynów, gdyż zdaniem nowotarskich rozmówców był obdarzony taką mocą, że zdolny był przemieniać ludzi i narody: „on był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali! On był jakby iskrą, która rozpaliła to wszystko, że ludzie już nie dbali o nic – szli na całość!” Ta moc duchowa, opisywana jako iskra, pochodziła z innej, ponadludzkiej rzeczywistości, przez którą władza została Papieżowi nadana, co dobrze ilustruje opowieść, powtarzana wielokrotnie w czasie nowotarskich badań: „takie zdarzenie było, że jak było koronacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk! I on to chycił, żeby nie upadło na ziemię. Chycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo!” Opowieści o tym zdarzeniu funkcjonowały w wiejskim dyskursie lokalnym już w latach osiemdziesiątych36. Nowotarscy rozmówcy interpretowali je jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście!). Papieska władza, którą Bóg ustanowił i wzmocnił swą siłą, stanowi ich zdaniem niedościgły wzór dla władzy ludzkiej – grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Oczywiście w rozmowach o tym, jaka powinna być władza w Polsce, nikt nie powie, że powinna być ponadludzkiej proweniencji, a jednak przywoływanie postaci Jana Pawła II, wielokrotne przytaczanie opowieści o berle, nie pozwala zignorować wątku „bożego pomazańca”37 potwierdzającego suwerenny, patriarchalny, pastoralny ideał władzy i uzupełniającego ten wzór o pierwiastek sakralny. Rekonstrukcja nowotarskich wyobrażeń o władzy pokazuje, że lokalne ideały od ideałów demokracji dzieli przepaść – są to całkowicie różne modele władzy. Wzór dobrego pasterza, ojca, gospodarza jest odległy od modelu władzy systemowej, kolektywnej, proceduralnej, negocjującej, słowem – współ36 37 M. Z o w c z a k, Bohater wsi, Warszawa 1991, s. 134. J.P. R o u x, Król. Mity i symbole, Warszawa 1998. �Anna Malewska-Szałygin 94 czesnych form rządzenia, realizowanego w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznaczających logikę działania poszczególnych pajęczyn, które nie podlegają już wprost ośrodkom władzy administracyjnej i politycznej. [...] Co więcej, decydujące są tu powiązania poziome, a nie pionowe”38. „Władzy suwerennej, we współczesnym świecie – w wymiarze publicznym – już prawie nie ma”39, co wiąże się z globalnym upowszechnianiem modeli strukturalnych i proceduralnych: „dziś zarządzanie to egzekwowanie zachowań zgodnych z regułami gry”40. Wypada zgodzić się z Bruno Latourem, gdy pisze „nigdy nie byliśmy nowocześni”. Nie tylko nie byliśmy, ale i nie jesteśmy. Opozycja nowoczesność-tradycja to konstrukt i narzędzie badaczy stosowane dla klarowności opisu. W rzeczywistości doświadczanej dominują „hybrydy” będące „mieszaniną dwóch czystych form”41. Nowoczesne dyskursy i praktyki związane sieciowo-proceduralną formą rządzenia mieszają się z tradycyjnymi dyskursami i wyobrażeniami o władzy pastoralno-patriarchalnej. O ile w tych pierwszych obywatelstwo jest kategorią kluczową, o tyle z całą pewnością nie jest pojęciem, wokół którego ogniskują się wiejskie dyskusje o władzy i państwie. J. S t a n i s z k i s, O władzy i bezsilności, dz. cyt., s. 13. Tamże. 40 Tamże, s. 18. 41 B. L a t o u r, Nigdy nie byliśmy nowocześni, Warszawa 2011, s. 112. 38 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b179aa4bfa266ee088b4aaa12126a477.pdf e3f1387e40aaa34c1ca63f5f5e58dcfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5516 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt etyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5131 Title A name given to the resource Obywatelstwo z perspektywy społeczno-politycznej / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.145-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Balicki, Janusz Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10 JANUSZ BALICKI Międzyinstytutowy Zakład Badań nad Migracją Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego OBYWATELSTWO Z PERSPEKTYWY SPOŁECZNO-ETYCZNEJ Przypadek Wielkiej Brytanii Wprowadzenie W obszernym uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 stycznia 2012 r. dotyczącego art. 30 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, obywatelstwo jest określone jako instytucja prawna, której istota polega na „trwaniu względnie trwałego w czasie i przestrzeni węzła prawnego łączącego jednostkę z państwem i wyznaczającego jej przynależność do tego państwa, który stwarza podstawę zaistnienia kompleksu wzajemnych praw i obowiązków jednostki i państwa”1. Jacek Jagielski, autor powyższej definicji, podkreśla także, że: „Obywatelstwo stanowi instytucję prawną i jego definiowanie powinno być dokonywane przede wszystkim w płaszczyźnie jurydycznej. Nie oznacza to, że nie może być ono przedmiotem zainteresowania również innych niż prawnicze dyscyplin i rozważane z punktów widzenia charakterystycznych dla tych dyscyplin”2. Definicja ta wskazuje więc, że jest także uprawniona refleksja nad obywatelstwem z innych perspektyw. Niniejszy artykuł podejmuje najpierw próbę zwrócenia uwagi na wybrane aspekty społeczno-etyczne, które poprzedzają proces formalnego włączania nowej osoby do wspólnoty politycznej, jaką jest konkretne państwo. Chodzić więc będzie o praktyki stosowane w niektórych krajach w odniesieniu do osób, które składają wniosek o przyznanie obywatelstwa. Następnie skupimy 1 Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 stycznia 2012 r. dot. art. 30 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, s. 9. Definicja ta została zaczerpnięta z pracy J. J a g i e l s k i e g o, Obywatelstwo polskie. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1998, s. 20. 2 Cyt. za: J. R a c i b o r s k i, Obywatelstwo w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2011, s. 55. �Janusz Balicki 146 się na polityce Wielkiej Brytanii w latach 1999–2005 wobec rodzin z Kosowa, których członkowie mają już obecnie obywatelstwo, i podejmiemy próbę odpowiedzi na pytanie: jak z perspektywy stanu dzisiejszego tych rodzin należy ocenić politykę Wielkiej Brytanii wobec nich? Jakie popełniano błędy i czego można było uniknąć? 1. Systemy przyznawania obywatelstwa Przyznawanie obywatelstwa jest ostatnim etapem formalnej integracji imigranta z nowym społeczeństwem. Z punktu widzenia społecznego i etycznego ważne są jednak także wcześniejsze etapy na drodze do przyjęcia do nowej wspólnoty. Można postawić pytanie, kogo państwa przyjmują na swoje terytorium, zwłaszcza na pobyt stały? Jakie stosują kryteria? Jak je oceniać z etycznego punktu widzenia? Prawo stałego pobytu otrzymują najczęściej specjaliści w zawodach, których deficyt jest wyraźnie odczuwany w kraju przyjmującym. Drugą grupę stanowią przybywający w ramach łączenia rodzin. Do trzeciej grupy zaliczają się osoby, które zakładają własną działalność gospodarczą lub są w stanie inwestować w różne przedsięwzięcia gospodarcze. Na przykład w Kanadzie można uzyskać status rezydenta, jeśli udowodni się możliwość zainwestowania 250 tys. dolarów lub posiada się konto na sumę 500 tys. dolarów. Stany Zjednoczone ponadto dają jeszcze szansę losową – można wygrać wizę pobytową w tzw. loterii wizowej (co roku do przyznania przewidzianych jest 55 tys. wiz)3. Oczywiście nie można pominąć także osób, które otrzymały prawo przebywania na terenie wymienionych państw jako uchodźcy lub z innych względów humanitarnych. Oprócz jednak legalnego wjazdu i pobytu na terenie obcego państwa mamy również do czynienia z próbami nielegalnego przekraczania granicy przez zdesperowanych ludzi, którzy chcą za wszelką cenę zmienić kraj pochodzenia, narażając się nawet na śmierć. Wśród nich są także osoby z dziećmi czy całe rodziny. Część jest w stanie pokonać wszelkie trudności, by stać się formalnie obywatelami nowego społeczeństwa. Z punktu widzenia prawa są dwa podstawowe systemy przyznawania obywatelstwa, jeden oparty na miejscu urodzenia (ius soli), a drugi na pochodzeniu rodziców (ius sanguinis). System ius soli przyznaje prawo do obywatelstwa na podstawie miejsca urodzenia. Natomiast system ius sanguinis kieruje się zasadą pochodzenia. Pełne obywatelstwo i wszystkie prawa odnoszące się do J. B a l i c k i, P. S t a l k e r, Polityka imigracyjna i azylowa. Wyzwania i dylematy, Warszawa 2006, s. 45–46. 3 �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 147 tego statusu (np. prawa wyborcze lub dostęp do usług/świadczeń publicznych) są przekazywane na mocy pochodzenia. W praktyce często te dwa systemy mieszają się ze sobą, ale nie zawsze. Wielka Brytania jest przykładem stosowania jednego z najbardziej otwartych systemów ius soli. Według obecnej legislacji każdy urodzony w kraju jest obywatelem brytyjskim. Podobnie jest również w USA. Niemcy – przeciwnie – przez lata preferowali system ius sanguinis. Otrzymanie obywatelstwa niemieckiego było niezwykle trudne nawet dla kolejnych pokoleń imigrantów urodzonych i mieszkających w Niemczech. W ciągu ostatnich kilkunastu lat Niemcy wprowadzili jednak do swojego systemu wiele elementów ius soli. Do 2000 r. niemieckie prawodawstwo dotyczące obywatelstwa opierało się wyłącznie na zasadzie ius sanguinis. Co więcej, naturalizacja mogła się odbyć tylko wtedy, gdy rozważano ją jako będącą w interesie Niemiec. Interes imigranta nie był brany pod uwagę. Podwójne obywatelstwo nie było dozwolone. Jednak od 2000 r. dzieci urodzone przez obcokrajowców w Niemczech mogą posługiwać się podwójnym obywatelstwem aż do ukończenia 23 roku życia, potem muszą wybrać pomiędzy obywatelstwem niemieckim a obywatelstwem rodziców. Z kolei we Francji osoby algierskiego pochodzenia protestowały przeciwko decyzji podjętej przez władze we wczesnych latach dziewięćdziesiątych, która drugiemu pokoleniu migrantów automatycznie przyznawała francuskie obywatelstwo. Uważano to za formę neokolonializmu. W 1993 r. francuskie prawo naturalizacyjne uległo zmianie. Od tego czasu dzieci migrantów urodzone we Francji muszą wyrazić zgodę na naturalizację4. System polski jest w zasadzie systemem ius sanguinis. Nie wyklucza jednak podwójnego obywatelstwa. Konstytucja RP stanowi: Art. 34. 1) Obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi. Inne przypadki nabycia obywatelstwa polskiego określa ustawa. 2) Obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie. Art. 35. 1) Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury. H. E n t z i n g e r, R. B i e z e v e l d, Zasady integracji imigrantów, w: Integracja kulturowa imigrantów. Wyzwania i dylematy, red. J. Balicki, Warszawa 2007, s. 33–34. 4 �Janusz Balicki 148 2) Mniejszości narodowe i etniczne mają prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służących ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej. Art. 137. Prezydent Rzeczypospolitej nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego. Według obowiązującej obecnie ustawy z 2 kwietnia 2009 r., która weszła w życie dopiero 15 sierpnia 2012 r. ze względu na rozpatrywanie kompetencji prezydenta przez Trybunał Konstytucyjny, obywatelstwo polskie nabywa się: Art. 4. 1) z mocy prawa; 2) przez nadanie obywatelstwa polskiego; 3) przez uznanie za obywatela polskiego; 4) przez przywrócenie obywatelstwa polskiego5. 2. Utrudnienia procesu przyznawania obywatelstwa Jan-Werner Mueller z wydziału nauk politycznych Uniwersytetu Princeton (The Politics Department at Princeton University) zwraca uwagę na to, że w ostatnich dziesięcioleciach obserwować można tendencję do przeprowadzania egzaminów testowych decydujących o przyznaniu obywatelstwa oraz wprowadzanie wielu utrudnień dla zainteresowanych. Chodzi m.in. o „kursy integracyjne” i obowiązkowe nauczanie języka, zakaz noszenia chust w szkołach we Francji, czy ograniczenie praw imigrantów w Danii do poślubienia cudzoziemców. Krytycy takiej polityki upatrują w tym działania wewnętrznie sprzeczne – ograniczanie wolności imigrantów w imię ich wolności. Mamy tu według niego do czynienia z represją nowego liberalizmu, który chce niedemokratycznymi metodami narzucić imigrantom demokrację. Mueller przytacza test, skierowany wyłącznie do imigrantów z państw należących do Organizacji Konferencji Islamskiej (test został jednak wycofany), w którym było pytanie, jaka jest opinia starających się o obywatelstwo na temat twierdzenia, że w Niemczech homoseksualiści zajmują wysokie urzędy publiczne? Również w Holandii prowadzącej politykę wielokulturowości sprawdza się tolerancję przyszłych obywateli, pokazując im wizerunki całujących się mężczyzn czy kobiet kąpiących się w stroju toples w Morzu Północnym. 5 Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2012 r. poz. 161). �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 149 Według Muellera rządy krajów przyjmujących imigrantów nie powinny badać ich postaw wobec kwestii moralnych i kulturowych, które są kontrowersyjne nawet dla rodowitych obywateli kraju przyjmującego. Byłoby według niego hipokryzją udawać, że w zachodnich demokracjach liberalnych każdy jest entuzjastą gejów lub naturystów – natomiast ważne jest to, żeby ich prawa były przestrzegane, a nie to, żeby wszyscy żyli tak jak oni. Wprawdzie, jak podkreśla, testy na obywatelstwo nie są czymś złym same w sobie, jednak powinno w nich chodzić o pomoc imigrantom w tym, by stali się bardziej świadomi swych praw i obowiązków w nowej ojczyźnie. Na pewno nie powinno się badać przekonań politycznych przyszłych obywateli. Pytania o preferencje polityczne mogą wywoływać nieufność. Należy również pamiętać, że testy, które rozwiązują starający się o przyznanie obywatelstwa, bardzo dużo mówią imigrantom o kraju, w którym chcą oni na stałe zamieszkać. A każdy kraj powinien bardzo dokładnie określić, co chce przekazać innym o sobie6. Również Wielka Brytania jest krytykowana za podręcznik przygotowujący do testu: Life in the United Kingdom: A Journey to Citizenship7, który podejmuje próbę uczenia kandydatów na obywateli odpowiednich manier, na przykład stania w kolejkach. Wywołuje to oburzenie i kpiny. Stawiane są pytania, jaka jest rola takiego testu? Czy ma sprawdzać, czy edukować? Jakie są granice, których się nie powinno przekraczać? Czy rezultaty takiego sprawdzianu będą zgodne z tym, co autorzy zamierzyli? 3. Wielka Brytania 3.1. Ustawodawstwo imigracyjne Według brytyjskich przepisów, aby móc złożyć wniosek o obywatelstwo, trzeba spełniać kilka podstawowych warunków: a) mieć ukończone 18 lat; b) nie cierpieć na choroby psychiczne; c) zamierzać mieszkać w Wielkiej Brytanii lub kontynuować służbę zagraniczną Wielkiej Brytanii; d) porozumiewać się na dostatecznym poziomie językiem angielskim, walijskim lub szkockim; 6 J.W. M u e l l e r, The Ethics of Citizenship Tests, http://www.project-syndicate.org/commentary/the-ethics-of-citizenship-tests. 7 Life in the UK Test, Home Office UK Border Agency, http://lifeintheuktest.ukba.homeoffice.gov.uk/. �150 Janusz Balicki e) mieć wystarczającą wiedzę o Zjednoczonym Królestwie (jest sprawdzana za pomocą testu Life in the UK test); f) okazywać szacunek dla praw i wolności, przestrzegać prawa oraz wypełniać obowiązki rezydenta; g) płacić podatki i składki na ubezpieczenie zdrowotne; h) nie być w stanie bankructwa; i) być bez przeszłości kryminalnej od 10 roku życia (wyroki w zawieszeniu, wykroczenia drogowe – mandatów nie bierze się pod uwagę, chyba że są nałożone przez sąd); j) nie należeć do grup terrorystycznych; k) nie być zaangażowanym w jakąkolwiek działalność związaną z konfliktami zbrojnymi, zbrodniami przeciwko ludzkości, przestępstwami wojennymi lub ludobójstwem. Jak to było już wyżej powiedziane, ubieganie się o obywatelstwo Wielkiej Brytanii wymaga zdania testu opartego na podręczniku: Life in the United Kingdom: A Journey to Citizenship. Test daje także możliwość sprawdzenia znajomości języka8. Rozwiązywany jest na komputerze w miejscu egzaminu. Trwa 45 minut, zawiera 24 pytania wielokrotnego wyboru, zdaje go średnio 75% cudzoziemców. Można go jednak powtarzać dowolną ilość razy. Opłata za egzamin wynosi każdorazowo 50 funtów. Test zawiera też pytania, na które jednak trudno odpowiedzieć nawet przeciętnemu Brytyjczykowi. Ponadto część pytań dotyczy zagadnień, jak się zdaje, nieprzydatnych w życiu. Poniżej podane są przykłady pytań: How many parliamentary constituencies are there? • 464 • 564 • 646 • 664 Is the following statement TRUE or FALSE? ‘Ulster Scots is a dialect which is spoken in Northern Ireland’. • True • False A quango is: • a government department • a non departmental public body 8 Niewystarczająca znajomość języka angielskiego powoduje konieczność uczęszczania na specjalny kurs językowy: English for Speakers of Other Languages (ESOL) course in English and citizenship. �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 151 • an arm of the judiciary • an educational establishment In which year did married women get the right to divorce their husband? • 1837 • 1857 • 1875 • 1882 Jedna trzecia starających się o obywatelstwo Wielkiej Brytanii nie zdaje testu. Poziom zdawalności różni się w zależności od narodowości. Najgorsze wyniki (poniżej 50%) osiągają imigranci z Iraku, Bangladeszu i Turcji. Ponadto każdy składający wniosek o przyznanie obywatelstwa musi mieć referencje wystawione przez dwie osoby, które są brytyjskimi obywatelami ponad 25 lat i są osobami „rozpoznawalnymi” (np. lekarz, duchowny, służba cywilna). Opłata za wniosek wynosiła 720 funtów w 2009 r. Za dodatkową opłatą w wysokości 40 funtów można uzyskać pomoc w przygotowaniu aplikacji (sprawdzenie). Zdanie testu jest warunkiem otrzymania obywatelstwa od 2004 r. Obowiązkowe jest również wzięcie udziału w ceremonii wręczania obywatelstwa. Ceremonia odbywa się w lokalnym biurze ewidencji ludności. Próbę zdania egzaminu podejmuje każdego roku około 80 tys. osób (dane z 2012 r.)9. 3.2. Droga rodzin z Kosowa do angielskiego obywatelstwa Wielka Brytania jest państwem, które od lat przyciąga imigrantów i uchodźców, warto więc przyjrzeć się polityce imigracyjnej i azylowej tego kraju pod kątem społeczno-etycznym. Refleksja na temat tej polityki odnosić się będzie do badań przeprowadzanych od stycznia 2003 r. do czerwca 2005 r. we wschodniej części Londynu, w Newham oraz Barking i Dagenham, dzielnicach najbardziej zróżnicowanych pod względem etnicznym. Celem badań była próba określenia zgodności polityki azylowej z polityką integracyjną w świetle doświadczeń rodzin z Kosowa ubiegających się o azyl10. Większość badanych 50 rodzin przybyła do Wielkiej Brytanii w 1999 r. po zakończeniu działań wojennych lub później. Ich podróż do Wielkiej Brytanii wiązała się zwykle z bardzo dramatycznymi i niebezpiecznymi doświadczeniami. Rodziny z małymi dziećmi podróżowały w zamkniętych samochodach ciężarowych z towarem, bez możliwości skorzystania choćby z toalety. Dla 9 UK Immigration Updates, http://www.misterseed.com/ IMMIGRATION% 20UPDATES/ NOVEMBER% 202005.htm. 10 Wyniki badań zawarte są w publikacji: J. B a l i c k i, A. We l l s, Asylum Seekers’ Policy v Integration Policy. Case Study of Kosovan Families in the East End of London (2003–2005), Oxford 2006. �Janusz Balicki 152 tych, którzy przedostawali się przez Albanię i Włochy łodziami, dodatkowym stresem było niebezpieczeństwo zatopienia łodzi. Niektóre rodziny wspominały groźby przemytników wypowiadane pod adresem płaczących dzieci, którym aplikowano środki nasenne, żeby uniknąć wykrycia przez Straż Graniczną. Obecnie członkowie tych rodzin uzyskali już obywatelstwo, są zintegrowani ze społeczeństwem (przynajmniej ci, z którymi autorzy badań utrzymują kontakt) i mają swój wkład w rozwój społeczeństwa, które ich przyjęło, ale na początku ich sytuacja była niezwykle trudna. Dlatego warto postawić pytanie, jak ocenić politykę Wielkiej Brytanii wobec tych rodzin w okresie, kiedy starały się one o status uchodźcy – z perspektywy ich obecnego stanu? Jakie błędy popełniano? Czego można było uniknąć? Od marca 1999 r., kiedy NATO rozpoczęło bombardowanie, Home Office przyjmowało przybyłych do Anglii Kosowian jako grupę, bez rozpatrywania poszczególnych przypadków. Od czerwca 1999 r. zaprzestano przyznawania statusu uchodźcy, ale dawano automatycznie ochronę trwającą 12 miesięcy (Exceptional Leave to Remain), jednak od grudnia 1999 r. zaniechano także tego rodzaju ochrony, wychodząc z założenia, że prowincja Kosowo jest już bezpieczna. W sumie w czasie konfliktu Kosowo opuściło około miliona mieszkańców. Kraje Unii Europejskiej przyjęły około 10%. W tym Wielka Brytania tylko 4346 osób. W konsekwencji wielu Kosowian dostało się później do Anglii w sposób nielegalny z pomocą przemytników, często z narażeniem życia. Duże ryzyko podejmowały zwłaszcza rodziny z małymi dziećmi. W przypadku 50 rodzin, które poddane były badaniu, kobiety stanowiły 82% respondentów. Ich wiek wynosił 21–40 lat. Pięć z nich było wdowami, a pięć żyło w separacji. Czterdzieści przebywało w Anglii z mężami. W trakcie badań rodziny z Kosowa mieszkały już w Wielkiej Brytanii 4–6 lat. Większość członków tych rodzin była po traumatycznych doświadczeniach. Wśród tych rodzin było w sumie 103 dzieci. Tabela 1. Termin przybycia do Wielkiej Brytanii 1997 Styczeń – marzec Kwiecień – czerwiec Lipiec – wrzesień Październik – grudzień Brak informacji Liczba rodzin 1 1 1998 1 3 3 2 4 13 1999 3 6 9 5 3 26 2000 1 3 1 1 2001 6 1 2002 1 2003 1 1 1 2 1 Źródło: J. Balicki, A. Wells, Asylum Seekers’ Policy v Integration Policy. Case Study of Kosovan Families in the East End of London (2003–2005), Oxford 2006, s. 75. �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 153 Dla większości powodem wyjazdu z Kosowa była wojna i jej skutki. Tabela 2. Powody opuszczenia Kosowa Wojna Prześladowanie religijne Prześladowanie polityczne Zabijanie ludzi Spalone domy Strata własnego domu Nie było bezpiecznie Napaści na cywilów Zagrożenie życia Aresztowania Gwałty dokonywane na kobietach Nadzieja na lepsze życie Głód Ubóstwo 40 11 15 24 18 20 19 9 22 8 14 3 2 2 Źródło: J. Balicki, A. Wells, Asylum Seekers’ Policy v Integration Policy. Case Study of Kosovan Families in the East End of London (2003–2005), Oxford 2006, s. 77. Nierzadko w czasie wywiadów można było usłyszeć odpowiedzi typu: „Sytuacja była straszna. Domy zostały spalone, a nasi krewni zabici”. Jedna z kobiet wyznała: „Opuściłam mój kraj, ponieważ była wojna, w której straciłam męża i rodzinę. Chciałam w ten sposób ocalić życie moje i mojego syna”. Powyższe doświadczenia nie miały większego wpływu na politykę władz wobec uchodźców z Kosowa. Badania wskazywały jednak na negatywne skutki polityki migracyjnej Wielkiej Brytanii dla zdrowia psychicznego uchodźców. Tabela 3. Największe obawy Obawy przed Przymusową deportacją Utratą kogoś bliskiego Brakiem stabilności Uczuciem samotności Poważną chorobą Ubóstwem, nędzą, bezrobociem Brakiem sukcesu w życiu Liczba respondentów 27 15 10 10 9 8 8 Źródło: J. Balicki, A. Wells, Asylum Seekers’ Policy v Integration Policy. Case Study of Kosovan Families in the East End of London (2003–2005), Oxford 2006, s. 123. �154 Janusz Balicki Tysiące rodzin z Kosowa znalazło się przez długi czas w sytuacji zawieszenia, bez decyzji co do ich pozostania w Wielkiej Brytanii, bez prawa do pracy. Po kolejnych odmowach przyznania im statusu uchodźcy czy innej formy ochrony Kosowianie narażeni byli na deportację. Ta możliwość najbardziej utrudniała im życie w Wielkiej Brytanii. Obawa przed deportacją wyprzedziła nawet obawę o utratę kogoś bliskiego. Pokazuje to wyraźnie tabela 3. Obawa przed nią była niejednokrotnie w wywiadach wyrażana w podobny sposób: „Często nie mogę spać. Zawszę myślę, że policja może przybyć tej nocy. Bardzo się boję”. W przypadku dzieci do dramatycznych wspomnień z Kosowa dochodziły także negatywne doświadczenia związane ze statusem ich rodziny w Wielkiej Brytanii. W niektórych przypadkach niełatwo im było dostać się do szkoły ze względu na brak dokumentów (świadectw szkolnych z Kosowa czy metryk urodzenia). Inną poważną trudnością była tymczasowość zamieszkania, czyli zmiana szkół i konieczność rozpoczynania całej procedury od nowa. Dla dzieci we własnym kraju zmiana szkoły wiąże się zwykle z poważnym stresem. Dla dzieci cudzoziemców znających słabo miejscowy język i zostawiających z trudem nawiązane znajomości i przyjaźnie było to szczególnie bolesne. Wśród badanych rodzin z Kosowa były przypadki przenoszenia ich z jednego miejsca zakwaterowania w drugie w najbardziej nieodpowiednim momencie, na przykład kilka dni przed świętami Bożego Narodzenia. Jedna z rodzin, która szykowała się do świąt – miała już przygotowaną choinkę, znała sąsiadów mieszkających obok – dostała decyzję o wyprowadzce do świeżo oddanego bloku w innej dzielnicy Londynu cztery dni przed świętami, do bloku, w którym jeszcze nikt nie mieszkał. 3.3. Prezentacja wybranych kazusów Rodzina „A” Historia małżeństwa z Kosowa z półtorarocznym dzieckiem. Przybyli nielegalnie do Wielkiej Brytanii w 2002 r. i złożyli podanie o przyznanie statusu uchodźcy. Otrzymali decyzję odmowną. Podobnie było z apelacją. W poniedziałek 7 kwietnia 2003 r. mąż zgłosił się jak zwykle na posterunek policji; taki miał obowiązek, ponieważ nie posiadał prawa stałego pobytu. Tym razem jednak nie zezwolono mu wrócić do domu. Został przewieziony do aresztu śledczego znajdującego się przy lotnisku Heathrow, gdzie powiedziano mu, że zostanie deportowany do Kosowa w najbliższy czwartek, czyli 10 kwietnia 2013 r. Pozwolono mu zadzwonić do żony, która była w szóstym miesiącu ciąży, i poinformować ją, aby była gotowa wraz z synem do opuszczenia Wielkiej Brytanii i powrotu do Kosowa. Dwa dni później zadecydowano, że zostanie deportowany dopiero w następnym tygodniu. Obudzono go jednak 10 kwietnia �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 155 o godzinie 3 w nocy i zawieziono na lotnisko. Po raz kolejny zapytał, gdzie jest jego żona i syn. Odpowiedziano mu, że czekają na niego w samolocie. Tam ich jednak nie było. Nastąpiła deportacja. Żona z dzieckiem została w Londynie. Pod koniec lipca udała się do szpitala rodzić drugie dziecko, nie mając nikogo bliskiego, kto by się zajął jej starszym synkiem. Poród był bardzo skomplikowany, a jeszcze bardziej utrudniało go to, że kobieta prawie nie mówiła po angielsku. Tłumacza nie było. W grudniu 2003 r. złożyła wniosek do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o przyznanie jej prawa pobytu ze względów humanitarnych, co pozwoliłoby jej otrzymywać przynajmniej zasiłek na dzieci. Bardzo długo nie było żadnej decyzji. Tymczasem jej mąż dostał się ponownie nielegalnie do Wielkiej Brytanii. Musiał wynajmować mieszkanie i spotykać się z nią potajemnie. Obecnie, dzięki wielkiej determinacji i na skutek amnestii, mieszkają już legalnie w Wielkiej Brytanii11. Rodzina „B” Hanna, wdowa po muzułmaninie, opuściła Kosowo krótko po interwencji NATO. Jej dom został spalony, ona sama zgwałcona, straciła męża, a najstarszemu synowi grożono śmiercią. Gdy Hanna po raz pierwszy przybyła do Wielkiej Brytanii, została umieszczona w bardzo ubogim hotelu na okres 6 miesięcy, a następnie została przeniesiona do mieszkania socjalnego. Po raz pierwszy odmówiono Hannie przyznania statusu uchodźcy, ponieważ jej adwokat nie uprzedził jej, że musi regularnie meldować się co tydzień na komisariacie policji. Nie wiedząc o tym obowiązku, kilka razy się nie zgłosiła. W ciągu dwóch kolejnych lat pisała odwołania. Zmieniała adwokatów, gdyż nie byli w stanie jej pomóc. Pewna osoba zasugerowała Hannie skorzystanie z pomocy swojego adwokata. Zapłaciła 400 funtów, a pani adwokat obiecała jej pomóc w ciągu 6 miesięcy. Hanna poszła więc do sądu po raz drugi w sierpniu 2002 roku. Wtedy usłyszała od adwokat: „Przykro mi, ale nie ma szans na pozytywne rozstrzygnięcie”. Drugie odwołanie znów spotkało się z odmową, a po następnym odrzucono jej apelację, po raz trzeci. Hanna skontaktowała się z kolejnym adwokatem. Na szczęście przyjaciel pożyczył jej pieniądze. Zapłaciła 500 funtów, tymczasem adwokat wysłał jej apelację do sądu po terminie, co spowodowało, iż straciła możliwość odwołania się. Kiedy w 2003 r. przeprowadzano z nią wywiad, Hanna wciąż nie miała pozwolenia na pobyt, zmieniła kolejnego adwokata. Złożyła też kolejną apelację, znów bezskuteczną. Jej sytuacja zdrowotna w roku 2003 wyglądała następująco: ma wciąż bóle głowy, kłopoty z zaśnięciem, nie ma apetytu, przejawia niewielkie zainteresowanie życiem. Często się budzi 11 J. B a l i c k i, A. We l l s, Asylum Seekers’ Policy..., dz. cyt., s. 131. �Janusz Balicki 156 z powodu koszmarów, w których ktoś chce ją zabić. Wciąż też lęka się o swoich synów. Najmłodszy (14 lat) boi się spać sam, dlatego sypia z nią. Niepokoi się bardzo również o swojego najstarszego syna, który nie mając ojca, może wpaść w kłopoty. Ostatnio brat Hanny zmarł w Kosowie na skutek wypadku samochodowego. Jest nie tylko zmartwiona stratą brata, ale także tym, że nie może w żaden sposób pomóc swoim rodzicom. To potęguje jej lęki. Jej najstarszy syn, od kiedy skończył 18 lat, musi meldować się na policji w London Bridge. Wszyscy obawiają się deportacji. Dopiero w lutym 2005 r. rodzina Hanny, korzystając z amnestii, dostała prawo pobytu w Wielkiej Brytanii12. Rodzina „C” Gdy małżonkowie Mark i Lindita wraz z dziećmi poniżej 10 lat zdecydowali się na opuszczenie Kosowa w 2000 r., najpierw udali się do Albanii. Zorganizowali łódź, którą mieli popłynąć do Włoch. Była to mała jednostka przystosowana do transportu zaledwie kilku osób, ale znalazło się w niej przeszło czterdzieści. Podróż morska trwała cztery godziny i odbywała się w kompletnych ciemnościach. Noc wcześniej dwie podobne łódki zderzyły się ze sobą: jedna płynęła z Albanii, druga z Włoch, czterdzieści pięć osób utonęło. Dowiedziawszy się o tym – cała rodzina była przerażona. Przemytnicy podjęli aż trzy próby, zanim dotarli do Włoch. Stamtąd uciekinierzy mieli zostać przerzuceni samochodem ciężarowym przez Francję do Wielkiej Brytanii. Ostatecznie znaleźli się w Hiszpanii. Podróżowali w zamkniętym samochodzie ciężarowym, bez jedzenia i picia przez dwa dni i dwie noce. W Hiszpanii spytano ich, co zamierzają dalej robić. Odpowiedzieli, że chcą udać się do Anglii. Zostali więc przewiezieni samochodem do Paryża, a tam w nocy przesiedli się do samochodu ciężarowego, który zawiózł ich do angielskiego portu Dover. Podróż zaczęli z 25 tys. niemieckich marek, a gdy dotarli na miejsce, mieli tylko 5 tys. (około 1900 funtów). W Dover zgłosili się na policję, otrzymali dokument identyfikacyjny. Dzięki życzliwości wielu osób – udali się do Londynu. Zorganizowanie nauki języka angielskiego, załatwienie spraw związanych ze szkołą i adwokatem okazało się bardzo trudne. W końcu ze wsparciem pospieszył członek rodziny, który przybył specjalnie z Ameryki, aby im pomóc na terenie Wielkiej Brytanii. Został z nimi 6 miesięcy. W 2000 r. dzieci rozpoczęły naukę w szkole w Manor Park. Rodzina zaraz po przyjeździe złożyła podanie o przyznanie statusu uchodźcy, ale po roku otrzymała odmowę. Złożyli odwołanie, lecz władze odesłały ich do sądu. W styczniu 2002 r. sąd dał pozwolenie na pobyt czasowy ze względów humanitarnych, ale Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nie zaakceptowało decyzji sądu. Ubiegali 12 Tamże, s. 138–140. �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 157 się w ten sposób o możliwość pozostania na terenie Wielkiej Brytanii przez 5 lat. Co tydzień Mark musiał meldować się w miejscowym komisariacie policji w Forest Gate i podpisywać dokumenty. Pewnego dnia, w grudniu 2002 r., kiedy udał się tam jak zwykle, został zatrzymany i powiedziano mu, że będzie deportowany do Kosowa. Gdy nie wrócił do domu, żona skontaktowała się z miejscowym pracownikiem organizacji pomagającej uchodźcom. Razem udali się na komisariat, ale nie pozwolono ani jej, ani adwokatowi zobaczyć się z Markiem. Wreszcie, po trzech próbach, pozwolono na to adwokatowi. Okazało się, że przyczyną zatrzymania było zaginięcie jego dokumentów na komisariacie. Na szczęście został zwolniony po 36 godzinach. Zdarzenie było jednak ogromnym stresem dla całej rodziny. Dwa miesiące później spotkali się z członkiem Parlamentu z Newham, dzielnicy, w której mieszkali. Ostatecznie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poinformowało mężczyznę, że nie będzie deportowany, ponieważ dopatrzono się solidnych podstaw do przyznania mu ochrony czasowej. Po pięciu latach obaw cała rodzina otrzymała prawo stałego pobytu na mocy amnestii z lutego 2004 roku13. * * * Duża liczba negatywnych decyzji w sprawie wniosków o przyznanie statusu uchodźcy spowodowała falę odwołań, które utrudniły już i tak przeciążone urzędy. Dlatego w październiku 2003 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ogłosiło amnestię dla 50 tys. starających się o status uchodźcy (wielu z nich było z Kosowa), zezwalając im na jakąś formę pobytu. Dla większości rodzin z Kosowa okres od złożenia wniosku o przyznanie statusu uchodźcy do otrzymania obywatelstwa trwał około 8,5 roku. Był to czas szczególnie trudny dla uchodźców. Można powtórzyć pytanie: czy musiało tak być? Przeprowadzone badania doświadczeń rodzin z Kosowa, ilustrowane powyższymi przypadkami, wskazują, że z jednej strony władze wydawały duże sumy na utrzymanie przybyszów, zakwaterowanie i zasiłki, z drugiej zaś nie wydawały zezwoleń na podejmowanie pracy czy na uczestnictwo w programach integracyjnych. Kobiety na ogół radziły sobie lepiej, bo wykonywały zwykłe czynności domowe, podobnie jak w Kosowie. Miały też możliwość spotykania się i uczenia angielskiego w różnego rodzaju ośrodkach dla dzieci. Gorzej było z mężczyznami, którzy nie mieli prawa podejmowania pracy. Odbijało się to negatywnie na ich samopoczuciu, poza tym tracili powoli umiejętności zawodowe, z którymi przybyli z Kosowa14. 13 14 Tamże, s. 140. J. B a l i c k i, Imigranci i uchodźcy w Unii Europejskiej, dz. cyt., s. 182–183. �158 Janusz Balicki Podsumowanie Proces przyznawania obywatelstwa w wybranych krajach Europy, także w Wielkiej Brytanii, budzi wątpliwości natury społecznej i etycznej, między innymi co do celowości egzaminów, ich treści i sposobu przeprowadzania. Najistotniejszą kwestią jest jednak polityka azylowa Wielkiej Brytanii, uwidoczniona w podejściu do rodzin z Kosowa. Była ona niespójna, kosztowna i bez planów perspektywicznych. Członkowie rodzin mieli poczucie niestabilności i obawy przed deportacją. Częste zmiany zakwaterowania utrudniały dorosłym integrację ze środowiskiem oraz powodowały traumę u dzieci zmieniających szkoły. Można więc powiedzieć, że działo się to ze szkodą przyszłych obywateli i dla państwa. Proces integracji był hamowany w Wielkiej Brytanii z przyczyn formalnych, bo nie dotyczy on osób, które jeszcze nie uzyskały statusu uchodźcy. Patrząc więc z obecnej perspektywy, można powiedzieć, że nie uwzględniono w polityce imigracyjnej możliwości, iż członkowie rodzin z Kosowa zostaną w przyszłości obywatelami tego kraju, chociaż polityka wobec rodzin (rzadkie deportacje) mogła na to wskazywać. Indywidualne rozmowy z członkami badanych rodzin wskazywały na ich wielką determinację w dążeniu do uzyskania prawa do pozostania w Anglii i pracowania dla tego kraju. Były to osoby, które miały duży potencjał społeczny, co wydaje się potwierdzać ich obecne życie w nowym kraju, jeśli nawet ten ostatni wniosek jest wyprowadzony na podstawie ograniczonej obserwacji. Zatem na podstawie analizy losu rodzin z Kosowa w Wielkiej Brytanii należy stwierdzić, że polityka imigracyjna z perspektywy społeczno-etycznej powinna być: a) bardziej spersonalizowana, traktująca każdy przypadek indywidualnie; b) szanująca godność osobową imigranta; c) widząca w imigrancie potencjalnego obywatela, wnoszącego swój kapitał; d) uwzględniająca fakt, że często imigranci są bardzo oddani nowej ojczyźnie, bo jest to ich ojczyzna z wyboru. Konkludując, z analizy doświadczeń rodzin z Kosowa wynika, iż w procesie przygotowania jednostki do włączenia się do wspólnoty osobom odpowiedzialnym w praktyce za realizację polityki imigracyjnej brakuje podstawowej wrażliwości oraz wyobraźni. Zdecydowana większość przybyłych do Wielkiej Brytanii rodzin z Kosowa pozostała na stałe, otrzymawszy w końcu obywatelstwo. Niemniej jednak zostało zmarnowanych kilka lat, ze szkodą zarówno dla imigrantów, jak i dla nowego kraju, do którego przybyli. Inne kraje Unii Europejskiej powinny wyciągnąć z tego wnioski dla własnej polityki imigracyjnej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e314fb55b1f07c3f0adeb25a6da0207.pdf 0d7fa2e15cdada47d5db4613bfbd4e3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2488 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2311 Title A name given to the resource Ochrona ptaków i budowniczowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.71-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ochrona ptaków i budowniczowie Adam Czyżewski Prolegomena do współczesnych dziejów urbanistyki w Polsce. 1 Współczesna urbanistyka, jej świadectwa, projekty i wizje zrodzone w ciągu ostatniego stulecia, są częścią wszechobec­ nego, totalitarnego dziedzictwa odchodzącej epoki. To oczy­ wiste. Powinowactwo architektury z ekologią, czy też raczej - ekologiczną strategią zaklinania rzeczywistości, jest rza­ dziej rozpoznawane, aczkolwiek wywodzi się z tej samej rodziny utopii społecznych. To zastanawiające, że pisząc o rozwiązaniach formalnych przyjętych w praktyce projek­ towania architektoniczngo historycy architektury i urbanis­ tyki nie dostrzegają ich ekologicznego (wśród innych - pozaestetycznych) rodowodu. Do tej pory wszystkie te formy wizualizacji jak i słowne inkantacje - gotowe formuły o magicznej mocy sprawczej, które język teorii i krytyki architektonicznej zapożyczył z ekologicznego tezaurusa, pozostawały w szarej strefie interpretacji, czekając być może na „inne spojrzenie". Jakie to formuły, jaki świat integrują? - pytania tak ogólne i z dużym ryzykiem błędu stawiane wymagają naszym zdaniem ingerencji antropologa kultury. Ab ovo. Termin ekologia wprowadzony w 1886 roku, początkowo na określenie jednej, a następnie kilku spokrew­ nionych dziedzin, z których każda obecnie dzieli się na szereg subdyscyplin, pochodzi od greckiego oikos - dom, siedlisko i logos - słowo, nauka. Związek etymologii tego słowa z przedmiotem dyscypliny miał charakter metaforyczny aż do połowy lat siedemdziesiątych, kiedy pojawił się termin ekologia miasta i wiele terminów obocznych lub pochodnych jak np. ekosystem miejski, ekologia urbanistyczna, urbiekologia, arkoekologia, ekologia środowiska miejsca zamieszka­ nia . Jako nauka zajmująca się ekosystemem miasta, skom­ plikowanym układem przepływu energii i materii, który utrzymuje w stanie dynamicznej równowagi biotyczne i abio1 : •»• 'Xi • i>~X 11. 1. E. Howard, Garden City of To-morrow, London 1967; il. 2. R. Unwine, Mury miejskie w Hampstead Garden Suburb 71 �Projekt ogrodzenia frontów działek w M. - O. Ząbki Rrchitekt Romuald Gutt. C o 2 ' / m e t r a s ł u p e k b e t o n o w y ; na n i c h r o z p i ę t a s i a t k a d r u c i a n a o o t w o r a c h 5 0 j r n m . z ~ d r u t u " 4 j r u b . | 2 , 8 £ m m . W y s o k o ś ć o g r o d z e n i a 1.40—1.50 m.; g ó r ą drut k o l c z a s t y . O d s t r o n y o g r o d u ż y w o p ł o t , k t ó r e g o z i e l e ń , p r z e ­ c h o d z ą c p r z e z s i a t k ę , tworzy w u l i c y p r a w i e j e d n o l i t y z i e l o n y s z p a l e r . O g r o d z e n i e to u z n a n o za e s t e t y c z n e , t r w a l e i tanie (za 1 m. b. 78 k o p . — s ł u p k i po rb. 2.50). W i d o k i furtek p o d a n e są n i ż e j . 2 tyczne elementy środowiska miejskiego, ekologia miasta miała swoją wielką poprzedniczkę w dziewiętnastowiecznej higienie miasta. Wówczas, kiedy w całej Europie nie było jeszcze urbanistów, w dzisiejszym rozumieniu tej profesji, wielkie międzynarodowe kongresy i wystawy higieny zalicza­ ły problemy stricte urbanistyczne do najważniejszych, które wymagały pilnego rozwiązania, a powstające na początku wieku pierwsze stowarzyszenia urbanistów często były afilio­ wane przy zawodowych stowarzyszeniach higienicznych. Udział higieny w formowaniu się współczesnej urbanistyki przesądził o odrębności tej dyscypliny w stosunku do sztuki projektowania miast minionych stuleci. Nigdy też wcześniej nie obciążano urbanistyki tak wielką odpowiedzialnością za proces fizycznego i duchowego doskonalenia człowieka i całych społeczeństw. Nie będzie więc błędem, jeśli w tym samym obszarze eugeniki społecznej, w tym samym ciągu sukcesji, umieścimy ekologię miasta bezpośrednio po higie­ nie miasta. Józef Polak, higienista, autor pierwszego pol­ skiego podręcznika urbanistyki, był jednym z wybitniejszych prekursorów proekologicznego stylu myślenia, którego pró­ bkę tu przedstawiamy: ,,Najogólniejsze zadanie higieny miasta polega na zabez­ pieczeniu żywiołów: powietrza, wody i gruntów od zanieczysz­ czeń (...) ... zanieczyszczenia, czyli domieszki ciał obcych, zmieniających prawidłowy skład żywiołów, a w tej liczbie głównie domieszki stanowiące wytwory życia osobniczego i społecznego ludności, wytwarzają się w miastach w tak wielkiej ilości, że, bez zastosowania sztuki, przezwyciężają szybko i stanowczo zdolność samooczyszczania się żywiołów, i to stanowi główną różnicę między miastami a mało ludnymi wsiami, na wielkich obszarach rozrzuconymi wśród nieskażo­ nych dokoła żywiołów; wytwory życia ludzkiego, nieczystości i odpadki z pojedynczych gospodarstw, dym z pojedynczego komina gubią się w obszarach żywiołów: w gruncie, w wartkim i obfitującym w wodę potoku, w powietrzu ciągle krążącym, bez przerwy ulegają przemianom i zupełnemu rozkładowi." Pomijając archaiczny już nieco styl i terminologię tego wykładu, definiuje on w zasadzie poprawnie zadania dzisiej­ szej ekologii miasta: zachowanie równowagi ekosystemu, a w przypadku zniszczenia biocenozy i utraty przez system zdolności do samodzielnej regeneracji - tworzenie odpowie­ dnich mechanizmów kompensacyjnych. Wspólny rodowód ekologii i urbanistyki to jednak nie tylko dzieje kontaktów instytucjonalnych, świadectwa wspól­ noty interesów i biogramy wpisane jednocześnie w historię obu dyscyplin. Dwudziestowieczna urbanistyka związana 3 72 jest z refleksją ekologiczną w sposób wręcz organiczny, co oznacza, że niemożliwe jest zbudowanie w jej obszarze jakiegokolwiek dyskursu, który nie czerpałby ze wspólnego obu dyscyplinom zasobu tekstów. Tę kruchą tezę postaramy się udowodnić osadzając w intertekstualnym układzie od­ niesień pewien niepozorny przekaz z epoki, wprost nawiązu­ jący do interesującego nas tematu. Tekst, o którym mowa - Ochrona ptaków i budowniczowie, ukazał się w 1912 roku w dziale architektonicznym warszawskiego „Przeglądu Te­ chnicznego", a jego tytuł zamyka w sobie całą treść przekazu nie pozostawiając żadnych ukrytych sensów, podtekstów i dwuznaczności. Jest prosty, jednoznaczny, naiwny. Posiada wszelkie cechy komunikatu, który trudno interpretować nie narażając się na zarzut nieuzasadnionej ekstrapolacji sensu. W trakcie lektury zwrócimy uwagę na podkreślone i opat­ rzone numeracją zdania. To miejsca szczególne - jeśli dokonać w nich analitycznych cięć, ukaże nam się cała głębia wirtualnej rzeczywistości, o ile tak w ogóle można nazwać rzeczywistość kulturową. ..Wielkie znaczenie dla zmniejszenia się ptactwa ma bez wątpienia wzrastający w danym kraju dobrobyt i wywołane przezeń ulepszenie stosunków mieszkaniowych w mieście i na wsi. Stare budowle i ogrody, dawne dziko rosnące zarośla i krzaki oraz gęste żywopłoty ustępują nowoczesnym założeniom miast i siedliskom wiejskim. Kanalizacje i wodo­ ciągi przeprowadzane są pod ziemią [3]. W starych miastach dostarczały ptactwu wystające piętra i okapy dachowe oraz źle utrzymane budowle znakomitych warunków zagnież­ dżania. Wylewanie ścieków wraz z ich nieczystościami na otwarte przestrzenie dawało im pożywienie a szczególniej jaskółkom dostarczało bogatego materiału budowlanego dla gniazd [За]. Wszystko to w nowożytnych siedliskach ludz­ kich odpadło i skutkiem tego utrudniły się znacznie warunki życia dla ptaków. Aby zatem utrzymać ptactwo w pobliżu naszych mieszkań, niezbędnym jest dać im coś wzamian zaniklych i ograniczonych warunków życia. Do tego zaś najbardziej są powołani budowniczowie. W miastach bardzo trudno jest utrzymać ptactwo na ulicach i płacach. Na przedmieściach natomiast i przy zakładaniu miast-ogrodów można wiele zdziałać dla ochro­ ny ptactwa [1]. Niektóre gminy będą zapewne wprost do tego zmuszone wskutek rozplenienia się owadów, dla braku owadożerczych ptaków. [...] Przy projektowaniu nowych sieci ulic do niedawna kła­ dziono główny nacisk na zakładanie parków i zielonych przestrzeni; zwróćmy na to uwagę, że w tych okolicznoś- �ciach ptactwo nie zatrzyma się zbyt długo; stwórzmy im coś wzamian dawniejszych gęstych żywopłotów, które w daw­ nych ogrodach dawały im bezpieczne od kotów schronisko [2]. Obok kosztownych do założenia i utrzymania kwiet­ ników, zasadzajmy tuż przy dróżkach i płacach do zabaw dziecięcych gęste zarośla, krzaki cierniowe, różane krzewy itp. i dajmy im rosnąć dziko. Jeżeli nadto postarać się jeszcze o odpowiednie płaszczyzny wodne i w zimie o zabezpieczone miejsce pokarmu, to można się spodziewać, że ptactwo prędzej znów pozostanie na miejscu, niż na pojedynczych, na wysokich drzewach uwitych gniazdach, które są głównie brane w posiadanie przez zuchwałych szpaków. Również i przy projektowaniu planu domu i ogrodu należy brać ptactwo więcej pod uwagę i postarać się o naturalną możliwość zagnieżdżania domów, podwórz i ogrodów. Przy ogradzaniu majątków powinno się wskrzesić dawne żywop­ łoty na miejsce przejrzystych ogrodzeń [2a]. Jeżeli zatem architekt przy budowie nowego domu więcej weźmie pod uwagę ptactwo..., to wówczas nie będą się tak skarżyli mieszkańcy na owady w ogrodzie i na komary, lecz będą się znów mogli cieszyć wesołym i pożytecznym światkiem ptaków. " Na marginesie tego tekstu warto podkreślić jego przenik­ liwą zdolność antycypowania pewnych faktów przyrod­ niczych, które niedawno dopiero doczekały się precyzyjnego, naukowego opisu. Regres biologiczny zurbanizowanej bio­ sfery wyraża się bowiem i w tym, że bogaty, zróżnicowany pejzaż gatunkowy ustępuje ubogim, pustynnym konfigurac­ jom, z silnie zredukowaną liczbą gatunków (zuchwali szpасу) i krótkim łańcuchem pokarmowym (koty -ptaki - komary). To jednak jest tylko margines. Poza tematem, który bez trudu, własnymi słowami możemy streścić, rysują się związki wymagające od uważnego czytelnika poszerzenia kompeten­ cji tekstowej. Odnotujmy w semiologicznym żargonie, że autor felietonu, architekt, tworzył ten dyskurs w 1912 roku, bezwiednie posługując się „prefabrykatami sensu", które w jego epoce krążyły we wspólnym dla jego środowiska obiegu informacji. Przeto każde z wyróżnionych zadań może się stać wirtualnym tekstem, każde istnieć może także w obrębie własnego uniwersum dyskursu i każde może funk­ cjonować, chociaż - nie musi, niezależnie, poza granicami kompetencji tekstowej autora cytowanego felietonu. Po­ wtórzmy za starymi mistrzami figury „nieskończonego re­ gresu", że tekst zawsze odsyła do innego tekstu, a jeśli już jego wymiar mimetyczny (funkcja reprezentacji) przecina się z wymiarem intertekstualnym, to tylko po to, by poświad­ czyć mirakularny charakter „rzeczywistości w ogóle". W ten oto prosty i wygodny sposób moglibyśmy uwolnić nasze rozważania od zarzutu nieuzasadnionej ekstrapolacji, gdyby nie fakt, że przedstawienie własnej wersji dziejów współczes­ nej urbanistyki będzie wymagało od nas wskazania powią­ zań między trzema wyróżnionymi zdaniami, a zarazem wirtualnymi tekstami. Dokonać tego można wyłącznie przez arbitralne poszerzenie kompetencji tekstowej i odwołanie się do t.zw. rzeczywistości kulturowej, tej „mirakularnej", tak podejrzanej ontologicznie, że trudno znaleźć dla niej niepejoratywne określenie. Lecz z drugiej strony, jeśli już oddawać się temu nudnemu zajęciu, jakim jest syntetyzowanie dzie­ jów, to niech to przynajmniej będą dzieje cudowne. 4 PASSUS 1 Na przedmieściach natomiast i przy zakładaniu miast-ogrodów można wiele zdziałać dla ochrony ptactwa. Komentarz: Rok 1912. Symboliczna data narodzin współczesnej urba­ nistyki na ziemiach polskich. Symboliczna, ponieważ główne wydarzenia tego roku - Wystawa Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym w Krakowie , rozstrzygnięcie konkursu na projekt parcelacji wzorcowego miasta-ogrodu 5 II. 3. R. Gutt. Projekt ogrodzenia, 1913; il. Ф-7. St. D. Landau, Projekty ogrodzeń, 1912 73 �6 Ząbki pod Warszawą , inauguracja prac nad projektem ,,Nowej Warszawy" pod Młocinami , Zjazd Higieniczny we Włocławku - poprzedzone były kilkuletnią ożywioną dzia­ łalnością warszawskich i krakowskich zwolenników idei zawartych w słynnej książce Ebenezera Howarda Garden Cities of Tomorrow (1898) . Wszystkie te wydarzenia wska­ zywały jednocześnie na istotne przesunięcie, które dokonało się w obszarze zainteresowań architektów. Nigdy wcześniej przedmieście, ten niestabilny przedział przestrzeni miasta i kategoria kulturowa obciążona ambiwalentną (w najlep­ szym wypadku) charakterystyką, nie skupiało na sobie tak wielkiej uwagi. Właściwa historia ruchu na rzecz miast-ogrodów w Polsce rozpoczęła się w 1907, kiedy przyszły „polski Howard", lekarz-higienista Władysław Dobrzyński wrócił do War­ szawy z Międzynarodowego Kongresu Higieny i Demografii w Berlinie z mocnym postanowieniem doprowadzenia do budowy pierwszego miasta-ogrodu w Polsce. W roku 1909 założył przy Warszawskim Towarzystwie Higienicznym „Delegację do sprawy m i a s t - o g r o d ó w " ^ w roku następ­ nym zorganizował Wystawę Miast-Ogrodów .Był również jednym z tych, którzy w 1911 doprowadzili do głośnego „Wiecu Budowlanego" poświęconego zagospodarowaniu terenów podwarszawskich . W Krakowie w tym czasie, po rozstrzygnięciu konkursu na zabudowę terenów podmiejs­ kich za Salwatorem w 1908 , przeprowadzono konkurs na plan regulacyjny „Wielkiego Krakowa" (1910) i rozpoczę­ to przygotowania do Wystawy Architektury i Wnętrz w Oto­ czeniu Ogrodowym, która doszła do skutku w 1912. Rok 1912 zasługuje na symboliczne wyróżnienie z innego jeszcze powodu. W sierpniu tego roku odwiedził Kraków sam Howard, uczestnik odbywającego się tam V I I I Świato­ wego Kongresu Esperantystów. Wizyta wywołała porusze­ nie w miejscowym środowisku architektów, które od paru lat żyło sprawami związanymi ze zniesieniem fortyfikacji i udos­ tępnieniem terenów podmiejskich pod zabudowę. Wywołała również konsternację. Kraków w dotychczasowym kształcie (powszechnie i ostro krytykowanym przez zwolenników idei miasta-ogrodu) bardzo spodobał się Howardowi, który uznał, że jedynym skutecznym lekarstwem na różne bolączki tego miasta może być uporządkowanie i zurbanizowanie terenów pofortecznych. Nazwał przy tym Kraków miastem-ogrodem z naturalnego rozwoju oraz utrzymywał, że miasto powinno się jak najdalej rozlewać przecząc, według świadków wizyty ,podstawowym założeniom swojej teorii. Dzisiaj po wielu latach można to ówczesne nieporozumienie wyjaśnić . Howard wcale nie zamierzał odebrać miejskiego 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 74 r charakteru ani istniejącym już miastom, ani nowo zakłada­ nym miastom-ogrodom. To Raymond Unwin, właściwy twórca współczesnej urbanistyki w Wielkiej Brytanii, określił jako pożądany niski wskaźnik gęstości zaludnienia (właś­ ciwy dzisiejszym suburbiom) oraz niewielki domek w ogród­ ku jako idealny model zamieszkiwania (Town Planning in Practice: An Introduction to the Art of Designing Cities and Suburbs, London 1909). Założenia te zrealizował w praktyce w pierwszym mieście-ogrodzie w Letchwarth (1903) i przed­ mieściu ogrodowym Hampstead pod Londynem (1907). Howard wyobrażał sobie idealne miasto inaczej [il. 1]. Określił wskaźnik gęstości zaludnienia na poziomie właś­ ciwym zabudowie o charakterze miejskim (70-100 osób na 1 akr; podobną gęstość zaludnienia przewidywał plan Nowe­ go Jorku z 1811 roku z dominującą zabudową dwu- i trzy­ piętrową) . Szerokie ulice miasta-ogrodu ozdabiać miały wielkomiejskie squares i crescents typowe dla londyńskiego pejzażu. Green belt - wolny od zabudowy mieszkaniowej pas terenów otaczających miasto - był w koncepcji Howarda obszarem na wpół zurbanizowanym. Mieścić się tam miało szereg instytucji publicznych, zagospodarowane tereny wy­ poczynkowe, intensywne podmiejskie farmy, cmentarz itd. Zatem bliższy idealnym założeniom miasta-ogrodu, przynaj­ mniej w ogólnym zarysie i proporcjach planu „Wielkiego Krakowa", który przedstawiono Howardowi, był z pewnoś­ cią galicyjski Kraków, a nie pierwsza, wzorcowa realizacja brytyjska w Letchworth .Przybysz z ogromnego Londynu, spoglądający z krakowskich Plant w stronę wylotu ulicy Wolskiej, z rozległymi Błoniami i dalekim Kopcem Kościu­ szki, musiał dostrzec w tym. niewielkim mieście wzór ideal­ nych proporcji, ideał bliski angielskim reformatorom i kooperatywistom: Williamowi Morrisowi i Johnowi Ruskinowi. Ten ostatni (cytuje go Howard w swoim dziele) twierdził, że należy ...otoczyć miasto murami prawa tak, by nigdzie nie mogły więcej powstawać zaniedbane i niezdrowe przedmieścia. W mieście powinny być piękne, ożywione ulice, zewnątrz miasta - swobodne przestrzennie, pas ozdobnych i owoco­ wych ogrodów. Każdy mieszkaniec z każdego punktu miasta niechaj ma możność w parę minut być na świeżym powietrzu, używać rozkoszy wsi i wzrokiem ogarniać szerokie horyzon­ ty. Na początku X X wieku, u zarania współczesności w sztuce planowania miast, zaczęto postrzegać miasto w całym skom­ plikowanym układzie stosunków łączących je z otoczeniem - jako swego rodzaju ekosystem. Uważano, że tylko wyraź­ nie określone granice miasta i kres nadmiernego wzrostu 18 19 20 �aglomeracji, może przywrócić ten ekosystem do stanu przedindustrialnej równowagi. Według Howarda, który od Ruskina i wielu innych przejął wizerunek idealnego miasta, należało ograniczyć stan zaludnienia miasta-ogrodu do liczby 32 tysięcy mieszkańców, a tereny podmiejskie, które zazwyczaj są terenem łatwej i chaotycznej ekspansji budow­ nictwa, wyłączyć spod zabudowy i oddać gminie na wyłączne użytkowanie. Granice wzrostu, realnie zaznaczające się dzięki temu w przestrzeni miasta i jego systemie prawno-finansowym, miały być rodzajem mechanizmu kompen­ sującego brak naturalnej równowagi ekosystemu. W prak­ tyce projektowania urbanistycznego funkcję tej bariery pełniło przedmieście, zagospodarowane według wskazówek Howarda. Czasem granicę traktowano bardzo dosłownie. Raymond Unwin, na przykład, zaprojektował dla Hampstead Garden Suburb potężny mur z basztami oddzielający to przedmieście od rozległego wrzosowiska [il. 2]. Czy był to tylko pomysł formalny, fascynacja średniowieczną architek­ turą miasta Rothenburg, przywieziona z podróży do Nie­ miec, czy też, jak postaramy się udowodnić w kolejnych komentarzach, przemożny wpływ higieny i tego, co w niej oraz w ówczesnym myśleniu proekologicznym było najbar­ dziej archaiczne, a dla całej kultury - rudymentalne. PASSUS 2 i 2a ...stwórzmy im [ptakom] coś wzamian dawniejszych gęstych żywopłotów, które w dawnych ogrodach dawały im bezpieczne od kotów schronisko. Przy ogradzaniu majątków powinno się wskrzesić dawne żywopłoty na miejsce przejrzystych ogrodzeń... Komentarz: Przedmieścia i miasta-ogrody, z dużą ilością zieleni, gęstymi zaroślami i żywopłotami, stanowiły idealne środowi­ sko dla wielu ptasich populacji. Nie jedyny to jednak dyskurs, w który można tę formację roślinną włączyć. W stylu architektonicznym sztuki ogrodowej, którego głó­ wni teoretycy i praktycy: Baille Scott, Edwin Lutyens byli jednocześnie znanymi architektami miast i przedmieść ogro­ dowych w Anglii, żywopłot pełnił ważną funkcję architek­ toniczną - stanowił ogrodzenie lub pożądane uzupełnienie ogrodzenia. Ogrodzenia przezroczyste: druciane siatki, par­ kany z rzadko ustawionymi sztachetami nigdy nie funkc­ jonowały samodzielnie, często natomiast stawiano pełne, wysokie płoty lub ogrodzenia murowane [il. 8-12]. Nigdy też wcześniej, ani później nie przywiązywano tak wielkiego znaczenia do projektowania ogrodzeń podmiejskich posesji, jak na przełomie wieków. Konkursy na projekty ogrodzeń ogłaszane przez znaczące czasopisma artystyczne [il. 13, 14], wzory ogrodzeń typowych opracowane dla miast-ogrodów przez znakomitych architektów, były przejawem nie tylko mody, lecz także pewnej ideologii, której źródła można odnaleźć bez trudu w pismach teoretyków Arts and Crafts Movement w Anglii. Bezpośrednio stamtąd lub poprzez niemiecki Werkbund i w dużej mierze dzięki krakowskiemu towarzystwu Polska Sztuka Stosowana przenikał do Polski pogląd o konieczności zerwania z tendencjami „estety żujący­ m i " w sztuce projektowania miast. Polscy krytycy byli w pełni świadomi tej proweniencji. Jak już William Marris w swym przykazaniu wymienia - pisano w 1911 roku na łamach Przeglądu Technicznego - oparkanienie wcale nie podrzędną pełni rolę. Cala siedziba powinna być szczelnym a wysokim parkanem ogrodzona od otoczenia, od zgiełku ulicy. Ogród, ta część integralna domu, i, jak ten ostatni, nie powinien mieć również ścian ażurowych, nawet w gęsto zabudowanych przedmieściach. Spotykamy [w Anglii\ oparkanienie ogrodów wysokie i szczelne w przeciwieństwie do naszych krat i siatek, które robią z ogrodu coś tak obojętnego, że nie wiadomo dla kogo jest właściwie przeznaczony. Mówi się nieraz, że od tego ulica nabiera uroku, ale czy mniej zyska od dekoracyjnie zbudowanych płotów, to - wątpliwe. Nam sę wciąż jeszcze zdaje, że tylko przybytek wszelkich momentów estetycznych tworzy piękno. 