44 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4c6de76eb38c1f36ac7b4407ea93ed5.pdf a1fa4ecbf44325b6ae2401fb1ea3baf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5017 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4653 Title A name given to the resource Słowo wstępne/ Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.5-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Jagiełło, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Słowo wstępne Słowo wstępne P rzedstawiamy Państwu zbiór tekstów będących wynikiem badań i refleksji et­ nografów kierujących swą uwagę ku wirtualnej rzeczywistości i zawartej w niej zjawiskom. Tytuł książki - Homo Interneticus - nie jest tu próbą stworzenia nowej kategorii interpretacyjnej czy badawczej, takiej jak homo religiosus czy homo ludens. Jest jedynie próbą zwrócenia uwagi czytelnika na współczesne zjawisko kul¬ turowe, jakim jest coraz bardziej rozwijający się asortyment interakcji zachodzących pomiędzy ludźmi korzystającymi w różny sposób i z różnych potrzeb z Internetu. Sa­ mo korzystanie z zasobów i możliwości Sieci stawia poniekąd internautę w sytuacji wędrowca - Baumanowskiego wiecznego turysty - podróżującego po natychmiast dos­ tępnym świecie i komunikującego się z będącymi natychmiast „pod ręką" innymi wędrowcami. Podobnymi podróżnikami po wirtualnym świecie stają się także bada¬ cze rzeczywistości on-line, starający się bądź uchwycić jej specyfikę, bądź znaleźć analogie zjawisk w Internecie do zjawisk świata „realnego". Wędrówki badaczy, które prezentujemy w niniejszym tomie, zdecydowaliśmy się nazwać etnograficznymi.Traktujemy tu etnografię jako samodzielną dyscyplinę nau¬ kową, pomijając rozróżnienia jakie powstały na skutek różnorodnego używania zna¬ czeń terminów etnologia i antropologia. Wielość współcześnie tworzonych i pub¬ likowanych prac wskazuje na rolę badań empirycznych w procesie etnologicznego/antropologicznego poznania świata. Właśnie ów nacisk na empirię, rozumianą ja¬ ko osobiste doświadczenie terenu, będącego rzeczywistością, w której prowadzone są badania, a także stanowiącego nie tylko rzeczywiste przedstawienie badanych zjawisk, ale także kontekst służący analizie i interpretacji wyników badań, wpłynął na powrócenie do klasycznego rozumienia etnografii , już nie tylko jako metody pozyskiwania i analizowania danych, ale również sposobu interpretacji doświad¬ czonych w terenie zjawisk. 1 1 Przynajmniej w polskiej humanistyce, choć podobne znaczenie etnografii i etnografa znajdziemy przecież u Clifforda Geertza, czy Jamesa Clifforda. �Słowo wstępne We współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej zjawiska te wykraczają poza fizyczno-przyrodnicze rozumienie przestrzeni i świata społecznego. Wśród zdobyczy cywilizacyjnych poszerzających ów świat, takich jak film, telewizja czy telekomuni­ kacja, znajduje się również Internet - towarzyszący nam w dynamicznie zmieniającej się formie od niemal dwudziestu lat . Nic więc dziwnego w tym, że Internet stał się przedmiotem zainteresowania badaczy. Czym jednak, oprócz przedmiotu badań i celem poznawczych podróży, jest dla współczesnego etnografa Internet? Internet został pomyślany w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku jako na¬ rzędzie komunikacji i wymiany informacji, a co za tym idzie również jako baza i ar¬ chiwum tychże informacji. Wraz z rozwojem światowej sieci pojawiły się w niej do¬ datkowe zjawiska i znaczenia mogące być przedmiotem badań nauk społecznych, hu¬ manistyki, ekonomii czy filozofii. Próby opisu wirtualnych społeczności; różnorod¬ nych relacji pomiędzy użytkownikami, które z kolei kreują różne rodzaje powiązań między stronami, portalami i forami; wreszcie samej istoty Internetu w kontekście współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, ukazują wielość i wielopoziomowość znaczeń tego zjawiska. O wątpliwościach związanych z budowaniem założeń teoretycznych i metodologicznych pisze Andrzej Paweł Wejland w polemicznym te¬ kście otwierającym niniejszy tom. 2 Zależnie od podejścia badacza możemy wyróżnić badania Internetu, badania w In¬ ternecie i badania przez Internet. O ile w ostatnich sieć będzie dodatkowym narzędziem lub rozszerzeniem pola działania narzędzi i technik stosowanych poza Internetem, o tyle w dwóch pierwszych badania powinny skupiać się bądź na samej istocie Sieci jako zjawiska we współczesnym świecie (lub jako świata może nawet alternatywnego względem znanej nam dotychczas rzeczywistości), bądź na zawartych w niej zjawis¬ kach. Mając na uwadze powyższe rozróżnienia, zdecydowaliśmy się na zapropono¬ wanie badaczom - podejmującym szeroko rozumianą tematykę Internetu w swoich badaniach - namysłu nad strategiami badawczymi, mogącymi znaleźć zastosowanie w etnograficznym ujęciu sieci i jej zjawisk; nad tym co łączy Internet z tradycyjnie ro¬ zumianym terenem badań; nad sposobem opisu i interpretacji zjawisk w Internecie; wreszcie nad siecią, jako narzędziem pomocnym w pracy etnografa. Czytelnik znajdzie w zamieszczonych tu tekstach propozycje zastosowania na¬ rzędzi i metod badań wypracowanych w pozainternetowej rzeczywistości, takich jak action research (Violetta Krawczyk-Wasilewska), analiza dyskursywna (Ag¬ nieszka Jeran) czy dostosowana do badań w Internecie etnograficzna analiza za¬ wartości (Ewa A. Jagiełło). Poza rozważaniami metodologicznymi i metodycznymi prezentowane są tu reflek¬ sje nad relacją pomiędzy tradycyjnym terenem, w jakim porusza się etnograf, a tere¬ nem wirtualnym. Ten ostatni może być traktowany jako rzeczywistość autonomiczna, ale również - i taka perspektywa tu dominuje - jako rozszerzenie i wzbogacenie terenu „prawdziwego". Autorzy na swój własny sposób interpretują tę zależność. Internet za¬ tem widziany jest jako narzędzie wykorzystywane przez zakonów klauzurowych w ce¬ lu komunikowania się ze światem zewnętrznym (Agnieszka Poźniak); jako medium po¬ zwalające na nowe sposoby rozwijać i upowszechniać idee regionalistyczne (Damian Kasprzyk); czy jako przestrzeń w której prowadzi się dyskusje nad życiem i najzu¬ pełniej realnymi problemami społeczności lokalnej (Paweł Schmidt). We wszystkich 2 Za oficjalną datę uruchomienia Intenetu w Polsce przyjmuje się dwudziestego grudnia 1991 roku. �Słowo wstępne tych przypadkach istotna jest pozycja, jaką zajmuje wobec tych zjawisk badacz, dla którego stanowią one nową odsłonę eksplorowanego terenu, która rozszerza pole wi­ dzenia, a czasami pozwala pozyskać inny rodzaj wiedzy o badanych zjawiskach. Zdecydowaliśmy się także na opublikowanie różnorodnych tekstów, będących próbą uchwycenia wybranych zjawisk w sieci. Czytelnik znajdzie tu przede wszystkim etnograficzną eksplorację zjawisk przeniesionych do wirtualnego świata ze znanej, „realnej" rzeczywistości. Oglądowi poddano zatem internetowe formy randkowania (Katarzyna Orszulak-Dudkowska), e-folklor związany ze śmiercią i kultem zmarłych (Anna Pietrzyk) czy proces formowania się i funkcjonowania wirtualnej społeczności (Anna Deredas). Interpretacje autorów stanowią próbę wskazania analogii pomiędzy zjawiskami rzeczywistości on-line i off-line, mimo specyfiki wynikającej z różnic po¬ między istotą obu światów, w których zjawiska są obecne. Publikację niniejszą zamykają teksty prezentujące niezwykle cenne dla środo¬ wiska inicjatywy, zmierzające do digitalizacji oraz udostępnienia w ramach Open Access zawartości czołowych czasopism etnograficznych (Joanna Koźmińska) oraz przenoszenia do sieci etnograficznych bibliografii (Marcin Piotrowski). Działania takie, podobnie jak tworzenie polskich programów wspomagających proces ba¬ dawczy (edEt), pokazująjak użytecznym i coraz bardziej nieodzownym narzędziem staje się Internet, zwłaszcza w zakresie opracowywania danych oraz upowszech¬ niania wyników badań. Teksty składające się na niniejszy tom nie stanowią podręcznika czy wykładni traktującej o tym, jak należy badać Internet. Nie ukazują także pełnego spojrzenia na obecny stan badań Internetu i w Internecie współczesnej etnografii. Naszą intencją było bowiem ukazanie względnie nowego zjawiska, jakim jest zainteresowanie się Internetem przez etnografów i wskazanie ewentualnych inspiracji dla dalszych badań oraz pułapek teoretycznych i metodologicznych czyhających na badacza podejmu¬ jącego przedstawioną tu problematykę. Mamy jedynie nadzieję, że rozwijające się ba¬ dania sieci doprowadzą do powstania w miarę spójnej strategii badawczej lub do umocowanych w odpowiadających im założeniach teoretycznych metod badań In¬ ternetu i w Internecie, których różnorodność nie przeszkodzi w nazywaniu ich me¬ todami etnograficznymi. Jeśli niniejsza publikacja stanowić będzie inspirację do dalszych polemik i badań, nasza satysfakcja będzie tym większa. Ewa A. Jagiełło, Paweł Schmidt � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba5017b91f02a63dbc4b9b57b1dbdd03.pdf 925b6a8a0c8ef65a42a35030e4e49868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5055 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource tożsamość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4689 Title A name given to the resource "Centralność" i "pograniczność" / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.173-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 PAWEŁ SCHMIDT Katedra Etnologii Uniwersytet Łódzki "CENTRALNOŚĆ" I "POGRANICZNOŚĆ". DWA MODELE TOŻSAMOŚCI W naukach humanistycznych tożsamość doczekała się wielu opracowań i definicji mających wyjaśnić pojęcie odnoszące się do zjawiska, które wymyka się często próbom sformalizowania go jako ścisłego terminu. Propozycje rozróżnienia tożsamości grupy i jednostki, tożsamości społecznej, etnicznej czy kulturowej prowadzą raczej do dodatkowego zagmatwania istoty tego zjawiska niż do wyjaśnienia, czym jest sama tożsamość. Charakterystyczne dla wielu opracowań jest ujęcie problemu tożsamości w świetle poczucia odrębności, zasadzającej się na postrzeganej odmienności, nawet obcości względem innych. Tymczasem tożsamość, w samej warstwie semantycznej, odnosi się do bycia takim jak. Tożsamy to podobny, niemal identyczny, co ma także odzwierciedlenie w wielu językach - niem. Identitiit, ang. identity, fr. identife. Czy zatem w badaniach nad tożsamością nie powinno się zwrócić ku tym jakościom, do których tożsamość badanych się odnosi, a które dla tych ludzi są własne, rdzenne, wspólne? Celem moich badań jest wyjaśnienie zjawiska tożsamości - zjawiska, nie zaś opisującego je terminu. To z kolei sprowadza tok interpretacji na znaczenia nakładane przez uczestników zdarzeń działaniom, w których realizują oni swą tożsamość. Choć refleksja nad własną tożsamością nie pojawia się stale, ale jest najczęściej wywoływana zderzeniem z szeroko rozumianą odmiennością (może tutaj właśnie jest miejsce dla poczucia odrębności jako zjawiska, poprzez które tłumaczona jest nieraz tożsamość), to sama tożsamość przejawia się zarówno w działaniach noszących charakter rytualny czy świąteczny, jak i tych codziennych. Istotne jest tutaj odnoszenie działań do wartości o znaczeniu wspólnym dla członków danej grupy i mogących być obiektami identyfikacji kulturowej, etnicznej czy społecznej. Takie wartości, nazwane przez Smolicza wartościami centralnymi, należy uznać za jeden z zasadniczych składników kultury grupy. Stanowią one przeważnie rdzeń systemu ideologicznego i funkcjonują jako symboliczne wartości grupowe, z którymi członkowie grupy chcą się utożsamiać ( ...) stanowią niezbędny łącznik pomiędzy kulturowymi a społecznymi systemami grupowymi. Gdyby nie było takiego łącznika, zarówno system kulturowy, jak i społeczny �174 musiałby ulec dezintegracji. To dzięki wartościom centralnym możemy wyodrębnić grupy społeczne jako grupy etniczne, religijne czy też jeszcze inne, jeśli uwzględnimy różne aspekty kulturowe. (Smolicz, 1990, s. 77) Wartością centralną stać się może zatem każda wartość kulturowa lub społeczna, o ile w świadomości uczestników kultury, w której stanowić ona będzie o rdzeniu systemu ideologicznego zbiorowości, zapewni trwałość istnienia grupy i jej kultury. Nie oznacza to jednak, że sama wartość centralna jest w tej kulturze jakością stałą. W dziejach tej kultury, podlegającej przecież zmianom, zmianie może ulec sama wartość centralna - nie tyle jej treść empiryczna, ile jej znaczenie. Jeśli stanowi ona jednak obiekt identyfikacji kulturowej, pozostaje wartością centralną, to znaczy taką, wokół której kształtuje się tożsamość kulturowa na poziomie grupy oraz poczucie tej tożsamości jako świadomość uczestników kultury. Nigdy jednak tożsamość kulturowa nie opiera się na jednej tylko identyfikacji, podobnie jak czynności identyfikowania się nie można odnosić do jednej tylko wartości centralnej - tj. traktować jej jako czynności elementarnej (por. Znaniecki, 1971). Tożsamość kulturowa nie jest też prostym zsumowaniem identyfikacji nakierowanych na wartości istniejące w świadomości podmiotów działań społecznych jako wartości centralne. Wartości te stanowią bowiem złożony system, w którym jedne z nich wydają się bardziej, inne mniej istotne w kontekście tożsamości kulturowej. Takjak wartości, tak też ich hierarchia w systemie ideologicznym grupy może podlegać zmianom na skutek wydarzeń historycznych, w których uczestniczy grupa, procesów politycznych i ekonomicznych, czy wreszcie wskutek integracji lub asymilacji z kulturą innej zbiorowości lub kulturą nadrzędną (np. narodową, masową). W dociekaniach nad istotą i znaczeniem tożsamości interesuje mnie tożsamość członków grup lokalnych, realizowana w działaniach tych ludzi jako reprezentantów takich zbiorowości i ich kultur. Porównuję wartości, do których odnoszone są działania mieszkańców polskiego Spisza i Podhala, będące dla nich obiektami identyfikacji. Wartości, dzięki którym mogą oni realizować się jako Spiszacy i Górale. Spiszacy, stanowiący zbiorowość pogranicza kulturowego i narodowego, są reprezentantami kultury ulegającej stopniowej asymilacji z kulturą podhalańską. Górale, to aa,..;....£ reprezentanci żywej, atrakcyjnej kultury, będący dla Spiszaków podstawową grupą od nieRyc. l. Walery Eljasz, "Górale" sienia. Zakładam, że mimo wielu podobieństw �175 w rdzeniach porównywanych kultur, tożsamość ich reprezentantów realizowana jest w odmienny sposób. Mówiąc inaczej, inne jest odniesienie ich działań do wartości, będących obiektami identyfikacji z grupą i kulturą. Dla celów badań wybrałem te wartości, wokół których może, choć nie w takim samym stopniu dla obu porównywanych grup, kształtować się poczucie świadomości tożsamości badanych ludzi. Należy zaznaczyć, że żadna z wybranych wartości nie występuje samodzielnie w kontekście tożsamości badanych zbiorowości. Działania badanych jednostek wskazują na odniesienie się w nich do całego grupowego systemu ideologicznego lub, w razie jego braku, do ogólnego kontekstu kultury, w jakim Ryc. 2. Aleksander Kotsis, zostało podjęte działanie, nie zaś do konkret"Kłusownik" nej wartości centralnej. Stąd wzajemne przenikanie się omawianych wartości w poszczególnych wypowiedziach traktowanych jako czynności społeczne oddaje złożoność identyfikacji z własną kulturą wyrażoną w działaniach, które są manifestacją tożsamości. Wszelkie działania, których dotyczą cytowane wypowiedzi, zarówno własne, jak i postrzeżone, interpretowane są przez członków obu zbiorowości w oparciu o zasób ich wiedzy o świecie, o sobie i innych. Interpretacja ta, ograniczona zawsze ramami własnego systemu wartości, odnoszona jest zatem do znaczenia wartości własnych, które nie muszą stanowić jednocześnie systemu ideologicznego grupy sąsiedniej. Wartościami będącymi przedmiotem analizy są język, pochodzenie i region, wreszcie wiara i narodowość. Do nich bowiem najczęściej odnoszone są działania badanych ludzi, świadczące o podejmowaniu przez nich roli reprezentanta własnej kultury. Najczęściej pojawiającą się tutaj wartością centralnąjestjęzyk. Nie oznacza to, że traktuję tę wartość jako nadrzędną wobec innych. Jest to raczej wartość najbardziej uniwersalna, występująca w większości kultur jako wartość centralna. Poza tym język stanowi sam w sobie pewien zespół wartości i symboli, którymi człowiek opisuje wartości pozostałe. Z drugiej strony, wartości te odnoszone są właśnie do języka. Mowa rodziców jest pierwszym i przynajmniej do czasu podjęcia nauki szkolnej jedynym narzędziem opisu i komunikacji ze światem, jakiego używa jednostka. Powoduje to, że nawet po przyjęciu języka oficjalnego, np. narodowego, gwara funkcjonuje w kontaktach wewnątrz grupy zdecydowanie częściej niż język oficjalny. Mamy wówczas do czynienia z podejmowaniem przez jednostki tworzące grupę lokalną działań odnoszących się do �176 wartości jednoczącej grupę, nie wymagających jednak świadomości tego odniesienia. W grupach, w których język jest wartością centralną, wchodzącą w skład zbiorowego systemu ideologicznego grupy, gwara jest używana także w kontaktach z członkami innych zbiorowości, z uczestnikami innych kultur. Działanie to, odnoszące się do tej samej wartości, wskazuje na inną rolę języka, na inne znaczenie samej czynności. U Górali podhalańskich, przy powszechnej znajomości języka narodowego, następuje świadomy wybór narzędzia komunikacji w celu demonstracji własnej przynależności etnicznej i kulturowej, co świadczy o świadomości odnoszenia tego działania do systemu wartości jednoczących grupę, o podejmowaniu roli jej reprezentanta, co za tym idzie, o świadomości własnej tożsamości kulturowej. Dlatego powszechne jest przekonanie o tym, że "Górali można rozpoznać po gwarze" (AZE A 6308). To lakoniczne stwierdzenie oznacza nierozerwalny związek kultury podhalańskiej, uczestników tej kultury i gwary miejscowej, mimo iż wypowiedziane było w polskim języku literackim, służącym kontaktom z nie-Góralami. W większości wypowiedzi mieszkańców Podhala samookreślenie poprzez język odbywa się w równie lakonicznych wyrażeniach. Po nich dopiero następuje z reguły swoista autoprezentacjajęzykowa i kulturowa, polegająca na przejściu rozmówcy z języka ogólnopaństwowego na gwarę góralską, mająca przekonać słuchacza o zasadności tego twierdzenia. Piekne som te góry nase. Jak tak se rano wyźrę z uokna na te nase góry, to mi tak dobrze jest, ze nie wim. A specyjalnie mi tu uokienko na te góry wychodzi, zeby ja se mogła popatrzyć i ciesyć sie mogła. Bo jak ja w Stanak była, to tynskniła barza. Jak mi kiedyś pokazali taki kalendarz, co tam góry beły, te ich góry i nase, to jakje zobacyłak, to je całowafam, chacie sie śmieli ze mnie. Ale ja im padom, ze nawet jak na papierze, to ja je bośkać mage, bo ja Góralko jestem. I po góralsku im gadałam, a óni sie śmieli, bo nie rozumieli jak ja sybko mówiłam. Ale ja sie nie wstydziła, bo tak pieknie se gadałam. A jak se z Góralem mogła pogadać to tyz pieknie belo ... (AZE A 6897) Demonstracja własnej tożsamości w działaniach odnoszonych do języka jest chyba najbardziej widocznym przejawem świadomości własnej przynależności etnicznej. Odbiorca, nastawiony poniekąd ze swej natury na werbalny sposób komunikacji i opisu świata, rozumie taką demonstrację w zasadzie podobnie do autora takiej czynności. Odniesienie działań do pozostałych wartości centralnych odbywa się jednak w innych, nie zawsze tak czytelnych sferach rzeczywistości społeczno-kulturowej. Ponadto w grupie o wykrystalizowanym zbiorowym systemie ideologicznym działania będące identyfikacją z kulturą nie odnoszą się do pojedynczych wartości, ale do całości systemu. Znając najważniejsze wartości wchodzące w skład zbiorowego systemu ideo- �Redyk, fot. Zbigniew Kamykowski ��177 logicznego grupy, jaką są Górale podhalańscy, można pokusić się o zbudowanie modelu ich tożsamości, a przynajmniej o wyjaśnienie, na czym zasadza się ich tożsamość kulturowa na poziomie grupy. Zakładam, że model ten odpowiada zapewne innym zbiorowościom terytorialnym, które realizują swą tożsamość opartą o rdzeń kultury złożony z jednoczących grupę wartości centralnych. Dla tożsamości kulturowej Górali podhalańskich wartości centralne, składające się na ich zbiorowy system ideologiczny, pełnią równorzędną rolę. Język, pochodzenie, region, wiara i narodowość stanowią z osobna odniesienia działań jednostek, stanowią także system, wokół którego realizuje się tożsamość grupy. W systemie tym nie tylko nie istnieje hierarchia tych wartości, ale występują ścisłe zależności między nimi, pozwalające umieścić pojedynczą identyfikację w kontekście dowolnej innej wartości centralnej. Co prawda pewną nadrzędną rolę pełni tutaj język jako narzędzie realizacji wielu działań odnoszonych do całości systemu. W języku dokonuje się także opis wizerunku własnego i grup obcych. Jednak analizując wypowiedzi Górali podhalańskich, można łatwo wyłowić z nich powiązania odniesień podejmowanych czynności z więcej niż jedną wartością. Oprócz demonstracji językowych, podejmowanych przez Górali podhalańskich, mających świadczyć o ich przynależności do grupy i kultury, w wypowiedziach mieszkańców Podhala przebija chęć podkreślenia związku z terytorium grupy. Różnice w określeniu wyraźnych granic terytorium świadczą o powiązaniu tej wartości z innymi. Dla Górali podhalańskich region stanowiący obszar objęty kulturą góralską to Podhale lub Góralszczyzna: Góral to mieszkaniec gór. Nie--Górale to cepry. Ale inny góral z Podhala, inny z Beskidów. (AZE A 6279) Jednak dla większości mieszkańców objętych badaniami wsi własne terytorium ograniczone jest do Podhala, czasami nawet tylko do jego południowej części zwanej Skalnym Podhalem. Góral to ktoś, kto urodził się na Podhalu. W innych górach to już nie--Górale. (AZE A 6258) Górale żyją tylko na Podhalu, a na Podhalu to są