21 II. 8-12. Z. Kalinowski i Cz. Przybylski, Projekty osady ogrodowej i domów „Garden City" pod Warszawą, 1912 75 �D£31Q Л ' Г О Р ГП'УП D D O O T ' ГСЛСС * П П D * О Л ТС Ząbki nie mieli już wątpliwości, że posesja winna być ogrodzona od drogi jednolitym, zielonym szpalerem żywo­ płotu [il. 3]. Jasne staje się również i to, że istotnym przedmiotem ówczesnych polemik nie były normy estetycz­ ne, lecz sposób artykułowania granicy w obrębie osady ogrodowej i to, czy w ogóle ma być ona widoczna. Archite­ kci, którzy decydowali się na pozytywną w tej sprawie deklarację, ulegali również skłonnościom do pewnych roz­ wiązań formalnych. Na rysunkach osady ogrodowej projek­ tu Zdzisława Kalinowskiego i Czesława Przybylskiego z 1908 r o k u , dostrzegamy wyraźnie nie tylko przestrzeń pociętą murami i żywopłotami, ale i pewne cechy oryginalne architektury tych niewielkich domostw, których ściany fron­ towe tworzą wraz z murem jednolitą linię zabudowy obrzeżnej ulicy [il. 9-12]. Podobne rozwiązania odnajdziemy w ude­ rzająco jednolitej architekturze ulicy Wieniawskiego [il. 17] na Żoliborzu „urzędniczym". Czy była to li tylko zależność formalna od wzorców stworzonych przez Heinricha Tessenowa [il. 15, 16], słynnego projektanta przedmieścia-ogrodu Hellerau pod Dreznem, czy też przede wszystkim przemożna potrzeba ustrukturowania przestrzeni zgodnie z regułami, które w 1898 roku skodyfikował Ebenezer Howard? Bliższe jest nam to drugie wyjaśnienie. Wizerunek osady ogrodowej, rysujący się wyraziście jak parter barokowego ogrodu, poddawał się twórczej intuicji ówczesnych krytyków sztuki ogrodniczej z łatwością wyni­ kającą z wcześniejszego przyswojenia sobie przez nich reguł stylu architektoniczego. Pisał w 1913 roku na łamach „Ogrodnika" Stanisław Goliński: Tak więc dom, ogród i ogrodzenie stanowią jednolicie skomponowaną całość. Całość ta jednak nie może nie liczyć się z sąsiednimi domami i ogrodami. Wielka linia kom­ pozycji, obejmowanie rozległych przestrzeni, dobre wyzys­ kanie okolicznych widoków, otaczającej natury, własności, które cechowały planowanie ogrodów w dawnym Rzymie, następnie we Włoszech Odrodzenia, później we Francji i Anglii, powinnyby i dzisiaj stać się ideą przewodnią przy projektowaniu współczesnego idealnego miasta, za jakie uważać należy miast o- ogród. Gdy drogi i plantacje publiczne zwiążą prywatne ogródki takiego miasta, każdy z nich wytworzy ,,gi ar din o s e с r e t o", ,,b o s с o" lub „o r t o" stosowanie do upodobania właściciela, wspólnie jednak tworzyć muszą jedną organicznie związaną i skom­ ponowaną grupę. Jak w ogrodzie prywatnym dom byl punktem centralnym, tak i w miastach czy w osadach-ogrodach znaleźć się winno to, co będzie ośrodkiem, osią całości. Wjednym wypadku będzie to rynek [...] Czasem będzie to kasyno, zakład kąpielowy... Tu kościół łub klasz­ tor, tam znów pięknymi starymi drzewami wysadzona droga, ówdzie pamiątkowa góra (kopiec) lub wielka rzeka czy staw, będą takimi naturalnymi centrami, które posłużyć mogą za punkt wyjścia dla kompozycji... Zasada precyzyjnego limitowania przestrzeni, obowiązu­ jąca na wszystkich poziomach struktury miasta-ogrodu, była pochodną jego zewnętrznej granicy. Wnętrza urbanistyczne, które już wkrótce pojawiły się w planach Letchworth Garden City i Hampstead Garden Suburb, powtarzające w pomniej­ szonej skali „zamkniętą" formę całego miasta, były wyni­ kiem teoretycznych poszukiwań Barry Parkera stałego współpracownika Raymonda Unwina [il. 8]. Odpowiadały im w Polsce prace lwowskiego propagatora idei mias­ ta-ogrodu, profesora pierwszej polskiej katedry urbanistyki - Ignacego Drexlera ,a później, jako bezpośredni efekt tych prac, różne wersje „okolnicy", zastosowane przez Oskara Sosnowskiego w projekcie Miasta Ogrodu Czerniaków [il. 19, 20]. W warstwie ideologicznej „okolnica" nawiązywała do znanej formy wczesnohistorycznego osadnictwa Zachod­ niej Słowiańszczyzny. 25 26 Po ogłoszeniu wyników konkursu na projekt parcelacji gruntu pod Salwatorem na krakowskim Zwierzyńcu (1908), problem: grodzić szczelnie, czy - przejrzyście, stał się przed­ miotem gwałtownej polemiki między Tadeuszem Niedziels­ kim, autorem nagrodzonej pracy, a Jerzym Warchałowskim, który formułował zarzuty w duchu antyestetyzującej ideo­ logii, ganiąc projekt Niedzielskiego za... wybitnie sztuczną matowniczość, wystawność i pewną prete­ nsjonalność całego planu . Podważając konwencję „malowniczości", Warchałowski odwrócił perspektywę projektowania urbanistycznego, bio­ rąc za punkt wyjścia już nie drogę, z której roztaczał się malowniczy widok na podmiejską osadę, lecz - podmiejskie domostwo, któremu całe jego urbanistyczne otoczenie winno być podporządkowane zgodnie z ekonomicznymi, higienicz­ nymi, a w końcu i estetycznymi potrzebami mieszkańców ... jednym z najmilszych i najkorzystniejszych rozwiązań sytuacji domu na parceli południowej, mającej drogę od północy, jest zwrócenie frontu domu do południa i za­ mknięcie się od drogi murem, otaczającym podwórko, z wejściem do domu od ulicy przez izolowane od podwórka przejście. W ten sposób dom zwrócony jest frontem do południa, a od północy ma: podwórko, część gospodarczą mieszkania i wejścia. 22 23 Warchałowskiego oburzył również warunek zawarty w umowie między Towarzystwem Urzędników, które nabyło tereny za Salwatorem, a władzami miejskimi Krakowa, warunek nakazujący stawianie przezroczystych [ogrodzeń], ...aby okolicę zdobiły, protestował więc ...przeciwko przymusowi sztachetkowemu, w którym kryje się najfalszywiejpojęty ideal,,zdobienia" okolicy ogrodze­ niem ..przezroczystym" i oburzająca tendencja, zmuszająca ludzi do mieszkania od ulicy, na widoku. * Cztery lata później, projektanci zabudowy Miasta Ogrodu 2 76 21 28 29 30 Jak ongiś konieczność obrony — pisał Sosnowski - tak �dziś potrzeba współdziałania na polu gospodarczym spowo­ duje organizowanie się ludności w związki, kooperatywy i obraz widomy tej solidarności lechickich naszych przodków był dla mnie pobudką do poszukiwania rozwiązań zabudo­ wania grupowego? W istocie chodziło tu o znalezienie klarownej formy rozgraniczenia poszczególnych wnętrz urbanistycznych na niższym niż dzielnica poziomie organizacji przestrzeni mias­ ta. Błahy z pozoru problem „ogrodzenia" stał się w X X wieku szczególnie czułym probierzem „prawości" poglądów w dziedzinie planowania urbanistycznego. Nic więc dziwnego, że kiedy w połowie lat dwudziestych architekci z nowej awangardowej generacji przenieśli punkt ciężkości w projek­ towaniu z „domu" na „mieszkanie", anachronizmem stał się mur ogradzający giardino secreto i przycięty żywopłot, mimo że w języku krytyki używano tych samych słów, którymi posługiwali się o jedną dekadę wcześniej apologeci miast-ogrodów. Im mniejsze ogródki, tym więcej trzeba ogrodzeń, w Sta­ nach Zjednoczonych podobno wcale nie robią ogrodzeń, ale czyż to u nas możliwe?, Ogrodzić, zresztą ażurowo, możnaby całość, nie każdy poszczególny ogródek, (...) nie koniecznie trzeba zakładać wykwintny park i sadzić delikatne rasowe rośliny, można zamiast nich dać wytrzymałe, dzikie drzewa i krzaki, wymagające raczej opieki leśnika niż ogrodnika '' . Spostrzeżenia i rady znanego architekta tych czasów, Barbary Brukalskiej mają dla nas wartość ważnej deklaracji programowej, zwłaszcza że można ją uznać za przejaw troski o równowagę miejskiego ekosystemu i dowód na trwałą obecność myślenia proekologicznego w krytyce architek­ tonicznej tego stulecia. Istniał wszak jeszcze inny sposób oznaczania granic miejskiej ekumeny, pozostający w związ­ ku z ekologiczną retoryką, a korzeniami sięgający X V I I I stulecia i jeszcze głębiej w czas, lub raczej poza czas - o tym w następnym komentarzu. 1 2 1 PASSUS 1 i 1 A Kanalizacje i wodociągi przeprowadzane są pod ziemią. Wylewanie ścieków wraz z ich nieczystościami na owarte przestrzenie dawało im [ptakom] pożywienie a szczególniej jaskółkom dostarczało bogatego materiału budowlanego dla gniazd. Komentarz: Ten dosyć szczególny przypadek naruszenia homeostazy ekosystemu, swoiste exemplum wykorzystane przez autora felietonu z 1912 roku, było wyraźną aluzją do prac kanaliza­ cyjnych, które w lewobrzeżnej części Warszawy rozpoczęto po roku 1878, a w prawobrzeżnej części miasta kontynuowa­ no właśnie po roku 1912. Zarówno autor pierwszego projek­ tu William Lindley, jak i jego syn oraz kontynuator dzieła, William Heerlein, odrzucili biologiczne metody oczyszczania ścieków jako nie sprawdzone, nie podejmując nawet dyskusji nad zagadnieniem utylizacji. Toteż zarzut marnotrawienia znakomitego, naturalnego nawozu dla rolnictwa był najcięż­ szym, jaki zwolennicy utylizacji odpadków (często archite­ k c i ) stawiali systemowi tego prymitywnego, zubożającego spłukiwania. Zdania były zresztą podzielone, a ponieważ obszerniejszy zapis toczących się wówczas dyskusji był przedmiotem oddzielnej publikacji, tu ograniczymy się do najważniejszych głosów. Pewien standard mówienia o tych wstydliwych sprawach wyznaczył sam Ebenezer Howard powołując się (w formie motta do jednego z rozdziałów Garden Cities of To-morrow) na znaną publicystyczną dygre­ sję z Nędzników Wiktora Hugo, który wyłożył swoje przewi­ dywania w sposób następujący: 33 34 II. 13, 14. Konkursowe projekty ogrodzeń wg „Studio", 1900; il. 15, 16. H. Tessenow, Projekty domu odźwiernego z Kościoła wiejs­ kiego, 1903; il. 17. Ulica Wieniawskiego na Żoliborzu, Warszawa Kiedy system drenów ze swoją podwójną funkcją zwraca­ nia tego, co bierze, zastąpi ścieki - to prymitywne zubożają­ ce spłukiwanie - wówczas w połączeniu ze zdobyczami nowej 77 �J k_ 18 4Lu 19 II. 18. B. Parker, Przykłady wnętrz urbanistycznych; il. 19. O. Sosnowski, „Okolnica w zastosowaniu do zabudowania półzwartego", plan, „Architekt", 1924 ekonomii społecznej wydajność ziemi zostanie dziesięcio­ krotnie pomnożona, a problem nędzy wydatnie złagodzony. Żeby jednak właściwie oddać temperaturę toczącej się dyskusji i odnieść ją do właściwego przedmiotu, owej wspólnoty życiowej i organizacji żywej przyrody, w obrębie której odbywa się krążenie materii i energii , czyli - bio­ cenozy, przytoczymy następny ustęp z dzieła Hugo Wielkie miasto to olbrzymie szambo. Wykorzystanie miasta do nawożenia pól to czysty interes. Jeżeli nasze złoto jest nieczystością, to odwrotnie - nasze nieczystości są zlotem. Co się robi z tym zlotem-nawozem? Wyrzuca się je w otchłań. Wielkim nakładem kosztów wysyła się całe flotylle okrętów, żeby zbierać na biegunie południowym łajno petrełi i pingwinów, a mając pod ręką nieograniczone źródło bogactwa, odprowadza się je do morza. Cały nawóz ludzki i zwierzęcy, który świat marnotrawi, nie wrzucony do wody, lecz zwrócony ziemi, wystarczyłby, aby wyżywić cały świat. Te stosy śmieci na śmietnikach, wozy z nieczystoś­ ciami trzęsące się nocą po ulicach, te ohydne beczki zarządu miejskiego, cuchnące podziemne kanały biota ukryte pod brukiem, czy wiecie, co to jest? To łąki w kwieciu, to zielona trawa, macierzanka, tymianek i szałwia, to zwierzyna i bydło, to wieczorny ryk sytych, wielkich wołów, to pachnące siano, to złociste zboże, to chleb na waszym stole, 35 36 78 gorąca krew w waszych żyłach, to zdrowie, radość, życie. Tak chce tajemniczy akt tworzenia, który jest przeob­ rażaniem się na ziemi, a przeistoczeniem w niebie. W tym długim łańcuchu pokarmowym, gdzieś pomiędzy niebem a ziemią, powinno znaleźć się miejsce nie tylko dla ptaków, których interesy powierzono w 1912 roku „budow­ niczym", ale i dla mieszkańców nowoczesnych miast. Próby sprostania temu wyzwaniu podejmowano z różnym skut­ kiem w wielu miastach-ogrodach, zakładając kompostownie odpadów organicznych i inne utylizacyjnie zorientowane przedsięwzięcia. Również w publicystyce tego okresu krążo­ no nieustannie w obszarach wyznaczonych przez Wiktora Hugo. Dość stwierdzić, cytując słowa gdzie indziej już wypowiedziane, że Józef Polak, wspomniany autor pierw­ szego polskiego podręcznika urbanistyki, był projektantem i inicjatorem budowy zakładu spalania śmieci w Warszawie (1909) , Władysław Dobn:yński - „polski Howard", nie­ strudzony apologeta angielskiego reformatora, rozpoczynał publicystyczną karierę w 1900 roku od cyklu artykułów na temat oczyszczania ulic Warszawy , natomiast Wojciech Szukiewicz, autor pierwszego polskiego streszczenia i ko­ mentarza do dzieła Howarda , redagujący ponadto w 1909 roku miesięcznik „Zdrowe Życie", poświęcony higienie, którego łamy udostępniono „Delegacji przy Warszawskim 31 38 39 40 �II. 20, 21. O. Sosnowski, „Okolnica dla 15 udziałowców" i plan założenia pałacowego, „Architekt", 1924 41 towarzystwie Higienicznym do sprawy miast-ogrodów" , opublikował w tym samym roku imponującą monografię pod tytułem O kremacji, czyli paleniu cial po śmierci. W wyniku długich i gruntownych rozważań doszedł w niej do wniosku, który pozostaje w ścisłym, acz nieco szokującym związku z problematyką ekologiczną: Jeżeli zrozumiemy, że przy procesie spalania się ciała ludzkiego wywiązuje się amoniak, który za pośrednictwem deszczu dostaje się z atmosfery do ziemi i tutaj służy światu roślinnemu za niezbędny pokarm, którego i dodany do ziemi popiół ludzki w doskonałym stanie dostarcza, to zgodzimy się na to, że kremacja jest faktycznie najwłaściwszym sposobem usuwania nieboszczyków połączonym z możliwie najszybszym wróceniem ich do ogólnego obiegu materii. Pozostaniemy w obszarze empirii, twierdząc, że jedynym celem wszystkich tych utylizacyjnych wynalazków było zamknięcie przemian metabolicznych w granicach ekosys­ temu miasta. Wprawdzie w latach dwudziestych granice te przesunęły się, a nowa awangardowa doktryna zmusiła planistów do zastosowania zsypów na śmieci i specjalnych urządzeń do spalania odpadów, które instalowano w pod­ ziemiach wielkich „jednostek mieszkaniowych", nie wywo­ łało to jednak żadnej szczególnej zmiany w samym trybie ustalania granicy ekosystemu. Zastąpiła ona jedynie granice 42 z początku X X wieku, zdefiniowane w przestrzeni prawno-finansowej miasta-ogrodu, jego strukturze demograficz­ nej, strukturze wewnętrznych podziałów przestrzennych, architektonicznych i wreszcie w systemie relacji miasta do jego rolniczego otoczenia, gdzie granicą było zarządzane wspólnie przez całą gminę przedmieście - green belt. Powtórzmy więc jeszcze raz, że dzieje współczesnej urbani­ styki od początków tego stulecia były zdeterminowane przez ekologiczną strategię wyboru między równowagą opartą na ścisłym rozgraniczeniu naturalnej i cywilizacyjnej sfery ludz­ kiego bytowania, a równowagą wyrażającą się w harmonij­ nym przenikaniu obu tych sfer w obrębie tej samej struktury przestrzennej, starannie limitowanej i graduowanej wewnęt­ rznymi podziałami. Ta strategia wyznaczyła dystans między rozwiązaniami skrajnymi epoki - uniwersalnym wzorem osiedla funkcjonalnego, kolportowanym przez międzynaro­ dowe środowiska awangardy i znanym z wielu regionalnych rozwiązań, idealnym projektem miasta-ogrodu. Podsumowanie Warto wreszcie przypomnieć, że w felietonie, który był pretekstem dla tych rozważań, nie wspomniano słowem o żadnej granicy, mimo, że był to „felieton ekologiczny dla 79 I �architektów", a w końcu kwestia granicy, jak próbowałem udowodnić, aktualizuje się właśnie na przecięciu problema­ tyki urbanistycznej i ekologicznej. Trudno podważyć prawo­ mocność aktualizacji w obrębie każdego z tych wirtualnych tekstów, lecz z drugiej strony, kojarzenie ich ze sobą tylko dlatego, że tu i tam pojawia się kategoria „granicy", jest w najwyższym stopniu podejrzane. Podejrzana jest mianowi­ cie rutyna, z jaką antropolog kultury zwykł łączyć z sytuacją „graniczną" wszystkie obiekty mieszczące się w kategorii „nieczystego". Zapytany o zasadność tego nawyku, od­ powie: Każde dziecko stając się świadome swej osobowości z konieczności staje przed pytaniem ,,Kim jestem?", ,,Gdzie jest granica mnie samego?" Odchody ludzkiego ciała przed­ stawiają szczególną trudność. ,,Czymójkal, mój mocz, moja sperma, mój pot są częścią mnie samego, czy też nie? ... otwory ciała ludzkiego tworzą przejścia i wszystkie odchody są „rzeczami nie na miejscu", tak samo jak usuwane części w okaleczeniu obrzędowym. Zrozumiale, iż mogą się one stać przedmiotem tabu. Tak też się dzieje.* Ten wywód otwiera drogę następnym analogiom. „Za­ 2. tkanie odbytnicy", na przykład, inicjacyjny rytuał plemienia C z a g a , k t ó r y ma udowodnić kobietom, że mężczyźni tego plemienia po przejściu inicjacji nie oddają kału, jest struk­ turalnym odpowiednikiem wcześniej wspomnianych projek­ tów utylizacyjnych. W obu przypadkach chodziłoby więc 0 oczyszczające usunięcie odchodów przez całkowite spożyt­ kowanie ich w granicach organizmu mężczyzny - w pierw­ szym przypadku lub ekosystemu miasta - w przypadku drugim. Jeśli jednak będzie potrzebna dodatkowa analogia, zawsze można przypomnieć hipotezę na temat genezy wpro­ wadzenia techniki użyźniania gleby nawozem naturalnym. W tym wypadku odchody miałyby pełnić funkcję magicz­ nego katalizatora procesów wegetacyjnych na neolitycznym poletku i taką samą funkcję na rolniczym przedmieściu (granicy) miasta-ogrodu. Schematy interpretacyjne, o których tu mowa, mają wady 1 zalety; wady, jeśli interpretacja ogranicza się do samego schematu; zalety zaś wtedy, gdy a priori lub intuicyjnie przyjęty schemat pozwala rozwinąć oderwane i zestawione ze sobą formuły w wirtualną, „cudownie" nieprzypadkową rzeczywistość. 44 PRZYPISY 1 Artykuł jest pracą o charakterze syntezy. Zawiera dużo informacji, których dokładne udkokumentowanie wymagałoby obszernych przepi­ sów i rozbudowanego systemu odsyłaczy. Zrezygnowałem z tego świado­ mie, a zainteresowanych odsyłam do nie opublikowanej rozprawy doktorskiej: A. Czyżewski, Idea miasta-ogrodu w Polsce w latach 1899-1939, maszynopis, Biblioteka Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. 2 Por.: T. Sumień, A. Wagner-Sumień, Ekologiczne miasta, osiedla, 3 J. Polak, Wykład 4 Wawel, Ochrona ptaków higieny miast, Warszawa 1908, s. 79 i budowniczowie, „Przegląd Techniczny", 1912, nr 7, s. 86 R.P., Wystawa architektury i wnętrz w otoczeniu ogrodowym w Kra­ kowie w R. 1912, „Architekt", 1912, z. 6-7, s. 61-65 6 Objaśnienia ..Ząbki"pod do projektów na parcelację majętności hr. A. Ronikiera Warszawą, „Przegląd Techniczny", 1912, nr 13, s. 178-184 7 W. Dobrzyński, Krótki zarys prac Delegacji miast-ogrodów, „Zdrowie", 1912, z. 10, s. 737; por. też: Młociny, Warszawa 1914, s. do sprawy Miasto-ogród 14-15 8 Zjazd, poświęcony higienie miasta, odbył się 25-28 maja we Włocławku. Sprawozdania ze zjazdu zamieszczono w 6 i 9 zeszycie „Zdrowia" z 1912 roku. " Pierwsze wydanie tej książki ukazało się w 1898 roku pod tytułem Tomorrow: a Peaceful Path to Real Reform. Następne wydanie z 1902 roku, nieco zmienione, nosiło już tytuł Garden Cities of To-morrow i, w postaci rozszerzonej o wstęp Frederica J. Osborna oraz obszerny szkic Lewisa Mumforda The Garden City Idea and Modern Planning, było parokrotnie wznawiane (w Anglii) po 1945 roku. 1 0 M . M . Zweigbaum, Władysław Dobrzyński, Polski Słownik Bio­ graficzny, t. 5, 1939, s. 275-276 1 1 W. Dobrzyński, Delegacja do sprawy miast-ogrodów, „Zdrowe Życie", 1909, nr 3/4, s. 33 1 2 1 3 Wystawa miast-ogrodów, „Zdrowie", 1910, z. 7, s. 545-548, 561 Wł. Wr., Sprawozdanie z ..Budowlanego Wieczoru Dyskusyjnego", „Przegląd Techniczny", 1911, nr 51, s. 659-660; por. też: Budowlany Wieczór Dyskusyjny, „Wiadomości Budowlane", 1911, nr 12, 1912, nr 1, 2 1 4 J. Warchałowski, Konkurs na parcelację gruntu pod Krakowem, „Architekt", 1909, z. 1, s. 11 [wyniki konkursu na plan regulacji Wielkiego Krakowa], „Ar­ chitekt", 1910, z. 6, 7, 8 1 5 16 Miasta-Ogrody, „Architekt", 1912, z. 6/7, s. 82-83 1 7 Por. też: W. Ostrowski, Ebenezer Howard - pionier współczesnej urbanistyki, ..Studia i Materiały do Teorii Architektury", t. 9, 197], s. 727-134 E. Howard, Garden Cities of To-morrow, London 1967, s. 67; por. też: L. Mumford, The Garden City Idea and Modern Planning [w:] E. Howard, op. cit., s. 31-32 Już w 1913 roku, krytykując zbyt małą powierzchnię miasta-ogrodu Ząbki, Witold Małkowski zauważył, że powierzchnia Letchworth od­ powiadała mniej więcej powierzchni „Wielkiego Krakowa", lecz jej podział między miasto właściwe i jego country belt był daleki od idealnego i wyrażał się stosunkiem 1 do 2 Cyt. za: Howard, op. cit., s. 50. Tłumaczenie według: W. Dobrzyń­ 1 5 2 0 2 1 80 (Garden Cities), „Zdrowie", 1909, z. 5, s. 338 W. Tomaszewski, О ogrodach nowoczesnych, „Przegląd Technicz­ ny", 1911, nr 20, s. 277 Tenże, W sprawie konkursu na parcelację gruntu pod Salwatorem, „Architekt", 1909, z. 2, s. 74 Tamże, s. 74 2 4 2 5 Konkurs [na domy w Ząbkach], „Wiadomości Budowlane", 1912, nr 10, s. 110. Wyróżnione w konkursie projekty zamieszczano w kolejnych numerach „Wiadomości Budowlanych" z 1912 roku. Być może ten sam projekt Zdzisława Kalinowskiego i Czesława Przybylskiego, który zamieszczono w 1908 roku w „Przeglądzie Tech­ nicznym", był eksponowany w czasie warszawskiej „Wystawy Miast-Ogrodów" w 1910 roku w postaci modelu, rysunków i planów podmiejskiej kolonii 2 7 2 8 robotniczej. S. Goliński, Estetyka ogrodu, „Ogrodnik", 1913, nr 32, s. 522-523 B. Parker, Economy in Estate Development, „Journal of the Town Planning Instytute", 1928, nr 8, s. 25-29 2 5 I . Drexler, О zakładaniu ulic miejskich, „Przegląd Techniczny", 1913, nr 2, s. 23-24, nr 3, s. 35-36; por. też: Tenże, О oszczędnym projektowaniu sieci komunikacyjnej nowoczesnego miasta, „Dom Osiedle Mieszkaniowe", 1931, nr 1, s. 6-15 3 0 O. Sosnowski, Projekt pod Warszawą, 3 1 rozplanowania miasta-ogrodu Czerniaków „Architektura i Budownictwo", 1926, z. 6, s. 8-11 Tenże, ,,Okolnica" w zastosowaniu do zabudowania półzwartego, „Architekt", 1924, z. 2, s. 21 3 2 B. Brukalska, Na peryferiach Warszawy, „Dom Osiedle Miesz­ kanie", 1929, nr 2, s. 10-11,' 3 3 [S. Adamczewski, J. Swiecianowski], Czy system kanalizacji dla M. Warszawy przez P. Lindleya projektowanej ma rację bytu?, „In­ żynieria i Budownictwo", 1881, nr 54, s. 55: ...najpożądańszem byłoby umiejętne usunięcie odchodów i korzystne ich zużytkowanie. Nad roz­ wiązaniem tej kwestii od pewnego czasu pracuje dwóch znanych architek­ tów naszych, pp. S. Ad. i Jul. S., a próby z ich przyrządem na małą skalę wykonane dowiodły, iż podobne przedsiębiorstwo, oprócz zapewnienia sanitarnych korzyści, wcale dobrze procentować może. Obecnie autorowie powyższej idei mają zamiar skonstruowanie aparatu na większą skalę, a po uzyskaniu na takowy patentu zawiązać spółkę, której celem będzie oczyszczanie miasta i zużytkowanie jego odchodów do gospodarstw rolnych. A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Ekologiczna utopia XIX wieku, 3 4 „Arche", 1991, nr 3, s. 42-46; por. też: Tenże, Odwrotna strona Stanisława i początku życiorysu Adamczewskiego - szkic biograficzny, [w.] Architektura XX wieku, Warszawa 1991, s. 71-84 XIX 3 5 W. Hugo, Nędznicy, tłum. K. Byczewska, t. 4, s. 149; por. też: Howard, op. cit., s. 58 T. Sumień, A. Wagner-Sumień, op. cit., s. 9 Hugo, op. cit., s. 147-148 3 6 3 7 1 8 ski, О miastach przyszłości J. Warchałowski, op. cit., s. 11 2 3 2 6 budynki, Warszawa 1990 5 2 2 3 8 3 9 [zakład miejski do palenia odpadków], „Zdrowie", 1909, z. 4, s. 242 W. Dobrzyński, Co robimy, a co robić należy z odpadkami domo­ wymi?, „Zdrowie", 1900, nr 19, s. 590-591 W. Szukiewicz, Miasto-Ogród, „Tygodnik Polski", 1899, nr 1, s. 4 0 2-3, nr 2, s. 21-22, nr 4, s. 61-62, nr 5, s. 82-83, nr 7, s. 122-123, nr 8, s. 142 4 1 Tenże, Do Czytelników, 4 2 Tenże, О kremacji, czyli paleniu cial po śmierci, Warszawa 1909, s. 7 „Zdrowe Życie", 1909, nr 1, s. 1-2 4 3 E. Leach, Kultura i komunikowanie, [w:] E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa 1989, s. 68-69 4 4 B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytuał inicjacji i zazdrość Warszawa 1989, s. 252-256 męska, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11c80566d26187f2c0be57f73e4d64bd.pdf eae068d4b06d6803bcb28f9c8ed13a55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5972 Title A name given to the resource Od Dakaru do Dżibuti, od "Afrique" do "fantôme"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TOMASZ SZERSZEŃ A fryka jest więc słowem, pretekstem zaled­ wie...” - pisał o L'Afrique fantôme Philippe Soupault [„Europe”, 1934]. Trudno zgo­ dzić się z autorem Ostatnich nocy paryskich, bo­ wiem dla Leirisa „Afryka” nie jest „słowem zaledwie” , lecz „aż słowem”. Przekleństwo tego tytułu polega na tym, że, podobnie jak dziennik przemierzającego Czar­ ny Ląd etnografa i poety w jednej osobie, mówi on wszystko i nic. Leirisowi udała się rzecz niebywała: dwa tytułowe słowa zawierają w sobie całą książkę. Upraszczając: nie można wymyślić lepszego tytułu dla tego dziennika. W związku z tym zdecydowałem się pozostawić tytuł oryginalny - francuski. Soupault wskazywał na problem z wyrazem Afrique (Afryka). To jednak nic przy kłopotach, jakie stwarza człon drugi: fantôme bowiem, to w języku autora „cień”, „duch”, „widmo”, „mara”, „upiór”, „zjawa” , ale także „pozór” i „urojenie”... Nie tylko o wieloznacz­ ność słowa tu jednak chodzi. Dopiero złączone razem (L’Afrique fantôme), zaczynają produkować sensy, zwodząc interpretatorów i gubiąc tłumaczy. Po kolei, więc. L ’Afrique fantôme może być czytana jako opowieść o opętaniu. Badający kulty zâr Leiris nawiedzany jest przez duchy, demony i obsesje (fantômes). Podczas pobytu w Etiopii nawiedza go „najstraszliwszy demon”: zakochuje się w córce ka­ płanki - noszącej tajemnicze imię Emawayish. Zakaza­ na platoniczna miłość etnografa do „przedmiotu” swych badań nie ma rozwiązania ani dalszego ciągu: Emawayish jest tak nierzeczywista i niedostępna, że staje się alegorią. Niczym inne kobiety pojawiające się u Leirisa, zostaje zredukowana do roli pięknego, ale­ gorycznego posągu. „Zawsze pociągały mnie alegorie, obrazy pouczające i zagadki do rozwiązania, będące często kobiecymi postaciami, silnymi własną piękno­ ścią i tym, co ciemne zawsze i niepokojące w symbolu” - pisał w Wieku męskim.1 Alegorie pojawiające się w L ’Afrique fantôme wzajemnie się uzupełniają: Emawayish uosabia Afrykę, zaś Afryka (czyli tytułowa L ’Afrique) jawi się jako kobieta - niedostępna i nierze­ czywista. Również Z. (czyli Zette, czyli Louise Godon - żona Michela Leirisa), pojawiająca się wielokrotnie na stronach dziennika jako adresatka listów lub obiekt marzeń erotycznych, traci cechy żywej osoby, stając się hasłem, literą po prostu. Nie byle jaką jednak: „w alfabecie francuskim Z jest egzotyczną literą: przy­ czynia się do efektu starożytności (Zefir) lub też orientalizmu, feeri, erotyki: Zaira, Zelida, Tanzaj...”.2 Leirisowa Afryka jest urojeniem - znika każdego wieczora, by rano znów się pojawić („sen jest drugim życiem” pisał Gerard de Nerval; Leiris, miłośnik Syl­ wii, podąża tym tropem: kolejne dni rozpoczynają się niejednokrotnie opisami snu. Takich zapisów jest w L ’Afrique fantôme aż 25 - to prawdziwy sennik). Po­ dobnie jak pisanie, które jest procesem rozpoczyna­ nym każdego dnia na nowo. Tytuł jest więc metaforą Od Dakaru do Dżibuti, od Afrique do fantôme... literatury w ogóle - przestrzeń białej kartki papieru wydaje się równie trudna do wypełnienia jak misja Dakar-Dżibuti, sam zapis zaś - równie efemeryczny jak Afryka. Podróż na Czarny Ląd jest wyprawą w „zaświaty” do krainy naznaczonej śmiercią, podlegającej nie­ ustannemu rozpadowi, znikającej. Odyseja Leirisa okryta jest żałobą: to nie tylko pożegnanie z „prawdzi­ wą” Afryką („Afryka Livingstone’ów i Stanleyów nie istnieje...”), czy pozbycie się złudzeń, które wiązały się z zamorską podróżą w tropiki (poszukiwanie naiwnej epifanii, męska przygoda, która byłaby zwieńczeniem kuracji psychoanalitycznej). Michel ociera się 0 „śmierć”, którą jest depresja tak silna, że niemal ni­ welująca „ja”. Śmierć pojawia się również jako atrybut etnografii. Autor L ’Afrique bada ryty pogrzebowe Dogonów, które stają się równocześnie literacką figurą pożegnania ze złudzeniami związanymi z badaniami 1 z Czarnym Lądem w ogóle. Figurą pożegnania z Afry­ ką taką, jaką sobie wyobrażał - Afryką z klisz, z kartek powieści, z lekcji geografii, która wtedy już nie istnia­ ła lub raczej przestawała istnieć (czy istniała kiedykol­ wiek?), grzebiąc zarazem dziecięce marzenia i fantazje Michela. „Upiorem” (fantôme) jest również kolonializm sprawiający, że Afryka nie jest „sobą”. Leiris, pozosta­ jąc szczególnie wyczulonym na detal, tropi absurdy rzeczywistości kolonialnej. Odnajduje je np. w takich widmowych instytucjach jak „bufet-dancing-kino-hotel” - dziwaczne efemerydy, zdegradowane karykatury europejskiego świata. Biali odgrywający swoje role, tu­ bylcy odgrywający swe rytuały specjalnie na użytek białych... To świat, w którym nikt nie jest u siebie. Po­ czucie wyobcowania staje się doświadczeniem autora L'Afrique - w tekście z 1935 roku pt. L ’Abyssinie inti­ me, Leiris napisze: „Etiopia jest jednym z ostatnich re­ gionów Afryki, gdzie da się jeszcze podróżować” (te za­ skakująco „aktualne” słowa - przypomnijmy: jest pierwsza połowa lat 30.! - kontrastują z konstatacją Claude’a Lévi-Straussa ze Smutku tropików: „Jakieś dwadzieścia lat temu nie podróżowano wcale...”). Po­ dróż jako próba opuszczenia „własnej skóry” [de- 105 �Tomasz Szerszeń • OD DAKARU DO DŻIBUTI, OD AFRIQUE DO FANTÔME... pays(peau)ment jak można by powiedzieć, przybierając strategię wyciskającego słowa niczym cytrynę Leirisa] - antropologiczna idea zarysowana wyraźnie w artyku­ le Metamorphose - okazuje się niemożliwa do zrealizo­ wania w fantomatycznej, kolonialnej Afryce. Złudzeniem okazuje się nie tylko Afryka, ale rów­ nież etnografia. Leiris jako pierwszy podkreśla jej uwi­ kłanie właśnie w kolonializm (Marcel Griaule, szef mi­ sji Dakar - Dżibuti, był członkiem rządowej komisji do spraw kolonii), nudę badań terenowych i, przede wszystkim, niemożność odsłonięcia najbardziej skry­ tych tajemnic. Ucieczka w etnografię okazuje się roz­ wiązaniem zaledwie pozornym, nie zaś - jak pisał Levi-Strauss w Smutku tropików - „najbardziej krańcową formą schronienia”... L ’Afrique fantôme pomyślana została jako wyzwa­ nie rzucone nie tylko klasycznej etnografii, czy kla­ sycznym strategiom narracji z podróży. Parodystyczne ostrze wymierzone jest również w Georges’a Bataille’a (którego łączyły przecież z Leirisem więzy przyjaź­ ni) i w patronującego dziennikowi „ojca wyznania” Je­ ana Jacques’a Rousseau... Ten polemiczny ton sprawia, że książka Leirisa jest dziełem absolutnie „ikonoklastycznym” i dzięki temu do niczego niepo­ dobnym - bezforemnym. Losy L ’Afrique były równie nieoczywiste jak jej treść i forma. Dziennik zostaje wydany przez Gallimarda w 1934 roku w serii „Les Documents bleus” - na­ zwa ta skrywa dzieła najbardziej efemeryczne, sytuują­ ce się poza granicami gatunków, dzieła pozostające problemem (Jak bowiem zaklasyfikować książkę Leirisa? Jako „etnografię” ? „Opis podróży” ? „Literaturę”? „Dziennik intymny” ? „Powieść przygodową” ?).3 Publi­ kacja L ’Afrique fantôme zostaje uznana za prowokację przez trzech najważniejszych francuskich etnologów tamtych czasów: Marcela Maussa, Marcela Griaule’a i Paula Riveta. Oburzony był zwłaszcza Griaule: konflikt z wpływowym badaczem sprawia, że Leiris po­ zostaje przez wiele lat na marginesie środowiska, zaś jego dzieło uznane zostaje za sztubacki wybryk. Nie za­ wsze śmieszny, trochę zbyt długi żart. Pisząc o L ’Afrique fantôme nie sposób pominąć pewnej nasuwającej się wątpliwości. Cóż bowiem jesz­ cze pozostaje z wyprawy Dakar - Dżibuti, poza prze­ dziwnym dziennikiem Michela Leirisa? Odpowiedź jest prosta: setki4 zebranych (lub raczej zabranych de­ cyzją władz kolonialnych) obiektów, których przezna­ czeniem stało się muzeum etnograficzne. Prawdziwa widmowa Afryka. Przypisy 1 2 3 4 Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972, s. 44 Jean Starobinski Wynalezienie wolności, Gdańsk 2006, przeł. M. Ochab, s. 29 Dopiero po latach L ’Afrique fantôme wydane zostaje w tej samej serii co Smutek tropików Lévi-Straussa. Dokładniej - 3600 Widmowa Afryka. Pocztówka Union Postale Universelle. 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9b5a5f69672590a4e7bc8d1ab94859f.pdf e0c7801ae35d7d62039c379b7dfdff33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2907 Title A name given to the resource Od folkloru lokalnego do "postfolkloryzmu" narodowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.158-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech J. Burszta OD FOLKLORU LOKALNEGO DO P O S T F O L K L O R Y Z M U „ N A R O D O W E G O " „Folklor to opium dla ludu, który zdążył już wejść do śródmieścia i dla ministrów, którzy przybyli z tundry" K. Mętrak Rozpocznijmy nasze rozważania od kilku uwag o charakterze informacyjno-wprowadzającym. Przede wszystkim wyjaśnienia wy­ maga termin „postfolkloryzm". Pojęcia „folklor" i „folkloryzm" (ewentualnie, jak to pierwotnie określał Józef Burszta — „folkloryzacja" lub „folklor stosowany" ) weszły do obiegu nie tylko naukowego, ale i do świadomości potocznej. Oczywiście nie znaczy to wcale, iż panuje zgodność, co do ich rozumienia i stosowania; nadal silna jest tendencja do ich wzajemnego zastępowania, identyfi­ kowania. Ponadto „podkłada" się pod ich zakres znaczeniowy treści najróżnorodniejsze. Jeszcze będziemy mieli okazję powiedzieć o tym bliżej. Dołączając do wspomnianych dwóch terminów trzeci, dotąd, przynajmniej w proponowanym tutaj sensie, nie stosowany — p o s t f o l k l o r y z m — chciałbym zasygnalizować znamienny pro­ ces, który dokonał się w rzeczywistości społeczno-kulturowej. Proces ten nie został w ogóle rozpoznany ani przez naukę (etnologię w pierwszym rzędzie), ani przez działaczy i funkcjonariuszy „frontu upowszechniania kultury". Mamy tutaj do czynienia z sytuacją zaiste paradoksalną: mówiąc najkrócej to, co traktuje się, werbalizu­ je i prezentuje wciąż jeszcze jako przejaw folkloryzmu, stanowi już jakościowo odmienny, nowy stan rzeczy, nową jakość kulturową, domagającą się opisania i wyjaśnienia. Teza niniejszego szkicu, sformułowana w sposób roboczy brzmi: folkloryzm, a właściwie dotychczasowy sposób jego rozumienia w y c z e r p a ł swe możliwo­ ści; tym samym wyczerpała je również prowadzona w rutynowy sposób refleksja nad nim. Co ponadto istotne: w miarę, jak kultura „ludowa" wkracza w erę postfolkloryzmu, stawia to przed etnologią nowe zadania. Myślę tutaj w pierwszym rzędzie o próbie teoretycz­ nego opisu sposobów funkcjonowania dziedzictwa kultury wsi w globalnej kulturze Polski; opis, jaki mam na myśli, jedynie pośrednio dotyczy tego zakresu zjawisk, który tradycyjnie wyodręb­ niano jako przedmiot badań etnograficznych, a więc kultury chłopskiej względnie ludowej. Chodzi więc nie tyle o kolejne „przyczynki" do etnografii regionalnej, ile o uchwycenie „co dzieje się" z w y o b r a ż e n i a m i o kulturze ludowej w kulturze współczes­ nej (w tym w refleksji naukowej). Program takiej rekonstrukcji wymaga posłużenia się szerszą niż stricte etnograficzna perspektywą poznawczą oraz odmiennym aparatem pojęciowym. Dobrym punk­ tem wyjściowym dla rysującej się problematyki badawczej, może być myśl Маха Webera, który stwierdzał: „Tworzenie pojęć uzależnione jest od stawiania zagadnień, stawianie zaś zagadnień zmienia się z treścią samej kultury" . Tekst niniejszy traktować należałoby jako skromną „przymiarkę" zmierzającą ku postulowanemu modelowi uprawiania etnologii współczesności. Przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zaznaczył się w polskiej etnologii wzmożonym zainteresowaniem zjawiskiem, które umownie nazwać możemy „współczesnym życiem folkloru". Owo zainteresowanie przybierało najróżnorodniejsze formy, a gene­ ralnie było odpowiedzią na wysuwane przez etnografów postulaty rozszerzenia problematyki badawczej ich dyscypliny. Na tej fali pojawił się termin, mający ujmować jedną, podstawową formę przejawiania się folkloru „tradycyjnego" w nowoczesnym społeczeń­ stwie industrialnym — folkloryzm. Jego szczególnie silnym propa­ gatorem był u nas Józef Burszta. Wprowadzenie nowego określenia napotykało na opór (żeby nie powiedzieć: sprzeciw) wśród bardziej tradycyjnie nastawionych etnografów, którzy przywiązani byli do utrwalonej semantyki słowa „folklor" i uważali, iż całkowicie ono 1 2 158 wystarcza. Aby być w zgodzie z historią powiedzieć należy, że pojęcie folkloryzmu powstało na gruncie niemieckojęzycznym, gdzie również wzbudziło na początku kontrowersje, o czym świadczyć może tytuł jednego z artykułów Hermanna Bausingera, Zur Kritik der Folklorismuskritik, w którym jego autor wykazuje użyteczność teoretyczno-praktyczną nowo utworzonego słowa. Zasadniczą ideą leżącą u podstaw wyodrębnienia folkloryzmu jako zjawiska jakościowo odmiennego od folkloru, było stwierdze­ nie, iż folklor „jest zawsze «naturalną» częścią «żywej» kultury, jest związany ściśle z życiem określonej warstwy społecznej, a więc ludu; jest odbiciem warunków jego życia, a także przejawem ustosunko­ wania się «prostych ludzi» do otaczającego świata, a zarazem i jego interpretacją. Jest on wręcz częścią tego życia zarówno na co dzień, jak też i od święta" . Inaczej ma się sprawa z folkloryzmem, który polega na „ s t o s o w a n i u w szczególnych sytuacjach bieżącego życia poszczególnych gatunków folkloru pojętego najszerzej. Jako «stosowany», jest ten folklor już czymś wtórnym, mniej lub więcej sztucznym i oderwanym od swego dotychczasowego środowiska, w którym wyrósł, od konkretnego życia określonej warstwy czy warstw społecznych" . Jest więc folkloryzm zjawiskiem z dziedziny kultury artystycznej, przejawiającym się w następujących dziedzi­ nach: stroje ludowe, literatura ustna, tańce, obrzędy, występy wokalne i muzyczno-instrumentalne oraz plastyka. Folkloryzm charakteryzuje się czterema podstawowymi cechami, które można traktować jako opozycyjne wobec cech folkloru autentycznego (żywiołowego). Są to: (1) swoista interpretacja tradycji ludowej, polegająca na wydobywaniu z niej takich tylko elementów, które są interesujące z racji ich atrakcyjnej formy czy ze względu na walor emocjonalnego „przyciągania" potencjalnych odbiorców (a także, dodajmy od siebie — samych wykonawców); (2) prezentowanie tych wybranych treści w formie mniej lub bardziej przetworzonej, często zinterpretowanej (zauważmy ponownie, że proces interpretacji może wyglądać w ten sposób, że jego efektem jest pozorna „autentycz­ ność" prezentowanych czynności i wytworów; tego faktu często jakby się nie dostrzega!); (3) ukazywanie tych elementów w sytua­ cjach specjalnie wywołanych, odmiennych od kontekstu autentycz­ nego ich występowania (obecnie właściwie jest tak, że stanowią one pewien wypracowany kanon, „uruchamiany" przy okazji festiwalu, przeglądu, występu, słowem wówczas tylko, kiedy istnieje zapotrze­ bowanie „na folklor"); (4) efektem cech (1) — (3) jest, programowe niejako, oddzielenie nadawców (aktorów) od widzów (odbiorców). Do wymienionych przed chwilą cech można jeszcze dodać następne, stanowiące po części ich rozwinięcie, po części zaś kolejne konsekwencje. A zatem, odmiennie niźli dzieje się to w przypadku żywiołowego funkcjonowania folkloru, każdy pokaz typu folklorys­ tycznego zakłada, że jego odbiorcy nie są w pełni kompetentni w prezentowanych im elementach kultury. W normalnej bowiem sytuacji życia folkloru wszyscy niekompetentni są jakby „poza" jego obiegiem, treści folkloru są im niedostępne jako „obcym". W folkloryzmie odwrotnie: z założenia widzowie powinni być „obcymi", to im właśnie prezentuje się egzotykę, która już samą formą winna oddziaływać na sferę emocjonalną i estetyczną. Wiadomo, iż na festiwalu folklorystycznym większą uwagę przyciągnie zespół z Tur­ cji, niż kolejny z Polski prezentujący, dajmy na to, „folklor nizinny". Tutaj uwaga na marginesie. Miałem okazję wielokrotnie uczest­ niczyć w próbach zespołu regionalnego „Grodziszczoki" z Grodzis­ ka Dolnego koło Leżajska, zaliczanego przez fachowców do rzędu 3 4 5 �„autentycznych", którego najstarsi członkowie pamiętają jeszcze kulturę swojej wsi lat dwudziestych i trzydziestych. Każda z prób wspomnianego zespołu, poza powtarzaniem przygotowywanego repertuaru, to jednocześnie klasyczny przykład „powstawania" sytuacji folklorotwórczej: komentarze, docinki, opowiastki, charak­ terystyki osób spotykanych na festiwalach, bieżące komentarze polityczne, religijno-obyczajowe — dialog członków zespołu między sobą i innymi mieszkańcami wsi, którzy, jak zwykle „przypadkiem", znaleźli się w sali prób. Zaiste niecodzienna (a może raczej jak najbardziej zwyczajna?) sytuacja: zespół folklorystyczny, którego członkowie tworzą folklor żywiołowy, folklor in statu nascendi. Cóż z tego pozostaje na oficjalnym pokazie? Tam liczą się już mniej lub bardziej udatni aktorzy, skonfrontowani z obcą im publiką, której prezentuje się kanoniczny program; każde odejście od tego kanonu, każda pomyłka w tekście czy zachowaniu traktowana jest jako porażka „artystyczna". Kolejną rzucającą się w oczy cechą folkloryzmu jest jego s k o ń c z o n o ś ć w tym sensie, iż istnieje wyznaczony i zdefiniowany czas i m o m e n t prezentacji; gdy one mijają, „powraca" się do życia codziennego, gdzie — między innymi — partycypuje się w folklorze. Istotną też cechą różnicującą partycypację w folkloryzmie od uczestnictwa w kulturze autentycznej jest j e d n o d z i e d z i n o w o ś ć — nazwijmy to — kultury folklorystycznej. Rzeczywiste wesele tym różni się od jego scenicznej prezentacji, iż w pierwszym przypadku jego uczestnicy partycypują w religii, obyczajowości, odwołują się do określonych przekazów światopoglądowych (świec­ kich bądź religijnych) motywujących dokonujące się czynności obrzędu, natomiast w sytuacji zaaranżowanego „wesela z regionu x", uczestnictwo w kulturze ogranicza się do sfery estetyczno-artystycznej, „na zewnątrz", ku siedzącym widzom i — co nie mniej istotne — szacownym jurorom. Podobnie z literaturą ustną czy plastyką, nikt poważnie myślący nie będzie obstawał przy poglądzie, że oglądając czy słuchając „folklorysty" ze wsi takiej to a takiej, obcuje z treściami jego autentycznego światopoglądu, który ucieleś­ nia się w opowiadaniu, przysłowiu czy kolejnym ludowym „Frasob­ liwym". Opozycyjność folkloru i folkloryzmu wyczytać można już choć­ by z samego brzmienia tego drugiego terminu; sufiks ,,-izm" uwydatnia, iż analogicznie do np. prądów artystycznych (pozyty­ wizm, konstruktywizm, postmodernizm etc.) mamy do czynienia z ruchem zakładającym jakąś mniej lub bardziej wyraźnie sformuło­ waną ideologię. Każdy taki ruch ma zwykle swoich liderów, teoretyków, poświęconych sprawie popularyzatorów, no i — rzecz jasna — twórców. Natomiast folklor to nie ideologia, to nie prąd myślowy, nie da się w jego ramach wyznaczyć obowiązujących kanonów, treści, zakresu, sposobu interpretacji. Folklor nie ma liderów w sensie ideologów, kiedy takowi się pojawiają, wybrany aspekt folkloru, który staje się przedmiotem konceptualizacji z ich strony, który próbuje się „wydestylować" z misternej tkanki sytuacji folklorystycznej, traci natychmiast swe cechy definicyjne, stanowią­ ce o jego szczególności. Folklorem nie da się kierować, manipulo­ wać, wskazywać jak należy go „uprawiać". Odwrotnie, każda manipulacja, głupota czy zwyczajna śmieszność natychmiast prze­ twarzana bywa w kolejny motyw folklorystyczny. Wszystkie powyższe stwierdzenia wydają się dość oczywiste. Skąd zatem bierze się tendencja (stale jeszcze obecna, głównie w publicystyce) do traktowania folkloryzmu jako genetycznego „przedłużenia" folkloru tzw. tradycyjnego. Odpowiedź „koszto­ wać" nas będzie kolejną dygresję. Otóż wydaje się, iż etnologowie w ramach swej praktyki badawczej przyzwyczaili się do niezmienno­ ści semantyki stosowanych przez siebie pojęć; między innymi dotyczy to pojęcia folkloru. Zauważalny gołym okiem proces zdecydowanej zmiany „stanu kultury" (termin Webera) zwanej tradycyjną kulturą chłopską domagał się jednak równoległych zmian w elementach semantyczno-metodologicznych dotychczaso­ wej praktyki badawczej. Żadną miarą nie można już było uprawiać tej gałęzi wiedzy posługując się pojęciami, które tylko pozornie zdawały sprawę z nowego stanu kultury z jakim skonfrontowana została etnologia. I rzeczywiście — zauważyć możemy zmiany w semantyce uprzednio stosowanych terminów — dyrektywy seman­ tyczne respektowane w badaniach (folkloru choćby) bądź rozszerza­ ją, bądź zawężają denotację dotychczas funkcjonującego pojęcia; dochodzi także do ustanawiania denotacji krzyżującej się z denotacją poprzednią, jak w przypadku omawianego folkloryzmu. Są to jednak w dużej mierze zmiany p o z o r n e — dyrektywy metodologi­ czne obecnie obowiązujące, a dotyczące inferencyjnego operowania terminami „folklor" i „folkloryzm" sprawiają wrażenie jakby nadal — mimo wszystko — wyrażały to samo pojęcie folkloru, którego semantyka miała ulec zmianie. Zjawisko, o którym mowa, Jerzy Kmita nazywa tzw. strefą pozornej ciągłości genetycznej. Stąd bierze się, jak można sądzić, traktowanie występów folklorystycz­ nych jako bezpośredniego „przedłużenia" folkloru autentycznego. Na zakończenie prezentacji wybranych cech opozycyjnych, możliwych do wyodrębnienia pomiędzy folklorem a folkloryzmem, chciałbym jeszcze zwrócić uwagę na istotne nieporozumienie, jakie od początku zakradło się do definicji tego drugiego. Wiąże się ono z dość dowolnie „rozciągliwym" pojmowaniem folkloru. Powróćmy raz jeszcze do definicji folkloryzmu, podanej przez Józefa Bursztę, tym razem w Słowniku Etnołogicznym. Czytamy tam, iż folkloryzm „oznacza zjawisko z dziedziny kultury artystycznej, polegające na stosowaniu w szczególnych sytuacjach życiowych wybranych (bądź z dokumentacji, bądź wprost z życia) treści i form folkloru w postaci wtórnej, najczęściej wyuczonej i w sytuacjach zazwyczaj celowo zaaranżowanych" . Czy jednak rzeczywiście folkloryzm „żywi" się wyłącznie swoiście przetworzonym folklorem? Nie możemy tutaj, rzecz jasna, prześledzić możliwych definicji folkloru, jakie pojawiły się i ciągle pojawiają w literaturze przedmiotu. Na pewno jest to jedno z najbardziej niejednoznacznych i spornych pojęć w humanis­ tyce, co wcale nie przeszkadza, iż funkcjonuje w ramach różnych dyscyplin na zasadzie „jak gdyby" wiadomo było dokładnie, jaki zakres zjawisk denotuje. Istnieje wiele podejść do jego rozumienia od ściśle zawężonego, nieomal „technicznego" (literaturoznawstwo, niekiedy folklorystyka), do szeroko kulturowo-antropologicznego (gdzie kładzie się nacisk na źródłosłów ,,-lore" — wiedza w najogól­ niejszym sensie). W etnologii dominuje raczej to drugie podejście, prezentowane u nas m.in. przez Bursztę, który we wspomnianym Słowniku Etnołogicznym definiuje folklor jako „odrębną i samo­ dzielną część kultury symbolicznej, powszechnie, prawie bezreflek­ syjnie właściwą konkretnym środowiskom (wiejskim, miejskim, zawodowym, towarzyskim itp.), mniejszym lub większym grupom społecznym, aż do całego społeczeństwa włącznie (...) Składają się nań zarówno elementy tradycyjne, zazwyczaj uwspółcześniane, jak i treści aktualne o cechach estetycznych, zaspokajające określone potrzeby międzyludzkiej komunikacji (...) Przekaz treści f. zawiera zarazem sposób pojmowania świata i określony do tego świata stosunek. F. istnieje tylko wtedy, kiedy jego treści są przekazywane." Tak szerokie pojmowanie folkloru ma ten zasadniczy walor, iż umożliwia klasyfikowanie ciągle pojawiających się nowych form folkloru (np. ustnego), umożliwia rejestrację folkloru, jak powie­ dzieliśmy, in statu nascendi, nie narzuca ograniczeń formalnych traktując, lub raczej identyfikując go z „filozofią życia codzienne­ go". Podkreśla żywotność, zmienność i wszechobecność twórczości łączącej się z pojmowaniem świata „poprzez" folklor. Z drugiej jednak strony pojawia się zasadniczy problem, wynikający z „hybry­ dowego" statusu pojęcia folkloru: czy należy go traktować jako odrębną dziedzinę kultury, czy też stanowi on immanentny element składowy innych dziedzin, takich jak obyczaj, religia, sztuka, język czy nawet nauka? Czy folklor należy identyfikować, wręcz wypro­ wadzać ze światopoglądu, czy łączyć z „myśleniem potocznym"? Czy możliwe jest oddzielenie przekonań „typu folklorystycznego" od innych sądów kulturowych, którym przypisać można z kolei miano norm i dyrektyw? Czy daje się opisać tzw. świadomość podmiotów folkloru, czy można o niej wnioskować jedynie pośred­ nio — na podstawie tekstów i zachowań? Co np. w obrzędzie weselnym (że pozostaniemy przy tym przykładzie) jest folklorem, co zaś przejawem partycypacji w religii i obyczaju? Pytań tego typu rodzi się wiele. Wydaje się, że przyjęcie szerokiej definicji folkloru niesie ze sobą niebezpieczeństwo zbyt jednostronnego spojrzenia na kulturę jako taką. Dochodzi do zacierania się charakteru i sposobu funkcjonowa6 7 8 159 �П. 1. Sandomierskie wesele, ок. 1937 r. Odtworzenie obrzędu dla celów dokumentalnych. nia jej poszczególnych dziedzin, ich miejsca w całokształcie kultury. Zainteresowanie formami foklorystycznymi zaciemnia np. istotę komunikowania względnie manifestowania wartości moralnych w praktyce obyczajowej czy religii. Posłużmy się raz jeszcze przykła­ dem. Ta sama wieś, Grodzisko Dolne. Tamtejszy zespół pieczołowi­ cie zrekonstruował kilka obrzędów charakterystycznych niegdyś dla okolicy, poczynając od tradycyjnego (z przełomu wieków) wesela, poprzez obrzęd miodobrania do tzw. lamentów żałobnych. Czy jest to jednak rekonstrukcja dawnych form folkloru, czy też elementów przejawiania się świadomości obrzędowo-rytualnej, dawnej obycza­ jowości i wierzeń religijnych z „domieszką" magii? Z pewnością oglądając, dajmy na to, występ „Grodziszczoków" w Kazimierzu nad Wisłą, określimy go bez wahania jako folklorystyczny (i to z rzędu „autentycznych", niestylizowanych). Jednakże treści, które posłużyły członkom zespołu jako tworzywo programu artystyczne­ go, w swym oryginalnym kontekście nie były treściami folkloru, ale wynikały z ówczesnego światopoglądu chłopskiego, norm religij­ nych i obyczajowych, które regulowały uczestnictwo w kulturze, w jej poszczególnych dziedzinach. M i t motywował i tłumaczył czynności i wytwory kulturowe. Obumarcie określonych przekazów światopoglądowych (np. mitów dotyczących związków człowieka z przyrodą, jak w przypadku obrzędu miodobrania) spowodowało stopniowy zanik funkcjonowania wielu form obrzędowych, które w zrekonstruowanej formie stanowią obecnie dla odbiorców, ale także po części członków poszczególnych zespołów, jedynie „dawny folklor". Przykładem na to, że jednak i dzisiaj nie traktuje się prezentowa­ nych przez siebie treści jako jedynie folklorystycznych (neutralnie ludycznych), może być fakt, iż w trakcie postu poprzedzającego Wielkanoc nie odbywają się próby zespołów, nie mówiąc już o występach publicznych. A zatem w przypadku dzisiejszej wsi treści te obciążone są stale motywacją religijną; mówiąc obrazowo — folk­ lor ciągle „zanurzony" jest w światopoglądzie katolickim, „ocenia­ ny" jest w kategoriach wcale nie estetyczno-artystycznych, ale obyczajowych. Jest on jedynie częścią, i to niesamodzielną, kultury; pomijanie owych kulturowych uwikłań folkloru jest typowym zabiegiem adaptacyjnym. Sytuacja z omawianym pojęciem folkloru (szerokim, pomijam tutaj jego ujęcia jako tekstu samego w sobie) wydaje się więc być taka, iż stanowi on jedynie fragment szerszego kontekstu kultury, 160 która warunkuje jego przejawy. Także sposób interpretacji rzeczo­ nych przejawów uwzględniać powinien ich kulturowe tło. Decyzje badacza, co uznać za treści folkloru, a co nie, wydają się często całkowicie arbitralne i wynikające z partykularnych potrzeb. Arbit­ ralność owa niejako podwaja się w ramach tzw. praktyk upowszech­ niania kultury, gdzie implicite identyfikuje się folklor z całokształtem kultury ludowej, albo przynajmniej z tą jej częścią, która godna jest propagowania. O ścisłym związku treści folklorystycznych z kontek­ stem kulturowym świadczy fakt wyodrębniania rozmaitych odmian folkloru, mamy więc folklor wiejski (domena zainteresowań trady­ cyjnie rozumianej etnografii), miejski, środowiskowy (przestępczy, studencki, subkultur młodzieżowych itp.), folklory „oksymoroniczne" (np. szlachecki), czy wreszcie folklor polski o domniemanych cechach etnicznych. Mówiąc o cechach tak wyodrębnionych gatun­ ków folkloru orzeka się de facto o cechach pewnych grup kulturo­ wych. Tak więc to, że folklor, powiedzmy, tzw. dziadowski posiada takie to a takie cechy szczególne wynika z uwarunkowań świadomo­ ści i praktyki tej grupy, jej miejsca na „mapie" kultury. Błędem jest zatem przedstawianie sytuacji „odwróconej ideologicznie": że takie to a takie cechy folkloru dziadowskiego decydują o fakcie wyodręb­ nienia tej grupy społecznej, że folklor i jego treści stanowią rację dostateczną takiego wyodrębnienia. Inną już kwestią jest śledzenie, jak owe treści funkcjonują w kulturze, jak „przekraczają" bariery partykularnych grup (w których narodziły się), by stać się elementa­ mi świadomości ponadlokalnej, ogólnonarodowej. Jak powiada Michał Waliński: „Termin folklor jest, być może, jednym z najmniej szczęśliwych terminów, jakie pojawiły się w hu­ manistyce. W każdym razie stopień jego funkcjonalności (i trafnoś­ ci) jest odwrotnie proporcjonalny do kariery, jaką w ciągu ponad stulecia zrobił. A przecież w pewnym sensie zwyczajny przypadek sprawił, że termin Y (folklor) nazwano właśnie A („lore" ludu wiejskiego), a nie jakimkolwiek terminem X (załóżmy, że bardziej trafnym (jakiegoś В, C, lub D) tj. innych subkultur ludowych). Nie dostrzeżono związków między А, В, С itd. Powiedzmy jednak ostrożniej, że w dużym stopniu był to przypadek «kontrolowany» lub nawet «zaplanowany»: z punktu widzenia n a z y w a j ą c y c h «lore» ludu wiejskiego było najbardziej wyraziste i rzucające się w oczy jako szczególnie «egzotyczne» i «malownicze». A tych atrybutów głównie szukano". Dodajmy jeszcze, że stopniowe rozszerzano semantykę (i tak już niezwykle pojemną) pojęcia 9 �folkloru również na wszelkie czynności i obiekty kulturowe (obrzę­ dowość, stroje, zdobnictwo, budownictwo), które traktowano jako wynikające z owej ,,lore", stąd folklor = kultura ludowa jako taka. Możemy teraz wrócić do pytania, czy folkloryzm „żywi" się wyłącznie folklorem; odpowiedziałbym na nie w sposób następują­ cy. To, co dzieje się w ramach folkloryzmu (pojmowanego w prezen­ towany wyżej sposób) jest korzystaniem z treści różnych dziedzin kultury symbolicznej, a co przedstawia się jako korzystanie z treści folkloru. Mówiąc o przetwarzaniu folkloru ma się na myśli albo (1) folklor w sensie potocznym (pewne stereotypowe wyobrażenie na temat folkloru), albo (2) folklor jako analitycznie wyodrębnione elementy dziedzictwa kultury, naświetlane pod kątem estetyczno-artystycznym, z pominięciem innych uwarunkowań, decydujących o tym, z jakiego rodzaju zjawiskiem mamy do czynienia. Inaczej ujmując: a n a l i t y c z n a kategoria „folklor" funkcjonuje w sposób sugerujący jej s y n t e t y c z n y charakter. Jeśli chodzi o punkt (2) — - w ramach działań folklorystycznych eliminuje się wszelkie światopoglądowe uwikłania wybranych ele­ mentów danej kultury, a tym samym powoduje, że folkloryzm jest zjawiskiem podwójnie sztucznym, gdyż (a) pozbawia preferowane elementy kultury ich właściwych kontekstów symboliczno-światopoglądowych, aby (b) jako „ludyczny" folklor poddaje dodatko­ wym zabiegom adaptacyjnym, teraz już o charakterze wyłącznie artystycznym lub quasi-artystycznym. Nieporozumieniem jest za­ tem mówienie o stopniu „autentyzmu" folkloryzmu; żaden, nawet sprawiający wrażenia „żywcem przeniesionego" zespół działań czy wytworów tego rodzaju, nie jest autentyczny w prawdziwym sen­ sie ,gdyż zawsze ingerują tutaj działania wyszczególnione w punk­ tach (a) i (b). Chyba że mianem bardziej „autentycznego" nazwiemy nieudolnego tancerza, a całkowitym „stylistą" (nieautentycznym) profesjonalistę z „Mazowsza", ale tu już musimy posłużyć się innym rodzajem argumentacji, wykorzystywanym zresztą w ramach kon­ kursów i festiwali. Dla zasadności powyższego rozumowania nie ma znaczenia fakt, że oto prezentuje się na scenie treści jeszcze żywe w danej okolicy, regionie czy wsi. Czymś jakościowo różnym są np. tzw. „turki"(straż przy grobie Chrystusa w czasie .Świąt Wielkanocnych), pełniący swe obowiązki na wsi (realizacja norm i dyrektyw religijnych, obyczajo­ wych, a także — ale wtórnie jedynie — artystycznych), a ta sama grupa wyselekcjonowanych „turków" paradująca i prezentująca musztrę na zakończenie przeglądu w Kazimierzu. Nie chciałbym, aby dotychczasowe rozważania prowadziły kogokolwiek do wniosku, iż oto usilnie próbuje się perswadować 10 ujemną ocenę folkloryzmu. Otóż nic bardziej błędnego! Chodzi jedynie o wykazanie, z poznawczego punktu widzenia zakładającego określoną koncepcję kultury, że „folkloryzm" w etnologii i dyscypli­ nach pokrewnych, a stan kultury nazwany „folkloryzmem", nie pokrywają się ze sobą. 1 nie jest to „winą" kultury, jak znowu sugerują niektórzy rozczarowani, że ów folkloryzm nie odpowiada temu, co chcieliby sami widzieć. Problem leży w braku relacji zwrotnej pomiędzy skodyfikowanym systemem pojęciowo-teoretycznym a stanem kultury opisywanym przy jego pomocy; mówiąc metaforycznie stan ten „wymykał" się dotychczasowemu oglądowi, który „nie widzi", że opisuje stany rzeczy nie mające już wiele wspólnego z nowymi jakościami kultury. Aby etnologia mogła zachować „wieczną młodość" w sensie Weberowskim, niezbędnie nastąpić muszą zmiany w semantyce dotychczas funkcjonujących w niej pojęć. W naszym przypadku: chodzi o negatywne nawiązanie do tych elementówsemantyczno-metodologicznych dotychczasowej praktyki badawczej, których nie da się zachować bez zmian, o ile posługiwanie się terminem „folkloryzm" nie ma należeć do wspom­ nianej strefy pozornej ciągłości genetycznej. Jest faktem niepodważalnym, że efektem wieloletniego już istnienia ruchu folklorystycznego jest zwiększone zainteresowanie kulturą ludową. Folkloryzm uaktywnił kulturowo określone kręgi społeczeństwa, stanowi czynnik współczesnego świętowania, wzma­ ga poczucie tożsamości lokalnej, regionalnej oraz ogólnonarodowej (szczególnie silnie widać to w życiu społeczności emigranckich). Są to stwierdzenia i fakty bezdyskusyjne. Ale folkloryzm nie jest zjawiskiem statycznym, w jego ramach zachodzą procesy bardzo symptomatyczne. Chciałbym im teraz poświęcić szczególną uwagę. Wymaga to uprzedniego wymienienia jeszcze jednej cechy folkloryz­ mu — jego relatywnie n i e t w ó r c z e g o charakteru. Mówi się czasem, iż można go identyfikować z „folklorem rekonstruowa­ nym"; otóż to, nacisk na rekonstrukcję form i treści folkloru tradycyjnego powoduje, iż skala możliwości twórczych folkloryzmu jest dość ograniczona a repertuar ściśle zdefiniowany. Przecież klasyfikacja zespołów folklorystycznych to wyraz poglądów ideolo­ gów folkloryzmu, ich dążenia do idealnej, wzorcowej postaci działań folklorystycznych, na skutek czego zespoły ocenia się według stopnia zbliżenia do tego modelowego stanu. Materiał, który jest tutaj tworzywem, zaprzecza cesze definicyjnej autentycznego folklo­ ru (obojętnie jak go będziemy rozumieli), gdyż nie stanowi treści rzeczywiście funkcjonujących społecznie, zmieniających się, żywych. Można na nim dokonywać „operacji", zabiegów choreograficznych, ale jego semantyka jest ustalona w swej kanonicznej formie. 11. 2. Estradowa wersja kurpiowskiego tańca „Stara Baba", PZPiT „Mazowsze", Karolin, 1949 161 �„Twórczość" folklorystyczna ma ściśle określone ramy, ma ona na celu nie tyle k o m u n i k o w a n i e pewnych przejawów kultury, ile raczej m a n i f e s t o w a n i e wybranych wartości z nią związanych. Rozważmy tę kwestię nieco bliżej, gdyż w tym enigmatycznym sformułowaniu nie uwydatnia się jeszcze sens proponowanego odróżnienia manifestacji od komunikowania. Przyjmijmy zatem, iż na kulturę spojrzeć możemy jako na rzeczywistość symboliczno-myślową, składającą się z różnego ro­ dzaju przekonań, „organizujących" pojęciowo otaczający człowieka — członka danego społeczeństwa — świat przyrodniczy i społeczny w pewną całość. Na przekonania te składają się, między innymi, normy i dyrektywy, dzięki którym każda jednostka posiada coś w rodzaju „przewodnika" po owym świecie — jego wartościach i sposobach ich realizacji. Wśród zbioru rzeczonych przekonań możemy wyodrębnić takie z nich, które przyporządkowują czynnoś­ ciom kulturowym sensy polegające na zakomunikowaniu lub zama­ nifestowaniu jakiegoś stanu rzeczy. Reguły interpretacji, które wyrażają owe przekonania, to reguły semantyczne, zaś ich zespół tworzy s e m a n t y k ę k o m u n i k a c j i k u l t u r o w e j . Abyśmy mogli mówić o dokonującym się społecznym procesie komunikacji, semantyczne przekonania kulturowe przyporządkowujące czynnoś­ ciom symboliczno-kulturowym odpowiednie odniesienia przedmio­ towe (inaczej sensy komunikacyjne) zakładać muszą pewne pozasemantyczne przekonania inne, które nakładają ograniczenia na to, co podlega komunikowaniu; niejako z góry organizują one i charakte­ ryzują komunikowane stany rzeczy. Porozumiewamy się ze sobą z taką dokładnością i w takich granicach, jakie wyznaczone są przez wspólne respektowanie założeń wchodzącej w grę semantyki. Na­ zwijmy te przedsemantyczne charakterystyki z a ł o ż e n i a m i se­ m a n t y k i d a n e j k u l t u r y ; mogą one wywodzić się (tak było w społecznościach plemiennych, a także w klasycznych wspólnotach chłopskich) z mitu, który organizował „pole semantyczne" tego, o czym orzekano w odnośnych kulturach. Ale rzeczone założenia wywodzić się mogą także z potocznego doświadczenia społecznego, jak choćby w nowożytnej kulturze europejskiej. Możemy chyba przyjąć, że również w kulturze chłopskiej wytworzyła się wizja świata narzucająca sposoby rozumienia i opisy­ wania, a także ustosunkowywania się do otaczającej rzeczywistości. Nie mogąc w niniejszym szkicu mówić o cechach światopoglądu chłopskiego, w którym zawarta była owa wizja świata, powiedzmy jedynie, że odwoływano się doń w praktycznym postępowaniu jako sankcji motywującej je. Znak krzyża czyniony na spodniej części chleba odwołuje się, przykładowo, do mitu (przekazu światopoglą­ dowego) o ukrzyżowaniu Chrystusa i dopóki mit ten nie „obumie­ ra", waloryzuje i tłumaczy czynność poprzedzającą krojenie pieczy­ wa. Jest to oczywiście przykład najprostszy, obecność mitu w kultu­ rze przybierać może o wiele bardziej subtelną, wyrafinowaną postać, o czym przekonać się możemy choćby z przenikliwych analiz Paula Ricoeura. Cechą założeń komunikacji semantyczno-kulturowej (cechą przedsądów, na których opiera się semantyka komunikacji) jest jednak tendencja właśnie do „obumierania" poszczególnych mitów, a niekiedy całych ich zespołów. I tak, również obecnie czyni się znak krzyża w różnych sytuacjach, wcale przy tym nie aktualizując pierwotnego mitu, jego każdorazowe „przypominanie" nie jest niezbędne. Wykonując odpowiednie czynności symboliczne manife­ stuje się jedynie przynależność do społeczności, w której pierwotnie obowiązywała realizacja „żywych niegdyś wartości światopoglądo­ wych (co nie musi — rzecz jasna — przesądzać, że indywidualnie podmioty kultury mogą niekiedy ciągle identyfikować się z żywym mitem). W skali społecznej jednak elementy światopoglądu mają jedynie pośredni udział w procesie komunikacji społecznej (tworzą przecież stale założenia tejże komunikacji, określony blok niewerbalizowanych przedsądów), przejawiając się w sferze działań z zakresu praktyk komunikacyjnych, np. w obyczaju czy języku. Proces, który zasygnalizowałem, nazywany jest konwencjonalizacją semantyki komunikacji kulturowej, a polega on na stopnio­ wym autonomizowaniu się poszczególnych przekonań semantycz­ nych względem przekonań będących ich założeniami. Można bo­ wiem całkowicie prawidłowo partycypować w dziedzinie religii, nie 11 162 odwołując się do organizujących działania religijne dyrektyw seman­ tycznych — nie są one funkcjonalnie niezbędne i zanikają w świado­ mości społecznej. Mówi się czasami o tzw. katolicyzmie obyczajo­ wym; właśnie w jego ramach cała sfera przekazów światopoglądo­ wych związanych z religią katolicką schodzi na dalszy plan na rzecz czysto zewnętrznej manifestacji wartości „dobrego chrześcijanina". Zautonomizowanie się całych bloków przekonań nie oznacza wcale, iż niemożliwa jest ich aktualizacja, „przywoływanie". Dzieje się tak zawsze w okresie głównych świąt kościelnych, kiedy to przypomina się wiernym sens pierwotnych przekazów chrześcijańskich i ich znaczenie (nieprzemijające) dla życia dzisiejszego. Brak funkcjonalności założeń semantyki względem przekonań semantycznych powoduje, iż (1) uczestnicy kultury, posługując się dyrektywami semantycznymi nie muszą uświadamiać sobie jakich­ kolwiek ich założeń, (2) praktyka komunikacyjna pełni w pewnych okolicznościach tylko funkcję integrująco-różnicującą, nie pełniąc już funkcji waloryzowania za pośrednictwem komunikacji (zacho­ wania zwyczajowe). Nieco inaczej „mechanizm" konwencjonalizacji semantyki charakteryzuje Paweł Ozdowski, który uważa, iż funkcjo­ nalność działań społecznych wymaga niezbędnie konwencjonalizacji semantyki pojęć, za pomocą których artykułowane są sądy respek­ towane w skali społecznej. Efektywność komunikacji w większości wypadków nie wymaga, aby indywidualni jej uczestnicy uświada­ miali sobie założenia wchodzącej w grę semantyki, w innych jednak uświadamianie owo jest raczej niezbędne, o czym jeszcze powiemy. Wracając do społeczności chłopskiej; wydaje się, że semantyka komunikacji kulturowej była w niej ustabilizowana, charakteryzo­ wała się jednakowością i stałością swoich założeń, które były powszechnie respektowane. Stąd biorą się m.in. opinie o „odwiecz­ nym", niezmiennym na przestrzeni wieków konserwatyzmie chłops­ kim. Kultura chłopska bardzo restryktywnie ustosunkowała się do odchyleń od obowiązującej wizji świata, nie dopuszczała ujęć odmiennych. Jako taka, kultura ta nie wymagała od swych podmio­ tów stałego odwoływania się do swoich semantycznych założeń, ich przywoływania, stąd też założenia te tym łatwiej ulegały daleko idącej konwencjonalizacji. Można łatwo przekonać się, iż tak właśnie było; chyba każdy z badaczy-etnografów napotkał trudności usiłując dociekać motywacji określonych działań obrzędowo-rytualnych czy religijno-obyczajowych; zwerbalizowanie założeń leżących u podstaw tych czynności jest zwykle dla tzw. informatora zadaniem tyleż trudnym, co niezrozumiałym. Jakież zniechęcenie ogarnia młodych adeptów etnografii, gdy bezskutecznie wypytują o to, dlaczego robi się tak a tak; standardowa odpowiedź, jaką słyszą, a której nie sposób przyjąć jako wyjaśnienia (chociaż kryje się w niej wyjaśnienie), brzmi zwykle: „bo tak robił ojciec, dziadek", „zawsze tak było" itp., itd. Konwencjonalizacja semantyki jest procesem dotykającym każ­ dą kulturę, przy czym w społeczeństwach nowożytnoeuropejskich mamy wyraźną stopniowalność „zacierania się" jej założeń. Na jednym krańcu znajduje się praktyka komunikacji językowej, gdzie wręcz niezbędne jest, aby eliminować polisemiczność, jeśli nie chcemy wikłać się w spory semantyczne (Ricoeur mówi o tzw. polisemii uregulowanej). Z drugiej strony mamy sztukę i praktykę artystyczną, które wręcz „żywią" się polisemicznością, zmuszając odbiorców do indywidualnych prób rekonstrukcji założeń poszcze­ gólnych sądów „ucieleśnionych" w dziele sztuki. W świetle tego, co zostało wyżej powiedziane można teraz powiedzieć, iż w ramach działań zwanych folklorystycznymi docho­ dzi do c a ł k o w i t e j i z a m i e r z o n e j konwencjonalizacji założeń elementów kulturowych przedstawianych jako „rekonstrukcja folk­ loru". Czynności folklorystyczne funkcjonują autonomicznie wzglę­ dem swoich założeń, tzn. względem kultury, która była ich źródłem. W folklorze autentycznym, żywym, stopień rzeczonej konwencjona­ lizacji nigdy nie jest pełny, uważam wręcz, że zjawiska folkloru są rozpoznawalne właśnie ze względu na „żywą" semantykę. Nie należy jednak mniemać, że w ramach folkloryzmu niemożliwe staje się zrekonstruowanie założeń owej semantyki, ale nie jest ono ani niezbędne, ani pierwszoplanowe, co wynika z samej istoty folkloryz­ mu jako działalności artystycznej o cechach z góry założonej monosemiczności. Tym właśnie różni się manifestowanie w działa­ niu folklorystycznym od komunikowania w folklorze. 12 �wcześniej zdanie, że folkloryzm nie jest zjawiskiem statycznym, że w ramach „kultury folklorystycznej" dokonuje się charakterystyczny proces przekształceń. Jest to w moich oczach proces s t o p n i o w e j d e g r a d a c j i d o p r o w a d z o n e g o do k r a ń c o w e j k o n w e n ­ c j o n a l i z a c j i i m o n o s e m i c z n o ś c i f o l k l o r y z m u , który wkracza w tytułową fazę p o s t f o l k l o r y z m u narodowego. Proces ten, co ciekawe, był niejako przewidywany w momencie narodzin samego zjawiska folkloryzmu. Jeszcze na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zauważano zabiegi zmierzające do stworzenia narodowej jedności folklorystycznej, do połączenia wszystkich warstw narodu pod sztandarem folkloru narodowego. Folkloryzm miał wprawdzie nosić znamiona lokalności, regionaliz­ mu, ale od początku zmierzał ku uniwersalizmowi, gdzie „ojczyznę lokalną" zastępowała po prostu — Ojczyzna. Zobaczmy jaki jest współcześnie efekt sygnalizowanego procesu. Zwróćmy uwagę na to, iż od samego początku folkloryzm był nie tylko zjawiskiem artystycznym, lecz był także głęboko nacechowany ideologicznie, zawsze wartościowany pozytywnie przez praktykę prawno-polityczną państwa i to bynajmniej nie ze względu na jego walory estetyczne czy edukacyjne. Jego ideologiczna funkcja na tym, między innymi, polegała, iż folkloryzm utożsamiano właściwie ze swoiście pojmowaną „ludowością", z propagowanym jej modelem. Model ludowości identyfikowano z kolei ze znaczącymi cechami polskiej kultury narodowej, w ramach której zlewają się bezkonflik­ towo i bez reszty wszystkie jej konstytutywne nurty. Tak pojęta „folklorystyczna kultura narodowa" jednoczyć powinna Polaków wokół tego, co w kulturze postępowe, barwne i dostępne ogółowi. Jednakże kultura nie znosi równości i dekretowania takiego to a takiego jej charakteru. Nie chciałbym być źle zrozumiany — nie chodzi o podważanie roli elementów kultury ludowej w całokształcie kultury narodowej, chodzi o sposób w y o b r a ż a n i a sobie tej roli. Trawestując sformułowanie Rocha Sulimy powiedzieć można, że polityczno-ideologiczna praktyka współczesności wyznacza logikę folkloryzmu. Uwikłania pozaestetyczne i pozaartystyczne ruchu folklorystycznego od razu wyznaczały możliwy do przewidzenia rozwój pierwotnych form przejawiania się folkloryzmu — od lokalnego (regionalnego), do wybranych elementów, którym przy­ daje się walor „narodowości". Folklor poszczególnych regionów etnograficznych staje się z wolna przede wszystkim z n a k i e m f o l k l o r u n a r o d o w e go, wyrazem zewnętrznej, sztucznej s k o n ­ wencjonalizowanej „ludowości patriotycznej". Wymienione w niniejszym szkicu cechy folkloryzmu powodują, że poddaje się on stosunkowo łatwo kolejnym zubożeniom semanty­ cznym. Faza postfolkloryzmu charakteryzuje się jednak nie tylko maksymalnym uproszczeniem treści przekazu folklorystycznego, 15 16 Prace z konkursu: „Ziemia bliska sercu", Toruń 1988: i l . 3. Antoni Kamiński, Od myszy do cesarza wszyscy żyją z gospodarza, rzeźba, drewno polichr., wys. 44 cm. Kutno; i l . 4. Tadeusz Żak, Majówka obraz, ol/pł., 60 x 60 cm. Kielce Podobny proces konwencjonalizacji w dziedzinie prozy o prowe­ niencji ludowej zauważa w swym interesującym studium Roch Sulima. Jego zdaniem w przeciwieństwie do pierwszej powojennej generacji pisarzy nurtu wiejskiego, eksploatującej, przetwarzającej, prowadzącej dialog z własną plebejską genealogią (co zaowocowało interesującym rodzajem prozy „rodowodowej"), generacja następna z owego wiejskiego rodowodu uczyniła rodzaj skonwencjonalizowa­ nego zespołu reguł. Sulima cytuje wypowiedź Zygmunta Ziątka, który tak oto odsłania mechanizm literatury kryptoludowej: „Wy­ starczy mieć gazetową orientację w naturze konflików społecznych dzisiejszej wsi («stare» i «nowe» w stosunku do ziemi, dramat ludzi starych, pozbawionych następców) i w naturze współczesnych kontrastów kulturalnych (sąsiedztwo dawnych form zagospodaro­ wania wolnego czasu), aby dać pozór podjęcia aktualnej problema­ tyki społecznej. Wystarczy, i to «z grubsza», może nawet nie z lektury, ale z krytycznych interpretacji, znać książki Nowaka, Myśliwskiego, Redlińskiego, aby wiedzeć, jakiego języka użyć, jakie mitologizacje zastosować, do jakiej symboliki się odwołać — żeby to wypadło i atrakcyjnie, i «uniwersalistycznie», i «nowocześnie». No i trzeba jeszcze mieć jakieś wspomnienia wiejskie — z wakacji spędzanych u rodziców, z kośby, z wiejskiej zabawy, żeby posklejać rozmaite inspiracje, nadać temu, co zostało pościągane z różnych stron — pozór osobistego przeżycia." 13 Ze swej strony Roch Sulima upatruje szansę dla pogłębionej literatury nurtu chłopskiego w „poznawaniu kultury ludowej niefolklorystycznej", w penetracji bezpośredniej tradycji słowa ludowego, która powinna zastąpić „folklorystyczną kalkę" językową, którą posługują się obecnie przedstawiciele tego nurtu prozy. Jest to nic innego, jak postulat dekonwencjonalizacji, sięgnięcia do autentycz­ nej semantyki języka i kultury warstwy chłopskiej, a nie do jego „protezy", kliszy folklorystycznej. Folklor — postuluje Sulima — „nie może być już traktowany jako punkt wyjścia czy układ odniesienia" . 14 Wróćmy jednak do głównego nurtu naszych rozważań. Padło 163 �jego kulturowego ładunku, ale też jego zupełnym oderwaniem od kontekstu kulturowego. Kultura współczesna pełna jest przykładów postfolklorystycznego funkcjonowania znaków ludowości; ich pre­ cyzyjne zidentyfikowanie wydaje się frapującym zadaniem dla etnologa. Tutaj tylko wybrane przykłady, bez interpretacji: zespoły regionalne z biało-czerwonymi chorągiewkami w pochodach 1majowych, festiwal chórów polonijnych w „ludowej" oprawie (dzieci w strojach, wycinanki w wystroju, identyfikowanie pieśni patriotycznej z ludową), przywitanie „na ludowo" polskich lotni­ ków — mistrzów świata (nota bene głównie zawodowych żołnierzy), festyn „Trybuny Ludu", na którym kapela podwórkowa z Łodzi gra muzykę ludową wplatając słowa „na temat" aktualnej sytuacji politycznej, rzeźba ludowa na zadany temat patriotyczno-narodowy itd., itp. Są to jedynie pierwsze z brzegu przykłady. Kuriozalny już przypadek utrwalonej świadomości postfolklorystycznej stanowił nadany w przerwie sierpniowego VIII Plenum КС PZPR krótki film pt. Krakowski kadryl. Czego tam nie było: młodzi jeźdźcy w strojach krakowskich (czytaj: narodowych) galopujący wściekle (w stylu Kozaków Nadwołżańskich) wokół sceny, na której zespół folklorys­ tyczny tańczy typowy ludowo-narodowy taniec (sic!) kadryl. Na zakończenie kilka uwag o przejawianiu się świadomości i praktyki postfolklorystycznej w dziedzinie sztuki zwanej ludową. Poszczególne jej dziedziny były od dawna szczególnie wdzięcznym polem dla zabiegów deformujących kulturowe korzenie czynności i wytworów ocenianych estetycznie z punktu widzenia kategorii zupełnie im obcych. „Wypreparowanie" sztuki ludowej z kontekstu kultury chłopskiej dokonało się stosunkowo szybko, a wytwory tej sztuki od dawna funkcjonują w świadomości społecznej jako przejawy folkloru. Pojawiła się inspirowana folkloryzmem plastyka ludowa; o problemach związanych z możliwym kierunkiem rozwoju takiej działalności pisał swego czasu Stanisław Błaszczyk.' Wyraź­ nie oddzielono działania tego typu od sztuki ludowej sensu stricto. Nie będąc w żadnej mierze znawcą problematyki sztuki ludowej fachowcom pozostawiam zagadnienie, gdzie kończy się, a gdzie zaczyna owa sztuka, czy należy ją nazywać tak czy inaczej, jakie jej dziedziny wyodrębnić etc. Spójrzmy jedynie na tę kwestię (ciągle, jak się wydaje, kontrowersyjną) z kulturoznawczego punktu widzenia. Panuje raczej zgoda, przy różnych werbalizacjach, co do tego, iż tzw. tradycyjna sztuka ludowa była ściśle związana z religijnością i obyczajowością ówczesnej wsi, że jej specyficzna estetyka może być 7 18 PRZ 1 J. Burszta, Folklor, folklorystyka, folkloryzacja, „Teatr Ludowy" 1—2:1966, s. 39—40 (Głos w dyskucji na konferencji folklorystycz­ nej w Zakopanem w dniach 17— 19 X I 1965). M . Weber, Gesammelte Aufsatse zur Wissenschaftslehre, Tubin­ gen 1922, s. 207 H. Bausinger. Zur Kritik der Folklorismuskritik, (w:) H . Bausinger (Hrsg.), Populus revisus. Beitrdge zur Erforschungder Gegenwart, Tubingen 1966, s. 61—75. Pierwszy użył określenia „folkloryzm" H. Moser w artykule Vom Folklorismus in unserer Zeit, „Zeitschrift fur Volkskunde" 58:1962, ss. 177—209 J. Burszta, Folkloryzm w Polsce, (w:) Folklor w życiu współczes­ nym, B. Linette (red.), Poznań 1970, s. 11 Tamże, s. 12 J. Kmita, Epistemologia w oczach kulturoznawcy, „Studia Filozo­ ficzne" 4:1985, s. 33 Hasło „folkloryzm", (w:) Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.). Warszawa 1987, s. 131. Oczywiście w szkicu niniejszym zupełnie pomijam sprawę folkloryzmu romantycznego, pozytywistycznego czy młodopolskiego implikującą odmienny ze­ staw problemów. Tutaj powiedzmy tylko, iż należałoby pojęcie folkloryzmu odnoszone do zjawisk kultury X I X i początków X X wieku obwarować kilkoma istotnymi uzupełnieniami. Hasło „folklor", op. cit., s. 124 M . Waliński, Folklor i folklorystyka. Kilka uwag wstępnych, (w:) Teoria kultury. Folklor a kultura, opracował i wyboru dokonał M . Waliński, Katowice 1978, s. 39 „Autentyczny" pochodzi z greckiego authentikós i oznacza tyle co: prawdziwy, rzeczywisty, oryginalny, nie podrobiony, wiarygod­ ny, pewny. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 rozważana tylko w tym szerszym kontekście, że sztuka ta nic była autonomiczną dziedziną kultury. Rozpoznaje się już dzisiaj, że podejście do niej miało w przeważającej mierze typowo adaptacyjny charakter, imputujący zjawiskom religijnym, techniczno-użytkowym, obyczajowym, czy nawet magicznym charakter czysto artysty­ czny. Takie spojrzenie poprzez „światopogląd sztuki" utrwaliło się w odbiorze sztuki folklorystycznej. Przyjmijmy, że wyróżnić można dwa rodzaje komunikowania artystycznego: (1) komunikowanie o semantyce nieustabilizowanej, które „wymusza" przywoływanie odpowiednich założeń rzeczonej semantyki oraz (2) komunikowanie o semantyce ustabilizowanej, „obywające się" bez tych założeń. Wydaje się, że poszczególne dziedziny sztuki ludowej można rozpatrywać także i z tego punktu widzenia. Pierwszy i drugi rodzaj wchodzącego w grę komunikowania pozwala rozróżnić np. sztukę samorodną odwołującą się do komuni­ kowania rodzaju (1) — (wchodzi tutaj w grę perspektywa jednostki uwikłanej w różne mity, które „ożywiają" tę twórczość) od sztuki opartej już wyłącznie na typie (2) komunikowania. To natomiast, co rozumiem pod postfolklorystyczną fazą sztuki zwanej ludową nie jest już żadnym rodzajem komunikowania, nie chodzi już tutaj o jakiekolwiek założenia semantyki, ale o całkowicie autonomiczne funkcjonowanie wytworów owej wytwórczości jako znaków folkloru. Jak jednak długo można schema tyzować wyobraże­ nia „na temat" jakiejkolwiek sztuki? Czy w ramach działalności postfolklorystycznej w dziedzinie sztuki możliwe jest zdekonwencjonalizowanie tych wyobrażeń tak, aby poszczególnym jej wytworom przywrócić jakiekolwiek kulturowe konotacje? Oto dwa generalne pytania skierowane do krzewicieli „ludowości folklorystycznej". Mają one także walor teoretyczny; jedno z zadań etnologii współczes­ ności widzę właśnie w szczegółowym ustosunkowaniu się do pytań wymienionych w niniejszym szkicu, a także do wielu innych przeja­ wów „folkloryzmu zdegradowanego". Analiza tych zjawisk sytuuje etnologię w samym centrum żywych „stanów kultury". Pora najwyż­ sza, by etnolog starał się teoretycznie reflektować nad zjawiskami, z którymi dotąd jedynie emocjonalnie się identyfikował, bądź — rów­ nie emocjonalnie — się im sprzeciwiał. Pora na postfolklorystyczną fazę badań etnologicznych. Nazwijmy tę fazę antropologiczną kryty­ ką kulturową — łączy ona w sobie analizę przedmiotową kultury z refleksją nad etnologicznymi wyobrażeniami, jak tę kulturę badać. PISY 1 ' Por. choćby ostatnio u nas przetłumaczoną pracę Symbolika zla. Warszawa 1986. Swego czasu Ricoeur prowadził interesującą pole­ mikę z Levi-Straussem, któremu zarzucał, iż jego „metoda struktu­ ralna" użyteczna jest jedynie w odniesieniu do mitów, które ze swej strony nazywam mitami o skonwencjonalizowanej semantyce. Por. także interpretację istoty niezgodności między Ricoeurem a Levi-Straussem w pracy P. Ozdowskiego Teoria kultury wobec heremeneutyki Ricoeura, Warszawa—Poznań 1984 P. Ozdowski, op. cit.; o konwencjonalizacji semantyki pisali J. Kmita i E. Kobylińska. Por. J. Kmita, Światopogląd ucieleśniony — światopogląd ucieleśniający się, „Sztuka" 6/2:1978, ss. 58—60; E. Kobylińska, Hermeneutyczna wizja kultury, Warszawa-Poznań 1985 R. Sulima, Literatura a dialog kultur, Warszawa 1982, s. 210. Cytowana wypowiedź pochodzi z artykułu Z. Ziątka pt. Wysłuchana modlitwa, zamieszczonego w „Tygodniku Kulturalnym " nr 33 z 1979 roku. Podobny trend „kalkowania" stanów świadomości w reportażach „na tematy wiejskie" obnażony został przez D. Czaję i Cz. Robotyckiego w artykule Rodzina wiejska na Podlasiu — według tygodnika ..Przyjaciół­ ka", „Polska Sztuka Ludowa" 3—4:1986, ss. 149—156 R. Sulima, op. cit., s. 209 J. Burszta, Folkloryzm w Polsce, op. cit., ss. 24—25. „Praktyka współczesności wyznacza logikę ludowości", R. Suli­ ma, op. cit., s. 15. S. Błaszczyk, Rola folkloryzmu w procesie przeobrażeń sztuki ludowej, (w:) Folklor w życiu współczesnym... op. cit., ss. 47—65 Por. wypowiedź w dyskusji A. Jackowskiego zawartą w pracy Folklor w życiu współczesnym..., ss. 121—123. Swoją drogą wspom­ niana dyskusja była chyba jedną z ostatnich „gorących" dyskusji w polskiej etnologii powojennej (przynajmniej z tych zapisanych). 1 2 13 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Fot: Jan Świderski — il. 3, 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6b95cd804fd76444bd82e23463b6d0f.pdf d5b2b067fecdc764d4ea32c89166817b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6601 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Etnografia Polska - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6171 Title A name given to the resource Od Redakcji / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource Etnografia Polska 1958 t.1, s.15-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja EP Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OD REDAKCJI Podobnie jak w innych dyscyplinach naukowych tak samo w etno­ grafii powstała po drugiej wojnie nowa sytuacja, której wyrazem były głębokie przemiany w zakresie metod, podstaw teoretycznych i zakresu badawczego. Zasadniczych przekształceń doznały również podstawy orga­ nizacyjne nauki. Powołana do życia w 1951 r. Polska Akademia Nauk objęła kierownictwo nauki polskiej we wszystkich jej dyscyplinach szczegółowych. Naczelnym zadaniem Polskiej Akademii Nauk jest or­ ganizowanie i koordynowanie wysiłków badawczych, uzgadnianie planów i wytyczanie długofalowych zadań na przyszłość w oparciu o wspólne założenia metodyczne i teoretyczne. Zadanie to w stosunku do poszcze­ gólnych dyscyplin pełnią w obrębie Akademii różnorodne Instytuty, Komitety i Komisje. W odniesieniu do etnografii zadania te powie­ rzone zostały powstałemu w ramach Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej Działowi IV. Zakres tematyczny tego Działu nie ogranicza się mimo zwężonej nomenklatury tylko do zagadnień kultury materialnej. Obejmuje bowiem zarówno zagadnienia rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych sto­ sunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości społecznej. Zgodnie z podstawową zasadą, w myśl której każda dyscyplina po­ siada w ramach Akademii swój własny periodyczny organ i własne publikacje ciągłe, Dział I V przystępuje do wydawania nowego czasopisma „Etnografia Polska", poświęconego etnografii, oraz do publikowania zwią­ zanej z nim Biblioteki Etnograficznej. . Zadania tego czasopisma są następujące. Niezależnie od istnienia za­ służonego organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", k t ó r y ukazuje się w odstępach rocznych, oraz innych czasopism periodycznych poświęconych polskiej etnografii, w szczególności miesięcznika „Polska Sztuka Ludowa", a także tych periodyków, które (jak np. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", „Przegląd Zachodni", „Kwartalnik Opol­ ski" czy wydawnictwa Instytutu Badań Literackich) zamieszczają prace etnograficzne, zachodzi potrzeba nowego czasopisma, które by łączyło wszystkie wyspecjalizowane działy etnografii i dawało obok prac ana- �16 OD REDAKCJI litycznych także syntetyczne ujęcia obejmujące całokształt zagadnień etnograficznych. Jest rzeczą jasną, że nowe czasopismo będzie się sta­ rało położyć szczególny nacisk na wysoki poziom naukowy umieszcza­ nych na jego łamach publikacyj. Jest też oczywiste, że tematyka pisma dotyczyć będzie przede wszystkim etnografii Polski. Niemniej dążąc do możliwie wszechstronnego obrazowania rozwoju kultury ludowej w Polsce, czasopismo to jako odbicie polskiej współczesnej myśli badaw­ czej musi oprócz problematyki własnego kraju uwzględnić również etno­ grafię innych narodów słowiańskich oraz pozostałych krajów europej­ skich i pozaeuropejskich. Przechodząc do bardziej szczegółowego okre­ ślenia zakresu tematycznego, związanego przede wszystkim z etnografią naszego kraju, pragniemy zaznaczyć, że nowe czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia zwią­ zane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne, a w szcze­ gólności na problem poznania aktualnej rzeczywistości w toku badań terenowych. Czasopismo będzie umieszczać artykuły dotyczące nie tylko teraźniejszości, lecz również przeszłości kultury ludu pracującego; będzie dążyło do uwzględnienia zarówno starych, reliktowych postaci tej k u l ­ tury, jak i głębokich przeobrażeń współczesnych; będzie uwzględniać nie tylko k u l t u r ę chłopstwa, ale także kulturę klasy robotniczej. Nie­ obca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury. Traktując wszystkie te zagadnienia zawsze w ramach konkretnohistorycznych, „Et­ nografia Polska" będzie umieszczać nie tylko prace omawiające szczegó­ łowy przebieg zjawisk, lecz także prace poświęcone zagadnieniom pra­ widłowości rozwojowych wydobytych z konkretnych procesów historycz­ nych. Wyznaczając w ten sposób bardzo szkicowo podstawowy zakres te­ matyczny, wypada dodać, że w programie czasopisma znajdzie się rów­ nież zagadnienie powiązania nauki z życiem w myśl zasady jedności teorii i praktyki. Redakcja czasopisma będzie dążyć do realizacji tego zadania w dwojaki głównie sposób. Przede wszystkim przez oświetle­ nie na łamach czasopisma takich konkretnych procesów związanych z kulturą ludu pracującego oraz takich prawidłowości związanych z tymi procesami, które niosą konieczną podstawę do właściwego dzia­ łania praktycznego mającego na celu przebudowę istniejącej rzeczy­ wistości w określonym kierunku. Poza t y m redakcja będzie kłaść nacisk na oświetlenie na łamach czasopisma szczegółowych zjawisk, których znajomość dla bieżących potrzeb życia może być doniosła. Zamierzeniem redakcji jest więc umieszczanie artykułów zwracających uwagę na twórcze osiągnięcia i wielkie wartości istniejące w kulturze ludu pra­ cującego, które można włączyć do kultury ogólnonarodowej. �OD REDAKCJI 17 Jest rzeczą jasną, że struktura czasopisma przewiduje umieszczanie zarówno artykułów problemowych, jak i materiałów dyskusyjnych, sprawozdań, recenzji i kronik. Dużą wagę będzie przywiązywać redakcja czasopisma do obszernych i gruntownych sprawozdań z polskiego ruchu wydawniczego oraz z osiągnięć poszczególnych placówek w dziedzinie badań terenowych i prac teoretycznych. Pierwsze tego rodzaju spra­ wozdanie z dwuletniego okresu działalności niektórych placówek Dzia­ łu I V I H K M ogłaszamy w obecnym tomie „Etnografii". Kontynuując w niejednym wypadku prace rozpoczęte poprzednio przez katedry uniwersyteckie, muzea, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze itp., kierownictwo Działu I V I H K M dąży do tego, aby związane z Działem placówki badawcze uzupełniały prace dawniejsze, rozbudo­ wywały je i starały się stale o ich metodologiczne pogłębianie. Dlatego przedstawiając w publikowanych sprawozdaniach pewien etap prac badawczych, redakcja „Etnografii Polskiej" będzie dążyć do wywołania dyskusji nad założeniami metodologicznymi opracowań monograficz­ nych, nad sposobem realizowania tych założeń przez różne ośrodki oraz nad dotychczasowymi wynikami. Oczekujemy od czytelników k r y ­ tycznej oceny, która pozwoliłaby na utrwalenie względnie rewizję założeń teoretycznych i metodycznych zarówno w odniesieniu do zbie­ rania materiałów terenowych i archiwalnych, jak też sposobów ich opra­ cowywania. Redakcja „Etnografii Polskiej" spodziewa się, że podawanie wyników badań, przeprowadzanych w różnych placówkach etnograficznych I n ­ stytutu, przyczyni się do intensywniejszej i bardziej skoordynowanej pracy nad historią polskiej kultury ludowej prowadzonej także przez inne instytucje etnograficzne, nie związane dotychczas z Akademią. W planie redakcyjnym uwzględnione zostaną ponadto krótkie stresz­ czenia tych prac, które nie mogą szybko ukazać się w druku. W przy­ szłości zamierza redakcja „Etnografii Polskiej" wprowadzić również systematyczny dział bibliografii bieżącej, ilustrujący całokształt do­ robku etnografii polskiej. Zapoczątkują ten dział artykuły poświecone historii etnografii polskiej okresu dziesięciolecia, które ukażą się w na­ stępnym tomie wydawnictwa. Poza t y m zadaniem czasopisma będzie w miarę możliwości staranne informowanie o ważniejszych wydarze­ niach w dziedzinie wydawniczej poza granicami naszego kraju. Przedstawiając w ten sposób w krótkim zarysie podstawowe cele nowego czasopisma redakcja zwraca się do wszystkich pracowników na polu etnografii z prośbą o współpracę i pomoc, o nadsyłanie artykułów i o uwagi krytyczne, które by pozwoliły „Etnografii Polskiej" spełnić jej czołowe zadanie: być odbiciem aktualnych najlepszych dążeń i osiąg­ nięć naszej dyscypliny, walczyć o coraz doskonalsze w y n i k i poznawcze. Etnografia Polaka I 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/100003ee62a002e55ca06462211eae02.pdf 8f3a94f6b2a54cc2ed0e1191a27a705c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5249 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4872 Title A name given to the resource Od redakcji / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.5-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OD REDAKCJI Szanowni Państwo! W Państwa ręce oddajemy kolejny, pięćdziesiąty pierwszy tom Etnografii Polskiej. Tematem poprzedniego, jubileuszowego tomu było zjawisko narracji. Tegoroczny wolumin również ma temat przewodni. Jest nim - najogólniej mówiąc - Mołdawia. Artykuły o Mołdawii były do tej pory rzadkością na naszych łamach. Należy również dodać, że kraj ten jest obiektem zainteresowania niewielu polskich bada­ czy. Prezentowane teksty są owocem dwuletnich zajęć teoretycznych i praktycz¬ nych prowadzonych przeze mnie w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2002-2004, w ramach przedmiotu 'Labo­ ratorium Etnograficzne'. W tym okresie wraz z szesnastoosobową grupą studen­ tów przeprowadziliśmy etnograficzne badania terenowe w Mołdawii (zorganizowa­ no pięć dziesięciodniowych wyjazdów). Początkowo zakładałem, że badania będą dotyczyły przede wszystkim mieszkających tam Polaków. Dlatego też pierwsze dwa wyjazdy ograniczyły się wyłącznie do północnych obszarów kraju, gdzie miesz¬ ka najwięcej osób polskiego pochodzenia. Studenci z kierowanej przeze mnie gru¬ py dotarli wówczas do Bielc - drugiego pod względem liczby ludności miasta w Mołdawii (ok. 200 tys.), prowincjonalnych Ryszkan, uznawanej za najbardziej polską Styrczy, a także kilku innych wiosek takich jak: Nowe Druitory, Grigorówka, Pietropawłówka, Jegorowka i Pierwomajsk. Na terenie separatystycznego Naddniestrza odwiedziliśmy Polaków w Rybnicy, Słobodzie Raszkowskiej i Iwanowce. Przeprowadzone tam badania miały charakter rekonesansowy. Wkrótce okazało się, że dla większości studentów zagadnienie polskości w Moł¬ dawii jest tematem mało atrakcyjnym. Osoby określające się jako Polacy mieszkały przede wszystkim w Bielcach i Styrczy. W pozostałych miejscowościach ludność polskiego pochodzenia uważała się zazwyczaj za Ukraińców. Trudno było wyobra¬ zić sobie szesnaście osób prowadzących badania wyłącznie na temat polskości. Niewątpliwy wpływ miał też wiek moich studentów - były to osoby urodzone na początku lat 1980., dla których wszystko związane z komunizmem było swoistą egzotyką. I wreszcie, podczas zajęć w Warszawie, w 2003 roku, odwiedził nas Wojciech Marchlewski, etnolog, który z ramienia różnych europejskich instytucji jeździ do Mołdawii jako konsultant. Jego barwne opowieści z doświadczeń zebra¬ nych na południu kraju sprawiły, że część studentów zainteresowała się tym regio¬ nem. I tak, kilka osób zaczęło prowadzić badania na południu kraju, głównie w wiosce Tartaul de Salcie (w okolicy Kahulu), a także w Kiszyniowie oraz w położonej niedaleko stolicy Łapusznej. �6 OD REDAKCJI Tematyka poruszana w artykułach prezentowanych w najnowszym tomie Etno­ grafii Polskiej odzwierciedla zainteresowania badawcze studentów i problemy po­ ruszane przez nich w pracach laboratoryjnych. Niestety, z różnych przyczyn, nie udało się zamieścić tekstów wszystkich szesnastu autorów. Niektórych nie sposób było odszukać, inni nie zdołali przygotować artykułów na czas, część prac została już opublikowana, a niektóre teksty nie nadawały się do druku. Pozostająjuż tylko podziękowania, a ich lista jest dosyć długa. Przede wszystkim chciałbym podziękować kierownictwu Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego za powierzenie mi opieki nad grupą studentów u progu ich przygody z etnologią. Dziękuję również późniejszym opiekunom naukowym moich studentów za ich wkład w przygotowanie prac licencjackich, przede wszyst¬ kim dr dr Łukaszowi Smyrskiemu, Andrzejowi Perzanowskiemu i dr hab. Maciejowi Ząbkowi. Szczególne wyrazy wdzięczności należą się prof. Lechowi Mrozowi za jego życzliwość i zgodę na opublikowanie artykułów, których podstawą są prace licencjackie obronione w IEiAK UW. I , last but not least, chciałbym podziękować swoim byłym studentom: Małgorzacie Biczyk, Katarzynie Biskupskiej, Joannie Cwirko-Godyckiej, Agnieszce Garbolińskiej, Jakubowi Janiszewskiemu, Ignacemu Jóźwiakowi, Natalii Krawczuk, Mateuszowi Laszczkowskiemu, Magdalenie Paź, Katarzynie Piwowarczyk, Łukaszowi Rosińskiemu, Karolowi Stasiakowi, Magdzie Surawskiej, Michałowi Szmagajowi, Aleksandrze Szyszko i Kamilowi Wieleckiemu. Cieszę się, że część prac nie utknęła na wieki w „szufladzie". Nasze badania w Mołdawii nie byłyby możliwe bez wsparcia różnych instytucji, przede wszystkim Ambasady RP w Kiszyniowie i Domu Polskiego w Bielcach. Z całego serca pragnę podziękować reprezentującym je osobom. Serdeczne po¬ dziękowania kieruję także pod adresem wszystkich osób, które pomagały nam na miejscu, zarówno kapłanów, jak i świeckich. Szczególnie wiele wysiłku w opiekę nad nami włożyła rodzina Curkanów z Bielc i Kotulewiczów ze Styrczy, a także Wiaczesław Ionica z Kiszyniowa. Serdecznie dziękuję Wam a także wszystkim naszym gospodarzom z mołdawskich miast i wsi, których z imienia i nazwiska nie sposób tu wymienić. Jarosław Warszawa, 22 sierpnia 2007 r. Derlicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b251fb85f0e8a4473f4cbb5859033c14.pdf 287dbbec81f37c1cdf68b424f0f9e518 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3543 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3320 Title A name given to the resource Od redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OD REDAKCJI Wśród zeszytów monograficznych „Polskiej Sztuki Ludowej" znalazły się zarówno takie, które opisują kulturę poszczególnych regionów kraju, jak też i dotyczące różnych społeczności narodo­ wych, etnicznych, wyznaniowych, współżyjących w toku dziejów z ludnością polską wsi i miasteczek. Szczególny oddźwięk wywołał wydany w 1985 r. (nr 3—4) zeszyt „łemkowski". Sądzę, że nie mniejsze zainteresowanie powieniem wzbudzić ten właśnie — poświęcony kulturze Żydów polskich i jej związkom z naszą kulturą ludową. Żydzi stanowili przecież przed wojną ponad 10% ludności naszego kraju. Tworzyli zwartą społeczność, kultywującą własne obrzędy i obyczaje, własne treści kulturowe. Na naszych ziemiach w obozach zagłady, zginęło ok. 6 milionów Żydów, z Polski i z innych krajów europejskich. Obecnie zainteresowanie kulturą żydowską jest w Polsce duże, i co dla nas ważne — także wśród etnografów. Ich dążenia do odtworzenia obrazu przeszłości, poparte nauką języka hebrajskiego i jidisz utrudnione są jednak straszliwą dewastacją źródeł, śladów kultury materialnej i duchowej. Redakcja pragnie tym numerem włączyć się w krąg instytucji i ludzi, którzy usiłują zachować pamięć o kulturze, która przez setki lat współistniała z Polską we wsiach, miastach i miasteczkach. Idea takiego zeszytu nurtowała mnie od dawna, od końca lat pięćdziesiątych, ale wówczas, ledwie w dziesięć lat po Holocauście nie było już kogo pytać, nie było jeszcze komu badać. Niech Pan jedzie do Stanów! poradzono mi w Żydowskim Instytucie Historycznym. Interesowały ich inne problemy, kultura przeważnie wydaje się działaczom mało ważna, dopiero czas wskazuje na jej znaczenie. Na szczęście udało mi się zetknąć z dr Gizą Frenklową, etnografką wykształconą jeszcze przed wojną w Polsce i znaną ze swych badań nad żydowską sztuką ludową. Rezultatem tych rozmów był między innymi opublikowany w naszym piśmie Jej artykuł Wycinanka żydowska (1965 nr 3). Podjęła w nim Frenklową sprawę poruszaną już przez polskich badaczy (m.in. Stefana Czarnowskiego) — genezy naszej wycinanki i jej możliwych związków z żydowską. Gwoli prawdzie dodam, iż sama supozycja takiego związku dotnęła niektórych czytelników, otrzymałem nawet kilka anonimów o podobnej treści „Won Bejlesie do Izraela". Autorom nie mogło się pomieścić w głowie iż nie-Żyd mógł wpaść na pomysł zamieszczenia artykułu o żydowskiej wycinance w piśmie poświęconym polskiej sztuce ludowej. Nim mogło dojść do opracowania obecnego zeszytu monograficznego upłynęło wiele lat. Trzeba było rozszerzyć pole zainteresowań pisma, przyzwyczaić Czytelnika do innej optyki w patrzeniu na zjawiska sztuki i kultury ludowej, i co najważniejsze, musiała się ukształtować grupa badaczy (etnologów, historyków sztuki, socjologów), których kultura żydowska zaczęta interesować a nawet fascynować. Wiązało się to z wieloma okolicznościami, w tym i reakcją wrażliwych, młodych ludzi na istniejące obszary milczenia, problemy przemilczane a dramatyczne, jak chociażby los Mazurów, Ślązaków, Cyganów, niszczenie śladów przeszłości, cerkiewek, cmentarzy ewangelickich, żydow­ skich. W ciągu niewielu lat uformowała się w Polsce grupa badaczy kultury żydowskiej. Jednocześnie w Izraelu — obok Gizy Frenklowej, zajęła się kulturą ludową Żydów polskich nasza koleżanka z Instytutu Sztuki, etnografką, Olga Mulkiewicz, która w 1968 roku wraz z mężem historykiem — Jakubem Goldbergiem opuściła kraj i zamieszkała w Izraelu. Tam szybko zdobyła sobie pozycję w środowisku naukowym, związana zresztą także z Polską, m.in. z naszą redakcją. Jej oraz Monice i Stanisławowi Krajewskim, Konstantemu Gebertowi, Kazimierzowi i Marii Piechotkom, Andrzejo­ wi Trzcińskiemu, Ewie Fryś-Pietraszkowej, Bogdanie Pilichowskiej, Maciejowi Krupie, zawdzięcza­ my przede wszystkim możliwość przygotowania tego numeru. Jeszcze jedno — gdy go planowaliśmy nie było jeszcze mody na tematykę żydowską. Dziś moda ta istnieje. Ktoś, komu zakomunikowałem o tym numerze potraktował mnie dowcipem: „Czy wie Pan, co się obecnie nosi w Polsce? Żydów na rękach!" Nie, nie chciałbym, by w takim kontekście odebrano wysiłek autorów i redakcji. Proszę więc traktować ten zeszyt jako zarys problemów, odpowiadający obecnemu stanowi badań, jako skromny wkład w utrwalenie śladów kultury żydowskiej na naszych ziemiach. Byłbym szczęśliwy gdyby w najbliższych latach mogły się ukazać podobne zeszyty monograficzne poświęcone kulturze białoruskiej, litewskiej, niemiecko i polsko-języcznej ludności Mazur i Śląska, ziem straconych i odzyskanych. Kultura polska szczyciła się tym. iż wchłaniała różne wpływy i inspiracje. Jej tożsamość wynikała nie z redukcji do „rdzenia", leczę z tworzenia stopu zjawisk i wpływów, inspiracji. Biorąc — dawała, dając — brała. Dotyczy to także kultury naszego ludu i jego sztuki. Aleksander Jackowski REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-lracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura. Jacek Olędzki, Mieczysław Porębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma,Roch Sulima WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski REDAKTOR TECHNICZNY: Grażyna Miętus TŁUMACZE: Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4, wewn. 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/177d8d8f0c4a3c1373362ec72f8a1aff.pdf 8b01632adba7e925db73c2394d6f0e18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4565 Title A name given to the resource Od redakcji/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.139-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource a. j. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Kazimiera O D Sygułowa: Dama г pawiem, ol. na płycie pilśniowej, 47,5 X 73 cm, 1963 r. Wielkanoc, pow. Miechów. R E D A K C J I Jesteśmy ciągle ś w i a d k a m i zachodzących procesów r e w a l o r y z a c j i poszczególnych dzieł s z t u k i , a n a w e t całych okresów h i s t o r y c z n y c h . J e s t t o z j a w i s k o n a t u r a l n e , t y l e że w n a s z y c h c z a s a c h t e m p o p r z e m i a n u l e g ł o z n a c z n e m u przyśpieszeniu. P a t r z y m y n a przeszłość i z j a w i s k a n a s otaczające p r z e z p r y z m a t doświadczeń współczesnej n a m sztuka. D o s t r z e g a m y o o w e sterany r z e c z y pozomnie już z n a n y c h . P r z y w r a c a m y d o łask i odtrącamy. R e h a b i l i t u ­ jemy coraz t o n o w e dziedziny s z t u k i l u d o w e j , poddaje­ m y się d w u z n a c z n y m u r o k o m s z t u k i p e r y f e r i i . O t o s t a r e s z y l d y , - r y s u n k i n a s z y b a c h r e m o n t o w a n y c h sklepów, e k r a ­ ny u l i c z n y c h fotografów, bajecznie k o l o r o w e k w i a t y z p a ­ p i e r u i strużyn, n i e p o r a d n e i w z r u s z a j ą c e m a l u n k i „ n a i w ­ nych", f i g u r k i gipsowe i makatki,, baranki, c u k r y i pier­ n i k i . Oszałamia n a s k o l o r o w y z g i e ł k j a r m a r k ó w , o d ­ pustów i b a z a r ó w . J e d n i m ó w i ą „ k i c z " , d r u d z y „ w s p ó ł ­ czesna s z t u k a l u d o w a " . J e d n i chcą w a l c z y ć z j e l e n i e m , i n n i wykupują „kicze" n a łowickich o d p u s t a c h i j a r m a r ­ k a c h . „ K i c z e " . C z y n a p r a w d ę w s z y s t k o co t a m z n a j d u j e ­ m y j e s t k i c z e m ? Z a w c z e ś n i e n a spokojną, w y w a ż o n ą ocenę, b r a k n a m jeszcze p o t r z e b n e g o d y s t a n s u . A l e m o ż ­ na i c h y b a t r z e b a p o p r o s t u p r z y j r z e ć się t y m p e r y f e r i o m s z t u k i , r z e c z o m i d z i e d z i n o m , o których n i e z a w s z e j e s z ­ cze w i a d o m o j a k m ó w i ć . N a p e w n o w y k r a c z a m y t u p o z a krąg z j a w i s k c z y s t e j s z t u k i l u d o w e j , n i e c h w i ę c n a s t o tłumaczy, ż e w e w s p ó ł ­ czesnej k u l t u r z e s z t u k a l u d o w a też n i e w y s t ę p u j e w s w e j czystej p o s t a c i . W p i ś m i e n a s z y m p o ś w i ę c i l i ś m y już n i e r a z m i e j s c e n o w y m z j a w i s k o m z a c h o d z ą c y m w twórczości l u d o w e j i próbowaliśmy omawiać dziedziny d a w n i e j p o m i j a n e (np. e k r a n y f o t o g r a f ó w , k w i a t y l u d o w e ) . Z e s z y t p o d w ó j ­ n y , k t ó r y o d d a j e m y d o irąk C z y t e l n i k ó w , m a c h a r a k t e r wstępnego r o z e z n a n i a w z a g a d n i e n i a c h p e r y f e r i i s z t u k i popularnej, sztuki zaspokajającej potrzeby różnych w a r s t w społecznych. Cechą charakterystyczną kultury a r t y s t y c z n e j t y c h w a r s t w j e s t t o , że odchodząc o d d a w ­ n y c h w z o r ó w i t r a d y c j i l u d o w y c h , n i e zatraciły jeszcze c a ł k o w i t e g o z n i m i k o n t a k t u , a grawitując w k i e r u n k u m o d e l u s z t u k i „oficjalnej", przejmują z niego t y l k o p e w ­ nie konwienicje,, p r z e w a ż n i e z u ż y t e już s t e r e o t y p y . W ę d r u j ą c p o j a r m a r k a c h , b a z a r a c h , o d p u s t a c h , oglą­ dając w s p ó ł c z e s n e w n ę t r z a w i e j s k i e , n a p o t y k a m y p r z e d ­ m i o t y , k t ó r e p r z e w a ż n i e określa się m i a n e m „kiczu". Chcąc podjąć z a g a d n i e n i e współczesnej twórczości p e r y ­ f e r i i i — t r z e b a w i ę c ustosunkować się d o t e g o pojęcia. Stąd powstała m y ś l z o r g a n i z o w a n i a seminarium,poświęconego p r o b l e m a t y c e k i c z u . S e m i n a r i u m t a k i e , z a i n i c j o ­ w a n e p r z e z Zespół B a d a n i a S z t u k i N i e p r o f e s j o n a l n e j P A N i r e d a k c j ę „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " odbyło się 1 3 . X I . 1965 r . R e f e r a t w p r o w a d z a j ą c y w y g ł o s i ł s o c j o l o g P a w e ł B e y l i ą , p o c z y m nastąpiła d y s k u s j a , w której udział wzięli: socjolog, etnograf, m u z y k o l o g , h i s t o r y c y sztuki, h i s t o r y c y l i t e r a t u r y , działacz k u l t u r y . T ł e m d o o b r a d była w y s t a w k a s z t u k i l u d o w o - j a r m a r c z n e j o r a z k i c z u . Zorganizowaliśmy ją p r z y p o m o c y r e d a k ­ c j i „ G r o m a d a " . F o t o g r a f i e części eksponatów zamiesz­ czamy w numerze. O c z y w i ś c i e p r o b l e m a t y k a s z t u k i l u d o w e j czy „ j a r ­ m a r c z n e j " stanowiła t y l k o f r a g m e n t r e f e r a t u i d y s k u s j i , n i e m n i e j z d e c y d o w a l i ś m y się w y d r u k o w a ć (po n i e w i e l ­ k i c h retuszach przez autorów) wszystkie w y p o w i e d z i . Po­ n a d t o w ł ą c z y l i ś m y z ł o ż o n y n a piśmie głos d r J a n u s z a Sławińskiego o r a z opracowaną po zapoznaniu się. z c a ­ łością d y s k u s j i w y p o w i e d ź p r o f , d r K s a w e r e g o P i w o c k i e g o , który n i e m ó g ł w z i ą ć bezpośredniego udziału w se­ minarium. W d r u g i e j części n u m e r u z a m i e s z c z a m y materiały z z a ­ k r e s u s z t u k i p e r y f e r y j n e j oraz l u d o w e j . W p a r u w y p a d ­ k a c h są t o w i s t o c i e t y l k o s y g n a ł y p e w n y c h tematów, w y d a w a ł o n a m się j e d n a k , że n a w e t w t e j f o r m i e uzupeł­ niają o n e całokształt z a r y s o w a n e j t e m a t y k i . a - /'• 139 �2 II. 2. Aleksander Cabanel: Narodziny Venus, druk kolorowy sprzedawany na bazarach we jącego śpiącą damę otoczoną aniołkami, 16,5 X kupiony na targu ok. 1962 г., 80 X 180 cm, ок. 1863 r. Paryż — Luwr. II. 3. Włoszech (repr. obrazu A. Collino 22,5 cm, 1964 г.). II. 4. Obraz olejny jedna z licznych wersji tego tematu Współczesny przedstawia­ na płótnie w Polsce. 3 140 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a645970fbf0195e2c4b625df779e822.jpg 423f2683c293fe0005c63c399b62930e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oddzielanie łuski zboża od ziarna w śrutowniku / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasza dla zwierząt ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia urządzenie do śrutowania zboża Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.9.6_01 hodowla zwierząt Lipnica Wielka maszyny rolnicze odżywianie okolice Nowego Targu pasza pasza dla zwierząt przygotowywanie śrutownik https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c580a6a20ff1cb5cec3d612a4e4fad8.jpg 7f10b266bf88c400d063639009bf1efc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Odpoczynek przed szałasem pasterskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Przysłop Miętusi (Tatry Zachodnie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; pasterstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski, przed którym widać troje turystów Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.II_D.1.1.5_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny pasterstwo Przysłop Miętusi szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7c8b0c294a72e84a5a680628960d35f.jpg de5a91376109e1c63263c85513479982 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Odpoczynek w cieniu domu na górskim szlaku / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; badania terenowe ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment budynku gospodarczego z dachem krytym deskami; z daleka widać także Henryka Szymczaka i Jadwigę Gerlach Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.1.1_01 badania terenowe budownictwo wiejskie budynek gospodarczy etnograf etnografka Gerlach, Jadwiga Henryk Szymczak Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49b30a1d6b2bca80ebb495efe698d853.jpg 17b5453fa6f68fddcf9b84c453125cee https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6504225ed2546b6a9f4dd8dfe0f07591.jpg a87c65178f59ffd309814fc4899a859d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Odpoczynek w cieniu przepłotu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Łopuszna (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; tymczasowe przechowywanie plonów ; rośliny uprawne ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają zboże suszące się na przepłocie i dwie kobiety odpowczywające pod nim.(1,2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.37.XIV_E.2.10.1_01 PAE_FNK_25.37.XIV_E.2.10.2_01 Łopuszna okolice Nowego Targu Podhale przepłot rolnictwo rośliny uprawne snop tymczasowe przechowywanie plonów zboże żyto https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60f3c9812bcbb87612e55fb350542c1e.jpg 258b32652e97f8db30f186e2495c9d4e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f7eba647450938f00a2ac33f4a1f7f9.jpg f46ad0b2e162e93136d8450d8a25fb28 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf34f2729b2f6072255263aeed5be63f.jpg 4d61d6b6d7a5f9746138a7bb44b3283d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Odpust św. Jacka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Chochołów (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; obrzędy religijne ; święto ; katolicyzm ; społeczność lokalna ; strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają uczestników odpustu w parafii św. Jacka w Chochołowie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.IX_D.1.4.2_01 PAE_FNK_24.38.IX_D.1.4.3_01 PAE_FNK_24.38.IX_D.1.4.5_01 Chochołów katolicyzm kult świętych obrzędy obrzędy religijne odpust okolice Nowego Targu religijność ludowa społeczność lokalna strój podhalański strój regionalny św. Jacek święto https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c51dc989d6cfae860657ea862e1177.pdf 2f7a378a1e02a65f973eedf2a2b0f7cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kicz odpust figurki z cukru Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4577 Title A name given to the resource Odpust w Białymstoku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski O D P U S T Największy odpust W w B I A Ł Y M S T O K U Białostockiem, n a który zjeż­ inny ( n i e podał dżają z t o w a r e m k r a m a r z e z całego w o j e w ó d z t w a a t a k ż e Traugutta z Warszawy Makowski, i K u r p i , j e s t n a Św. R o c h a w Białymstoku. - 1 9 6 5 nazwiska) 4, Skibiński, Wołomin, — Zielonka pod Warszawa-Jelonki, Kasprzaka R. Warszawą, S t e r n i c z a 29, 21 ¡m. 6. W pośpiechu O d b y w a się w najbliższą niedzielę p r z e d l u b p o 16 s i e r p ­ rzucają k i l k a i n f o r m a c j i . P r o d u k u j ą cały r o k , w niedzielę nia w kościele p o d w e z w a n i e m l u b d n i t a r g o w e ktoś z r o d z i n y w i e z i e t o w a r i sprzedaje, i najciekawszym dziele Kościół sytuowany pagórka wieńczy doskonale (największym Oskara Sosnowskiego). arch. jest znakomicie, główną zewsząd św. R o c h a arterię widoczny. położony ,miasta, U n a stoku ul. podnóża Lipową, placyk, ulice na większe j a r m a r k i i o d p u s t y jadą gromadnie. i c h działalności j e s t j a k w i d a ć z n a c z n y , — pozwalają n a sprzedaż m e t r ó w . Opłaca w Zasięg samochód, k o l e j promieniu kilkuset się p o k r y w a ć koszty kilo­ transportu, mimo opływające c y p e l z b u d o w l ą ( M a n i f e s t u L i p c o w e g o i Dą­ że f i g u r k i n i e są d r o g i e , o d 2—3 zł ( k o t k i , zajączki), d o 20 browskiego). T a m właśnie, n a t y c h u l i c a c h , równolegle (średnie B o b i k i ) , 25 ( Z o r r o ) , do dziedzińca p o p i e r s i a d a m i t p . ) . M ó w i ą o c e n a c h , j a k i e biorą, trochę murów i odpustowe Trudno kościelnego, stawia się kramy uchwycić obraz o d p u s t u podczas jedno­ razowego p o b y t u . R u c h jest o g r o m n y , przez schody, dziniec p r z e l e w a się już o d r a n a tłum l u d z i , około 10 i r z e d n ą c y w mów — jeśli trzy. Jeden kościele. się zgiełkiem, dawców przychodzą to kramów, pod popatrzeć gęstniejący właściwie ci, którzy się pokrzykiwaniem kościół obejrzeć niecodzienne i ładne, j a s n e i r o z l e g ł e n i e p r z y p o m i n a d a w n e g o , przed­ I l u d z i e są i n n i . Białegostoku dzielę, w N i e odróżnisz n a co od Krakowa czy W a r s z a w y . o d p u s t u , tłum jest j a k ja, szukający w tych gipsach przewrotnych k a r y k a t u r y , u r o k u szmiry. A l e właś­ c i w e środowisko kupujących n i e w y b i e r a , p o p r o s t u g r a , k u p u j e f a n t y , z a w s z e się w y g r a , i szczęście, g d y za 2 czy 5 złotych dostanie się dużą figurę, wartą wielokrotnie w i ę c e j . T o d a j e satysfakcję, a s a m g i p s j e s t t u już t y l k o ś w i a d e c t w e m szczęścia, które dopisało, a n i e p r z e d m i o t e m wybranym. Chociaż ponowanych koniu, są w c z a s e m kupujący wariantów łabędzia jednej czy chciałby Wenusę. określa mieć Bo co z pro­ — I n d i a n i n a na wszystkie te figurki cenie. dzień P y t a m o f o r m y d o o d l e w u t y c h gipsów, k t o j e w y r a ­ nie­ bia? Czy sami? Stoisko z o k r o p n y m i , t a n d e t n y m i k i c z a m i . W ludzie Są t a m : s a r n a , I n d i a n i n n a k o n i u , C h r y s t u s p o d krzyżem, Przechadzają diabły, k o g u t y , łosie i t p . D o w i a d u j ę się, że f o r m y w y r a b i a się promenadzie, ob. O g ó r e k w do b u d o w l a n e . O b o k s t o i s k o , g d z i e t e m a t y k a p o d o b n a , różni­ głównej kłaniają, ulicy j a k po pozdrawiają kurortowej sąsiadów. m r o w i s k a o d p u s t u , t u znikają jednak inny, tacy wdzięków naiwnej u b r a n i świąteczniej, s t a r a n n i e j , s z y k o w n i e j . po dzień siebie. sprze­ młode ulicy pokazać w zwabieni Miasto, wojennego. i — jest o d p u s t u , modlący liczniejszy, barwnością widowisko, wyrazić uczestnicy — dzie­ d w i e i pół g o d z i n y p ó ź n i e j . T ł u ­ t a k można tworzą Drugi figury, Bobiki, ociągając się, g d y kupują u n i c h k o n k r e t n e f i g u r y l u d z i e stoiska. jest 40 ( w i e l k i e Dochodzą w wrzącego gąszczu tłumu, a b y p o ce f o r m Jelonkach. Tenże robi sztukaterie, roboty nieznaczne, za to wszystkie malowane czarną p e w n y m czasie z n ó w s t a t e c z n i e kroczyć p r z e z p r y n c y p a l - farbą ną ulicę, b o g a t s i D o w i a d u j ę się t y l k o , że w y r a b i a się t e f i g u r k i n a P r a d z e . drobiazg, psa (zwłaszcza gwizdek, dzieci) pukawkę, czy „ w e n u s y " , o jakiś jaskrawą g i r l a n d y smażonych jarmarczny figurkę kota, na oleju kulek z ciasta. Jest i trzeci tłum. D l a n i c h r ó w k ą , a l e i okazją Żebracy, drobni fotografiami przysiadły ziony aż jeźdźców, obrazu św. Ostrołęki pieski, a gorąca, zlani dewocjonaliami, Rocha, baby oferując towar ciężką się często. wiejskie, z ha­ kolorowymi z koszyków — wypieki wreszcie d l a r z y , k r a m a r z y , którzy czas jest zarobku, j a k a n i e zdarza handlarze na schodach, z odpust które złotą. Byle j a k , pośpiesznie, J a k w i d a ć ogólnopolskie c e n t r u m p r o ­ dukcji gipsów Notuję repertuar tematów: wzór gumowych), zajączek, lwie, świnia, (onże tandetnie. mieści się, jak z małą pies, w stolicy! kotek, piesek koń, kobieta skaczący t a n c e r k a , służący występuje przystało, Pimpuś, jeździec modyfikacją na (na na koniu jako Indianin), tyle tematami p u d e l , jeleń. Poszczególne stoiska gipsów, co s p o s o b e m różnią się nie i c h w y k o n a n i a i z d o b i e n i a . Są w i ę c armia han­ stoiska całymi r o d z i n a m i pracują pod­ j a s k r a w e i b a r d z i e j r e a l i s t y c z n e , c z a r n e ze złotem i brą­ pokrzy­ z o w e ze złotem. P r z y całej d o b r e j w o l i t r u d n o w y r ó ż n i ć potem, kilkutysięczna kozy, i Znów Warszawa. przywie­ ciasta, (nitro) zziajani, nieustannie kujący, p o d a j ą c y t o w a r n a l a d ę s p r a w n i e , s z y b k o , z figurkami malowanymi w c i a p k i , są bardziej ciągle jakąś w z g l ę d n i e ładną figurkę. N i e kupuję n i c i(w Ł o w i ­ n a najwyższych o b r o t a c h , bo t o t y l k o d w i e — t r z y g o d z i n y c z u — m y ś l ę , b y ł y ładniejsze r z e c z y , c z y t o Z o r r o — i l . i n i e w o l n o m i n u t y przegapić. D l a n i c h o d p u s t zaczął się na wcześniej. Musieli - s k a r b o n k a — i l . n a s. 168). wywalczyć dobre miejsce, przygotować towar, przewieźć zaaranżować e f e k t o w n i e go, kram i w a l c z y ć o k a ż d y g r o s z z konkurencją, o k a ż d e g o k l i e n t a . Przyjeżdżali z daleka. Gipsowe s t a w i a się n a stołach i s p r z e d a j e loterię, w Wyładowują rówki. paki. Całe robię odwiedzić, tych g d y będą właśnie niechętnie zapraszają m i e l i więcej sprzedawców i do roz­ w Kolnie dekoracyjny konik- U w a g ę moją z w r a c a t e r a z s t a r u s z k a sprzedająca prostyńskie. T u t a j ? Mazowieckiej, pierwszy raz je w je walizce zrobiła, dla zarobku. aż j e sprzedają, w i ę c chciała dorobić, b o m a ciężko, i spró­ domów, aby ich Notuję producentów ale adresy gipsowych f i g u r e k . C z e s ł a w P y w a s z e w s k i , W a r s z a w a , M o k o t o w s k a 96, bowała. O s t r o w i kiedyś r o b i o n o kozy z Ostrowi przyjechały cięża­ nich w Przywiozła U odpowiadają, czasu. robiony na j e ze s t a r e j , p o j e m n e j Pytani i m zdjęcia, które 154, c z y fantów formie której k a ż d y n u m e r w y g r y w a , z Warszawy. gdy figurki, w s. Ale się opłaci. O b o k dobrze co Obarzanki, wożą i b o i , czy inna młoda gdzie się których przeważnie wiele z jej takie kozy, się podróż dziewczyna, opłaci. w i z już dziś t a k daleka Kurpi, Bywała stoiskach Zambrowa z a i ta wie wszędzie. piekarskich, do­ Łomży. Cukiernicy m i e j s c o w i uważają, że l e p i e j się k a l k u l u j e w y r ó b pierni- 221 �ków, z łakoci (na prowincji w a l i z k i , t u muszą tarnych, sprzedają stosować skrupulatnie się do towar prosto zarządzeń przestrzeganych, tak sani­ przy pro­ d u k c j i , j a k s p r z e d a ż y — stąd w i t r y n y , b i a ł e czyste k i t l e ) . W tych kramach cukierniczo-karmelkarskich się b a r w n e f i g u r k i z c u k r u , k t ó r e są c h y b a twórczością ludowo-odpustową, wiam ją oddzielnie). centa zabawnych jaką Odnotowuję szklanych sprzedaje najciekawszą dostrzegam jeszcze domków {oma­ adres produ­ (po 7, 10 i 15 z ł ) : Hościło, Ełk, K o ś c i u s z k i 3. N a t e r e n i e o b s z e r n e g o dziedzińca kościelnego zawodzą dziady, żebracy, kilkanaście dewocjonalia, medaliki, którzy stołów, ściągnęli przy kolorowane łańcuszki, fotografie P r ó b u j ę ująć jakoś w na wędrowni miejsce, więc też Kramy i punkty Loterie z o b r a z u św. do N i e zgadza jaką wystarczającą sprzedaży Rocha, stoiska, się z podaję ktoś miejsca nie orientację jest o pro­ t o z a k i l k a l a t odnotować na ulicach z figurkami gipsowymi loterie z i n n y m i też nabożeństwa. się, ciągle przenoszą statystyka f i l u s t o i s k i i c h ilości. P o z w o l i zmiany. stoi sprzedają liczbach te odpustowe handlarze zupełnie ścisła, a l e d a j e zaszłe daleka, zakonnice świece, książeczki chodzę i liczę. S p r a w d z a m . przybywa, tu z których 9 fantami 4 loterie i r z u t y do celu o gipsy i inne fanty 2 loterie z zabawkami (lalki, szklane d o m k i , obrazki loteria n a szkle z itp.) 12 cukrami 1 zabawki, galanteria 36 z a b a w k i d r e w n i a n e , w i a t r a c z k i , wózki sprzedawcy sztuczne 3 baloników kwiaty, 14 kręciołki celuloidowe, p t a s z k i z piórek i t p . kapelusze 2 .