ludzie skalni. (AZE A 6272) Różnice w pojmowaniu własnego terytorium wynikają z kontekstu wypowiedzi, z identyfikacji raz z terytorium własnym, zawężonym do obszaru własnej wsi i jej najbliższej okolicy (głównie przez podobieństwa), raz do ideologicznego Wielkiego Podhala stworzonego przez autorów programu re- �178 gionalizmu podhalańskiego. Świadomość ram ideologicznych, nakreślonych przez regionalizm (o którym piszę jeszcze w dalszej części tekstu), wpływa na sytuacyjny kontekst wypowiedzi. Ponadto różnice w identyfikacji z regionem mogą wypływać jeszcze z odmiennego traktowania Góralszczyzny i kultury podhalańskiej przez Związek Podhalan - pragnący rozciągnąć kulturę podhalańską na tereny Karpat od Lemkowszczyzny po Morawy, innego zaś przez prekursora tego stowarzyszenia - Związek Górali, który zawężał terytorium góralskie do Podtatrza (zob. Chudziński, 2001, s. 30-33). Pomimo upowszechnienia ideologii regionalizmu w ujęciu Związku Podhalan pozostały jednak wśród mieszkańców Podhala tendencje do zachowania homogeniczności grupy, wymuszającej ograniczanie Góralszczyzny do "prawdziwego" Podhala jako kolebki góralskiej kultury i tradycji. Niezależnie od określania granic własnego terytorium, identyfikacji z regionem, nierozerwalnie towarzyszy identyfikacja z przodkami. Region to zbiorowa własność grupy rozumianej jako continuum. To ziemia ojców, o którą trzeba dbać, tak samo jak oni to robili, gdyż w ten sposób czci się nie tylko swą ziemię, ale też swych przodków. Poprzez powiązanie regionu, jako swego miejsca w świecie, z pochodzeniem, z więzami krwi, grupa i terytorium rozumiane sąjako integralna całość. Tożsamość Górali realizuje się więc m.in. w niechęci do odstąpienia gruntów, nawet jeśli nie przynoszą one zysków. Nie należy także, w myśl przestrzegania systemu wartości, opuszczać własnego regionu. Wyjazdy do Ameryki tłumaczone są najczęściej jako tymczasowe, w celu zarobienia pieniędzy dla gospodarstwa na Podhalu. Nawet jeśli ktoś zostanie w Chicago, które jest naj częstszym celem góralskiej emigracji, nie porzuca Podhala przeniesionego już przez wcześniejszych emigrantów za ocean. Ta wierność ziemi ojców przekłada się także na inne wartości systemu. Wierność regionowi, wierność przodkom, to także wierność obyczajom i tradycji. Dlatego "prawdziwy" Góral musi być wierny wierze katolickiej i narodowi polskiemu. W omawianym systemie region podhalański stanowi część terytorium polskiego, zaś jedyną polską wiarą może być wyznanie rzymskokatolickie praktykowane w ramach polskiej liturgii. Sztywne powiązanie wartości uznawanych przez mieszkańców Podhala za wyróżniki góraiskości powoduje, że w społecznym i kulturowym obrazie świata góralskiego nie może występować nie-Polak, niekatolik. Równorzędna rola wiary i narodowości w systemie wartości centralnych powoduje dążenie do homogeniczności nie tylko własnej, lokalnej kultury, ale także kultury narodowej, której Górale podhalańscy czują się niemal modelowymi reprezentantami. Wyobcowanie grup nie spełniających wspomnianych wyżej wytycznych ideologii góralskiej nie wpływa na tożsamość Górali podhalańskich. Obcy, jak choćby Spiszacy, stanowią znany obiekt podzielanej z nimi rzeczywistości społeczno-kulturowej, nie wpływają jednak na identyfikacje z własną kulturą - nie stanowią �179 odbicia wizerunku własnego, koniecznego dla poczucia odrębności. Przy wykrystalizowanym, czytelnym systemie ideologicznym grupy, popartym działaniem instytucji, identyfikacja z własnymi wartościami stanowiącymi rdzeń kultury jest wystarczająca dla funkcjonowania grupy na poziomie zbiorowej tożsamości kulturowej. Tożsamość ta realizowana jest nie tylko poprzez słowne deklaracje i demonstracje językowe. Dzięki wierności powyższym wartościom łączącym się w system, niemal wszelkie elementy dziedzictwa kultury podhalańskiej nie podlegają dezaktualizacji. Funkcjonowanie tradycyjnego stroju świątecznego, kultywowanie obrzędów pasterskich, nawet organizowanie na kilku polanach tatrzańskich redyku w formie tzw. wypasu kulturowego, z jednej strony służy podtrzymaniu góralskich tradycji i tożsamości, z drugiej istnieje dzięki zbiorowej tożsamości grupy realizowanej w zunifikowanych działaniach jednostek odnoszących te działania do wspólnego dla nich systemu wartości. Podejmowanie takich działań jest możliwe jedynie przy zgodności zbiorowego systemu ideologicznego grupy z osobistymi systemami wartości jej członków. Zbiorowy szacunek dla przodków przejawia się nie tylko w kultywowaniu tradycji z okazji świąt czy imprez folklorystycznych. Jest on także zgodny z "wyznawanym" przez jednostki szacunkiem dla osób starszych widocznym choćby w grzecznościowych formach typu stryku, krzestna, jakimi posługują się w kontaktach z nimi młodsi Górale. Formy te świadczą także o zwyczajowym rozumieniu grupy jako zbiorowości połączonej domniemanymi więzami krwi. Wspólne pochodzenie, wspólne terytorium, wspólne tradycje, wiara i inne wartości realizują się także w codziennych działaniach jednostek, które nie muszą odnosić tych działań do własnej tożsamości, ponieważ funkcjonują one w systemie społecznym, którego jednostki "uczyły się" od chwili narodzin. System ten służy podtrzymaniu wartości centralnych jako tych, które zapewniają trwałość grupie. Dlatego system ten wykształcił instytucje autorytetów podtrzymujących wiarę w te wartości, jak też sankcje społeczne wobec jednostek działających niezgodnie z nimi. Chociażby zakładanie stroju tradycyjnego w niedzielę funkcjonuje "bo tak trzeba" - z racji wierności wartościom góralskim, a także "bo inaczej nie wypada" - wobec możliwości narażenia się na negatywne oceny innych członków grupy. Mimo to wśród starszych mieszkańców Podhala istnieje przekonanie o dewaluowaniu i powolnym zanikaniu wartości góralskich, o tym, że "prawdziwi Górale" żyli dawniej, a nie teraz. "Niewielu teraz Górali. Góral to tylko ten, co nosi strój góralski" (AZE A 6281). Asymilacja z kulturą masową, zmiana sposobu gospodarowania wywołana brakiem możliwości wypasu owiec w Tatrach i małą opłacalnością rolnictwa, wymusiła odejście od niektórych tradycji stanowiących wartości, o które opiera się zbiorowy system ideologiczny grupy. Zmiana ta nie spowodowała jednak zaniku tych wartości, które mimo ich braku we współczesnych �180 działaniach Górali podhalańskich funkcjonują nadal jako konstrukty świadomości. Właściciel pola nadal jest gazdą, nawet jeśli utrzymuje się przede wszystkim z turystyki, Górale nadal postrzegają siebie (i są postrzegani przez innych) jako pasterzy mimo braku pastwisk górskich. Nie spowodowała także upadku podstawowych autorytetów (gazda, baca, ksiądz, starzec), wykorzenienia gwary, zaniknięcia działań odnoszonych do wartości centralnych. Zmiana dotyczy zatem tylko empirycznej treści wartości stanowiących obiekty identyfikacji, nie zaś ich znaczenia. Zmianę systemu postrzegać należy raczej jako dostosowanie go do realiów współczesnego świata. Świata, w którym Góral nadal jest tym samym nosicielem wartości, mimo zmiany warunków i stylu życia. Tak, ja jestem prawdziwym Góralem, tym ciałem wewnętrznym. Ale ktoś może powiedzieć: przecież ty nie chodzisz codziennie, takjak chodził mój tato, w stroju góralskim. Jednak jestem Góralem z krwi i kości. Bo przecież Góral to nie tylko osoba słabo wykształcona, z małym wachlarzem zainteresowań, nawet bym powiedział ograniczona. Przecież świat się rozwija i my również nie możemy zostawać w tyle. Ale przecież ważne są sprawy pewnego poczucia, przynależności. Z tym się żyje i z tym się umrze. (AZE A 6892) Zgodność osobistych systemów wartości współczesnych Górali podhalańskich ze zbiorowym systemem ideologicznym grupy, wykształconym przez poprzednie pokolenia, została zachowana m.in. dzięki ideologii regionalizmu podhalańskiego. Działania ruchu podhalańskiego spowodowały kultywowanie większości tradycji góralskich. Zakorzenienie się tradycji w świadomości Górali podhalańskich było możliwe dzięki działalności Związku Podhalan w szkołach, instytucjach kulturalnych i wejściu gwary do życia urzędowego. Ideologia regionalizmu podhalańskiego została przejęta przez mieszkańców Podhala niemal w całości. Należy pamiętać, że program regionalizmu zakładał krzewienie polskości wśród ludności karpackiej, co tłumaczy funkcjonowanie narodowości w systemie wartości centralnych grupy. Polskość, a także swoista misyjność Związku Podhalan chcącego wraz z narodowością zaszczepić wartości podhalańskie od Łemkowszczyzny aż po Śląsk i Morawy wytworzyły specyficzne podejście do wartości, z którymi identyfikują się mieszkańcy Podhala. Program regionalizmu nakreślony przez Władysława Orkana zmierzał do: Przywrócenia i podtrzymania tych wartości, które wyróżniały Podhale w przeszłości i mogą mu zapewnić przodujące miejsce we współczesnej Polsce. Wśród nich na pierwszym miejscu Orkan wymienia własną, odmienną od szlacheckiej Rzeczypospolitej tradycję, na którą złożyła się chłopska swoboda (nie było tutaj pańszczyzny), umiłowanie wolności (zbójnictwo, bunty społeczne, "poruseństwo chochołowskie"), budownictwo, praca, obyczaj, strój i te wszystkie walory, które �181 - według Witkiewicza - czynią z górali "rasę genialną" (wytworność towarzyska, bystrość umysłu, zdolność wnioskowania, zamiłowanie do rzeczy pięknych, muzykalność, bogate życie umysłowe i uczuciowe). (Chudziński, 2001, s. 34) Te wartości, nie pełniące oczywiście roli centralnych, charakteryzujące jednak Górali podhalańskich, stały się na skutek działalności regionalistów i zafascynowania góralszczyzną ludzi z zewnątrz stałymi elementami wizerunku własnej grupy i wzorca Górala. Postrzeganie ich jako cech wyróżniających pozytywnie Górali podhalańskich od innych zbiorowości spowodowało podobne rozumienie innych własnych walorów, takich jak upór czy zaciętość, w równie pozytywnym świetle. Góral jest uparty. Palca nie ma co wsadzać, bo utnie. Nie popuści, choćby nie wiem co się działo. Jak te drzewa - czym starsze, tym twardsze. I tak musi być! (AZE A 6274) Uwydatnienie tych cech w wizerunku własnym, przedstawienie ich jako zalet, jest spowodowane faworyzowaniem grupy własnej, wraz ze wszystkimi cechami uznawanymi w niej jako typowe. Ponadto wynika także z postrzegania siebie jako wzorcowych reprezentantów narodu, na co wpłynęło nie tylko Witkiewiczowskie uznanie górali za "rasę genialną", ale także interpretacja wydarzeń życia społecznego i politycznego. Ten awans Górali podhalańskich związany był z postrzeganiem pozycji ludzi uważanych za reprezentantów góralszczyzny, np. Karola Wojtyły, ks. Józefa Tischnera, oraz z rosnącą popularnością folkloru góralskiego, na którym zaczęły się wzorować muzyczne zespoły rozrywkowe. Taka popularność własnej kultury wśród reprezentantów kultury narodowej powoduje łatwiejsze jeszcze identyfikowanie się z nią członków zbiorowości. Identyfikacja z systemem wartości następuje tym bardziej nie z przymusu społecznego, ale z chęci jednostek, którym cechy powszechnie nakładane na zbiorowość dodatkowo imponują i którymi mogą one imponować innym zbiorowościom. Góral-Polak, Góral-katolik, Góral-Podhalanin (jako mieszkaniec regionu i syn swej ziemi, ale także jako człowiek reprezentujący góralskie wartości), to zestawienia wpisane w świadomość każdego Górala podhalańskiego na skutekjego identyfikacji ze zbiorowym systemem ideologicznym grupy. Identyfikacja ta możliwa jest dzięki zgodności tego systemu z osobistymi systemami wartości jednostek tworzących omawianą grupę. Z kolei zgodność pomiędzy obydwoma systemami powoduje podobieństwo postaw i działań służących realizowaniu tożsamości na poziomie tak jednostki, jak grupy. Jednostka świadomie podejmuje w nich rolę reprezentanta własnej zbiorowości i kultury, stając się elementem systemu społecznego utworzonego na bazie wartości centralnych. �182 Związek między wartościami centralnymi a systemem społecznym ujawnia sięw kolektywnej tożsamości grupowej, jaką odczuwają członkowie, dzieląc wspólne wartości, co Parsons za Durkheimem określa jako "solidarność". Jest ona skutecznym wyróżnikiem członków i nieczłonków grupy i wskazuje na to, że zbiorowość ma określoną tożsamość. (Smolicz, 1990, s. 98) Taki model tożsamości opierającej się na identyfikacjach z systemem wartości centralnych nazywam tutaj "centralnością". Dotyczy ona zarówno tożsamości etnicznej jednostki, jak też tożsamości kulturowej grupy. Etniczna tożsamość jednostki nie jest w niej zwykłym zsumowaniem identyfikacji z poszczególnymi wartościami stanowiącymi rdzeń kultury. Jest to system identyfikacji, względnie identyfikacja z systemem wartości. Dzięki wspólnemu podzielaniu tych wartości, dzięki tworzeniu przez nie zbiorowego systemu ideologicznego grupy, zbiorowość może realizować swą tożsamość kulturową w działaniach jednostek odnoszących się do centralnych wartości systemu. Odmiennie wygląda problem tożsamości w kulturze, w której wartości centralne nie stanowią czytelnego systemu. Stan taki można zaobserwować u mieszkańców polskiego Spisza będących zbiorowością o niewykrystalizowanym zbiorowym systemie ideologicznym. Podstawowym obiektem identyfikacji Spiszaków jest region, który podobnie jak u Górali podhalańskich rozumiany jest nie tylko jako przestrzeń należąca do zbiorowości, ale jako pomost łączący obecne pokolenia z dawnymi. Góral niekoniecznie musi urodzić się w górach. Wystarczy, że w nich mieszka. Ale Spiszakiem jest ten, który tu się urodził i wychował. (A ZE A 6288) Spiszakiem trzeba być z dziada-pradziada. (AZE A 6339) Podobnie więc jak u Górali podhalańskich, region i pochodzenie występująjako kryterium określające przynależność etniczną. Jednak w przeciwieństwie do góralskiego systemu ideologicznego te dwie wartości nie stanowią jakości równorzędnych innym wartościom, będącym obiektami identyfikacji kulturowej. Można zauważyć pewną hierarchię wartości w osobistych systemach wartości mieszkańców Spisza, w której region i pochodzenie zajmują jedną z najważniejszych pozycji. Są nie tylko podstawowym kryterium członkostwa w zbiorowości, ale stanowią, używając słów Ossowskiego, "oś krystalizacji, która decyduje o istnieniu grupy" (Ossowski, 1984, s. 33). Postrzeganie i określanie siebie przez region, przez terytorium grupy, nie ozna- �183 cza, że wartość ta wraz z pochodzeniem stanowi jedyny obiekt identyfikacji z własną kulturą. Raczej związek tych dwóch wartości pełni dla tożsamości Spiszaków podobną rolę jak przedstawiony wcześniej zbiorowy system ideologiczny grupy dla tożsamości Górali podhalańskich, choć oczywiście działania służące realizowaniu tożsamości nie odnoszą się u Spiszaków tylko do regionu i pochodzenia. Spiszakiem to taki nowy nie jest. Bo u nas to widzicie jest tak: Pod Polską my jesteśmy teraz, po wojnie, od czterdziestego piątego. A dawniej my byli pod Słowakami. A ci z Bukowiny, czy z Białki, to zawsze byli Polakami, z tych wsi góralskich. Bo granica tu przecie na wodzie szła. I oni tam, to rodowici Górale są, a my tu, to Spiszaki. (AZE A 6646) W opisach siebie uwidacznia się sposób postrzegania świata poprzez własny region. Region ten, jeszcze bardziej niż wśród Górali podhalańskich, kojarzony jest z ojczyzną ideologiczną niż rzeczywistą. Polski Spisz nie stanowi dla jego mieszkańców odrębnej jednostki. Jednostkami takimi są wieś, parafia, wreszcie Spisz w całości. W wypowiedziach mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk podkreślane jest często, że pomiędzy tymi wsiami a wsiami słowackiego Zamagurza nie ma w zasadzie różnicy. Granica, która rozdzieliła spiskie wsie, do niedawna nie była postrzegana jako bariera rozgraniczająca dwa odrębne terytoria. Co prawda Jurgowianie stracili po 1945 roku polany w Tatrach Jaworzyńskich, ale możliwość pracy w Czechosłowacji i kontakty rodzinne pozwalały utrzymywać związki z resztą regionu, dzięki czemu można było traktować ów region jako jedno, rozległe terytorium. Jak Spisz, to Spisz. Był zawsze tylko jeden. Tak się mówi: polski Spisz. Jaki polski Spisz? Spisz był tylko jeden i powinien być dalej. (AZE A 6290) W wypowiedziach dotyczących regionu zarysowuje się wątek dziejów. Dziejów grupy, jako odwołanie do przodków, do więzów krwi (kryterium pochodzenia), ale także dziejów grupy związanych z dziejami regionu. Dość silnie zakorzenione są w świadomości Spiszaków zmiany przynależności państwowej polskiego Spisza. O ile chodzi o okres II wojny światowej, nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ żyją nadal ludzie, którzy pamiętają Słowację rządzoną przez faszystów. Ciekawe są jednak wypowiedzi traktujące o przynależności Spisza do Węgier i o akcji plebiscytowej sprzed roku 1920. �184 Te Tatry to były jurgowskie, to tam pracowali, chodzili se na polowanie, zarobili. I to była Słowacja. Był plebiscyt, ale to skoda gadać. To był taki plebiscyt, ze se sami odpowiadali. Poprzerobiali to wsyćko i wysło na to, ze nom tu dobrze, ze my w Polsce teraz. Czechy dali Ciesyn, a Czechy dali Śpis. A ludzie nie chcieli. Zabili jednego żandarma czeskiego, jednego jurgowiana zabili tyz. To był ten plebiscyt. To jest tako ciemna sprawa, co lepij nie gadać. (AZE A 6650) W świadomości losów grupy przebija poczucie krzywdy, niezależnie od narodowości jednostki (autor ostatniej wypowiedzi nie poczuwa się ani do narodowości polskiej, ani słowackiej). Częste zmiany polityczne i administracyjne zachodzące nawet kilkakrotnie w życiu jednego pokolenia wywołują wśród Spiszaków poczucie ludzi niechcianych przez oba graniczące na terenie Spisza państwa. Świadomość tych wydarzeń, podobnie jak przynależność do regionu, staje się ogniwem łączącym Spiszaków w zbiorowość na zasadzie wspólnoty doświadczeń, mimo różnic narodowych między tworzącymi jąjednostkami. Ta charakterystyczna dla zbiorowości pogranicza wspólnota doświadczanych losów historycznych (zob. Szyfer, 1999; Ossowski, 1967) odnosi się tak do teraźniejszych, jak i minionych pokoleń. Wiedza o węgierskich prześladowaniach, świadomość funkcjonowania pańszczyzny Vol dobrach niedzickich długo po uwłaszczeniu, mimo że dotyczyło to mieszkańców innych wsi, ułatwia utożsamianie się z grupą rozumianą jako continuum. W utożsamieniu tym jednostki zakładają, że charakteryzujące ich jako reprezentantów swej zbiorowości poczucie "pograniczności", było cechą także ich przodków. Wspólnota doświadczanych losów historycznych nadaje dodatkowego tła, kontekstu, w jakim umieszczany jest własny region. Dlatego: Spiszak jest to człowiek, co siedzi na tej ziemi od dziada-pradziada. Musi czuć tę ziemię· Ten, co tu przyjedzie, nie będzie nigdy Spiszakiem - tylko z dowodu. On tej ziemi nie zrozumie. (AZE A 6306) "Pograniczność" Spiszaków przejawia się nawet w formułowaniu wypowiedzi określających siebie i własną grupę. Niemal każda z nich przesycona jest świadomością losów grupy (na różnym poziomie precyzji) oraz zawiera porównania do sąsiedniej grupy - Górali podhalańskich. W wielu wypowiedziach dotyczących kategorii członkostwa w grupie odnoszonego do regionu i pochodzenia ich autorzy porównywali stale bycie Spiszakiem do bycia Góralem lub przytaczali hipotetyczną sytuację warunków wejścia do grupy jednostki z zewnątrz. Świadczy to o postrzeganiu siebie przez pryzmat grup innych (Górale podhalańscy i ludność miejska) stanowiących dla nich podstawowe grupy odniesienia. Nawet jeśli dokonany zabieg miał ułatwić zrozumienie lokalnej rzeczywistości człowiekowi spoza ich kultury, może to wskazywać na �185 peryferyjne sytuowanie kultury własnej względem innych, postrzeganych jako powszechnie znane i zrozumiałe. Specyficzna tożsamość, w której w wizerunku własnym pojawia się stale wizerunek grupy obcej, jest charakterystyczna dla etnosów we wczesnym stadium kształtowania swej tożsamości lub właśnie dla zbiorowości pogranicza. Nie oznacza to jednak, że Spiszacy definiują siebie wyłącznie przez odmienność względem innych. Jednak wobec braku czytelnego zbiorowego systemu ideologicznego grupy ich tożsamość opiera się w zasadzie na dwóch przesłankach: symbolicznej - przynależność do "wspólnoty krwi" i regionu, oraz obiektywnej - specyfika własnej grupy i kultury, przy czym obie umieszczane są w kontekście wspólnie podzielanych losów zbiorowości. Własna specyfika, świadcząca o odrębności, jest zresztą warunkiem koniecznym dla istnienia grupowej tożsamości kulturowej, choć sama o niej nie stanowi. W przypadku Spiszaków opiera się ona na elementach dziedzictwa kulturowego, które na skutek asymilacji z kulturą podhalańską uległy przeważnie dezaktualizacji, oraz na wyobrażeniu "charakteru" grupy własnej. W przedstawianych przez mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk opisach siebie, pojawiają się często wyróżniki własnej grupy, tj. gwara, strój itp. Jak przedstawiono wcześniej, strój tradycyjny na Spiszu już całkowicie zaniknął, zaś gwara w objętych badaniami miejscowościach wykazuje spore podobieństwa do gwary podhalańskiej i ulega dalszej z nią asymilacji. Mimo to powszechne jest przekonanie, że na Spiszu mówi się "po spisku". Także w wypowiedziach dotyczących stroju, forma zdania mogłaby wskazywać na jego ciągłe funkcjonowanie. Spiszak to nie tylko Jurgowian. Ale na przykład Rzepiska zdradziły Spisz, bo czarne parzeI:lice założyli. My mamy czerwone. (AZE A 6325) Czas teraźniejszy użyty w tej wypowiedzi świadczy o ciągłym postrzeganiu własnego stroju jako wyróżnika grupy. Mimo iż jej autor, wypowiadając te zdania, miał 38 lat, nie mógł więc pamiętać powszechnego używania stroju tradycyjnego na Spiszu, to wiedza o odrębności Spiszaków każe mu szukać identyfikacji z własną kulturą. Wyróżniki kulturowe, uważane za obiektywne, stanowią bowiem konstrukty świadomości mogące być obiektami identyfikacji. Nie stanowią jednak takich obiektów same w sobie, zawsze są bowiem wiązane z wartościami jednoczącymi grupę, np. z regionem. Obok elementów dziedzictwa kulturowego, ważnym składnikiem wizerunku własnego są cechy grupy nakładane na nią przez jej członków w celu podkreślenia swej odmienności i uprawomocnienia rozumienia własnej zbiorowości jako jednolitej społeczności. Wykazywane są tutaj podobieństwa charakteru i postaw specyficznych dla Spiszaków, znów często przedstawiane w opozycji do wizerunku Górali podhalańskich. Podkreślana jest tutaj tole- �186 rancyjność, przeciwstawiana zaciętości i agresywności Górali i przedstawiana na przykładzie dwunarodowości Spiszaków, nie powodującej ich zdaniem większych podziałów w grupie. Łączona jest także z innymi, specyficznymi dla zbiorowości sytuacjami społecznymi, wynikającymi zdaniem miejscowych ludzi ze specyfiki Spiszaków i ich miejsca zamieszkania. Po prostu jeden drugiemu pomaga. Na przykład jeden nie ma konia, to mu drugi zwozi siano. Bo na przykład w Białce, to już czegoś takiego nie ma. Zdarzyło się, że tam zmarł mąż jednej pani, to tam nikt nie przywiezie na swojego konia, na swój traktor, żeby tak za darmo. Tylko od razu trzeba płacić. U nas to jeden drugiemu pomoże, a zawsze się zrewanżuje, bo przyjdzie mu pograbić. A tam, na Podhalu jest inaczej. Inni ludzie, mniej uczynni. Wiem, bo tam siostrę mam w Białce, to mówi, że jak się ktoś buduje czy coś, to muszą płacić. A u nas, jak się budowaliśmy, to ludzie przychodzili i pomagali, a my na przykład zrewanżowaliśmy się za 20 lat. (AZE A 6289) Wzajemne współdziałanie, pomoc w pracach gospodarskich, wynikająjeszcze z charakteru osadnictwa na Spiszu. Znaczna część wsi spiskich powstała przed nadejściem kolonizacji na prawie wołoskim i posiada niwowy układ gruntów. Gęsta zabudowa niwy domowej sprzyja poczuciu spójności, zacieśnienia więzi sąsiedzkich między mieszkańcami wsi spiskich. Mimo nałożenia się w XVI-XVII wieku na terenach Spisza nowego ustroju osadniczego, we wsiach o łanowym układzie gruntów podtrzymany został sposób budowania gospodarstw blisko siebie. W Czarnej Górze, która jest typową łańcuchówką, podobnie jak w Jurgowie (ulicówka spiska), często dwa gospodarstwa posiadająjedno podwórko. Nieczęsto zdarza się na Podhalu, żeby tak jak tu - dwie, trzy rodziny miały wspólne podwórko, które my nazywamy oborą. Te kury, te zwierzęta ... Nie ma problemu, jak kura przejdzie przez płot do sąsiada, co na przykład w Bukowinie, to już tak nie ma. Mam tam przyjaciela, to mówi, że jak kura przefrunie do sąsiada przez płot, to już jest awantura. O takie byle głupstwo. Tu tak nie jest. Nic nie jest pogrodzone. Ta kura idzie tam, tu i nie ma problemu. (...) Dla Jurgowa nie musiałby istnieć sąd, prawnicy. Tu nie ma spraw w sądzie. (AZE A 6290) Poczucie spójności jest jednym z ważniejszych elementów wizerunku grupy własnej i urasta w świadomości mieszkańców Spisza do rangi wartości łączącej tę terytorialną zbiorowość w zwartą, jednolitą grupę. Co prawda poczucie spójności nie jest warunkiem koniecznym ani wystarczającym, by mówić o istnieniu grupy (zob. Bikont, 1986, s. 770), ale w przypadku omawianej zbiorowości powoduje wytworzenie dodatkowego podłoża identyfikacji z własną społecznością i poszczególnymi jej reprezentantami. Identyfikacja taka jest ważna zwłaszcza wobec zagrożenia tożsamości ze strony kul- �187 tury podhalańskiej, o czym świadczy ciągłe odnoszenie opisów własnej grupy do wizerunku czy cech Górali podhalańskich. Umożliwia ona efektywniejszą mobilizację etniczną, przeciwstawiając silne więzi społeczne Spiszaków atrakcyjności kultury podhalańskiej. Tworzenie wizerunku spójnej grupy ułatwia tym samym podtrzymanie własnej tożsamości, zwłaszcza przy podobnym postrzeganiu ich zbiorowości przez sąsiednią grupę odniesienia. Spiszacy mają inną mowę, inne stroje, sieją inne zboża, bo mają inną ziemię, ale są chyba bardziej solidarni niż my. Szybciej jeden drugiemu darmo pomoże. (AZE A 6264) Tożsamość Spiszaków opiera się bardziej na poczuciu jednostek tworzących tę zbiorowość niż na zbiorowym systemie identyfikacji z własną kulturą. Obiektem identyfikacji Spiszaków jest przede wszystkim region, rozumiany przez nich jako własna ojczyzna, wraz z jego burzl iwymi dziejami oddziałującymi na nichjako zamieszkującą go grupę. Odniesienie do terytorium zbiorowości, wiara w "więzy krwi" zamieszkujących je ludzi wskazuje na etniczny kontekst tożsamości Spiszaków. Funkcjonowanie zdezaktualizowanych elementów dziedzictwa ich kultury świadczy o istnieniu poczucia odrębności względem grup innych, przede wszystkim względem Górali podhalańskich, będących głównym podmiotem porównań wizerunku i przejawów tożsamości. Rola terytorium i wizerunku sąsiedniej grupy w tożsamości Spiszaków każe postrzegać tę społeczność jako zbiorowość terytorialną charakterystyczną dla pogranicza. Podobnie jak inne tego typu zbiorowości, Spiszacy sąpodzieleni wewnętrznie na mniejsze grupy, w ich przypadku przede wszystkim na dwie narodowości, zaś ogniwem spajającym ich w jeden organizm jest właśnie terytorium i świadomość wspólnych losów historycznych. W zbiorowościach pogranicza, stanowiących z reguły amalgamat dwóch lub więcej grup i kultur lub powstałych z takiego amalgamatu, często występuje konieczność poszukiwania tożsamości nadrzędnej względem przynależności do jednego ze składników zróżnicowanej kultury zbiorowości. Jak wykazano już wcześniej, identyfikacja narodowa jest z reguły niewystarczająca dla opisu samego siebie, dla wytworzenia pełnej tożsamości jednostki, tym bardziej dla realizowania tożsamości grupy na poziomie zbiorowym. Jednostki tworzące zbiorowość zajmującą teren polskiego Spisza poczuwają się do członkostwa w grupie, a także włączają do niej innych mieszkańców Spisza według kryterium pochodzenia. Istnienie w świadomości tych ludzi Spiszaków jako grupy zmusza ich do poszukiwania wspólnych wartości, mogących stać się obiektami wspólnych identyfikacji oraz zapewniających ciągłość trwania grupy. Wobec braku czytelnego zbiorowego systemu ideologicznego, na którym mogłaby opierać się ich grupowa tożsamość, realizowanie tożsamości na poziomie zbiorowym zasadza się na wartościach, które choć zależne i oddziałujące na siebie, nie stanowią zwartego systemu ideologicznego podzie- �188 lanego przez wszystkich członków zbiorowości. Na podstawie identyfikacji jednostek widać także hierarchię tych wartości, z której wynika, że naj ważniejszymi obiektami identyfikacji stają się kryteria członkostwa, a więc region i pochodzenie. Pozostałe są to wartości uniwersalne, takie jak religijność, pracowitość, tolerancyjność, nie stanowiące zatem same w sobie o specyfice zbiorowości. Przy braku innych niż region i pochodzenie wartości centralnych odnoszących się do obiektywnych przesłanek specyfiki własnej kultury Uęzyk, strój i inne wyróżniki stanowią już raczej przesłankę symboliczną), zaczęły one pełnić podobną do wartości centralnych rolę poprzez wpisanie ich do powszechnie podzielanego wizerunku własnej zbiorowości. "Powszechność podzielania" dotyczy nie tylko wizerunku grupy. Każde niemal doświadczenie, jeśli zostanie umieszczone w kontekście własnej tożsamości, nabiera cech powtarzalności. Owa powtarzalność postaw, ocen działań wobec konkretnych sytuacji, wartości czy w ogóle obiektów rzeczywistości społeczno-kulturowej, występująca w działaniach określających tożsamość, świadczy o pojmowaniu siebie i tych obiektów jako typów charakterystycznych dla własnej rzeczywistości. Wobec obiektów i sytuacji typowych, jednostki podejmują typowe działania, których uniformizacja dokonuje się w ramach obowiązującego w grupie systemu wartości. Część z nich, będąc bądź bezpośrednimi obiektami identyfikacji, bądź czynnikami zapewniającymi ciągłość trwania grupy, świadczy o działaniach, które się do nich odnoszą; poprzez nie jednostki podejmują role reprezentantów własnej zbiorowości. Powtarzalność działań i postaw reprezentantów pojmowanych jako typ nie powoduje całkowitego zatarcia się indywidualnych różnic między poszczególnymi jednostkami społecznymi tworzącymi zbiorowość. To podobieństwo nie oznacza absolutnej identyczności; identyczność jest zawsze jedynie przybliżona. Zestaw tych faktów nie jest też powszechny; nie jest to kwestia jednego oderwanego prawa, lecz realne sprzężenie wielu praw i dlatego zazwyczaj dotyczą one jedynie pewnej liczby jednostek. Pojęcie typu, w przeciwieństwie do pojęcia prawa, zawiera jedynie przybliżone podobieństwo faktów (...). (Thomas, Znaniecki, 1976, s. 11) Ta względna powszechność i względne podobieństwo powodują pojmowanie siebie przez mieszkańców wsi spiskich jako grupy. Wartości, do których odnoszą się działania świadczące o identyfikacji tworzących tę zbiorowość jednostek, są tak samo względnie powszechnie i względnie podobnie rozumiane i funkcjonujące w osobistych systemach wartości tych ludzi. To podobieństwo systemów, możliwe do zaobserwowania dzięki wzajemnej przekładalności działań, powoduje, że nie można jednoznacznie stwierdzić braku zbiorowego systemu ideologicznego tej grupy. U Spiszaków zasadza się on na innych niż w grupie "centralnej" wartościach -jego związek ze specyfiką własnej kultury jest mniej czytelny dla obserwatora z zewnątrz. Odnosi się on bowiem bar- �189 dziej do wartości, jaką stanowią reprezentanci grupy i grupa sama w sobie niż do wartości ideologicznych (oczywiście nie można zapominać, że region i pochodzenie są takimi wartościami i że ich rola w tym systemie jest niepodważalnie istotna). Tworzy to system identyfikacji będących dla poszczególnychjednostek bardziej "namacalnymi", wpływający na zbiorowo (powszechnie) doświadczane poczucie więzi grupowej, które może stać się ogniwem jednoczącym zbiorowość w równie silnym stopniu jak wartości centralne. Względna powszechność działań odnoszących się do systemu wartości, jak też względne podobieństwo pojmowania tych działań i wartości, nie podważa istnienia grupy. Jednostka, podejmując rolę reprezentanta, nakłada jednakowy sposób identyfikowania się z grupą i jej kulturą na inne jednostki, z którymi się identyfikuje i które traktuje jako takich samych reprezentantów swej zbiorowości i kultury, co jest znacznie łatwiejsze przy doświadczaniu silnej więzi grupowej. Nieistotna jest tutaj rzeczywista powszechność i powtarzalność postaw i podejmowanych ról. Wystarczy, że część zbiorowości świadomie realizuje swą tożsamość w dowolnym stopniu precyzji tej świadomości, by mówić o zbiorowym poziomie realizowania tożsamości. Poczucie więzi pomiędzy poszczególnymi jednostkami tworzącymi grupę nie jest konieczne przy funkcjonowaniu zbiorowego systemu ideologicznego grupy, opartego na wartościach centralnych, określających specyfikę kultury tej zbiorowości. W grupach, w których tożsamość realizowana jest w oparciu o taki system, jednostki identyfikują się z wartościami, a dopiero poprzez nie z innymi członkami grupy. Swoista dogmatyczność systemów ideologicznych powoduje, że wartości systemu są nakładane w wizerunku własnym na wszystkich członków grupy, nawet jeśli jednostka postrzega wśród nich działania sprzeczne z systemem. Jest to zatem podobna typizacja, jak w przypadku omówionym wyżej. Jednak w zbiorowym realizowaniu tożsamości kulturowej w oparciu o silnie wykształcony, czytelny system ideologiczny, świadomość odnoszenia działań do wartości własnej kultury wydaje się bardziej oczywista dzięki samej treści empirycznej tych wartości. Są one bowiem niezależne od działań jednostek - określając specyfikę kultury, są powiązane przede wszystkim z nią, nie zaś ze zbiorowością będącąjej nośnikiem. Więź grupowa odnosi się bardziej do identyfikacji społecznych niż kulturowych, jednak w rzeczywistości pogranicza nadaje ramy odniesień identyfikacji kulturowych do systemu społecznego. Zbiorowość pogranicza charakteryzuje się bowiem specyficzną "wspólnotowością". Siła więzi pomiędzy jednostkami umacnia poczucie wspólnie doświadczanych losów, powoduje zazębianie się biografii, wreszcie wpływa, bardziej niż ma to miejsce w grupach "centralnych", na względne ujednolicenie interpretacji doświadczeń. W takiej zbiorowości łatwiej także o wywołanie aktywności jej członków polegającej na podjęciu działań zapewniających grupie ciągłość trwania. Szczególnym rodzajem takiej aktywności Spiszaków jest ich mobilizacja etniczna. �190 W zbiorowości pogranicza ważną dla jej istnienia rolę pełni poczucie zagrożenia własnej tożsamości. W refleksjach nad własną zbiorowością pojawiają się często postrzeżenia zmian we wspólnie podzielanym wizerunku własnym. U nas nic nie ginie. Ja tu mam kosiarkę i pomoc jest sąsiedzka. Chce sąsiad konia, to bierze i płaci po sąsiedzku. A oni się zawezmą. Samopomoc i ubezpiecenie to pierwse załozyli tu, na Spiszu. I napisali my odwołanie do PZU, bo nie płacili nic i ze my tu mamy swoje ubezpiecenia. Jak komuś koń padnie, to zbiera się komisja i zbiera się na konia, od kazdego. A na wesela, to się nosi i jeden drugiemu pomaga. A tamci (Górale - P.S.) sami zaś ino. I my tracimy to dobre przez nich. To stamtąd idzie. (AZE A 6643) Zmiana działań podejmowanych przez jednostki jako reprezentantów grupy postrzegana jest nie tylko jako różnica między kolejnymi pokoleniami Spiszaków, ale może świadczyć o przejmowaniu wzorów sąsiedniej kultury, zmianie wizerunku grupy, co za tym idzie, zagraża własnej, kolektywnej tożsamości. Jasno określone kryteria członkostwa okazują się niewystarczające wobec asymilacji z obcą kulturą. Atrakcyjność kultury podhalańskiej, stały z nią kontakt, powodują zanikanie różnic pomiędzy działaniami mieszkańców Spisza i Podhala, co dotyczy głównie spiskiej młodzieży. Zmiana postrzeganych działań powoduje zmianę wizerunku własnego, wreszcie zmianę wartości, do których działania te się odnoszą. Możliwe jest albo zamienienie wartości własnych na góralskie jako obiekty działań, lub zmiana nie tylko treści empirycznej obowiązującej dotychczas wartości, ale także jej znaczenia. O ile zmiana w systemie wartości podhalańskich nie stanowi zagrożenia dla trwania góraiskości - zmianie podlega jedynie treść wartości, która dla tożsamości góralskiej zachowuje to samo znaczenie, o tyle zmiana znaczenia wartości spiskich zagraża dalszemu istnieniu i odrębności grupy. Postrzegana jako obiektywna odmienność kultury własnej nie stanowi sama w sobie o funkcjonowaniu grupy na poziomie tożsamości kulturowej. Zacieranie się różnic powoduje jednak chęć podkreślenia własnej odmienności w celu uprawomocnienia własnej odrębności. Istotny staje się więc wizerunek obcych przeciwstawiany wizerunkowi własnemu. Górale podhalańscy przedstawiani są w nim przez pryzmat wydarzeń i relacji międzygrupowych, jakie miały miejsce w latach wojny i w pierwszych latach po jej zakończeniu. Odwoływanie się do własnych wspomnień lub opowieści ludzi starszych buduje poczucie wspólnoty w opozycji do sąsiadów zagrażających tożsamości własnej grupy. Realizowanie tożsamości w działaniach podejmowanych w takiej opozycji nie jest jedynym świadectwem mobilizacji etnicznej Spiszaków. Zaobserwować można działania prowadzące do wzmożenia aktywności dziecięcych �191 zespołów folklorystycznych, Związek Polskiego Spisza wydaje gazetę regionalną, w której promowana jest archaiczna gwara spiska, jednak działania te nie wywołują zbyt silnego oddźwięku wśród mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk. Raczkujący regionalizm spiski nie wytworzył, względnie nie zrekonstruował systemu wartości, który mógłby stać się zbiorowym systemem ideologicznym grupy. W śród działań zinstytucjonalizowanych wywierających daleko większy wpływ na lokalną świadomość mieszkańców tych wsi należy umieścić naukę języka słowackiego w pierwszych czterech klasach szkoły podstawowej i odprawianie raz w tygodniu mszy w języku słowackim. Działania te, choć spotykają się czasami z negatywnymi ocenami typu: "komu to potrzebne?", dla większości mieszkańców Spisza, niezależnie od ich narodowości, służą podkreśleniu odmienności własnej grupy poprzez jej dwunarodowość. To rzekome rozbicie zbiorowości na dwie kategorie zestawiane jest w świadomości Spiszaków z wizerunkiem spójnej grupy, stając się obiektem identyfikacji ze zbiorowością i jej kulturą. Rzeczywistość pogranicza tworzy sytuacje, w których jednostka staje przed koniecznością samookreślenia się. Mimo że świadomość narodowa i tożsamość etniczna są zupełnie różnymi kategoriami identyfikacji, to na pograniczu narodowość może wpływać na przynależność etniczną. Na Spiszu całkowita asymilacja z kulturą podhalańską dotyczy tylko osób narodowości polskiej, co jest zresztą oczywiste wobec niemożliwości bycia Słowakiem i jednocześnie Góralem w ramach funkcjonowania góralskiego systemu ideologicznego. Gdy jednoczesna przynależność do dwóch kategorii społecznych utrudnia samookreślenie się, jednostka zmuszona jest szukać tożsamości nadrzędnej tym dwu kategoriom lub uznaje za nadrzędną jedną z nich. Dlatego na Spiszu mamy do czynienia z tożsamością wskazującą na świadomy wybór jednostki. Ja czuję się Spiszakiem. Dopiero w drugiej kolejności Polakiem. (AZE A 6288) Podhalanie niczym nie różnią się od Spiszaków - nie ma granicy na moście. Zresztą, śmieszne jest nazywanie mnie Spiszakiem, a Podhalanina Podhalaninem. Nie ma podziałów, granic. Jestem obywatelem polskim. (AZE A 6286) Obydwie wypowiedzi pochodzą od przedstawicieli młodej generacji mieszkańców Czarnej Góry (odpowiednio 19 i 28 lat). W obu rysuje się próba samookreślenia przez świadomy wybór, zależny od hierarchii własnych identyfikacji. Wypowiedzi te mają ponadto charakter deklaratywny - odnoszą się raczej do chęci nazwania siebie niż do świadomej, istniejącej już przed wywołaniem tej refleksji tożsamości. Wobec trudności określenia siebie w rzeczywistości pogranicza, w sytuacji wymuszonej przez wywiad refleksji, po- �192 jawia się próba odnalezienia tożsamości nadrzędnej. Może nią być obywatelska lojalność względem państwa, może być nią także tożsamość lokalna. Spiszacy stanowią zbiorowość, której tożsamość grupową można określić poprzez realizowanie jej w świadomości jednostek. W przeciwieństwie do "centralnej" grupy, jaką stanowią Górale podhalańscy, zbiorowość ta nie wykształciła systemu ideologicznego determinującego identyfikacje kulturowe wszystkich jej członków, pozwalającego badaczowi tożsamości na skoncentrowanie się na wartościach kultury. "Pograniczność" Spiszaków objawia się w różnorodności ich identyfikacji, dla których wspólnym odniesieniem jest kryterium członkostwa (pochodzenie i region), podzielany wizerunek własnej zbiorowości przeciwstawiany wizerunkowi Górali podhalańskich, wreszcie świadomość doświadczania wspólnej rzeczywistości i dziejów. Tożsamość Spiszaka to tożsamość lokalna odnosząca się zatem do terytorium grupy, przesycona identyfikacjami z innymi ludźmi, których jednostka przypisuje do tego regionu. Dopiero na tej podstawie tworzone jest przekonanie o odrębności własnej kultury. Identyfikacja zjej wyróżnikami odnosi się bowiem do świadomości jej odrębności, nie zaś rzeczywistych, istniejących współcześnie wytworów kultury. Dlatego w wizerunku własnym, w celu zuniformizowania własnej zbiorowości jako jednolitej kategorii, na pierwszy plan wysuwane są cechy charakterologiczne jej członków, przeciwstawiane analogicznym cechom Górali podhalańskich. Ta kategoryzacja jest konieczna w celu utożsamienia się z innymi członkami zbiorowości, z którymi jednostka chce się utożsamiać. Tożsamość ta nie jest jednak tylko tożsamością społeczną, identyfikowaniem się z członkami społeczności wiejskiej jako typu. Odwołania do wartości regionu i pochodzenia, a także elementów dziedzictwa kulturowego świadczą o etnicznym i kulturowym kontekście tożsamości spiskiej. Zwraca także uwagę świadomość tej etniczności, podkreślana wspomnianąjuż odrębnością, jak też losami zbiorowości, jej członków i regionu. Działania Spiszaków dowodzą ich zbiorowego zapotrzebowania na tożsamość. Jak zauważył Kwaśniewski: tożsamości zbiorowe występują tylko w związku z jakąś konkretną zbiorowością ludzką, mającą wewnętrzne powiązanie i własne interesy, własną podmiotowość społeczną. Owa podmiotowość, nawet gdy nie jest uświadamiana, tworzy we wspólnotach historyczno-terytorialnych obiektywną tożsamość kulturową i etniczną. Ale możliwa jest również podmiotowość społeczna zbiorowości bardziej rozproszonej i niejednorodnej kulturowo, zwłaszcza gdy jest ona uprzedmiotowiona w relacji do innej zbiorowości społecznej. Wówczas wiąże się ona z rozwojem świadomości tej tożsamości i staje się subiektywno-obiektywną tożsamością kulturową i etniczną (...). (Kwaśniewski, 1986, s. 14) �193 Spiszacy realizują swą tożsamość nie tylko na poziomie jednostek. Działania odnoszone do osobistych systemów wartości świadczą o tym, że systemy te składają się z wartości uniwersalnych, takich jak: "dobro", "pracowitość", "religijność", "wierność", nie stanowiących jednak o specyfice grupy i jej kultury. Przez powiązanie społeczne zbiorowości wartości te są nakładane na ogół członków grupy w celu ujednolicenia ich jako typu w wizerunku własnym, nie sąjednak obiektami identyfikacji kulturowych jako takich. Zbiorowość złożona z mniejszych kategorii, których członkowie wyznają inną hierarchię tych samych nawet wartości, może realizować tożsamość na poziomie grupy w oparciu o wartości nie będące obiektywnymi wyróżnikami grupy. Istotna będzie tu wspólnota doświadczanych losów historycznych i opozycja względem sąsiedniej grupy, ze strony której odczuwane jest największe zagrożenie dla własnej tożsamości. W warunkach mobilizacji etnicznej, zapotrzebowania na tożsamość, te dwa aspekty świadomości pełnią tę samą rolę, co wartości będące dla Spiszaków centralnymi - region i pochodzenie. Zapewniają bowiem ciągłość trwania zbiorowości, pozwalają stwierdzić, że Górale to my się nie zrobili. Górale to nazywają nas inksi ludzie. Górale to tych nazywają ludzie, co mieszkają w górach, a Góral to jest rodowity Zakopiańczyk z Podhala. My tu jesteśmy Spiszacy. [AZE A 6642] BIBLIOGRAFIA Bikont Anna 1986 Tożsamość społeczna w świetle prac H. Taj/ela i J C. Tumera, "Przegląd Psychologiczny" t. 29, nr 3, s. 769-783. Chudziński Edward 2001 Ideologia regionalna Władysława Orkana, w: Małopolska. Regiony - regionalizmy - małe ojczyzny, t. 3, red. E. Chudziński, Małopolski Ośrodek Dokumentacji Regionalnej, Kraków. Kwaśniewski Krzysztof 1986 Tożsamość społeczna i kulturowa, "Studia Socjologiczne" nr 3 (102), s.5-15. Ossowski Stanisław 1967 Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku, w: Dzieła, t. 3, PWN, Warszawa. 