„sombrero" z r a f i i fotograf „5-minutowy" szklane k u l e ze s c e n k a m i i słomy 1 z ekranem malowanym w wodzie 1 1 cukry, kolorowe figurki cukrowe 28 pieczywo dekoracyjne 10 inni na 2 schodach kościoła, tarasach i dziedzińcu stoliki z dewocjonaliami (siostry) stoliki z (bractwa kobiety dewocjonaliami sprzedające k r a m y mieszane: 6 świeckie) świece dewocjonalia, 6 oznaki szeryfów z D a l l a s , łańcuszki, książeczki i t p . cukry kozy 3 4 (figurki) 1 prostyńskie 4 różne ż e b r a c y urzędujący 3 na schodach Fotografował i dziedzińcu autor. 16 �1 Aleksander K O Do Jackowski L O R O najciekawszych należą k o l o r o w e sztuki (obok mają jak kontroli F tzw. sztuki wykształcone tradycyjnie z Wykonują je nowych). melarze, zjawisk E I i „partacze", i ustalone pokolenia zarówno pracujący władz s a n i t a r n y c h i na do formy, pokolenie U Gdy przez i n n y c h wytwórców. l u b niemowlęciem szybko Form nie ogonie, ornamentem geometrycznym, kłe, i nieartystyczne łebkiem, zajączki, w łapkach, zajączki lizaki zdobione g r u s z k i , jabłka — n o i z w y ­ wyroby, jak pałeczki z makiem poszczególnych warsztatów dzielnie cukrowniczych jako Marii kilkunastu szczególnie warsztatów udane Chmielewskiej i znanej wyróżnić starannie z Knyszyna, Ze wyrabia Liszewski jeden z (Młynowa Zauważyłem, że 103). W wykonane p o w . Mońki nestorów Białymstoku tego mi chciałbym wyroby (ul. Gro­ dzieńska 97) i z t e j ż e miejscowości — Stanisławy skiej ( u l . Grodzieńska Sikor­ ładne c u k r y zawodu Władysław 44). figurki cukrowe kupione od t a c z y " straciły p o k i l k u miesiącach intensywność wyblakły, podczas g d y w y r o b y K R cała r o d z i n a zajęta pracowni i czystość. pracy U W jest szklanych bardzo była mieszkaniu gablo­ już w y ­ nieskompliko­ jeszcze m a ­ „par­ koloru, d o b r y c h mistrzów c u k i e r ­ n i c z y c h i p o r o k u z a c h o w a ł y pełną intensywność barwy. Dlatego po dokładne i n f o r m a c j e o t e c h n i c e w y r o b u z w r ó ­ odciskające i w wycinania rybkę łapki (sprzedawaną z a j ą c z k o w i ) , sztance lizaków, są od­ do kocioł. T e c h n i k a w y r o b u . C u k i e r j a s n y , r a f i n o w a n y (po 13 zł) się do wrzącej wody, dodaje syrop i gotuje aż d o c h w i l i g d y się zupełnie rozpuści, a ciecz osiągnie pożądaną temperaturę. Liszewski sprawdza ją skrupu­ l a t n i e t e r m o m e t r e m , gdyż j e d y n i e właściwa t e m p e r a t u r a Tak odpowiednią np. na „grzybek" zimny wykonania. U blachą, p r z e d w o j e n n a l u b wkładaną wrzuca ności produkcji formy zdobienia w precyzji sterylna Sam warsztat wgłębione różni się w szczegółach o p r a c o w a n i a f i g u r k i , w i n t e n s y w ­ barwienia, do niego, cukierków. W stół w y ł o ż o n y zapewnia miodem, cukierki i t d . Produkcja niemal C s z y n k a z w a l c e m mosiężnym, n a k t ó r y m u m i e s z c z o n e k u r k i w g n i a z d a c h , k o g u t y z jeźdźcami, k a c z u s z k i , f i g u r k i rybą Z przyszedłem uderzała wany, j e s t zresztą w i e l e : k o g u t k i o s p i r a l n i e z w i n i ę t y m z I t a c h zastałem pełny a s o r t y m e n t p r z y g o t o w a n y c h robów. bez K właśnie w y r o b e m ukradkiem, podatkowych. dam, grzybki z czekoladowym R mistrzowie kar- F o r m y są z b l i ż o n e ; n o w e i u d a n e „ w y n a l a z k i " są p o d c h w y t y w a n e G jarmarcznej c u k r y . Zaliczyć j e należy właściwie ludowej, przekazywane W lecie spoistość masa 140°. G d y m a s a żelazny np. Olszewski, blat, i musi twardość mieć w twardnieje, wylewa gdzie Krycia — szybko stygnie. smarują wyrobu. zimie 127°, się ją n a (Niektórzy, b l a t oliwą, ż e b y się c u k i e r n i e p r z y l e p i a ł ) . N a b l a c i e c i ą g n i e się go w rękach, aż d o pożądanej grubości p a s m a , które stygnąc s t a j e zupełnie wylewa cukru i białe. Trochę n a dyktę nakłada rozciąga cukru (wolniej się stygnie). następnie formując farbuje w jeszcze pasmo „kluch" kształt. F a r b k i k u p u j e się w h u r t o w n i . Są t o b a r w n i k i „Boruta" ze Zgierza, służące do ż y w n o ś c i o w y c h . S t o s u j e się k o l o r y pomarańczowy „Partacze", i się kubkach, Ufarbowane n a ciepły pożądany się barwienia firmy artykułów zielony, p u r p u r o w y , cytrynowy. zamiast syropu, dodają przy gotowaniu c i ł e m się w ł a ś n i e d o W ł a d y s ł a w a L i s z e w s k i e g o ( u r . 1905 r . c u k r u o c e t (2 łyżeczki n a 3 k i l o — i n f o r m a c j a J . K r y c i ) . w Wtedy Białymstoku). jednak po p e w n y m czasie k o l o r blaknie. Syrop 223 �jest jednak dostępny nie d l a każdego, w woj. biało­ O stockim zezwolenie n a zakup jego w h u r t o w n i m a t y l k o 2 7 osób, w 60.000 mieście — t y l k o Wyroby najlepsze Liszewski. są świeże, toteż p r o d u k u j e się i c h n i e w i e l e , t y l e a b y starczyło n a k i l k a sprzedaje dorośli się i c h l a t e m . K u p u j ą d l a dzieci. Cukry tygodni. przeważnie sprzedaje żona w e c z w a r t k i n a t a r g u w Białymstoku. W o z i daje w y r o b y Liszewskiego warsztatów. Przed gipsowych Wielkanocą zajączki i wyrabia cukru zł (w rocznie. Liszewski t y m koszt się baranki cukrowe. (odlewa) Formy podatki wynoszą Rocha" straganów b y ł o „ z e 300, całą u l . D ą b r o w s k i e g o p o o b u s t r o n a c h i Św. (obecnie M a n i f e s t u Lipcowego). Obecnie ograniczają działalność k a r m e l a r z y , z e z w o l e n i a t y m , którzy mają częste i s u r o w e władze dają t y l k o o d p o w i e d n i l o k a l . Przeprowadzają k o n t r o l e sanitarne, większe są podatki k a r m e l a r z e należeli d o c e c h u , m i e l i u b e z p i e c z e n i a , opłaty, sięgają 1850 zł rocznie. też również b ó w są o b e c n i e następujące: g r z y b k i ( d o d a j e i była pamięta t e sporządza co k i l k a l a t — z n a j o m y m u r a r z . C e n y w y r o ­ się z a p a c h y , ok. roczny P r z e d w o j n ą k a r m e l a r z y było b . w i e l u , m n i e j s z a zajmowały własną i przerób obrót k o n k u r e n c j a w y r o b ó w przemysłowych. L i s z e w s k i пр., że n a odpuście św. R o c h a białostockich podaje materiału też i sprze­ świadczy 36.600 z ł ) . Liszewskiego h a n d l a r z , posiadający furmankę. B i e r z e t o w a r w k u f r a c h z k i l k u z form Najwięcej dzieci l u b wielkości p r o d u k c j i rocznej ton Dawniej rentę, pomadę i czekoladę n a k a p e l u s z — 50 gr„ k o g u t y 2 zł, obecnie przeniesieni do d r o b n e j wytwórczości zające z r y b k ą 2 zł, k u r k i w są t y c h świadczeń. Z a w ó d u p a d a , z a m i e r a , s t r o n i o d niego zajączków) Ш 1/л 224 gnieźdznie 1,50 zł, r y b k i 10 g r , duże 50 gir i t d . (od młodzież. pozbawieni � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa1d9a7ae801e74452ff05dea26b6195.jpg 2bffe6b6d3f6d468e23d4950d93026d6 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccf997ba46b7cbf1423d40930251c714.jpg e6c370060fa25c22851d7d0264a8817c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Odpust Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ludźmierz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; obrzędy religijne ; społeczność lokalna ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają ludzi klęczących przed kościołem w czasie odpustu w Sanktuarium Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Ludźmierzu ( 15 sierpnia) ( 1,2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.37.XVI_D.1.2.2_01 PAE_FNK_24.37.XVI_D.1.2.3_01 kościół Ludźmierz obrzędy religijne odpust okolice Nowego Targu Podhale religijność ludowa społeczność lokalna święto https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d51077c19c849ab8f40a1d47c6a915d4.jpg 71668b0d9a2d941493f912ac004592ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Odpust Wniebowzięcia NMP / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ludźmierz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; obrzędy religijne ; społeczność lokalna ; strój regionalny ; Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia uczestników odpustu przed kościołem w Sanktuarium Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Ludźmierzu (15 sierpnia) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.37.XVI_D.1.2.1_01 kościół Ludźmierz obrzędy religijne odpust okolice Nowego Targu Podhale religijność ludowa społeczność lokalna strój regionalny święto Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9d73429c4c49b597864344a7d8ff8ab.pdf 7aaf4aab7599134421e87479eec3a883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:731 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:673 Title A name given to the resource Odrodzenie ewolucjonizmu / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.103-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego nizmu * neoewolucjo- Współczesna etnografia, ujmowana jako nauka odpowiadająca anglo­ saskiej antropologii społecznej lub kulturowej, czy też zachodnioeuropej­ skiej etnologii, stanowi integralną część kompleksu dyscyplin określanych mianem nauk społecznych. Jej nie dość ostro limitowane miejsce w stru­ kturze tych nauk decyduje o tym, iż dzieli ona ze wszystkimi pokrewny­ mi dyscyplinami podobny lub nawet tożsamy w gruncie rzeczy przedmiot badań, zachowując jednak równocześnie swą niepowtarzalną specyfikę wynikającą z historycznego rozwoju etnografii, jej teoriopoznawczego sta­ nowiska i założeń metodologicznych. Każda jednak próba znalezienia ogólnej charakterystyki etnografii, ustalenia jej zakresu lub zakresów poprzez wprowadzenie możliwie zbli­ żonej do adekwatności definicji, natrafia na poważne przeszkody w postaci niekiedy wręcz niemożliwych do rozwiązania problemów. W poszczegól­ nych krajach występują lub nawet współegzystują odmienne nazwy o dość określonych implikacjach semantycznych, związanych z aktualnym podej­ ściem do samego przedmiotu badań. Trudności potęguje jeszcze różnorod­ ność stanowisk teoretycznych czy metodologicznych postaw poszczegól­ nych szkół i kierunków oraz wynikające stąd subiektywne, w każdym przypadku odmienne widzenie badanej rzeczywistości, ujmowanej zwykle w kategoriach nawzajem nieprzekładalnych pojęć. Rezultatem tego rodzaju swoistego pluralizmu metodologicznego, jaki * Artykuł niniejszy stanowi wydatne rozszerzenie komunikatu pt. Neoewolucjonizm w etnografii, wygłoszonego na I I I Ogólnopolskiej Konferencji Etnograficz­ nej (Kielce, listopad 1969 г.). W swych założeniach stanowi on jeden z przewidy­ wanego cyklu artykułów, poświęconych krytycznemu przeglądowi dawnych i w s p ó ł ­ czesnych szkół i kierunków w ś w i a t o w e j myśli etnograficznej, przygotowywanych pod kierunkiem prof, dr M. Frankowskiej przez zespół seminarzystów przy K a ­ tedrze Etnografii U A M w Poznaniu. 1 �104 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI panuje we współczesnej światowej etnografii, są obiektywne trudności powstające przy szeregu prób tworzenia regionalnych, narodowych czy też ponadnarodowych syntez etnograficznych. Jednym ze sposobów ich przezwyciężenia jest możliwość stopniowego zbliżania się ku sobie od­ miennych, czy nawet przeciwstawnych dotychczas stanowisk. Droga w tym kierunku prowadzi jednak najpierw przez dobre poznanie i zrozu­ mienie konkurencyjnych teorii, ich rzetelną, obiektywną krytykę i wresz­ cie — przez adaptację tych metod obcego kierunku, które zastosowane w określonych warunkach społeczno-historycznych mogą dać pozytywne wyniki. W tym procesie ujednolicania i wzbogacania warsztatów naukowych okazać się może, a w pewnych wypadkach już się to okazało, iż sprzecz­ ności pomiędzy poszczgólnymi kierunkami są pozorne względnie nie tak silne, jak przypuszczano. Przeciwieństwa stanowisk wynikają bowiem przede wszystkim z odmiennego aspektu ujmowania procesu naukowego poznania, z odmiennej perspektywy badawczej względem tej samej w każ­ dym z przypadków obiektywnie istniejącej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Takie stanowisko wobec współczesnych prądów w naukach społecz­ nych, które można by określić jako postawę krytycznego relatywizmu me­ todologicznego, zapobiega szkodliwej ze względów naukowych izolacji i wrogości poszczególnych szkół, sprzyjając wymianie doświadczeń i pro­ wadząc do płodnych dyskusji. Mogłoby ono doprowadzić do twórczej, choćby tylko częściowej ich syntezy, której wynikiem byłaby tego ro­ dzaju etnograficzna teoria kultury, w której poszczególne metody analizy materiału empirycznego okazałyby się nawzajem komplementarne. W toku konkretnej realizacji zamierzeń badawczych spotykamy się zawsze z dwoma podstawowymi etapami procesu poznawczego. W pier­ wszym — gromadzimy pewien zasób informacji, przeprowadzamy analizę danych empirycznych, wreszcie wyciągamy wnioski. W drugim — opraco­ wujemy wytyczne dla ich systematyzacji, formułujemy robocze hipotezy, z uprzednio ustalonych twierdzeń budujemy systemy teoretyczne i kon­ struujemy nowe modele — wszystko po to, by stworzyć zwarty, spójny logicznie schemat, umożliwiający organizację danych empirycznych, sło­ wem — by wznieść się na nowy poziom uogólnienia celem wykrycia praw naukowych. Przenosząc się na grunt etnografii można stwierdzić, iż tego rodzaju procedura naukowa stosowana była z mniejszym lub większym powodze­ niem już od samego zarania tej dyscypliny. Wprawdzie niedostatek fak­ tów ukrywano niejednokrotnie za parawanem złożonym z wybujałych przedwcześnie abstrakcyjnych koncepcji teoretycznych, to jednak właś­ nie one przez sam fakt ich powstania, a następnie druzgocącej niekiedy k r y t y k i opozycjonistów, przyczyniły się do dalszego rozwoju i pogłębię- �ODRODZENIE EWOLÜCJONIZMU 105 nia antropologicznej refleksji teoretycznej. Koncepcje te w pierwszym rzędzie umożliwiły ujawnienie luk w materiale empirycznym, stanowiąc tym samym inspirację do rozbudowywania wiedzy faktograficznej; wska­ zywały na to zjawiska i dziedziny nie wzbudzające dotychczas zaintereso­ wania lub nie zauważone, do których badania należałoby dopiero przy­ stąpić. Były również podstawą wznoszonego przez nowe generacje specja­ listów zespołu zmodernizowanych systemów teoretycznych dążących do ustalenia typologii i taksonomii form społecznego i kulturowego życia człowieka, oraz wykrycia „antropologicznego sensu ludzkiej egzystencji" . Nie oznacza to wszakże, iżby wszystkie stare, zdyskredytowane on­ giś teorie i modele bezpowrotnie uległy dezaktualizacji- Niektóre z nich wykazują zadziwiającą żywotność i po okresach — wdawałoby się — sro­ motnych, decydujących porażek pojawiają się znów w nowej, zreformo­ wanej, uwspółcześnionej postaci, wywierając ponownie znaczny wpływ na sposób interpretacji procesów zachodzących na płaszczyźnie społecznokulturowej rzeczywistości. 1 EWOLUCJONIZM, NEOEWOLUCJONIZM, MORGANIZM I T Y L O R Y Z M Takim niemal nieśmiertelnym paradygmatem — globalnym, analitycz­ nym modelem kształtującym wj obraźnię naukową i stymulującym rozwój szeregu nowych systemów teoretycznych — jest koncepcja ewolucji, która po okresie swego rozkwitu i triumfu w X I X w., od lat trzydziestych, a w większym zakresie od czterdziestych naszego stulecia znów wzro­ sła na znaczeniu . Ten renesans myśli ewolucjonistycznej jest świadec­ twem powiązań między klasycznym ewolucjonizmem schematycznym a współczesnymi teoriami neoewolucjonistycznymi. Pewnego rodzaju ge­ netyczna współzależność neoewolucjonistycznych koncepcji rozwoju spo­ łecznego z teorią sformułowaną w ubiegłym wieku jest na pewno istot­ nym przypadkiem świadczącym na rzecz przyjęcia nowej, proponowanej argumentacji i zmniejsza oczywiście poważnie jej hipotetyczny charak­ ter . r 2 3 Odpowiedź na pytanie — czym jest w istocie rzeczy współczesny neoewolucjonizm — nastręcza niemało trudności, a to dlatego, iż pod po1 Z . P e š i c - G o l u b o v i č , Socjologia a antropologia, „Studia Socjologiczne", 1967, z. 3, s. 46. Poruszone tam problemy znalazły szerszy oddźwięk w oddzielnej pracy: t e n ż e , Antropologija kao društvena nauka, Beograd 1967. Bliżej o koncepcji paradygmatu w odniesieniu do nauk społecznych por. K. M a ł k o w s k a , Uwagi o modelu, „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1, s. 21-22. O znaczeniu zgodności nowych teorii z dawnymi w toku teoretycznego spraw­ dzania nie zweryfikowanych hipotez, por. Z. C a c k o w s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1969, s. 410-413. 2 3 �106 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI jęciem tym nie kryje się jakiś jeden zwarty kierunek czy szkoła — jak np. w X I X w. — lecz luźny konglomerat zindywidualizowanych poglądów. W tym dość mocno zdezintegrowanym nurcie poza silnie akcentowanymi różnicami w sposobach widzenia badanej rzeczywistości poglądach na kierunek rozwoju i zagadnienie postępu czynnikiem wspólnym jest uwy­ puklanie znaczenia procesów ewolucji. Traktuje się je jako fakt nieza­ przeczalny, wynikający z analizy materiału empirycznego, który ukazuje również, iż zachodzące zmiany układają się w prawidłowe przebiegi i ustrukturyzowane sekwencje. Wzrastająca świadomość potrzeby ustalenia teoretycznych uogólnień i uporządkowania zmian zachodzących w świecie relacji „kultura — czło­ wiek — społeczeństwo" sprzyjała tendencjom preferującym konstruowa­ nie nowych teorii ewolucji. Sięgnięto zatem po dorobek ewolucjonizmu schematycznego, by wybrać z niego te treści i idee, które były wyrazem słusznych założeń i posiadały trwałą wartość. Przeprowadzono krytykę „krytyki" ewolucjonizmu XIX-wiecznego, by oczyścić go z zarzutów, na jakie kierunek ten nie zasługiwał i wreszcie — rozpoczęto twórczą kon­ strukcję nowych teorii rozwoju społecznego w oparciu o rzetelną wiedzę faktograficzną i gruntownie opanowany warsztat metodologiczny. Spośród trzech naczelnych dyrektyw określających zasady periodyzacyjnych schematów klasycznych ewolucjonistów, a mianowicie założenia jednolitości rozwoju, stopniowego charakteru zmian i postępowego ich kierunku , dziś ostała się jedynie teza o ciągłości przeobrażeń społecznokulturowych. Pozostałe są przez jednych definitywnie odrzucane jako nie mające pokrycia w rzeczywistości, przez innych zaś — z pewnymi mo­ dyfikacjami akceptowane. Nie ma w każdym bądź razie pod tym wzglę­ dem całkowitej jednomyślności. Neoewolucjonizm —• bez względu na to, jaki jego wariant poddamy ob­ serwacji — generalnie odrzuca przede wszystkim prymitywizm i schema­ tyzm swego XIX-wiecznego antenata. Opierając się na dobrze udoku­ mentowanych podstawach empirycznych — cechuje go duży stopień scep­ tycyzmu w stosunku do przedwczesnych uogólnień i zbyt pochopnych prób konstruowania sekwencji kulturowego rozwoju ludzkości. Odrzuca on aprioryczność przy studiach zmierzających do uchwycenia regularnoś­ ci praw rozwoju i następstwa form. Rezygnuje także z metafizycznych za­ łożeń ontologicznych, jakie znaleźć można w pracach ewolucjonistów kla­ sycznych. Nie izoluje swego teoretycznego systemu od innych, konkuren­ cyjnych kierunków w światowej etnografii. Docenia znaczenie badań h i storyczno-porównawczych, uwzględnia doniosłą rolę dyfuzji jako czyn4 4 A. G o l d e n w e i s e r , New York 1937, s. 517. Anthropology, An Introduction to Primitive Culture, �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 107 nika kulturotwórczego, usiłuje uchwycić funkcjonalne i strukturalne zwią­ zki między wszystkimi elementami ewoluującej kultury, negując atomistyczne podejście „schematystów", wreszcie dostrzega również potrzebę badań nad odpowiedniością osobowości i kultury. Jakościowo nowa faza rozwoju myśli ewolucjonistycznej w postaci neoewolucjonizmu i jego materialistycznej interpretacji dziejów ludzkości jest zjawiskiem świadczącym o wzrastającej roli i zapotrzebowaniu na globalne teorie społecznego rozwoju. Jest także wyrazem głębokiej ref­ leksji nad naszą cywilizacją, rozpatrywaną zarówno w jej makro- i mikro­ skali, jak i rzutowaną na diachroniczną i synchroniczną płaszczyznę odnie­ sienia; refleksji, której efektem stanie się najbardziej teoretycznie doj­ rzała synteza historii kultury. Niemało kłopotu nastręcza stosunkowo duża dowolność w posługiwaniu się terminem „neoewolucjonizmu". Wprowadzony do słownictwa etno­ graficznego przez R. H. Lowiego, A. Goldenweisera i J. W. Bennetta , używany jest w celu wyróżnienia ogólnej tendencji w rozwoju antropo­ logicznej myśli, przejawiającej się w nawrocie idei ewolucji. Niejedno­ krotnie jednak stosuje się go w znacznie węższym zakresie jako desygnat ściśle określonej szkoły czy kierunku. Leslie A. W h i t e — jeden z głównych teoretyków współczesnego, amerykańskiego neoewolucjonizmu, pojmowanego w t y m jego szerszym znaczeniu, sprzeciwia się kategorycznie zaliczaniu swych poglądów do tak właśnie zdefiniowanego kierunku. Sam siebie uważa za kulturologa — ewolucjonistę, a nie neoewolucjonistę. Jest bowiem zdania, iż jego te­ oria ewolucji wprawdzie w wielu swych punktach odbiega znacznie od klasycznej, to jednak w odniesieniu do głównych pryncypiów różnice są nieistotne . Radzieccy krytycy teoretycznych prądów w amerykańskiej antropo­ logii wychodząc z podobnych założeń skłonni są obdarzyć terminem „neos 6 7 5 Por. R. H. L o w i e , History of Ethnological Theory, New York 1937, s. 289; A. G o l d e n w e i s e r , Four Phases of Anthropological Thought, „Papers and Pro­ ceedings, American Sociological Society", t. 16: 1921, s. 66. Leslie Alvin W h i t e , ur. 1900 г., absolwent Luisiana State University i Co­ lumbia University. W 1927 r. otrzymuje stopień doktora na uniwersytecie w C h i ­ cago. Od 1928 r. piastuje stanowisko w y k ł a d o w c y i profesora antropologii kultu­ rowej na szeregu amerykańskich uniwersytetach (Buffalo, Harvard, Yale, Colum­ bia, California—Berkeley). Od 1930 r. wiąże się z Uniwersytetem Michigan, a cd 1945 r. obejmuje kierownictwo „Department of Anthropology". Pełni także funkcje kuratora działu antropologii w „Buffalo Museum of Science". Oprócz studiów nad teorią kultury przeprowadził także liczne badania terenowe, szczególnie wśród I n ­ dian Nowego Meksyku. L . A. W h i t e , The Evolution of Culture. The Development of Civilization to the Fall of Rome, New York — Toronto — London 1959, s. I X . 6 7 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI ewoluejonizm" wyłącznie kierunek reprezentowany przez głównego ad­ wersarza White'a — Juliana H. Stewarda , podkreślając w ten sposób istotne różnice między koncepcjami Morgana-Tylora-Spencera a zapa­ trywaniami autora Theory of cultural change . Wydaje się jednak, iż nie ma jakichkolwiek podstaw ku temu, by ter­ minem „neoewolucjonizm" posługiwać się wyłącznie w celu bliższego określenia konkretnych poglądów, kierunków czy szkół. Jest to pojęcie zbyt ogólnikowe i enigmatyczne, by mogło służyć uwydatnieniu różnic w poszczególnych stanowiskach w łonie jednej i tej samej tendencji. Naj­ właściwsze byłoby — jak sądzę — stosowanie terminu „neoewolucjo­ nizm" tylko wtedy, gdy w kategoriach generalnych myślimy o swoistej, współczesnej mutacji starej idei ewolucji; gdy pod pojęciem tym będzie­ my rozumieli pewien rewiwalistyczny, odrodzeniowy nurt w światowej etnografii, a także socjologii; nurt, który znów wysunął na plan pierwszy zdegradowaną niegdyś problematykę społecznego i kulturowego rozwo­ j u ludzkości od jej przysłowiowego punktu zerowego czy — jak to precy­ zuje L. A. White — od okresu „rewolucji uczłowieczenia Naczelnych" (Primate Revolution) , aż do współczesnych form naszej cywilizacji i — dalej nawet — ku futurologicznym wizjom integrującego się coraz bar­ dziej świata. 8 9 10 8 Por. J . P. A w i e r k i e w a , Neoewoljucionizm w sowriemiennoj amierikanskoj etnografii, „Sowietskaja Etnografii a", 1959, z. 6, s. 184. Zachodni krytycy w s p ó ł ­ czesnego ewolucjonizmu używają terminu —• „neoewolucjonizm" akurat w prze­ ciwnym znaczeniu, określając nim te teorie, których autorzy — a wśród nich także L . A. White —• bezpośrednio nawiązują do koncepcji klasycznego ewolucjonizmu, por. np. Glossary, [w:] P. H . H a m m o n d [ed.] Cultural and Social Anthropology. Selected Readings, New York—London 1967, s. 492. Julian H. S t e w a r d , ur. 1902 r. Od 1952 r. profesor antropologii na uniwer­ sytecie w Illinois. Prowadził wykłady na wielu uczelniach m. in. na uniwersyte­ tach Michigan, Utah, California, Columbia. Pracował w dyrekcji „Bureau of Ame rican Ethnology" oraz pełnił funkcję kierownika „Institute of Social Anthropology" przy „Smithsonian Institution". Był inicjatorem i koordynatorem wielkiego pro­ gramu badań ,,Studies of Cultural Regularities" prowadzonych w oparciu o fun­ dację Forda w Meksyku, Peru, Nigerii, Tanganice, Birmie, na Malajach i w J a ­ ponii. Sam prowadził badania w wielu krajach Ameryki Południowej, zajmując się przeobrażeniami kulturowymi wśród Indian oraz prowadził studia nad strukturami społeczności rolniczych na Puerto-Rico. Podstawowa praca teoretyczna, w której wyłożył swój punkt widzenia na ewolucję, to: Theory of Cultural Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1958. Poza tym był redaktorem mo­ numentalnego 6-tomowego dzieła Handbook of South American Indians, wyda­ nego w latach 1946-1950 w serii Bureau of American Ethnology, Bulletin 143, a w 1959 r. opublikował wraz z L . F a r o n e m , podręcznik antropologii Ameryki Południowej pt. Native Peoples of South America, New York — Toronto — L o n ­ don. W h i t e , op. cit., s. 281, 367. 9 1 0 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 109 Neoewolucjonizmu nie należy również utożsamiać, jak się to czasami czyni — z „morganizmem". To ostatnie pojęcie — pojawiające się dość często w fachowej literaturze przedmiotu — jest poprzez swą wieloznacz­ ność i dwuaspektowość dosyć mylące . Morganizm w znaczeniu histo­ rycznym oznacza zespół teoretycznych koncepcji rzeczywistego ojca ame­ rykańskiej antropologii — L. H . Morgana. Współcześnie natomiast co­ raz częściej terminu tego używamy w celu zaakcentowania i poniekąd wyabstrahowania pewnych charakterystycznych с e с h w nurcie myśli neoewolucjonistycznej, cech wskazujących na inspirację, kontynuację, nawrót i pozytywną rewizję tych założeń ewolucjonizmu schematycznego, które reprezentował główny jego ideolog. Podobne uwagi odnieść należy rów­ nież do nieporównywalnie rzadziej stosowanego określenia — „tyloryzm". Można zatem stwierdzić, iż między zakresem pojęć — „morganizmu" i „tyloryzmu" historycznego czy klasycznego a schematycznym ewolucjonizmem XIX-wiecznym jako całością zachodzi podobna relacja podrzędności do tej, jaka określa stosunek „morganizmu" i „tyloryzmu" dzisiej­ szego, nazwijmy go tu może epigonalnym względem współczesnego neo­ ewolucjonizmu. Morganizm realizowany jest w kręgu anglosaskiej myśli społecznej w formie powtórnego odkrywania nieprzemijających wartości dzieł L. H. Morgana, wzmożonej działalności wydawniczej, polegającej głównie na reedycjach klasycznych dzieł, uzmysłowienia sobie roli i znaczenia nauko­ wej działalności tego antropologa w rozwoju amerykańskiej i światowej etnografii, a przede wszystkim w formie przetwarzania, reinterpretacji jego koncepcji zgodnie ze współczesnym stanem wiedzy. Najsilniej mor­ ganizm i tyloryzm widoczne są w pracach L. A. White'a, a w środowisku archeologicznym w studiach G. Childe'a, R. Adamsa i R. J. Braidwooda . 11 12 11 Tymczasem K . M o s z y ń s k i wydzielił w ramach ewolucjonizmu osobny kierunek — „morganizm", charakteryzujący się wg niego „...kontynuowaniem ewo­ lucjonizmu s c h e m a t y c z n e g o [ppdkr. A P Z ] w tej jego postaci, jaką reprezen­ t o w a ł y prace Morgana, ale wykorygowanej". T e n ż e , Człowiek. Wstęp do etno­ grafii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958, s. 92. Analizę wartości dzieł L . H. Morgana i reinterpretację jego teoretycznych poglądów podjęli: por. np. L . A. W h i t e , Morgan's Attitude Toward Religion and Science, „American Anthropologist", t. 46: 1944, s. 218-230; t e n ż e , Lewis Henry Morgan. Pioneer in the Theory of Social Evolution, [w:] H. E . B a r n e s (ed.), An Introduction to the History of Sociology, Chicago 1948, s. 138-154; t e n ż e , Lewis H. Morgan's Western Field Trips, „American Anthropologist", t. 53: 1951, s. 11-18; t e n ż e , S. Sz. A. posle diesjatiletij... (głos w dyskusji): La théorie de L . H. Mor­ gan de Periodisation de l'Histoire de la Societě Primitive et l'Ethnographie moder­ nę, [w:] Trudy VII Mieżdunarodnogo Kongriessa Antropołogiczeskich i Etnograficzeskich Nauk, t. 4, Moskwa 1968, s. 508. Pod redakcją W h i t e ' a wydano także 1 2 �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Tak pojęty morganizm widoczny jest także od lat w etnografii ra­ dzieckiej. Opierając się na marksistowskiej teorii rozwoju społecznego i dyrektywach metodologicznych materializmu historycznego — dyscypli­ na ta jako pierwsza spośród współczesnych kierunków w etnografii do­ ceniła znaczenie wielu twierdzeń L. H. Morgana dla "właściwego zrozumie­ nia pierwotnych etapów historii ludzkości. Ta stosunkowo wczesna — lata trzydzieste X X w. — adaptacja spuścizny ewolucjonizmu schematycz­ nego do założeń etnografii radzieckiej uwarunkowana była tym, iż wiele elementów teoretycznego dziedzictwa L. H. Morgana przyswojonych zo­ stało uprzednio w środowisku i nauce marksistowskiej poprzez pracę F. Engelsa napisaną „w związku z badaniami Lewisa H . Morgana" i będącą w części reinterpretacją jego poglądów . Dzięki związaniu się „klasycznego morganizmu" z ideologią lewicy społecznej koncepcje ewolucjonistyczne — nawet po ich całkowitym upa­ dku — egzystowały nadal w środowisku naukowców marksistowskich, sta­ jąc się równocześnie „częścią ekwipunku ideologicznego ruchów maso­ wych" . Zdecydowanie odmienny los spotkał zarówno morganizm, jak i kla13 14 Extracts of Henry L . Morgan's European Travel Journal, New York 1937, oraz L . H . M o r g a n , The Indian Journals. 1859-1862, New York 1959. Ukazały się także nowe wydania Ligi Irokezów i Społeczeństwa pierwotnego. Ogólnej ocenie dzia­ łalności naukowej Morgana poświęcona jest osobna praca C. H o s e k , Lewis H. Morgan. American Scholar, Chicago 1960. Analizie wzrastającej fali zaintereso­ wania twórczością Morgana w amerykańskiej antropologii poświęconych jest sze­ reg opracowań radzieckich. Wśród nich na u w a g ę zasługuje: J . P. A w i e r k i e w a, Sowriemiennyje tiendencji w razwitii etnografii S. Sz. A., [w:] Sowriemiennaja amierikanskaja etnográfica. Tieorieticzeskije naprawlenija i tiendencii, Mo­ skwa 1963, s. 7-14. Odnośnie do R. J . B r a i d w o o d a por. Prehistorie Man, „Chica­ go Natural History Museum. Popular Series. Anthropology", t. 37: 1948; t e n ż e , The Near East and the Foundations for Civilization, Eugene (Oregon) 1952; t e n ż e i L . B r a i d w o o d , On the Treatment of the Prehistoric Near Eastern Materials in Steward's Cultural Causality and Law, „American Anthropologist", t. 51: 1949, s. 665. F . E n g e l s , Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. W związku ~ badaniami Lewisa H. Morgana, Warszawa 1948. Bliżej o stosunku radzieckiej szkoły etnograficznej do spuścizny Morgana por. J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, „Prace z Historii Myśli Społecznej i z Badań Społecznych", t. 6: 1956, s. 247-335. Najnowsze oceny prac Morgana w świetle teoretycznych założeń radzieckich etnografów por. poszczególne w y s t ą ­ pienia: m. in. D. A. O l d e r o g g e , S. N. A r t a n o w s k i , A. G. Z d r a w o m y s ł o w na sympozjum p o ś w i ę c o n y m L . H . Morganowi, jakie odbyło się w Moskwie w trakcie obrad V I I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etno­ graficznych, por. Trudy VII. Mieżdunarodnogo Kongriessa. 1 3 1 4 P. W o r s l e y , O „pochodzeniu 1966, z. 4, s. 130. rodziny" raz jeszcze, „Studia Socjologiczne", �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 111 syczny ewolucjonizm w antropologicznych kręgach anglosaskich. Bezkom­ promisowa krytyka, a czasami nawet totalna negacja ewolucjonizmu pod­ cięły na pół wieku jego żywotne siły zapewniające zwycięstwo metodologii pluralistycznej czy — jak to określa H . Constas — erze teoretycznej próż­ ni (theoretical vacuum) , w której to dominowały empiryzm, idiografizm, relatywizm i agnostycyzm. 1S P R O B L E M PRAWIDŁOWOŚCI W R O Z W O J U K U L T U R Podstawową klasyfikację kierunków neoewolucjonistycznych przepro­ wadził J. H . Steward . Głównym kryterium taksonomicznym był w t y m przypadku sposób widzenia zmian i przeobrażeń ludzkiej kultury. Schematyczny ewolucjonizm XIX-wieczny reprezentował kierunek określany w tym systemie klasyfikacyjnym mianem ewolucjonizmu unilinearnego, czyli jednoliniowego względnie jednokierunkowego. Wykład­ nią takiego stanowiska jest pogląd, w myśl którego wszystkie społeczeń­ stwa przy całej swojej odrębności kultur przechodzą przez tożsame stadia ewolucyjne, zrekonstruowane w periodyzacyjnym schemacie rozwoju l u ­ dzkości. Współcześni kontynuatorzy i teoretycy idei ewolucji podzieleni są w g J. H . Stewarda na dwa przeciwstawne ugrupowania: zwolenników ewolucji uniwersalnej i zwolenników ewolucji multilinearnej. Kierunek uniwersalistyczny nawiązuje bezpośrednio do XIX-wiecznego unilinearyzmu. Odcina się jednak od niego odmienną postacią generalizacji. Poszczególne kultury różnią się od siebie w sposób istotny i nie muszą przechodzić przez analogiczne stadia, ale kultura ludzka jako całość przeobraża się z pewną ogólną regularnością wzdłuż tej samej linii rozwojowej. Wykrycie ogólnych, uniwersalnych praw tej ewolucji kultury to podstawowe zadanie antropologii. Do czołowych przedstawicieli tego kierunku zaliczyć można L. A. White'a, z jego teorią technologiczno-energetycznego determinizmu, oraz G. Childe'a , preferującego w swej koncepcji ewolucji kultury czynnik 16 11 1 5 H . C o n s t a s , Lewis H. Morgan... (głos w dyskusji) La theorie de L . H. Mor­ gan..., s. 459. S t e w a r d , Theory of Cultural..., s. 4-18. Gordon V. С h i 1 d e, ur. 1892, zm. 1957. Profesor archeologii od 1927 r. kie­ rownik katedry prahistorii na uniwersytecie w Edynburgu, a od 1946 r. w L o n ­ dynie, gdzie pełni funkcję kierownika Instytutu Archeologicznego. Był wybitnym badaczem terenowym, teoretykiem i popularyzatorem. Jako specjalista od epoki neolitu i brązu prowadził prace wykopaliskowe na terenie Anglii oraz kontynental­ nej Europy, na Orkadach, w Egipcie, Azji Przedniej i Indiach. Największy rozgłos uzyskały jego prace: Man makes himself, London 1936; Society and Knowledge, 1 6 1 7 �112 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI technologiczno-ekonomiczny i ekologiczny. Nie sposób t u szerzej — poza uwypukleniem najistotniejszych cech — rozwinąć teoretyczne poglądy tych dwóch koryfeuszy anglosaskiej antropologii i archeologii, albowiem zajęłoby to nam zbyt wiele miejsca. Ze wszech miar warto byłoby po­ święcić i m jednak oddzielne krytyczne omówienia . Na gruncie amerykańskim neoewolucjonistyczne koncepcje obu wspo­ mnianych wyżej autorów uważane są dziś niemal za klasyczne, coraz sil­ niej daje bowiem znać o sobie nowe pokolenie antropologów, nawiązu­ jących z jednej strony do L. H . Morgana, a następnie L. A. White'a i H. G. Childe'a, z drugiej zaś — tworzących swoje własne, oryginalne wizje rozwoju kultury. Wymienić tu można takie nazwiska, jak M . D. Sahlins, E. Service, С. С. Adams, R. Adams, E. Vogt, R. Carneiro i i n n i . W n i ­ niejszym artykule zasadnicza uwaga skoncentrowana zostanie na twórcach neoewolucjonistycznych teorii, a powstałe w ten sposób tło umożliwi w perspektywie krytyczną ocenę drugiej fali zwolenników tego kierunku. W opozycji do „uniwersalistów" znaleźli się zwolennicy ewolucji multilinearnej, t j . wielotorowej, wieloliniowej. Kierunek ten reprezentujący stanowisko zbliżone do pluralizmu antymonistycznego narodził się z kry­ t y k i ewolucjonizmu unilinearnego i uniwersalnego oraz negacji skrajnego relatywizmu kulturowego, jaki do dziś panuje w niektórych kołach ame­ rykańskich antropologów. Kwintesencją założeń tego kierunku stanowi stwierdzenie, iż historia ludzkości jest multilinearna, tzn. jest sumą k u l ­ tur rozwijających się paralelnie i różnokierunkowo. Synteza zatem doty18 1 9 London 1956; Rozwój społeczny (tyt. oryg. Social Evolution), „Postępy Archeologii", t. 2: 1955, s. 19-173; O rozwoju w historii (tyt. oryg.: What Happened in History), Warszawa 1963; Postęp a archeologia, Warszawa 1954. je Pierwsze próby tego rodzaju w polskim piśmiennictwie odnośnie do nauko­ wej sylwetki L . A. White'a, por. J . N o w a c z y k , Leslie A. White — teoretyk ame­ rykańskiego neoewolucjonizmu, „Eubemer. Przegląd Religioznawczy", t. 8: 1964, z. 6, s. 23-39; w artykule tym położony został nacisk na religioznawcze zaintereso­ wania White'a; Z. Ł a p i ń s k i , Technologia, ewolucja, kultura, „Znak", t. 99: 1932, s. 1411-1416. Na gruncie etnografii radzieckiej opracowania takie napisali M. G. L e ­ w i n , Istorija, ewoljucja, diffuzija, „Sowietskaja Etnografija", 1947, z. 2, s. 235-240; S. N. A r t a n o w s k i j , Marksistskoje uczenie ob obszczestwiennom progriessie i „ewoljucija kultury" L . White'a, |w:] Sowriemiennaja amierikanskaja..., s. 50-63. Warto tu także podkreślić, iż jeden z licznych artykułów W h i t e' a opublikowany został w Z S R R : por. Ewolucija kultury i amierikanskaja szkoła istoriczeskoj etnołogii, „Sowietskaja Etnografija", 1932, z. 3, s. 52-86. Odnośnie do twórczości C h i l ­ d e ' a polecić można przedmowę W. H e n s 1 a do polskiego wydania Postęp a ar­ cheologia. Por. np. M. S a h l i n s , E . S e r v i c e , Evolution and Culture, An Arbor 1960; E . S e r v i c e , Primitive Social Organization. An Evolutionary Perspective, New York 1962; t e n ż e , Evolution and Anthropology: A Centennial Appraisel, Washington 1959; oraz zbiory artykułów: Essays in the Science of Culture. In ho­ nor of L . A. White, New York 1960; Evolution After Darwin, t. 3, Chicago 1960. 1 9 �ODRODZENIE 113 EWOLUCJONIZMU czyć może tylko poszczególnych ewoluujących, zamkniętych systemów, a nie całości kultury. Stwierdzone synchroniczne i diachroniczne regular­ ności nie mogą służyć do budowy uniwersalnego schematu, a jedynie układają się w limitowane wzory i konfiguracje tworzące trzon teorii ro­ zwoju średniego zasięgu. Wszelkie próby ustalenia prawidłowości między różnokierunkowymi, autonomicznymi sekwencjami ewolucyjnymi dopro­ wadzają do tak wysokiego stopnia ogólności, iż dla praktyki heurystycz­ nej zabiegi te pozbawione są wszelkiej wartości. Czołowym luminarzem kierunku multilinearnego jest wspomniany już J. H. Steward, który podbudował go teorią „kulturowej ekologii", będącą w istocie rzeczy geograficzno-technologicznym determinizmem . Z i n ­ nych badaczy rozwijających teoretyczne założenia ewolucjonizmu wielo­ kierunkowego wymienić należy W. Goldschmidta, H . Constas i częściowo G. P. Murdocka . K u uniwersalistycznemu ujęciu dziejów rozwoju ludzkości zbliża się w znacznym stopniu zarówno etnografia radziecka, jak i kierunek okre­ ślany przez K. Moszyńskiego „ewolucjonizmem krytycznym". Wprawdzie ten ostatni nie stanowił jakiegoś zwartego systemu, a raczej pewien uporządkowany zestaw postaw teoriopoznawczych i metodologicznych dy­ rektyw, to jednak jego głównym celem było dążenie do rekonstrukcji za­ sadniczego zrębu rozwoju kultury w jej aspekcie globalnym. Mimo że K. Moszyński reprezentował postawę sceptyczną względem możliwości wykrycia „istoty" , czyli swoistego bodźca ewolucji — to jednak postu­ lował, by dążyć do ustalenia praw rządzących rozwojem kultury. Aby spełnić ten wymóg, ewolucjonista krytyczny — uzbrojony w kombinację metod: analityczno-porównawczej, geograficznej, filologicznej, psychosocjologicznej — badać winien w zasięgu światowym zarówno poszczególne wytwory, jak i ich ustrukturyzowane grupy, czyli tzw. „zespoły organi­ czne" . 20 21 22 23 Ta atomistyczna postawa, dziś już przeżywająca się w środowisku neoewolucjonistów, związana była silnie z dyfuzjonizmem, którego rolę uwy­ puklał K. Moszyński w tym stopniu, iż niemal skłaniał się ku określeniu 2 0 S t e w a r d , op. cit., s. 30-42. Podstawowe prace W. G o l d s c h m i d t a , Exploring the Ways of Mankind, New York 1960; t e n ż e , Man's way: A Preface to the Understanding of Human Society, New York 1959. W sposób zwięzły przedstawił swój punkt widzenia na teorię ekologiczną i tzw. studia mikroewolucyjne w Ecology and Cultural Adapta­ bility. Preliminary Report on a Field Study of Microevolution, [w:] Trudy VII..., s. 91 п.; G. P. M u r d o c k , Social Structure, New York 1949; t e n ż e , Evolution in social organization, [w.] Evolution and anthropology, s. 127-131. M o s z y ń s k i , Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etno­ logii, Kraków—Lublin 1949, s. 8 (odbitka z „Ludu", t. 38). J w , s. 24. 2 1 2 2 2 3 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �114 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI reprezentowanego przez siebie kierunku mianem „ewolucjonizmu dyfuzjonistycznego". Jak dalece postawa K. Moszyńskiego stanowiła kompro­ mis między ewolucjonizmem, historyzmem i dyfuzjonizmem, świadczy m. in. to, iż „przywódcę" antyewolucjonistycznej opozycji amerykańskiej, zwolennika empiryzmu i relatywizmu F. Boasa traktował jako przedstawi­ ciela jednej „z licznych odmian ewolucjonizmu krytycznego" . Zespół teoretycznych koncepcji dotyczących problematyki rozwoju spo­ łecznego, jaki jest reprezentatywny dla etnografii radzieckiej, bywa także często fałszywie wtłaczany w jedną ze „stewardowskich" kategorii widze­ nia rzeczywistości. Raz sprowadza się go do zreformowanego unilinearyzmu, w innym znów przypadku porównuje z multilinearyzmem . Błąd polega na niezrozumieniu istoty materialistycznej koncepcji pojmowania dziejów i dialektycznego przeciwieństwa, jakie zachodzi między poszcze­ gólnymi zróżnicowanymi kulturami i społeczeństwami a całą ludzkością w globalnym jej wymiarze. Monistyczne widzenie świata nie jest zatem sprzeczne z rozwojem ludzkości pojętym jako specyficzny sposób przejawiania się wielości lo­ kalnych odmian w ramach jednej ogólnoludzkiej kultury. Niejednakowość i nierównomierność rozwoju oddzielnych społeczeństw nie świadczy by­ najmniej o braku regularności ogólnohistorycznego rozwoju. Stanowi t y l ­ ko przykład alternatywnych wariantów wspólnej drogi progresywnego rozwoju, przez którą przejść muszą wszystkie kultury i społeczeństwa. Ogólne prawa określające charakter i kierunek tego rozwoju realizują się natomiast w konkretnej rzeczywistości stanowiącej przedmiot poznania i przedstawiającej się „jako nieprzebrane bogactwo zróżnicowanych w naj­ wyższym stopniu zjawisk" . Akceptacja tych założeń implikuje równocześnie uznanie konkuren­ cyjności dwóch przeciwstawnych koncepcji ewolucyjnych za całkowicie bezpodstawne. Spór bowiem o to, czy ludzkość zdąża ku swemu przezna­ czeniu jedną czy też wieloma drogami, postawiony na płaszczyźnie typolo­ gii kultur, jest częściowo abstrakcyjny i nierozstrzygalny. Stanowi nato­ miast świadectwo polaryzacji poglądów na kulturę rozumianą raz w sen24 25 26 2 4 M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 88. Problem ten szerzej rozwija E . Ishida, który wskazuje na to, że marksi­ stowska teoria rozwoju społecznego może być zaliczana zarówno do kierunku wieMiniowego, jak i jednoliniowego, gdyż unilinearna ewolucja jest w s p ó l n y m mia­ nownikiem, uogólnieniem czy „denominatorem" ewolucji multilinearnej; por. E . I s ­ h i d a , Historical Materialism and American Anthropology, [w:] Trudy VII..., s. 35. Stanowisko reprezentatywne dla etnografii radzieckiej zostało wyłożone w tym sa­ mym tomie, por. S. N. A r t a n o w s k i j , Problema jedinstwa i mnożiestwiennosti leultur w sowriemiennoj etnografii, [w:] Trudy VII..., s. 48-53. W. M o s z c z e ń s k a , Metodologii historii zarys krytyczny, Warszawa 1968, s. 308. 2 5 2 6 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 116 sie organizującej ją tendencji uniformistycznej, drugi zaś raz w relatywi­ stycznym aspekcie rozbieżności, różnorodności i nieprzekładalności kultur lub ich zespołów względem siebie. Nie zachodzi więc tu stosunek w y k l u ­ czania . Obie postawy, odrzucając oczywiście skrajne sformułowania, są nawzajem komplementarne. Do takiego stanowiska zbliża się coraz więcej neoewolucjonistów, a wśród nich P. Worsley, E. Ishida, Y. Murdock i sam L. A. White. A zatem ewolucyjna interpretacja kultury winna być równo­ cześnie unilinearna, jak i multilinearna. Są to bowiem dwa możliwe pun­ kty obserwacji tego samego procesu ewolucji. Oby jednak tylko o tym pa­ miętano, że znalezienie właściwych proporcji między tymi aspektami de­ cydować będzie w końcu o wartości poczynionych uogólnień. 27 MOTORYCZNE CZYNNIKI ROZWOJU Jednym z istotnych — i wydaje się, iż w pełni nierozstrzygalnych — problemów współczesnego neoewolucjonizmu są próby określenia motorycznych czynników rozwoju. Ich identyfikacja umożliwić ma dostęp do tych ukrytych dotychczas warstw społeczno-kulturowej rzeczywistości, których analiza wsparta odpowiednią teorią pozwoli na ustalenie miejsca, roli, znaczenia oraz zmienności podstawowych bodźców kulturotwórczych, odsłaniając przed nimi struktury i mechanizmy ich działania. Ze względu na specyfikę przedmiotu dociekań i ontologiczny cha­ rakter pytań zagadnienia te nie stanowiły nigdy wyłącznej domeny ba­ dawczej antropologii, lecz znajdowały się zawsze w orbicie zainteresowań wielu pokrewnych nauk społecznych. Teoretykom rozwoju społecznego, w tej mierze również i neoewolucjonistom, zależało na tym, by w opar­ ciu o te bodźce zrekonstruować generalne drogi, kierunki i etapy zmian, jakim podlegała ludzkość w jej dwuaspektowej strukturze — kultury i społeczeństwa. Podstawowych czynników kulturowego rozwoju poszukiwano niejed­ nokrotnie na zewnątrz społeczeństwa, niejako poza nim — w otaczającym człowieka świecie przyrody i fizjologicznych potrzebach ludzkiego orga­ nizmu. W innych przypadkach odrzucano ten biologiczny determinizm i behawiorystyczny redukcjonizm znajdując kulturotwórcze bodźce w we­ wnętrznej strukturze grup społecznych. Działając tam na zasadzie pew­ nych immanentnych praw wpływały one jakoby na kolejne przekształ­ cenia kulturowych form tegoż społeczeństwa. Neoewolucjoniści reprezentują stanowisko kompromisowe, łącząc te 2 7 W polskim piśmiennictwie problematykę tę rozwijał m. in. W. K u l a , Pro­ blemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 685 п., oraz W. B i e ń ­ k o w s k i , Problemy teorii rozwoju społecznego, Warszawa 1966, s. 162-170. �116 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI dwie skrajne postawy w jeden wewnątrz logicznie spójny system prze­ jawiający się oczywiście w kilku niezbyt silnie zróżnicowanych wersjach i wariantach. Główne motoryczne czynniki rozwoju lokalizuje się we wzajemnych relacjach, jakie łączą człowieka i społeczeństwo z otaczają­ cym środowiskiem naturalnym. Wyraźne są tu wpływy darwinizmu i teo­ r i i adaptacji, zajmującej się przystosowaniem żywych organizmów w to­ ku ich filogenezy do zmieniających się warunków środowiska. Tę właśnie szeroko znaną w naukach biologicznych zasadę adaptacji przetranspono­ wano na grunt nauk społecznych, dostrzegając jej uniwersalne wartości i fundamentalne znaczenie. Zwrócono uwagę na wysiłki, jakie każde społeczeństwo czyni w kie­ runku dostosowania otaczającego go mikrośrodowiska do własnych po­ trzeb i jak w toku tych poczynań samo adaptuje swój system kulturowy do warunków ekologicznych. Tak więc w trakcie tego stałego, ciągłego procesu adaptacji naturalnego środowiska samookreśla się niejako kształt społeczeństwa i specyfika jego kultury. Zatem istotę ewolucji kultury —• w ujęciu zwolenników koncepcji multilinearyzmu, preferujących szcze­ gólnie czynniki ekologiczne — stanowi zdolność człowieka, pojęta jako suma jego fizycznych i kulturowych cech, do twórczego wyboru racjo­ nalnych rozwiązań podstawowych dla egzystencji problemów życiowych w zróżnicowanych typach środowisk naturalnych . Rozwinięciem tej naczelnej tezy stała się koncepcja „kulturowej eko­ logii" czy „teorii ekologicznej" , która choć w swych założeniach odcina się od prymitywnego, schematycznego determinizmu geograficznego czy też ekonomicznego — to często jednak niebezpiecznie zbliża się do gra­ nicy tych absolutyzujących poglądów. Ekologia kulturowa rozumiana jest tu jako pewien typ dynamicznych stosunków, energetyczno-informacyjnych sprzężeń, jakie zachodzą w tra­ kcie eksploatacji przez człowieka naturalnych zasobów środowiska. Pro­ duktem tych procesów staje się kształtowanie form aktywności życiowej, słowem przystosowanie kultury do określonych warunków środowiska na­ turalnego. Znaczenie kulturowej ekologii w procesie ewolucyjnych przemian okre­ ślają dwa jej nierozdzielne aspekty, a mianowicie: charakter naturalnego środowiska, a przede wszystkim dostępne na określonym etapie ewolucji zasoby surowcowe, oraz stopień rozwoju środków produkcji, a więc w za­ sadzie technologii, której opanowanie umożliwia przetworzenie tych zaso28 29 2 8 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Nawrót teorii ewolucji, „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne", t. 9: 1967, s. 26. Por. S t e w a r d , op. cit., szczególnie rozdział 2: „The Concept and Method of Cultural Ecology", s. 30-42; t e n ż e i F a r o n, op. cit., s. 180-132, 290-291, 452-455; G o l d s c h m i d t , Ecology and Cultural Adaptability..., s. 91-93. 2 9 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 117 bów v/ celu zaspokojenia kulturowych i biologicznych potrzeb ludzkich. Te dwa czynniki, a właściwie ich aktywne sprzężenie, składające się na charakter ekologicznych warunków — determinują instytucjonalne po­ trzeby społeczeństwa, jego typ kulturowy, formy specjalizacyjne i kształt struktury społecznej. W ciągłym procesie rozwoju form eksploatacji środowiska, moderni­ zacji technologii i wzrostu możliwości zaspokajania potrzeb zachodzi zatem stała adaptacja kultury do ukazującego się wciąż w nowym kształcie na­ turalnego otoczenia. Adaptacja ta, dzięki kumulatywnemu charakterowi technologii wznosi kulturę na coraz to wyższy stopień jej ekonomicznego rozwoju, dokonując tym samym ewolucyjnych zmian w jednym z możli­ wych, alternatywnych kierunków. Koncepcje ekologicznego determinizmu — w tej postaci, w jakiej za­ prezentowane zostały w pracach współtwórców ewolucjonizmu wielokie­ runkowego — spotkały się z dość ostrą krytyką. Argumentacja oponentów wykazywała, iż nie zawsze podobne wyposażenie techniczne oraz zbliżo­ ne warunki ekologiczne powodują swoistą konwergencję kulturową, czy też implikują zbieżne formy społecznej organizacji. Dowodzono również iż geneza, rozwój i zanik szeregu zjawisk ze sfery kultury nie da się uzasadnić ich związkiem ze stanem technologii czy warunkami natural­ nego środowiska. Okazało się także, iż o ile ekologiczna teoria ewolucjo­ nizmu multilinearnego może być zastosowana do analizy społeczeństw o stosunkowo niskim stopniu rozwoju środków technologicznych, to w od­ niesieniu do społeczeństw złożonych (complex societes) jej eksplifikacyjne walory są nader wąskie. Nie uwzględnia ona bowiem w wystarczają­ cym stopniu zanikającego znaczenia wpływu środowiska na człowieka, wynikającego z coraz lepszego poznania i umiejętnego wykorzystania praw przyrody. Rezultatem tych jakościowych zmian określających relacje za­ chodzące między człowiekiem a środowiskiem jest coraz silniejsze dąże­ nie ludzkości do wyzwolenia się spod determinującego wpływu otoczenia. Coraz częściej środowisko podlega silnym przekształceniom będącym efek­ tem celowej działalności ludzkiej i coraz bardziej kurczy się wpływ tegoż środowiska na kulturę i społeczeństwo. Koncepcja „kulturowej ekologii" w zastosowaniu do dociekań ewo­ lucyjnych stanowi teorię o dość ograniczonym zasięgu. Jej walorem jest jednak to, iż uwypukliła ona także produkt ludzkich odkryć i inwencji — technologię jako jeden z podstawowych, motorycznych czynników zmian strukturalnych, jakie zgodnie z założeniami materializmu historycznego powstają w wyniku nieadekwatności między stanem narzędzi, środkami produkcji — szerzej siłami wytwórczymi — a stosunkami produkcji. Zmiany technologiczne w programowych założeniach neoewolucjonizmu uniwersalistycznego urosły do rangi podstawowego bodźca rozwoju �118 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kulturowego. Na kulturo- i socj otwór cze znaczenie technologii zwracali już uwagę liczni anglosascy socjologowie . w czym dopatrywać się mo­ żna z pewnością wpływu marksizmu. Natomiast skrajnie absolutystyczną koncepcję w t y m względzie opracował L . A. White — wysuwając typową teorię technologicznego determinizmu. Wychodząc z metodologicznych założeń naturalizmu L. A. White przyj­ muje za wzorzec fizykę teoretyczną, a przede wszystkim drugą zasadę termodynamiki , adaptując do teorii rozwoju społecznego jedno z pod­ stawowych praw ogólnej teorii zjawisk termicznych, formułowane często jako niemożliwość poboru ciepła tylko z jednego źródła i zamiany go na pracę bez wprowadzenia innych zmian w układzie i otoczeniu ciał makro­ skopowych. W oparciu o to założenie kultura staje się pewnego rodzaju systemem termodynamicznym, którego przekształcenia zależeć będą od wzajemnej relacji ilości oraz rodzaju wytwarzanej, przetwarzanej i wyko­ rzystywanej energii a stanem technologii, który umożliwił zamianę tej energii od jednego układu fizycznego do drugiego. W trakcie tego procesu przekazywania energii zostaje wykonana zaprogramowana praca zużytkowywana w celu zaspokojenia kulturowych i biologicznych potrzeb. 30 31 Technologia rozumiana jako suma wiadomości, umiejętności i środków umożliwiających ludzkości oddziaływanie na otaczającą przyrodę uznana została w t y m systemie za czynnik podstawowy, najważniejszy, decydu3 0 Por. np. A. P. U s h e r , A history of Mechanical Inventions, Harvard 1954; S. C . G i l f i l l a n , The Sociology of Invention, Chicago 1935; W. F . O g b u r n, So­ cial Change, New York 1922. W h i t e , The Science of Culture. A study of Man and Civilization, New York 1949, s. 367-368; t e n ż e , The Evolution of Culture..., s. 38-50. Oparcie się na tej formule w y n i k a ł o z przeświadczenia, iż wszechświat jako całość podlega okre­ ś l o n y m w tym prawie regułom. Jeśli są one faktycznie obowiązujące, w ó w c z a s na­ leży je również odnieść do społecznej i kulturowej sfery naszej rzeczywistości, b ę ­ dącej funkcją i sposobem przejawiania się najwyższej fazy rozwojowej materii „obdarzonej świadomością". Por. np. N. W i e n e r , Cybernetyka a społeczeństwo (tyt. oryg. The Human Use of Human Beings. Cybernetics and Society), Warszawa 1961, s. 39. W tym punkcie rozumowania widać u White'a jakby pewien w p ł y w iilozoficznych poglądów twórcy teorii emergentnej ewolucji wszechświata, idealisty i przedstawiciela neorealizmu — S. Alexandra. W myśl jego poglądów poszczegól­ nym poziomom ewoluującej rzeczywistości odpowiadają kolejne fazy emanacji ma­ terii nieorganicznej, organicznej i wreszcie „świadomej". Por. B. A. G . F u l l e r , Historia filozofii, t. 2, Warszawa 1967, s. 581-584. Ten podział Alexandra zbieżny jest z koncepcjami White'a o trzech podstawowych kategoriach rzeczywistości: fi­ zycznej, biologicznej i kulturowej, które determinują m. in. w ł a ś c i w y podział nauk na dyscypliny. Por. W h i t e , The Science of Culture..., s. 18-19, 56. G ł ó w n y m bodź­ cem rozwoju energetycznej teorii White'a były koncepcje szeregu filozofów, fizy­ k ó w i chemików, którzy zajmowali się problematyką roli energii w procesach ewo­ lucji. W n a j w i ę k s z y m stopniu White sięgał do dzieł: E . Schródingera, F . Soddy'ego, A . Lotki, J . Henry'ego i W. Ostwalda. 