1984 O ojczyźnie i narodzie, PWN, Warszawa. Smolicz Jerzy Jarosław 1990 Kultura i nauczanie w społeczeństwie wieloetnicznym, tłum. z ang. E. Grabczak-Ryszka, PWN, Warszawa. Szyfer Anna ł 996 Warmiacy. Studium tożsamości, Poznań. �194 Thomas William I., Znaniecki Florian 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 3, Pamiętnik imigranta, red. 1. Chałasiński, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Znaniecki Florian 1971 Nauki a kulturze, tłum. J. Szacki, PWN, Warszawa. AZE A xxxx - materiały z badań terenowych (Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego). Paweł Schmidt "CENTRALlTY" VERSUS "BORDERLAND". TWO MODELS OF IDENTITY (Summary) Based on the study of the inhabitants of Podhale and Polish Spisz the author identified two types of identity. The first, typical ofthe highlanders of Podhale, has been called identity based on "central" values. They include the language, awareness of different origin, unity with the territory, religion and nationality. The identity ofthe inhabitants of Polish Spisz, population inhabiting the borderland, divided into two nationalities, is influenced by the situation on the borderland. This identity is defined by weaker identification with the system of local culture and the sense of union that shapes membership in the group mainlyon the basis of the relationship with the area and the community of origin and history. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/975a17d8b1d52dfad63ad7e3ac80c37c.pdf 697a53245d308b76b24ad018455c3189 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2194 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Niemcy - stereotypy Protestantyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2040 Title A name given to the resource Czy ewangelik musi być Niemcem ? / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.253-257 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, L 81. 1997 II. POGLĄDY I OPINIE CZY EWANGELIK MUSI BYĆ NIEMCEM? Tytułowe pytanie wydaje si~ być pytaniem retorycznym. Dla jednych będzie oczywistym stwierdzeniem równie oczywistego faktu, dla innych błędnym \\yciągnięciem pochopnego wniosku. Nad czym więc się zastanawiać? Właśnie nad ową oczywistością pojawiającą się w wielu działaniach i przemyśleniach czlowieka. N iezaprzeczalność niektórych ustalell, do których się przyzwyczailiśmy. potrafi prowadzić do niezbyt pożądanyeh wypaczell pojawiających się na marginesie pozornie nie związanych z nimi problemów. Tak właśnie stało się w książce prof. Barbary Bazielich Tradvcyjne stroje doh1O.~lqskie (1993). lanim przejdę do omówienia powyższej pracy. chciałbym uprzedzić, że tekst ten, mający pierwotnie być recenzją, może zostać odebrany nie tyle jak recenzja, lecz dość luźno powiązane z tematyką książki prof. B. Bazielich dywagacje. Nie zamierzam bowiem chwalić ezy krytykować jej celu, myśli przewodniej i założCl'l teoretycznych, ale chcę się skupić na wątku, który prawdopodobn ie umkmIl uwadze autorki. Tradvcyjl7e stroje dolno.~ląskie są monograficznym opisem różnych odmian stroju ludowego (tak wiejskiego. jak i miejskiego) z terenu Dolnego Śląska. Tekst obejmuje okres od XVI w. do połowy XX, jest utrzymany w konwencji opisowej etnografii historycznej i nawiązuje formą do prac nad Polskim atlasell/ etl7ograjicl7vlI/. Autorka w k lasyfikacj i odmian i elementów stroju zajęła się nie tylko wykazaniem różnic regionalnych, ale uwypukliła zależność pomiędzy odzieżą a przynależnością jednostek do poszczególnych warstw spolecznych i grup wyznaniowych. I tu właśnie pojawiają się pewne niedomówienia powstałe na skutek zbytnich uproszczeI1lub niefortunnych sfonnułowaI1. Dotarł do mnie list pana Jerzego Kryszpienia z Krakowa, który po przeczytaniu pracy prof. B. 13azielich stwierdza: "Poważne wątpliwości wzbudza sposób. w jaki autorka w kontekście badaI1 etnograficznych mówi o obecności ewangelików w historii Dolnego Śląska. Jej sformułowania sugerują. że ewangelicyzm dotarł do tego regionu nie tyle poprzez przejście tamtejszej ludności na wyznanie ewangelickie w okresie Reformacji, ile w wyniku niemieckiej kolonizacji. Ponadto wydaje się, że niektóre inne elementy charakterystyki \vyznaniowej i etnicznej mieszkaJlców Dolnego Śląska w przeszłości nie odzwierciedlają historycznych faktów". No właśnie. lastanówmy się na ile możemy jednoznacznie stwierdzić, czy ludność Dolnego Śląska przyjęła wyznanie protestanckie spontanicznie, czy na skutek germanizacji tego regionu. Ponadto można zająć się problemem �254 przyczyny oburzenia czytelnika, która może tkwić w odmicnncj interpretacji źródeł historycznych lub należy ją rozpatrywać na innej płaszczyźnie. Z tak zwanymi faktami historycznymi trudno jest dyskutować. Każda informacja zawarta w źródłach, takich jak wszelkiego rodzaju opracowania historyczne, a nawet kron iki czy źródła ikonograficzne, n ie jest czystym przedstawien iem jakiegoś wydarzenia, tylko dokonaną przez autora jego interpretacją. Nawet najbardziej obiektywny autor, współczesny temu wydarzeniu kronikarz itp. nie jest wolny od subiektywnego przedstawiania rzeczywistości, gdyż opisuje ją tak, jak ją postrzega i rozumie, gdyż operuje terminami, które mogą mieć dla niego inne znaczenie niż dla odbiorcy jego dzieła. Wreszcie sama rzeczywistość jest na tyle zmienna, że obecnie czytając prace sprzed kilkudziesięciu czy kilkuset lat, nie obejmując całości ówczesnej rzeczywistości i kultury, wypaczamy sens zdobytej informacji, interpretując ją poprzez pryzmat znanych nam realiów. Dodatkowe trudności pojawiają się, gdy operujemy informacjami pochodzącymi z opracowaI1 dziewiętnastoi dwudziestowiecznych. Prace historyczne z tego okresu powstawały (i powstają~) w celu wykazania "prawdziwej" przynależności paI1stwowej i etnicznej danego regionu. Prof. B. Bazielich pisze w swej pracy: "Można powiedzieć, że na tych terenach krzyżowały się ze sobą tradycyjne stroje słowiatlskich katolików i niemieckich protestantów osiadłych tutaj w okresie nasilającej się germanizacji. prowadzonej od połowy XVIII w. przez patlstwo pruskie" (Bazielich, 1993, s. 19-20). Zdanie to porusza dwie istotne sprawy. Pierwsza, to sformułowanie: "słowiaI1scy katolicy i niemieccy protestanci", którym zajmiemy się później. Druga, to przypisanie protestanckiej ludności Dolnego Śląska do kolonizacji niemieckiej z XVIII w. Różnice w określeniu pochodzenia ewangelików na Dolnym Śląsku wynikają głównie z rozbieżności w opracowaniach historycznych. Prof. B. Bazielich opiera się na pracach niemieckich, w których "nicmieckość" ewangelików może być udowodniona w celach propagandowych, oraz polskich, datujących proces germanizacji Śląska na XVIII w., prawdopodobnie w celu wykazania "rdzennej polskości" tych ziem. Tymczasem w innych źródłach polskich, pisanych zapewne jako przeciwwaga dla niemieckich, można znaleźć informacje o bytności protestantów na Śląsku już w XVI w., jak też, że proces germanizacji Dolnego Śląska rozpoczął się już na przełomie XV i XVI wieku, a więc przed Reformacją (Czapliński, Ladogórski, 1993; Solta, 1984), Nie chciałbym jednak rozpatrywać ewentualnych nieścisłości historycznych. Niektórzy sądzą, że fakty historyczne są niepodważalne, tymczasem można je interpretować zależnie od potrzeb, zwłaszcza w oderwaniu od tła rzeczywistości. Jak pisał Alfred Schutz "nie istnieją nagie fakty". Można je rozpatrywać niezależnie od kontekstu, w jakim występują, albo w odpowiadającym im kontekście. Ta pierwsza zależność prowadzi zawsze do subiektywnej interpre- �255 tacji faktów przez badacza, co w pracyetnohistorycznej nie jest chyba wskazane. Powróćmy teraz do "słowiar'tskich katolików" i "niemieckich protestantów". Tego typu sformułowania pojawiają się w omawianej pracy dość często. Rozumiem, że autorce nie chodziło o deklaracje narodowości omawianej ludności, gdyż o narodach we współczesnym tego słowa rozumieniu możemy mówić dopiero od polowy XIX w. (najwcześniej), zaś świadomość narodowa, zwłaszcza na terenach pogranicza etnicznego i narodowego, była rozbudzana wraz L powstaniem nowcgo podziału politycznego Europy po I wojnie światowej i cZ9sto do tej pory nic jest w pełni ugruntowana. Mimo to sformułowania te są n icco kontrowersyj ne. Myśl9, że terminy "słowiallski" i "niemiecki" są tu użyte w kontekście określel) przynależności etnicznej. Jcdyny sprzeciw może budzić sposób łączenia ich w stałe zbiory synonimów: słowiallski - katolicki i niemiecki - ewangelicki. Czy można wykluczyć istnienie słowial)skich lub polskojęzycznych protestantów, oraz niemieckich, a raczej niemieckojt;:zycznych, katolików żyjących przed wiekiem XVIII na Ś1clSku? A może autorka uznała, że były to na tyle małe spolecz.ności, że nic miały wpływu na formy stroju tradycyjnego na Dolnym Śląsku i celowo pominęła te grupy Ślązaków? Wiadomo prz.ccieL że w niemieckiej Bawarii wyznaniem najbardziej rozpovvszechnionym jest katolicyzm. Może właśnie z powodu nieprzyjęcia się ewangelicyzmu w tym regionie Bawarczycy jawią się nam, a chyba bardziej samym Niemcom, jako inni mieszkar'tcy Bundesrepubliki. Podobnie na Śląsku spora grupa rdzennych mieszkclllcÓW mogła pozostać przy katolicyzmie, niezalcżn ie od pol ityk i paI1stwa pruskiego i przynależności etnicznej. Z drugiej strony, na Śląskui w innych regionach Polski jest wielu ewangelików narodowości polskiej, którym nikt nie odmawia polskości i polskich korzeni. Z czego zatem wynika uproszczenie zastosowane przez prof. B. Bazielich, która sugeruje. że każdy osiemnastowieczny protestant mieszkający na Dolnym Śląsku byl niemicckim osadnikiem? Zakładam, że nie na skutek interpretacji źródeł historycznych lub nic tylko z tego powodu. Człowiek żyjący w kręgu kultury europejskiej (a także kultury pochodzenia europej skiego) postrzega, ocen ia i interpretuje rzeczywistość - jednym słowem - myśli w sposób analityczny. Każdy postrzegany przez niego obiekt, każde zjawisko. Scj klasylikowanc jako obiekt i zjawisko danego rodzaju. Oczywiście \\ tym proccsie typilikacji (znów Schutz) osoba nie określa ich na podstawie \\Iasnego "widzimisię" alc opiera się na zasobie posiadanej o danym zjawisku czy obiekcie wiedzy. W ten właśnie sposób tworzą się typy i stereotypy m.in. , iemca i Polaka, katolika i protestanta. Taki sposób myślenia, oparty na myśleniu potocznym, determinuje także tak zwane myślenie naukowe, mimo że jest ono uj9te \V ramy różnych procedur badawczych. �256 W Polsce często używana jest nazwa "Kościół nicmiccki" jako okrcślenie Kościoła ewangelickiego. Używanic tych dwóch tcrminów jako synonimó\\ jest szczególnie rozpowszechnione na terenach. gdzic katolicyzm i ewangclicyzm współistnialy ze sobą, oraz gdzie w tym samym regionie czy mieście mieszkali Niemcy i Polacy. Nie jest istotna gcneza używania powyższych terminów w charakterze synonimów. lecz sam fakt wystypowania tego zjawiska w różnorodnych formach komunikowania siy polskich katolików. Idąc dalej tym tokiem rozumowania nic mogą istnieć nieniemicccy protestanci. gdyż samo ich wyznanie świadczy o Ich niemieckości. zaś słowo .•ewangelik" uzyte w odpowiednim kontekście będzie znaczyło tyle co "Niemiec" W takim razi c słowial1scy katolicy i niemieccy protestanci są typami odpowiadającymi wiZji rzeczywistości autorki. a nie tenninami odnoszącymi się do konkrctnych grup etnicznych czy wyznaniowych. określeniami nie przystającymi do rzcczywistości osiemnastowiecznego Śląska. Jest to przykład interprctacj i faktów z innej rzeczywistości poprzez pryzmat rzeczywistości własncj. Należy jednak zdać sobie sprawę z tego, że każdy autor pracy z zakresu humanistyki pisze nie o rzeczywistości materialnej. lecz o rzeczywistości według własnego lub czyjegoś wyobrażenia. Wówczas ma prawo do wtórnego kształtowania tejże. jak chociażby robią to przedstawIcicle nurtu zwanego nową historią. Nie wiem jednak. czy uprawnia do takicgo sposobu opisu I interpretacji zajęcie się kulturą materialną w ujęciu etnohistorycznym, które według założeJl mctodologicznych ma odtwarzać rzeczywistość realną. Z kolei wspomniane wcześniej subiektywne postrzeganic i opisywanic rzeczywistości we współczesnej humanistyce nic jest próbą usprawiedliwienia samych humanistów. lecz stwierdzeniem mojej. takżc subicktywnej, wi/oji czyści otaczającej nas rzeczywistości, zwanej umown ie naukami human istycznym i. Powróćmy jednak do głównego wątku. Używanie terminów •.slowiaJlscy katolicy" i "niemieccy protestanci" wynikającc prawdopodobnic z omówionych wcześniej uproszczeJl. powstałych na zasadzie typifikacji, jcst zatem spowodowane chęcią autorki pozostania w zgodzie z własną wizją rzeczywistości oraz przekonaniem, że adresat tej pracy podzicla owo wyobrażenic. Jcdnak zachowanie twardych opozycji Niemiec - Polak i ewangclik - katolik może nie tylko okazać się sprzeczne z wyobrażeniem rzeczywistości czytelnika. ale jest dosyć niebezpieczne. gdy poruszamy się w obszarze pogranicza etnicznego, narodowego czy wyznaniowego. jakim jest Dolny Śląsk. Na tcrenach pogranicza z jednej strony uwypuklają się tego typu opozycjc, z drugicj zaś wystypuje wyraźna sfera zjawisk i obiektów egzystujących miydzy nimi. Dlatego nic można pomijać na przykład słowiaJlskich protestantów, jak i niemieckich katolików żyjących na Śląsku w XVIII w. oraz ludzi. którzy nic utożsamiali się (a nawet nie utożsamiają się do tej pory) z żadną z omawianych tu grup . .Jest to istotny aspekt kultury pogranicza wpływający na swoisty ki imat takiego regionu. dostrzegany przez wielu badaczy, a mimo to pomijany milczeniem. �257 Dlalego. jeśli prof. 8. Bazielich chciała przedstawić rzeczywistość ówczesnego Śląska w sposób najblijszy jej pojęciu prawdy, należało użyć innych sformulowati. lub użyte terminy odpowiednio dookreślić. I to nie tylko dla samego dążenia do prawdy, które jest z samej swej natury utopijne, lecz chociażby po 10, by nie urazić identyfikującego się z jedną z opisywanych przez aUlor!.;<; g.rup C/ytelnika. Ta!';iego ja!.; pan Jerzy KryszpieIi, który zainicjował po\vstanie lej recenzji-niereeenzji. IłIBl.IOGRAF1A Ila;iclich 1')')3 (',larIiJ\ski I')'):; n. /i-i/(h'njlll' s/m/c t/o/Ilo.;'/ąskie. \V .. l.aL!0!o'órski T. (r.:d) .///1/.1 his/orrclll' /'o/ski. Wroclaw. Wroclaw. S"II.I.l. IlJX·1 II/ITS d::lei()\(' Serho/lt::.l'CillI. Wroclaw. Paweł Schmidt � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6cdc0a217365337922ce26458bb65b3.pdf 6f2cc69c18a2a33beedfb722ece140e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5670 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource genocyd zwrot kulturowy stosunki międzynarodowe ludobójstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5270 Title A name given to the resource Cultural genocide – ludobójstwo kulturowe – kulturobójstwo / Kultura w stosunkach międzynarodowych Description An account of the resource Kultura w stosunkach międzynarodowych, tom 1 : Zwrot kulturowy, red. nauk.Hanna Schreiber i Grażyna Michałowska, s.252-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KULTURA w stosunkach międzynarodowych _ tom 1 Z w r o t 4 k u l t u r o w y redakcja naukowa Hanna Schreiber Grażyna Michałowska wuw Ąę, m ł ^Sj^A^jB^ * ^ �KULTURA w stosunkach międzynarodowych �KULTURA w stosunkach międzynarodowych tom 1 Zwrot kulturowy redakcja naukowa Hanna Schreiber Grażyna Michałowska wuw Warszawa 2013 �Recenzent Teresa Łoś-Nowak Redaktor prowadzący Ewa Wyszyńska Redakcja Ewa Pajestka-Kojder Redakcja techniczna Zofia Kosińska Indeks Michał Zgutka Projekt okładki i stron tytułowych Ańńa Gogolewska Ilustracja na okładce © Michał Krakowiak/iStockphoto.com Skład i ł a m a n i e Logoscript ISBN 978-83-235-1108-3 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 Publikacja sfinansowana ze ś r o d k ó w na badania statutowe 2012 W y d z i a ł u Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, u l . N o w y Swiat 4 w w w . w u w . p l ; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy W U W : tel. +48 22 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 D r u k i oprawa: �| Spis treści Hanna Schreiber, Grażyna Michałowska, Wprowadzenie. Zwrot kulturowy w stosunkach międzynarodowych 7 I. Kultura w nauce o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h Anna Wojciuk, Kultura w teoriach stosunków międzynarodowych 25 Franciszek Gołembski, Proces formowania kultury politycznej w e wspołczesnych stosunkach miedzynarodowych 43 Bolesław Balcerowicz, Kultura w sferze wojskowości - od kultury strategicznej do zwrotu kulturowego 61 I I . Kultura w praktyce s t o s u n k ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h Aleksandra Jarcżewska, Kultura a gospodarka - kulturowe aspekty oddziaływania na gospodarkę 77 Stanisław 99 Bieleń, Kultura w negocjacjach miedzynarodowych Dorota Heidrich, Kulturowe aspekty powstawania i funkcjonowania organizacji miedzynarodowych 120 Justyna 141 Nakoniecżna, Kultura w tworzeniu reputacji paśstwa I I I . Kultura w swiecie konfliktow Wiesław Alicja Liżak, Kulturowe uwarunkowania konfliktow Fijałkowska, Imperializm kulturowy 159 178 �6 Spis tresci I V . Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa miedzynarodowego Bogusław Lackoroński, Kultura w tworzeniu prawa miedzynarodowego publicznego - zwyczaj oraz ogolne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane 195 Agnieszka Bieńcżyk-Missala, Kulturowe uwarunkowania tworzenia i przestrzegania uniwersalnych praw człowieka 214 Grażyna Michałowska, polityki genderowej 231 Prawne, polityczne i kulturowe uwarunkowania Hanna Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo k u l t u r o w e kulturobojstwo: niedokośczony czy odrzucony projekt prawa międzynarodowego? 252 Patrycja 275 Grżebyk, Kultura a rozliczanie zbrodni międzynarodowych Bibliografia 293 Indeks osob i postaci 313 �Hanna Schreiber Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe kulturobójstwo: niedokoóczony czy odrzucony projekt prawa międzynarodowego? Nowe koncepcje wymagają, nowych pojęć. Pod pojęciem „ludobójstwo" rozumiemy zniszczenie narodu lub grupy etnicznej. To nowe słowo, stworzone przez autora, aby nazwac dobrze znane praktyki w ich nowoczesnej formie rozwoju, zostało ukute z greckiego słowagenos (rasa, plemie) i łacióskiego cide (zabijanie), w nawiazaniu do powstania takich słow, jak tyranobójstwo, zabójstwo, dzieciobójstwo i t d . Mówiąc ogoólnie, ludobóojstwo niekoniecznie oznacza natychmiastowe zniszczenie narodu, z wyjatkiem sytuacji, w której dokonywane jest przez masowe morderstwo wszyst­ kich c z ł o n k ó w grupy. M a raczej oznaczac skoordynowany plan r ó ż n o r o d n y c h działaó, majacych na celu anihilację grupy samej w sobie. Celem takiego planu byłaby dezintegracja instytucji politycznych i s p o ł e c z n y c h , kultury, języka, u c z u ć na­ rodowych, religii i podstaw ekonomicznej egzystencji grup narodowych, a także zniszczenie b e z p i e c z e ó s t w a osobistego, wolnosci, zdrowia, godnosci, a nawet zycia jednostek należacych do takich grup. Ludobójstwo jest wymierzone przeciwko grupie narodowej jako całoósci, a działania wymierzone saęprzeciwko jednostkom nie jako p o s z c z e g ó l n y m osobom, ale jako c z ł o n k o m grupy narodowej . 1 2 1 Podkreslenia w całym tekscie, jesli nie wskazano inaczej, H . Schreiber. R. Lemkin, Genocide, w: tenże, Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Washington 1944. Do kwietnia 2013 r. nie powstał przekład na jezyk polski tego najwazniejszego dzieła autorstwa Rafała Lemkina, które wpłyneło na pózniejszy kształt prawa miedzynarodowego w zakresie miedzynarodowego prawa karnego i kryminalizacji najcięzszych zbrodni, stad tez w tekscie wykorzystywane jest tłumaczenie najistotniejszego rozdziału z tej książki (rozdz. 9: Genocide), przygotowane na potrzeby debaty z okazji 70. rocznicy powstania w getcie warszawskim i opublikowane w materiałach do debaty jako druk okolicznoósciowy (tłum. H. Schreiber, A. Bieóczyk-Missala, w: Muzeum Historii Żydów Polskich, Trzy razy pod prąd: Karski, Ringelblum, Lemkin. Historia a prawa człowieka. Debata publiczna 20 kwietnia 2013, War­ szawa 2013, s. 32-49). Trwaja prace przygotowawcze do całosciowego tłumaczenia tego dzieła z inicjatywy Instytutu Stosunkow Miedzynarodowych UW. Wydanie przekładu planowane jest na 70. rocznicę pierwszego wydania Axis Rule... przypadająca na rok 2014, w ktorym bedziemy rownoczesnie obchodzic 55. rocznicę smierci Rafała Lemkina. 2 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo... 253 T y m i s ł o w a m i rozpoczyna się najważniejszy r o z d z i a ł w p r z e ł o m o w e j pra­ cy napisanej przez Rafała Lemkina i opublikowanej w Stanach Zjednoczonych w 1944 roku: Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress. Pracy, dzięki której s p o ł e c z n o s ć miedzynarodowa zyskała okresienie na to, co W i n s t o n C h u r c h i l l n a z w a ł „ z b r o d n i a bez 3 i m i e n i a " . Dzis m o ż n a p o w i e d z i e c , ż e choc ta zbrodnia ma od ponad 60 lat wreszcie imie, to autor imienia tej crime of crimes 4 pozostaje - bezimienny. Nieznany jest w zasadzie w Polsce poza w ą s k i m gronem badaczy, m i ę d z y 5 i n n y m i p r a w n i k ó w i s o c j o l o g ó w zajmujących sie problematyka l u d o b ó j s t w a , nie jest t ł u m a c z o n y na jezyk polski, w literaturze swiatowej jego obecnosc jako p e ł n o w y m i a r o w e j postaci znana jest dzieki nielicznym publikacjom. Jak pisze jeden ze znanych badaczy mysli Lemkina i koncepcji ludobojstwa, A n t h o n y D i r k Moses, literatura na temat Lemkina m i m o pewnych sporadycznych przed6 sięewzięec „jest nadal w powijakach" . Potwierdza to, jesli chodzi o grunt polski, 7 Ryszard S z a w ł o w s k i . W y n i k a to prawdopodobnie t a k ż e z tego, że jego do¬ robek w tej dziedzinie jest do dzisiaj nieopublikowany chocby nawet w postaci praktykowanych przeciezż w t y l u wypadkach posmiertnych publikacji w rodzaju 8 „dzieł zebranych" . Popularnosc zas tematyki ludobojstwa związana z jego 3 W przemowieniu radiowym z 24 sierpnia 1941 r. Za: J.T. Fussel, «A crime without a name». Winston Churchill, Raphael Lemkin and the World War II origins of the word «genocide», http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (dostęp: 10 I 2013). Okreslenie autorstwa samego Lemkina, ktore pojawia sie w jego niepublikowanej autobiografii „Totally Unofficial Man". Jej zredagowane fragmenty zamieszczone s a w : S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers ofGenocide Studies: Confronting Mass Death in the Century ofGenocide, Westport 2002, s. 383. Na temat tej publikacji zob. przyp. 9. Por. wybrane ostatnie polskie publikacje w tym temacie: L.M. Nijakowski, Rozkosz zemsty. Socjologia historyczna mobilizacji ludobójczej, Warszawa 2013; K. Wierczyóska, Pojęcie ludobójstwa w kontekście orzecznictwa międzynarodowych trybunałow karnych ad hoc, Warszawa 2010; D. Dróżdz, Zbrodnia ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym, Warszawa 2010. W ostatniej z wymienionych publikacji szczegołowo przeanalizowane sa problemy terminologiczne związane z okresleniami grup chronionych na mocy Konwencji z 1948 r. (s. 140-162). A.D. Moses, Raphael Lemkin, culture, and the concept of genocide, w: D. Bloxham, A.D. Moses (red.), The Oxford Handbook of Genocide Studies, Oxford-New York 2010, s. 20. W Polsce ukazała sięe do tej pory tylko jedna, bardzo dobra ksiaęzżka w całoósci poóswieęcona szerokiemu wpływowi myósli i koncepcji Lemkina, jednakżzewjeęzyku angielskim, co nie sprzyja jej odbio¬ rowi i popularyzacji tematyki poza wąskim srodowiskiem naukowym: A. Bieóczyk-Missala, S. Dębski (red.), Rafał Lemkin. A Hero of Humankind, Warszawa 2010. Na 14 tekstow tylko 4, nie liczaęc wsteępu autorstwa redaktorow, napisane saę przez polskich autorow zajmujaęcych sięe w więekszym lub mniejszym stopniu Rafałem Lemkinem: R. Szawłowskiego (od wielu lat pracuje nad pełna biografia Lemkina), M . Kornata, A. Rotfelda i Z. Kędzie. R. Szawłowski, Rafał Lemkin (1900-1959) - polski prawnik twórca pojęcia «ludobojstwo»,w: R. Ignatiew, A. Kura (red.), Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN,t. 2, Warszawa 2008. Całosc dorobku Lemkina pozostaje w maszynopisach i notatkach zgromadzonych przede wszystkim w trzech instytucjach: 1) 7 pudeł w Jacob Rader Marcus Center of the American Jewish Archives (AJA), zlokalizowanych na Hebrew Union College w Cincinnati, 4 5 6 7 c 8 �254 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego doniosłoscia powoduje, że tradycyjnie „ s u k c e s ma wielu ojcow" i m n o ż a s i ę „pionierzy badan nad ludobojstwem" . A przecież pionier był jeden i to w ł a s n i e dzieęki trwajaęcemu do ostatnich dni zżycia zaangazżowaniu polskiego prawnika żzydowskiego pochodzenia, Rafała Lemkina, ta zbrodnia, uznawana dzis za najcieęzższaę, jakaę możzna popełnic na grupie narodowej, etnicznej, rasowej czy religijnej, obarczona najwieększym ł a d u n k i e m nie tylko prawnym, ale rowniezż politycznym i moralnym, pojawiła sięe w prawie mięedzynarodowym i swiadomosci społecznosci mięedzynarodowej. Co nie znaczy, żze pojawiła sieę dzięeki Lemkinowi jako zjawisko - sam pisze o niej, ż e s a to „dobrze znane praktyki w ich nowoczesnej formie". Celem niniejszego artykułu jest zbadanie ewolucji, jakaę przechodziła definicja pojęcia „ l u d o b o j s t w o " (ang. genocide, fr. genocide, niem. der Genozid) pod kaętem kwestii kulturowo-tozżsamosciowych w dyskusjach nad k s z t a ł t e m Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 1948 rok u , wskazanie, jak widział jaę pierwotnie Rafał Lemkin, oraz pokazanie w s p o ł c z e s n y c h kontekstow (Deklaracja Praw Ludow Tubylczych z 2007 r . ) , w jakich pojawia sieę pojeęcie ostatecznie z oficjalnej definicji ludobojstwa wykluczone, a mianowicie cultural genocide. Pojęecie to proponujęe t ł u m a c z y c we w s p o ł c z e s n y m kontekscie jako kulturobojstwo (szerzej w tej kwestii - zob. nizżej punkt „ K u l t u r o b o j s t w o w Deklaracji Praw Ludow Tubylczych"). Tam gdzie pojawia sie ono w swoim pierwotnym kontekscie historycznym, badó pozostawiam je w postaci cultural genocide (gdy przedstawiana jest koncepcja Lemkina), badó t ł u m a c z ę d o s ł o w n i e jako ludobojstwo kulturowe (gdy opisy9 1 0 Ohio. Sa to materiały z lat 1942-1959 podarowane tej instytucji w dwoch czesciach: przez kuzyna Rafała Lemkina, Roberta Lemkina, w kwietniu 1965 r. i uzupełnionych przez donacje Rabbiego Davida Sapersteina z Union of American Hebrew Congregations w listopadzie 1983. Materiały te nie sa dostepne on-line; 2) 12 pudeł, przekazanych w 1975 r. do American Jewish Historical Society, głownie z lat 1944-1952 - przeniesione w 2001 r. w momencie zmiany głownej siedziby AJHS z Massachusetts do Nowego Jorku. Więeksza czeęsc tej kolekcji, w tym takze fragmenty przywoływanej tutaj, nigdy nie opublikowanej „The History of Genocide", jest dosteępna on-line przez stroneę AJHS; 3) 5 pudeł zmikrofilmowanych materiałow, obejmujaęcych lata 1946-1959, podarowanych przez przyjaciela Rafała Lemkina, Alexandra Gabriela, New York Public Library (dalej: NYPL), Archives and Manuscripts Division w 1982 r. Materiały te nie saę dosteępne on-line. Żob. S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers of Genocide Studies... Autorzy opisujawe wprowadzeniu, jak rozpoczęeli prace nad publikacjaę: „Na poczaętku zaczeęlismy od wynotowania nazwisk tych, ktorzy napisali najwczesniejsze i najbardziej znaczaęce prace dotyczaęce teorii ludobojstwa, i wsrod nich znalezli się Lemkin, Charny, Kuper, Fein, Horowitz i Cohn". Wsrod ostatecznie 35 autorow uznanych za „pionierow" znajduje sięe Lemkin, jednak tylko on swojaę niestrudzonaę pracaę i zaangazżowaniem w kwestięe karania ludobojstwa doprowadził do jego kryminalizacji (co ostatecznie sami autorzy przyznajaę we wprowadzeniu do fragmentu jego autobiografii). Konwencja ONŻ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 9 grudnia 1948 r. ratyfikowana przez Polskę ustawa z 18 lipca 1950 r., opublikowana w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z 1952 r., nr 2, poz. 9. Dalej w tekscie: Konwencja z 1948 r. 9 1 0 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo... 255 wany jest kontekst dyskusji nad t y m pojeęciem przy redagowaniu Konwencji z 1948 r . ) . zbadanie historii obecnosci tego pojecia w prawie miedzynarodow y m ma pomoc w udzieleniu odpowiedzi na pytanie t y t u ł o w e : czy jest to niedokonczony, a więec majaęcy szanseę w przyszłosci na powrot w ramach prawnych projekt prawa mieędzynarodowego, czy teżz jest to projekt odrzucony. Jesli zas odrzucony, to w jakiej sferze stosunkow mieędzynarodowych, a w jakiej pozostaje nadal aktualny, obecny czy wreęcz odgrywa pierwszoplanowaę roleę. U zrodeł - kultura jako klucz do koncepcji ludobójstwa w mySli Rafała Lemkina Aspekt kulturowy funkcjonował jako centralny w koncepcji ludobojstwa stworzonej przez Rafała Lemkina. Centralny, gdyżz m i m o wyodręebnienia w osobnaę kategorięe przewija sieę t a k z ż e w s r o d pozostałych aspektow ludobojstwa: politycznego, społecznego, religijnego, ekonomicznego i moralnego, ktorych więekszosci los podzielił, zostajaęc z ostatecznej definicji konwencyjnej wyłaęczony (zachował sięe jedynie aspekt religijny). Tymczasem w swoim najwazżniejszym i jedynym opublikowanym dziele: Axis Rule in Occupied Europe, Lemkin rozwijał swojaę wizjeę ludobojstwa nasteępujaęco: Ludobojstwo ma dwie fazy: pierwsza - zniszczenie narodowych w z o r ó w ż y c i a grupy poddanej opresji; druga - narzucenie narodowych s p o s o b o w ż y c i a opresora. To narzucenie moz e zostac dokonane na grupie represjonowanej, ktorej pozwolono zostac na danym terytorium lub na całosci terytorium, po u s u n i ę c i u z niego do­ tychczasowej ludnosci i jego kolonizacji jednostkami przynalezacymi do narodu opresora . ż 11 Ż n a m i e n n e jest, zże nie znajdujemy w t y m opisie kwestii dzisiaj po¬ wszechnie uznanej za oczywistaę i kluczowaę w dyskusji nad ludobojstwem: fizycznej eksterminacji ludnosci. Ż a m i a s t tego mowa jest o narodowych wzo¬ rach życia (national patterns), ktore bezposrednio odsyłaja nas do kwestii kul¬ tury. Przyjrzyjmy sięe zatem d o k ł a d n i e wszystkim wymienionym przez Lemkina „ t e c h n i k o m ludobojstwa na rozżnych polach", ktore stały sieę w trakcie prac nad Konwencjaę z 1948 roku wyrozżnikami grup poddanych ludobojstwu. Polityczne W zgodzie z politykaę narzucania narodowych wzorow niemieckich, zwłaszcza na te¬ renach inkorporowanych, okupant zorganizował system kolonizacji tych terenóow. 1 1 Por. przyp. 2. Wszystkie pozostałe fragmenty - jesli nie zaznaczono inaczej - pochodzaę z rozdz. 9 z Axis Rule..., w tłumaczeniu H . Schreiber i A. Bienczyk-Missali. �256 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego Ż w ł a s z c z a w zachodniej Polsce zostało to przeprowadzone na ogromnaę skaleę. Lud¬ no s c polska została wysiedlona ze swoich domow w celu stworzenia miejsca za¬ mieszkania dla niemieckich osadnikow, ktorych przywieziono z panstw bałtyckich, centralnych i wschodnich dystryktow Polski, Besarabii i z samej Rzeszy. Rzeczy i domy nalez aęcy do Polakow zostały przydzielone niemieckim osadnikom; z eby zacheęcic ich do osiedlenia sieę na tych terenach, osadnicy otrzymali wiele przywilejow, zwłaszcza w postaci zwolnien podatkowych. ż ż Kwestia kolonizacji i okupacji terytorialnej była Lemkinowi bliska i dobrze znana, gdyżz i n t e r e s o w a ł sięe historiaę kolonizacji Hispanoameryki. S t u d i o w a ł pisma zarowno najsłynniejszego obroncy Indian, Bartolomego de Las Casasa, jak i Francisca de V i t o r i i . Ten pierwszy był wręcz jego bohaterem: jego „imie p r z e t r w a ł o przez stulecia jako jednego z najbardziej godnych podziwu i najodwazżniejszych oręedownikow ludzkosci, jakich znał s w i a t " . Wiedza Lemkina i pogłeębione studia nad czasami kolonizacji miały niewaętpliwy w p ł y w na koncepcjęe ludobojstwa, ktorej podstawowymi elementami były podboj terytorialny i okupacja, majaęca postac kolonizacji . Tytuł jego ksiaężzki Axis Rule in Occupied Europe (Rzady p a m t w Osi w okupowanej Europie) rowniez wskazuje na kwestie okupacji terytorialnej jako kluczowaę dla jego koncepcji ludobojstwa. Nieodłaęcznym jej elementem była zmiana struktury demograficznej, choc niekoniecznie przez masowe morderstwa, ale na przykład przez wywoz ludnosci rodzimej i osadzenie na terytorium ludnosci narodu opresora, co nazywał wprost „kolonizacjaę". Słowo to nie pojawia sięe przypadkowo w tym kontekscie - jego celowe użzycie, uwzglęedniwszy studia prowadzone przez Lemkina takżze przy okazji pracy nad „The History o f Genocide", jest oczywiste. Ludobojstwo to technika oku¬ pacji, zasadzajaęca sieę na kolonizacji i podboju, ktore saę w Europie czasowdrugiej wojny swiatowej „dobrze znanaę praktykaę w nowoczesnej formie rozwoju": 12 13 Wrogi narod pod kontrolaę Niemiec musi zostac zniszczony, zdezintegrowany lub osłabiony w rozny sposob na całe dziesieciolecia, ktore maja, nadejsc. W ten sposob narod niemiecki w okresie powojennym miałby sięe znalezc w sytuacji przewagi 1 2 R. Lemkin, „Spain Colonial Genocide", AJHS, P-154, pudło 8, folder 12. Ża: A.D. Moses, Raphael Lemkin..., s. 26. Jednoczesnie nalezży zauważzyc, co czyniaę historycy badajaęcy czasy kolonizacji i wiedzeę 0 jej prawdziwym obliczu panujaęcaęw owczesnej Europie, zże poglaędy Lemkina w tym zakresie nie do konca odbiegały od powszechnie reprezentowanych w jego czasach. Nie był przeciw¬ nikiem kolonizacji w ogole, ale potęepiał jej brutalnaę formęe. W „pokojowej kolonizacji" widział szansęe na „podniesienie rozwoju cywilizacyjnego" ludow tubylczych. Oburzał sieę belgijskimi praktykami ludobojczymi w Kongu, o ktorych głosno było w Europie za sprawaę E. Morela 1 R. Casementa, potepiał ludobojstwo na Herero w latach 1904-1908 przeprowadzone przez Niemcow, ale rownoczesnie wierzył, żze krol Leopold jest pełen dobrej woli do zaprzestania rzezi i „uczynienia tubylcow szczęesliwymi". W tym sensie Lemkin był takzże - przy całej jego wielkosci - dzieckiem swojej epoki. Por. D.J. Schaller, Raphael Lemkin's view on European colonial rule in Africa: between condemnation and admiration, „Journal of Genocide Research" 2005, t. 7, s. 531 i nast. 1 3 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 257 biologicznej nad innymi narodami europejskimi. Ponieważ narzucenie polityki ludobojstwa jest bardziej destrukcyjne dla narodow niż obrazenia doznane podczas walki, narod niemiecki będzie silniejszy od podbitych narodow po wojnie, nawet jesli niemiecka armia zostanie pokonana. W tym sensie l u d o b ó j s t w o jest n o w ą techniką okupacji, której celem jest wygranie pokoju, n ą w e t jesli w o j n ą sąmą w sobie zostąje przegrąną. Kolejne techniki ludobojstwa rownieżz odwołujaę sięe w swej istocie do kwestii kultury. Społeczne W strukturze społecznej narodu, będącej istota jego rozwoju n ą r o d o w e g o , okupant usiłował wprowadzic takie zmiany, ktore osłabiłyby jego n ą r o d o w e , duchowe ząsoby. Centralnym p u n k t e m tych atakow była inteligencja, p o n i e w a ż to w ł a s n i e ta grupa w szczegolnosci z a p e w n i a ł a narodowe przywodztwo i o r g a n i z o w a ł a opor przeciwko nazyfikacji. Jest dosc znamienne, że Lemkin prezentuje bardzo konkretna wizje kultury, ujawniajaęcaęsięe w ł a s n i e w takich fragmentach. K u l t u r a jest dla niego przede wszystkim tym, co nazywamy „ k u l t u r a wyzsza", produktem inteligencji, bedacej depozytariuszem „ n a r o d o w y c h , duchowych zasoboów". Potwierdza to takżzeinny, niepublikowany do tej pory w jęezyku polskim fragment rozważzanó Lemkina: Całe nasze dziedzictwo kulturowe powstaje dzięki wkładowi wszystkich narodow. Najlepiej mozemy to zrozumiec, kiedy uswiadomimy sobie, jak zubozona byłaby nasza kultura, jesliby ludziom skazanym przez Niemców, takim jak Zydzi, nie pozwolono stworzyc Biblii lub dac życia Einsteinowi, Spinozie; jesliby Polakom nie dano możliwosci dania swiatu Kopernika, Chopina, Curie; Grekom Platona i So¬ kratesa, Anglikom Szekspira, Rosjanom Tołstoja i Szostakowicza, Amerykanom Emersona i Jeffersona, Francuzom Renana i R o d i n a . 14 Potwierdza to takzże opis technik ludobojstwa w zakresie kultury, przed¬ stawiony w Axis Rule..., wskazujacy w zasadzie wyłącznie na k u l t u r ę wysoka przejawiajaęcaę sieę w działalnosci kulturalnej, dziełach literatury czy zabytkach: Kulturowe Na terenach inkorporowanych lokalnej ludnosci ząkązuje s i ę u z y w ą n i ą jej w ł ą s n e g o jezyką zarowno w szkole, jak i w druku. [...] Co wiecej, na terenach Polski polskiej młodziezy odebrąno m o ż l i w o s ć studiowąnią sztuk wyzwolonych i została ona skierowana przede wszystkim do szkoł zawodowych. Okupant najwyrazniej jest przekonany, że studiowanie sztuk wyzwolonych mozerozwijac niezaleznapolska myslnarodowaę, i w ten sposo b przygotowuje polskaęmłodziezż do roli wykwalifi¬ kowanych robotnikow, ktorych będzie m o ż n a zatrudnic w niemieckim przemysle. 1 4 Memorandum from Raphael Lemkin to R. Kempner, 5 V I 1946, United States Holocaust Memorial Museum, R. Kempner Papers (RS 71.001); cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin...,s. 29. �258 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego W celu zapobieżzenia wyrażzaniu ducha narodowego za posrednictwem mediow, wprowadzona została óscisła kontrola wszelkiej działalnoósci kulturalnej. Wszyst¬ kie osoby zajmujaęce sięe malowaniem, rysowaniem, rzezbieniem, muzykaę, literaturaę czy teatrem saęzobowiaęzane uzyskac licencjeę na kontynuowanie swojej działalnosci. Kontrola w tych dziedzinach dokonywana jest przez w ł a d z e niemieckie. [...] zwłaszcza na terenie Polski zniszczono narodowe zabytki, a zawartoósóc bibliotek, archiwoów, muzeóow i galerii sztuki z o s t a ł a wywieziona. W 1939 Niemcy spalili wielkaę bibliotekeęŻ ydowskiego Seminarium Teologicznego w Lublinie, w Polsce [Jesziwat Chachmej Lublin, Uczelnia Męedrcow Lublina - przyp. t ł u m . ] . Ż o s t a ł o to opisane przez Niemcow nastęepujaęco: „Dla nas zniszczenie Talmudycznej Akademii, ktora była uznana za największa. w Polsce, było powodem do szczegolnej dumy... Wyrzucilismy na bruk zawartosc wielkiej biblioteki talmudycznej i przewiezli smy ksiaężzki na rynek. Potem podpalilismy je. Ogien u t r z y m y w a ł sieę przez 20 godzin. Ż ydzi lubelscy zebrali sieę w o k o ł i gorzko płakali. Ich płacz niemal nas zagłuszył. Wtedy wezwalismy grupęe żzołnierzy i ich p e ł n e radosci okrzyki zagłuszyły płacz Żydow". ż ż Jednak centralne znaczenie k u l t u r y dla technik ludobojstwa wcale nie znika na innych polach. Jej zniszczenie jest wsteępem do zniszczenia narodu jako całosci, chocby stosowane metody przejawiały sieę w sferze ekonomii, religii czy moralnosci: Ekonomiczne zniszczenie podstaw zycia ekonomicznego grupy narodowej musi prowadzic do uposledzenia jej rozwoju, a nawet do jej regresu. O b n i ż e n i e s t a n d a r d ó w zycia prowadzi do trudnoósci w s p e ł n i a n i u wymogóow natury kulturowo-duchowej.Co więecej, codzienna walka d o s ł o w n i e o kromkeę chleba i o fizyczne przetrwanie mozże utrudniac myslenie z a r ó w n o w kategoriach o g ó l n y c h , jak i narodowych. Religijne W Luksemburgu, gdzie ludnosc jest głownie katolicka, a religia odgrywa w a ż n a role w ż y c i u kraju, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, okupant p r ó b o w a ł osłabiac naro¬ dowe i religijne w p ł y w y . Dzieci powy zej czternastu lat m o g ł y zgodnie z prawem zrzec sięe przynalezżnosci religijnej, co u ł a t w i a ł o okupantom angazżowanie takich dzieci wyłaęcznie do pronazistowaskich organizacji młodziezżowych. [... ] Podobnie w Polsce, poprzez systematyczne grabiezże i niszczenie mienia koóscielnego i przeósladowanie duchownych, niemieckie w ł a d z e okupacyjne daęzżyły do zni¬ szczenia religijnego przywoództwa narodu polskiego. ż Moralne W celu osłabienia duchowego oporu grupy narodowej, okupant stara sięe stworzyc atmosferęe moralnego upodlenia w ramach tej grupy. Żgodnie z t y m planem, psychicz¬ na energia grupy powinna byóc skoncentrowana na podstawowych instynktach i powinna zostaóc odwroócona od myóslenia moralnego i narodowego. Dla realizacji tego planu wazżne jest, aby chęec osiaęgnięecia taniej, osobistej przyjemnosci zastaępiła pragnienie zbiorowych uczuc i i d e a ł o w o p a r t y c h n a w y z ż s z e j moralnosci. �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 259 Poza aspektem fizycznym i biologicznym ludobojstwa we wszystkich pozostałych kultura pojawia sieę jako atakowany nosnik tożzsamosci i spojnosci danej grupy, „mysli narodowej", jęezyka, religii, wartosci i moralnosci. Jednak to w ł a s n i e te dwie: fizyczna i biologiczna, z dziewieęciu technik ludobojstwa wymienionych przez Lemkina z d o m i n o w a ł y nasze dzisiejsze rozumienie tego pojeęcia i u k i e r u n k o w a ł y dyskusje nad ostatecznym k s z t a ł t e m definicji ludobojstwa w Konwencji z 1948 roku. Kolejnym bardzo ciekawym z r o d ł e m , na podstawie ktorego możzna zrekonstruowac poglaędy Lemkina na kwestięe ludobojstwa, jest fragment jego zapiskow pt. „The Concept o f Genocide i n A n t h r o p o l o g y " . W częesci zaty¬ t u ł o w a n e j „Znaczenie cultural genocide" Lemkin pisze: 15 16 W definicje ludobojstwa zostało włóczone cultural genocide. Może powstac pytanie, czy uprawnione jest właęczenie ataku na kulturęe per se w definicjeę koncepcji, ktora w szczegolnosci dotyczy destrukcji grupy społecznej (destruction of a social group). [... ] Jesli kultura danej grupy jest brutalnie niszczona, grupa sama w sobie podlega dezintegracji, a jej członkowie albo muszaę zostac wchłonięeci przez innaę kulturęe, co jest procesem nie majacym granic i bolesnym, albo podlegaja rozpadowi osobowosci i , byc moze, fizycznej zagładzie. [...] Z tego w z g l ę d u jest oczywiste, ze zniszcze¬ nie symboli kulturowych jest ludoboójstwem, poniewaz zakłada zniszczenie funk¬ cjonowania [grupy jako takiej - przyp. H.S.] i w ten sposob zągrążą istnieniu grupy społecznej, którą istnieje przecież zą sprąwą łączącej ją w s p ó l n e j k u l t u r y . ż 17 Takie z kolei podejscie do kwestii kultury Lemkin zawdzieęczał studiowa¬ n i u dzieł innego wielkiego Polaka, robiaęcego owczesnie zawrotnaę kariereę w s w i e c i e anglosaskiej nauki - B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o . Z a r o w n o jego nowatorska owczesnie metoda „obserwacji uczestniczaęcej", zakładajaęca prze¬ bywanie wsrod badanej grupy przez dłuzższy czas, jak i wnioski dotyczaęce koniecznosci funkcjonalnego i całosciowego traktowania wszelkich przejawow kultury znajdujaę odzwierciedlenie w tekscie Lemkina, ktory miejscami do Malinowskiego bezposrednio sieę o d w o ł u j e . Rozwijajaęc kwestieę cultural genocide, Lemkin zdecydowanie odrozżniał jaę od zachodzaęcych w inny sposob zmian kulturowych, w t y m zwłaszcza dyfuzji kulturowej, ktorej poswieęcił osobny fragment swoich rozwazżan. 