3 1 �ODRODZENIE 119 EWOLUCJONIZMU jacy także o pozostałych stronach kultury — takich jak jej aspekty ideo­ logiczne, społeczne czy psychologiczne (sentimental) . Prymat technologii w ewolucji kultury wynika z roli, jaką narzędzia i umiejętności ich zastosowania spełniają w procesie transformacji energii — rozumianym jako wyzwolenie ukrytych w środowisku zasobów energe­ tycznych i zużytkowaniu ich celem podtrzymania egzystencji i rozwoju ludzkości. Motorycznym czynnikiem postępu i ewolucji kultury jest stałe przy­ spieszenie wzrostu wykorzystywanej praktycznie energii, które dokonuje się w relacji między dostępną do ujarzmienia i wykorzystania energią a poziomem rozwoju technologii. Te dwa sprzęgnięte ze sobą nierozerwal­ nie czynniki decydują w głównej mierze o stopniu rozwoju określonego systemu kulturowego i jego dynamice. Tak więc ewolucja, jak i jej tempo zależą z jednej strony od ilości zużytkowanej energii przeliczanej na gło­ w ę ludności w ciągu roku, z drugiej zaś — od wydajności sposobów kon­ troli, t j . wykorzystania energii, co uzależnione jest oczywiście od stoją­ cych do dyspozycji społeczeństwa środków technologicznych. To podstawowe prawo rozwoju kultury przedstawia L. A. White w for­ mie wzoru: E X T - > P lub E X T X V - > P . gdzie E oznacza możliwą do uchwycenia ilość energii, T — dostępne środki technologiczne, V — śro­ dowisko geograficzne określające platformę i formy relacji czynników energetycznego i technologicznego. P — stanowi natomiast symbol glo­ balnego produktu, całości wyprodukowanych dóbr zaspokajających k u l ­ turowe i biologiczne potrzeby, określając równocześnie minimum wydaj­ ności i stopień rozwoju systemów kulturowych . Odkrycie, uchwycenie i wykorzystanie nowych zasobów energetycznych zmienia dopiero cały układ współzależności i wynosi kulturę, widzianą przez pryzmat techno­ logicznych procesów na wyższy szczebel uniwersalnego rozwoju. W tym systemie ewolucja kultury zdeterminowana jest rozwojem te­ chnologii, która oddziałując na naturalne środowisko wyzwala wciąż no­ we, coraz potężniejsze zasoby energii. Ludzkość posuwa się etapami od jednej rewolucji do drugiej, rozumianymi jako jakościowe zmiany w spo­ sobach przemiany energii. W ten sposób wg L. A. White'a przeszliśmy drogę od prostego wykorzystania energii ludzkich mięśni poprzez rewo­ lucję agrarną umożliwiającą dzięki rolnictwu i hodowli uchwycenie ener­ gii promienistej słońca aż do rewolucji paliwowej, która oddała na użytek człowieka energię cieplną, elektryczną i nie tak dawno — jądrową. Zestawiając ze sobą teorię „energetyczną" i „ekologiczną" bez trudu dostrzeżemy, iż nie są one nawzajem sprzeczne, wykazują natomiast ten32 33 3 2 3 3 W h i t e , The Evolution Jw., s. 45-50. of Culture..., s. 19. �120 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI dencję do obustronnego uzupełniania się. Ich komplementarność wynika z typu refleksji, jaki zrodził te dwa nurty, refleksji, która bodźców motorycznego rozwoju szukała w aktywnym ludzkim działaniu skierowanym na otaczające człowieka środowisko. Pojęcia energetyczne L. A. White'a są w zasadzie przekładalne na ję­ zyk teorii ekologicznej, a podstawy surowcowe naturalnego środowiska określające ekologiczne warunki traktować możemy jako potencjalnie do­ stępne dla ludzkości zasoby wolnej energii — stanowiące niezbędne za­ plecze rozwoju każdej kultury. Zbieżność ta nie jest jednak absolutna. Różnica bowiem polega na dwuaspektowości ewolucyjnego widzenia rze­ czywistości, perspektywie spojrzenia i instrumentalnym znaczeniu obu te­ orii w uchwyceniu istoty rozwoju kultury. Interpretacja ekologiczna sto­ sowana być może w studiach tzw. „mikroewolucyjnych" stawiających so­ bie za cel rekonstrukcję przebiegu tzw. ewolucji szczególnej, specyficznej (specific evolution), czy częściowej, a rozumianej jako uporządkowany strumień zdarzeń zamkniętych granicami czasowo-przestrzennych współ­ rzędnych . W przeciwieństwie do niej interpretacja energetyczna umo­ żliwia zrozumienie procesów makrodynamicznych, stymulujących rozwój społeczeństwa jako całości w ramach modelu ewolucji totalnej, uniwer­ salnej. W obu jednak przypadkach czynnik technologiczny urasta do roli podstawowego składnika determinującego wszystkie pozostałe sfery k u l ­ tury. W tym znaczeniu graficzne odwzorowanie przebiegu rozwoju całej ludzkości stanowi w zasadzie tylko paraboliczną linię oscylującą wokół jakby „wypadkowej" krzywej, wyznaczającej na wykresie rozwoju k u l ­ tury — w jej aspekcie chronologicznym — coraz bardziej przyspieszony postęp w asortymencie technicznego uzbrojenia oraz ilości energii wprzę­ gniętej przy pomocy tych środków. Jest to zatem typowy technologiczny determinizm, który hipostazując narzędzia ignoruje wpływ i znaczenie innych dziedzin kultury na rozwój społeczny. Z punktu widzenia metodologicznej przydatności nie oferuje on także wystarczającego wyjaśnienia mechanizmu zmian w tych prze­ jawach kultury, których związek z technologią, ekologią i energetyką jest dość luźny, by nie powiedzieć — znikomy. Jednostronność tej „monogenetycznej", a więc przypisującej motoryczne funkcje rozwoju tylko jedne34 3 4 Ewolucja częściowa (specific evolution) przeciwstawiana była w koncepcjach nowej fali neoewolucjonistów — ewolucji totalnej (general evolution), w ramach której tworzono model rozwoju społecznego od formacji łowieckich aż do indu­ strialnych. Ten bliski dialektycznemu, swoiście „spektroskopowy" punkt widzenia zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej, zbliżającej stanowiska uni­ w e r s a l i s t ó w i multilinearystów widoczny jest m. in. w pracach R. Adamsa, M. Sahlinsa, E . Service'a, E . Vogta, R. Carneiro i W. Goldschmidta. �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 121 mu czynnikowi wyodrębnionemu z całości społeczno-kulturowej egystencji ludzkiej — jest oczywista. Nie oznacza to wszakże, iżby krytyka tego rodzaju założeń nie dostrze­ gała rzeczywistego znaczenia czynnika technologicznego w rozwoju k u l ­ tury. Co innego jednak doceniać doniosłą rolę narzędzi — środków pro­ dukcji, a co innego traktować je jako wyalienowane zmienne niezależne, określające kształt społecznej i kulturowej struktury. Techniczny monogenetyzm oferując oryginalną interpretację rozwoju cywilizacji nie może sobie jednak poradzić z należytym wyjaśnieniem przyczyn zmian w samych narzędziach, doprowadzając w istocie rzeczy w toku rozumowania do pewnego rodzaju błędnego koła. Technologia uwa­ runkowana środowiskiem i zasobami energii przekształca rzeczywistość kulturową wznosząc ją na nowy poziom, ta zaś poprzez modernizację te­ chnologii umożliwia efektywniejsze wykorzystanie zasobów surowcowych i źródeł energetycznych. Istotny jednak problem wzajemnego uzależnienia techniki od idei i vice versa wykracza daleko poza ramy naszych rozważań i nie dotyczy wyłącznie koncepcji neoewolucjonistów. Przytoczyć tu jedynie można w y ­ powiedź jednego z czołowych antropologów angielskich, a zarazem mar­ ksisty — P. Worsley'a, który poddając krytyce technologizm L. A. White'a zauważa, iż w końcu to ludzie tworzą i udoskonalają narzędzia, a pro­ ces ten wymaga myślenia". Dalej zaś pisze, iż właśnie ta współzależność między czynnikiem obiektywnym [narzędzia — APZ] a subiektywnym, [idee — APZ], t j . proces prawdziwie dialektyczny, nadal pozostaje naj­ trudniejszym problemem nauk społecznych" >. 3i POSTĘP I E W O L U C J A Zagadnienie postępu — nieodłącznie związane z koncepcjami klasycz­ nych ewolucjonistów, stało się także jednym z kluczowych problemów współczesnych teorii rozwoju społecznego, i to z dwóch podstawowych powodów. Po pierwsze należało ustosunkować się krytycznie, poddać we­ ryfikacji naczelny ,,dogmat" XIX-wiecznej etnografii i socjologii; po dru­ gie trzeba było przedstawić swe własne stanowisko w tym względzie zgod­ ne z aktualnym poziomem wiedzy o społeczeństwie, by nie zostać posą­ dzonym o mechaniczne kopiowanie wzorów przeszłości. Możliwość stosowalności pojęcia „postępu" w odniesieniu do sfery re­ lacji kutury i społeczeństwa jest nader kontrowersyjną kwestią, wzbudza­ jącą już od X V I I I w. permanentne polemiki i spory, i to zarówno na grun­ cie nauk społecznych, jak i rozważań filozoficznych. W tym ostatnim 35 W o r s 1 e у , op. cit., s. 144. �122 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI aspekcie problematyka ta wiąże się nierozerwalnie z zagadnieniami teleologicznej interpretacji rzeczywistości, postawami zbliżonymi do finalizmu i kauzalnymi próbami wyjaśniania zjawisk kulturowych. Pozostawmy jed­ nak ten skomplikowany zespół rozważań z pogranicza antropologii k u l ­ turowej i filozoficznej, a zwróćmy choćby pobieżnie uwagę na sposób w y ­ eksponowania pojęcia „postępu" w neoewolucjonistycznych teoriach roz­ woju społecznego. Już sama kwestia definicji „postępu" nastręcza niemało kłopotu. Prze­ ważnie określa się go jako proces kierunkowych przemian, w toku którego dokonuje się przechodzenie kultury i społeczeństwa od niższych form ku coraz doskonalszym stanom. Niejednokrotnie wskazuje się jednak także, iż postęp posiada w stosunku do kultury charakter atrybutywny i nie jest samym procesem, lecz tylko jego rezultatem, usensowniającym nie­ przerwany strumień przekształcających się zdarzeń. Ta nie w pełni tu zaakceptowana niejednoznaczność desygnatu kategorii „postępu" jest w pewnej mierze wynikiem kontrowersyjności poglądów, ale także spuścizną po latach terminologicznej niefrasobliwości ubiegłowiecznych ewolucjonistów . 36 Swój niemały udział w t y m względzie wniosła także era pozytywisty­ cznej krytyki, w latach której dążąc do eliminacji wszelkich sądów war­ tościujących konsekwentnie usuwano pojęcie „postępu", a także i „ewo­ lucji", uważając je za pozbawione znamion obiektywizmu naukowego. Na ich miejsce wprowadzono nowe terminy, takie jak „kulturowa lub społeczna zmiana" (culture, social change), „rozwój" (development) czy „wzrost" (growth), które w świetle epistemologicznej analizy miały o wie­ le adekwatniej odzwierciedlać badaną rzeczywistość. Terminologia ta we­ szła do naukowego słownictwa neoewolucjonistów i została wkrótce uzu­ pełniona wydobytymi z zapomnienia pojęciami „postępu" i „ewolucji". Powstał tą drogą zbiór niespójnych wewnętrznie kategorii, a kwestie subtelnych semantycznych granic między zakresami poszczególnych nazw, problemy pod- i nadrzędności oraz przekładalności jednych określeń na drugie utrudniały jednoznaczną percepcję poddanych interpretacji treści neoewolucjonistycznych. Oczywiście w ostatecznej instancji można doko­ nać analizy samego sposobu ujmowania przemian i budowy modelowej konstrukcji, abstrahując całkowicie od związanych z nimi terminologicz­ nych konotacji, ale wówczas należy się również liczyć z niebezpieczeń­ stwem skierowania polemiki na tory akademickiego sporu. Obecnie dominujące powoli znaczenie zyskuje sobie tendencja do roz3 6 L u t y ń s k i , op. cit., s. 112-116. Ewolucjoniści posługiwali się wymiennie ter­ minami „rozwój", „postęp" i „ewolucja", choć czasami również starali się odróżniać „postęp" od „rozwoju". �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 123 graniczania i różnicowania terminów „postęp" od uważanych często za je­ go równoznaczniki takich pojęć, jak „rozwój", „zmiana" czy „ewolucja". W t y m rozumieniu „postęp" — jako proces — staje się tylko jedną z cech czy postaci zmienności form kulturowo-społecznej rzeczywistości. Same natomiast „zmiany" czy „rozwój" nie zawierają w sobie elementu jakoś­ ciowego, a wskazują jedynie na fakt chronologicznego następstwa jednych etapów przemian po drugich, nie precyzując alternatywnie kierunku pro­ gresywnego, regresywnego czy „relatywnego", w jakim winny one prze­ biegać . W ten sposób wizja ewolucji traktowana jako synonim „postępu" uwol­ niona została w poglądach wielu badaczy — i to nie tylko neoewolucjonistów od immanentnej konieczności wznoszenia się na coraz to wyższy, lepszy i doskonalszy stopień rozwoju. Stanowisko takie reprezentuje m. in. J. H . Steward, dla którego dy­ lemat postępowego charakteru ewolucji nie posiada w rozważaniach nad teorią zmian istotnego i kluczowego znaczenia. Zagadnienie „postępu" tworzy wg niego autonomiczny dział w teorii kultury i może — choć nie musi — być łączone z problematyką ewolucyjną . Ta swoista ucieczka J. H. Stewarda od ustosunkowania się do donio­ słej kwestii „postępu" wiąże się ze sceptycyzmem tego badacza co do mo­ żliwości ustalenia obiektywnych kryteriów opartych na wartościowaniu empirycznie stwierdzonych zmian, kryteriów, które by określały „wyż­ szość" lub „niższość" poszczególnych, kolejno względem siebie następują­ cych stadiów, etapów czy formacji. Zastrzeżenia tego typu — związane z operowaniem wartościującym pojęciem „postępu" — przewijają się przez poglądy wielu teoretyków. Klasyczne kryteria „postępu", takie jak rosnąca stale złożoność i bogactwo elementów kultury, stopniowe zwiększanie- się ich ilości i różnorodności, czy wreszcie coraz lepszy stopień ustrukturyzowania się tych składników w stosunku do ludzkich potrzeb — nie ostały się w wyniku druzgocącej krytyki. Niejednokrotnie zwracano już uwagę, iż wszystkie te warunki zawiera­ ją spory ładunek subiektywnie wartościujących implikacji polegających głównie na tym, że miast odtwarzać rzeczywiste następstwo form, szerego­ wano poszczególne stadia kierując się skażonym przez europocentryzm układem wartości. Wybrane, łatwo rzucające się w oczy cechy charaktery­ zujące tzw. współczesną czy bieżącą cywilizację przyjęto za probierz po31 38 3 7 Tego rodzaju rozgraniczenie pojęć „ewolucja" i „postęp" znaleźć można np. w: Dictionary of Sociology, New York 1944, s. 282. O rodzajach zmian w układach społecznych por. R. M. M а с i v e r, Ch. H . P a g e , Society. An Introductory Ana­ lysis, New York 1961, s. 523; poglądy te referuje S z c z e p a ń s k i , op. cit, s. 26. S t e w a r d, op. cit., s. 12-14. 3 8 �124 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI stepu i rozwoju minionych etapów dziejowych, jak i ludów uważanych dotąd za pierwotne, dzikie lub prymitywne, a które w wyniku tych po­ równań ochrzczono równie enigmatycznym i pejoratywnym terminem: „zapóźnione w rozwoju". Coraz szerszy zasięg oddziaływania teorii relatywizmu w ocenie war­ tości poszczególnych systemów kulturowych czy tylko ich składowych, elementarnych części, dezawuując pokutujące jeszcze resztki europocentrycznego widzenia rzeczywistości, skłonił zwolenników odrodzenia ewo­ lucjonizmu do szukania nowych, obiektywnych kryteriów postępu. Zda­ wano sobie bowiem sprawę, iż nie sposób rezygnować z zasady wartościo­ wania, jeśli w teorii rozwoju społecznego chce się konstruować schematy ewolucyjnych procesów o określonym kierunku dokonujących się prze­ mian . Neoewolucjoniści szukali nowych mierników postępu i znajdowali je przede wszystkim w zjawisku zwiększającego się stopnia opanowywania sił przyrody przez człowieka, we wzroście przyswajalnej energii przypa­ dającej na głowę w określonej populacji oraz w stałym unowocześnianiu środków produkcji, dzięki czemu możliwe jest zwiększenie potencjału w y ­ zwalanej energii i zapewnienie większej operatywności w celowym prze­ kształcaniu naturalnego środowiska. Wyprowadzone z tych empirycznie stwierdzalnych prawidłowości kryteria „postępu" stanowią pochodne funckji, jaką pełnią w koncepcjach teoretyków neoewolucjonizmu — uświa­ domione lub nieuświadomione — zasady ekologicznego, energetycznego i technologicznego determinizmu. Byłoby uproszczeniem sądzić, iż ten krąg ludzkich uwikłań to jedyna sfera, z której wyłonić się miały operatywne kryteria postępu. Równo­ cześnie jednak przeświadczenie o skali trudności, jakie trzeba by pokonać przy nie gwarantujących powodzenia próbach identyfikacji mierników pro­ gresywnego rozwoju w innych dziedzinach rzeczywistości, np. społecz­ nej, artystycznej czy religijnej, wysunęło na plan pierwszy kryteria „po­ stępu", wywiedzione z analizy podstawowych motorów ewolucji. I tak np. znany archeolog angielski J. Clark (znajdując się niewątpli­ wie pod wpływem koncepcji G. Childe'a) zauważa, iż w ocenie postępu obok wielu innych czynników nie można pomniejszać znaczenia tła przy­ rodniczego, gdyż „... dzieje człowieka... [to] stopniowe uniezależnianie się od niewoli instynktownej zgodności z wzorem narzuconym przez siły ze­ wnętrzne" . Wyrazem tego stanowiska są prace uczonego, w których zwraca on dużą uwagę na określenie roli i znaczenia środowiska przy39 40 3 9 B i e ń k o w s k i , op. cit., s. 19-20. J . G. D. C l a r к, Europa przedhistoryczna. wa 1957, s. 17. 4 0 Podstawy gospodarcze, Warsza­ �ODRODZENIE 125 EWOLUCJONIZMU rodniczego w kształtowaniu się i rozprzestrzenianiu kultur archeologicz­ nych. Odmiennie problem ten ujmuje jeden ze zwolenników „amerykań­ skiej" odmiany kierunku zaliczanego do ewolucjonizmu uniwersalnego — M . Sahlins. Otóż w ślad za koncepcjami L. A. White'a postępowy aspekt ewolucji dostrzega on w ciągłym, zmieniającym kształt kultury ruchu, który skierowany jest w stronę stałego wzrostu znaczenia transformacji uwolnionej energii. Energia ta włączona do „krwiobiegu" kulturowego systemu poddawana jest przerobowi, a każdy znaczniejszy ilościowy skok tej produkcji wynosi tenże system ku coraz wyższym stopniom wewnę­ trznego zorganizowania . 41 Szczególnie dobitnie zagadnienie postępu zaakcentowane zostało przez L. A. White'a, choć na kartach jego prac rzadko natknąć się można na samo określenie „progress". Obok pojęcia „ewolucji", rozumianej jako czasowe następstwo form wyznaczonych przez zmiany o charakterze ilo­ ściowym, uwypukla on silnie znaczenie rewolucji — okresów gwałto­ wnych jakościowych przeobrażeń, a więc zjawiska niedostrzegalnego lub ignorowanego przez klasycznych ewolucjonistów. Ewoluujący system k u l ­ turowy przenosi się z jednego poziomu na drugi i proces ten jako całość jest wg L. A. White'a nieodwracalny i zarazem niepowtarzalny. W tym więc rozumieniu nie może być mowy o jakimś ogólnym, totalnym regresie, a poszczególne przypadki cofania się w rozwoju będą jedynie lekko zała­ mywały krzywą symbolizującą kierunek postępowych przeobrażeń. Po­ stęp następuje jednak przede wszystkim na drodze nagłych rewolucji technicznych, w wyniku których otwierają się przed ludzkością nowe źró­ dła możliwości wykorzystania zasobów energetycznych . Konsekwencją tych przewrotów zmieniających raptownie aktywność gospodarczą czło­ wieka, okresów prawdziwej erupcji wynalazczej myśli, jest stopniowa uniformizacja naszej egzystencji, objawiająca się w dążeniu do powstania jakiegoś wszechogarniającego, pojedynczego systemu społecznego, w któ­ rym widzieć można wizję bezklasowego społeczeństwa przyszłości . 42 43 Próby tego rodzaju dążące do ustalenia w miarę obiektywnych i — co ważne — uniwersalnych dla wszystkich stron ludzkiej kultury kryte­ riów postępu zostały uwieńczone jedynie połowicznym powodzeniem. Pro­ blem granic stosowalności tych kryteriów pozostał nadal otwarty, gdyż 4 1 M. S a h l i n s , The Segmentary Lineage: An Organization Sor Predatory Expansion, „American Anthropologist", t. 63: 1961, s. 322-345, oraz przedruk, z k t ó ­ rego korzystam: t e n ż e , op. cit, [w:] H a m m o n d (ed.), Cultural and Social An­ thropology, s. 182-183. W h i t e , The Science of Culture..., s. 389; t e n ż e , The Evolution of Cultu­ re..., s. 29-30, 281-283,^)8-369. N o w a c z y k , op. cit., s. 37. 4 2 4 3 �126 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŇSKI nie opracowano takiego aksjologicznego systemu, przy pomocy którego można by było oceniać postęp w dziedzinie szeroko pojętej sztuki czy ety­ k i z taką samą dokładnością, jak czynić to już można w odniesieniu do pro­ dukcji przemysłowej, rozwoju oświaty czy wzrostu higieny. Niezależnie jednak od częściowego niepowodzenia, jakim okryte zo­ stały wysiłki neoewolucjonistów, ich dorobek oparty na gruntownej, materialistycznej analizie procesu dziejowego winien być szerzej niż czy­ niono to dotychczas skonfrontowany z marksistowską teorią rozwoju spo­ łecznego. Zasady materializmu historycznego, cała filozofia marksistowska bowiem rozwija stale teorię progresywnego charakteru rozwoju ludzkiegospołeczeństwa i kultury w ich globalnym aspekcie. Nie absolutyzuje ona jednego czy kilku najbardziej rzucających się w oczy czynników, np. energii lub narzędzi, ale poprzez teorie następstwa formacji społecznoekonomicznych umożliwiających coraz wszechstronniejsze zaspokajanie potrzeb ukazuje właściwy d i a l e k t y c z n y sens pojęcia „postępu". Niedoskonałość logicznego systemu wnioskowania niektórych neoewo­ lucjonistów polega głównie na tym, że gotowi byli oni na podstawie sym­ ptomów wskazujących na postęp w jednej określonej dziedzinie nauki czy praktyki gospodarczej wysuwać twierdzenia o postępie jako zjawisku wszechogarniającym całokształt kultury. Ścisłe wskaźniki postępu tech­ nicznego stają się szczególnie w ujęciu historyków nauki i techniki słupa­ m i milowymi na drodze ewolucyjnego rozwoju całej ludzkości . Ignoruje się natomiast zjawisko nierównomierności postępu w poszczególnych dzie­ dzinach oraz nie dostrzega się możliwości regresu czy zahamowań spowo­ dowanych utratą stabilności w niejednolicie rozwijających się układach kulturowych. Zabarwienia sielankowości w t y m obrazie postępu — widzianym przez pryzmat udoskonalonych metod produkcji i ogołoconym na dodatek z sub­ telnych, ale niemniej ważnych wartości ideologiczno-estetycznych — na­ daje przeświadczenie, iż kumulatywny charakter i swoista „akceleracja" wynalazczości jest wystarczającą rękojmią utwierdzającą nas w przekona­ niu, że posuwamy się we właściwym, jakby z góry zaprogramowanym kie­ runku. Wprawdzie sądy takie wynikają z oceny całkowicie wiarygodnego ma­ teriału faktograficznego i wyznaczone są sumą doświadczeń minionych pckoleń, to jednak coraz częściej dochodzą do głosu sceptycy, kwestionu­ jący zasadność twierdzenia o immanentnym charakterze postępu określa­ jącego jakoby kierunek dalszego rozwoju. Wyrazicielem takiej postawy jest m. in. P. Worsley, który zauważył, że wprawdzie to „... ludzie tworzą 44 4 4 Por. np. S. L i 11 e y, Ludzie, maszyny i historia. Zarys historii rozwoju szyn i narzędzi na tle przemian społecznych, Warszawa 1963, s. 298-299, 306. ma­ �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 127 przyszłość"; nie są oni jednak zdeterminowani. Ale sam ten fakt nie w y ­ starcza do wyciągnięcia optymistycznych wniosków. Nie ma żadnej pe­ wności, że postęp będzie charakterystyczny dla przyszłości w sposób i n herentny i nieunikniony" . Myślę, że ta refleksja angielskiego antropologa jest wyrazem niepoko­ jów, jakie nurtują środowiska intelektualistów w obliczu trudnych do przewidzenia następstw żywiołowego rozwoju nauki i techniki. Wszystko, a więc także i nasza przyszłość, zależy oczywiście tylko od nas samych, od rodzaju wniosków, jakie wyprowadzimy z analizy dotychczasowego rozwoju, od zdolności umysłowych i sposobu wykorzystania energii, jaką udało nam się już zastosować i jaką jeszcze niebawem wprowadzimy do naszego systemu kulturowego. Trafnie ujął tę myśl znany antropochronolog L . S. Palmer stwierdzając, iż to czy krzywe wykresów kultu­ rowego rozwoju wskazują postępowy czy wsteczny kierunek ludzkiej ewo­ lucji, zależy całkowicie od obecnego i przyszłego zachowania się czło­ wieka" . 45 46 Dlatego tak niezmiernie ważna jest konieczność uświadomienia sobie potrzeby takiego ukierunkowania wszystkich ludzkich poczynań, by ich efektem było lepsze jutro naszego gatunku. Aby jednak cel ten osiągnąć, należy tak modelować naszą przyszłość, by można było wyeliminować z niej te wszystkie negatywy społecznego życia i działalności gospodar­ czej, których funkcjonowanie hamowałoby postęp, a być może dopro­ wadziłoby do całkowitego, nagłego przerwania wznoszącej się na razie w górę krzywej ludzkiej egzystencji. W ten niezamierzony sposób od roz­ ważań nad postępem i teorią ewolucji wyprowadzoną z dokonań naszych przodków zbliżyliśmy się do futurologu , prakseologicznej w swym cha­ rakterze „nauki o przyszłości", której wzrastające w świecie z dnia na dzień praktyczne znaczenie tchnie optymizmem i wiarą w postęp. 47 ARCHEOLOGIA I EWOLUCJONIZM Restauracja ewolucjonistycznej myśli — połączona z modernizacyjny­ mi i adaptacyjnymi zabiegami mającymi tę XIX-wieczną refleksję teorety­ czną przywrócić współczesnej nauce — spowodowała istotne zmiany nie tylko na szachownicy szkół i kierunków zajmujących się teorią rozwoju społecznego, ale wywołała również określone implikacje w konkretnych, 45 w o r s 1 e y, op. cit., s. 144-145. L . S. P a l m e r , Jak człowiek wędrował 4 6 przez wieki, Warszawa 1966, s. 327- 328. 4 7 Próba podsumowania dotychczasowych osiągnięć w zakresie teorii futuro­ logicznej oraz perspektywy dalszego rozwoju tej dyscypliny zawarte są w pracy A. S i с i ń s к i, Prognozy a nauka, Warszawa 1969. �128 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSK1 szczegółowych dyscyplinach wchodzących w skład nauk społecznych. Ten­ dencje neoewolucjonistyczne zaznaczyły się — obok etnografii — także wyraziście na gruncie archeologii, co biorąc pod uwagę specyfikę źród­ łowej bazy tej naukowej specjalności — jest zjawiskiem zrozumiałym, ale i symptomatycznym. Zastanawiając się nad wyjątkowo dużą podatnością archeologii na ak­ ceptację teorii ewolucjonistycznych należy w pierwszym rzędzie zdać so­ bie sprawę z ewidentnej zależności, jaka łączy ze sobą na wczesnych eta­ pach rozwoju ludzkości materialną kulturę, gospodarkę, narzędzia głów­ nie stosowane w procesie produkcji żywności — ze społeczną stroną pier­ wotnej egzystencji. Przyjęcie takiego założenia upoważnia badacza do traktowania dostępnych mu faktów archeologicznych, którymi są w prze­ ważającej mierze materialne ślady technologicznego przekształcania ota­ czającego człowieka środowiska, za wystarczające źródła do rekonstrukcji hipotetycznego obrazu całokształtu kultury określonej społeczności. Jed­ nakże taka prosta rekonstrukcja nie może być celem samym w sobie. Gdyby bowiem tak było — archeologia w krótkim czasie stałaby się mimo całej swej problemowej i warsztatowej złożoności dyscypliną zdegenerowaną, przekształcając się w „eskapistyczną faktologię", luźny zbiór naj­ przeróżniejszych wiadomości o dziejach naszych przodków, nie upoważ­ niający do konstruowania modeli i ujęć syntetyzujących . 48 Tymczasem zadaniem prahistorii jest badanie i odkrywanie prawidło­ wości rozwojowych zarówno w totalnie traktowanym przebiegu dziejowe­ go procesu w okresach „protohistorycznych", jak i w obrębie poszczegól­ nych formacji społeczno-ekonomicznych. Ta — wynikająca ze społecz­ nych funkcji każdej nauki — obiektywna konieczność podjęcia studiów celem zrozumienia pełnego przebiegu historycznego procesu doprowadza w przypadku archeologii do pewnej absolutyzacji materialnej spuścizny minionych pokoleń. Absolutyzacja ta zmusza prahistoryka do poddania stojących przed nim do dyspozycji zabytków takim zabiegom interpreta­ cyjnym, które umożliwiłyby dostęp do źródłowych informacji w zabytkach tych potencjalnie zawartych, a poprzez ich naukową analizę do ustalenia czynników i praw rządzących rozwojem społeczeństw. Wszystkie te heurystyczne zabiegi sprzyjały uznaniu prymatu całości technicznego wyposażenia, w szczególności zaś narzędzi jako podstawo­ wego wyznacznika rozwoju, ewolucji i postępu. Wyrazem tych metodolo­ gicznych założeń jest konstruowanie tzw. serii typologicznych uszerego­ wanych faktów archeologicznych, tworzących w swym korelatywnym przebiegu zwarte łańcuchy rozwoju form zabytków, podtrzymujące syste­ my względnej chronologii, a także budowa najprzeróżniejszych schema4 8 С h i 1 d e, Archeologia 1955, s. 18. jako nauka społeczna, „Postępy Archeologii", t. 2: �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 129 tów periodyzacyjnych opartych na przemianach gospodarczych. W tym więc aspekcie można zaryzykować twierdzenie, iż między koncepcjami neoewolucjonistów głoszących świadomie technologiczny determinizm a obiektywnymi założeniami określającymi postępowanie badawcze archeo­ loga istniała duża zbieżność, sugerująca jakieś sprzężenie zwrotne. Podobieństwa i wzajemne wpływy sięgały jednak jeszcze głębiej wów­ czas, gdy nastąpił wzrost znaczenia badań ekologicznych i szerzej zajęto się problematyką oddziaływania warunków przyrodniczo-geograficznych, „biomu" i „habitatu" na człowieka oraz procesem kształtowania i kon­ trolowania tej przyrody przez człowieka, dzięki wytworom kultury mate­ rialnej — będących „w znacznym stopniu wynikiem reakcji na otocze­ nie" . W punkcie lokalizacji motorycznych czynników rozwoju kultury zbie­ żności między stanowiskiem neoewolucjonistów a poglądami utrwalonymi w środowisku archeologicznym stale się nasilają. Koncepcje ekologicznego i technologicznego determinizmu zostały zaakceptowane przez archeologię, a następnie wdrażane i sprawdzane w toku konkretnych prac badawczowykopaliskowych i studiów syntetyzujących cząstkowe osiągnięcia. War­ to tu także podkreślić, iż łatwość, z jaką teoria technologiczno-ekologicznego determinizmu w jej neoewolucjonistycznym kształcie utorowała sobie drogę do prahistorii, spowodowana była nieprzerwaną łącznością tej dyscypliny z sedymentacyjnie pojmowaną minioną rzeczywistością kultu­ rową, która w stratygraficznych układach ukazywała niepodważalne na­ stępstwo zespołów zabytków i całych kultur od form technologicznie pro­ stych — prymitywnych, do coraz bardziej złożonych, umożliwiających stały wzrost znaczenia ingerencji człowieka w dziele wykorzystania ener­ getycznych rezerw ekumeny. 4 9 so Niebagatelne znaczenie posiadał także fakt, iż teoretyczne podstawy archeologii nie podlegały tak silnym wstrząsom ideologicznym, jakie zna­ mienne były dla wielu nauk społecznych — w tym etnologii i socjologii w naszym stuleciu, by pod wpływem ofensywy prądów antyewolucjonistycznych odgrodzić się całkowicie od spuścizny Morgana — Tylora — Engelsa. Warto tu także zaznaczyć, iż sformułowany w 1 poł. X I X w. thomsenowski względny system periodyzacyjny podziału pradziejów na trzy podstawowe, następujące po sobie kolejno epoki: kamienia, brązu i żelaza, mimo silnej opozycji przetrwał w swych zarysach do dziś. Wszystkie te fakty świadczą, iż szanse wdrażania koncepcji neoewolucjonistycznych do praktyki badawczej były na gruncie archeologii, ujmu­ jącej badane zjawiska kulturowe zawsze w czasie, potencjalnie większe 4 9 5 0 C l a r k , op. cit, s. 18. С h i 1 d e, O rozwoju w historii, s. 22. 9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �ALEKSANDER 130 POSERN-ZIELIÑSKI aniżeli w odniesieniu do antropologii społecznej i kulturowej, gdzie kło­ poty związane z korelacją synchronicznej i diachronicznej płaszczyzny odniesienia nie zostały nadal przezwyciężone, a wzrost popularności strukturalizmu ograniczył zasięg oddziaływania sformułowanych przez White'a — Stewarda — Childe'a teorii społeczno-kulturowego rozwoju. Najsilniejszym ośrodkiem neoewolucjonistycznej myśli w archeologii zachodniej była prahistoria angielska znajdująca się pod wpływem teore­ tycznych koncepcji G. Childe'a, które (opracowane w latach czterdzie­ stych) zyskały sobie w całym świecie ogromne uznanie. Popularyzacji w krajach socjalistycznych poglądów jednego z czołowych przedstawicieli ewolucjonizmu uniwersalnego sprzyjało stanowisko Childe'a, akceptujące podstawowe zasady marksistowskiej nauki o rozwoju pierwotnego społe­ czeństwa , z tym zastrzeżeniem, iż zwracał on znacznie większą uwagę na zjawiska dyfuzjonizmu, w którym widział jeden z podstawowych czyn­ ników odróżniających „społeczną ewolucję" od ewolucji organicznej . 51 52 Uniwersalizm Childe'a uzewnętrzniał się w jego przekonaniu, iż pod­ dając analizie społeczno-ekonomiczną infrastrukturę kultury, pojmowanej w sensie atrybutu rodzaju ludzkiego, dostrzec w niej możemy zarówno procesy dyferencjacji, różnicowania się, jak i procesy asymilacji, zbieżno­ ści poszczególnych kultur. Wektory tych przeciwnie ukierunkowanych prądów nie równoważą się jednak, a wynikiem ścierania się tych sprzecz­ nych tendencji jest postępujące zwycięstwo uniformacji. Potwierdza to również konkretny materiał archeologiczny i historyczny, wskazujący, iż wszystkie kultury zbiegają się w jeden wspólny, uniwersalny dla całej ludzkości nurt, którego dominacja nad „rozgałęzionym systemem prądów kulturalnych" wynika z postępującego tempa rewolucji technicznej, ogar­ niającej swym zasięgiem cały glob . Czynniki technologiczne nie urastają u Childe'a do roli absolutnie pod­ stawowego kryterium wyznaczającego określony stopień rozwoju, choć w praktyce badawczej wysuwają się one często na plan pierwszy. G. Childe zdaje sobie sprawę z tego, iż preferencja takich a nie innych czyn­ ników podyktowana jest wyłącznie specyfiką źródeł archeologicznych . Aby więc osłabić ten jednostronny determinizm, należy łączyć miernik technologicznego rozwoju z kryterium ekologicznym, by na tej podstawie ocenić stopień przystosowania się poszczególnych kultur do przyrodniczego środowiska. Dopiero wówczas określone stratygraficznie ciągi kulturowe 53 M 5 1 A. I . P e r s z i c, A . L . M o n g a j t , W. P. A 1 e к s i e j e w, Istoria pierwobytnogo obszczestwa, Moskwa 1968, s. 22. Pod pojęciem dyfuzji rozumie Childe głównie przekazywanie w y n a l a z k ó w z jednego społeczeństwa do drugiego. Por. C h i l d e , Rozwój społeczny, s. 163. C h i l d e , O rozwoju w historii, s. 23; t e n ż e , Rozwój społeczny, s. 160. Jw., s. 27. 5 2 5 3 6 4 �ODRODZENIE 131 EWOLUCJONIZMU ustalone dla poszczególnych obszarów jakiejś geograficznej strefy można ze sobą zestawić i porównywać, by wznosząc się na coraz wyższy poziom abstrakcyjnego rozumowania logicznego ustalić zespoły cech wspólnych i stworzyć jeden obowiązujący dla tego regionu szereg rozwojowy. Tą drogą, porównując ze sobą tzw. „homotaksalne kultury", t j . zespoły w y ­ tworów zlokalizowane na analogicznych, odpowiadających sobie pozycjach w rozpatrywanych paralelných chronologicznie ciągach, G. Childe odtwa­ rza ewolucyjne sekwencje dla określonej strefy ekologicznej . Umożli­ wiają one budowę nowych schematów periodyzacyjnych nie przyporząd­ kowanych wartościom jednej wybranej zmiennej, uwzględniając cało­ kształt rozwoju sił wytwórczych oraz korelujące z nimi, a możliwe do od­ tworzenia na podstawie zachowanych materialnych śladów ludzkiej dzia­ łalności, społeczne aspekty spójnej niegdyś funkcjonalnej całości. Tak ujęta zasada postępowania „ewolucjonistycznego" nabiera w war­ sztacie naukowym archeologa znacznie bardziej konkretnego charak­ teru aniżeli w interpretacjach antropologicznych, pozbawionych z reguły tak ścisłych i jednoznacznych czasowo-przestrzennych wyznaczników. Atomistyczne traktowanie kultury, charakterystyczne dla klasycznego ewo­ lucjonizmu, zastąpione zostało teraz podejściem kompleksowym, wolnym od ahistorycznej perpektywy. Archeologiczny materiał umożliwił śledzenie ewolucji formacji ekonomiczno-społecznych typowych dla poszczególnych terytoriów w określonych przedziałach czasowych, przy równoczesnym założeniu wielkiego prawdopodobieństwa ustalenia uniwersalnych faz czy stadiów historycznego procesu, różnych od morganowskiej czy thomsenowskiej wizji narodzin cywilizacji. Reasumując te skrótowe, i nie uwzględniające wielu bez wątpienia is­ totnych aspektów, rozważania na temat udziału archeologii w kształto­ waniu się koncepcji neoewolucjonistycznych — można bez większych za­ strzeżeń stwierdzić, iż z jednej strony prahistoria dostarczyła teoretykom społecznego rozwoju argumentacji podtrzymującej założenia energetycz­ nego, technologicznego i ekologicznego determinizmu, z drugiej jednak strony sama podlegała wpływom uformowanych w warsztatach teore­ tyków treści i w wyniku ich oddziaływania modyfikowała swe „metodo­ logiczne" oblicze. 5S UOGÓLNIENIA I K U L T U R O L O G I A Ukazując założenia jednego z ważniejszych w 2 poł. X X w. kierunków myśli antropologicznej, stanowiącego właściwie nową wersję pewnej za­ korzenionej już od dziesięcioleci w naukach społecznych tendencji, nie sposób także nie zwrócić uwagi na koncepcje uogólnień i sposoby reali5 5 Jw., s. 32 n. �132 ALEKSANDER POSERN-ZIEL1ÑSK1 zacji tych założeń w pracach neoewolucjonistów. Wychodząc od analizy typu problemów, jakie stawia się do rozwiązania, można nie tylko określić specyfikę badawczych zainteresowań, ale także stwierdzić rodzaj dyrek­ t y w regulujących postępowaniem badawczym i wyznaczyć charakter dys­ cypliny w sensie jej przynależności do kategorii nauk idiograficznych lub nomotetycznych . Forma i charakter uogólnień czynionych na użytek teorii rozwoju spo­ łecznego nie są jednolite w środowisku neoewolucjonistów anglosaskich. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać zarówno w tradycjach huma­ nistyki, jak i w rozwijanej aktualnie dyskusji o zakresie kompetencji i przedmiocie nauk antropologicznych. Faktem jednak pozostanie, iż na gruncie amerykańskim historia prądów ewolucjonistycznych wyznaczana jest okresami ścierania się tendencji preferujących idiograficzny charak­ ter antropologii z tymi, które dyscyplinę tę zamierzały przekształcić w naukę nomotetyczną. Klęska ewolucjonizmu klasycznego była równocześ­ nie porażką antropologii (etnografii) jako nauki ustalającej ogólne prawa rozwoju kultury. Spekulacyjne w dużej mierze teorie nie były adekwatne w stosunku do wzbogacanego coraz bardziej materiału faktograficznego. Świadczyło to dobitnie, iż wnioski co do natury ewolucji wyciągnięto zbyt pośpiesznie. Zwrócono się zatem ku empiryzmowi, uważając słusznie, iż zawodność teoretycznych schematów wynika ze zbyt słabej znajomości konkretnych kultur i faktów kulturowych. Rozpoczęła się era intensywnej penetracji terenowej i rzetelnych studiów monograficznych, zainicjowa­ nych przede wszystkim przez F. Boasa i znajdujących się w jego kręgu uczniów. Antropologia straciła wówczas swe nomologiczne piętno i stała się nauką o charakterze idiograficznym. 56 Należy tu jednak zdecydowanie odróżniać postawę pozytywnego sce­ ptycyzmu względem przedwczesnych uogólnień — od zapatrywań skraj­ nych rela ty wistów negujących możliwość ustalenia ogólnych praw roz­ woju. W swojej ocenie charakteru antropologii zbliżali się oni do tezy idiografizmu przedmiotowego, w myśl której niemożność wykrycia ja­ kichkolwiek praw t k w i w samej istocie przedmiotu badań . Odmienną postawę reprezentował F. Boas — niesłusznie nieraz k r y t y ­ kowany za jego rzekomo skrajne antynaturalistyczne stanowisko metodo­ logiczne. Tymczasem zdawał on sobie w pełni sprawę z tego, iż odejście od teorii i zwrot w stronę empiryzmu jest zjawiskiem przejściowym. Był to więc pewnego rodzaju idiografizm naukoznawczy — mający stanowić 57 5 6 L . N o w a k , Uogólnienia historyczne a zagadnienie idiografizmu i historyzmu, „Studia Socjologiczne", 1962, z. 3, s. 223-225. A. M a l e w s k i , J . T o p o l s k i , Studia z metodologii historii, Warszawa 1960, s. 28. 5 7 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 133 uzasadnienie potrzeby wzbogacania wiedzy faktograficznej, by w przy­ szłości umożliwić badaczom na tej podstawie podjęcie studiów o charak­ terze syntetycznym. W wyniku osłabienia tendencji historyczno-relatywistycznego scepty­ cyzmu w latach trzydziestych i czterdziestych naszego stulecia w antropo­ logii amerykańskiej nastąpił wyraźny odwrót od „idiografizmu", połą­ czony z próbą przywrócenia tej dyscyplinie charakteru nauki ustalającej uogólnienia. Niemały wkład w tej materii wnieśli neoewolucjoniści, którzy zaczęli teraz konstruować nowe modele kulturowo-społecznego rozwoju, by w ich ramach dążyć do należytej interpretacji i systematyzacji danych empirycznych oraz wykrywać ogólne prawidłowości. Regularności w ujęciu neoewolucjonizmu wielokierunkowego mogą jednak dotyczyć tylko poszczególnych, rozwijających się niejako paralelnie i ograniczonych czaso-przestrzennie układów, a nie całości kultury. Syn­ teza ma tu więc charakter cząstkowy, a wykryte uogólnienia — obowiązu­ jące jedynie w granicach (posłużmy się tu terminologią S. Ossowskiego) „systemów względnie izolowanych" — dają nam wyłącznie możliwość ustalania teorii średniego zasięgu. Dążenie do zdobycia wiedzy całościowej, ujmującej zjawiska w ich ca­ łokształcie, widoczne jest wyraźnie u przedstawicieli neoewolucjonizmu uniwersalnego, a przede wszystkim w koncepcjach L. A. White'a. Rzeczy­ wistość badać można poprzez pryzmat tzw. procesów „indywidualizują­ cych" (particularizing) — i wówczas odkrywać będziemy powiązania h i ­ storyczno-jednostkowych, szczególnych i niepowtarzalnych zjawisk. Tego rodzaju spojrzenie określone tezą idiografizmu jest właściwe postawie h i ­ storyka negującego możliwość wykrycia praw historycznych. Tak pojętą historię przeciwstawia L. A. White ewolucji, która mając do czynienia ze zjawiskami jako klasami zdarzeń i procesów pozbawionych ścisłych ko­ notacji czasowo-przestrzennych dąży do formułowania twierdzień ogól­ nych, generalizujących (generalizing) . 5 8 59 Nauką, która posiadać ma w t y m stopniu nomotetyczny charakter, nie jest jednak wg L. A. White'a antropologia, zajmująca się w sposób wie­ loaspektowy człowiekiem, lecz kulturologia (culturology). Jej przedmiot badań stanowi wyabstrahowana z ogólnego porządku rzeczywistości k u l ­ tura, traktowana jako odrębny samowystarczalny i samozdeterminowany 5 8 S. O s s o w s k i , Dwie koncepcje historycznych uogólnień, Dzieła, t. 4: O nau­ ce, Warszawa 1967, s. 323-324. W h i t e , Kroeber's Configuration of Culture Growth", „American Anthro­ pologist", t. 48: 1946, z. 1, s. 30; t e n ż e , op. cit., s. 30. O stosunku neoewolucjoni­ s t ó w do badań typu historyczno-etnograficznego por. A. H u l t k r a n z , Historical Approaches in American Ethnology. A Research Survey. „Ethnologia Europea", t. 1: 1967, z. 2, s. 111-112. 5 9 �134 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI strumień zdarzeń. W ten sposób niejako „zautonomizowana" kultura może zostać opisana, zbadana i zgłębiona tylko w kategoriach kulturologiczn y c h . Tego rodzaju ujęcie zagadnienia spotkało się z silnym sprzeci­ wem k r y t y k i . Wskazywano bowiem na nieuzasadnione rozgraniczanie pro­ blematyki kulturowej od społecznej, stanowiących przecież w istocie rze­ czy dwa uzupełniające się nawzajem aspekty jednego systemu. Mimo to przyjmowano jednak, iż tego rodzaju rozwiązanie, spełniając wymogi na­ ukowej przydatności, posiada bezsprzeczne walory heurystyczne. Propozycja L. A. White'a nie znalazła jednak szerszego oddźwięku. Natomiast kwestia uogólnień w naukach antropologicznych, stopnia ich abstrakcyjności jest stale podejmowana na nowo. Dyskusja ożywia się zwykle przy okazji prób traktowania poszczególnych, historycznie uwa­ runkowanych postaci antropologii — jako swego rodzaju poziomów stop­ niowo wzrastającej roli generalizacji i syntezy w procesie poznania dzie­ jów ludzkości. U szczytu tej drabiny znajduje się zwykle antropologia —• formułująca za pośrednictwem zobiektywizowanych metod prawa ogólne, a u samego dołu — czysto empiryczna, idiograficzna etnografia. Tego ro­ dzaju klasyfikacje podejmowane czy to przez A. R. Radcliffe-Browna, czy też C. L é v i - S t r a u s s a są świadectwem, iż w naukach społecznych zawsze obok dyscyplin realizujących ambitny program ustalenia praw uni­ wersalnych będą istniały takie, w centrum zainteresowania których znajdą się osobliwości ludzkiej kultury. Neoewolucjonizm w tym rozumieniu, w jakim go tu przedstawiono, jest więc niewątpliwie przejawem humanistycznej refleksji nad całością naszych dziejów i równocześnie próbą spojrzenia w nie znaną nam jeszcze przyszłość. 60 61 6 0 W h i t e , The Science of Culture, s. 21, 393, 397-415. Przejmuje on termin — „kulturologia" częściowo od niemieckiego laureata nagrody Nobla, chemika — W. Ostwalda i socjologa Read Baina. White wprowadza ten termin do swych prac dopiero w 1939 r. w artykule: A Problem in Kinship Terminology, „American A n ­ thropologist", t. 41: 1939, s. 566-573. Termin „kulturologia" nawiązuje w przeko­ naniu White'a do określenia E . Tylora z 1871 r„ który posługiwał się pojęciem „nauka o kulturze" (science of culture), wprowadzając go na łamy swej pracy Cy­ wilizacja pierwotna, t. 2, Warszawa 1896-1898. O wzajemnym stosunku antropo­ logii i kulturologii por. S. T a r t a l j a , Takovi sovremene kulturně antropologije, „Kultura Časopis za teoriju i sociologiju kulturę i kulturnu politiku", 1968, z. 1. s. 28-39. Por. C. L é v i - S t r a u s s , Anthropologic Structurale, Paris 1958, s. 387-388; M. M a u s s , Sociologie et Anthropologic, Paris 1960, s. 285; Z. P e s i ć - G o l u b o V i ć, Do we Need Anthropology as a Social Science of Man, [w:] Trudy VII..., s. 158; F . E g g a n , Social Anthropology and the Method of Controlled Comparison, „American Anthropologist", t. 56: 1954, oraz wykorzystany tu przedruk z: H a m ­ m o n d (ed.) op. cit., s. 474. M �Aleksander Posern-Zieliński A R E V I V A L OF EVOLUTIONISM BASIC P R O B L E M S AND T H E O R E T I C A L ASSUMPTIONS OF T H E ENGLISH NEO-EVOLUTIONISM Summary A n active ethnographist (or anthropologist) ought to consider critically the current trends and tendencies in the world ethnographic theory. Such a me­ thodological attitude is promising for a theory of culture within which the several methods of analysis of empirical data would make up a consistent whole. However, an initial critical reconsideration of the main contemporary theories is a necessary precondition. Neo-evolutionism has its important place among these theories; however, it is no longer a uniform ideological direction or school, as it used to be in the 19th century, but it is rather a loose set of individual views. Their common characteristics is a consistent emphasis on the import of evolutionary processes, often even without any serious attempts at defining the direction of these processes. The new phase of development of the evolutionist thought, offering a mate­ rialistic interpretation of the history of mankind, is an evidence of the growing import of and a nee,d for, the universal theories of social and cultural development. The revival and reinterpretation of the basic principles of the traditional evolu­ tionism have introduced again into contemporary ethnographic research the ideas of „Morganism" and of „Tylorism", which have assumed new forms within the neo-evolutionist approach without losing the links with their original archetypes. The modern evolutionist theory is focused around the problem of regularity of the development of cultures, and the dispute on the multilinear or universal direction of evolution has split the neo-evolutionists into two opposing camps. However, the validity of such an opposition has been recently questioned. Both attitudes seem to be essentially complementary, and either the universalist, or the multilinear evolutionist interpretation of culture are but two possible vantage points for the observation of the same continual sequence of change of human culture, which is considered in what is uniform in it, and again in its relativistic aspect of differences and variety. Another point of disagreement among the neo-evolutionists concerns the sources of the motor factors of development, which are generally sought for in the interrelations between man and society with their natural environment. Such an approach has given rise to the theories of ,,cultural ecology" and of technolo­ gical and energetic determinism. These theories, though apparently opposed to each other, also turn out to be complementary, and the energetic concepts em­ ployed by L . A. White are subject to translation into the language of the ecological theory of J . H . Steward. However, in both cases we have to do with typical man examples of technological determinism, which is apt to make too much of hypostatized tools, while neglecting the influence and import of the other fields of culture for social development. Of course, the significant role of the means of production for the reshaping of the human natural environmet, and for the release of new energetic resources must be appreciated, but they cannot be conceived as alienated independent factors determining the shape of the social and cultural structure. �136 ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU In the section on „Progress and evolution" the remarkable role of the concept of „progress" in the neo-evolutionist theoretical system has been brought out. It has been shown, how the vision of evolution, often considered as the synonym of „progress", began to divorce, in the views of many scholars, from the notion of the inherent necessity of the progressive development of a system in evolution towards higher and more perfect levels. The attempts at establishing the objective and universal criteria of progress, valid for all the aspects of human culture, have been only partly successful, and the problem of the limits of application of such criteria is still open. The logical fallacy of some of the neo-evolutionist reasonings consisted in that they have sougth to prove that progress is a universal phenomen on throughout the whole of culture, by pointing to symptoms being an evidence of progress in some single field. On the other hand, the phenomenon of unequal growth in various fields has been ignored, and the possibility of a local regression or of the checks caused by a lost of stability in ununiformly developing cultural systems has been neglected. In the section devoted to the role and significance of neo-evolutionist thought in archeology, the fact has been pointed out that the chances to apply ist concepts in practical research have been potentially greater in this discipline than in ethnography. In the latter, the difficulties of correlating the synchronic and the diachronic systems of reference have not been still overcome, and the growing vogue of structuralism and functionalism has limited the extent of the influence of the theories of social and cultural development formulated by White, Steward and Childe. The last section is devoted to an analysis of the role of neo-evolutionism in evorcoming the „ideographic" tendencies in the anthropological disciplines, and to a discussion of the function of generalizations in the theories of social develop­ ment. The threefold system of inner classification of the ethnographic disciplines into ethnography, ethnology and anthropology or culturology expresses the grow­ ing role of generalization and synthesis in the process of gaining knowledge on human history, and it reconciles the apparent antinomy between an idiographic and a nomological image of our discipline. In such a perspective, neo-evolutionism appears as a trend with an ambitious program seeking to discover the universal laws, and by its humanistic reflection on the established regularities it invites us, in the last resort, into the realm of problems of the philosophy of man. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/344aafd4fab3d6f5afbfa99444cecc25.pdf 17d87ebd59f089b89dcb76e2f3092c91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1672 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1547 Title A name given to the resource Ofiara z człowieka. Wspomnienie trzech wydarzeń z końca XIX i początków XX wieku w podgórskich wsiach w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa O F I A R A Z CZŁOWIEKA. WSPOMNIENIE TRZECH W Y D A R Z E Ń Z K O Ń C A X I X I POCZĄTKÓW X X W I E K U W P O D G Ó R S K I C H WSIACH W POLSCE Ruchliwa szosa Nowy Sącz - Krynica biegnie śladem starego traktu wiodą­ cego na drugą stronę Karpat. Drogi odchodzące w bok od tej szosy doprowa­ dzają do malowniczych wiosek rozciągających się w dolinach. Przed wojną wsie leżące po wschodniej stronie traktu zamieszkiwali Łemkowie, po zachodniej stronie Polacy (Lachy Sądeckie), ale wiele wsi miało mieszany etnicznie charak­ ter. Jeszcze kilkanaście lat temu te małe podgórskie wioski były dość ubogie i tylko w ograniczonym zakresie korzystały z nowoczesnej cywilizacji. Urzekały stanem zachowania starego pejzażu kulturowego wsi - drewnianymi chałupami i przydrożnymi kapliczkami. Za widocznymi formami trwania starej kultury kryła się również fascynująco dobra pamięć „odwiecznego" świata ludowej wyobraźni. W jednej z tych podgórskich dolin natrafiłem w połowie lat osiem­ dziesiątych na uderzająco archaiczny obraz zapisany w zbiorowej pamięci wioskowych społeczności. Wspomnienie mrocznych wydarzeń z wcale nieodleg­ łej przeszłości. Pierwsze z nich rozegrało się przed około stu laty, drugie i trzecie w latach I wojny światowej. Były to trzy wypadki rytualnego mordu: pogrzeba­ nia żywego człowieka w czasie szalejącej zarazy. Pierwszą ofiarą był bajduk, wędrowny i ułomny żebrak, drugą niemowlę, trzecią stara żebraczka. Gdy zjawiłem się w tym miejscu ponownie, w 1997 г., owo szokujące wspomnienie wciąż tkwiło głęboko w wyobraźni mieszkańców wsi. W dramatycznych wyda­ rzeniach, z coraz szybciej przecież oddalającej się przeszłości, nieźle orientowali się również młodzi, kilkunastoletni ludzie. W utrzymaniu zbiorowej pamięci nie przeszkodziły, jak się okazuje, zmiany cywilizacyjne w otaczającym świecie. Czy moc trwania tego mrocznego wspomnienia można odczytywać jako argu­ ment na jego autentyczność? Na szczęście etnolog nie jest sędzią śledczym, nie rozstrzyga o realności różnych wydarzeń, a bada tylko światy wyobraźni (symbole, mity) i stany świadomości (przekonania, postawy) . 1 1 Choć wielu mieszkańców tych wsi mówi o makabrycznych wydarzeniach sprzed lat cał­ kowicie otwarcie i bez skrępowania, nawet do kamery tv, traktując je jako wspomnienie z nieod­ wracalnej już przeszłości, to inni czują się jednak zakłopotam, nie ufają zbiorowej pamięci lub ją �174 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Wszystkie trzy wypadki ofiary z człowieka były wyrazem rozpaczliwego, nie dającego się już opanować lęku, który urósł do rozmiarów paniki. Człowiek w czasach przednowoczesnych żył w - nieznanym teraz w Europie - ustawicz­ nym zagrożeniu epidemiami najróżniejszych chorób. Niektóre epidemie doty­ kały całego kontynentu, ale o wiele częściej wybuchały tylko lokalnie. Właśnie w skali lokalnej najlepiej widać uzasadnione powody niewygasającego lęku przed wybuchem zarazy. Lokalnie różne epidemie nadciągały kilkakrotnie w czasie życia jednego pokolenia i bywały nader gwałtowne, zabijając nawet ludność całych osad. Na interesującym mnie terenie tylko w X I X wieku wystąpiło co najmniej kilka groźnych epidemii: cholery, aż trzykrotnie, w latach 1831, 1848-1855, 1873, „hiszpanki" w r. 1855, tyfusu w roku 1888. W począt­ kach X X wieku zjawiły się epidemie szkarlatyny i czerwonki (Dybiec 1979, s. 273-274). Lęk przed zarazą wydaje się jednym z istotniejszych elementów kształtujących wyobraźnię człowieka od tysiącleci, a najpewniej „od zawsze". Ten niezmienny lęk odbija się w równie trwałych wzorcach wierzeniowych. Mitologia zarazy jest uderzająco podobna w różnych kulturach i epokach. Szczęśliwie mamy do dyspozycji dość bogate źródła etnograficzne dotyczące mitologii zarazy zebrane w X I X wieku i latach międzywojennych, w tym bardzo ciekawe dla rejonu sądeckiego (zwłaszcza materiały S. Udzieli 1890 i 1896). Dzisiejsze badania terenowe tylko wyjątkowo wnoszą coś nowego, niekiedy uszczegółowiają znane już fakty, a przede wszystkim pozwalają ocenić stan zachowania starej mitologii. Jak się okazuje, zachowała się ona całkiem nieźle, wciąż uchwytne są jej węzłowe motywy i jeszcze teraz można z grubsza zarysować jej kontury. Wypada mi zatrzymać się na chwilę przy tej ocalałej we wsiach sądeckich archaicznej wizji zarazy, tu jednak nie ma potrzeby mnożenia przykładów i rzecz ujmuję w skrócie. Zaraza to totalna katastrofa. Nieodmiennie na pierwszy plan wybija się poczucie, że nie ma przed nią ucieczki. W chwili jej wybuchu człowiek do­ stawał się w pułapkę. Ci, którzy szukali schronienia w górach i jaskiniach zwykle też ginęli. Nawet ludzie zamknięci w kościele, choćby przy Cudowodrzucają, wątpią czy ich „ojcowie", raptem sprzed czterech-pięciu pokoleń, mogli zdecydować się na tak okrutne i jawnie niechrześcijańskie, „zabobonne" czyny. Rozumiem niechęć do upubliczniania tego niezwykłego wspomnienia lokalnej społeczności - tym bardziej, iż nie daje się go sprawdzić (acz zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia badań archeologicznych). W mediach elektronicznych lub prasie popularnej można bez szkody przemilczeć nazwy tych wsi, ale w tekście napisanym do czasopisma specjalistycznego i stanowiącym rodzaj raportu ze znaleziska etno­ graficznego, nie mogę - i nie chcę - ich utajniać. Są to wsie: Czaczów i Barnowiec, koło Nowego Sącza. Wciąż niezła w tych wsiach potoczna znajomość mrocznego wspomnienia z czasów zarazy sprawia również, iż przedstawione przeze mnie informacje łatwo można zweryfikować. W tekście wykorzystuję wyniki własnych poszukiwań terenowych oraz materiały zebrane w terenie przez studentów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, uczestniczących w latach 1986-1987 w prowadzonych przez mnie zajęciach grupy laboratoryjnej „Pomniki kul­ towe w kulturze ludowej". To rzadkie znalezisko etnograficzne miałem już okazję przedstawić na II Międzynarodowej Sesji „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej: Eros i Thanatos, cz. 1", Lublin, kwiecień 1993 roku, zorganizowanej przez Fundację „Muzyka Kresów". �OFIARA Z CZŁOWIEKA 175 nym Obrazie, nie czuli się bezpieczni. Zaraza dotykała i skazywała na śmierć starców i dzieci, bogatych i biednych, dobrych i złych. Obalała wszelki ład, pod jej dotknięciem kruchy świat urządzony przez człowieka walił się w gruzy, obracał w chaos. Zaraza przypominała mityczny stan chaosu. Ta niewątpliwie najlepsza definicja zarazy w świecie archaicznym wciąż łatwo daje się odczytać w zbiorowej wyobraźni mieszkańców okołosądeckich wsi.Zmarli w czasie za­ razy chowani byli w polu, w wykopanym naprędce dole, anonimowo. Zbio­ rową mogiłę, gdy ustała zaraza, zaorywano, nie zasiewano jej jednak i w ogóle nie poruszano ziemi, stawiano tylko krzyż lub kapliczkę. Takie pole było znów niepłodne. Stawało się na powrót częścią świata zewnętrznego, przestrzenią nieoswojoną rytualnie przez człowieka, wydaną we władanie zmarłym i demo­ nom. We wsi, która byłą sceną pierwszego z rytualnych mordów pole chole­ ryczne rozciąga się tuż przy drodze, na skraju wsi. Ogrodzone jest solidnym płotem i oznaczone krzyżem z pasyjką. To jest spore, kilkuarowe pole, można więc uchwycić skalę jednej z epidemii - co najmniej kilkadziesiąt zmarłych osób w jednej tylko niewielkiej wiosce. Istotną rolę w mitologii zarazy grały znaki ją zapowiadające. Ich różno­ rodność to również dowód na paraliżujący lęk, jaki budziła. Była koszmarem na tyle często się urzeczywistniającym - czasem co kilka lat - że wyobraźnia wciąż była w stanie gotowości. Zapowiedzią nadchodzącej zarazy były kłębią­ ce się chmury, czerwieniące się niebo, wiatr, cisza, ciemności. Często na niebie widziano słup ognisty, czerwoną łunę lub znak krzyża. Zarazę poprzedzał nieurodzaj lub przeciwnie - niespodziewana obfitość plonów. Niepokojącym znakiem były narodziny bliźniaków. Zbliżającą się zarazę można było odgad­ nąć z zachowania się zwierząt: w dziwny sposób wyły psy, ryczało bydło, zwierzęta nie chciały jeść, ptaki nie chciały latać i kładły dzioby na ziemi. Przed zarazą woda miała smakować lepiej, bo zaraza tak jak Szatan mami. Przed ostatnią zarazą, z jaką zetknęli się mieszkańcy Pogórza Sądeckiego, czyli wybuchem reaktora w Czarnobylu, miała panować niezwykła cisza, woda smakowała znakomicie, ale ludzie odczuwali nagłe duszności... Zaraza zwykle była personifikowana. Nadchodzić miała do wsi drogą. Wy­ stępowała pod dwiema postaciami: szkaradnej staruchy, zamaskowanej, spowitej w chusty lub w obszernej baranicy i młodej dziewczyny, również zakapturzonej, w białych szatach. Widywano ją także jako istotę potworną, o kształtach ludzko - zwierzęcych, miała np. cechy krowie lub świńskie (racice, kły, rogi). W tych obrazach wciąż bez wahania rozpoznajemy echo pradawnego wyobrażenia bogini płodności, śmierci i czarów, a dokładniej jej trzeciej, złowrogiej postaci, którą była np. grecka Hekate, hetycka Kamrusepa, perska Drauga, indyjska Durga, germańska Hel . Bogini (czy demon) zarazy tylko zapowiadała katastrofę, wyprzedzała „morowe powietrze", które nadciągało za nią. Sama substancja zarazy opisywana była przez moich rozmówców jako obłok mgły poruszający się 2 2 Sylwetkę odwiecznej trójpostaciowej, lunarnej Wielkiej Bogini w wierzeniach indoeuropejskich, zwłaszcza irańskich i greckich, udanie rysuje M . Składankowa (1981, s. 78-83). �176 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI jak chmury, mgła rzadsza niż cienkie firaneczki, zimne kłębiące się powietrze, chmura kłębiąca się, szara, brudna. Czasem fala zarazy tworzyła półkola, półkiężyce nad ziemią, czy też morowe powietrze szło jak tęcza. Zarazę mógł też wnieść ze sobą do wsi każdy demoniczny „obcy" - żebrak, baca, Cygan. Przed zarazą nie można było uciec - próbowano się jednak ratować. Nad drzwiami chałup wieszano łby zajęcy, saren, wilków. Na drzwiach domów, obór, chlewów kreślono krwią jagnięcą znaki krzyża lub koła. Można usły­ szeć, iż czasem malowano krwią całe drzwi, zużywano więc litry krwi zabitych w tym celu zwierząt, przede wszystkim jagniąt. Rozmaitych magicznych spo­ sobów było wiele i niejeden z nich wart jest bliższego zainteresowania, odnaj­ dujemy w nich bowiem motywy o różnorodnym pochodzeniu: pierwiastki starożytnych wierzeń i późniejszych postaw magicznych, rodzących się na obrzeżach oficjalnej wiary. Tak więc, w czasie zarazy m.in. zakrywano się płótnem przed świecącym słońcem (wtedy zaraza „nie dotknie" człowieka), pito naftę, jedzono sarnie bobki, zawijano w szmatę ludzkie fekalia i noszono je na piersiach jak amulet, korzystano z zaklęć w „czarodziejskich" księgach. Najskuteczniejsze miały być jednak praktyki zbiorowe. Duże nadzieje w pierwszej chwili, gdy dopiero nadchodziła zaraza, wiązano z rytuałami mającymi za zadanie umocnienie granic wsi. Otaczano wieś nicią z ręcznika, który kobiety utkały w jedną noc, palono na granicznych miedzach ogniska, ale przede wszystkim oborywano wieś dookoła. Najkorzystniej było, gdy rytuał ten wykonywano z użyciem zwierząt (wołów) bliźniaków, a prowadzili je również bliźniaczy bracia lub (to wariant rzadszy) bliźniacze siostry. Często wspomina się, że rytualni oracze mieli być całkowicie nadzy. Znów warto podkreślić uderzający archaizm tego wciąż żyjącego w pamięci kulturowej motywu. Archeologia na wielu przykładach, jeszcze sięgających epoki neolitu, ukazuje rytualną rolę głęboko wyoranej bruzdy, otaczającej chronione miejsce - znaleziono jej ślady wokół kurhanów i osad. Wyraźnym archaizmem tchnie również motyw bliźniaczości. W zachowaniach tych można odgadywać echo rytuałów o wzorcu kosmogonicznym, powtarzających akt założycielski . Wreszcie, gdy zawiodły wszelkie metody, w samym środku szalejącej zarazy, ostatnią szansą ratunku było złożenie ofiary z człowieka.W chwili, gdy decydo­ wano się na ten akt, społeczność lokalna zrzucała z siebie cały bagaż kultu­ rowy chrześcijaństwa. Widzimy ludzi, którzy powracają wprost do wyobrażeń i rytuałów sprzed tysiącleci. Wybuch zarazy jest dla nich aktem zemsty bóstwa. 