18 19 1 5 Za udostęepnienie mi skanu tego dokumentu, pozostajaęcego w niedostęepnych on-line archiwach NYPL, dzieękujęe serdecznie Dirkowi Mosesowi. R. Lemkin, „The Concept of Genocide in Anthropology", NYPL, pudło 2, folder 2. Fragment ten pochodzi z lat 1946-1959. Zachowujeę oryginalnaę terminologięe, chcęe bowiem przesledzic mysl Lemkina bez obarczania jej na samym poczaętku rozważzan znaczeniami wynikajaęcymi z zaproponowanego w niniejszym tekscie polskiego tłumaczenia pojeęcia. R. Lemkin, „The Concept of Genocide ...",s. 2. Chodzi tu zwłaszcza o wydanaę w 1944 r. posmiertnie A Scientific Theory ofCulture. W Polsce wydana jako B. Malinowski, Szkice z teorii kultury, tłum. H . Buczynska, Warszawa R. Lemkin, „The Concept of Genocide...". 1 6 1 7 1 8 1 9 �260 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego Cultural genocide jest procesem mniej lub bardziej gwałtownym, co oznacza, że nie nalezży go mylióc ze stopniowymi zmianami, ktoórym kultura możze podlegaóc. Takie stopniowe zmiany zachodza za sprawa, ciaęgłej i powolnej adaptacji kultury do nowych sytuacji. Nowe sytuacje wynikajaę zas ze zmian fizycznych, kreatywnej energii w obreębie danej kultury i w p ł y w o w zewneętrznych. Bez nich kultura stałaby 20 20 sieę statyczna . T y m zatem, co odrozżnia dyfuzjeęodcultural genocide, jest sposob, w jaki przebiegajaę te procesy: podczas gdy dyfuzja jest w mysli Lemkina co do zasady d ł u g o t r w a ł y m i raczej spontanicznym procesem przejmowania obcych element o w kulturowych, cultural genocide wcale nie musi oznaczac obecnosci nowych elementow w danej kulturze, mozże natomiast oznaczac osłabienie grupy tak, aby uczynic jaęmożzliwie najbardziej bezbronnaę w obliczu czekajaęcej jaę fizycznej eksterminacji. Tam gdzie cultural genocide stanowi jedynie wstęep do fizycznej eksterminacji, nie powinno byc problemu w odrożznieniu go od dyfuzji . 21 Bardzo wyraznie w t y m fragmencie widoczna jest szeroka koncepcja l u dobojstwa, w ktorej centralne miejsce zajmuje niszczenie kultury, bęedaęce wstęepem, krokiem poprzedzającym ewentualna fizyczna likwidacje grupy jako takiej. Potwierdza takaęwłaósnie wizjęe nie tylko zresztaę ten fragment, ale i poczaętek rozdziału 9 z Axis Rule... , przywołany na poczaętku niniejszego a r t y k u ł u . 22 Ludobojstwo kulturowe w dyskusjach nad Konwencja z 1948 roku 11 grudnia 1946 roku - dzięeki jednomyóslnemu przyjeęciu przez Ż g r o m a dzenie Ogoólne O N Ż zaproponowanej przez Lemkina, działajaęcego jako totally unofficial man , rezolucji nr 9 6 / I w Lake Success - rozpoczyna sie dwuletni okres prac nad konwencjaę. Sama rezolucja w swoich pierwszych słowach, skreóslonych reękaę Rafała Lemkina, wskazuje, żze: 23 2 0 Tamzże, s. 3. Tamzże, s. 4. Podejóscie Lemkina do kwestii kultury ujawniajaę takżze jego szeroko zakrojone studia przygotowawcze do nigdy nie opublikowanego dzieła, mogaęcego byóc kolejnym opus magnum Lemkina - „ T h e HistoryofGenocide" (Historia ludobóojstwa). Wielokrotnie przedkładany kilku wydawnictwom projekt ksiaęzżki ukazujaęcej ludoboójstwo w kontekóscie historycznym: od starozżytnoósci przez okres ósredniowiecza ażz do czasóow nam wspóołczesnych, w wielu miejscach odsłania ogromne znaczenie, jakie Lemkin przypisywał kwestii ludobóojstwa kulturowego. Takim mianem okreóslono Lemkina w artykule wsteępnym do niedzielnego wydania czasopisma „New York Times" z 20 X 1957, pt. The Crime of Genocide. Taki tytuł nadał pózniej swojej nieopublikowanej autobiografii Rafał Lemkin (w archiwach w kilku wersjach). 2 1 2 2 2 3 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 261 Ludobojstwo stanowi odmowęe prawa do istnienia całym grupom ludzkim, tak jak zabojstwo jest odmowaę prawa do zżycia indywidualnej istocie ludzkiej; taka odmowa prawa do istnienia wstrzaęsa sumieniem człowieka, powoduje wielkie strąty dlą ludzkoósci w k w e s t i ą c h w k ł ą d u kulturowego i innych, r e p r e z e n t o w ą n y c h przez te grupy ludzkie, jest rowniez sprzeczna z prawem moralnym oraz z duchem i celami Narodow Zjednoczonych. ż Jak zwraca uwageę W i l l i a m Schabas, to pierwsze zdanie rezolucji, napisane przez Lemkina, m o g ł o przesaędzi c de facto opozniejszym węezższym rozumieniu pojęecia ludobojstwa: jesli bowiem porownane zostało ono do zabojstwa poje¬ dynczego człowieka (homicide), przeprowadzonego na masowaęskalęe n a g r u p i e ludzkiej, to na pierwszy plan wysuneęło sieę znaczenie wymiaru fizycznego . Pozniejsza mowa o utracie w k ł a d u kulturowego danej grupy pojawia sieęzatem wkontekscie ludobojstwa fizycznego - jako jego skutek - i nie sugeruje możzliwosci działan wymierzonych tylko i wyłaęcznie w kultureę danej grupy jako majaęcych aspekt ludobojczy . I w t y m kierunku rozwinęeła sięe rowniezż dyskusja nad kwestiaęludobojstwa kulturowego w tekscie głownym konwencji, m i m o żzedokumenty z prac przygotowawczych do konwencji swiadczaę wyraznie o długiej walce Lemkina na rzecz utrzymania koncepcji ludobojstwa kulturowego, sam zas Lemkin w Memorandum w sprawie Konwencji napisał wprost: „Ludobojstwo kul¬ turowe jest najwazżniejszaęczęesciaę konwencji" . Tylko zatem jego determinacja sprawia, zże ludobojstwo kulturowe powraca jeszcze w drugiej wersji projektu. 24 25 26 W pierwszej wersji z maja 1947 roku, przygotowanej przez sekretariat O N Z (Secretariat draft), proponowana definicja ludobojstwa mia ła nasteępujaęcaę postac: Artykuł I : Definicje I . [Grupy chronione] Celem niniejszej Konwencji jest zapobiezżenie niszczeniu grup ludzkich ze wzglęedow rasowych, narodowych, jezykowych, religijnych lub politycznych. II. [Działania kwalifikowane jako ludobojstwo] W rozumieniu niniejszej Konwencji pojęcie „ludobojstwo" oznacza działania kryminalne skierowane przeciw jakiejkolwiek z wyzej wymienionych grup ludzkich badó powstrzymanie ich trwania lub rozwoju. Takie działania składajaę sięe z: 1. [Ludobojstwo fizyczne] Powodowanie smierci członkow grupy lub naruszanie jej zdrowia lub integralnosci fizycznej przez: a) masakry grup lub egzekucje jednostek; lub b) stworzenie w a r u n k o w ż y c i a , w ktorych, przez brak własciwych warunkow miesz­ kaniowych, odziezy, żywnosci, higieny i opieki zdrowotnej lub przez nadmierna p r a c ę b a d ó fizyczny wysiłek, m o ż e dojsc do osłabienia albo smierci jednostek; lub 2 4 2 5 2 6 W.A. Schabas, Genocide in International Law. The Crime ofCrimes, Cambridge 2000, s. 152. Tamże. Cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin... , s. 37. �262 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego c) okaleczenia i eksperymenty biologiczne przeprowadzane z powodoów innych nizż lecznicze; lub d ) pozbawienie wszelkich ósrodkoówdożzycia przez konfiskateę własnoósci, grabiezż, redukcjeę pracy, pozbawienie mieszkania i ósrodkoów dosteępnych dla innych mieszkanócóow danego terytorium. 2. [Ludobóojstwo biologiczne] Ograniczenie urodzenó przez: a) sterylizacjeę i/lub przymusowaę aborcjęe; lub b ) segregacjeę płci; lub c) przeszkody w zawieraniu małżzenóstw. 3. [Ludobójstwo kulturowe] zniszczenie elementow charakterystycznych grupy przez: a) przymusowe przekazywanie dzieci do innej grupy; lub b ) przymusowe i systematyczne wypęedzanie jednostek reprezentujaęcych kulturęe danej grupy; lub c) zakaz uz ywania jeęzyka narodowego nawet w rozmowach prywatnych; lub d ) systematyczne niszczenie ksiaęzżek wydrukowanych w jeęzyku narodowym lub dzieł religijnych baędóz zakazywanie nowych publikacji; lub e) systematyczne niszczenie zabytkóow historycznych lub religijnych baędóz ich użzywanie niezgodnie z przeznaczeniem, zniszczenie lub rozproszenie dokumentóow i obiektóow 0 wartoósci historycznej, artystycznej lub religijnej i obiektóowuzżywanych do celóow kultu religijnego . ż 27 W drugiej wersji, dyskutowanej jeszcze w kwietniu 1948 roku (Ad Hoc Committee draft), czytamy: Artykuł I : [Ludoboójstwo jako zbrodnia prawa mieędzynarodowego] Ludoboójstwo jest zbrodniaę prawa mieędzynarodowego niezalezżnie od tego, czy p o p e ł n i o n e jest w czasie pokoju czy w czasie wojny. Artykuł I I : [Ludobóojstwo fizyczne i biologiczne] W rozumieniu niniejszej Konwencji ludoboójstwo oznacza ktoórykolwiek z nastęepujaęcych czynóow, dokonany w zamiarze zniszczenia grup narodowych, rasowych, religijnych lub politycznych z powodóow natury narodowej baędóz rasowej, ze wzglęedu na przekonania religijne czy tezż polityczne poglaędy grupy: 1. Żabóojstwo członkoów grupy. 2. Osłabienie fizycznej integralnoósci członkóow grupy. 3. Narzucenie członkom grupy ósrodkoów lub warunkoówżzycia ukierunkowanych na spowodowanie ich ósmierci. 4. Narzucenie ósrodkoów, ktoóre majaę na celu wstrzymanie urodzin w obreębie grupy. Artykuł I I I [ Ludobóojstwo kulturowe] W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobóojstwo oznacza roównieżz jakikolwiek celowy czyn popełniony z zamiarem zniszczenia jęezyka, religii lub kultury grupy narodowej, rasowej lub religijnej z powodoów narodowych lub rasowych lub przekonaón religijnych jej członkóow, taki jak: 1. Żakazanie użzywania jęezyka grupy w zżyciu codziennym lub w szkołach baędózw druku 1 rozpowszechniania publikacji w jęezyku grupy. 2 7 U N Secretariat, Secretariat Draft. First Draft of the Genocide Convention, V 1947, U N Doc. E/447, tłum. H . Schreiber. �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 263 2. Niszczenie lub uniemozżliwianie korzystania z bibliotek, muzeow, szkoł, zabytkow historycznych, miejsc kultu lub innych instytucji kulturalnych i obiektow g r u p y . 28 W wersji ostatecznie przyjęetej 9 grudnia 1948 roku, definicja w art. 2 Konwencji została mocno okrojona: Artykuł I I . W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobojstwem jest ktorykolwiek z nastęepujaęcych czynow, dokonany w zamiarze zniszczenia w całosci lub częe sci grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich: a) zabojstwo członkow grupy; b) spowodowanie powazżnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członkow grupy; c) rozmyslne stworzenie dla członkow grupy warunkowżzycia obliczonych na spo¬ wodowanie ich całkowitego lub częe sciowego zniszczenia fizycznego; d) stosowanie srodkow, ktore majaę na celu wstrzymanie urodzin w obręebie grupy; e) przymusowe p r z e k ą z y w ą n i e dzieci członkóow grupy do innej grupy. Dlaczego ludobojstwo kulturowe z n i k n ę ł o z projektu Konwencji? Szczegołowaę historięe debaty nad definicjaę ludobojstwa rekonstruuje mięedzy i n n y m i W i l l i a m Schabas na podstawie oficjalnych dokumentow O N Z . Jesli chodzi 0 kwestięe ludobojstwa kulturowego, nalezży zauwazżyc,zże od samego poczaętku w z b u d z a ł a ona kontrowersje, niektore zas delegacje, na przykład delegacja Kanady, jako g ł o w n e swoje zadanie postawione przez ministerstwo spraw zagranicznych miały niedopuszczenie za wszelkaę cenęe do jego pozostania w ostatecznym tekscie Konwencji, łaęcznie z nakazem g ł o s o w a n i a przeciwko przyjeęciu całej Konwencji, gdyby ich postulat nie został uwzglęedniony . Przeciwne idei ludobojstwa kulturowego były od samego poczaętku Stany Zjednoczone oraz Francja (pozniej dołaęczyła do nich więekszosc panstw, oręedownikami tej idei były tylko Polska, Zwiaęzek Radziecki, Wenezuela, Syjam, Chiny 1 Liban), ktore zwracały uwageę, zże ta kwestia powinna zostac przeniesiona na grunt debaty dotyczaęcej praw człowieka i ochrony mniejszosci .Pozniej pojawił sięe w zwiaęzku z t y m postulat, by zamiast w Konwencji znalazła sięe onawtekscie rownolegle opracowywanej i przyjęetej dzien pozniej, 10 grudnia 1948 roku, Po¬ wszechnej Deklaracji Praw Człowieka, do czego ostatecznie rowniezż nie d o s z ł o . Podnoszono argument, zże nazbyt szeroka definicja zagroziłaby woli przyjeęcia ipozniejszej możzliwie najwięekszej liczbie panstw ratyfikujaęcych Konwencjeę, upo¬ wszechniła sieęrowniezż niesprawiedliwa i powierzchowna opinia delegata Danii, 29 30 31 2 8 Ad Hoc Committee Draft, Second Draft of the Genocide Convention Prepared by the Ad Hoc Committee of the Economic and Social Council (ECOSOC), meeting between April 5, 1948 and May 10, 1948, U N Doc. E/AC.25/SR.1 to 28, tłum. H . Schreiber. W.A. Schabas, Genocide..., s. 184. Tamże, s. 180-181. Tamzże, s. 180 i 183. Szczegołowo historięe teę przedstawia J. Morsink, Cultural genocide, the Universal Declaration, and minority rights, „Human Rights Quarterly" 1999, t. 2 1 , nr 4. 2 9 3 0 3 1 �264 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego ktoóry stwierdził, zże „uwzgleędnienie w tej samej konwencji kwestii masowych morderstw i zamykania bibliotek óswiadczy o braku logiki i p r o p o r c j i " . O ile niektoóre argumenty wydajaę sieę z r o z u m i a ł e , to juzż p r z y w o ł y w a n e przez częeósóc krajoów inne argumenty uzasadniajaęce odrzucenie ludoboójstwa kul¬ turowego - w kontekóscie wiedzy o stosowanych przez nie praktykach wobec ludnoósci tubylczej - zwiastujaę, trwajaęce do dziós, problemy z uporaniem sięe przez społecznoósóc mięedzynarodowaęz taę „politycznie wybuchowaę" kwestiaę . Szwecja przyznała sięe wprost do obaw, zże chrystianizacja Laponóczykoów możze spowodowaóc w przyszłoósci oskarzżenia pod jej adresem o ludobóojstwo kultu¬ rowe. Brazylia ostrzegała, zże niektóore mniejszoósci mogaęuzżywaóc tego argu¬ mentu w oporze wobec „całkowicie normalnej asymilacji". Nowa Ż e l a n d i a podnosiła, zże w sytuacji pozostawienia pojęecia ludoboójstwa kulturowego oskarżzeniom o nie podlegaóc beędzie m o g ł a nawet Rada Powiernicza O N Ż , któora przecieżz wyraziła opinieę, izż „istniejaęca struktura plemienna stanowi przeszkodeę w politycznym i s p o ł e c z n y m awansie tubylczych mieszkanócóow". Żgodziła sięe z jej argumentacjaę Republika P o ł u d n i o w e j Afryki, zwracajaęc uwagęe na niebezpieczenóstwo art. 3 w sytuacji, w ktoórej byłby on stosowany wobec „prymi¬ tywnych i zapoóóznionych g r u p " . Ż dzisiejszej, bogatszej o proóby rozliczenó postkolonialnych perspektywy mozna powiedziec - m i a ł y racje! Te w ł a s n i e „prorocze" przewidywania odzywaja się dzisiaj ze zwielokrotniona moca i arty¬ k u ł o w a n e saę przez „ n a t u r a l n i e zasymilowane" grupy „barbarzynócóow" . 32 33 34 35 Jedynym zatem ósladem wskazujaęcym na długaę debateę nad kwestiaę obecnoósci cultural genocide, jaki p o z o s t a ł w Konwencji z 1948 roku, jest fragment definicji ludoboójstwa zawarty w art. 2 pkt e, ktoóry moówi o „ p r z y m u s o w y m przekazywaniu dzieci członkoów grupy do innej grupy". Jak zauwazża Schabas, punkt ten został dodany do Konwencji w efekcie „spóoóznionej refleksji, bez konkretnej dyskusji czy jego rozwazżenia" , co uprawnia stwierdzenie o jego nieco przypadkowym znalezieniu sieę w definicji głoównej ludoboójstwa . T y m 36 37 3 2 M . Lippman, The drafting of the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime ofGenocide, „Boston University International Law Journal" 1985, nr 3, s. 45. Problemy tak dużze, żze kolejny akt mięedzynarodowy, należzaęcy w dodatku do soft law Deklaracja Praw Ludóow Tubylczych - zostanie przyjeęty po blisko 30 latach debaty nad tym, czy w ogóle powinien zostac uchwalony. Szerzej zob.: H . Schreiber, Międzynarodowa ochrona kultury i dziedzictwa kulturowego ludów tubylczych, „Stosunki Międzynarodowe - International Relations" 2007, t. 35, nr 1-2; taz, Ludy tubylcze jako nowy aktor współczesnych stosunków międzynarodowych i miedzykulturowych, w: G. Piwnicki, S. Mrozowska (red.), ]ednostka-społeczeńistwo-panistwo wobec mega trendow współczesnego 'swiata, Gdaósk 2009; taż, Globalizacja i azjatyckie ludy tubylcze, w: J. Nakonieczna, K. Zajączkowski (red.), Azja Wschodnia i Azja Południowa w stosunkach miedzynarodowych, Warszawa 2011. Ża: W.A. Schabas, Genocide..., s. 184. Żob. nizżej „Praktyki kulturoboójcze - wybrane formy i przykłady". W.A. Schabas, Genocide... , s. 175. Obrazuje to takzże wynik głosowania nad tym punktem definicji: 20 głosoów „za", 13 „przeciwko" przy azż 13 wstrzymujaęcych sieę (tamzże). 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 265 bardziej że p u n k t ten pojawia się na wniosek Grecji dopiero w koncowym etapie prac, juzż po decyzji o wykluczeniu z definicji ludobojstwa kulturowego. Delegacja Grecji u z a s a d n i a ł a to tym, żze choc wiele panstw sprzeciwiło sięe uwzgleędnieniu ludobojstwa kulturowego w tekscie Konwencji, to niekoniecz¬ nie sprzeciw ten dotyczył kwestii „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia d z i e c i " . Potwierdza to t a k ż e wyjatkowo jednomyslna - w tej konkretnej sprawie opinia trzech ekspertow skonsultowanych w kwestii celowosci obecnosci kwe¬ stii ludobojstwa kulturowego w tekscie g ł o w n y m (dwoch opowiedziało sie za jego odrzuceniem, z wyłaęczeniem kwestii przymusowego przenoszenia dziec i ) . Punkt e, pozostając zatem reminiscencja wykluczonego ostatecznie cultural genocide, jest rownoczesnie uznawany - mięedzy i n n y m i przez Komisjeę Prawa M i ę d z y n a r o d o w e g o - za element ludobojstwa biologicznego . Należzy zauwazżyc,zże przymusowe przekazywanie dzieci z jednej grupy do drugiej ma jednak zdecydowanie wymiar nie tylko biologiczny - fizycznie odbiera danej grupie szanse na przetrwanie (w sytuacji, w ktorej dochodzi dodatkowo np. do wstrzymania dalszych urodzen w obręebie grupy baęd z mor¬ derstw rodzicow) - ale takzże kulturowy, przez przymusowaę asymilacjeędo zwyczajow, wartosci i jęezyka, k t o r y m i posługuje sięe grupa dominujaęca . Choc sprawa ta pojawia sieę zwłaszcza w kontekscie dzieci wywodzaęcych sieę z ludow tubylczych zamieszkujaęcych tereny skolonizowane, nie nalezży zapominac,zże plan „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia dzieci" (zw. rabunkiem dzieci) został zrea¬ lizowany przez I I I Rzeszeę takzże na terenach Polski jako czeęsc Generalnego Planu Wschodniego. Na podstawie w i e l u rozżnych zrodeł ocenia sieę, żze o g o ł e m wywieziono z Polski ok. 200 tys. dzieci, ktore zostały uznane za „ w a r t o s c i o w e rasowo" i godne poddania procesowi germanizacji, nierzadko po zamordowa¬ n i u ich rodzicow. Po wojnie u d a ł o sieę odnalezc jedynie ok. 30 tys. d z i e c i . 38 3 9 40 41 42 3 8 Tamzże. Tamzże. Przeciwko temu punktowi wypowiadał sie m.in. polski prawnik Manfred Lachs, podnoszaęcy, zże sformułowanie „przenoszenie" (transfer) mozżerownieżz oznaczac ewakuacjęe dzieci z terenu działan wojennych. Z kolei Platon Morozov zauwazał, że „nie ma nikogo, kto mogłby podac jakikolwiek historyczny przykład zniszczenia grupy przez przenoszenie dzieci" (tamzże). Akurat ten ostatni argument juzż w czasach debat nad Konwencjaę nie był trafiony, obawy zas i s p r z e c i w p a n s t w stosujaęcych praktyki przymusowego przenoszenia dzieci odbieranych ludnosci tubylczej w Kanadzie, Australii czy Nowej Zelandii w kwestii pojęecia ludobojstwa kulturowego potwierdzajaę argument przeciwny. W tej sprawie zob. dalsze częesci niniejszego artykułu. D. Nersessian, Rethinking cultural genocide under international law, „Human Rights Dialogue", wiosna 2005. Por.: R.Z. Hrabar, Hitlerowski rabunek dzieci polskich. Uprowadzanie i germanizowanie dzieci polskich w latach 1939-1945, Katowice 1960; tenze, Na rozkaz i bez rozkazu. Sto i jeden wybranych dowodow hitlerowskiego ludobójstwa na dzieciach, Katowice 1968. M.in. tej kwestii dotyczył takze proces RuSHA (United States of America v. Greifelt et al.). 3 9 4 0 4 1 4 2 �266 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego Kulturobojstwo w Deklaracji Praw Ludów Tubylczych M i m o odrzucenia w roku 1948 pojęecia ludobóojstwa kulturowego z definicji prawnej ludobóojstwa, we wspóołczesnych dyskusjach nad rolaę kultury dla zachowania tozżsamoósci okreóslonej grupy, a wieęc dla jej przetrwania jako takiej, kwestia cultural genocide bardzo czeęsto sieę pojawia. Choóc powszechnie t ł u m a c z y sięe ten termin na jęezyk polski właósnie jako ludoboójstwa kulturowe, proponujęe dla uniknięecia zamęetu zwiaęzanego z utrwalonaędzięeki Konwencji z 1948 roku definicjaę ludobóojstwa (kładaęcaę nacisk na fizyczne aspekty zniszczenia grupy ze wzglęedoów narodowych, etnicznych, rasowych, religijnych) - posługiwanie sieę w kontekóscie prowadzonej debaty politycznej nowym pojęeciem „kulturobóojstwo", ktoóre w jęezyku polskim bezpoósrednio wskazuje na mozżliwoósóc „zabicia kultury" bez koniecznoósci fizycznej eksterminacji jej depozytariuszy. Podstawo¬ wa konotacja pojęecia „ludobóojstwo kulturowe" wskazuje bowiem na domnie¬ mane „zabijanie członkoów grupy ze wzglęedoów kulturowych". Choóc taka eksterminacja mozże „kulturobóojstwu" towarzyszyóc, to jednak nie musi byóc jego celem - czego dowodzaę przykłady historyczne. Wręecz przeciwnie, utrzymanie przy życiu „nizszej rasy" dla celow niewolniczych czy quasi-niewolniczych m o ż e byóc w interesie grupy faktycznie dominujaęcej, ktoóra jednoczeósnie bęedzie zwalczaóc wszelkie przejawy odręebnoósci kulturowej grupy podbijanej jako noósnika samoóswiadomoósci i wieęzi grupowych. Innymi słowy - grupa pozbawiona integrujaęcej jaę własnej kultury jest łatwiejsza do podporzaędkowania, degradacji i zaakceptowania roli słuzżebnej wobec grupy panujaęcej (niekoniecznie dominujacej liczebnie). Godząc sie z faktem odrzucenia szerokiej, Lemkinowskiej koncepcji ludobóojstwa w akcie prawa mięedzynarodowego, jakim jest Konwencja z 1 9 4 8 roku, niesposóobpozostaócgłuchym na - niekiedy wręecz dramatyczne przejawy walki z trwajaęcymi praktykami kulturoboójczymi baędóz konsekwencjami tych praktyk, trwajaęcymi co najmniej tak długo, jak żzycie ludzi, któorzy ich doóswiadczyli. Prawo do zżycia we własnej kulturze jest bowiem rozwinięeciem prawa podstawowego - samego prawa do zżycia - gdyzż nawet fizyczne przetrwanie danej grupy nie gwarantuje jej istnienia jako takiej, jeósli jej c z ł o n k o w i e nie mogaę rozwijaóc sieę przez własnaę kulturęe i we własnej kulturze. Pojęecie to raz jeszcze w swojej oryginalnej formie jako cultural genocide próobowało zatem „wkroczyóc"dojeęzyka prawnego i pojawiło sieę w projekcie Deklaracji Praw Ludoów Tubylczych z 1994 r o k u . 