3 3 W istocie natrafiamy tu na znaczące połączenie dwu nader archaicznych motywów: wyorania „magiczego koła" i bliźniaczości. Dokładniejsze analizy mogą rozjaśnić zaplecze kulturowe tego wzorca zachowanego w wierzeniach ludowych, tu przypomnę tylko najwyrazistsze skojrzenie: bliźniaków Remusa i Romulusa, akt założycielski Romulusa, wytyczającego granice Rzymu przez wyoranie bruzdy pługiem prowadzonym przez dwa woły, śmierć Remusa w wyniku przekroczenia bruzdy = granicy (np. Plutarch, Żywoty równoległe, Romulus, 7); ów rytuał założycielski, święta orka, był corocznie powtarzany podczas Terminaliów i jego kosmogoniczna symbolika jest oczy­ wista (zob. np. Czarnowski 1956, s. 227; Eliade 1994, s. 75-76). Te głębinowe źródła zachowań rytualnych chłopów zwracały uwagę już od dawna (zob. np. Biegeleisen 1929, s. 301). �OFIARA Z CZŁOWIEKA 177 I wtedy za ich czynem kryje się archaiczna idea, że bóstwo można przebłagać krwawą ofiarą. Do ut des, wymienić z nim dary, życie za życie (Leuuw 1997, zwł. s. 314 i 318) - czy może raczej ukorzyć się przed nim, przez dar życia ludzkiego ukazać swoją uległość (Leach 1989, s. 85). Ale w grę wchodzi też inne, równie archaiczne wyobrażenie. Wybuch zarazy to akt zemsty ze strony istoty poddanej władzy demonów (obcego, czarownika, zmarłego - upiora). To zaburzenie równowagi w świecie, którą trzeba przywrócić eliminując człowieka, którego różne znaki (sam wygląd, zachowanie lub np. wyrocznia) określą jako podejrzanego lub choćby tylko symbolicznie winnego. Takie wyjaśnienie było zawsze ogromnie pociągające, bo jasne, proste i - chciałoby się powiedzieć - racjonalne (wszak rzeczywiście epidemię zwykle inicjuje już zarażony człowiek albo zwierzę). Jean Delumeau, który badał zbiorowe zachowania w czasie epidemii w szerokim zasięgu Europy łacińskiej i w perspektywie wielu wieków ( X I I I - X V I I I ) , pisze bez wahania: „Pierwszy i najbardziej naturalny odruch stanowiło oskarżenie innego człowieka" (Delumeau 1986, s. 126). Rytualny mord na człowieku ma w badanych wsiach kilka wersji i wska­ zuje się różne miejsca tragedii: Pole choleryczne: Tam na dole, pod tą kapliczką, kolo drogi, gdzie orne pole, tam nie orzą pod kapliczką. Tam zakopali żywego człowieka, on taki niemowa byl, ułomny taki, bajdok. Sprosili go, dali mu jeść, zaprowadzili go nad grób, dali mu jeść i wyrzucili go i zakopali, i zaraza dopiero ustała. Miało się to wydarzyć w czasie epidemii cholery, około 100-120 lat temu; W środku wsi, przy drodze: Radzili ludzie ze wsi długo, jak zaradzić nie­ szczęściu. Doradzał znachor, może baca to był, żeby ułomnego człowieka po­ chować żywcem, wtedy zaginie cholera. Znaleźli we wsi takiego ułomnego, kulał na obie nogi. Chłopcy ze wsi złapali go, przywiedli go do dołu wykopanego naprzeciwko dzisiejszej szkoły. Wrzucili chłopa do dołu, wnet zaczęli sypać ziemię na niego, a ten rozedrzyl się w niebogłosy. Ładowali jednak chłopy ziemię, kaleka żywcem się dusil, jęczał strasznie, lamentował. Długo potem jeszcze ziemia unosiła się w tym miejscu, widocznie kaleka żył jeszcze', Na granicy dwu wsi: Mówili, że trzeba dopiero żywego człowieka zagrzebać, żeby zaraza odeszła i wzięli takiego bejdoka, niemowa taki, ułomny, to ciążył ludziom, opili go, dali mu się najeść i tak, żeby nikt nie wiedział wyprowadzili ze wsi i wrzucili do dołu na granicy [wsi]; Pod kamienną kapliczką na szczycie wzniesienia odgraniczającego jedną wieś od drugiej: Pod kapliczką św. Sebastiana zakopane jest dziecko z matką. Jak zaraza była to wróżka powiedziała, żeby zakopać żywego człowieka, to zaraza ustanie. Zakopano żywe małe dziecko, którego matka zmarła na zarazę. Jeszcze dwa lata temu, jak dzieci odprawiały majowe przy tej kapliczce, to słyszały ze środka płacz tego dziecka. Wszystkie dzieci stamtąd pouciekały, W sąsiedniej wsi, przy drodze, niedaleko krzyża: Gdzieś pod krzyżem jest zakopany człowiek. Zakopali go żywego, by się odwróciło jak była zaraza. Kobietę, dziadówkę, żywą dryli do ziemi. Człowiek wędrowny widząc sposób odwrócenia klęski polecił uczynić ofiarę ze starej kobiety, dziadówki. �178 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Rysują się zatem co najmniej trzy wydarzenia: 1) W czasie epidemii cholery (ostatnia ćwierć X I X wieku, np. można brać pod uwagę rok 1873, datę najstraszniejszej wtedy epidemii) zakopano żywcem hajduka - ułomnego żebraka, kulejącego i zapewne bełkoczącego, więc ucho­ dzącego za opętanego przez demony. Nakarmiono go, spito wódką i wrzu­ cono do wykopanego uprzednio dołu. Ten grób jest prawdopodobnie na polu cholerycznym przy drodze, na środku wsi, lub obok niego. W czasie I wojny światowej (epidemia czerwonki w 1916 r.) złożono aż dwie ofiary: 2) Żywe niemowlę zakopano razem ze zmarłą w połogu matką pod kapliczką na wzgórzu nad wsią; 3) Starą żebraczkę zagrzebano żywcem obok krzyża przydrożnego, na gra­ nicy dwu wsi. Metoda złożenia ofiary jest we wszystkich trzech wypadkach taka sama - zakopanie żywcem w ziemi. Co jest uderzające? Sam akt rytualnego mordu jest aktem zbiorowym. Bierze w nim udział anonimowy tłum, nie ma kapłana-ofiarnika, charyzmatycznego kata. Sama ofiara nie może potem, po śmierci, mścić się na jednym konkretnym człowieku, jak również nikt nie może potem łączyć mordu z jedną osobą. Odpowiedzialność spada na wszystkich. Ofiara jest również solidarnie wybrana i akceptowana. Cała społeczność zgodnie obraca się przeciwko ofierze, widząc w niej albo źródło zarazy, albo najlepszy dar dla bogów czy demonów, którzy rozpętali zarazę: Było dwudziestu chłopa, umawiali się tak, by jeden z nich nie wiedział i niespodziewanie żywego go zakopywali. To, co prawda nie jest opis konkretnego wydarzenia tylko okruch luźnych wspomnień o sposobach „odwrócenia" zarazy, które krążyły po wsiach z ust do ust. To tylko uogólniony obraz aktu ofiarnego. Ale z jaką brutalną dosłownością kreśli mechanizm wspólnego, solidarnego działania! Ofiarę trzeba było najpierw wytypować. Często odpowiedzialność za jej wytypowanie prze­ rzucana była na osobę z zewnątrz, spoza lokalnej społeczności. To był człowiek wędrowny, czyli żebrak, baca, wróżka, a zatem nikt inny jak czarownik. Bajduk i dziadówka to jeden typ ofiary. Postaciują sobą moc czarów, którymi władają świadomie lub nieświadomie jako narzędzia w rękach demo­ nów. Potencjalnie zawsze mogli być źródłem zarazy. Niemowlę to drugi typ ofiary. Społeczność nie przyjmuje do wspólnoty żywych nowego człowieka. Ten typ ofiary ma w etnologii swoją nazwę: ofiara pierwocinowa. Zatrzymam się przy symbolicznych sensach obu przedmiotów ofiary. Zwłaszcza postać żebraka jest ciekawa, występuje tu aż w dwu rolach: doradcy rytualnych katów i ofiary. Dziad - już samo słowo używane potocznie na określenie żebraka należy do języka mitu i rytuału. Dziad to pierwotnie przodek, protoplasta, dziadami nazywano zmarłych. Zatem już w języku żebracy porównywani są ze zmar­ łymi, a przecież zmarli nader łatwo zamieniali się w demony... Wyzuci z do­ czesnych dóbr, pozbawieni znaczenia lub zajmujący najniższą pozycję w hie­ rarchii społecznej, żebracy są wyłączeni z grupy i tym samym pozostają w opo­ zycji do niej. Wyłączeni ze wspólnoty (żywych) umierają za życia. Charak- �OFIARA Z CZŁOWIEKA 179 terystyczny jest ich wygląd: brudni, obdarci, śmierdzący (nie myją się), zaroś­ nięci (wcale lub rzadko golą się i strzygą, nie czeszą się). Często są ułomni fizycznie: kulawi, garbaci, ślepi, głusi. Sam ich wygląd upodabnia ich do zmarłych i demonów. Ich zachowanie jest odwrotnością wartości akceptowa­ nych przez społeczność. Nic nie posiadają, nie unikają cierpienia, nie dbają 0 swój wygląd. Idealnie postaciują więc sobą anty-wartości. Natomiast wciąż są w drodze, nagle znikąd się pojawiają i do nikąd odchodzą. A trzeba pamiętać, że wszystkie drogi prowadzą, jak w bajce ludowej, „za siódmą górę, za siódmą rzekę", czyli z „tego" do „tamtego" świata i z powrotem. Żebracy chętnie też gromadzili się w miejscach świętych - w bliskości relikwii, cudow­ nych obrazów, byli wspaniałymi pielgrzymami, cierpliwie udającymi się z od­ pustu na odpust, do najdalszych sanktuariów. Wszystko, co nie daje się sklasyfikować uchodzi za groźne i straszne. To moc nieoswojona, która może być obrócona na użytek bądź na szkodę społecz­ ności. W wielu kulturach uważano, że najniżej usytuowani w hierarchii społecz­ nej lub zepchnięci na jej margines są depozytariuszami tzw. „mocy słabych" (Turner 1974, s. 95-97). Nie posiadają dóbr materialnych i statusu społecznego, ale mogą za to wpływać na zdrowie, urodzaj, pomyślność. Ubogi, czyli niebogi (w językach słowiańskich pierwotnie *nebog), to ten, który nie otrzymał swojej części. Słowo bóg (indoirańska forma bhagd) znaczy część, co trzeba rozumieć jako udział nie tylko w materialnym dostatku, ale również w szczęściu i po­ myślności (Sławski 1989, s. 49). Stąd żebracy budzą sprzeczne odczucia. Nie­ chęci, bo są inni, gorsi i zarazem respektu, trzeba się z nimi dobrze obchodzić, by nie ściągnąć na siebie ich gniewu. Obarczano ich odpowiedzialnością za różne nieszczęścia. Mieli wywoływać deszcz i burze, czarować ludzi i zwierzęta. 1 odwrotnie, wzywano ich, by rozganiali chmury deszczowe, leczyli (zaklęciami, ziołami) ludzi i zwierzęta. Stary, jeszcze przedchrześcijański rodowód ma motyw wędrówki bogów po ziemi, przebranych za żebraków albo „obcych". Bogowie demaskują niesprawiedliwość, karzą winnego i przywracają na po­ wrót ład (choćby podanie o królu Popielu, czy bajkowy wątek o wędrówkach św. Piotra); (Banaszkiewicz 1986, s. 125n; w innych kulturach np. Yoshida 1981, s. 87-99). Żebrak zawsze może okazać się bogiem. Kościół tylko umocnił ów motyw, identyfikując Chrystusa z biednym. Umierając za życia żebrak uzyskiwał w zamian zdolność widzenia „tam­ tego" świata i manipulowania nieziemskimi mocami. Raz stawał się świętym, którego wielbiono, innym razem groźnym czarownikiem, którego się lękano. Najbardziej trwałe okazuje się skojarzenie żebraka ze zmarłymi. Nieboszczyk to zresztą również tyle, co niebogi - niebogaty (Sławski 1989, s. 49). Żebracy dotąd grają swą odwieczną rolę w kulcie zmarłych jako łącznicy pomiędzy światem żywych a umarłych. Za wręczony im datek modlą się za zmarłych i tego od nich oczekujemy. Wypada także powiedzieć, że w obu tych elementarnych rolach, czarow­ nika i zmarłego przodka, postać dziada-żebraka rysuje się znakomicie w ludo­ wych tradycjach obrzędowych. �180 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Budzący respekt, jak święci i straszni, jak demony żebracy musieli nieuch­ ronnie wikłać wyobraźnię w chwilach panicznego i niekontrolowanego już strachu. Byli idealną ofiarą rytualnego mordu, który można również określić jako ucieczkę na krańce wyobraźni, do pierwotnych w etymologicznym sensie, czyli początkowych idei. Drugi rodzaj ofiary - pogrzebanie żywego niemowlęcia, razem ze zmarłą w połogu matką, można widzieć jako swoistą ofiarę pierwocinową. Wspólnota nie przyjmuje do siebie nowego członka, oddaje go bogom czy demonom. Warta wzięcia pod uwagę wydaje mi się interpretacja podobnego wypadku, pochowania żywcem dwojga dzieci w czasie zarazy w Szwecji, przedstawiona przez Mirceę Eliadego (1966, s. 249). Według niego, chodzi o ofiarę złożoną bogini Matce-Ziemi, pogrzebane dziecko powraca bowiem na jej łono i ma szansę rychło narodzić się po raz drugi. Eliade przypomina charakterystyczne zróżnicowanie występujące w rytuałach pogrzebowych we wczesnych tradyc­ jach indoeuropejskich (Indie, Grecja): dzieci do dwu lat grzebano w ziemi i nie wolno ich było kremować. Gdyby istotnie takie wyobrażenie o potencjal­ nej szansie powrotu do życia niemowlęcia - małego dziecka tliło się wśród naszych chłopów, to nieco osłabiałoby drastyczność tej ofiary. Ofiara z człowieka w wypadku klęsk elementarnych (epidemii, nieurodza­ ju) jeszcze w X I X wieku nie była na naszych ziemiach, a również w innych stronach Europy, absolutną rzadkością. Oto np. w Luboni, w leszczyńskiem, w czasie zarazy „wójt potajemnie zakopał żywcem wychowankę swoją", zatem 4 4 Kiedy dziecko,w wyobrażeniach rytualnych starożytnych Indoeuropejczyków, stawało się rzeczywiście człowiekiem - było przyjmowane do wspólnoty żywych? W Indiach, w tradycji wedyjskiej występują dwa wzorce. Kodeks Manu (Manudharmaśastra V,70) zezwala na kremację dziecka, które zmarło w trzecim roku życia i miało już zęby lub przeszło przez rytuał nadania imienia (namkarman). Inny, późniejszy tekst Vaikhanasasutra (V,9) wiąże zgodę na zmianę ob­ rządku pogrzebowego, z inhumacji na kremację, z rytuałem podstrzyżyn (cudakarmań) i wyznacza granice wieku pięciu lat dla chłopca i siedmiu dla dziewczynki (Wałkówska 1973, s. 57). Z tych wariantów najbardziej archaiczny zdaje się ten, który wyznacza wejście dziecka do wspólnoty żywych na czas wyrastania zębów. W różnych miejscach na świecie, w archaicznych tradycjach - jest to motyw doskonale uniwersalny, znany zarówno w Afryce jak w Ameryce Południowej, u plemion syberyjskich i ludów indoeuropejskich - istniało wierzenie, że człowiek lub zwierzę mogą odrodzić się ze swoich kości. To właśnie kości stanowić miały „materię życia" (zob. np. Eliade 1994a, s. 165-172). Wyrastanie zębów było naprawdopodobniej znakiem, że zakończył się proces fizycznego formowania się człowieka, że został on już „skompletowany" - tak jak skom­ pletowany został jego szkielet. W wierzeniach ludowych naszego kręgu moment rytualny wprowadzający dziecko do wspól­ noty żywych widziano przed wszystkim w chrzcie, znaczące było również bierzmowanie. Chłopi wybitnie lękali się dzieci zmarłych przed chrztem, które nader łatwo mogły się zamienić w groźne demony (porońce, latawce, upiory i in.), człowiek nie bierzmowany natomiast miał przeobrażać się już za życia w strzygonia. Ów wyraźny i silny strach wobec zmarłych dzieci zdradza jego zakorzenienie w głębokich warstwach wyobraźni. Jakie zatem były te wcześniejsze, archaiczne wyobrażenia rytualne? Najpewniej istotny był rytuał nadania imienia, ale kiedy go wykonywano? Czy mogła również w naszym kręgu zachować się, sugerowana wyżej, symbolika zębów? Są na to pewne poszlaki. Chłopi lękali się dzieci rodzących się już z zębami, niechybnie nie były one ludźmi, a niebezpiecznymi upiorami/strzygami (Kolberg 1967, s. 480; Wójcicki 1974, s. 284-285). �OFIARA Z CZŁOWIEKA 181 w ofierze złożono sierotę (Knoop 1895, s. 20). W okolicach Kazimierza pewien flisak, czyli człowiek wędrowny = obcy, miał poradzić chłopom nękanym przez wylewy rzeki, by na jej brzegu zakopali uciętą głowę brodatego Żyda. Podobno chłopi wtedy istotnie schwytali i zgładzili przechodzącego przez wieś Żyda (Łopaciński 1897, s. 250). Mamy wreszcie informację z Podhala 0 występowaniu zwyczaju zakopywania żywcem człowieka pod granicznym kopcem {Lud: 1913/1914, s. 233). Kopce takie strzegły wsi przede wszystkim przed klęskami elementarnymi (Lechowa 1967, s. 287-292). Dokładniejsza kwerenda starszej literatury etnograficznej zapewne ujawniłaby jeszcze kilka takich wypadków. Nie omylę się chyba ryzykując opinię, że idealnymi ofia­ rami były nieodmiennie osoby o „innym" statusie rytualnym, odrzucane i sy­ tuowane na granicach społeczności (każdy obcy - żebrak, czy Żyd, sierota - pozbawiona rodziców, a tym samym - elementarnych więzi społecznych, dziecko przed przyjęciem do wspólnoty żywych, prawdopodobnie też starcy - bo żyjący podejrzanie długo, więc potecjalnie poddani władzy demonów 1 inne kategorie) . W języku analiz van Genneppa - Turnera można te postacie krótko określić jako liminalne. Ich symbolika jest bowiem taka sama jak fizycznej granicy w przestrzeni, stoją pomiędzy „tym" i „tamtym" światem. Sposób złożenia ofiary, pogrzebanie w ziemi, zdradza natychmiast komu miała ona zostać odesłana. W kręgu indoeuropejskim, ale nie tylko - rozpoz­ najemy tu uniwersalną dyrektywę archaicznej wyobraźni - przez zagrzebanie lub utopienie składano ofiary dla mieszkańców „dolnego" świata. Była to czytelna ofiara „trzeciofunkcyjna" - dla bogów (i też najpewniej zmarłych przodków) władających mocami płodności, bogactwa, szczęścia i stąd osta­ tecznie życia i śmierci. Śmierć przez pogrzebanie żywcem była charakterystyczna nie tylko dla ofiar składanych w czasie zarazy. W ten sam sposób chłopi tu i ówdzie mieli podobno uśmiercać swoich starców, wcześniej uczczonych pożegnalną ucztą (problem ten rozważa w znanej książce Wieleckaja 1978; zob. też np. Biegeleisen 1929, s. 371-376). Z taką postawą rytualną uśmiercania „za długo żyjących" starców spotykamy się u też u ludów ałtajskich. Na przykład u Jakutów starców po pożegnalnej uczcie wyprowadzano do lasu i żywych zagrzebywano w ziemi (często razem z ich ulubionymi przedmiotami i zwierzętami - końmi, bydłem); 5 Ale obawiali się również dzieci, które rodziły się w ogóle „bez kości" (=szkieletu) i z tego powodu prawie nie rosły i nigdy nie mogły chodzić, umierały zaś wcześnie (np. w 7, wyjątkowo w 21 roku życia); takie dzieci rodziły się ze stosunku kobiety z upiorem lub były to „odmieńce", podstawione przez upiory/strzygi w miejsce wykradzionego dziecka ludzkiego (Kolberg 1888, s. 113; Efimenko, [1886] 1992, s. 499). Nie ma więc wątpliwości, że starożytna symbolika kości (zębów-szkieletu) wciąż tliła się w wyobrażeniach chłopów i nie tracę nadziei, że cierpliwe przeszukiwanie źródeł etnograficznych pozwoli wydobyć bardziej jednoznaczne zapisy uwiarygodniające symboliczne równanie: wejście do wspólnoty żywych = wyrośnięcie zębów, „skompletowanie" szkieletu. Z wielu innych kategorii przytoczę jeszcze jeden, znamienny przykład: w Х Ш we Francji w czasie zarazy chłopi wrzucili do otwartego grobu księdza modlącego się nad zmarłym (zob. Bloch 1998, s. 95). 5 �182 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI (Tryjarski 1991, s. 63-64). Mongołowie i Buriaci natomiast podawali swoim starcom na koniec pożegnalnej uczty długie i tłuste kawałki mięsa baraniego, którymi ci się dusili (Michajlov 1989, s. 80-81; Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138-139). Znamienny wydaje mi się też inny, pokrewny zwyczaj Buriatów, którzy człowieka (każdego - nie tylko starca) dławiącego się kęsem jedzenia podczas uczty nie ratowali. Trzeba go było wtedy wyprowadzić z jurty i bez litości zabić (Michajlov 1980, s. 241-242). Wyczuwamy zatem wyraźnie, że kryje się za tym jakiś wzorzec rytualny głębiej osadzony w świecie archaicznej wyobraźni. Pogrzebanie w ziemi sprowadza się fizycznie do uduszenia się ofiary. Wśród ludu słowiańskiego - jak zapewnia K . Moszyński (1967, s. 594-595) - skojarzenie duszy z oddechem było najpowszechniejszym wy­ obrażeniem. To wyobrażenie oczywiście potocznie występuje w znacznie szerszym zasięgu, w wierzeniach ludów indoeuropejskich (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 466), u ludów ałtajskich (Tryjarski 1991, s. 79 п.), jak i gdzie indziej (Roux 1994, s. 46-48, na przykładach z wielu kultur świata ukazuje, iż tchnienie i krew są dwoma elementarnymi wyznacznikami życia w kręgu kultur archa­ icznych). Interesująco rysuje się ślad językowy. Według T.V. Gamkrelidzego i V.V. Ivanova, indoeuropejski rdzeń *d[hJeu-H/s- ~ *d[hJu-H/s- występuje w znaczniach: dęcie-dmuchanie, wydech, oddech, duch, duszność, duszenie. Z tego rdzenia wzięła się, ich zdaniem, językowa klasyfikacja istot żywych przeciw­ stawianych wszystkiemu, co „nieżywe". „Żywotność" ludzi i zwierząt w starych tradycjach indoeurpejskich wykazuje etymologicznie regularny związek z „du­ chem" i „duszą" (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 466^ł67) . Tradycja językowa, tak jawnie kojarząca życie z oddechem - śmierć z brakiem oddechu, być może podpowiada również, iż „uduszenie" (utrata oddechu) jest elementarnym wzor­ cem śmierci (opuszczenia ciała przez duszę), elementarnym w tym znaczeniu, iż jest to śmierć „zwykła", gdy inne rodzaje śmierci są niezwykłe (np. śmierć krwawa - od ran, utopienie, spalenie). W znanej klasyfikacji indoeuropejskich metod rytualnego uśmiercania lu­ dzi „winnych" naruszenia kosmicznego ładu D.J. Warda (1970, s. 120-142), śmierć przez powieszenie interpretowana jest jako rodzaj ofiary dla bogów pierwszofunkcyjnych, mówiąc w skrócie bogów nieba. Trzeba jednak zauwa­ żyć, że powieszenie stanowi tylko jedną z odmian śmierci przez uduszenie. W wypadku ofiary składanej przez powieszenie chodzi przede wszystkim o jej odesłanie, „w górę", jest wtedy np. wieszana na drzewie, ofiara może rów­ nież próbować ratować się przed swym przeznaczeniem, uciekając „wyżej", „w górę" (do wieży, na górę itp.); (Banaszkiewicz 1986, s. 186 - tabela). Co do interesujących mnie tu ofiar „zaraźniczych" poszukiwałbym raczej bardziej ogólnych i tym samym być może również bardziej archaicznych wy­ jaśnień. Śmierci przez uduszenie przeciwstawiałbym wszelkie rodzaje ofiary, 6 6 Sławski (1983, s. 181), nasze słowo dusić uznaje za archaizm. „Może ma rację Zubatý [...] sądząc, że pierwotna [psł.] forma rdzenia brzmiała *dves-: *dvos- jak w bałtyckim i dial, w ros. (lit. dvésti 'umierać, zdychać', dvěsúoti 'dyszeć')..." [podkr. - J.K.]. �OFIARA Z CZŁOWIEKA 183 w których dochodzi do uszkodzenia ciała i rozlania krwi. Ofiara „usuwana" jest z „tego" świata właściwie niezauważalnie, tak jak gdyby umarła sama z siebie, przestała oddychać - jej dusza opuściła ciało. Istotną poszlaką po­ twierdzającą taką intuicję zdaje mi się troska o to, by ofiara w chwili śmierci była syta, tak jak powinien być najedzony każdy zdrowy człowiek. Warto także wziąć pod uwagę element zaskoczenia: ofiara oszołomiona wódką do ostatniej chwili nie jest świadoma swojego przeznaczenia. Ofiara z człowieka składana w środku szalejącej zarazy tchnie takim archaiz­ mem, że trudno nie podejrzewać jej zakorzenienia w głębinowym dziedzictwie kulturowym. Była najpewniej doskonale znana wielu poprzedzającym naszą, chrześcijańską erę, starożytnym tradycjom - Celtów, Germanów, Słowian i innych jeszcze ludów znanych tylko z nazwy kultury archeologicznej. Szczupłość źródeł pisanych sprawia jednak, że ciekawsze informacje są nader zwięzłe , a w wypadku znalezisk archeologicznych obracamy się tylko w sferze przypusz­ czeń. Cofając się w głąb wielu wieków i kultur dopiero w świecie greko-rzymskim, rozjaśnionym bogactwem świadectw pisanych, widzimy znów tę postawę rytualną w całej wyrazistości. Najdokładniej, jak mi się zdaje, ofiarę z człowieka w czasie zarazy przedstawił Flawiusz Filostratos w Żywocie Apolo­ niusza z Tiany. Efez, I w. n.e.: 7 W owym czasie na Efezjan spadła zaraza. Ponieważ nie mieli wystarczających środków do walki z nią, posłali po Apolloniusza, aby podjął się roli lekarza. [...] Zgromadziwszy tedy Efezjan rzekł: „Odwagi! dziś jeszcze położę kres zarazie", po czym cały tłum powiódł do teatru, gdzie ustano­ wiony był posąg bóstwa Odwracającego Plagi. Tam ujrzał kogoś o wyglądzie starca, żebraka, który zręcznie mrugając udawał ślepca. Dźwigał on torbę dziadowską, w niej zaś kawałki chleba, odziany był w łachmany, twarz miał brudną. Każąc Efezjanom otoczyć go zewsząd, [Apolloniusz] powiedział: „Weźcie tyle kamieni, ile możecie, i obrzućcie nim tego nieprzyjaciela bogów". Efezjan zdumiały bardzo jego słowa i napełniły lękiem: jakże to mordować kogoś tak nędznego, dopraszającego się łaski i litości? [Apolloniusz] jednak zachęcał ich i nakłamał do tego usilnie, mówiąc, by nie rezygnowali .Wówczas niektórzy z Efezjan rozochocili się [i jęli ciskać kamienie], i zobaczyli, że ów mniemany ślepiec ma w oczach straszny ogień, co ich przekonało, że to de­ mon, więc obrzucili go kamieniami tak obficie, iż kopiec urósł wokół niego. Po pewnym czasie Apolloniusz kazał im odgarnąć kamienie i zobaczyć, jaką to bestię zgładzili. Gdy odsłonięto stwora, którego rzekomo wcześniej widzieli, okazało się, że jest to pies o wyglądzie brytana z Molossów, wielkości zaś największego lwa. Zmiażdżony był przez kamienie, z pyska ciekła mu piana, jak gdyby był wściekły (Filostratos 1997, s. 165-166). Pomimo oddalenia w czasie i przestrzeni znów natrafiamy na znaną postać żebraka. Trzeba było tylko uważniej mu się przyjrzeć, by rozpoznać w nim podejrzane cechy. To oszust, udający ślepego, który przewrotnie ucharakteryzował się na istotę budzącą największe współczucie. Pod maską żebraka w istocie kryje się groźny demon i to on jest źródłem zła - zarazy. Po 7 Przykładem może być enigmatyczna informacja w Hervarar saga o wytypowaniu (w wyniku rzucania losów) i złożeniu ofiary z najwybitniejszego młodzieńca w czasie klęski głodu, (zob. Słupecki 1998, s. 115-116). �184 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI rozpoznaniu przeciwnika i rozproszeniu wątpliwości, podniecony tłum z coraz brutalniejszym zapałem morduje, kamienując, swą ofiarę. Ukamienowanie można traktować jako wariant rytualnego mordu pokrewny pogrzebaniu żyw­ cem. Ofiara zostaje wgnieciona, niejako wepchnięta w głąb ziemi, narzucony na nią stos kamieni gwarantuje, że na pewno nie wydobędzie się spod niego. Przywołując uraniczną symbolikę kamieni zaryzykowałbym nawet hipotezę, że ukamienowanie starożytnym Indoeuropejczykom przypominało sytuację, w której samo kamienne niebo spada na głowę winowajcy (o symbolice ka­ miennego nieba zob. np. Kolczyński 1992, s. 127-130). Zabicie żebraka w czasie zarazy przez tłum Efezjan stanowi tylko jeden z przykładów szerszego zjawiska rytualnego w świecie greckim, znanego pod nazwą „kozłów ofiarnych" (pharmakoi). W miastach jońskich poza granice wypędzano człowieka uznanego za winnego zbierającym się w mieście złu i rytualnej nieczystości, obijano go witkami z figi i cebuli morskiej, dawano mu na drogę jedzenie (figi, jęczmienny placek, ser - takie same potrawy jak w kulcie zmarłych) i zapewne potem uśmiercano, może przez trzymanie na pustkowiu i zagłodzenie (taki scenariusz rytualny zdaje się kreślić Hipponaks z Kladzomenaj, 2 pol. V I w. p.n.e., w zachowanym urywku utworu jambicznego, fr. 5-10; zob. Danielewicz 1996, s. 416^17 i komentarz Bartol 1999, s. 193). W Atenach w pierwszym dniu Thargeliów, święta ku czci Apollona jako boga władającego mocą oczyszczenia, wypędzano poza granice dwu mężczyzn, których najpewniej także potem kamienowano (np. Focjusz 534a, tłum. pol. 1999, s. 237; zob. też Zwolski 1978, s. 185-186 i przyp. 99 - ze­ stawienie źródeł; też Mireaux 1962, s. 182). Z późniejszych wieków starożyt­ ności mamy dwie interesujące relacje o „kozłach ofiarnych". W greckiej Mar­ sylii są to relacje Serwiusza - Servius Maurus [Marius] Honoratus, I V w., i Laktancjusza Placidusa - Lactantius Placidus, V / V I w . (odpow. frag. cyt. Ellis 1998, s. 122). „Kozłem ofiarnym" był tam biedak - żebrak, którego przez rok żywiono na koszt miasta wymyślnymi potrawami, a potem wśród prze­ kleństw wyprowadzano poza mury i topiono w morzu lub kamienowano. W tym biedaku miało skupiać się „zło z całego miasta". Co jest interesujące: ów biedak miał sam poświęcać się na ofiarę za całe miasto. Według jednej z tych relacji (Serwiusza) do rytuału takiego uciekano się w obliczu zarazy. W źródłach antycznych można wyszukać jeszcze kilka innych przykładów „kozłów ofiarnych" i , jak się zdaje, zwykle do tej roli wybierano ludzi ułomnych lub szpetnych oraz żebraków-włóczęgów (Mireaux 1962, s. 182; Lengauer 1994, s. 102). Wypada jednak zwrócić uwagę, że rytuał „kozła ofiar­ nego" znany jest przede wszystkim ze zwięzłych i często niejasnych wzmianek, jakby było to zachowanie raczej ukrywane. Znamienne wydaje się też, że najlepszy opis społeczności greckiej polis w czasie zarazy, w Wojnie peloponeskiej Tukidydesa, nie wspomina o takich zachowaniach. W historiografii starożytnego Rzymu natrafiamy na dwa ciekawe wypadki złożenia ofiary z ludzi przez pogrzebanie ich żywcem. Po raz pierwszy taką ofiarę złożono w 228 r. p.n.e., obawiając się najazdu Celtów - na Placu Wolim �OFIARA Z CZŁOWIEKA 185 (Forum Boarium). Pogrzebano wtedy Galla i Gallijkę oraz Greka i Greczynkę (Plutarch, Żywoty równoległe, Marcellus, 3; zob. Jaczynowska 1987, s. 54). Po raz wtóry w tym samym miejscu taką samą ofiarę, tym razem z par samych mężczyzn - Gallów i Greków, złożono w 216 r. p.n.e., po klęsce pod Kannami i „pod grozą złych znaków wróżebnych" (Liwiusz X X I I , 57, tłum. pol. 1974, s. 122). W obu wypadkach na formę ofiary wskazać miały zapisy w księ­ gach przeznaczenia (Sybillańskich). Autorzy antyczni uważali te wydarzenia rytualne za wyjątkowe i czuli się w obowiązku wytłumaczenia ich drastycz­ ności. Plutarch, piszący o pierwszym z nich, wskazuje na wyższą konieczność - zagrożenie miasta. Liwiusz, rejestrujący drugie, powiada, że nieszczęśników pogrzebano żywcem w miejscu „już dawno skalanym ofiarami z ludzi" i że nie jest to „rzymski rodzaj ofiary". Według niego, był to najprawdopobniej rytuał etruski, może grecki. Czy mamy uwierzyć we wrażliwość tych rzymskich oby­ wateli, którzy wielokrotnie musieli widzieć najkrwawszy rytuał ofiarny świata antycznego - walki gladiatorów (też najpewniej etruskiego pochodzenia)? Wydaje się, że raził ich przede wszystkim jawny archaizm tej formy ofiary. Grecki rytuał „kozła ofiarnego" najlepiej daje się wyjaśnić jako krańcowa forma rytuałów puryfikacyjnych. Każde naruszenie ustanowionego przez bo­ gów ładu świata grozi niechybną karą, która uderza nie tylko w winowajcę, ale również w całą zbiorowość. Wystawia społeczność na mściwość bogów i otwiera do niej dostęp demonom. Winnego trzeba zatem koniecznie ziden­ tyfikować i ukarać (w Grecji, jak innych kulturach archaicznych, elementar­ nymi karami było wygnanie ze społeczności lub śmierć) bądź rytualnie oczyś­ cić z winy. Nie wszystkie czyny łamiące pożądany ład (zabójstwa, złama­ nie przysięgi i in.) dawały się ujawnić. Stąd społeczność wybierała ludzi, na których mogła przenieść wszelkie zbierające się w niej zło i wymierzyć im karę - bezpowrotnie usunąć poza swój obręb. W rytuale „kozła ofiarnego" nie składano ofiary żadnym bogom, a jedynie uwalniano się od źródła zła ( = rytualnej nieczystości). „Sam wyraz pharmakos pokrewny jest innemu - pharmakon, oznaczającemu truciznę bądź lekarstwo. Pharmakos to więc środek uzdrawiający całą społeczność" (Lengauer 1994, s. 102). Co do najczęs­ tszej w Grecji ofiary takich praktyk - żebraka, interesujący trop językowy stanowi epitet, którym cechuje tę postać Homer: apolymanter, „zakała, uczt", „psowacz uczt". „W rzeczywistości przymiotnik ten wywodzi się bezpośrednio od greckiego czasownika, który należy do słownictwa homeryckiego i ma tylko jedno ściśle określone znaczenie: «oczyszczac przez usunięcie brudu». Przymiotnik zatem może znaczyć tylko jedno: «czysciciel». Żebrak jest tym, który przy posiłkach, w czasie uczt bierze na siebie nieczystości, by je usunąć" (Mireaux 1962, s. 201). Ta rytualna rola „czyściciela" oczywiście znacznie musiała wykraczać poza symbolikę rytualnej uczty. W wyobrażeniach chłopów źródłem szalejącej zarazy był często upiór/ strzygoń. Chętnie oskarżano tego okrutnego demona o wywoływanie epi­ demii najgoźniejszych chorób, błyskawicznie zabijających nawet całe wsie (np. Podberski 1880, s. 26; Gustawicz 1902, s. 270) - na Zachodniej Ukrainie �186 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI widziano w nim podstawowe źródło zarazy (Kolberg 1888, s. 208), na Śląsku uchodził za personifikację zarazy (Simonides 1984, s. 71). Także skutki prze­ bywania upiora/strzygonia w okolicy chętnie porównywano z zarazą: miał atakować dzień po dniu, a ludzie, których zabił sami stawali się po śmierci tymi demonami i rozszerzali krąg śmiertelnego zagrożenia; powstawał swoisty „łańcuch epidemiczny". Upiory/strzygonie mogły sprowadzać też różnorakie inne klęski elementarne: deszcze, powodzie, gradobicia, wichury, ostre zimy, nieurodzaj ziemi (Pietkiewicz 1931, s. 45; Zborowski 1931, s. 85-86; Chmielo­ wski 1987, s. 30). Rusini z terenów karpackich straszliwie bali się chwili, gdy wstający z grobu demoniczni zmarli oszukają żywych ludzi i wymieszają się z nimi. Wówczas dojdzie do apokaliptycznej katastrofy - nastąpi pad, „upa­ dek, pomór ludu i dobytku" (Kolberg 1888, s. 208). W tych stronach lęk przed upiorami/strzygoniami sam urastał do rozmiarów epidemii. W niektórych wsiach rusińskich w Karpatach ponoć nie było ani jednego grobu, w którym leżałby nietknięty trup, bo albo miał uciętą głowę, albo wbity w głowę ćwiek. Nie wahano się tam zabijać nawet żywych ludzi, oskarżonych o to, że są upiorami. Głośnym echem odbiły się wypadki we wsi Nahujowice w ziemi Samborskiej w roku 1831. W obliczu gwałtownie rozszerzającej się epidemii cholery miejscowy wróż („biały" czarownik) ze zgromadzonych na cmentarzu ludzi wybierał tych, których rozpoznał jako czarowników-upiorów i wiedźmy-upiory i kazał ich spalić na stosie z cierniowego chrustu. „Tym sposobem zginęło tam wówczas niemało osób obojga płci" (Kolberg 1888, s. 209; szerzej o tym: Franko [1890] 1992, s. 512-526). Nie mniej słynne były wypadki w Kosmaczu na Górnym Pokuciu w roku 1827. Tam powodem rytualnych mordów stała się klęska suszy. Podejrzewane o jej wywołanie wiedźmy-upiory najpierw pławiono w rzece, a po przyznaniu się do winy spalono na cierniowym stosie (Kolberg 1888, s. 208). Niewątpliwie wśród różnych przyczyn powstawania upiorów/strzygoni najczęściej wymieniano zmarłych (a czasem też żyjących) czarowników-czarownice i dopiero następnie inne wypadki. Upiora/strzygonia można było skutecznie unieszkodliwić poprzez różne zabiegi rytualne na jego zwłokach. Lista tych sposobów jest dość długa, od odwrócenia trupa twarzą do ziemi do spalenia. Najradykalniejsze metody stosowano wobec demonów (zwłok lub niekiedy żywych ludzi) uznanych za winnych najcięższych zbrodni - zarazy czy innych klęsk elementarnych. Wtedy starano się o ich całkowite unicestwienie: palono na stosie bądź rozćwiartowywano (Kolberg 1971, s.430; tenże 1973, s. 38; Pietkiewicz 1931, s. 47; Udziela 1922, s. 158; Zborowski 1931, s. 85), czasem topiono w wodach lub bagniskach (Pietkiewicz 1931, s. 47). W tych zachowaniach widziałbym naj­ bliższą analogię do pogrzebania „żywcem" innego demona - żebraka. Zna­ mienna wydaje mi się również elementarna różnica pomiędzy tymi dwoma rytuałami. W wypadku upiora/strzygonia chodzi o rytuał wykonywany przede wszystkim na zwłokach, stąd łatwiej wtedy było utwierdzić się w pewności, że to ten właśnie demon jest winny katastrofie i zdecydować się na tak drastyczne czynności jak rozćwiartowanie lub spalenie. Natomiast w wypadku żyjącego �OFIARA Z CZŁOWIEKA 187 człowieka, nieznanego bliżej wędrownego żebraka, jawił się on raczej tylko jako p o t e n c j a l n e źródło zarazy. Trudniej było tym razem uzyskać cał­ kowitą pewność, że jest on groźnym czarownikiem-demonem. Być może właś­ nie dlatego pozbawiano go życia znienacka i bez rozlewu krwi. Zostawał on, jak już sugerowałem, tylko usunięty z tego świata, usunięty a nie unices­ twiony. Charakterystyczne jest dla mnie również to, że ów nagle zmarły człowiek, którego ciało leżało w środku wsi, na skrzyżowaniu dróg, nie zamie­ nił się w upiora lub innego demona. Nie niepokoił potem żywych, bowiem został rytualnie odesłany z tego świata. I ostatnia już uwaga. Przedstawiane tu zjawisko ofiary z człowieka na wsi polskiej X I X / X X wieku można ująć jako symboliczne równanie o dwu elemen­ tach. A to zaraza, totalna katastrofa, cofająca wyobraźnię do mitycznego obrazu chaosu, В to akt rytualnego mordu, również cofający wyobraźnię na jej krańce. To równanie wybitnie przekonująco rozwiązuje teoria René Girarda. Wyniszczająca społeczność zaraza stanowi wzorcowy przykład „kryzysu mimetycznego". Lęk przed rychłą śmiercią natychmiast upodabnia ludzi do siebie: jak w lustrze widzą swoje zachowania we wszystkich innych członkach grupy. Wzmaga to strach i rodzi wzajemną niechęć, grozi wybuchem spon­ tanicznej nienawiści wszystkich wobec wszystkich. Społeczność poszukuje za­ tem rozpaczliwie sposobu na odróżnorodnienie. Taki niezawodny sposób - odkryty przez ludzkość w prawieku - był tylko jeden: wytypowanie i złoże­ nie ofiary z jednego z grupowych braci-bliźniaków. Każda „inność" - choćby najzwyklejsza, jak np. kalectwa - staje się znacząca (zamienia się w „znaki ofiarnicze") i wyodrębnia poszukiwaną ofiarę z amorficznego tłumu. Teraz na niej skupia się paniczny lęk i nienawiść wspólnoty. Społeczność solidarnie zwraca się przeciw ofierze, widząc w niej źródło zła. Zgładzenie ofiary, naj­ lepiej dokonane wspólnie - jak po raz pierwszy, w prawieku ludzkości - przez anonimowy tłum, na powrót jedna społeczność z samą sobą. Przeciwstawienie ofiary grupie przywraca niezbędne minimum zróżnicowania. Girard wyjaśnia akt złożenia ofiary m.in. jako „interwencję korekcyjną" (z tekstów Girarda wskażę tu tylko 1987a, s. 74-101 - zjawisko mimesis; 1987, s. 5-20 - wzor­ cowy przykład „kozłów ofiarnych" w czasie zarazy, s. 298 - „ofiara korekcyj­ na"). Takie wyjaśnienie roli ofiary z człowieka, składanej w czasie - znów sięgnę do języka mitów - powrotu świata do stanu chaosu (zaraza, wojna, głód), wydaje się nader sensowne i przekonujące. Istnieje jednak pewien pod­ stawowy kłopot z korzystaniem z pomysłów interpretacyjnych Girarda. Wy­ stąpił on bowiem z niezwykłą, skrajnie redukcjonistyczną teorią. Utrzymuje, że odkrył jedno jedyne źródło kultury - był nim właśnie pierwszy zbiorowy i spontaniczny mord, dokonany na przypadkowym członku hordy pierwotnej, który niespodziewanie wyprowadził ją z pułapki kryzysu mimetycznego. Uświadomienie sobie przez naszych praprzodków „ocalającej" roli ofiary stało się praźródłem symboliki, która umożliwiła powstanie kultur i potem ich zdolność do trwania. Jak powiada Girard, w jego odkrycie trzeba uwierzyć bez reszty lub równie doszczętnie w nie zwątpić. Nie martwi się, że opinia �188 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI naukowa zlekceważy jego teorię, ale najbardziej obawia się połowicznego uznania. Obawia się, że współczesna etnologia odrzuci odkrycie „mordu zało­ życielskiego", a wyjaśnienie mechanizmu „kozła ofiarnego" uzna za trafną diagnozę l i tylko pewnego aspektu kultur. Naturalnie nikt nie musi respek­ tować żądań Girada (zob. Kolczyński 1995, s. 65-75). Niniejszy tekst traktuję przede wszystkim jako raport z badań terenowych, uzupełniony o próbę rozejrzenia się w możliwych do zarysowania interpre­ tacjach. Nie ukrywam, że najwyraźniejszą analogię do tych zachowań ofiarniczych chłopów widzę w rytuałach „kozłów ofiarnych" w świecie greckim. Znaczące wydaje mi się, iż według jednej z tradycji, utrzymujący się w Atenach coroczny (prewencyjny) rytuał wypędzenia „kozła ofiarnego" miał wywodzić się właśnie z sytuacji rzeczywistego zagrożenia zarazą - jak podaje Focjusz (534a, tłum. pol. 1999, s. 237) wszystko zaczęło się „od Kreteńczyka Androgeosa, który zginął w Atenach gwałtowną śmiercią; na Ateńczyków spadła zaraza i odtąd weszło na stałe w zwyczaj oczyszczanie miasta za pomocą kozłów ofiarnych". Także wśród tych kilku innych znanych nam wzmianek o rytuałach „kozłów ofiarnych" w starożytnej Grecji, większość skojarzona jest z sytuacją zarazy. Dla mnie najciekawszy, bo chyba najdokładniejszy i równocześnie uderzająco bliski zachowaniom „naszych" chłopów jest przykład wspomniany przez Flawiusza Filostratosa. Już James George Frazer kojarzył greckie rytuały „kozła ofiarnego" z różnymi prawdopodobnymi śladami ofiar ludzkich w kul­ turach ludowych Europy (jak np. topienie Śmierciuchy-Marzanny) i tłumaczył je razem w kategorach symboliki oczyszczenia (Frazer 1969, s. 272-273, 431-453). Ten najogólniej wytyczony kierunek interpretacji wciąż wydaje się trafny, coraz lepiej natomiast możemy wyjaśnić różne szczegóły tej sym­ boliki i wiążących się z nią zachowań. I właśnie na szczegółach starałem się skupić w tym tekście. LITERATURA B a n a s z k i e w i c z J. 1986, Podanie o Piaście i Popielu. Studium porównawcze nad średniowiecz­ nymi tradycjami dynastycznymi, Warszawa. B a r t o l K . 1999, Liryka grecka, t. 1: Jamb i elegia, Warszawa-Poznań. B i e g e l e i s e n H. 1929, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. B l o c h M. 1998, Królowie cudotwórcy, Warszawa. C h m i e l o w s k i E . 1987, Czarownice, strzygi, mamony czyli wierzenia ludu galicyjskiego, zebrane przez... w pierwszej polowie listopada 1890 г., Nowy Sącz. C z a r n o w s k i S. 1956, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w religii i magii, [w:] tegoż Dzieła, t. III, Warszawa. D a n i e l e w i c z J . 1996, Liryka starożytnej Grecji, Warszawa-Poznań. D e l u m e a u J . 1986, Strach w kulturze Zachodu XIV-XVIIIw., Warszawa. D y b i e c J . 1979, Stary Sącz w epoce autonomicznej (1860-1918), [w:] Historia Starego Sącza, H . Barycz (red.), Kraków. E f i m e n k o P.S. 1992, Upyri, iz istorii narodnych verovanij, [w:] Ukraińcy: narodni virovanja, povirja, demonologia, Kiev. E l i ad e M . 1966, Traktat o historii religii, Warszawa. �OFIARA Z CZŁOWIEKA 189 - 1994, Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, Warszawa. - 1994a, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E l l i s P.B. 1998, Druidzi, tłum. P.S. Stelmaszczyk, Warszawa. F i l o s t r a t o s F l a w i u s z 1997, Żywot Apolloniusza z Tiany, tłum. I.Kania, Kraków. F o ejus z 1999, Biblioteka, t. 5: „Kodeksy", 249-280, tłum. O.Jurewicz, Warszawa. F r a n k o I. 1992, Sożżenije upyrej w s. Nagujewiczach w 1831 g., [w:] Ukraińcy: narodni virovanja, povirja, demonologia, Kiev. F r a z e r J . G . 1969, Zlota gałąź, Warszawa. G a m k r e l i d z e T . V . , I v a n o v V . V . 1984, Indoevropejskijjazyk i Indoevropejcy. Rekonstrukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, t. 2, Tblilisi. G i r a r d R. 1987, Kozioł ofiarny, Warszawa. - 1987a, Wszystkie rzeczy ukryte od początku świata, Literatura na świecie nr 12(149). G u s t a w i c z B. 1902, Kilka szczegółów ludoznawczych z powiatu bobreckiego, Lud, t. 8. J a c z y n o w s k a M . 1987, Religie świata rzymskiego, Warszawa. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I . 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1. K n o o p O. 1895, Podania i opowiadania z W.Ks. Poznańskiego, Wisła, t. I X . K o l b e r g O. 1888, Lud. Pokucie III, reprint Warszawa 1963. - 1967, Lud. Tarnowskie, Warszawa. - 1971, Lud. Ruś Karpacka, cz. 2, Wrocław. - 1973, Lud. Sanockie-Krośnieńskie, cz. 2, Warszawa. K o l c z y ń s k i J . 1992, Persistence of the Concept of Stony Sky in Polish Folkculture, [w:] Readings in Archeoastronomy. Papers presented at the International Conference: Current Problems and Future of Archeoastronomy Held at the State Archeological Museum in Warsaw, 15-16 November 1990, S. Iwaniszewski (ed.), Warszawa. - 1995, „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii Rene Girarda, Etnografía Polska t. 39. L e ach E . 1989, Kultura i komunikowanie, [w:] E . Leach, A.J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa. L e c h o w a I . 1967, Obrzędowe obchodzenie granic pól w łowickiem w świetle materiałów porów­ nawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X . L e e u w v a n der G . 1997, Fenomenologia religii, Warszawa. L e n g a u e r W. 1994, Religijność starożytnych Greków, Warszawa. L i w i u s z T y t u s 1974, Dzieje Rzymu od założenia miasta, Księgi XXI-XXVII, tłum. M . Brożek, Warszawa. Lud 1913/1914, [Notatki etnologiczne], t. X X . Ł o p a c i ń s k i H . 1897, Zabytki cywilizacji pierwotnej, Wisła, t. 11. M i c h a j l o v T.M. 1980, Iz is torii burjatskogo šamanizma. S dřevnějších vremen po XVII v., Novosibirsk. M i r e a u x E . 1962, Życie codzienne w Grecji w epoce homeryckiej, Warszawa. M o s z y ń s k i K . 1967, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Warszawa. P i e t k i e w i c z C. 1931, Umarli w wierzeniach Białorusinów, Pamiętnik Warszawski, z. 2. P o d b e r s k i A. 1880, Materyjały do demonologii ludu ukraińskiego, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 4. R o u x J. -P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1984, Śląski horror, Katowice. S k ł a d a n k o w a M . 1981, Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w ,,Szahname", Warszawa. S ł a w s k i F . 1983. Słownik etymologiczny języka polskiego, z. 2, Kraków. - 1989, Z mitologii słowiańskiej, [w:] tegoż Slavica. Wybrane studia z językoznastwa sło­ wiańskiego, Wrocław. S ł u p e c k i L . P . 1998, Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów, Warszawa. T u r n e r V . W . 1974, The Rituał Process. Structure and Anti-structure, Harmondsworth. T r y j a r s k i E . 1991, Zwyczaje pogrzebowe łudów tureckich na tłe ich wierzeń, Warszawa. �190 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI U d z i e l a S. 1890, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły, Warszawa. - 1896, Cholera w pojęciach ludu ziemii sądeckiej, Materiały Archeologiczne, Antropolo­ giczne i Etnograficzne, t. 1. - 1922, Z kronik kościelnych. Kronika w Milówce, Lud, t. 21. W a ł k ó w s k a H . 1973. Kult zmarłych w Indiach starożytnych, Wrocław. W a r d D . J. 1970, The Threefold Death: An Indo-European Trifunctional Sacrifice?, [w:] Myth and Law among the Indo-Europeans. Studies in Indo-European Comparative Mythology, J. Puhvel (ed), Berkeley. W i e l e c k a j a N . N . 1978, Jazyčeskaja simvolika slavianskich archaičeskich ritualov, Moskva. W ó j c i c k i К. W. 1974, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Warszawa. Y o s h i d a T. 1981, The Stranger As God: The Place of the Outsider in Japanese Folk Religion, Ethnology, vol. 20. Z b o r o w s k i J . 1931, Ludoznawcze przyczynki z Góralszczyzny, Lud, t. 31. Z w o l s k i E . 1978, Chórela. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI H U M A N S A C R I F I C E . M E M O R Y OF T H R E E E V E N T S F R O M T H E E N D O F T H E 19th A N D T H E B E G I N N I N G O F T H E 20th C E N T U R Y I N T H E V I L L A G E S I N S O U T H E R N POLAND Summary In the article three cases of ritual murder are presented as they were fixed in the collective memory of the inhabitants of two villages in Beskid Śląski, southern Poland.The author made an attempt at their anthropological interpretation. All the three mentioned events occurred at the time when the village communities were paralyzed with panic fear of approaching plague. The first of the victims was a crippled beggar, the second an infant, the last one - an old beggar woman. The first case can be dated on the end of the 19th century, two other took place during the World War I. In all of them the victims were buried alive. It was always a collective act - the victim was chosen and killed by the anonimous crowd, no particular tormentor could be held responsible afterwards. In the first part of the study the author shows the background of those drastic events, namely the archaic representation of plague. It still persists in mythical representations and ritual practi­ ces in peasant culture in Poland; the recorded field data give the evidence. In the further part particular past events have been reconstructed from the details diffused in the villagers' memory. Interpretation starts with the explanation of the symbolism of the chosen categories of victims. Beggars (both men and women) were marginal (üminal) persons, standing between "this" and "that" world. They were believed to be associated with the dead (the same association can be inferred from the common etymologies of the Polish "dziad" meaning both forefather, ancestor and beggar and the similarity of the worlds "ubogi" = poor and "niebogi" = "nieboszczyk" =the deceased). The beggars were also associated with demons, being dirty, unshorn, often crippled. Being the "living dead" beggars were believed to possess another ability - that of manipula­ ting supernatural powers (Turner, 1974 refers to it as "power of the weak"). They evoked respect like saints, they were horrible like demons and must have strongly affected people's imagination at the moments of panic fear e.g. the plague.Therefore it seems obvious that they also could have been perceived as the root of the disaster. The newborn infant was buried alive together with its mother who died in childbed. That case can be interpreted as a kind of "offering of first fruits". The community doesn't admit the newborn member but gives him as a gift to gods or demons. Here the author remarks that it was possible to reveal a very archaic ritual representation �OFIARA Z CZŁOWIEKA 191 according to which the baby is accepted as a member of the community of the living no sooner than its teeth grow. Another fact that needs interpreting is the way in which the sacrifice is offered, i.e. the way of killing the victims. They were buried alive. Physically it means suffocation. In tradition (and generally in archaic cultures) this amounted to "common" death - the soul, associated with breath, leaves the body in a "natural" way, whereas other kinds of death were considered "unnatural", (for example "bloody" death from injuries, drowning or being burnt). The author recalls here the custom of strangling old people by Slavonic and Altai peoplesJn the discussed cases the victims were "removed" from this world as it were unnoticeably, as if they died natural death simply stopping breathing. Another evidence supporting the suggested explanation can be the fact that the killers saw about the victims to be after a meal as a normal, healthy person should be. Worth mentioning is also the fact that the victims were taken unawares, intoxicated by alcohol - they did not expect their destination. Another object of the author's interest are the two different ways in which the peasants treated two "demonic" figures suspected of starting the plague - the living beggar and the dead believed to be revenant ghost which was quartered or burnt. Could it be possible that the peasants were not quite sure if they suspicions were right? Human sacrifice during the plague seems so archaic that it is obviously deeply rooted in ancient cultural traditions. Sufficient evidence can be found especially for Greek and Roman antiquity where rituals of this kind were known as the rituals of "scapegoats" ifarmakoi). The author stresses striking resemblance of the ritual acts of Polish peasants and those of ancient Greeks (especially the case described by Flavius Filostratos). These analogies were already noticed by J.G. Frazer who explained such archaic ritual acts in terms of the symbolism of purification. Such line of explanation seems right, now we should focus on details. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56873c0050f193d175d0944f9e904d69.pdf 0d8dc6ca84efff01a537f41766cd037e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2641 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2456 Title A name given to the resource Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.209-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój* Bronisław Malinowski Pisane dla Anieli Zagórskiej ŁoMdyM 2J.//.Í j Риале dła Ратму Aniełi Zagórskie/' w Zakopanem. Тгиа/ioby mi бук oobowiedziec yasMo i po prosfw па pyfonie, dfaczega właściwie po/ecAałem do Ьопаули, ¿iiaczego w 26. roku życia rozpocząłem zupełnie nowy kierunek pracy naukowe/ i diaczego w rym, wzg łganie późnym, wiekw zaorałem sie dopisania wygzyku angieiskim, kfóregoprzedfem prawie nie znałem, przyjmując w fen sposób kuffurg angieiską - fakże prawie całkowicie mi obcą - у'ако, do pewnego sfopnia, - drwgą o/czyzng duchową. Poprzednio zajmowałem sig wyłącznie sfwdjami przyrodniczymi i frocbg /ifozo/Zą, aie zawsze na fie zagadnień przyrodniczych i w kierunkach wyraźnie sfojących w związkw z mafemafyką i/izyką. Przezprzyrodg rozumiem fu fo, co właściwie nazywa sig „przyrodą ścisłą" fzn. mafemafykg, Jizykg i cne/mg. Wprawdzie zajmowały mnie zawsze zagadnienia ogóine; nie miałem nigdy skłonności do specjaiizowania sig i nie było żadne/ dziedziny naukowe/, kfóra by mnie nie pociągała; w sfwajach przyrodniczych przerzucałem sig fw ciągłe z mafemafyki do jizyki, z jizyki do cnemu; od pracy feorefycznej do iaborafor/wm. Го wszysfko było wyrazem dyfefanfyzmw umysłowego, z kfórego sig zreszfą nigdy nie wydobgdg i kfóry osfafecznie popchnął mnie w dziedzing nawk społecznych - fok zifpełnie odmiennych od przyrody. Mam wrażenie, ze feraz przesfang juz"przerzucać* sig, zwłaszcza ze rozpocząłemjwż szereg proc, kfóre bgdg chciał ukończyć, a w miarg posuwania ich naprzód wyłonią sig nieraz, fyko ze nowe, probiemy i fok nie bgdg sig juz mógł z fego zakresu wyrwać. Bezpośrednio przed przyjazdem do Londynu, w Lipskw, pracowałem juz, obok zajgc w faboraforjum chemicznem, nad f.zw. „ Yołkerpsychołogie " - fo znaczy nad zagadnieniami z wierzeń i zwyczajów różnych iwdów. Pozprawg z fej dziedziny, rozpoczgfą w Lipskw, pojechałem wykończyć w Londynie. To był jeden z powodów. Aie obok fego ważną rołg odegrał /akr, ze miałem ochofg poznać* Angłig, kfóra mnie od dawna pociągała jakimś dziwnym urokiem. Teraz zaś miałem dobrą sposobność do zookfimafyzowania sig w fym kra/u, bo jechała właśnie z Lipska do Londynu dobra mo/a znajoma i przyjaciółka Mrs. iV', Angiefka z ATołonii (Nowej Zeiandii), kfóra dia sfudjów muzycznych bawiła w Ewropie i chciała przez jakiś rok posiedzieć w Londynie przed osfafecznym powrofem do kraju. Zarówno jej fowarzysfwo samo przez sig, jak fez łiczne ułafwienia w poznaniu łudzi, sfosunków, w szybkiej nawce jgzyka - wszysfko fo pociągało mnie i skłaniało do decyzji. Mam wrażenie, z'e gdybym nie był poznał Mrs. Ai. nie byłbym nigdy zajmował sig socjoiogią, ani fez zangiizował sig do pewnego sfopnia. Tak fo w życiw, mofywy najbardziej odfegłe od racjonainego i fogicznego frakfowania swego zawodu, karjery czy powołania, odgrywają zasadniczą rołg/ Przy fem nie mogg sig wważac za człowieka wyjafkowo wraż/iwego, janfasfycznego, pogardzającego frzezwem iprakfycznem kierowaniem swego życia, jesfem jednak niewąfpiiwie mało sponfaniczny i dysproporcja migdzy danymi zmysłowymi a energią konieczną do pełnej ich ekspioafacji sfwarza ze mnie człowieka wiecznie sfojącego na rozdrożu. Wracam do mego sfosunku do Angiii i rzeczy angieiskich. Bezwarunkowo nie jesfem bynajmniej wyjąfkiem w fem, ze miałem wysoce rozwinigfą ongłomanig, jakiś pmwie, ze misfyczny kwif dia kuffury bryfyjskiej i jej przedsfawicieii. Mam wrażenie, ze wyfworzyło sig fo u mnie w pierwszym rzgdzie skufkiem bezpośredniego wrażenia, jakie na mnie Angiicy robiii. Podróżowałem dość* dużo - przed przyjazdem do W. Bryf., i zagranicą spofykałem oczywiście wszgdzie dużo Angiików. Bezpośrednie i zupełnie przygniafajoce wrażenie nieopisa­ nego szyku, wyższości w wygładzić, manierach, ruchach - wszysfko fo sfawiało mi Angfików na jakimś piedesfaie, ofaczało nimbem fego niewchwyfnego afrybufu, kfóry okreśiamy wyrazami „rasa", „arysfokrafycznośc " - afrybwfw, kfóry mwsi byc wynikiem zasadniczych cech duszy fudzkiej, skoro zeń płyną wszysfkie * Tytuł pochodzi od redakcji, wzięty z rękopisu, por. s. 212. 