4 3 W art. 7 tego projektu zilustrowana jest wzajemna zalezżnoósóc prawa do żzycia z prawem do zachowania własnej kultury. Pojeęcie kulturobóojstwa zostaje zroównane z pojeęciem etnocydu: 4 3 Pojawia sięe jednak w ciaęgu tych 50 lat pod innymi nazwami w innych aktach prawnych - zob. „Podsumowanie". �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 267 Ludy tubylcze majaękolektywne i indywidualne prawo do tego, by nie byc podmiotem etnocydu (ethnocide) i kulturobojstwa (cultural genocide), właęczajaęc w to zapobieganie krzywdom i naprawienie krzywd wyrzaędzonych w wyniku: a) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich integralnosci jako ludowodreębnych albo ich wartosci kulturowych czy to zsamosci etnicznej; b) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow; c) jakiejkolwiek formy transferu ludnosci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest złamanie lub podwazżenie jej praw; d) jakiejkolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych sposobowz ycia za pomocaęsrodkow administracyjnych, ustawowych czy innych; e) jakiejkolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko t y m l u d o m . ż ż 44 W ostatecznej wersji Deklaracji, przyjęetej rezolucjaęZgromadzenia Ogolnego O N Z 13 wrzesnia 2007 r o k u , art. 7 o t r z y m a ł następujące brzmienie: 1. Członkowie ludow tubylczych majaę indywidualne prawo do zżycia, integralnosci fizycznej i duchowej, wolnosci i bezpieczenstwa. 2. Ludy tubylcze majaę kolektywne prawo do zżycia w wolnosci, pokoju i poczuciu bezpieczenstwa jako grupy odręebne i nie mogaę byc celem żzadnego aktu ludobojstwa ani żzadnego innego aktu przemocy, właęczajaęc w to przymusowe przekazywanie dzieci członkow grupy do innej g r u p y . 45 Dosc znamienne jest to, zże w koncowej wersji Deklaracji pojęecia etnocydu i kulturobojstwa juzż sieę nie pojawiajaę. Wyliczenie praktyk p o z o s t a ł o niezmie¬ nione, zrezygnowano jedynie z pojęec ponownie budzaęcych opory i niezadowo¬ lenie panstw. Pojęecia etnocydu i kulturobojstwa z o s t a ł y zastaępione pojęeciami przymusowej asymilacji i niszczenia k u l t u r y . Ostatecznie definicje te, poza samaę nazwaę w niezmienionej formie, znalazły sieę w art. 8, ktorego poczaętek b r z m i nastęepujaęco: 1. Ludy tubylcze oraz jednostki majaęprawo do tego, by nie byc poddane przymusowej asymilacji lub niszczeniu ich kultury (forced assimilation or destruction of their culture). 2. Panstwa powinny zapewnic efektywne mechanizmy zapobiegania oraz zadoscuczynienia za: a) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich integralnosci jako ludow odręebnych albo ich wartosci kulturowych czy tożzsamosci et¬ nicznej; b) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow; c) jakiekolwiek formy transferu ludno sci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest złamanie lub podważzenie ich praw; 4 4 U . N . Doc. E/CN.4/Sub.2/1994/56, tłum. H . Schreiber. U . N . Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, Rezolucja 61/295, przyjeta na 107 posiedzeniu plenarnym Zgromadzenia Ogolnego ONZ, tłum. H . Schreiber. 4 5 �268 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego d ) jakiekolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych sposobóowżzycia za pomocaęósrodkóow administracyjnych, ustawowych czy innych; e) jakiekolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko tym ludom. W Preambule Deklaracji postanowiono jeszcze dodaóc,zże wszelkie doktryny, polityki i praktyki głoszaęce wyzższoósóc lub opierajaęce s i e ę n a wyzższoósci jednych ludóow lub jednostek nad innymi ze wzglęedu na pochodzenie narodowe, roózżnice rasowe, religijne, etniczne lub kulturowe saę rasistowskie, naukowo fałszywe, prawnie niewazżne, moralnie godne poteępienia i społecznie niesprawiedliwe. Przedstawione w art. 8 możzliwe działania wskazujaę na złozżone i wielo¬ rakie, majaęce częesto zwiaęzek z oficjalnaę politykaę panóstwa, zachowania, któore mogaę doprowadzióc do unicestwienia tozżsamoósci kulturowej i przez to - uni¬ cestwienia grupy jako takiej. Ż a g ł a d a nasteępuje przez deetnizacjeę, dekulturacjęe i dezintegracjeę struktury społecznej oraz właęczenie członkoów danej grupy do społeczenóstwa dominujaęcego . Jak pisze Aleksander Posern-Żielinóski, działa¬ nia praktyczne prowadzaęce do etnocydu wystęepujaę zazwyczaj w trzech głoównych postaciach, obejmujaęcych: 1) aspekt kulturowy sensu stricto (zaplanowana eliminacja wartoósci autochtonicznych i narzucenie wartoósci k u l t u r y dominujaęcej, przerwanie mieędzypokoleniowego przekazu tradycji, dyskredytacja autorytetoów); 2) aspekt terytorialny (translokacja, marginalizacja terytorialna, ekologiczna degradacja terenóow); 3) aspekt s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y (margi¬ nalizacja s p o ł e c z n a na skutek integracji grupy z gospodarkaę społeczenóstwa dominujaęcego, połaęczona ze zjawiskami patologii s p o ł e c z n e j ) . 46 47 Ż takaę definicjaę zgodna była roówniezż wizja Rafała Lemkina, ktoóry w przy¬ pisie pierwszym do rozdziału 9, komentujaęcym wprowadzenie słowa „ludobóojstwo" (genocide), stwierdza: ż ż Inny termin, jaki mo ze zostaóc uz yty na okreóslenie tej samej idei, to etnocyd, składajaęcy sięe z greckiego słowa ethnos - naróod, i łaciónskiego słowa cide . 48 Najczęeósciej działaniom t y m towarzyszy takżze depopulacja, któora jeósli jest planowana i ukierunkowana na ten właósnie cel (fundamentalne znaczenie ma działanie z zamiarem), nosi znamiona klasycznego ludobójstwa. O ten argu¬ ment rozbijajaę sięe tezż próoby nazwania praktyk stosowanych wobec ludóow tubylczych ludoboójstwem. Najbardziej znane i udokumentowane dotyczaę ple¬ m i o n aborygenóskich w Australii, Inuitoów z Kanady, plemion indianóskich ze Stanoów Żjednoczonych i Samoów z Norwegii, ale nie zaweęzżajaę sięe tylko do nich. Brak możliwosci udowodnienia zamiaru zniszczenia tych grup (mimo dosko4 6 Por. A. Posern-Żielióski, Etnocyd, w: Ż. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogiolne, Warszawa-Poznaón 1987, s. 87. Tamżze, s. 88. Por. przyp. 2. 4 7 4 8 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 269 nale udokumentowanych praktyk wypełniajaęcych p u n k t e definicji z Konwencji 1948 roku: „ p r z y m u s o w e przenoszenie dzieci c z ł o n k o w grupy do innej gru¬ py"), w t y m fiasko proby o d w o ł a n i a sieę do takiego w ł a s n i e argumentu w słyn¬ nym raporcie australijskim „Bringing Them H o m e " , powoduje, że obecnie ludy te duzżo cheętniej sięegajaę po pojeęcie kulturobojstwa - majaęce stanowic „łagodniejszaę wersjeę" definicji ludobojstwa. 49 Praktyki kulturobojcze - wybrane formy i przykłady 50 S ł y n n y m p r z y k ł a d e m praktyk k u l t u r o b o j c z y c h było odbieranie aborygenskim m a t k o m przemocaę ich dzieci pod h a s ł e m „ t w o r z e n i a szans rozwoju", ktore m i a ł o ukryc ideeę wynaradawiania z rodzimej k u l t u r y („absorpcja biologiczna" praktykowana do 1970 r . ) . Dzieci te nazwano „ u k r a d z i o n y m pokoleniem", Stolen Generation , a choc kultury aborygenskiej nie u d a ł o sieędo konca zniszczyc, to jednak trwajaęce blisko 200 lat praktyki kulturobojcze (wykraczajaęce daleko poza wspomnianaę t u p r z y k ł a d o w o politykeę przymusowej asymilacji dzieci) d o p r o w a d z i ł y do depopulacji i głęebokiej dezintegracji ple¬ m i o n aborygenskich. Gdy w 1988 roku Australia swięetowała „ 2 0 0 lat A u s t r a l i i " (liczone od poczaętkow brytyjskiego osadnictwa w 1788 r . ) , Aborygeni m o w i l i o „ 2 0 0 latach n i e w o l n i c t w a " . Dopiero 13 lutego 2008 roku d o s z ł o do histo¬ rycznego gestu - nowo zaprzysieężzony premier Kevin Rudd wypowiedział sło¬ wo, na ktore czekały setki tysieęcy Aborygenow: „ p r z e p r a s z a m y " . 51 52 53 Podobny gest wykonano poł roku pozniej, w czerwcu, w Kanadzie, ktorej rzaęd s t o s o w a ł bardzo podobne praktyki: przemocaęodbierał rodzinom i n u i c k i m 4 9 Por. R. Van Krieken, Cultural genocide reconsidered, „Australian Indigenous Law Review" 2008, t. 12, wyd. specj., s. 76-81. Nagłosnionym w 2002 r. filmem opowiadajaęcym o tych wydarzeniach pt. Polowanie na króliki w rezyserii Philipa Noyce'a. Według szacunkow Australijskiego Biura Statystycznego (ABS) z 1994 r. 1 na 10 aborygenskich dzieci zostało w ten własnie sposob „przymusowo przekazanych". Co ciekawe, po raz pierwszy zaczeęto o tym publicznie mowic dopiero po ogłoszeniu wyroku w sprawie ziemi Melanezyjczyka Mabo w 1992 r. (wypowiedz owczesnego premiera Keatinga, przepraszajaęcego za „ignorancjeę i uprzedzenie", ktore doprowadziły do odbierania matkom ich dzieci). W 1995 r. Prokurator Generalny Australii wszczął w tej sprawie sledztwo (The National Inquiry into the Separation of Aboriginal and Torres Strait Islander Children from Their Families), ktore zakonczyło się w 1997 r. wydaniem raportu pt. „Bringing Them Home Report of the National Inquiry". Z kolei 26 stycznia, ktory nazywany jest oficjalnie „Dniem Australii", Aborygeni nazywaja „Dniem Załoby", „Dniem Inwazji" badź „Dniem Przetrwania", o ktore od tego dnia musieli walczyc z białymi osadnikami. Za: Australia Day - Invasion Day, http://www.creativ espirits.info/aboriginalculture/history/australia-day-invasion-day#toc1 (dostep: 10 V 2013). Szerzej: H . Schreiber, Pojednanie międzykulturowe w Australii?, http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,65,Pojednanie_miedzykulturowe_w_Australii.html (dostep: 12 I 2013). 5 0 5 1 5 2 5 3 �270 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego ich dzieci (ich liczbe szacuje sie na ponad 100 tys.) i u m i e s z c z a ł je w specjal¬ nych s z k o ł a c h z internatem (residential schools), prowadzonych pod nadzorem Koóscioła protestanckiego, gdzie posteępowała wymuszona akulturacja (okreóslana jako „resocjalizacja" dzieci indianóskiego pochodzenia) przez blisko 200 (od ok. 1800 do 1980 lat 5 4 r . ) . 23 maja 2005 r o k u z o s t a ł o zawarte porozumienie w sprawie w y p ł a t y odszkodowanó dla ofiar tego systemu szkolnictwa oraz do¬ szło do p o w o ł a n i a Komisji Prawdy i Pojednania, monitorujaęcej d z i a ł a n i a i dokumentujaęcej wydarzenia w tej kwestii, co ostatecznie z o s t a ł o zatwierdzone przez rzaęd 10 maja 2006 roku. Komisja Prawdy i Pojednania z o s t a ł a oparta na 5 5 juzż funkcjonujaęcych modelach takich Komisji w Afryce (Sierra Leone, R P A ) . Doóswiadczenia zwiaęzane z t a k i m i praktykami s p o w o d o w a ł y właęczenie do p r e a m b u ł y Deklaracji słóowo uznaniu prawa rodzin i społecznoósci tubylczych do wzięecia odpowiedzialnoósci za wychowanie, kształcenie, edukacjeę i dobre samopoczucie ich dzieci w sposóob zgodny z pra¬ wami dziecka. Innego pod wzgleędem instytucjonalnym przykładu metod rozwiaęzania napięeóc na linii panóstwo-lud tubylczy dostarcza Norwegia. Kroól Harald V podczas oficjal¬ nego otwarcia w 1997 roku Sóamediggi (parlamentu narodu Samoów), powiedział: Panóstwo norweskie powstało na terytorium dwóoch narodóow - Samoów i Norwegóow. Historia ludu Samoów jest nierozerwalnie zwiaęzana z historiaęNorwegóow. Dzisiaj w imieniu p a ó s t w a wyrażamy nasz żal, że z powodu twardej p a ó s t w o w e j polityki norwegizacji naród S a m ó w spotykała niesprawiedliwosC . 56 Polityka Norwegii wobec S a m ó w (ktorzy zamieszkuja takze tereny Finlan­ 5 7 dii, Szwecji i Rosji) z m i e n i a ł a sie stopniowo od lat 50. X X w i e k u . R ó w n i e ż 5 4 J.J. Llewellyn, Dealing with the legacy of native residential school abuse in Canada: Litigation, ADR, and restorative justice, „University of Toronto Law Journal" 2002, t. 52(3). W szkołach dochodziło na masowa skale do wykorzystywania seksualnego indianóskich dzieci, a z racji braku odpowiedniego dofinansowania placoówek takzże do przymusowej, cieżzkiej, fizycznej pracy, ktoóra miała pomóoc w ich utrzymaniu. Nie trzeba dodawaóc,żze poziom edukacji w tych placoówkach był żzaden, bo edukacja najczeósciej ograniczała sie do wyrugowania rodzimego jezyka, kultury, zwyczajoów i duchowoósci. W niektóorych placoówkach ósmiertelnoósóc wósróod dzieci wynosiła 50 proc. (por. http://www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-recon ciliation-saganash-paul-martin.html [dostep: 26 IV 2013]). O działalnoósci Komisji w Sierra Leone zob. M . Płachta, Jak pogodziic sprawiedliwoisic retrybutywną ze sprawiedliwością restytucyjną? Międzynarodowy Trybunał Krany a komisje pojednania narodowego i amnestie, „Ius et Lex" 2003, nr 1, s. 97-126; w RPA zob. F. Hale, Komisja Prawdy i Pojednania w RPA - potencjalne i realne możliwosci. Teoria a rzeczywistosc, tamze, s. 143-160. Ża: oficjalna strona Ambasady Norwegii w Polsce: http://www.amb-norwegia.pl/ AboutNorway/policy/Ludno/population/sami/policy/ (dostep: 10 I I I 2013). W 1956 r. Ministerstwo Edukacji i Spraw Koscioła wyznaczyło komisje, ktora miała zajaó sie problemami Samow. Sporządzony w 1959 r. raport komisji wniosł propozycje nowej linii politycznej, ktoóra stanowiła całkowite odejóscie od dotychczasowej polityki norwegizacji 5 5 5 6 5 7 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 271 w N o r w e g i i s z k o l n i c t w o s ł u z ż y ł o do systemowego rugowania kultury Samóow. W 1974 roku utworzono Fundusz Rozwoju Samoów, a dwa lata póoózniej przyjeto Porozumienie w sprawie H o d o w l i Reniferóow. W latach 80. X X wieku powstał Komitet Praw Narodu Samóow oraz Komitet Kultury Samóow. Konsekwencja tego było przyjecie ustawy o utworzeniu Samediggi oraz ustawy regulujacej status prawny Samoów. Pierwsze wybory do Sóamediggi odbyły sie razem z wyborami do parlamentu norweskiego we wrzeósniu 1989 roku, a pierwsze posiedzenie zgromadzenia S a m ó w oficjalnie otworzył krol Olaf 7 paódziernika 1989 roku. W 2000 roku parlament norweski u s t a n o w i ł fundusz dla Samoów, któorym zarza dza Sóamediggi. Pienia dze z funduszu przeznaczane sa na działania majace wspieraóc rozwoójjezyka, kultury i stylu zżycia Samoów, a takzże byóc zbiorcza kompensacja za szkody i niesprawiedliwoósci, jakie spotkały Samoów w w y n i k u norwegizacji. Mozżna stwierdzióc,zże stworzenie mechanizmoów rozliczania sie z przeszłoóscia we wszystkich krajach, w ktoórych ludy tubylcze wreszcie zaczynaja zabieraóc głos w debacie publicznej, jest po prostu konieczne. H a s ł o „nigdy wiecej" (never again) stało sie bowiem przewodnim motywem rozliczenó z dra¬ matyczna przeszłoóscia nie tylko krajoówdózwigaja cych sie z dyktatur wojsko¬ wych (Ameryka Łacióska) czy dziedzictwa k o m u n i z m u (Europa r o d k o w o -Wschodnia), ale takżze w tych, w któorych doszło do fundamentalnej zmiany w postrzeganiu praw ludzi (mniejszoósci narodowych czy ludóow tubylczych) do tej pory zżyja cych na marginesie oficjalnego żzycia społecznego. Pojawiła sie koncepcja prawa do prawdy, okreóslanego jako nowy kom¬ ponent praw człowieka i konstruowanego na podstawie jużz istnieja cych norm, takich jak obowia zek zabezpieczenia wolnoósci słowa i obywatelskiego prawa do poszukiwania informacji, obowiązek udostepniania informacji i przeprowa­ dzania postepowania w sprawach dotyczących n a r u s z e ó praw c z ł o w i e k a . W jego óswietle przeproszenie i w y p ł a t a odszkodowanó za kulturobóojcze praktyki stosowane wobec ludnoósci tubylczej w przeszłoósci sa niezbednym warunkiem realizacji idei „sprawiedliwoósci kulturowej" oraz podstawa procesu pojednania miedzykulturowego. Jednym ze ósrodkóow prowadza cych do zapewnienia sprawiedliwoósci restytucyjnej dla ofiar praktyk kulturoboójczych moga sie staóc Ko¬ misje Prawdy i Pojednania . ó 58 59 i asymilacji. Na podstawie stworzonych zalecenó w latach 1962-1963 Ministerstwo przedstawiło raport do Stortingu, któory stał sie podstawa pierwszej, obszernej debaty parlamentarnej na temat fundamentalnych zasad mających kształtowac norweska polityke wobec ludnosci Samoów. Ża: http://www.amb-norwegia.pl/facts/sami/sami/sami.htm (dostep: 20 I 2007). G. Skapska, Law, rights and democracy after totalitarianism, w: A. Soeteman (red.), Pluralism and Law, Dordrecht-Boston 2001, s. 155 i nast.; zob. także J.E. Mendez, An Emerging Right to Truth: Latin America Experiences,Ońati 1999. Takżze w Australii w 1991 r. powstała na mocy uchwały parlamentu taka Komisja Council for Aboriginal Reconciliation. Jej mandat nie był jednak ograniczony tylko do spraw Stolen Generation, ale obejmował cały proces pojednania ludóow tubylczych Australii z białymi 5 8 5 9 �272 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego Podsumowanie W czesci rozdziału poswieconego ludobojstwu w Axis Rule..., zatytuło¬ wanej „ R e k o m e n d a c j e na przyszłosc" zostały s f o r m u ł o w a n e wazżne zdania, pozwalajaęce nam doprecyzowac wizjęe kultury w mysli Rafała Lemkina: Swiat reprezentuje tylko tyle kultury i intelektualnego wigoru, ile wykreujaę wchodza.ce w jego skład grupy narodowe. [...] Konsekwencja zniszczenia narodu jest utrata jego przyszłego wkładu w rozwojswiata. [...] Wsrod zasadniczych czynnikow, ktore wyznaczyły p o s t ę p cywilizacyjny, znajduja się poszanowanie i uznanie narodowych cech i właSciwoSci, wniesionych przez różne narody do Światowej kultury cechy i własciwosci, ktore jak pokazano, stanowia w k ł a d panstw słabych militarnie i ubogich w zasoby gospodarcze i nie powinny byc mierzone w kategoriach potęegi i dobrobytu" . 60 Przywiaęzanie Lemkina do idei rozżnorodnosci kulturowej i wizji panstw wielokulturowych, szanujaęcych mniejszosci zżyjaęce w ich granicach, było silnie zakorzenione w jego tozżsamosci Polaka patrioty i Z yda z pochodzenia. Dobrze podsumowuje tęe sytuacjeę A n t h o n y D i r k Moses: ż Lemkinowi bliski był ekumeniczny kosmopolityzm. Bęedaęc polskim patriotaę i adwo¬ katem wszystkich kultur, nigdy nie wyrzekł sięe swojego zżydowskiego dziedzictwa czy korzeni kulturowych. Jego tożsamosc żydowska nie był jednak gra. o sumie zerowej. Zawsze wymieniał ludobojcze przesladowania Z ydow przez nazistow jednym tchem z masowymi mordami Polakow chrzescijan, Romow czy innych ofiar. Kluczowe było jego przywiaęzanie do pojęecia „duchowej narodowo sci", koncepcji, ktoraę mozżna odnalezc rownie dobrze w zrodłach zżydowskich, co u Herdera . ż 61 Choc cultural genocide (ani jako ludobojstwo kulturowe, ani jako kulturobojstwo) nie jest osobnaę kategoriaę uznanaę przez prawo mięedzynarodowe, jego czesciowe uwzględnienie w definicji ludobojstwa w punkcie e Konwencji z 1948 ro¬ ku jest wyraznym dowodem na to, zże przynajmniej pewne okreslone jego przejawy saę prawnie uznane za niedopuszczalne. To samo dotyczy Deklaracji Praw Ludow Tubylczych, ktora, uwzgleędniajaęc opis praktyk kulturobojczych w punktach a-e w art. 8, m i m o rezygnacji z nazwania tych praktyk zbiorczym okresleniem kulturobojstwa badź etnocydu, wskazuje na to, ż e j e s t o n o de facto w t e j własnie for¬ mie inkryminowane pod kategoriaę przymusowej asymilacji i niszczenia kultury. Choc p o z o s t a ł e wiaężzaęce instrumenty w dziedzinie praw człowieka, zda¬ w a ł o b y sieę, milczaę na ten temat, rowniezż skupiajaęc sięe na podstawowych osadnikami. Jej mandat zakonczył sięe w 2000 r. przedstawieniem rzaędowi Australian Declaration Towards Reconciliation oraz Roadmap for Reconciliation, atakzże powołaniem w jej miejsce organizacji społecznej Reconciliation Australia (http://www.reconciliation.org.au/). Por. przyp. 2. A.D. Moses, Raphael Lemkin..., s. 24. 6 0 6 1 �H. Schreiber, Cultural prawach, takich jak prawo to przeciezż pozostaje art. i Politycznych , ktory od w dziedzinie zapewnienia Mięedzynarodowego Paktu z tego samego r o k u : 62 genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 273 do żzycia, do sprawiedliwego saędu czy zakaz tortur, 27 Mieędzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich 1966 roku wyznacza standard zobowiaęzan panstw prawa do zżycia we własnej kulturze, oraz art. 15 Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych 6 3 Artykuł 27 MPPOiP W Panstwach, w ktorych istnieja mniejszosci etniczne, religijne lub jezykowe, osoby naleza.ce do tych mniejszosci nie moga byc pozbawione prawa do w ł a s n e g o życia kulturalnego, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz p o s ł u g i w a n i a sie w ł a s n y m jęezykiem wraz z innymi c z ł o n k a m i danej grupy. Artykuł 15 MPPGSiK 1. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę prawo kazżdego do: a) udziału w żzyciu kulturalnym; b) korzystania z osiaęgnięec postęepu naukowego i jego zastosowan; c) korzystania z ochrony interesow moralnych i materialnych, wynikajaęcych z wszelkiej tworczosci naukowej, literackiej lub artystycznej, ktorej jest autorem. 2. Kroki, ktore Panstwa Strony niniejszego Paktu podejmaę w celu osiaęgnięecia pełnej realizacji tego prawa, powinny o b e j m o w a ć Środki n i e z b ę d n e do ochrony, rozwoju i upowszechniania nauki i kultury. 