209 �uczwcKZ jMobf'zmw, Zowarzjftff/, a /wzwef cały wsfrdy „fowarzysfwa". Ang/icy byii Ла mnie, yednem jłowem a/ysfoArac/q marodow, 6y/f yata narad fern, czemyesf „fowarzysfwo" w danem społeczeńst­ wie, faza wroJWem osobis/fgo szyAw, angielszczyzna miała fez za sobą dane naywyższey ełegancy; i wyzwomosci przení&ayacey całą kwłtwrę 6гугу/дАф Zarówno tsiqzAf angieMie, w swe/ zewnęłrzney szacie, yak worania, sfyi mieszkań i domów - wszysfko fo imponowało mi niewymownie. Przy/em Angiia i angiełski miała dła mnieyeszczeyeden wroŁ- było cos fayemniczego, niezupełnie zrozumiałego mi, wybiegayącego poza moye poczucie fego co zwykłe i łogiczne - we wszystkim. - Me znałemyęzyka bardzo dobrze; ałe czułem ze stył angiełskiyesf mi obcy i niezrozumiały nie fyłto dłafego, ze nie opanowałem dostatecznie jgzyAa, ałe dłafego, że nie rozumiem ducha fego styiu. Prace naukowe angiełskie także były mi do pewnego sfopnia obce. Tb jamo odczuwałem zawsze w stosunku do ang.[iełskichj urządzeń społecznych, ich Aisforii, szfwki, rełigii ifp. Ponieważ zas uważałem wszysfko co bryfy/skie a 'priori za nayłepjze - przypisywałem więc fę obcość moyemu własnemu niezrozumieniu, femu ze nie dorosłem do odczucia fycn rzeczy i spodziewałem się odkryć w fem, niezrozwmfałem dła mnie residuum, całe otchłanie rzeczy nadzwyczajnych. Zayemniczosc Angłii rozciągała się dła mnie nawet na /żzyczną sfronę krayu. Me mogłem sobie wyobrazić, yak Angłicy mieszkają, yak wygłądayą icn miasfa, icn abmy, wsie i poła. Dłafego fez Angł/a pociągała mnie zupełnie niesamowitym urokiem. Ta bar/era, oagradzayąca moya, wyobraźnię od krayu, a móy umysł od kułfury ang.[iełskiey] rozciągała się na moye osobiste stosunki z Angłikomi. % oni niewąfpłiwie bardzo sztywni, zwłaszcza wobec łudzi, którzy nie mówią dobrze icn yęzykiem. Dłafego fez w moicn podróżach, jakkoiwiek widziałem mnóstwo Angiików, nie zbhzyłem ani nawet nie zapoznałem się właściwie z żadnym.. Miałem jednak siłne poczucie wŁisnie towarzyskiej wyższości Angiików; marzyłem o osobistej przy/aźni zAngłikiem łub - fakie marzenia są yeszcze siłnieysze i bardzie/ nafurałne/ - o yakieys piękne/ Miss, z którąbym mógł jłfrfowac - konkrefniejszey postaci moye marzenia, zdaye się, nie przybierały. ATfo wie czy fo aprioryczne oczekiwanie nie wpłynęło siłnie na podniesienie moye/ sympatii do Mrs. Ai. a przynajmniej na przyspieszenie rozwoju tej sympaf/i. Była ona pierwszą Angiełką, z którą zapoznałem się łepiey, i która odniosła się ab mnie z wyraźną sympatią. Pamiętam dokładnie, yakby fo było wczoraj, ów dzieH wiosenny, pełen nastroju, wraże/ź i nadziei, ów dzie/i, którego iffofa zawarta byłą między błado zieionemi^darni morza Północnego a mgłistym niebem, na którym słonce opałizowało z poza dziwnych, wpófprzezroczysfycn chmur szybko pędzącycA ku wschodowi, - dzień w którym po raz pierwszy przeyeżdżałem przez kanał z kontynentu do Angłii. Ten przejazd ma swoya treś*c) swóy nasfróy i poezyę, które mnie/ wiece/ siłnie przezywam za każdym razem, kiedy wy/eżdzam na Wiełką Wyspę, ałe kfóre wryły mi się w duszę najsiłniey może za tamtym pierwszym razem. Jechałem wtedy przez Ojfendę - Dover, i ta droga pozostanie dła mnie na zawsze ktasycznem dojazdem do Angłii. W samey rzeczy nieporównanie pięknym yesf zarówno wyyazd z portu Ostendy - yak i widok skał białych wapiennych, w^ród których, w dołinie otwartej na morze iezy Dover. W Ostendzie przy/ezdza się na sam brzeg przystani i wycnodzi się z dużego, ładnego banhoju wprost na statek, kfóry zaraz oayeżdża. Po łewej ręce łeży miasteczko. Najprzód mi/amy port stary, w którym zwykłe yesf natłoczone mnóstwo łodzi rybackich i małych zagłowców. №z brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hałe targowe, z tyłu domy starego miasteczka; wąskie i nizkie kamieniczki, pomałowane we wszystkich możłfwycn i niemożłiwych kołoracA, bardzo barwne i piękne w charakterystyczne/ dziwacznosci i asymefrji włafciwey mafym miasteczkom portowym. Podnosi bardzo fo wrażenie /akt, ze na pierwszym płonie stoją sobie spoko/nie rzędami żag łowce o różnokołorowych płótnach; a także fo, że domki ustawione nad brzegiem basenów portowych przeg¿adaya się w wodzie i są nieproporcjonałnie duże w zestawieniu z małenkim nieraz dockiem a nieproporcjonałnie małe w zestawieniu z ołbrzymiem morzem, kfóre się ałbo widzi ałbo przeczuwa. Jest w fem wrażeniu yakaf zamknięta, uwięziona sprzeczność uczuciowo-wyobrażeniowa - yedna z tych, kfóre naddyą niektórym rzeczom wewnętrzny urok. - Stare, różnobarwne i bardzo małownicze miasteczko /Zamandzkie, usadowione nad portem, mi/a, w miarę yak się zbłizamy ku szerokiemu morzu, nad kfórem rozłożyła się nowoczesna Ostenda, „Pashionab/e'% i wzdłuż kfórego rozciąga się wspaniało espionada wiłłi i Aofełów o najwykwinfnieyszey i najparszywszej ełegoncyi. Póżnobarwnosc usfępuyeyednostayney szarzyźnie - nie odrazu; zabawna yesfpowołna ay^zja tych dwu zupełnie niewspółmiernych szyiów. Popaczone, ziełone, żółte i czerwone domki zwofna prosfuyą się, przechodzą no/przód w przyzwoitą cegłę, i ciemny kamień a pofem dopiero w kołor i gust białey szfukaferyi. Ałe z dałeka, od morza, widok długiego, yasnego szeregu wiłłi nie yesf brzydki; powołi zachodzą one mgłą i widać fyiko długą smugę, łinię płaskiego wybrzeża piasków /ZamandzkicA, o kfóre w długich /a łach rozbi/a się zazwyczay fu niespokojne, morze Północne, zawsze ziełone i mętne, zawsze pełne subfełnych e/ekfów pasfeiowych, czy yakieys niezmiernie wytworne/ porcełany. 7Va morzu zaraz po wy/eżdzie z Ostendy i długo yeszcze pofem roi się wprost od łodzi rybackich. O iłe morze yesf trochę wzburzone widok yesf wspaniały; co cAwiłę giną za ziełonym pagórkiem wody - widząc fo pierwszy raźnie można się opędzić od przerażenia: zupełnie wygłądd yakby ich morze połknęło - fo znów wypływa/ą na szczycie jałi. W ogółe morze yesf w tych okołicacA niezmiernie zaiudnione; rzadko żeby nie było paru żagłi większych łub mnieyszycA, paru kominów na horyzoncie. Mnieyjze łódki znika/ą w miarę yak statek się oddała od brzegów kontynentu. Me 276 �wiem czy fo ¿fofego, że tofo pohaWa zawsze sig niebo rozjaśnia, czy fez rzeczywiście cbmwry gromadzą sig bardziej nad ładem, a nad morzem niebo jesf czysfsze, w każdym razie, zawsze jak przejeżdżałem przez tanat w połowie drogi cbmwry były za nami i przed nami, nad konfynenfem i nad Лngł/ą, a nad głową było czysfe, jakkoiwiek zamgłone. Lądw nigdzie nie widać i rozpoczyna sig nasfró/ pełnego morza. /Vasfrój fat pofężny, niewysłowiony, specy/iczny, a przyfem wszysfkiem, fot prosfy jak samo - morze. Widok tfóry sig ma ciągłe przed oczami jesf w ogóinycn zarysacb niezbyf skompiikowany; oibrzymi obszar wody, przecigfy bwrfą otrgfową i kawał nieba, zcigfy również szyną żeiozną, o iłe sigpofrzy zpokładw przykryfego, a nieograniczony niczem, o iłe sig jesf na pokładzie odkryfym. Л ie w fycb szerokicb, cnoć niezmiernie prosfycA ramacb, iłe sig mieści zmian nieskończenie swbfełnyc/i i bogafycb w cbarakferze morza i nieba, w oświefłeniu, w sfanie morza zwłaszcza, zakżnig od fego czy jesf ono mniej iwb bardziej wzburzone/ Oczywiście najpiękniejsze jesf morze wzburzone, a przynajmniej jesf ono najbardziej inferesujące. /Viesfefy wiełu, i mnie migdzy innymi, nie sądzonem jesf rozkoszować sig fym nieporównanie dramafycznym widokiem, z pokładw przynajmniej - z powodu cnoroby morskiej. Ałe pamigfam, że pomimo cnoroby nawef (tfóra zreszfą byłą wówczas wzgłgdnie iekkaj wrażenie jakie na mnie zrobiła burza, z tfórą spofkaiiśmy sig na pełnym Afianrykw, na wysokości wysp Azorsticn - było nieporównane. Sfafet duży i bardzo wyładowany tołysał sig mało, powołi i łeniwie. Oibrzymie jaie szły Z południa, wprosf na nas. Załamywały sig w oibrzymicn kaskadacn nad dziobem sfaftu, tfóry zanwrzał sig w ic/i zieionycb wnęfrznościacb, jakby miał zafonąć aż do połowy swej długości. -Ałe morze spokojne, morze zupełnie gładkie, ma fez swq/а niewypowiedzianą poezje. Pełne morze fo więzienie ołbrzymie, fo najbardziej ofwarfa i piękna pusfta - wzrok niespokojnie biegnie tu krańcom, okrąża je, wraca; za nim mysi; a za nią fęstnofa; fakim jesf świaf szeroki - najszerszy, droga, tfóra prowadzi wszędzie, obiecuje wszysfko - , a w swej bezfreściowej rozłegłości zawiera już jakby zdrad/iwy wśmiecb ofrzeźwienia. Z począfkw ogarnia dziwny niepokój, zaprawiony nudą, szukamy jakiegoś pwnkfw oparcia w fem, co daje sfafet. ATonfrasf między fem życiem, wykrojonem z najbardziej iwksusowej i najdoskonaiszej fecbnicznie rzeczywisfości tułfurałnej, rzeczywisfości sfworzonej przez człowieka a między fcnnieniem nieubłaganej i niezrozumiałej, nieczysfej w swej isfocie rzeczywisfości pełnego morza - fen tonfrasf jesf czasami, co - zawsze działa niezmiernie siłnie, a co nabrało - Tragicznego pafosw w kafasfrojie Tifanica jak zreszfą i we wszyśftic/i innyc/i morstic/i nieszczgściocn. - /Vasfrój pełnego morza jesf czemuś fot siinem, Żywiołowem i niezmiennem, że wydaje sig równie infensywnem, że przezywa sig go zawsze z rym samym dreszczem, niezaieżnie od fego czy podróż na pełnem morzu frwa przez godzinę czy dwie, jak na kanaie, czy przez parę dni; czy fez przez fydzień. (Tydzień jesf najdłuższym okresem czasu jaki przeżyłem na pełnym morzu, między porfami Hamburgiem a Fwncbaiem na Maderzej. Zreszfą nie fyiko zaieżnie od fego, jakiem jesf morze i niebo, zaieży widok pełnego morza. Zmienia sig on isfofnie w załezności od fego z jakiego pwnkfw na sfaftu wygiądamy. Całkiem innem jesf nasfró/ morza z samego dzioba, fam gdzie naokoło nie widać nic fyiko wodę i niebo; gdzie sig zupełnie zapomina o fem, że sig za sobą włecze ciężki kadłub sfaftu, a mysi i dusza cała łofem bezcieiesnym biegnie w dał, przed siebie. Całemi godzinami przesiadywałem fam, wgnieciony między dwa zbiegające sig baie czy szyny żełazne. O iłe morze jesf wzburzone wrażenia fu są wprosf wściekłe; cnwiiami wznoszę się nad przepaścią, fo znowu oibrzymia góra idzie na mnie. Oczywiście o iłe morze jesf bardzo wzburzone nie można sfać nie fyiko na dziobie, aie nawef w ogółe na przednim pokładzie, tfóry co cnwiia jesf pod wodą. 7eżeii sfafet jesf błisto iądw częsfo fowarzyszą mu deł/zny, kfóre zawsze płyną fuż koło szpicu, co cnwiia wyskakując, pełnym wdzięku rwcbem, ponad wodą. /Va Afianfykw, koło Wysp ATanaryjskicb znowu nieraz widziałem ryby iafające, kfóre zwłaszcza o iłe morze jesf niespokojne, wyła fu/ą z jai i na rozłozbnyc/i płefwac/i, jakby w oibrzymim skoku przejrwwają dość znaczne przesfrzenie, nawef poprzez szerokość przedniego pokładw (dość zreszfą nieznaczną). Tnocze/ znowu wygiąda morze, jeśii się na nie pafrzy z fyinego pokładw. Tam nie można się fot łafwo oderwać od poczucia, że się jesf przykiejonym do sfafkw, nie można się zafopić w czysfej, niczem nie skażonej przesfrzeni Oceanw i nieba. /Vie fyiko wyobrażenie, poczucie fego, że się ma przed sobą przesfrzeń już przejechaną, już odbyfą - aie jizyczne siady sfafkw; srebrny pas na wodzie i brudne pasmo dymw w powiefrzw nadają fej części morza specyficzny cnarakfer. Osobiście nie iwbię fej sfrony widoku, tfóra jednak o fyie czasami jesf najwygodniejszą, o iłe z przodu i po botocłi jesf zbyf siiny wiafr. /Va nowoczesnych, porządnie wrządzonycb sfaftoc/i pasażerskicb są umieszczone po bokacn dłwgie gałerje, biegnące, nieraz w kiikw pięfracn jedne nad drugimi wzdłuż obu sfron sfafkw, czasem aż do samego fyłw, aż do J/f długości, czasem fyiko wzdłwż środkowej części sfafkw. Są one bardzo wygodne, zwytłe bowiem przynajmniej jedna sfrona zasłonięfa bywa od wiafrw. Są zwykie przytryfe, fot że się ma wrażenie jakby się chodziło po wąskiem krwżgankw o bardzo swbfeinycn koiwmnacb i niskiem sfropie. Aie właściwie mało się widzi morza i nie ma się bezpośredniej łączności z niem niejako, widać go fyiko po jednej sfronie, okrojone baiwsfradą. Zreszfą fen promenade-deck zwykie bywa zaiwdniony eiegancką - mniej więcej - pwbiicznością, zosfawiony deck-cbair'ami, fat że się nadaje najmniej do - marzycieiskiego wpijania się nieskończonością. �Pozofem morze po bobzcm parowca ma zawsze m'e Wne, роо"(игме jaie ¿wegnqce od sfafkw pod kąfem ostrym, yaie, kfóre powsfoły od rozdarcia morza dziobem sfafkw. najpiękniejszym, wz/poeryczme/szym yesf zawsze przednipoWad/ - łVa bocznych pokładach, promenade-decka 'ach można czasem, o iieyesf siiny bardzo wiafr wprawiać specyficzny i niezmiernie zabawny sporf. ZwyWe od sfrony wiafru deski pokładu są całkiem mokre od piany morskie/' i skwfkiem fego śiizkie. Ofóż można sobie fam wrzodzie śiizgawke, anaiogiczną do fe/, kfórą uiieznicy wprawiq/q na zamorźnięrych rynszfokach.. Czasem wiafr bywa fok sibry, ze bez rozpędzania się możno pod /ego naciskiem jechać" po śiiskich deskach. Taki sporf pamięfam uprawiałem mo Gerfrudzie Woermann [? słabo czytelne] "y'adqc no Wyspy fonaryjskie. Przyfem poniewoźyaie dochodziły czosem oz do połowy fego pokładu (od sfrony wiafruj, sporf miał swój wrok pewnego ryzyka -przynajmniej przemoczenia oz do swehey nifki. Aie wracając no ATanoł, nosfróy pełnego morza opanowwje mnie zawsze podczas fego krófkiego przeyazdw i przecina niejako pasmo wrażeń konfynenfałnych od nasfroyw W. Bryfanii. Pomiędzy zgiełk i chaos, jaki sfwarzo zawsze podróż koieyg, rozsuwa sie fa krófko a jednak nieobygfa chwiia przeyrzysfey pusfki, kfóra wydłuża fen dzień i sfwarzo odfegłość miedzy femi dwoma pasmami przeżyć. Przez chwiię fą przechodzą sfany psychiczne fok zupełnie odmienne od innych rzeczy, kfóre poprzedzają i nasfepwyą. Rodzi sie fęsknofo za rzeczami, kfóre kiedyś* były znakami nayiepszego rozwoju, za rzeczami, kfóre rodzą sie z somofniczej konfempiocji, gwoifownie i z nofarczywością wyrzufów sumienia budzą sig insfynkfy wewnęfrzney oscezy, kfóra pcha do objęcia świafa wyormie nayprosfszey i najczystszej - fakiey, yak fo morze roziegłe i niebo nad niem. Rzeczy fe, kfóre czasem nawef nie dochodzą do pełnego uświadomienia, czasem fyiko przenikają wszysfko wokoło jakimś niewidziainym smufkiem i fęsknofą bez przedmiofu i ukojenia, rzeczy, kfóre niosą w sobie krzyk za życiem nowem, za wyrwwmem sie, oddaieniem od samego siebie... W świefie ich możno czasem dojrzeć dużo rzeczy w ogóie ukryfych i dofrzeć do zakamarków własnej dwszy, o kfórych isfnieniu przedfem sie nie śniło-/ Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój. Chodzę szybko po pokładzie. Czasem szukam czegoś ,,pod ręką"; przegłądam fwarze foworzyszów podróży." pubiiezność jadąca przez kanai yesf częsfo zabawno, mieszanina czysfey krwi Angiików i hołofy konfynenfainej i fa zabawna maskarada cudzoziemców, kfórzy mieszkają w Angiii i kfórzy sie „przyongiizowoii". Poznać ich iafwo no pierwszy rzuf oka/ (Ja sam naieże do fej, pogardy godnej i komicznej kafegoryi). Twarze pięknych kobief są oczywiście punkfomi oriefocyi w fym przegłądzie upadłego mefa/izyka. Tęsknofa zrodzona z sinej głębiny morza rada by się zaspokoić w spojrzeniu pary niebieskich oczu/ (uwiadomienie fakiey rzeczy odrzuca mnie nazod na wędrówkę po zieionej pusfyni. Czasem wspomnienia przychodzą... Л ż ofo z mgły, kfóra fu yesf wieczna, powołi wyłaniają się jakieś bardziej okreśione yormy. Zdaieka frudno się zorjenfowaćpocząfkowo, czy fo nie są białe chmury ieżące nisko fuż nad wodą,- aie powołi widać coraz wyraźniej.- pomiędzy jasno zieioną przesfrzeń morza i nieba zaznaczają się eiegoncko zarysowane białe skały. Przed nami dwie szerokie ściany wyłaniają się coraz wyraźniej; na prawo i na łewo brzeg ucieka; no łewo południowe wybrzeże, na prawo wschodni brzeg, na kfórym skały wapienne kończą się niedługo i usfępuyą miejsca płaskim przesfrzeniom, ofaczającym szeroką zafoke w wyścid Tamizy. Pomiędzy dworno ścianami ofwiera się szeroko doiino, zomknięfa z fyłu pagórkiem z przodu otwierająca się na morze; całą szerokość doiinki zajmuje miasfo Dover, kfóre pozafem rozpina się naokoło na pochyłości pagórków ofaczo/ących. Widok jego mo pewien wrok, zwłaszcza jako pierwsze powifanie Angiii, pierwsze wrażenie krajobrazu angiełskiego z całym jego specyyicznym charmem. Charm fen poiega w pierwszej iinii na fem, że powiefrze w Angiii yesf bez porównania bardzie/ przesycone wiłgocią niż np. w nas i w ogóie gdzietoiwiek na kontynencie. Z fego powodu powsfoje zupełnie inno perspekfywa powietrzna i szereg ejekfów maiarskich nam zupełnie nieznanych. Tłoryzont jesf bardzo mały. Daisze piony nikną, sfopione w niebieskiej mgie, kfóra w odda ii przechodzi czasem w głęboki szafir. Biiźsze przedmiofy wychodzą dziwnie miękko; barwy wszysfkie są zmodyfikowane i sfonowane znacznie bardziej. W doiinie Dovru dałszy pian, pagórki sfoyoce z tyłu wydają się przez fo fokże znacznie większe, bardziej imponujące. Przyfem iinie, orchifekfuro pejzażu jesf rzeczywiście piękno. iVa prawo na szczycie ścięfey skały szeroko, majestatycznie rozkłada się Dover Casfie. łVo iewo, jako pendant, na drugim pagórku koszary, czy inny budynek. Sam porf jesf wcaie niebrzydki, dwa kamienne woły (piers, po angieisku) objmują, jak dwa wyciągnięte ramiona, szeroki basen przysfani. Aie no/piękniejsze w krajobrazie są niewąfpłiwie skały wapienne, sławione w piosence pafri/ofycznej ,,fhe whife cii#s o/fngiand", zdaieka połyskujące jak kły iwa ^C(X/^i%o. A w sfóp ich morze rozbi/a się i ofacza wyspę „opaską srebrną", ,,fhe siiver bełf". Ten widok zowiero w sobie, sfreszczo swoim nosfrojem całą „wyspiorskość" Angiii, fe wszysfkie przeczucia i wyobrażenia jakie się mo o fym ołbrzymim płaskim kroju, kfóry fok ofo-przed nami wyłania się z zieionych yoi morza. Całkiem inaczej odbywa się przyjazd do krajw, kfóry jesf wyspą, niż zwykie przekroczenie granicy. Wyspę ma się przed sobą, jako pewną całość infegroiną, ograniczoną. / jokkoiwiek, w wypadku Angiii przynajmniej, nie można objąć okiem jej całości, niemniej fen biały brzeg, wyłaniający sie z powoii z mgły sine/, ponad srebrzysfą pianą jai - symboiizuje niejako całą oibrzymią wyspę i mysią ogarnia się doiekie obszary, ieżące poza fem co widać/ Przyjazd yesf fufaj czemś kompiefnem, czego jizyczną reainość przeżywa 272 �się rzeczywiście, w czem poezji wyobrażeń i syf wagi odpowiada pigtno widoków i jwoisfosd przeżyć*. To nie ra przekłęfa współczesna fecW&a podróżowania kołeją, gdzie zmianę trq/ы pozna/e sic po gałonach kondwkfora i A:oiorze obie wagonu; podróżnym, tfórzy mogą sobie zapłacie (rain de /шее nawef fe wrażenia bywa/ą oszczędzone. Dojazd morzem do jakiegoś nowego konfynenfu ma w sobie zawsze fę pierwofną, fajemniczą moc rzeczy nowycA, kfóre powoii powsfają, jakby sfwarzane, uciełeśniane z nicości, powsfają z sinej daii i zgłębi mgłisfego mrotw i w oczocA, nieznacznie rosną i przybierają kszfałf, kfóry odgadną[c] sie sfaramy zanim w swej peini sfanie przed nami. Pamięfam nieopisane wrażenie, kfóre miaiem podróżując pierwszy raz po morzu Śródziemnem. Nad brzegiem morza siedząc w cudownej zafoce, gdzie wśród gaju pinii i długicA szpaierów aioesu i erica arbórea nikf nie zakłócał piętna i samofności jesiennycA dni, czyfałem Odyseję, po grectw, wcząc się do mofury. gyłem po ciężkiej cAorobie, wycieńczony i fot przygnębiony, że nawef cudowne sionce nie uśmiechało się do mnie; nie woino mi wówczas było czyfac samemw i łekarze sfawiaii bardzo ponure horoskopy dia mojego wzro&w. Mafta pracowała ze mną. Po wołiprzychodziłem do sił i całe piętno, - upajające szczęście budzącego się we mnie życia, przeżyłem i przełałem na dałe&ie, sine morze; na gaje ołiwne wśród kamiennych wałów, położone na łagodnycA sfotacA okrąg łycA pagórków; na drogi wysypane żwirem, po kfórycA można było cAoazió nad samym brzegiem morza. Jedna dróżta prowadziła nad zafo&ą, wzdłwż, aż do kapłiezki, tfóra sfała na drugim tońcu zafoki, południowym - Л-fa Maria Anunziafa, zdaje mi się. Czasem, już j a t czułem się zdrowszy, chodziłem z Maftą do miasfeczka (Łwsin piccoło-j drogą poprzez pagóret, przecinającą przyłądek, kfóry odgradzał naszą zafotę, Cigałe, od porfw miasfeczka. Pamięfam foki ja&iś wieczór księżycowy, kiedy późno dosyć, zaraz po zacAodzie słońca docAodziłem do porfw. Miasfo bardzo pwsfe, prawie j a t wymarłe; na cicAej wodzie tołyszą się w ciepłem, mięttiem powiefrzu barti o ciemnych żagłach; zapach ołiwy smażonej i szybka, dźwięczna, okrągła mowa włosta; z dałeta słychać piosentę; „Mneffa mia б'оп' barcaroia - j'ono dei'arfe e sono genfiłe - Aiełł mia barca se vuoi venire - J'wii' ałfo mare andaremo...". Pamięfam dobrze fę chwiłę, jej zapach i jej mełodję - tfóra do dziś dnia budzi we mnie freśc fej epoti; nieświadome, wyfęstnione ujęcie włostości w jatie/'ś wyideałizowanej, mojej własnej jbrmie, tfórą rzeczywisfość* później zabiła. Ałe we wspomnieniu mam ją jeszcze, znam jeszcze fen traj nieznanego szczęścia, tfóre przez chwiłę było mi buskiem, prawie mojem; ałe sfopy moje już fam nie powrócą/ Wówczas byłem bardzo przejęfy pięknością TYomera. poe^/ą Odysei. Dźwięki skandowanej gręczyzny, na wpół mi fyłko zrozumiałe; a raczej obce mi zwpełnie jako mowa , jako narzędzie bezpośredniego wypowiedzenia freści wewnęfrznycA - kojarzyły się właśnie dła fego w dziwnie płasfyczny sposób z całym nafłokiem bujnie rozwijających się wrażeń i odczuć*. Poe^/'a w języku dobrze mi znanym, w kfórym się bardziej przeczuwa, niż rozumie słowo; wjęzyku nie skałanym codziennością i powszedniością wżyfkw, ma swój własny czar i pofęgę. /esf fo jakby język składający się z imion własnych, oznaczających indywiduałnie fyłeż swoisfycA sfanów duszy. Oczywiście poe^/a w języku ojczysfym, własnym jesf fą właściwie i w pełni zrozumianą poezją, ałe famfa ma fez swoją warfośó. Dia mnie niekfórejrazesy z Odysei były fym konkrefnym kszfałfem, w kfóry zeszfywniała owa jała życia, załewajaca mnie wówczas z źródeł najgłębszych. Poza językiem równołegłe z dźwiękami jascynowały mnie fez obrazy, powoii rozfaczajace się przedemną, freśc przygód boskiego fułocza i, zwłaszcza, scena fych przygód - morze. Z nieopisaną fęsknofą wybiegałem, poprzez wąski ofwór zafoki, oczami i myśłą na szerokie, ,,/iołkowe" morze; śłi%ałem się po jego gładkiej, szerokiej powierzchni, hen, dałeko aż ku brzegom /foki, obejmowałem Włochy i szedłem ku бусуЩ ku ojczyźnie Połifema; i fam dałeko, w przeciwną sfronę ku wodom Ponfw skąd się fułoczka Odyseja zaczęła i ku brzegom Egipfw, gdzie mieszkałi lofojagowie. 7 morze famfo, przesfrzeń famfa raczej wydawała mi się dziwnie głęboka, czy fajemnicza, jakby ofoczoną jakąś mgłą błękifną, kfóra nad morzem zwisała, jak noc. 7 wprosf nie chciało mi się wierzyć że fa ofo woda, nad kfórą siedzę, kfóra do sfóp moich dobiega, fo część* fego samego - morza, kfóre fam dałej gwbi się w mroku łegendy, sfaje się baśnią, łedwo dosfępną wyobraźni. Л pofem po parodniowym pobycie w Cigałe, wsiadłem na sfafek i pojechałem na połwdnie, ścigać* cienie mej myśłi - próżna pogoń/ Pierzchają, jak noc przed słońcem i przed sobą mam zawsze fyłko fo samo morze rzeczywisfe, kfóre fyłko ciągłe pcha w dał i mami fęsknofą; i brzeg wspaniały, winnice i gaje ołiwne, skały nagie i miasfeczka o białych murach. Aie pamięfam dobrze moje uczucia jak się obudziłem dojeżdżając do Raguzy. Me wiem dłaczego, ałe po raz pierwszy miałem wrażenie poczucia, że jesfem na wodach fego wspaniałego basenu śródziemnego, nad kfórym wyhodowała się cała kułfura świafa sfarożyfnego, gdzie w faki sam ranek pogodny i słoneczny spokojnie płynęły frirery rzymskie nad oświefłonym jasno -, śmiejącym się brzegiem, Jechaiiśmy wówczas sfafkiem wzdłwż brzegów Dałmacji, zajeżdżając po kołei do wszysfkich większych miosf i zwiedzając je. Podróż fa zrobiła na mnie siłne wrażenie, właśnie dłafego, byc może, że byłem do niej przygofowany długą fęsknofą, ciszą wewnęfrzną, w kfórej owe rzeczy bez kszfdłfw i bez freści, a fok niezmiernie siłne, owe promienie zwiasfujące życie, mogą rozwijać* się swobodnie. Pierwszy porf. Zdra zaciekawił mnie niezmiernie jako pierwszy okaz małego miasfeczka włoskiego, jaki widziałem. Dopafrywałem się w ciasnych, ciemnych ułiezkach, gazie łudzie chodziłi sobie, jakby po jakiś 27Л �koryfarzüc/i LrwAowaMycA, w Á^fCfó^toc/z ma/owMÍczo w/:ryfycA mredzy w zycm, бгЫлет ¿ ZozZćZT-onj&ffm^ «с^е/еУл^елш fycA wsgyadwcA myj/f / /narzf/z 6ez Уогту, a raczę/ o formie mgffjfe/, nffzmfggrowang/, kfóre mm/em fy/e razy w ги/щг^м z fym Werne/n magfcznym Wżocny/ Takie wcieWnienie бштнелле mys/i ma(ycA f mzpm^zon^cA, fakfe zcaftow/anff w zjwq üfofg fego co gdzzes z^q/aowafo ffg [w] kra/w snów, sfawwf dfa mnf e yeden z nq/wf^^fzycA uroWw p<xfn%oww;fa. W fycA wra¿fn;ocA, kfóre zawsze ZJ'f^pw/q MfgjpoazwiMff, podróż bywa rzfczyw¿fcfg р/^кла; fak yak mrWćl W r a w ¿yciw jm/arza fo, za czem fe^jbiimy, a/e nie ¿m;emy praw/fg wż^rzyć w jego rz^czy^ij/ojc. Cza^f/м marzg»^ wysfgpw/e fak nag/e, m/c niejpodzzanie, uderza w wmysZ zmoczony г рггуууролу pyfem wraz^H ггуж/д/мус/%, fak pofgzng ^j&aoĄ р ^ Ы д oczyfzcza/^cfgo i frwoznggo, ze mfq/e yak jen wcfeZejmony; ze posiada r^wnocz^jn/g wrok fa/emmczy тли f zycf em fry^jka/¿%c^ Weлдуи/доУсyawy. famKffam faAi 6yZ mo/ pterwjzyprzy/azd do ТУелес/L Zmoczony, z^f^Z(ZM(^m Wiedma w wpaine / swcAe ол( Wrzej/ziowe, M/ycz^rpa/i}' spacerem po grofocA fosfomy, w^iodkm z Mdfto. późno p^poWM^w w poci'% yaaqcy ao Wenec/f. ByZem (at przemycony wrazeMfomf, ze zacz4^m rozmawiać z fOM/arzyJzamf powrozy; rtomfwoyazgrgm Żyaows&wn f yego zow%. famigfam cafy zafo/z^/M w aya/etryczw; dymk(«/e o олГуает;'гу6л;'е, po/ffyce wewngfrzMe/ Afwfry: ffp. W^?ad?em w fen sfan Wemego рггетесгелм z роо^/еселш nenvowego;уес/мо^Го/лу jfw/zof ко/ о mzyny, бгыоле, mrwgay^ce śwfafZo Zampy, ocArypfe gfomy kfóremf fig zawrze mów/, ażeby przekrzyczeć na/dj pocfiŁgw, огЫло-zo^e wngfrze wagonw j . k/asy - ofo е/етелгу zewMg/rzne dobrze z/rawego mzyfro/w Á%)Ze/owego. Do fego aoabcf yejzcze /:a/e;¿fosA:cip obrazów pamf^czowyc/z, лгерокоу czy ^(g oojfan;e fafwo, wygoomfe f fonio тсАгол^ел/е ла лос - 6fzrad/zofcpewna f poczwcie, ze m;eyejf ла ffopfe wo/елме/ z fa czf^c% Wz^oscf, z W r g ma oeq?o^redn¿o ao сгул;ел*д. Dworzec to/eyowy w Wenec/f, fragarze, бал aa jfwz-qcycA Aofe/owycA, fo wszyjf&oyefzcze przyczy»(fo do гоа^сел^м;алга fe/ л/егткегте бала^ле/Jbrmy, w kfóre/ po raz pferwfzy z^a/az^m ла /д^млле. Z dworca wyc/zoazf bezpośrednio ла Сома/ Grande. /Vag/е wderzyfa тлге c:fza улуле/ лосу kjfgzycowe/. W srebrnem, л ^ е б / е ^ ж у т jwfef/e ¿óffe fWoffa Zafamf, pryska/qce w odoícfw ла íejktoуЬ/w/qce/ wodzfe. CfcAo p/wj&afa wodo о Аат:елле fc/zody ¿ fen fzmer fak а^г^лу m¿ Jfe wydd^, fat dwzo mów¿¿ odrazw o fe/ ла/gfgojze/ irfocfe Wenec/f - o marmwracA owzfycA, об/ап^сА zf^/onq woda, o yWac/z Zagwny, w WrycA przegZadq/q л е gofyc^e korona pajaców, ¿ kfóre fam dafeko o6/ewa/4 wfOfkf ryooc&fe ; ргаЩ f mwfüfe ¿rzegf p&zj&e. Wjzed/f^my w gondo/e, kfóra naj w;ozfo, frocAg przez wqskfe калачу ooczne, c/zwiZamf wypfywa-fd znów ла Сала/ Grande. ŹTfZfaffy dobrze m¿ znane, wymarzone z c/enfów wysfępowafy рггеаетла^' jryjzo^em nazwy, ze drZenfem, z dziwnym wczwcfem radoJCf, yatgdybymprzezjwaf w*eík¿% cAwffg, yakby fe wíe/кге rzeczy dopiero feraz Jff wrzeczywfsfnfo^y; wpokarza/^cy jympfom, ogóZnego zreszfq egocenf ryzmw - zreszfą mo¿e nawef nie wpokarza/qcy - przecf ez у#елсгдг czzdem zwpe/nie fyfko famfo f 6yfem fyiko рггерекюлу enfw^/azme/n. CAfera deg/f ^ca/z4 Pa/ozzo Vendramm - CaZergAf; Pa/azzo Fosean - fe nazwy do dz# pamfefam z owe/ nocy. © Copyright by Helena Wayne Transkrypcja z rękopisu i орг. Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz PRZYPISY ' „Mrs N." to Anna Brunton, pochodząca z Południowej Afryki, nie Nowej Zelandii (wydaje się, że Malinowski chciał jakby ukryć jej tożsamość tutaj). Jej postać pojawia się w dziennikach w zakreślonym kółkiem „n". inna kobieta, spotkana później w Australii, Nina Stirling występuje pod „pełnym N.". Malinowski poznał Annę Brunton w czasie swoich studiów w Lipsku (1908-1910), kiedy studiowała tam muzykę. Można znaleźć świadectwa o ich podróżach do Szwajcarii w jego dziennikach z tego okresu. Gdy powróciła do Południowej Afryki, przez pewien czas korespondowali ze sobą. Spotkali się ponownie, gdy odwiedziła Anglię w 1929 roku (por. Helena Wayne, 77м Sfory of д Marriage, t. I I , s. 146, Routledge, London 1995). Jej wyjazd do Anglii w 1910 roku był, jak pisze o rym Malinowski impulsem dla niego by podjąć tę podróż (por. Helena Wayne, R^fyw to¿»gf na zyćie г dzfffo gronWawa МдИлт%Ше#?, tłum. G . Kubica-Heller, „Konteksty", nr 1-2/97, s. 153-161.) ^ lazaron - prz«f. łazik, bezdomny włóczęga (neapolitański), żyjący z dorywczych posług albo żebraniny; wł. lazzarone. 274 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec736f917f049a5cd8de36a6fa2dc581.pdf f9106547f4119222f4237a80b6186002 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1075 Title A name given to the resource Ogólna charakterystyka regionu / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.17-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X i V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA REGIONU 1 Beskid Ś l ą s k i , najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t a c z ę ś ć K a r p a t , w c h o d z i w s k ł a d B e s k i d ó w Zachodnich. Podzielony jest g r a n i c ą p a ń s t w o w ą p o ­ m i ę d z y P o l s k ą a C z e c h o s ł o w a c j ą , na k t ó r e j terenie znajduje się w i ę k s z a c z ę ś ć tego m a s y w u g ó r s k i e g o . N a obszarze P o l s k i Beskid Ś l ą s k i od p ó ł ­ nocy o b r z e ż o n y jest P o g ó r z e m Ś l ą s k i m , od wschodu K o t l i n ą Ż y w i e c k ą , z a c h o d n i ą z a ś i p o ł u d n i o w ą jego g r a n i c ę stanowi granica p a ń s t w a . W ś r ó d pasm g ó r s k i c h Beskidu Ś l ą s k i e g o w y m i e n i ć n a l e ż y grzbiet C z a n t o r i i - S t o ż k a (980-997 m n.p.m.), g r u p ę Baraniej G ó r y (1214-1250 m n.p.m.) oraz K l i m c z o k a (1119 m n.p.m.), k t ó r y c h wzniesienia r o z d z i e l a j ą p o s z c z e g ó l n e m i e j s c o w o ś c i tego regionu. N a l e ż ą do n i c h : Brenna, W i s ł a oraz Istebna, J a w o r z y n k a i K o n i a k ó w . Brenna, oddzielona wzniesieniem K l i m c z o k a , graniczy z P o g ó r z e m Ś l ą s k i m . G ó r y O r ł o w a i B u k o w a s t a n o w i ą g r a n i c ę p o m i ę d z y W i s ł ą a Brenna, za p r z e ł ę c z ą K u b a l o n k a z a ś zlokalizowane s ą t r z y najbardziej w y s u n i ę t e na p o ł u d n i e wsie, a m i a n o w i c i e Istebna, Ja­ w o r z y n k a i K o n i a k ó w , s t a n o w i ą c e j e d n o l i t y geograficznie kompleks tego r e g i o n u i o k r e ś l a n e j a k o wsie „ z a K u b a l o n k a " . Przez B e s k i d Ś l ą s k i prze­ chodzi europejski d z i a ł w ó d p o m i ę d z y B a ł t y k i e m a M o r z e m C z a r n y m . T u b o w i e m w y p ł y w a rzeka W i s ł a (utworzona z p o t o k ó w B i a ł e j i Czarnej W i s e ł k i ) ze s w y m i l i c z n y m i d o p ł y w a m i , j a k n p . Brennica, n a s t ę p n i e Olza, z a s i l a j ą c a z l e w n i ę O d r y oraz p r z e p ł y w a j ą c a przez w i e ś J a w o r z y n k ę Czadeczka, k t ó r a poprzez K i s u c z ę i W a g wpada do D u n a j u . T e r e n B e s k i d u Ś l ą s k i e g o historycznie z w i ą z a n y b y ł z K s i ę s t w e m C i e ­ s z y ń s k i m , k t ó r y m w ł a d a ł a a ż do 1625 r . ś l ą s k a l i n i a P i a s t ó w . Po ś m i e r c i ostatniego k s i ę c i a tego r o d u r z ą d y o b j ę ł a jego siostra E l ż b i e t a L u k r e c j a , po k t ó r e j zgonie w 1653 r . K s i ę s t w o C i e s z y ń s k i e p r z e s z ł o w r ę c e d y n a s t i i H a b s b u r g ó w , r z ą d z ą c e j j u ż w c z e ś n i e j na terenie W ę g i e r i Czech. T y m 2 1 W charakterystyce regionu uwzględniono tylko te elementy, które s ą pomocne przy interpretacji omawianych zagadnień kulturowych. Geomorfologia Polski, t. 1: Polska Południowa. Góry i Wyżyny, praca zbio­ rowa pod red. M. Klimaszewskiego, Warszawa 1972, s. 71 n. 2 2 — Etnografia Polska t. 28/1 �18 Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A 3 s a m y m z a s i ę g j e j panowania p o w i ę k s z y ł się o Ś l ą s k C i e s z y ń s k i , n a terenie k t ó r e g o Habsburgowie u t w o r z y l i w i e l k i e l a t y f u n d i u m , t z w . K o ­ m o r ę C i e s z y ń s k ą . P o l i t y k a jej p o w a ż a n i e z a w a ż y ł a na stosunkach s p o ł e c z no-gospodarczych tego obszaru, w t y m r ó w n i e ż g ó r a l i ś l ą s k i c h , p r z y c z y ­ n i a j ą c się do l i k w i d a c j i s z a ł a ś n i c t w a . W e w ł a d a n i u A u s t r i i Ś l ą s k C i e ­ s z y ń s k i p o z o s t a ł do 1918 r. Po z a k o ń c z e n i u I w o j n y ś w i a t o w e j i u s t a l e n i u g r a n i c y p o m i ę d z y P o l s k ą i C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., k i e d y to n a s t ą p i ł p o d z i a ł Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o m i ę d z y o b y d w a w y m i e n i o n e kraje, a n a ­ s t ę p n i e p r z y ł ą c z e n i u do Polski w 1922 r. części G ó r n e g o Ś l ą s k a , i n t e ­ r e s u j ą c y nas obszar z n a l a z ł się w w o j e w ó d z t w i e ś l ą s k i m . Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j n a l e ż a ł on do w o j e w ó d z t w a ś l ą s k o - d ą b r o w s k i e g o , a n a s t ę p n i e katowickiego, od 1975 r. z a ś do nowo utworzonego w o j e w ó d z t w a b i e l s k o -bialskiego. Proces zasiedlania Beskidu Ś l ą s k i e g o zaczyna się prawdopodobnie w X V w . Po przetrzebieniu l a s ó w na n i ż s z y c h terenach K s i ę s t w a C i e ­ s z y ń s k i e g o z a c z ę t o z a k ł a d a ć osady na obszarach g ó r s k i c h . P i e r w s i osad­ n i c y b y l i to przypuszczalnie zbiegowie z p o s i a d ł o ś c i szlacheckich ze Ś l ą s k a G ó r n e g o i p ó ł n o c n y c h części Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o . D u ż ą r o l ę w osad­ n i c t w i e tego obszaru o d e g r a ł a l u d n o ś ć w o ł o s k a , k t ó r a p o j a w i ł a się t u t a j w X V I w . L a s y beskidzkie d a w a ł y r ó w n i e ż schronienie p r z e ś l a d o w a n e j w czasie k o n t r r e f o r m a c j i l u d n o ś c i protestanckiej. Z p o c z ą t k i e m X V I I w . , za panowania k s i ę c i a A d a m a W a c ł a w a , k t ó r y p o w r ó c i ł na ł o n o k o ś c i o ł a katolickiego, w z m o g ł y się w a ś n i e r e l i g i j n e . K s i ą ż ę t e n n a k a z a ł l u d n o ś c i p o w r ó t do k a t o l i c k i c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h , u s u w a j ą c z K s i ę s t w a e w a n ­ g e l i k ó w , k r y j ą c y c h się po lasach, aby z a c h o w a ć s w ą w i a r ę . T a m zosta­ w i a n o i c h w spokoju, g d y ż o s i e d l a j ą c się p r z y n o s i l i k s i ę c i u d o c h ó d z z i e ­ m i , d o t ą d nie d a j ą c e j p o ż y t k u . S z c z e g ó l n i e widoczne jest to na t e r e n i e W i s ł y , k t ó r a r o z r a s t a ł a się bardzo szybko j a k o w i e ś o znacznej przewadze mieszkańców wyznania ewangelickiego . 4 5 6 N a j s t a r s z ą w s i ą B e s k i d u Ś l ą s k i e g o jest B r e n n a , p o w s t a ł a z k o ń c e m X V l u b z p o c z ą t k i e m X V I w., p r z y c z y m w e d ł u g u r b a r z a z 1567 r. i s t n i a ł o t u ­ taj dziedziczne „ w ó j t o s t w o w r a z z k a r c z m ą , w y s z y n k i e m p i w a , r y b n i k a m i , z m ł y n e m o j e d n y m kole, p r a w e m b r a n i a w o d y do niego z B r e n n i c y * Przypomnieć należy, iż Śląsk pod panowaniem czeskim znalazł się w 1339 г., kiedy to Kazimierz Wielki zrzekł się go na rzecz Jana Luksemburczyka; zob. F . P op i o ł e k , Historia Śląska od pradziejów do 1945 roku, Katowice 1972, s. 51. * F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 30; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka pasterska w Beskidzie Ślą­ skim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 182. Ludność ta bowiem przerabiając wyrobiska na łąki wypasała na nich b y d ł o płacąc księciu za każdą wypasaną sztukę; zob. F . P o p i o ł e k , Początki zasiedlania Beskidów Śląskich, [w:] Beskid Śląski, R. 4: 1933, s. 38. F . P o p i o ł e k , Wisła Cieszyńska i jej przeszłość, „Zaranie Śląskie", R. 13: 1937, z. 3, s. 137. Б e �Rys. D. Tylkowa �20 ZOFIA SZBOMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A 7 i paszenia ś w i ń w g ó r a c h w lasach b u k o w y c h " . B r e n n a p o c z ą t k o w o b y ł a w s i ą s z l a c h e c k ą , w u r b a r z u z 1621 r . f i g u r u j e z a ś j a k o w i e ś k s i ą ż ę c a z f o l w a r k i e m i h u t ą s z k ł a . W c i ą g u X V I I w . osiedlali się t a m n o w i miesz­ k a ń c y , r e k r u t u j ą c y się m i ę d z y i n n y m i ze z b i e g ó w p o l i t y c z n y c h i r e l i ­ g i j n y c h . Istebna i J a w o r z y n k a po raz p i e r w s z y w y m i e n i o n e z o s t a ł y w r e ­ jestrze u r b i a l n y m r o z p o c z ę t y m w 1621 г., a u k o ń c z o n y m w 1653 r . P o ­ dane t a m s ą z a r ó w n o liczba m i e s z k a ń c ó w , j a k t e ż i i c h o b o w i ą z k i wobec k s i ę c i a . Nieco w c z e ś n i e j , bo w 1615 г., zanotowana jest j e d n a z n a j ­ w i ę k s z y c h miejscowości Beskidu Śląskiego, a mianowicie Wisła, k t ó r a w 1643 r . s t a ł a się g m i n ą . N a j m ł o d s z ą i n a j w y ż e j p o ł o ż o n ą w s i ą tego obszaru jest K o n i a k ó w , k t ó r y p o w s t a ł z p o c z ą t k i e m X V I I I w . w o b r ę b i e Istebnej, poprzez t r z e b i e ż l a s ó w . O s a d ą g m i n n ą s t a ł się w 1816 r. K o ­ niaków . 8 9 1 0 Istebna w r a z z s ą s i e d n i m i w s i a m i , t j . J a w o r z y n k ą i K o n i a k o w e m , p o c z ą t k o w o n a l e ż a ł a do p a r a f i i w J a b ł o n k o w i e . J a b ł o n k ó w , b ę d ą c y od 1920 r. w granicach C z e c h o s ł o w a c j i , s t a n o w i ł do tego czasu c e n t r u m ad­ m i n i s t r a c y j n e , gospodarcze i k u l t u r a l n e d l a w s i p o ł o ż o n y c h „ z a K u b a l o n k ą " . W Istebnej kośeiół zbudowano dopiero w 1720 r. S ł u ż y ł on miesz­ k a ń c o m w y m i e n i o n y c h w s i a ż do 1794 г., k i e d y to na jego miejsce postawiono n o w y , m u r o w a n y kościół w r a z z p l e b a n i ą . Z k o ś c i o ł e m w i ą ­ ż ą się t e ż p o c z ą t k i szkolnictwa w Istebnej, w 1720 r. b o w i e m p r z y w s p o m ­ n i a n y m d r e w n i a n y m k o ś c i ó ł k u w y b u d o w a n o pomieszczenie dla w i k a r e g o 7. J a b ł o n k o w a , p r z y j e ż d ż a j ą c e g o t u co t r z e c i ą n i e d z i e l ę z n a b o ż e ń s t w e m . W d o m u t y m uczono dzieci c z y t a ć i l i c z y ć . W 1782 r. w y b u d o w a n o p r z y probostwie p i e r w s z ą s z k o ł ę d r e w n i a n ą . S z k o ł a m u r o w a n a w Istebnej p o w s t a ł a w 1817 г., p r z y c z y m n o w y b u d y n e k szkolny w y b u d o w a n o w 1896 r. B y ł a to s z k o ł a czteroklasowa, k t ó r a za c z a s ó w I I Rzeczypospo­ l i t e j s t a ł a się s z e ś c i o k l a s o w ą . Obecny, nowoczesny b u d y n e k w y b u d o ­ w a n o w c e n t r u m w s i w latach t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia. Ponadto —• j a k i w i n n y c h wsiach beskidzkich — d z i a ł a j ą p e r y f e r y j n e s z k o ł y d l a dzieci m i e s z k a j ą c y c h w o k o l i c z n y c h p r z y s i ó ł k a c h . W Istebnej s ą to s z k o ł y na W i l c z e m i Ł ą c z y n i e . W B r e n n e j , gdzie p o c z ą t k i s z k o l n i c t w a i p i e r w s z y kościół s i ę g a j ą 1785 г., s z k o ł y f i l i a l n e zlokalizowane s ą w B u k o w e j i L e ­ śnicy. u 1 2 1 3 P o d s t a w ą egzystencji m i e s z k a ń c ó w Beskidu Ś l ą s k i e g o b y ł a hodowla. 7 P o p i o ł e k , Historia..,, s. 109. F . P o p i o ł e k , Powstanie najmłodszych wsi beskidzkich, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, z. 1, s. 2. P o p i o ł e k , Wisła.,., s. 135 n. P o p i o ł e k , Początki..., s. 44; Sęk [P. Z a w a d a], Koniaków, „Gwiazdka Cieszyńska", R . 89: 1936, nr 29, s. 5. "Popiołek, Powstanie..., s. 12; J . Z a h r a d n í k , Nasza wieś Istebna. Przyczynki do osadnictwa Śląska Cieszyńskiego, Cieszyn 1930, s. 6-7. Parę lat z szkolnictwa w Istebnej, „Ziemia Śląska", R. 6: 1932, nr 2, s. 2. Ibidem. 8 9 1 0 12 18 �21 OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U Nieurodzajna ziemia nie m o g ł a b o w i e m s t a n o w i ć g ł ó w n e g o ź r ó d ł a u t r z y ­ mania. S t ą d d ą ż o n o stale do p o w i ę k s z a n i a t e r e n ó w w y p a s o w y c h i swo­ bodnego korzystania z l a s ó w . Dzielono w i ę c g r u n t y i p r z e k s z t a ł c a n o zbo­ cza g ó r s k i e n a pastwiska oraz ł ą k i . W t e n s p o s ó b p o d n o s i ł a się w B e s k i ­ dzie Ś l ą s k i m granica osadnictwa. P o c z ą t k o w o K o m o r a C i e s z y ń s k a nie s p r z e c i w i a ł a się t y m poczynaniom g ó r a l i ś l ą s k i c h , w i d z ą c w t y m dodat­ kowe ź r ó d ł o d o c h o d ó w . W X V I I w . i w 1 p o ł . X V I I I w . r o z w i j a ł a się z a r ó w n o h o d o w l a b y d ł a , j a k i pasterstwo. W 1748 r. w y s z ł o r o z p o r z ą ­ dzenie cesarskie z a l e c a j ą c e s p r z e d a ż p o d d a n y m pastwisk, ł ą k i p ó l l e ś ­ n y c h w r a z z p r a w e m t r z y m a n i a na n i c h o k r e ś l o n e j ilości b y d ł a w a ł a skiego (owiec i k ó z ) w zamian za czynsz . B y ł to —• j a k pisze B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — z ł o t y okres s z a ł a ś n i c t w a na Ś l ą s k u . W 2 p o ł . 1 4 1 5 1 6 X V I I I w . sytuacja u l e g ł a jednak zasadniczej zmianie w z w i ą z k u z r o z ­ w o j e m gospodarki l e ś n e j , k t ó r a dla H a b s b u r g ó w s t a ł a się bardziej k o ­ rzystna, a n i ż e l i czynsz o p ł a c a n y przez g ó r a l i . W i e l k a w ł a s n o ś ć r e a l i z u j ą c a w t y m czasie zalesianie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o rozpoczyna o s t r ą w a l k ę z c h ł o ­ p a m i , r u g u j ą c i c h z o b s z a r ó w s e r w i t u t o w y c h i n a k ł a n i a j ą c do z a m i a n y wysoko p o ł o ż o n y c h w g ó r a c h ł ą k i pastwisk na inne tereny, w w y p a d k u z a ś o p o r u ze s t r o n y g ó r a l i czyniono i m t r u d n o ś c i b ą d ź przez z a c i e ś n i a n i e granic, b ą d ź t e ż przez z a m y k a n i e d o s t ę p u do p a s t w i s k . Przez c a ł y X I X w . s z a ł a ś n i c t w o w Beskidzie Ś l ą s k i m c h y l i się k u u p a d k o w i . W 1863 r . u k a z a ł się patent cesarski d o t y c z ą c y l i k w i d a c j i pasterstwa. W p r o w a d z o n y ostatecznie w 1872 r . p r z y c z y n i ł się w y d a t n i e do w z m o ż e n i a r u c h u emigracyjnego do Z a g ł ę b i a K a r w i ń s k o - O s t r a w s k i e g o , F r a n c j i oraz A m e r y k i P ó ł n o c n e j . C i ę ż k ą s y t u a c j ę l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j p o g ł ę b i ł y w po­ ł o w i e X I X w . k l ę s k i elementarne. W 1846 r . p r z y s z ł a b o w i e m zaraza na z i e m n i a k i , n a s t ę p n i e głód, k t ó r y d o p r o w a d z i ł do w y b u c h u t y f u s u , d z i e s i ą t k u j ą c e g o l u d n o ś ć Beskidu Ś l ą s k i e g o . Upadek s z a ł a ś n i c t w a d o t k n ą ł z w ł a s z c z a n a j z a m o ż n i e j s z ą część w a r ­ s t w y c h ł o p s k i e j , p o z b a w i a j ą c j ą znacznych t e r e n ó w w y p a s o w y c h . T y m s a m y m p r z y c z y n i ł się on do n i w e l a c j i i s t n i e j ą c y c h t a m jeszcze w p o ł o ­ wie X V I I I w . poważnych różnic m a j ą t k o w y c h . Stratyfikacja społeczna m i e s z k a ń c ó w wsi Beskidu Śląskiego p r z e d s t a w i a ł a się w ó w c z a s n a s t ę 1 7 1 8 1 9 u J . C h l e b o w c z y k , Szałaśnictwo г gospodarka leśna w Beskidzie Śląskim w dobrach Komory Cieszyńskiej u schyłku feudalizmu do 1800 г., [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 5, Wrocław 1963, s. 12; F . P o p i o ł e k , Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958, s. 76. L . S a w i c k i , Szałaśnictwo na Śląsku Cieszyńskim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14: 1919, dz. 3, s. 145. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. cit., s. 189. S a w i c k i , op. cit., s. 155; F . P o p i o ł e k , Szkice z dziejów chłopów w Be­ skidzie Śląskim, „Sobótka", R. 9: 1954, s. 391-458; Z a h r a d n í k , op. cit., s. 7. " S a w i c k i , op. cit., s. 153. J . C h l e b o w c z y k , Różnicowanie i początki kapitalistycznego Rozwarst­ wienia wsi cieszyńskiej u schyłku feudalizmu, [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 3, Wrocław 1960, s. 125. 1 6 1 6 1 7 1 9 �ZOFIA SZROMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A 22 p u j ą c o : n a j z a m o ż n i e j s z ą w a r s t w ę s p o ł e c z n ą n a t y m obszarze t w o r z y l i gazdowie, t j . kmiecie p o s i a d a j ą c y gospodarstwa r o l n e l i c z ą c e około 50 j o c h ó w , c z y l i m n i e j w i ę c e j 30 ha, p a r ę k o n i , t e r e n y wypasowe oraz cze­ l a d ź . Z a m i e s z k i w a l i o n i n a j c z ę ś c i e j c e n t r u m w s i , podobnie j a k zagrodnicy, p o s i a d a j ą c y nadto ł ą k i o t r z y m y w a n e z s e r w i t u t ó w . Po l i k w i d a c j i szał a ś n i c t w a pod koniec X I X w . uzyskane ł ą k i przerabiano na p o l a u p r a w ­ ne. Przez budowanie t a m c h a ł u p i osiedlanie s i ę n a s t a ł e t w o r z o n o w a r ­ s t w ę c h a ł u p n i k ó w . W t e n s p o s ó b p o w s t a w a ł y liczne p r z y s i ó ł k i , t a k charakterystyczne d l a w s i beskidzkich. 2 0 G ł ó w n y t r z o n w s i zamieszkiwany zazwyczaj przez n a j z a m o ż n i e j s z ą w a r s t w ę w e wsiach „ z a K u b a l o n k ą " o k r e ś l a n y b y ł j a k o dziedzina. W Istebnej u s y t u o w a n y on b y ł po l e w e j stronie r z e k i Olzy, n a p o ł u d n i o ­ w y c h stokach Z ł o t e g o G r o n i a — n a j w y ż s z e g o wzniesienia tej miejsco­ w o ś c i . Gospodarstwa tej p a r t i i w s i skupione s ą w t z w . dworach, będących p o z o s t a ł o ś c i ą d a w n e j w s p ó l n o t y gospodarczej, z w i ą z a n e j z d a n y m t e r y ­ t o r i u m i zrzeszającej k i l k a w pobliżu m i e s z k a j ą c y c h rodzin. Oznaczają one z w a r t e skupisko z a g r ó d z l o k a l i z o w a n y c h na n i e d u ż y m terenie. W e ­ d ł u g opisu z 1896 r . „ m i e s z k a ń c y p o s z c z e g ó l n y c h d w o r ó w k o r z y s t a j ą ze w s p ó l n y c h l a s ó w , pastwisk, u w a ż a j ą place, na k t ó r y c h s t o j ą i c h zabudo­ wania, za w ł a s n o ś ć z b i o r o w ą i z b i o r o w y m i t e ż s i ł a m i p r z e p r o w a d z a j ą do s k u t k u trudniejsze p r z e d s i ę w z i ę c i a i ulepszenia w gospodarstwie" . N a ­ z w y d w o r ó w w Istebnej p o c h o d z ą od p i e r w s z y c h o s a d n i k ó w . T a k w i ę c w y s t ę p u j ą t u m i ę d z y i n n y m i H a r a t y k i , M i c h a ł k i , K u b a l e , B u r o w i e , Gaz u r o w i e i t p . Podobnie przedstawia s i ę to w Jaworzynce. W K o n i a k o w i e natomiast o k r e ś l e n i a d w o r ó w z w i ą z a n e s ą z n a z w a m i ł ą k , z d a r z e ń l u b p r z e d m i o t ó w . I t a k jest t u t z w . W y d z i e r a c z k a — teren, o k t ó r y toczone b y ł y spory rodzinne, L e g i e r y — p o c h o d z ą c e od l e g a r ó w , Bagno i t p . a l 2 2 .Gospodarstwa c h a ł u p n i c z e w Istebnej zlokalizowane s ą przede w s z y s t ­ k i m w p ó ł n o c n e j części w s i , na t z w . Zaolziu, po p r a w e j stronie O l z y . P o w s t a ł y one — j a k j u ż wspomniano — z z a m i a n y ł ą k na pola u p r a w n e , t w o r z ą c w t e n s p o s ó b liczne p r z y s i ó ł k i zwane „ ł ą k a m i " , j a k na p r z y k ł a d M l a s k a w k a , Pietroszonka, Ł ą c z y n a , W i l c z e i t p . T r z e c i ą o s a d n i c z ą c z ę ś ć Istebnej, a zarazem n a j s t a r s z ą , s t a n o w i ą Jasnowice, p o ł o ż o n e n a d p o t o k i e m Olecka i w y s u n i ę t e na p o ł u d n i o w y za­ c h ó d . I c h nazwa w y w o d z i s i ę prawdopodobnie od s e k t y r e l i g i j n e j , c h r o ­ n i ą c e j s i ę t a m w g ł ą b l a s ó w przed p r z e ś l a d o w a n i a m i . U k ł a d osadniczy B r e n n e j r ó ż n i się od trzech w s i p o ł o ż o n y c h n a p o ­ ł u d n i e od K u b a l o n k i , t j . Istebnej, J a w o r z y n k i i K o n i a k o w a . C e n t r u m w s i r o z c i ą g a się w z d ł u ż d o l i n y B r e n n i c y , gdzie skupione s ą n a j w i ę k s z e 2 3 M C h l e b o w c z y k , Różnicowanie..., M. W y s ł o u c h ó w a, Ze śląskiej riera Lwowskiego", R. 4: 1896, s. 399. S ęk, op. cit. 2 1 и *» P o p i o ł e k , Powstanie..., s. 2. s. 136; P o p i o ł e k , Wisła..., . 137-145. ziemi, „Tydzień", dodatek literacki „ K u ­ s �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 23 gospodarstwa z b l i ż o n e s t r u k t u r ą u p r a w do w s i o charakterze p o d g ó r s k i m . N a terenie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o t y l k o b o w i e m one u p r a w i a j ą p s z e n i c ę o z i ­ m ą . Osadnictwo r o z c i ą g a s i ę t a m ponadto w z d ł u ż d o p ł y w ó w B r e n n i c y , •takich j a k na p r z y k ł a d L e ś n i c a , B u k o w a , H o ł c y n a . Dolne p a r t i e t y c h •dolin m a j ą podobny charakter osadniczy, j a k c e n t r u m w s i . Osadnictwo bardziej rozproszone, z a j m u j ą c e stoki w y m i e n i o n y c h d o l i n , posiada ge­ n e z ę a n a l o g i c z n ą do o m a w i a n y c h w y ż e j w s i g ó r s k i c h „ z a K u b a l o n k a " , t o znaczy w i e l e z l o k a l i z o w a n y c h t a m gospodarstw p o w s t a ł o z osadnic­ t w a sezonowego. W a r u n k i ś r o d o w i s k o w e w s i Beskidu Ś l ą s k i e g o , a m i a n o w i c i e u k s z t a ł ­ t o w a n i e terenu, k l i m a t oraz szata r o ś l i n n a , w y w a r ł y w p ł y w na stosunki gospodarcze regionu. K l i m a t B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — w ł a ś c i w y dla strefy g ó r s k i e j — c h a r a k t e r y z u j e s i ę z n a c z n ą ilością o p a d ó w atmosferycznych. I c h o b f i t o ś ć sprzyja w d u ż y m stopniu r o z w o j o w i l a s ó w , k t ó r e s t a n o w i ą 6 0 % o g ó ł u p o w i e r z c h n i tego r e g i o n u . Ś r o d o w i s k o geograficzne w p ł y w a na r o z w ó j gospodarczy oraz m o ż l i w o ś c i p r o d u k c y j n e tego obszaru, k t ó ­ r y — w e d ł u g J. K u b i c y — zaliczany jest do V r e j o n u p r o d u k c y j n e g o P o l s k i P o ł u d n i o w e j o kompleksie g l e b o w o - u p r a w o w y m t r a w i a s t o - o w s i a n y m . W p r o d u k c j i r o l n e j B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p r i o r y t e t o w e miejsce z a j ­ m u j e u p r a w a owsa i j ę c z m i e n i a , a z r o ś l i n o k o p o w y c h z i e m n i a k i oraz r o ś l i n y pastewne. Teren ten, j a k w i ę k s z o ś ć o b s z a r ó w g ó r s k i c h , charak­ t e r y z u j e się niedoborem zbóż c h l e b o w y c h . U p r a w a zbóż ogranicza się b o w i e m do j ę c z m i e n i a i owsa jarego, a w m a ł y m t y l k o procencie do jarego ż y t a , zwanego na t y c h terenach jarziną. Pszenicę ozimą można - u p r a w i a ć z p e w n y m efektem j e d y n i e w d o l n y c h p a r t i a c h w s i Brenna. W k o ń c u X V I I I w . na teren B e s k i d u Ś l ą s k i e g o w k r a c z a u p r a w a z i e m ­ n i a k ó w , o b e j m u j ą c a spore obszary g r u n t ó w o r n y c h . Stosunkowo w y s o k i u d z i a ł z i e m n i a k ó w u w a r u n k o w a n y jest nie t y l k o m o ż l i w o ś c i a m i u p r a ­ w o w y m i , lecz t a k ż e zapotrzebowaniem k o n s u m p c y j n y m l u d n o ś c i oraz p a s z o w y m i n w e n t a r z a . N a terenach t y c h dobrze udaje się kapusta i b r u M e w , c z y l i t z w . kwaki, s p e ł n i a j ą c e w t r a d y c y j n y m ż y w i e n i u w a ż n ą r o l ę , -współcześnie z a ś u ż y t k o w a n e s ą w h o d o w l i z w i e r z ą t . Jeszcze w okresie - m i ę d z y w o j e n n y m w y s o k i u d z i a ł g r u n t ó w p r z y p a d a ł na u p r a w ę l n u , z k t ó r e g o w y r a b i a n o p ł ó t n o . Sady i o g r o d y w a r z y w n e nie o d g r y w a ł y t u t a j p o w a ż n i e j s z e j r o l i . Obecnie sytuacja przedstawia s i ę odmiennie, ob­ s e r w u j e s i ę b o w i e m tendencje p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u d l a tej g r u p y u p r a w . 2 l 2 S 2 6 2 7 2 4 J . K r ó l , Klimat Śląska Cieszyńskiego, [w:] Beskid Śląski, R . 1: 1930, s. 29; J . K u b i c a , Rozmieszczenie i kierunki rozwoju produkcji rolniczej na terenie ziem południowej Polski, W r o c ł a w 1962, s. 24; J . L a z a r, Gleby województwa katowic­ kiego, Warszawa 1962, ,s. 17 п.; W. M i l a t a , Lato w Beskidzie Śląskim. Szkic •klimatologiczny, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, z. 1, s. 43. K u b i c a , op. cit., s. 17. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Stosunki społeczno-gospodarcze w trady­ cyjnej kulturze Karpat Północnych, Łódź 1967, s. 18. C h l e b o w c z y k , Szałaśnictwo..., s. 12. B 2 8 2 7 �24 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A W t y m miejscu m o ż n a p o d a ć k i l k a d a n y c h statystycznych o d n o s z ą c y c h s i ę do 1960 r . T a k w i ę c w Istebnej z o g ó l n e j p o w i e r z c h n i gospodarstw, k t ó r e w t y m czasie o b e j m o w a ł y 1647 ha, na g r u n t y orne i sady p r z y ­ p a d a ł o 60,7%, ł ą k i i pastwiska — 1 7 , 2 % , lasy z a ś — 16,0%. W B r e n n e j z k o l e i na 3364 ha o g ó l n e j p o w i e r z c h n i gospodarstw g r u n t y orne i sady w y n o s i ł y 24,2%, ł ą k i i pastwiska — 36,8%, lasy — 34,3% . D ą ż e n i e m w s p ó ł c z e s n e j p o l i t y k i r o l n e j tego r e g i o n u jest z w i ę k s z a n i e p o w i e r z c h n i g r u n t ó w o r n y c h pod u p r a w ę ł ą k i pastwisk oraz p o d p o r z ą d k o w a n i e p r o ­ d u k c j i r o l n e j celom gospodarki hodowlanej . W ś r ó d h o d o w a n y c h z w i e ­ r z ą t g ł ó w n e miejsce zajmuje b y d ł o i trzoda c h l e w n a . Zmniejszeniu natomiast u l e g ł c h ó w owiec, k t ó r e w s p ó ł c z e ś n i e hodowane s ą p r z y go­ spodarstwach, a w m n i e j s z y m stopniu na s z a ł a s a c h . H o d o w l a owiec o cha­ rakterze pasterskim n a j d ł u ż e j u t r z y m a ł a się w B r e n n e j . Po u p a d k u sza­ ł a ś n i c t w a w Beskidzie Ś l ą s k i m w X I X w . — o c z y m j u ż b y ł a m o w a — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p r ó b o w a n o j ą t a m r e a k t y w o w a ć . P o w s t a ł a specjalna k o m i s j a s e r w i t u t o w a , k t ó r a o p r a c o w a ł a u s t a w ę o s p ó ł k a c h szał a ś n i c z y c h . Ustawa ta z o s t a ł a zatwierdzona przez S e j m Ś l ą s k i w K a t o ­ w i c a c h w 1933 r. W Brennej z a ł o ż o n o w ^cowy, na w z ó r szwajcarski, s z a ł a s na K o t a r z u , gdzie owce wypasane s ą jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e . Obok przyzagrodowej h o d o w l i owiec po I I w o j n i e ś w i a t o w e j na terenie B r e n ­ nej c z y n t i y c h b y ł o — obok K o t a r z a — k i l k a i n n y c h s z a ł a s ó w . W Isteb­ nej natomiast, gdzie w 1947 r . wypasano owce na trzech s z a ł a s a c h , d z i a ł a obecnie s p ó ł d z i e l n i a owczarska na p r z y s i ó ł k u A n d z i o ł ó w k a . 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 J e d n y m z i s t o t n y c h ź r ó d e ł u t r z y m a n i a g ó r a l i ś l ą s k i c h b y ł las, k t ó r y d o s t a r c z a ł nie t y l k o p ł o d ó w n a t u r a l n y c h , przeznaczonych do k o n s u m p c j i 2 8 Źródło: materiały spisowe Głównego Urzędu Statystycznego. Dla porównania warto podać, iż w 1900 r. z ogólnej powierzchni wsi Istebna, liczącej 4828 ha, pola orne w y n o s i ł y 14,68%, łąki — 1,97%, ogrody — 0,33%, pastwiska — 19,22%, lasy — 61,87%. W Brennej z kolei na ogólną powierzchnię 7817 ha na pola orne przypa­ dało - 10,41%, łąki — 5,64%, ogrody — 0,36%, pastwiska — 31,66%, lasy — 50,29°/o; źródło: Gemeindelexikon im Reichsrate Vertretenem Kdnigsreiche und Lander. Bd. 11: Schlesien, Wien 1906, s. 8-9 (Brenna) i s. 42-43 (Istebna). M. N o w a k, Agrotechniczne podstawy gospodarki rolnej w górach, W a r ­ szawa 1954, s. 7; M . R a 1 s к i , Gospodarka rolna na ziemiach górskich, [w:] Ze­ szyty problemowe postępów nauk rolniczych, z. 14, Warszawa 1958, s. 60. Dla przykładu można podać, iż w 1900 r. w Brennej zanotowano 208 sztuk koni, 1930 bydła, 2359 owiec i 869 świń. W tym samym roku w Istebnej w y s t ę p o w a ł o 138 sztuk koni, 1334 bydła, 165 owiec i 910 ś w i ń ; źródło: Gemeindelexikon.... W 1960 r. sytuacja w dziedzinie hodowli przedstawiała się następująco: Brenna — 149 sztuk koni, 1308 bydła, 580 owiec, 901 świń; Istebna — 103 sztuki koni, 1065 bydła, 236 owiec, 1018 ś w i ń ; źródło: materiały spisowe Głównego Urzędu Staty­ stycznego. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka..., s. 196 n. Ibidem, s. 213. W tym samym roku w Jaworzynie i Koniakowie czynnych było po 1 sza­ łasie, w Wiśle natomiast 8; ibidem, s. 213. 2 9 8 0 8 1 3 2 8 3 �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 25 ż y w n o ś c i o w e j oraz h o d o w l i (ha paszą i ściółkę), ale s t w a r z a ł t a k ż e m o ż ­ l i w o ś ć pracy, k t ó r ą znajdowano przede w s z y s t k i m p r z y w y r ę b i e i z w ó z c e d r e w n a . W ś r ó d t r a d y c y j n y c h z a j ę ć l u d n o ś c i badanych w s i w y m i e n i ć t a k ­ ż e n a l e ż y w y r ó b p ł ó t n a i sukna oraz p r a c ę w m i e j s c o w y c h m ł y n a c h i t a r ­ takach, a w Istebnej ponadto t ł u c z a r n i k o r y . Z a r ó w n o w B r e n n e j , j a k i Istebnej jeszcze w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u d z i a ł a ł y f o ­ lusze, c z y l i t z w . wałkownie . Część m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się r ó w n i e ż h a n d l e m , g ł ó w n i e b y d ł a , k t ó r e kupowano n a j c z ę ś c i e j w M i l ó w c e na Ż y ­ w i e c c z y ź n i e , a sprzedawano w J a b ł o n k o w i e . W a ż n y m i m i e j s c a m i h a n d l o ­ w y m i b y ł y ponadto S k o c z ó w i Cieszyn. W Istebnej w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m , t j . od k o ń c a l a t d w u d z i e s t y c h aż do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a - t o w e j , raz w m i e s i ą c u o d b y w a ł y s i ę t a r g i na b y d ł o i n i e r o g a c i z n ę . W 1929 r . Ś l ą s k i U r z ą d W o j e w ó d z k i w K a t o w i c a c h z e z w o l i ł g m i n i e W i s ł a na u r z ą d z a n i e c o t y g o d n i o w y c h t a r g ó w . 3 4 3 S 3 6 N a terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o p r a c ę znajdowano r ó w n i e ż w miejsco­ w y c h k a m i e n i o ł o m a c h ( w Brennej), p r z y b u d o w i e d r ó g , szkół, z a ś w l a ­ tach trzydziestych bieżącego w i e k u dużego sanatorium p r z e c i w g r u ź l i ­ czego dla dzieci i m ł o d z i e ż y na Kubalonce. C z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w , g ł ó w n i e W i s ł y , d o j e ż d ż a ł a do p r a c y w h u t a c h T r z y ń c a i U s t r o n i a . Pewne dochody czerpano t a m r ó w n i e ż z p o b y t u l e t n i k ó w , k t ó r z y zaczęli o d w i e d z a ć B e ­ skid Śląski, a szczególnie Wisłę, j u ż nawet w 2 poł. X I X w . N a d m i e ń m y , iż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i s t n i a ł y p l a n y uczynienia z Istebnej m i e j ­ s c o w o ś c i u z d r o w i s k o w e j . D u ż e z a s ł u g i w t y m zakresie p o ł o ż y ł A . M i c ­ kiewicz z Warszawy, k t ó r y z a m i e r z a ł u c z y n i ć z tej w s i „ o g r ó d - m i a s t o " na w z ó r szwajcarski . W ś r ó d i n s t y t u c j i d z i a ł a j ą c y c h na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o n a l e ż y w y m i e n i ć k ó ł k a rolnicze i kasy o s z c z ę d n o ś c i o w o - p o ż y c z k o w e , i s t n i e j ą c e t a m j u ż z k o ń c e m X I X w . M o d e l t y c h kas w y p r a c o w a ł F . Raiffeisen, a na t e r e n G a l i c j i p r z e n i ó s ł F . Stefczyk. N a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m p i e r w ­ szą t a k ą s p ó ł d z i e l n i ę z a ł o ż o n o w 1895 r . w ł a ś n i e w Istebnej, d z i ę k i sta­ r a n i o m tamtejszego k i e r o w n i k a s z k o ł y p r z y w y b i t n e j pomocy F . Stefczyka . 3 7 3 8 3 4 J . B r o d a , W. S o k o ł o w s k i , Tartak, młyn i tłuczarnia kory w Istebnej, Studia i Materiały do Dziejów Nauki Polskiej, seria D, z. 4: 1963, s. 89-179. S. P e t e r s , Folusz — ludowa fabryka, „Świat i Życie", R. 9: 19,54, nr 43, s. 2. Targiem objęte były „płody surowe, drób, środki żywności, sprzęt gospodar­ czy, wyroby rolnicze należące do ubocznych zajęć okolicznych rolników oraz inne artykuły codziennego zaopatrzenia"; „Gwiazdka Cieszyńska", R. 87: 1929, nr 32, 3. 4. Targi w Istebnej miały miejsce w pierwszy poniedziałek po 15-tym każdego miesiąca. Sprawozdania z nich drukowała „Gwiazdka Cieszyńska" (zob. np. R. 80: 1027, nr 68, s. 4; R. 87: 1929, nr 36, s. 5). E . G r i m , Źródła i ostoja śląskiej góralszczyzny, [w:] Śląsk Cieszyński. Z życia gospodarczego, Cieszyn 1937, s. 36. E . P a s e k , Powstanie i rozwój spółdzielczości rolniczej na Śląsku Cieszyń­ skim, [w:] Cieszyński rocznik muzealny, R. 2: 1972, s. 32; A. H . K a n i a , Organi8 5 u 3 7 3 8 �26 Z O F I A SZHOMBA-RYSOWA, D A N U T A T Y L K O W A W e wsiach Beskidu Ś l ą s k i e g o w a ż n ą r o l ę s p e ł n i a ł y r ó w n i e ż gospody. B y ł y one b o w i e m nie t y l k o miejscem w y s z y n k u , ale t a k ż e w i e l u z e b r a ń i załatwiania w a ż k i c h dla m i e s z k a ń c ó w tych miejscowości transakcji. T a k na p r z y k ł a d w Istebnej w gospodzie „ u K u b a l o k a " o m ó w i o n o i zrea­ lizowano w 1910 r. t a k bardzo i s t o t n ą s p r a w ę d l a w s i , j a k b u d o w a w o ­ d o c i ą g u . U „ u j c a Gazura" z k o l e i g r o m a d z i l i się d z i a ł a c z e stowarzyszenia Macierz Szkolna, organizacji t a k wielce z a s ł u ż o n e j dla o ś w i a t y , k u l t u r y oraz spraw n a r o d o w o ś c i o w y c h na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m . Z o s t a ł a ona p o ­ w o ł a n a w 1895 r. w Cieszynie przez P a w ł a Stalmacha, k r z e w i c i e l a o ś w i a ­ t y polskiej i k u l t u r y w ś r ó d szerokich rzesz Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o , k t ó ­ rego p o m n i k stoi w Istebnej. W k o ł a c h M a c i e r z y Szkolnej, z a k ł a d a n y c h w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach r ó w n i e ż Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o w s t a w a ł y ama­ torskie z e s p o ł y teatralne, c h ó r y i t p . , o b o w i ą z k i e m s t a t u t o w y m z a ś b y ł o u t w o r z e n i e b i b l i o t e c z k i . C z y t e l n i c t w o w e wsiach c i e s z y ń s k i c h b y ł o od d a w n a r o z w i n i ę t e , w c z y m d u ż e z a s ł u g i p o ł o ż y ł a C z y t e l n i a L u d o w a , za­ ł o ż o n a w 1861 r . w Cieszynie. Do w s i d o c i e r a ł o czasopismo „ T y g o d n i k C i e s z y ń s k i " , przemianowane w 1851 r . na „ G w i a z d k ę C i e s z y ń s k ą " . W cza­ sopiśmie t y m publikowano wiele regionalnych informacji, również z Be­ skidu Ś l ą s k i e g o . Jak w s p o m i n a M a r i a W y s ł o u c h o w a , znana d z i a ł a c z k a l u d o w a i autorka l i c z n y c h a r t y k u ł ó w p o ś w i ę c o n y c h m . i n . Istebnej, w ł a ś ­ ciciel jednej z g o s p ó d w tej m i e j s c o w o ś c i ( „ N a Rogowcu") r o z k ł a d a ł spe­ cjalnie d l a g ó r a l i gazety, k t ó r e c z y t a l i w s t ę p u j ą c t a m n a j c z ę ś c i e j w n i e ­ d z i e l ę . W Brennej a k c j ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a r e a l i z o w a ł o S t o w a r z y ­ szenie M ł o d z i e ż y K a t o l i c k i e j . 3 9 40 4 1 4 2 Istotna w y d a j e się r ó w n i e ż i n f o r m a c j a o z r ó ż n i c o w a n i u w y z n a n i o w y m m i e s z k a ń c ó w w s i Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o s i a d a j ą c y m pewne reperkusje k u l ­ t u r o w e . P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć l u d n o ś c i tego r e g i o n u n a l e ż a ł a do k o ś c i o ł a rzymskokatolickiego, p e w i e n procent z a ś — a j e d y n i e w W i ś l e w i ę k ­ szość — s t a n o w i ł y osoby w y z n a n i a e w a n g e l i c k o - a u g s b u r s k i e g o . N o t u j e 4S zaeja spółdzielcza Śląska Zaolziañskiego, „Spółdzielczy Przegląd Naukowy", R . 11: 1938, nr 10, s. 16-21. Zob. m. in. L . B r o ż e k , Źródła kultury ludowej, [w:] Płyniesz Olzo... Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego, Ostrawa 1970, s. 21-31. W 1936 r. koło w Istebnej posiadało 103 członków, a biblioteczka liczyła 456 tomów; aob. „Gwiazdka Cieszyńska", R. 89: 1936, nr 15. M . W y s ł o u c h o w a , Z ziemi śląskiej, „Zorza", dodatek do „Przyjaciela Ludu", R . 2: 1901, nr 5, s. 132-134. Ze składek m i e s z k a ń c ó w wsi i emigrantów z Brennej do Ameryki w latach 1920-1923 wybudowano dom dla stowarzyszenia, w k t ó r y m wystawiano liczne przedstawienia, jasełka, uczono się p i e ś n i ludowych, zaopatrując się w śpiewniki w redakcji „Gwiazdki Cieszyńskiej" w Cieszynie. Statystyka ludności w gminach powiatu cieszyńskiego według urządowych wyników drugiego powszechnego spisu z dnia 9.12.1931, „Gwiazdka Cieszyńska", R. 90: 1937, nr 56, s. 3, podaje, iż w Brennej na 3210 mieszkańców było 2721 (84,8»/o) wyznania rzymskokatolickiego, 425 (13,2°/o) ewangelicko-augsburskiego, 10 m o j ż e ­ szowego i 54 innych. Natomiast w Istebnej na 2649 mieszkańców było 2482 (93,7°/o) wyznania rzymskokatolickiego, 234 (5,1%) ewangelicko-augsburskiego, 11 mojżeszo8 9 4 0 4 1 4 2 4 8 �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 27 się t u t e ż p e w i e n procent a d w e n t y s t ó w , z w a n y c h sabatystami, oraz w y ­ z n a w c ó w r ó ż n y c h sekt i z w o l e n n i k ó w s p i r y t y z m u . Z a c h o d z ą c y nieustannie na terenie badanych w s i B e s k i d u Ś l ą s k i e g o proces p r z e m i a n k u l t u r o w y c h d y n a m i z u j e się s z c z e g ó l n i e po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , s t a n o w i ą c e j i s t o t n ą c e z u r ę c z a s o w ą w dziedzinie modernizacji. N i e m a ł ą r o l ę w t y m zakresie o d g r y w a praca poza gospo­ d a r s t w e m , co zdeterminowane jest w i e l k o ś c i ą , s t r u k t u r ą , j a k i m o ż l i ­ w o ś c i a m i p r o d u k c y j n y m i t y c h gospodarstw. W e d ł u g spisu z 1960 r . w Istebnej nie b y ł o gospodarstw o p o w i e r z c h n i p o w y ż e j 14 ha, w B r e n ­ nej z a ś b y ł o i c h 8,82%. W przedziale 7-14 ha B r e n n a p o s i a d a ł a 20,20% gospodarstw, a Istebna — 3,37%. W tej ostatniej w s i odnotowano n a j ­ w i ę k s z y c h odsetek gospodarstw o w i e l k o ś c i 2-5 ha, t j . 4 3 , 3 1 % o g ó ł u go­ spodarstw r o l n y c h . 4 4 4 5 P r a c ę znajdowano z w ł a s z c z a w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h na Ś l ą s k u , a t a k ż e na terenie C z e c h o s ł o w a c j i ( z w ł a s z c z a w Ostrawie, T r z y ń c u i K a r w i n i e ) oraz w r o z b u d o w u j ą c y c h się o ś r o d k a c h wczasowych. W 1960 r . w Istebnej na o g ó l n ą l i c z b ę m i e s z k a ń c ó w , w y n o s z ą c ą 2989 osób, zawo­ dowo c z y n n y c h b y ł o 1554, w t y m z a t r u d n i o n y c h w gospodarstwach r o l ­ n y c h 885 ( t j . 56,88%), a poza r o l n i c t w e m 669 ( t j . 4 3 , Ш о ) . W B r e n n e j natomiast w t y m s a m y m r o k u o g ó l n a liczba m i e s z k a ń c ó w w y n o s i ł a 3890, z czego zawodowo c z y n n y c h b y ł o 1852 osoby i analogicznie p r a c u j ą c y c h w gospodarstwach r o l n y c h 865 ( t j . 46,64%), a poza n i m i 987 ( t j . 53,36%). Praca poza r o l n i c t w e m zapewnia n i e t y l k o znacznie l e p s z ą e g z y s t e n c j ę , ale stwarza r ó w n i e ż m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w p o n a d l o k a l n y c h , t a k i s t o t n y c h dla p r z e m i a n k u l t u r o w y c h i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i w i e j s k i e j . D o d a ć n a ­ l e ż y , że wsie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p o s i a d a j ą obecnie dobrze r o z w i n i ę t ą k o m u n i k a c j ę autobusową, ułatwiającą z a r ó w n o kontakty lokalne p o m i ę ­ dzy r o z r z u c o n y m i p r z y s i ó ł k a m i , j a k t e ż dojazdy — z w ł a s z c z a do p r a c y — do m i e j s c o w o ś c i p o ł o ż o n y c h w dalszej o d l e g ł o ś c i . W G ó r n o ś l ą s k i m O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m , gdzie stale wzrasta zapotrzebowanie na siłę r o b o c z ą , l u d ­ n o ś ć g ó r a l s k a n a j c z ę ś c i e j znajduje s t a ł e z a j ę c i e . T e r e n B e s k i d u Ś l ą s k i e g o z k o l e i s t a n o w i b a z ę d l a r u c h u wczasowo-turystycznego i u z d r o w i s k o w e ­ go m i e s z k a ń c ó w G ó r n e g o Ś l ą s k a . Pod t y m k ą t e m z o s t a ł y opracowane wego oraz 22 innych. W Wiśle na 5807 mieszkańców — 693 (11,9%) wyznania rzym­ skokatolickiego, 5000 (86,1%) ewangelicko-augsburskiego, 17 mojżeszowego i 97 in­ nych; w Jaworzynce na 1648 m i e s z k a ń c ó w — 1616 (98,1%) rzymskokatolickiego, 2.8 (1,7%) ewangelicko-augsburskiego oraz 4 innych; w Koniakowie na 1268 miesz­ k a ń c ó w — 1141 (90%) rzymskokatolickiego i 127 (10%) ewangelicko-augsburskiego. Zob. też A. W a nit u ł a, Od starej ku współczesnej Wiśle. Jej teraźniejszość, „Za­ ranie Śląskie", R . 13: 1937, z. 3, s. 160-161. Statystyka Polski. Seria R., z. 17: Indywidualne gospodarstwa rolne woj. katowickiego. Spis z dnia 6 XII 1960, Warszawa 1965. Mieszkańcy Brennej pracują najczęściej w Kuźni-Ustroń, Skoczowie, Jasie­ nicy, Wodzisławiu, Bielsku i Cieszynie, Istebnej zaś g ł ó w n i e w Wiśle, Ustroniu, Cieszynie i Skoczowie. 4 4 4 5 �28 Z O F I A SZHOMBA-RYSOWA, D A N U T A TYLKÓW A p l a n y przestrzennej z a b u d o w y w s i . N a j w i ę k s z a m i e j s c o w o ś ć B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — W i s ł a w 1962 r . o t r z y m a ł a p r a w a m i e j s k i e i n a z w ę W i s ł a -Uzdrowisko. Jak j u ż p o d k r e ś l a n o , proces z m i a n w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p r z e b i e g a ł niejednakowo. Inaczej k s z t a ł t o w a ł się on na terenie B r e n n e j , a inaczej w Istebnej. Jeszcze n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e w okresie z m i a n c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się z n a c z n ą d y n a m i k ą oraz w sytuacji, gdy kontakty pomiędzy poszczególnymi miejscowościami ułatwia rozwinięta sieć k o m u n i k a c y j n a , nadal obserwuje się pewne r ó ż n i c e w dziedzinie i c h k u l t u r y . U t r w a l o n e one s ą •— j a k się w y d a j e — d ł u g o w i e k o w ą t r a d y c j ą l u b t e ż o d m i e n n ą r e a k c j ą na n i e k t ó r e procesy modernizacyjne. O d r ę b ­ n o ś c i k u l t u r o w e zdeterminowane s ą ponadto z r ó ż n i c o w a n i e m w y z n a n i o ­ w y m t y c h w s i , p o s i a d a j ą c y m t a k ż e w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się p e w n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . * N a z a k o ń c z e n i e chcemy p r z y n a j m n i e j w k r ó t k i m zarysie p r z e d s t a w i ć przebieg dotychczasowych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych terenem Be­ s k i d u Ś l ą s k i e g o . K u l t u r a m i e s z k a ń c ó w badanego regionu, podobnie j a k i i n n y c h o b s z a r ó w g ó r s k i c h , od dawna b o w i e m b y ł a p r z e d m i o t e m z a i n ­ t e r e s o w a ń , k t ó r e p o c z ą t k o w o k o n c e n t r o w a ł y się g ł ó w n i e w ś r o d o w i s k u i n t e l i g e n c j i m i e j s k i e j . D u ż ą r o l ę o d e g r a ł t u B o g u m i ł Hoff, k t ó r y p r z y ­ b y ł do W i s ł y w 1882 r. B y ł on a u t o r e m pierwszej m o n o g r a f i i tej m i e j ­ scowości pt. Początki Wisły i Wiślanie, stanowiącej inauguracyjny t o m zamierzonej, lecz nie zrealizowanej serii w y d a w n i c z e j n o s z ą c e j t y t u ł G ó ­ rale B e s k i d ó w Zachodnich. W p ł y w na jego zainteresowania w y w a r ł y n i e ­ w ą t p l i w i e k o n t a k t y z O. K o l b e r g i e m , z k t ó r y m często o d b y w a ł p o d r ó ż e w charakterze r y s o w n i k a . Za p i e r w s z ą d r u k o w a n ą w z m i a n k ę o k u l t u r z e „ g ó r a l i b e s k i d o w y c h " u w a ż a s i ę j e d n a k ż e „ a n o n i m o w ą z a p i s k ę " z 1786 г., o p u b l i k o w a n ą przez S. Ciszewskiego w c z a s o p i ś m i e „ L u d " w 1911 r . O g ó r a l a c h ś l ą s k i c h j a k o o d r ę b n e j grupie etnograficznej p i e r w s z y n a t o - ' miast n a p i s a ł W . P o l w p r a c y p t . Rzut oka na północne stoki Karpat, w y d a n e j w 1851 r . N a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o pobycie w W i ś l e w l a ­ tach 1905-1912 J. Ochorowicza, znanego filozofa i psychologa, k t ó r y b y ł w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m i p i e r w s z y m prezesem Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w W i ­ sły. O d e g r a ł on d o ś ć d u ż ą r o l ę w ż y c i u g ó r a l i w i ś l a ń s k i c h . 4 e 4 7 4 6 Najważniejsze publikacje odnoszące się do badanego regionu zamieszczono w załączonej bibliografii. Zob. też Bibliografia historii kultury ludowej Karpat pod red. M. Gładysza, cz. 1, Warszawa 1960; M. G ł a d y s z, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice 1966. Zob. пр. M. P i 1 с h ó w n a, Jak leczono w dawnej Wiśle, „Głos Ziemi Cie­ szyńskiej", R. 16: 1970, nr 15, s. 4; J . К r o p, Wpływ dr. J. Ochorowicza na przeo­ brażenie się form życia społeczeństwa Wisły, referat na naukowej sesji regionalnej w Wiśle, 10-11 V I I I 1977; L . E . S t e f a ń s k i , M. K o m a r , Od magii do psycho­ troniki, Warszawa 1982, s. 320. 4 7 �29 OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U G r u p a g ó r a l i ś l ą s k i c h , s z c z e g ó l n i e a t r a k c y j n a d l a badaczy, b u d z i ł a d u ż e zainteresowanie n i e t y l k o w ś r ó d p r o f e s j o n a l i s t ó w , ale t a k ż e ama­ t o r ó w . J u ż z k o ń c e m X I X w . r ó ż n i m i ł o ś n i c y swojszczyzny — j a k pisze L . M a l i c k i , autor k i l k u prac p o ś w i ę c o n y c h g ó r a l o m ś l ą s k i m — d ą ż y l i do zachowania ludowego s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m n i e k t ó r z y m i e j s c o w i nauczyciele (jak np. F . Sikora, R. S z o t k o w s k i i P. Z a ­ wada z Istebnej) na u r o c z y s t o ś c i w k ł a d a l i s t r ó j l u d o w y d a j ą c p r z y k ł a d poszanowaniu t r a d y c j i i n a k ł a n i a j ą c m ł o d z i e ż s z k o l n ą do uczestnictwa w strojach w r ó ż n y c h pochodach i ś w i ę t a c h n a r o d o w y c h . D z i a ł a l n o ś ć t a k i c h jednostek — ż e b y w s p o m n i e ć t y l k o o Istebnej — j a k J. Probosz i ks. E . G r i m , d ł u g o l e t n i proboszcz w tej w s i , a t a k ż e w i e l u i n n y c h , k t ó ­ r y c h nie s p o s ó b w t y m miejscu w y m i e n i ć , p o z o s t a w i ł a po sobie bogate p i ś m i e n n i c t w o . Badacze tego r e g i o n u z n a j d u j ą w n i m w i e l e cennego m a ­ t e r i a ł u , k t ó r e g o w a r t o ś ć jest bezsporna. 4 S Etnograficzny n u r t n a u k o w y w y r a ź n i e w i ą ż e się z okresem m i ę d z y ­ w o j e n n y m . W ó w c z a s to p o w s t a j ą cenne opracowania p r o b l e m o w e , w ś r ó d k t ó r y c h na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą prace M . G ł a d y s z a , p o ś w i ę c o n e k u l t u r z e artystycznej g ó r a l i ś l ą s k i c h , a t a k ż e monografie L . Malickiego. Pod koniec okresu m i ę d z y w o j e n n e g o powstaje p i e r w s z y p r o j e k t p o d j ę c i a systematycznych z e s p o ł o w y c h b a d a ń t e r e n o w y c h , o b e j m u j ą c y c h m . i n . obszar B e s k i d u Ś l ą s k i e g o . 4 9 Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j B e s k i d Ś l ą s k i z n a l a z ł się r ó w n i e ż w ś r ó d r e ­ g i o n ó w b u d z ą c y c h s z c z e g ó l n e zainteresowanie badawcze. I c h efektem s ą monografie przedmiotowe, w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć n a l e ż y opracowanie zbiorowe pod r e d a k c j ą K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j d o t y c z ą c e pomocy s ą ­ siedzkiej , p r a c ę B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j p o ś w i ę c o n ą gospodarce pa­ sterskiej, L . M a l i c k i e g o d o t y c z ą c ą s t r o j u g ó r a l s k i e g o , L . D u b i e l a o w y p o ­ s a ż e n i u w n ę t r z a mieszkalnego, B . Bazielich t r a k t u j ą c ą o haftach, Z . S z r o m ba-Rysowej o p o ż y w i e n i u oraz D . T y l k o w e j o sposobach z d o b y w a n i a i użytkowania wody. 5 0 Obszar B e s k i d u Ś l ą s k i e g o jest r ó w n i e ż terenem b a d a w c z y m K a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n U J , czego w y n i k i e m s ą liczne prace magisterskie, a t a k ż e badania prowadzone przez p o s z c z e g ó l n y c h p r a c o w n i k ó w K a t e d r y , j a k п р . T. D o b r o w o l s k ą , na temat c z y n n i k ó w i n t e g r u j ą c y c h s p o ł e c z n o ś ć wioskową. K o ń c z ą c n a l e ż y r ó w n i e ż w s p o m n i e ć o pracach badawczych p r o w a ­ dzonych na obszarze Beskidu Ś l ą s k i e g o z n a j d u j ą c e g o się w granicach Cze- 4 8 L . M a l i c k i , Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, t. 8, Wrocław 1956, s. 11. M. G ł a dу s z, Prace nad etnograficzną monografią Górnego Śląska, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 88. Opublikowane zostało w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8-9: 1950/1951. Dane dot. następnych opracowań zob. Bibliografia. 4 9 5 0 �30 Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A 5 1 c h o s ł o w a c j i . W ś r ó d n i c h na u w a g ę z a s ł u g u j ą p u b l i k a c j e — z w ł a s z c z a z zakresu f o l k l o r y s t y k i — p r z y g o t o w y w a n e przez J . Ondrusza, G. F i e r l ę , K . P i e g z ę oraz D . K a d ł u b c a , k t ó r y jest t a k ż e r e d a k t o r e m d w u t o m o w e j m o n o g r a f i i p t . Płyniesz Olzo... BIBLIOGRAFIA Bazielich B . 1953 Ludowy haft śląski, „Polska Sztuka Ludowa", R . 7, z. 3, s. 165-171. 1966 Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, Bytom, ss. 180. Ciszewski S. 1911 Anonimowa zapiska etnograficzna o góralach beskidowych z roku 1786, „Lud", R . 17, s. 124-127. Dobrowolska T . 1981 Wpływ osadnictwa przysiólkowego na kształtowanie się więzi społecz­ nej, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 173-187. 1982 Przestrzenny aspekt więzi społecznej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne, Kraków, z. 16, s. 27-41. Dubiel L . 1957 Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Śląskim w latach 1860-1950, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 10, z. 2, s. 7-72. Fierla G . 1977 Strój cieszyński, Czeski Cieszyn, ss. 64. Gładysz M. 1935 Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków, ss. V I I , 151. 1938 Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków, ss. V I I I , 312. 1970 Z zagadnień kształtowania się ludowych regionów artystycznych, Ze­ szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, K r a ­ ków, z. 4, s. 7-18. Gładyszowa M. 1972 Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w la­ tach 1946-1967 na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] Ludová kultura v Karpatoch, Bratislava, s. 175-187. Górnośląskie budownictwo ludowe, Wrocław, ss. 304. 1978 Grim E . Źródła i ostoja śląskiej góralszczyzny, [w:] Śląsk Cieszyński. Z życia 1937 gospodarczego, Cieszyn, ss. 33-39. Hoff B . 1888 Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny, S e ­ ria 1: Górale Beskidów Zachodnich, t. 1: Początek Wisły i Wiślanie, Warszawa, ss. 74. Kadłubiec D. 1961 Kilka notatek o folklorze cieszyńskim, Kalendarz „Zwrotu", nr 8, s. 165-167. Kopczyńska-Jaworska B . 1950/1951 Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etno­ graficzne", t. 8-9, s. 155-322. 5 1 W Czeskim Cieszynie działa Zarząd Główny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w C S R S , który wydaje m. in. od 1968 r. „Biuletyn Ludoznawczy". �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 1967 31 Stosunki gospodarczo-społeczne w tradycyjnej kulturze Karpat Północ­ nych, Łódź, cz. 1, s. 262. Lipok-Bierwiaczonek M . 1974 Niektóre czynniki kształtujące wieź społeczną, Zeszyty Naukowe U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne, Kraków, z. 7, s. 61-79. Malicki L . 193© Zarys kultury materialnej górali śląskich, Katowice, ss. 103. 1947 Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 77-125. 1956 Strój górali śląskich. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław, cz. 3: Śląsk, z. 3, ss. 102, ii. 98, tab. 4. Niehorska E . 1971 Z badań nad kulturą ludową Śląska Cieszyńskiego, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, Kraków, z. 5, s. 109-136. Ondrusz J . 1954 Przysłowia i powiedzenia ludowe ze Śląska Cieszyńskiego, Czeski C i e ­ szyn, ss. 161. Piegza K . 1979 Nakrycia głowy kobiet cieszyńskich, Czeski Cieszyn, ss. 43. Pilch M . 1972 Zarys kultury materialnej górali wiślańskich, „Cieszyński Rocznik M u ­ zealny", R . 2, s. 126-142. 1979 Wisła naszych przodków, Wisła, ss. 84. Płyniesz Olzo... ,1970 Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego, red. D. Kadłubiec, Ostra­ wa, ss. 222. 1972 Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskiego, red. D. Kadłubiec, Ostra­ wa, ss. 286. Podżorski A . 1930 Wisła i jej mieszkańcy, „Zaranie Śląskie", R . 6, z. 1, s. 33-36. Probosz J . 1937 Wesele górali istebniańskich, „Zaranie Śląskie", R . 13, s. 243-253. 1938 Wesele górali istebniańskich, „Zaranie Śląskie", R . 14, s. 35-43. Sawicki L . 1919 Szałaśnictwo na Śląsku Cieszyńskim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, cz. 3, s. 137-183. Skrzosówna M. 1950/1951 Pomoc wzajemna przy darciu pierza, „Prace i Materiały Etnograficz­ ne", t. 8-9, s. 531-548. Szromba-Rysowa Z . 1967 Niektóre aspekty badań nad pożywieniem ludności wiejskiej w Be­ skidzie Śląskim, „Etnografia Polska", t. 11, s. 173-177. 1978 Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław, ss. 135. Szubertowa M. 1950/1951 Dary i świadczenia obrzędowe, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 581-596. 1950/1951 Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, „Prace i Mate­ riały Etnograficzne", t. 8-9, s. 597-616. Ś w i ą t k o w s k i H. 1950/1951 Pomoc wzajemna przy budowie,- „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 549-551. �32 Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A Tylkowa D. 1978 Zdobywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Wro­ cław, ss. 154. Wysłouchowa M. 1896a Przyczynek do opisu wsi Wisły w Cieszyñskiem, „Lud", R . 2, s. 126141. 1896b Ze śląskiej ziemi, „Tydzień" dodatek literacki do „Kuriera Lwowskie­ go", R . 4, nr 47, s. 376; n r 48, s. 383-384; n r 50, s. 399-400; nr 51, s. 406408; nr 52, s. 415-416. Zawada P . (Sęk) 1931 Istebna, „Wierchy", R. 9, s. 63-74. 1935 Góralskie zwyczaje wigilijne, „Gwiazdka Cieszyńska", R. 88, nr 101, s. 5. 1936 Wśród górali istebniańskich. Opis niektórych zwyczajów, „Beskid Ś l ą ­ ski", R . 7, s. 26-34. Zejszner L . 1850 Podróż do źródeł Wisły odbyta w r. 1849 przez..., „Biblioteka War­ szawska", R. 37, t. 1, s. 421-441. Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa ALLGEMEINE CHARAKTERISTIK DER REGION Zusammenfassung Im Artikel wurde ein kurzer Abrifi der Geschichte der Schlesischen Beskiden, die mit dem F ü r s t e n t u m Cieszyn (Teschen), das von der Mitte des 17. J h . bis zum Ende des 1. Weltkriegs unter osterreichischer Oberherrschaft stand, verbunden waren, gegeben. Die Schlesischen Beskiden wurden vermutlich im 15. J h . besiedelt und erlebten im 16. J h . die Einwanderung walachischeir Bevolkerungsteile. W a hrend der Konterreformation boten die Walder der Beskiden der verfolgten protestantischen Bevolkerung Schutz, die heute einen bedeutenden Prozent der Dorfbevolkerung der Schlesischen Beskiden, neben den Adventisten und Anhangern anderer Sekten istellt, was nicht ohne Einflufi auf das Kulturbild dieser Region bleibt. Die Schlesischen Beskiden — der westlichste Teil der Karpaten — wird durch eine Staatsgrenze zwischen der Tschechoslowakei und Polen aufgeteilt, wobei letzteres L a n d den kleineren Teil des Gebirgsgebiets i n seinen Grenzen beherbergt. Die groBten Dorfer — Wisła und Brenna, grenzen an das Schlesische Bergland an, die drei anderen, weiter nach Suden vorgeschobenen — Istebna-Jaworzynka und Koniaków, bilden einen geographisch geschlossenen Komplex von einer be­ deutenden kulturellen Einheitlichkeit. Die Existenzgrundlage für die Einwohner der Schlesischen Beskiden war lange Zeit die Rinder- und Schafzucht. Die Gefoirgsbewo'hner, die eine VergroBerung der Weideflachen anstrebten, teilten den Boden, verwandelten die Berghánge i n Weiden und Wiesen. Auf diese Weise kletterte die Besiedlungsgrenze immer hoher, dem sich die auf diesem Gebiet herrschende Habsburgerdynastie anfanglkh nioht widersetzte, da sie hierin eine zusatzliche Einnahmequelle sah. I n der zweiten Halite des 18. J h . jedoch begann sie eine groB angelegte Bewaldungaktion der Schlesischen Beskiden, führte einen harten Kampf mit den Gebirglern und v e r trieb sie von den Weideflachen. Das führte zu einer Beschrankung und spater �OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U 33 Vernichtung der Viehhaltung, was zur Emigration der Gebirgs bevolkerung in die Industriezentren Frankreichs, der Vereinigten Staaten von Nordamerika, sowie in das Karwin-Ostraüer Industrierevir beitrug. Nach der Wiedererlangung der Unabhangigkeit nach dem 1. Weltkrieg versuchte man, die Viehhaltung auf diesem Gebiet au reaktivieren und das Niveau von Ackerbau und Viehhaltung anzuheben. Der entstehende Fremdenverkehr und der damit verbundene B a u von Sanatorien, StraGen und Badereinrichtungen trug bedeutend zur Verbesserung der materiellen Situation der schlesischen Bergbewohner bei. Jedoch erst nach dem 2. Weltkrieg kam es zu einer schnellen Modernisierung der Dorfer unter dem EinfluB der sich verstarkenden Beziehungen mit dem oberschlesischen Industriegebiet, dem Anstieg der Beschaftingung aufierhalb der Landwirtschaft und der Entwicklung des Tourismus und Baderverkehrs. Die allgemeine Charakteristik der Region wird durch eine Übersicht über das ethnographische Interesse an den Schlesischen Beskiden, die bis in die Mitte des 19. J h . zurückreichen, sowie durch eine Auswahl der wichtigsten Publikationen zur Volkskultur dieser Region abgeschlossen. 3 — Etnografia Polska t. 28/1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d4fb50bc247ec71964a3ff5751679d2.pdf 73d36d5d242a471d037d524ac8f4aedf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3282 Title A name given to the resource Ogólnopolski konkurs garncarstwa ludowego w Toruniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.95-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И. 1. T a d e u s z T o m a l a , S i e r a d z . Ewa Garncarstwo wkrótce po KONKURS ostatniej objęte opieką M i n i s t e r s t w a K u l t u r y z a n y c h z n i m i n s t y t u c j i , wcześniej dziny twórczości konkursy ludowej. na w y r o b y p r z e w a ż n i e zasięg te w y r o b y cja, obejmująca skich, głównie n a w e t niż i n n e dzie­ organizować liczne Zaczęto I ogólnopolskiej artystycznego . ł zakresie Do w należała dorobek nie i PodlasiuW kowskiego ośrodków kurs w dla garncarzy skim ogłosiło z 28 o ś r o d k ó w , na (było wówczas szonych kursu były garncarzy, b y ł y g ł ó w n i e drogą mi ośrodkami z się w y m i e n i ć się n a n i e z b y t dził on udział dość w oddźwięk, 31 g a r n c a r z y (w n o łącznie W garncarski o w zasięgu ogólnopol­ 1976 r . S t o w a r z y s z e n i e Twór­ i tego tradycyjne stowarzyszenia dla kilkunastu niezrzeszonych. naczynia prosili garncarzom zapro­ Przedmiotem ze w z g l ę d ó w a zam­ d w a lata podobnego później, w konkursu w o spory kon­ użytkowe i t e c h n i c z n y c h do nie zapewnia­ przesyłanie kłopot i bów było byli Artystycznego form Muzeum z nich dotrzy­ nadesła­ bowiem zorganizowania Etnograficzne przygotowania zasięgu. Stowarzyszenie Spółdzielni R ę k o d z i e ł a „Cepelia". W cieszących poznanie ludowego, także Twór­ Ludo­ regulaminie wszystkich się p o p y t e m za­ aktualnego stanu i pozyskanie ze­ wyro­ wśród J e d n y m z założeń a także w wielu po­ ogólnopolskim tutaj tradycyjnych, a od­ konkursu możliwości k o l e k c j i do muzealnych. Informacje wie czyli d o w y k o n a n i a m o ż l i w i e pełnych pozacepeliowskich. garncarstwa zbiorów nim STL, wyrobów; 1978 r. d o szerokim współczesnych, biorców ich nara­ o chęcano g a r n c a r z y stawów w porozumieniu z Ministerstwem ców L u d o w y c h i Z w i ą z e k i Wzbu­ wzięło Niewielu re­ złożyły konkursu. bowiem ilości z doskonałego Współorganizatorami wego w z tego t e r e n u . 4 imprez 11 o ś r o d k ó w . niektóry­ dało 190 e k s p o n a t ó w . dobnych zorganizowany 1974 r . objął co t y m 21 c z ł o n k ó w o ograniczeniu posiada c z y n n i k i , które sumie plon se­ pol­ nawiązywane udział t w ó r c ó w wszystkie bogaty słaby klauzuli wiejskich, bezpośrednio, był pełni s z c z y c i e robót garncarzami około 25%) z 16 miejscowości. mało konkursu korespondencji a tylko z lubelskimi zultacie nieco liczniejszy Staram w zwłaszcza Kontakty znane eksponatów, co s p r a w i a ł o a wielu i S z t u k i przystąpiło 5 sztuk z jednej p r a c o w n i . Organizatorzy pocztą, nych, gospodarstwa. termin nie tylko w a l e także Toruniu, to w l i c z b i e o g r a n i c z o n e j przewozu rzemieślniczego, bowiem Kultury dla członków wyłącznie zonu przypadał kon­ 80 g a r n c a r z y ) garncarzy niekorzystny, z 17 8 ców L u d o w y c h w L u b l i n i e . Był to j e d n a k k o n k u r s knięty, p r z e z n a c z o n y kra­ TORUNIU żało p r a c e n a stłuczenie. P o n a d t o Lubelszczyźwoj. W 27 g a r n c a r z y w o j . warszawskiego dopiero przed­ LUDOWEGO w t y m czasie) . Podobny Płocku w konkurs o przygotowana 1955 г., wówczas 1961 r . uczestniczyło przez M u z e u m w Pierwszy wystawa Lublinie w konkursie garncarstwa (na 23 c z y n n e szkła garncarstwa p o n a d 50 g a r n c a r z y c z y l i w s z y s t k i c h , działających cepeliow­ Wrocławiu, ceramiki i wystaw tak­ ekspozy­ ośrodków 1954 r. w e najlepszych wojewódzkim Pokazywano większa wystawy przez M u z e u m Okręgowe w stawiająca one jednak sztuki ludowej, a twórczość została zostało zwią­ lokalny l u b regionalny. zorganizowana ramach wojnie tego rzemiosła, miały na w i e l u w y s t a w a c h GARNCARSTWA i S z t u k i oraz że ogólnych, n p . r o l n i c z y c h . P i e r w s z a li różne, w y s . 9,5, 14, 15,5 c m Fryś-Pietraszkowa OGÓLNOPOLSKI w Naczynia w s t ę p n e i r e g u l a m i n y rozesłano d o p r a ­ 200 g a r n c a r z y , ale część n i e dotarła do adresatów, 95 �kilka osób lub zły zrezygnowało stan zdrowia, później w y c o f a ł o proszenie. niczenia ze w z g l ę d u paru chęć wiek udziału ale się, w i e l u zaś n i e z a r e a g o w a ł o n a z a ­ Większość g a r n c a r z y w n a podeszły zgłosiło nie ma n a w y k u k o n k u r s a c h . Mając to na uwadze t o r z y k o n t a k t o w a l i się z n i r n i w pośrednio, z a p e w n i l i uczest­ organiza­ miarę możliwości też s a m o c h o d o w y transport bez­ wyro­ bów, co z n a k o m i c i e w p ł y n ę ł o n a w y n i k i k o n k u r s u . O s t a ­ tecznie ków, wzięło w n i m udział 79 g a r n c a r z y przygotowali Czy to dużo, zwierciedla czy o n i łącznie p o n a d mało? stan obecny W jaki eksponatów. konkurs od­ t e j , zamierającej lecczyzny w dość szyb­ szawy i skie, Najobfitszą dziej na­ zimierza ki PAN w Polskiej Krakowie Sztuki Ludowej w w Pracowni Instytutu r . 1970 c z y n n e były Sztu­ warsztaty g a r n c a r s k i e w około 180 m i e j s c o w o ś c i a c h . O d t e g o c z a ­ 5 su zapewne stanowiły wiem wielu pracę. wali sporo starszych Niektórzy garncarze doniczek bardziej zatorzy wśród jest o g r o m n e których zaprzestało garncarzy t y l k o wyrób potrzebowanie mi ośrodków, jednowarsztatowe, zmarło ujęci w większość produkcji, lub przerwało kartotece ogrodniczych, opano­ n a które i n i e umieją w y k o n a ć skomplikowanych. Mimo to szkoda, bo­ za­ form że o r g a n i ­ mentacji. nie skorzystali ze w s p o m n i a n e j doku­ i skromniej kujaw­ dolnośląskie. Łukowa, Tarnowa wyrobów Nie na­ stanowiła i ol­ czy Bochni. na konkur­ na czerwono i g l a z u r o w a n a , Woźniaka strzowsko tamtych stosuje na czy zaprzestać a niepokój terenów konturowaną tle i wielobarwnie talerzach zamierza dla ornamentykę, białkowanym kach, ni w Szkoda, najbliższym b u d z i związany że czasie w z obszaru on na po- którą m i ­ świeczni­ garncarz z t y m pomysł ornamentyka, flamerowania * wyroby Ka­ kraju wielo- rytem ten działalności, władz Woźniaka i c h d o p r o d u k c j i półmechanicznej Odmienna skie bogatą c z u t r a c h , trójdzielnych kaflach. artystycznych kamionek techniką naszym malowaną, l i o w s k i c h , dotyczący z a k u p u w z o r ó w wadzenia specjal­ tej grupie w y r o b y z Oławy, jedynego w de­ bar­ t r a d y c j i c e r a m i k i p o k u c k i e j . Zachował charakterystyczną tematyczną t e c h n i k a m i . Nagrodą zostały w w i cepe­ wpro­ wytwór­ Bolesławcu. ale cechowała wykonana dawniej Puszczy Białej. M f m o I I . 2. S t e f a n Sowiński, Chałupki, g m . M o r a w i c a , w o j . k i e l e c k i e . D z b a n e k i d w o j a k i , w y s . 18,5 i L i m o n t , T o r u ń . K a r a f k a , w y s . 17,5 c m , k i e l i s z k i w y s . 5 c m , f ł a d r o w a n e 96 War­ z o ś r o d k ó w zielonogórskich grupę wyróżnione kontynuatora k o n k u r s u , kontaktując się z l i c z n y m i i n s t y t u c j a ­ terenowymi, 14 g a r n c a r z y ) , wielkopolskie Kie­ okolic k r a k o w s k i e , białostockie, wyspecjalizowanymi powiedzieć, Dokumentacji oraz k o r o w a n a najczęściej m a l o w a n i e m , a także i n n y m i , nie szym k r a j u . Według k a r t o t e k i p r o w a d z o n e j ośrodków, sądeckie, sie c e r a m i k a w y p a l a n a ną M K i S w 17 g a r n c a r z y ) sztyńskich, z Biłgoraja, sta­ obecnie (8 było n a k o n k u r s i e g a r n ­ (7 o ś r o d k ó w , 19 g a r n c a r z y ) , desłali p r a c g a r n c a r z e t e m p i e , twórczości? Właściwie n i k t n i e jest w pracuje Łodzi kaszubskie, kim i l u garncarzy reprezentowane (6 o ś r o d k ó w , rzeszowskie, z 40 o ś r o d ­ 3000 sposób Najliczniej carstwo Lubelszczyzny podobną kurpiow­ wielolet- 14 c m . 11. 3. J a n �3 nich i różnorodnych garncarze w dowalający. starań Pułtusku Można Cepelii nie opanowali nawet trzej współcześni Poza jej w sposób s a m e g o ośrodka. P o z o s t a l i powiedzieć, że osiągali n a t y m p o l u c i e k a w s z e w y n i k i . e Latoszek, (wszyscy Zdzisław Plagowski otrzymali nagrody i przed Tutaj Eugeniusz I I I ) pokazali laty Czesław naczyń w całości, ale zdobione były zakresie innej f l a d r o w a h i a ** — j e s t A n d r z e j skiej ( I n a g r o d a ) , stosujący techniki ją s w o b o d n i e techniką było skich. Najlepiej Łążku O r d y n a c k i m znajduje Głogow­ nie t y l k o w e wnętrzach m i s , ale również na w i e l u i n n y c h n a c z y n i a c h . jak chyba można reprezentacji kich, produkcję którzy sądzić motywów ośrodków przystąpili do spośród nich podstawie (III nagroda). produkcję i n n e g o Puław, roślin­ ośrodek się o b e c n i e w konkursu, dobrą k o l e k c j ę stanie jego w kry­ skromnej tylko łążec- Mateusz malowanych mis i ta­ Sześciu lubelskiego II garncar­ ( I I n a g r o d a ) , a niezłą serię d z b a n ó w — Czuba lo na Nagrody na k o n k u r s i e . Z czterech garncarzy Startek wykonał lerzy licznych znany z tego chętniej i Jan Kot. m a l a t u r y o przewadze nader — medyńscy rożkową. Noworol cechują zdobniczej Ruta z Medyni sztuki t u JTraneiszek Swobodne zysu, w drobne otrzymali garncarze nych ubogo. Mistrzem n i m technikę tę o p a n o w a ł t y l k o J a n K o t malują Piotrowski serie o ładnych f o r m a c h i d o b r e j g l a z u r z e , w i e l e z n i c h pobiałkowanych za­ garncarzy Kazimierz przedstawiło ośrodka — B a r a n o w a k o ­ n i e t a k efektowną wprawdzie n i o w y m i e n i o n a , ale utrzymującą jak poprzed­ się o d l a t n a d o b r y m * Flaimerowanie — r y t na powierzchni naczynia, p o k r y t e j niezaschniętą jeszcze angobą (najczęściej p o ­ białką), odsłaniający k o l o r c z e r e p u , a następnie p o I w y ­ pale, wypełnienie r y t y c h konturów b a r w n y m i a n g o b a m i (nazwa miejscowa). poziomie. D o m a l a t u r w y k o n y w a n y c h t u n a ogół t y l k o pobiałką, wprowadzona ** F l a d r o w a n i e — n a k ł a d a n i e n a ścianki n a c z y n i a obracającego się n a k r ę g u równoległych poziomych p r ą ż k ó w angobą, z w y k l e w 2 k o l o r a c h . N a s t ę p n i e k r ą g z a t r z y m u j e się i p r z y g ó r n y m prążku u m i e s z c z a k r o p l ę a n g o b y i n n e g o k o l o r u , która p o stuknięciu w krąg l u b zepchnięciu p a l c e m s p ł y w a w dół, pociągając za sobą p o l e w ę z p r ą ż k ó w . Czynność t ę p o w t a r z a się r o z m i e s z ­ czając k r o p l e w r ó w n y c h odstępach dokoła n a c z y n i a . U z y s k a n a w t e n sposób d e k o r a c j a p r z y p o m i n a słoje d r z e w a l u b piórka p t a k ó w . nie czarna angoba. stały w y r o b y i z Stanisława rozmachem najczęściej jest Najlepiej w od Marka maluje pewnego t y m zespole czasu ( I I nagroda). wielobarwne także ocenione zo­ Swobod­ kompozycje, k w i a t o w e , L u d w i k W i l u s z , o s t a t n i już g a r n ­ c a r z w S t a r y m Sączu ( I I n a g r o d a ) . Z m l n i e j z n a n y c h n a u w a g ę zasługiwały r ó ż n o r o d n e c i e n k o ś c i e n n e w y r o b y R o ­ mana w Zaprzałki skromnej których z Rzepiennika dekoracji motywów Biskupiego koło m a l a r s k i e j nawiązujące starosądeckich i kołaczyckich Gorlic, do nie­ (II na­ groda). 97 �П. 4. R o m a n Ustaloną Zaprzałka, R z e p i e n n i k od l a t formą Biskupi, gm. Rzepiennik 24 era i zdobnictwo mają wyroby Stefana Konopczyńskiego z B o l i m o w a . T y m r a z e m malatur uległa n i e z n a c z n e m u ją o n e f o r m y malowane część uproszczeniu, p r z y p o m i n a ­ przez ojca tego garncarza. Ko­ S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n a w s k i e . D z b a n k i , w y s . 23, 28,5, noczerwonym W czerepie przybiera ona k o l o r ośrodku t y m n i e m a t r a d y c j i prostszym rytem i jego w y r o b y , zielonkawy. zdobnictwa poza naj­ aczkolwiek mają wy­ s o k i e w a l o r y u ż y t k o w e i ładne f o r m y , n i e są z b y t nopczyński o t r z y m a ł I I nagrodę. W y r a ź n e obniżenie p o ­ towne. ziomu na k o n k u r s i e przez trzech garncarzy: Czesława kiewicza, Stanisława c e c h o w a ł o n a t o m i a s t c e r a m i k ę kaszubską sztatów R y s z a r d a z K a r t u z . Obaj jednak Neola i glazur Typowa przedstawiała nymi ciemniejszymi stwą, odgrywa Kielecczyzny Ostrowca obficie zubożenie Neclów l u b zielona i rolę w (Chałupki, barwnych koracyjne i Poza grubą część tym drob­ war­ wyrobów wyrobów stosowany p o s t a c i , a d l a ośrodka w są p o n a d t o w o l u t y i s p i r a l e z w a ­ n a u c h a c h naczyń ziom i tylko wyroby nagrodę. wanego Wyroby ośrodka pobliskim Stefana indywidualnych, a przy nie starannie glazurowane. ra kładziona zawsze b o w i e m 98 przez (5 g a r n c a r z y mają ich pooiizu. otrzymały garncarzy pokrywa w w U Poletek i całości n a c z y n i a . N a w cech ciężkie, glazu­ Urzędowie, znanych denkowskie, są Mazowiec­ (biskwitów) jasnokremowe malowane nie ciem­ pokazali t y m razem ( I I nagroda) Denkowskie). ważały w z czerwone, nie pod Wacław Ostrowca i Józefa Koninem oraz Denków w wyrobach — rytem Dzieciątkowskich (w i Kąty p a s k a m i pobiałki pokryte Tadeusza Gor­ Tadeusz Świętokrzyskiego (Tadeusz T o m a l a tylko białe makutry i Tadeusz został d a w n y zdecydowanie z Sieradza malowane, naj­ l u b różo­ pękaty d z b a n — B i s k w i t y zdobione t y m razem garncarzy de­ ośrodków Ostrowi nieglazurowanych którego g r a n i c e w c i e l o n y Czesława grube koło czyńscy ( I I n a g r . ) , a o g r o m n y i szósty Oszczędnie n a t o m i a s t Bud-Grudzi Witka, i Mławy. naczyń wyroby a wyraźniejszych mało charakterystyczne reprezento­ terenu t y m są dosyć ale jest z tego Rędoeinie Mroczkowie) i w Chałup­ obniżył s w ó j p o ­ Sowińskiego najliczniej w nieco z Ambroż- wartości tego t y p u prostej naklejane bardziej I I I . Niewielkie naczynia z i z tu typowe ośrodek r ó w n i e ż j a k g d y b y Gajewskiego efek­ reprezentowany i b r u n a t n e prążki. N a j l e p s z e t a l e r z e , d z b a n k i i ryt w Ten mazowieckich, dobrze z kach bardzo łeczków mają kiej, Mogielnicy we jednak otrzymali nagrody Wśród często z zdobnictwie Rędocin Świętokrzyskiego). którzy malarsKa t e n był Zygfryda kształtów, bezdusznie. glazura, p l a m k a m i , kładziona główną Króla kolorystyczne. ornamentyka się s c h e m a t y c z n i e Ciemnobrązowa typowych t u dawniej spowodował dla warsztatu z wai- Chmielnie i Bernarda w y k o n a l i naczynia brak stosowanych amgob bywa w Ośrodek prze­ czterech I I I nagroda), — w kolekcji z Czarnego Królikowskiego z Brodu Radzy­ mina. Na pograniczu Stanisława Garncarz biskwitów Stępniewskiego ten wypala umieścić z bowiem trzeba Lubienia ograniczając naczynia Kujawskiego. dostęp po- �wietrzą do pieca, przez b a r w i e n i e czerepu ne co jego wyroby są t y l k o pobiałką, p r z e w a ż n i e w linią uzyskują o d s z a r e g o do r ó ż o w a w e g o . pasy, za­ Malowa­ przedrapane falistą. Imponująco grupa przedstawiała siwaków, zwłaszcza z się na konkursie Czarnej Wsi duża Kościelnej, Zalesia i M e d y n i Głogowskiej oraz z P a w ł o w a . W nej W s i , a także tradycyjne w Łuce polerowanie stymi pionowymi lorów dekoracyjnych tyczne, Nieco powierzchni ono również porowaty z Czarnej naczynia i ciemne — wygładzania gę­ Obok wa­ znaczenie prak­ natury czerep. z technicznym Bolesława stosuje odzna­ srebrzy­ Piechowskiego Mosieja ornamentalnego, staci d r o b n e j k r a t k i naczyń W s i , a wśród n i c h Stanisława Czar­ utrzymano prążkami. formami i poziomem połyskujące nagroda) ma bowiem czały się w y r o b y ste całej lub poziomymi uszczelnia Doskonałymi i Usnarszczyźnie (II (I nagroda). przeważnie w Antoni Kraszewski po­ (II na­ groda). Wygładzanie rakterystyczne dyni Głogowskiej, zastępowane układami, tych sób całej Zalesia jednak najczęściej była i jednego również z Zalesia kilkunastu a wiązkami pionowo było siwaków od dekoracyjnymi, kładzionymi zdobiona powierzchni dla dawnych mniej lat Me­ jest ono pracochłonnymi prążków i na naczyniach. Większość cha­ i wyrobów z M e d y n i . I nagrodę I I . 5. L u d w i k W i l u s z , S t a r y Sącz. D z b a n y linii W falis­ ten spo­ 5 garncarzy uzyskał z z nich p a s t e r s k i e , w y s . 34,5 c m . I I . 6. R y s z a r d 31 c m Necel, Chmielno. Dzbanki, wys. �7 П. 7. S k a r b o n k i i g w i z d e k , Walenty Woś, w y s . 15—19 c m ; i l . 8. D z b a n e k , w y s . 32,5 c m Grzesik, wszyscy wyróżniony dzo formach) artystycznego, znany on Zalesia. garncarz także a także w gwizdków ornamentalnych w dzaj dekoracji zasób stosowanych siwaków zwłaszcza w Podlaskiej. T y m razem gowskiego nie laty i uzyskał oni Jana Wanarskiego sporo n a j s i l n i e j rozwijał się jedynie drobnych ( I I nagroda) motywów, kratki in., wykonanych z pogranicza naciskanie kamienia światłocieniowy, o kowane wygładzanie, przeważnie zygzakowatymi liniami. Białej Kazimierza Ro­ jak Natomiast można w czysto ośrodka jodełki, i precy­ i rytu. obaj Przez garncarze kaligraficznym, leżało nieskompli­ rozmachowymi Sporo de­ i Ka­ Stosują woluty, charakterze gdy Pod­ w atrakcyjnie, wygładzania uzyskują tradycjach się n a z Pawłowa. bardzo ukła­ Ten ro­ (I nagroda) jak: podczas i w t e n rozsze­ nagrodę. Sławińskiego techniką gami tak III Jest zabawek, Rogowskich jednak wyroby zyjnie wzór do­ emeryturę; wygładzania. pracowni skośne silne bar­ t y m ośrodku jego z d o b n i c t w a zauważyć siwaków zimierza na drobnych w technice przedstawiały pewne wpływy koracji już i dzwonków. Garncarz dów przed s i w a k i (o u z n a n i u całego formowaniu ponadto a i Jan specjalną J a n Gąsior z M e d y n i G ł o g o w s k i e j . rzył lasiu, w Woś nagrodą przechodzący mistrzem zwłaszcza I I •— A n t o n i Natomiast został za ś w i e t n i e w y k o n a n e dobrych robku a nagrody z inwencji krę­ wyka­ zują o n i r ó w n i e ż w k s z t a ł t o w a n i u i p r z e t w a r z a n i u f o r m , uzyskując W dość r ó ż n e e f e k t y skrótowym artystyczne. przeglądzie z d o b n i c t w a których p r z y p a d k a c h z w r a c a m bów. Trzeba więc tylko w u w a g ę n a kształt podkreślić, że materiał nie­ wyro­ zgromadzony �о na k o n k u r s i e dał s z e r o k i i z r ó ż n i c o w a n y przegląd tradycyjnych, poszczególnych charakterystycznych dla o ś r o d k ó w , a także i c h współczesnych pozycji. Obok naczyń produkowanych czynia obecnie form przemian i trans­ jeszcze dość powszechnie n a sprzedaż t a r g o w ą , j a k g a r n k i i n a ­ z a s o b o w e , czy d o n i c e do m a k u , względnie adre­ s o w a n y c h przede w s z y s t k i m do o d b i o r c y m i e j s k i e g o , j a k dwojaki wano i trojaki, gospodarstwie wyszły mi miski, na k o n k u r s wiele z domowym, użycia, lub przemysłowymi. różnych dzbany które w zrekonstruo­ różnych zastąpione Należą kształtów i bańki, naczyń niegdyś n i e z b ę d n y c h do brytfanny zostały nich do wyroba­ formy na pieczenia w okresach ciasto, mięsa, ce- d z a k i , maślnice, trójnożne t y g i e l k i i r o n d e l k i z t u l e j k o w a t ą toczoną rączką, m o ź d z i e r z e i t p . Z k i l k u nadesłano poidełka podkurzacze dla pszczelarskie, kurczaków i gołębi. z ośrodków Mogielnicy Pokazano — również dość l i c z n i e szabasówki (niektóre z g u g i e l n i k a m i ) i b a ń ­ ki na kawę, w y r a b i a n e niegdyś specjalnie d l a ludności żydowskiej. Najbardziej chyba t w ó r , stanowiący nowicie cy dzban konkursu. Bolimowa, cza, para a także (zwłaszcza — Do okazały dowód wykonali dzbanów ogromnych Tadeusza wielkiej niemal najpiękniejszych wprawy wszyscy należały pasterskich rozmiarów Poletka, wysokości). P o p r a w n e maga i charakterystyczny wy­ umiejętności g a r n c a r z a , a m i a ­ liczące wytoczenie i sporego ze uczestni­ dzbany Starego dzbany powyżej dużego nakładu z Są­ kieleckie 60 cm naczynia wy­ pracy, toteż w a r t o t u w s p o m n i e ć n p . o m i s a c h , których średnica d o ­ l i . 9. Z d z i s ł a w P l a g o w s k t i , Pułtusk. Bańka i d w o j a k i , w y s . 25, 15,5 c m . I I . 10. A n d r z e j R u t a , M e d y n i a G ł o ­ gowska. Miska fladrowana 101 �102 �chodziła d o 50 c m , w y k o n a n y c h wicza Mławy z dużych i sowych Niewiele Medyni. natomiast gwizdków było wyrobach z Czarnej wyrobów k o n k u r ­ przygotowano gary. na skarbonek. wprawdzie konkurs Miniaturowych sporo, rolę d r o b n e j ale tra­ z Nowego rujący doskonale wania barwnych techniką glazur pokazał w p r a w d z i e , ne, w y ż y w a własnych, także, się j e d n a k w Królikowski współcześnie jednak na dość Ludwika bach a banalne doskonałe znaleźć dekorację on rytem, repu na ciemno a n g o b o w a n y m ne ulistnione wypracował na n i e nawiązującą płytkim gałązki. nadeszło nich formy prze­ flakoniki i wazony, technicznym, j a k np. tego rodzaju wyro­ do l o k a l n y c h t r a d y c j i , odsłaniającym kolor n a c z y n i u , zaznacza Podobną młody g a r n c a r z Jan K o t . Nakleja lokalnego, zakresu wśród wy­ doniczek n a k w i a t y kształcie Stosuje ceramika dekorację cze­ drob­ plastyczną z Medyni, wspomniany on o r n a m e n t y z wolnej ręki, już najchęt­ n i e j gałązki w i n o g r o n i kwiatów, które d o d a t k o w o kreśla barwnym rystycznym malowaniem i tła. K o t p r z e d s t a w i ł wyodrębnieniem sporo wyrobów sposób z d o b i o n y c h , r n . i n . s e r w i s p o d w i e c z o r k o w y plet kony. do m i o d u , a także p r e t e n s j o n a l n e W ceramika okolicach Warszawy dekoracyjna pod­ w najsilniej o wątpliwych kolo­ w ten i kom­ kształcie fla­ rozwinęła walorach się arty­ kwiatowym pokryty bywa (Mo­ jednobarw­ malowany olejnymi far­ pamiątki wykonał Ta­ warszawskiej z Radzymina, ozdabiając płaski b i s ­ inne wyroby, formie i Brodu czek jednak ogólnym Tą na k w i a t y w najchętniej stosując aby w a r t o samą techniką Czesław w o j . konińskim ro­ dekoruje Dzieciątkowski i główny je było w szerzej ogromne z Czarnego stanowią one, o b o k doni­ przedmiot produkcji targo­ tego w a r s z t a t u . Ceramikę nym pokazał stołową na garncarz wysokim poziomie pochodzący technicz­ z Wileńszczyzny, zamieszkały w T o r u n i u — J a n L i m o n t . S t o s u j e dzo charakterystyczną nającą fladrowanie, ośrodkach my jego dekorację która wileńskich, naczyń wyważone oraz n i e są sługują malarską, rozwinęła dobre zbyt niektórych Jednak interesujące. niektóre propozycje tego r o d z a j u z Pawłowa, kład k a r a f k a * z k i e l i s z k a m i . N i e w y d a j e zastawa użytkownika stołowa ze słabą odporność z gliny względu Mają piękny dzbanek, jak na jak s t o p n i u mogą liczyć na zbyt czy Przegląd nych konkursowy poziomu dotychczas kich garncarzach pokazał i jed­ dekora­ wiele in­ nie m n i e j ­ także t a k i e t y g i e l k i n a nóżkach, maślnice czy obniżenia surowca jako przedmiot miska że­ zadowoliła t e m p e r a t u r y . Wszędzie ładyszka, za­ przy­ się j e d n a k , garncarskiej n y c h naczyń o t r a d y c y j n y c h ks2:tałtach, a w szym for­ słabo na uwagę n a przesiąkliwość na zmiany n a k m o ż e znaleźć z a s t o s o w a n i e , cyjny, przypomi­ się w glazury. a on bar­ proporcje. Wśród i n n y c h wyrobów by zdo­ motyw n i e są o n e n a t y l e a t r a k c y j n e wyrazie, ogrodniczych, wej pomysłów. rynku z tego pod względem Wilusza. mianowicie w według taki talerz r y t y m w i z e r u n k i e m syrenki. R y t e m także kompono­ form tradycyjnych by­ potrzeby Wyrobów t r u d n o było trafnych na wstępie, ornamentem brzo­ z formy bi popularyzować. tradycyj­ naśladu­ pieniek kwitowy flakony przykładach na k w i a t y , wydrążony ną glazurą, bądź też k o l o r o w o deusz kształtowaniu naczyń szczególnie interesujące. O b o k często z plastycznym t e n , ope­ są m u f o r m y k o n k u r s u obok pozacepeliowskiego. a także na paru artystycznie j a k wspomniałam twarzana Garncarz toczenia, i polew, że n i e o b c e n i e zawsze Przedmiotem ważały talerze naczynek współcześnie donice zy l u b leżącą k ł o d ę d ę b o w ą , a także o d c i s k a n e Propozycję pamiątki i d e k o r a c j i , niż Targu. i i malowaniem bami. i n d y w i d u a l i s t ą w k o n k u r s i e okazał się Reczkowski sporo, m.in. wazony kształtem zety w i r o w e j , Największym ła jące zwła­ zabawki. Jan stycznych, gielnica, Mława). Talerz jarmarcznych i odpustowych, i pełnią o n e r a c z e j Dąbkie- W się też g a r n c a r z e i c h bańki, ładyszki i zabawek flakonów przez Stefana z i d o najpiękniejszych należały dycyjnych i Kota naczyń specjalizują W s i Kościelnej szcza Jana wyroby cedzaki. niekorzystne p r o d u k c j i niektórych objawy twórców, zna­ ze z n a k o m i t y c h w y r o b ó w . M y ś l ę o t a ­ jak Kazimierz Rogowski z Białej P o d - 103 I �И. 15. Stanisław M o s i e j , C z a r n a W i e ś Kościelna. G a r n a k d w u u s z n y . I I . 16. J a n S ł a w i ń s k i , P a w ł ó w . G a r n k i , 19 i 16 c m . I I . 17. J a n Gąsior, M e d y n i a G ł o g o w s k a . P o d k u r z a c z p s z c z e l a r s k i , w y s . 27 c m . I I . 18. K a z i m i e r z n a r s k i , P a w ł ó w . Z a s t a w a d o m i o d u , w y s . k a r a f k i 27 c m łaskiej, nim Stefan Konopczyński Muszyński wypalone, - szarawe go w y r o b y skiego z Sieradza . z Bolimowa, czy Hiero­ Siwaki Rogowskiego, i niepozorne, mało p r z y p o m i n a ł y s p r z e d l a t , r ó w n i e ż część naczyń była t e c h n i c z n i e g o r s z a , słabo je­ Konopczyń­ z zażółeeniami powierz­ czańskiej i k a r p a c k i e j ze z b i o r ó w było t o założenie słuszne, j e d n a k interpretował potrzebnie młodych szczegóły ozdobił garncarzy w Rędocinie • dorównuje pu nym i unikanie form jącą większych, zauważyć można i w i ą ż ą się o n e z a p e w n e ze się z u p ł y w e m l a t sprawnością zawodową. jednowarsztatowych, historii. Gorzej, dużego i do przejdzie jeżeli niedawna Medynia przez tamtejszych miast losy w najbliższych czasie d o koniecznie poziomu prężnego dotyczy artystycznie j a k Łążek O r d y n a c k i , na który trzeba tak ośrodka, sporo Sąd stopada Intensywnej kaszub­ górnej-Tężyckiej pracownie s k i e . B a r d z o słabo w y p a d ł o r ó w n i e ż k i l k a i n n y c h ków o ciekawych Chrzanowem, tradycjach, czy P u t m o w i c e jak Rabka, w do Szeroko ambicje kresie grodę), Białej 104 konkursu zaprezentował artystyczne niektórych swoje możliwości (za jak i galanterii. Edward oparł swoje staranne młodych przygo­ techniczne wyroby na którą Gacek dawnej otrzymał ze w i za­ I I na­ Skomielnej ceramice w i w garncarzy. J a n K o t z M e d y n i , zarówno ceramiki tradycyjnej pod woj. hrubieszowskim. Zwracało natomiast uwagę bardzo towanie ośrod­ Brodła rab­ jakichś potencjalnych zwró­ też koniecznie szukać kolekcji budzą czy w doświadczo­ ośrodki, j a k n i e wydają się zachęty młodzieży obradujący w dniach żyje 27—28 l i ­ mgr Barbary z M K i S , przyznał 2 n a g r o d y zł trzeba nauczycieli. konkursowy, 6000 nato­ i rzemiosła, póki jeszcze 1978 r . p o d p r z e w o d n i c t w e m kwocie wyrobów, zaniepokojenie sposobów do n a u k i t e g o zanikającego upadku. wymagają wyżej i Zalesie garncarzy pozostałych cić w i ę k s z ą u w a g ę , ażeby n i e dopuścić d o j e g o pomocy nie­ Kilku n a r a z i e zagrożone, j a k można sądzić z p r z e d s t a w i a n y c h zwłaszcza obniżenie wyrobów malaturami. produkcji i właściwie W s i Kościelnej, poziomem Głogowska się liczyć interesujących część m i s t r z o m . Właśnie w y m i e n i o n e również ośrodków, W o b e c b r a k u następców i uczniów t r z e b a z f a k t e m , że w i e l e też u [zmniejsza­ a Czarnej Rabce nie zawsze realistycznymi c h n i . P o d o b n e c e c h y , a t a k ż e zwiększoną grubość c z e r e ­ innych twórców formy, muzeum w wys. Wa- Kazimierzowi Za- specjalne Woźniakowi z Oławy J a n o w i Gąsiorowi z M e d y n i Głogowskiej, 4 nagrody kwocie Ruta 5000 zł z Medyni sia, B o l e s ł a w ( J a n Sławiński Głogowskiej, Piechowski z Pawłowa, Walenty z Czarnej Grzesik toni Wacław Zale­ Zalesia, W a n a r s k i z P a w ł o w a , Stanisław M o s i e j i A n ­ Kraszewski Franciszek z W s i K o ś c i e l n e j ) , 15 nagród I I p o 3000 zł ( J a n W o ś i A n t o n i W o ś z Kazimierz I Andrzej z Czarnej Noworol Gorczyńscy z W s i Kościelnej, Medyni oraz Jan K o t i Głogowskiej, Tadeusz Połetek Tadeusz z * Ostrowca �16 �11. 19. J a n K o t , M e d y n i a Świętokrzyskiego, Mateusz kiego, L u d w i k W i l u s z ski z Chałupek, G ł o g o w s k a . F l a k o n , w y s . 62 c m . I I . 20. J a n R e c z k o w s k i , N o w y с т . . I I . 2 1 . A n t o n i B a d o w s k i , M o g i e l n i c a . F l a k o n , w y s . 23,5 c m Startek ze S t a r e g o Roman Zaprzałka z Łążka Ordynac- Sącza, S t e f a n Sowiń- z Rzepiennika Bis- k u p i e g o , Stanisław p o 2000 zł o r a z Marek Targ. z Baranowa), 28 w y r ó ż n i e ń . N a g r o d y nisterstwo K u l t u r y Dzbanek, i S z t u k i oraz w y s . 27 23 n a g r o d y I I I ufundowały M i ­ ZSRLiA „Cepelia". P R Z Y P I S Y (Roman ogólnopolskiej we Wrocławiu, 180—183. 1 R e i n f u s s ) Rss., Ceramika ludowa na 1 wystawie ceramiki i szklą artystycznego „ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, n r 3, ss. E w a F r y ś , Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny. S p r a w o z d a n i e z w y s t a w y , „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I , 1957, n r 1, ss. 3 7 — 4 1 . 2 W k o n k u r s i e t y m nagrody I o t r z y m a l i : Jan Gą­ sior z M e d y n i G ł o g o w s k i e j i L u d w i k W i l u s z ze S t a r e g o Sącza; n a g r o d y I I : Stanisław W a n a r s k i z P a w ł o w a , S t a ­ nisław W i t e k z U r z ę d o w a i Stanisław M o s i e j z C z a r n e j W s i Białostockiej* n a g r o d y I I I : L e o n Solościukiewicz z K l e s z c z e l i , Stanisław M a r e k z B a r a n o w a i A n t o n i K o ­ zioł z P u t n o w i c . W r . 1970 p r z e p r o w a d z o n o k o r e s p o n d e n c y j n i e w e ­ ryfikację czynnych ośrodków, jednak nie otrzymano wszystkich odpowiedzi. Rss, o p . c i t . , s. 181. 1 5 E w a Fryś-jPietraszkowa, Konkurs i wystawa carstwa ludowego województwa krakowskiego, Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, n r 2, ss. 118—,124. 3 garn­ „Pol. e Fot.: J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b7301702a8b1cdaea30ecde2a003c38.jpg 83fcf46204785b0dab0dfbccca1d5982 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ogródek otoczony płotem palisadowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia płot palisadowy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.13.1_01 Brzegi budownictwo drewniane budownictwo wiejskie elementy zagrody ogrodzenie okolice Nowego Targu płot Podhale