3. Panstwa Strony niniejszego Paktu zobowiaęzujaę sięe do poszanowania swo¬ body koniecznej do prowadzenia badan naukowych i działalnosci tworczej. 4. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę korzysci, jakie wynikajaę z popie¬ rania i rozwijania kontaktow mięedzynarodowych i w s p o ł p r a c y w dziedzinie nauki i kultury. Ochrona prawa do zżycia we własnej kulturze w rozżnych formach rozpro¬ szona jest w zapisach takżze innych aktow prawa mięedzynarodowego, na przykład w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (art.1), Konwencji ramowej o ochronie mniejszosci narodowych (art. 5), Europejskiej Karcie Jeęzykow Regionalnych i Mniejszosciowych , a ponadto w deklaracjach, na przykład w Deklaracji Praw OsobNalezżaęcych do Mniejszo sci Narodowych lub Etnicznych, Religijnych i Jęezykowych, przyjęetej przez Zgroma¬ dzenie Ogolne O N Z w 1992 roku. Pojawia sięe rownieżz w o r z e c z n i c t w i e mieędzynarodowych t r y b u n a ł o w k a r n y c h . 64 65 66 67 6 2 Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 167. Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 169. Dz.U. z 1969 r., nr 25, poz. 187. Dz.U. z 2000 r., nr 22, poz. 209. Dz.U. z 2009 r., nr 137, nr 1121. Por. np. zdanie odreębne seędziego Mohamada Shahabuddeena w 2004 r. w sprawie Krstica (Case No. IT-98-33-T), saędzonego przed Mieędzynarodowym Trybunałem Karnym ds. Byłej Jugosławii. 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 �274 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego Mozżemy zatem mowic nie tyle o „ o d r z u c e n i u " koncepcji zakazujaęcej cultural genocide przez prawo mieędzynarodowe, ile o jej „cichej obecnosci". Choc jej obecnosc w sferze prawa mięedzynarodowego jest cicha, bo rozproszona pod i n n y m n a z w a m i , i wydaje sieę niezwykle m a ł o prawdopodobne, aby cultural genocide znalazło sięe w katalogu zbrodni mięedzynarodowych, to jużz w sferze politycznej przejawia sięe zdecydowanie „ g ł o s n o " . Jest wprost a r t y k u ł o w a n a przez p o t o m k o w kulturowo wykorzenionych ludow tubylczych. Kulturobojstwo zajmuje jedno z centralnych miejsc w debacie dotyczaęcej rozliczen z kolonialnaę przeszłosciaę byłych imperiow kolonialnych. Ten „ n i e d o k o n c z o n y " projekt prawa mięedzynarodowego znajduje dzis swoje „ d o k o n c z e n i e " i do¬ powiedzenie w debacie publicznej i argumentacji politycznej. Niewaętpliwie pozostaje rownieżz j e d n y m z kluczowych z perspektywy postkolonialnej zagadnien, wykraczajaęc ro wnoczesnie daleko w swej istocie poza dyskurs kolonialny. Z pewnosciaę nie z n i k n i e z dziedziny s t o s u n k o w m i ę e d z y narodowych, a jego ciaęgła obecnosc w prawnym i politycznym dyskursie od ponad 70 lat mozże takzże oznaczac,żze w przyszłosci znajdzie własciwaę dla siebie, odreębnaę formeę w sferze prawa mięedzynarodowego. Jak zauwazżył na p r z e s ł u c h a n i a c h w kwietniu 2013 roku przed kanadyjskaę Komisjaę Prawdy i Pojednania były premier Kanady (2003-2006), Paul Martin: „Trzeba wreszcie nazwac rzeczy po imieniu. Musimy w koncu zrozumiec,zże to, co działo sięe w szkołach z internatami, było użzyciem systemu edukacji do kulturobojstwa [oryg. cultural genocide] - i t y m to w ł a s n i e było. Kanadyjczycy majaę prawo znac p r a w d e " . Nazwanie tych praktyk „zwykłym" niszczeniem kultury badź przymusowaę asymilacjaę w kontekscie dramatycznych cierpien tysieęcy ludzi nie jest, jak widac, takzże dzisiaj wystarczajaęce: ani w sensie politycznym czy moralnym, ani prawnym. 68 69 6 8 Co spowodowało, zżeniektorzy badacze mowiaę o „wyłaęcznie retorycznej sile" argumentu ludobojstwa kulturowego (por. A. Xanthaki, Indigenous Rights and United Nations Standards: Self-Determination, Culture and Land, Cambridge 2007, s. 114; takze A.D. Moses, Raphael Lemkin... , s. 39). Jak zauwazża Moses, niestety wszystko, co nie spełnia dzis wymogow konwencyjnie waęsko rozumianej definicji ludobojstwa, „schodzi z radaru mięedzynarodowej opinii publicznej" (tamżze, s. 41). CBC News, Paul Martin accuses residential schools of «cultural genocide», h t t p : / / www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-reconciliation-saganash-paul-mar tin.html (dostep: 26 IV 2013). W trakcie tych przesłuchan jeden ze swiadkźw, odebrany swojej rodzinie z ludu Cree, Saganash, powiedział: „Nigdy nie beędęe normalny. I zżadne dziecko, ktore zostało wysłane do szkoły z internatem, nie beędzie twierdzic,żze jest dzisiaj normalne. To niemożliwe" (tamze). 6 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/431a32dcac8bdf1dc7b688f1ddf684b7.pdf 9896f745382bc61645ef26e9e2d7251e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5669 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource wojsko- aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5269 Title A name given to the resource Świadomość międzykulturowa Description An account of the resource 364 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Schreiber ŚWIADOMOŚĆ IIĘD KULTUROWA od militaryzacji antropologii do antropologizacji wojska �ŚWIADOMOŚĆ Mężowi �Hanna Schreiber X s SpifKUiTUflOWA od militaryzacji antropologii do antropologizacji wojska Warszawa 2013 �Recenzenci Bolesław Balcerowicz Michał Buchowski Redaktor p r o w a d z ą c y Ewa Wyszyiiska Redakcja Joanna Egert-Romanowska Redakcja techniczna Zofia Kosińiska Korekta Marta Spychalska-Zuk Indeks Zdzisława Słuchocka-Ziembmska Projekt okładki i stron t y t u ł o w y c h Anna Gogolewska Zdjęcie na o k ł a d c e A r c h i w u m d o w ó d c y 4 TST C I M I C , FB GIRO, I X Z m i a n a P K W Afganistan Skład i łamanie Logoscript ISBN 978-83-235-1116-8 © Copyright by W y d a w n i c t w a Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego ó 0 0 - 4 9 7 W a r s z a w a , u l . N o w y S wiat 4 w w w . w u w . p l ; e-mail: w u w @ u w . e d u . p l D z i a ł H a n d l o w y W U W : t e l . + 4 8 2 2 55 3 1 3 3 3 ; e - m a i l : Księgarnia internetowa: Wydanie 1 D r u k i oprawa: www.wuw.pl/ksiegarnia dz.handlowy@uw.edu.pl �Spis treści Wykaz skrótów 9 Podziękowania 11 wstep 13 R o z d z i a ł I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach międzynarodowych . . . 25 Wprowadzenie 25 1. P o j ę c i e k u l t u r y 28 2. Z a g a d n i e n i e k u l t u r y w t e o r i i s t o s u n k ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h 33 3. W y z w a n i a m e t o d o l o g i c z n e 37 4. Pojecie „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 40 5. P u ł a p k i „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 48 6. K o n s e k w e n c j e „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 52 7. P o l i t y z a c j a k u l t u r y 54 Podsumowanie 57 R o z d z i a ł I I . „Zwrot kulturowy" we wspołczesnym wojsku 59 Wprowadzenie 59 1. Z a g a d n i e n i e k u l t u r y w d o t y c h c z a s o w y c h b a d a n i a c h n a d b e z p i e c z e ó s t w e m 61 1.1. K u l t u r a s t r a t e g i c z n a 62 1.2. B e z p i e c z e ó s t w o k u l t u r o w e 66 2. „ Z w r o t k u l t u r o w y " w e w s p o ó ł c z e s n y m w o j s k u 67 3. R o l a k u l t u r y w w o j n a c h p r z y s z ł o ś c i 71 4. O d „rewolucji w sprawach wojskowych" (Revolution „rewolucji kulturalnej w sprawach w o j s k o w y c h " in (Cultural Military Revolution Affairs)? 5. P r z e j a w y „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 5.1. Znaczenie k u l t u r y dla wojska - brytyjska Joint Doctrine N o t e Affairs)do in Military 75 81 84 6. „ M i l i t a r y z a c j a k u l t u r y " 87 Podsumowanie 89 �6 Spis treści R o z d z i a ł I I I . Koncepcja świadomości międzykulturowejw operacjach wielonarodowych sił wojskowych Wprowadzenie 91 91 1. Operacje w i e l o n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h 2. W i e l o n a r o d o w y E k s p e r y m e n t 6 - Multi-National 92 Experiment 6 95 3. K s z t a ł t o w a n i e sie k o n c e p c j i ś w i a d o m o ś c i m i ę d z y k u l t u r o w e j w operacjach w i e l o ­ n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h 97 4. D e f i n i c j a i k s z t a ł t k o n c o w y k o n c e p c j i s w i a d o m o s c i m i e d z y k u l t u r o w e j 109 5. S w i a d o m o s c m i e d z y k u l t u r o w a a k o m p e t e n c j a i k o m u n i k a c j a ( m i e d z y ) k u l t u r o w a . 116 6. S w i a d o m o s c m i e d z y k u l t u r o w a a s t e r e o t y p y k u l t u r o w e i szok k u l t u r o w y 122 6 . 1 . Polacy w A f g a n i s t a n i e 125 7. E d u k a c j a ( m i e ę d z y ) k u l t u r o w a 132 8. Operacjonalizacja k u l t u r y 140 Podsumowanie 142 R o z d z i a ł IV. Kultura organizacji wojśka - u podstaw świadomości międzykulturowejwielonarodowych śił wojskowych 143 Wprowadzenie 143 1. W i e l o k u l t u r o w o s c w w i e l o n a r o d o w y c h s i ł a c h w o j s k o w y c h 145 2. K u l t u r a w o j s k a j a k o k u l t u r a o r g a n i z a c j i 152 3. K u l t u r a organizacyjna N A T O 155 4. N a r o d o w a k u l t u r a w o j s k o w a 161 4 . 1 . K u l t u r a organizacyjna W o j s k a P o l s k i e g o 163 5. W i e l o k u l t u r o w e a r m i e „ n a r o d o w e " 166 6. K u l t u r a organizacyjna w o j s k a a k u l t u r a o r g a n i z a c j i c y w i l n y c h 171 7. K u l t u r o w e w a r u n k i i c z y n n i k i i n t e g r u j ą c e f o r m a c j e w i e l o n a r o d o w e 8. B a r i e r y m i e d z y k u l t u r o w e a p r o b l e m e f e k t y w n o s c i operacji p r o w a d z o n y c h 178 przez w i e l o n a r o d o w e siły w o j s k o w e 181 8 . 1 . Operacja „ P r z y w r ó c i ć N a d z i e j e " (Restore Hope) w S o m a l i i 189 Podsumowanie 196 R o z d z i a ł V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia „przeciw-przeciwpartyzancka" - zdobywanie wiedzy o kulturze przez państwo i wojśko 199 Wprowadzenie 199 1. N a r o d z i n y a n t r o p o l o g i i i k o l o n i a l n e w y k o r z y s t y w a n i e w i e d z y o k u l t u r z e 201 2. A n t r o p o l o g o w i e w s ł u z b i e p a n s t w a w czasie I I w o j n y s w i a t o w e j - casus J a p o n i i . . 206 3. P o w o j e n n a a n t r o p o l o g i a z a a n g a z o w a n a - casus W i e t n a m u 216 4. P r o j e k t Camelot i „ t a j s k i s k a n d a l " 227 5. M i l i t a r y z a c j a a n t r o p o l o g i i w X X I w i e k u 229 5 . 1 . Human Terrain System 6. A n t r o p o l o g i c z n a „ d o k t r y n a p r z e c i w - p r z e c i w p a r t y z a n c k a " 232 239 �7 7. „ A r a b s k i u m y s ł " i A b u G h r a i b 244 8. D y l e m a t y a n t r o p o l o g i i 247 Podsumowanie 250 R o z d z i a ł V I . Antropologizacja wojśka i działan wojskowych 252 Wprowadzenie 252 1. S w i a d o m o s c m i ę e d z y k u l t u r o w a - k o n i e c z n o s c i t r u d n o s c i s t o s o w a n i a w d z i a ł a n i a c h wojskowych 254 2. „ Z d o b y c serca i u m y s ł y " - u z r o d e ł k o n c e p c j i s w i a d o m o s c i m i ę d z y k u l t u r o w e j . . . 2.1. D z i a ł a n i a przeciwpartyzanckie w Malezji 3. S w i a d o m o s c mięedzykulturowa jako 257 260 narzeędzie i w a r u n e k „zdobywania serc i u m y s ł o w " w operacjach p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h 263 4. D o k t r y n y p r z e c i w p a r t y z a n c k i e i i c h realizacja w I r a k u i A f g a n i s t a n i e 267 5. C I A - w s t r o n ę Cultural 279 Intelligence Agency? 6. A n t r o p o l o g i z a c j a w o j s k a czy a n t r o p o l o g o w i e w w o j s k u ? 283 7. P u ł a p k i s w i a d o m o s c i m i e ę d z y k u l t u r o w e j 286 Podśumowanie 288 Uwagi koncowe 291 Anekś 301 1. T h o m a s E. L a w r e n c e , 27 Articles (27 A r t y k u ł o w ) , 1917 301 2. F r a n z Boas, Scientists as Spies ( N a u k o w c y j a k o szpiedzy), 1919 3. D a v i d Kilcullen, insurgency Twenty-Eight Articles: Fundamentals of 308 Company-Level Counter- (Dwadziescia osiem p u n k t o w : podstawy działan przeciwpartyzanckich n a p o z i o m i e k o m p a n i i ) - streszczenie, 2 0 0 6 309 4. G e n e r a ł D a v i d Petraeus, 14 Observations from Iraq (14 s p o s t r z e ż e n z I r a k u ) , 2 0 0 6 5. T h e N e t w o r k o f C o n c e r n e d A n t h r o p o l o g i s t s , Pledge ofNon-Participation in Counter- insurgency ( D e k l a r a c j a o d m o w y u d z i a ł u w d z i a ł a n i a c h p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h ) , 2 0 0 9 6. J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, The Significance of Culture to the Military, 317 Cultural 318 Analysis Template ( F o r m u l a r z a n a l i z y k u l t u r o w e j p r z y g o t o w a n y n a p o t r z e b y b r y t y j s k i c h Sił Zbrojnych), 2009 319 Bibliografia 321 Indekś ośob 345 Wykaz tabel, rysunków i wykresów 355 Summary 357 ��Wykaz skrótów AAA ACO ACT AON CAOCL CCA CIA CIES - American Anthropological Association (Amerykaóskie Towarzystwo Antropologiczne) - Allied Command Operations (Sojusznicze D o w ó d z t w o ds. Operacji) - Allied Command Transformation (Sojusznicze D o w ó d z t w o ds. Trans¬ formacji) - Akademia Obrony Narodowej - Center for Advanced Operational Culture Learning (Centrum Szkolenia ds. Zaawansowanej Kultury Operacyjnej [Korpusu Piechoty Mor­ skiej Stanow Zjednoczonych]) - Cross-Cultural Awareness ( s w i a d o m o s ć miedzykulturowa) - Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadu) - Civil Information and Education Section (Sekcja Informacji Obywatel­ skiej i Edukacji) CIMIC CIS COIN CORDS - CULAD DoD EI FAO F M 3-24 HTS HTT HUMINT IED IIS INFOOPS - Civil-Military Cooperation (wspołpraca cywilno-wojskowa) Civil Intelligence Section (Sekcja Wywiadu Cywilnego) Counter-Insurgency Operations (operacje przeciwpartyzanckie) Civil Operations and Revolutionary Development Support (program Wsparcia Operacji Cywilnych i Rozwoju Rewolucji [w Wietnamie]) Cultural Advisor (doradca ds. kulturowych) Department ofDefense (Departament Obrony [StanówZjednoczonych]) Ethnographic Intelligence (wywiad etnograficzny) Foreign Area Officer (Oficer ds. Zagranicznych) Field Manual 3-24 (Podręcznik działaó przeciwpartyzanckich) Human Terrain System (System „ t e r e n u ludzkiego") Human Terrain Team (Zespół ds. „ t e r e n u ludzkiego") Human Intelligence (rozpoznanie osobowe) Improvised Explosive Device (improwizowane ł a d u n k i wybuchowe) Institutefor Intercultural Studies (Instytut StudiówMiedzykulturowych) Information Operations (operacje informacyjne) �10 Wykaz skrótów ISAF - International Security Assistance Force (Międzynarodowe Siły Wspar­ cia Bezpieczenstwa [w Afganistanie]) JDN - Joint Doctrine Note (dokument doktrynalny) LEGAD - Legał Advisor (doradca ds. prawnych) LOE - Limited Objective Experiment (eksperyment ograniczony) MAN - Military Anthropology Network (Stowarzyszenie AntropologowWojska) MoD - Ministry of Defense (Ministerstwo Obrony [Wielkiej Brytanii]) MNE 6 - Multi-National Experiment 6 (Wielonarodowy Eksperyment 6) MNF - Multi-National Force (wielonarodowe siły wojskowe) M T W D W - Mięedzynarodowy Trybunał Wojskowy ds. Dalekiego Wschodu NATO - North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Połnocnoatlantyckiego) NCA - Network of Concerned Anthropologists (Siec Antropologow „Zaniepo­ kojonych") OOTW - Operations Other Than War (operacje inne niż wojna) OSS - Office of Strategic Services (Biuro Służb Strategicznych [Stanow Zjed¬ noczonych]) OWI - Office ofWar Information (Biuro Informacji Wojennej [Stanow Zjed¬ noczonych]) PKW - Polski Kontyngent Wojskowy POLAD - Political Advisor (doradca ds. politycznych) PO&SR - Public Opinion and Sociological Research Division (Departament Opinii Publicznej i Badan Socjologicznych) PRT - Provincial Reconstruction Team (Zespoł Odbudowy Prowincji) PSYOPS - Psychological Operations (operacje psychologiczne) RAO - Regional Area Officer (Oficer ds. Regionalnych) R&AB - Research and Analysis Branch (Dział Badan i Analiz) RMA - Revolution in Military Affairs (rewolucja w sprawach wojskowych) SHAPE - Supreme Headquarters Allied Powers Europe (Naczelne Dowodztwo Sojuszniczych Sił Zbrojnych N A T O w Europie) SME - Subject Matter Expert (specjalista w okreslonej dziedzinie) SORO - Special Operations Research Office (Biuro ds. Badan nad Operacjami Specjalnymi) T R A D O C - Training and Doctrine Command (Dowodztwo ds. Doktryn i Szkolenia [Sił Zbrojnych Królestwa Hiszpanii]) USJFCOM- United States Joint Forces Command (Połaczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych) USMC - United States Marine Corps (Korpus Piechoty Morskiej Stanow Zjed¬ noczonych) UW - Uniwersytet Warszawski WBBS - Wojskowe Biuro Badan Społecznych WP - Wojsko Polskie WRA - War Relocation Authority (Wojskowa Komisja ds. Przesiedlen) �Podziekowania Pragne z całego serca podziekowac wszystkim osobom, ktore w roznym stopniu przyczyniły sieę do powstania niniejszej pracy. Dzięekujęe zatem wojskowym z Polski, Hiszpanii, Niemiec, Norwegii, Finlandii, Belgii, Holandii, Stanoów Zjednoczonych, zktoórymi miałam okazjeę pracowaóc przy Wielonarodowym Eksperymencie 6 (Multi-National Experiment 6) oraz w Akademii Obrony Narodowej, jak równiez cywilnym specjalistom, antropologom, socjologom, politologom, w tym także członkom Human Terrain System, dzięeki k t o ó r y m m o j a w i e d z a n a t e m a t p o r u s z a n y w niniejszej dysertacji mogła sięe rozwijaóc i pogłęebiaóc. Szczegoólne podzięekowania przekazujeę płk. Krzysztofowi Sałacinóskiemu, ppłk. Piotrowi Paluchowi, płk. dr. Jackowi Trembeckiemu, kpt. Marcinowi Matczakowi, płk. Victorowi Badosowi Nieto, mjr. Jose Alfaro, mjr. Serge'owi DaDeppo i ppłk. Frankowi Ennenowi. Dzięekujęe takzże „cywilom": prof. Piotrowi Balcerowiczowi, prof. Ewie Nowickiej, prof. Gunhildzie Hoogensen, dr Marcie Woózniak, dr Marien Duran i dr Justynie Nakoniecznej. Wspomnieóc należzytuowieluKolezżankach i Kolegach z Instytutu StosunkoówMięedzynarodowych U W , ktoórzy w licznych dyskusjach kierunkowali moje myóslenie o problematyce podejmowanej w niniejszej pracy. Za wszelkie przedstawione w niej tezy i fakty ponoszęe oczywióscie wyłaęcznaęodpowiedzialnoósóc. Nieocenionaę osobaę w doprowadzeniu moich wysiłkoów do szczęeósliwego konóca oraz nadania i m pożzaędanego k s z t a ł t u merytorycznego i redakcyjnego była prof. Grazżyna Michałowska. Wiele zawdzieęczam takzże recenzentom na etapie przewodu doktorskiego: prof. Leonardowi Ł u k a s z u k o w i oraz prof. Jackowi Pawlikowi, jak roównieżz recenzentom wydawniczym: gen. dyw. prof. Bolesła¬ w o w i Balcerowiczowi oraz prof. Michałowi Buchowskiemu. Ich uwagi p o m o g ł y m i podjaęóc kolejne waętki i zwróocióc uwageę na kwestie potraktowane w sposóob niewystarczajaęcy w pierwotnej wersji rozprawy. Rozprawa nie powstałaby roówniezż, gdyby nie wsparcie mojej całej Rodziny oraz zrozumienie i cierpliwoósóc okazywanemi,gdyspeędzałam długie godziny przed komputerem. W trudnych chwilach „walki na froncie naukowym" najwieększym wsparciem był dla mnie moójMaęzż Lubomir. I jemu właósnie, poniewazż „przetrwał" ze mnaę Wietnam, Irak i Afganistan, „przezżył" Somalieę i A b u Ghraib, „wytrzymał" działania partyzanckie i przeciwpartyzanckie - rozpraweęteę dedykujęe. ��Wstep Prowadzenie wojny przeciwko partyzantce jest kłopotliwe i długotrwałe tak, jak jedzenie zupy nożem. Thomas E . Lawrence 1 Stwierdzenie, zże dzienó 1 1 wrzeósnia 2001 roku wstrzaęsnaęł wspoółczesnym óswiatem, nadajaęc nowy wektor działaniom nie tylko amerykanóskiej polityki zagranicznej, strategii bezpieczenóstwa, ale i zmieniajaęc kształt stosunkóow mieędzynarodowych, stało sięe jużz truizmem. Oddziaływanie tych wydarzenó było wielopłaszczyznowe i na wielka skalę zaangażowało kilkadziesiąt p a ó s t w całego óswiata w okreóslenie swojego stosunku wobec tej bezprecedensowej tragedii w N o w y m Jorku. H a s ł o „zderzenia cywilizacji" n a b r a ł o niezwykle wymownego znaczenia i zaczeęto moówióc,iżzwłaósnie objawia sięe w praktyce. Jednoczeósnie okazało sieę, zże do tego nowego rodzaju konfliktu Zachoód podszedł w sposóob konwencjonalny - dobrze znany z blisko pieęócdziesięecioletniej, dwublokowej, zimnowojennej rywalizacji i z wczeósniejszej europejskiej historii. Tymczasem nowe, XXI-wieczne „zderzenie cywilizacji" w y m a g a ł o zrozumienia tego, czym naprawdęe saę cywilizacje, co je spaja, co róozżni i co przesaędza o ich trwaniu. Czynnik kulturowy jednak nie był na poczaętku brany pod uwageę przez elity polityczne. W y d a w a ł o sieę, zże Irak i Afganistan możzna potraktowaóc w sposóob konwencjonalny - wykorzystujaęc zdecydowanaę przewageę technologicznaę, liczebnaę, operacyjnaę i taktycznaę. Ale wieększoósóc dotychczas stosowanych ósrodkoów zawiodła. Okazało sieę, zże rozproszeni, ózle uzbrojeni i wyszkoleni w „partyzanckich" warunkach bojownicy, po poczatkowym rozbiciu, rosna w siłe i sa w stanie zadawac Zachodowi dotkliwe ciosy, m.in. dzięki poparciu ludnoósci lokalnej. Prowadzenie wojny w Iraku i Afganistanie zaczeęło doósóc szybko kojarzyc się wielu z celnym powiedzeniem Thomasa Lawrence'a - stało sieę trudne, skomplikowane i d ł u g o t r w a ł e tak, jak jedzenie zupy nozżem. Koniecznoósóc zmiany sposobu prowadzenia operacji w Iraku i Afganistanie w y m u s i ł a zatem sięegnięecie do dziedziny dotychczas s ł a b o obecnej we 1 T y t u ł i m o t t o z p i s m T h o m a s a Lawrence'a p r z y w o ł a n e przez J o h n a A . N a g l a w jego k s i a ż c e Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2002. The �14 wstep w s p o ł c z e s n y m wojsku: nauk społecznych i humanistycznych, ze szczegolnym uwzglęednieniem nauk o kulturze. Zaczeęto pod t y m kaętem zmieniac system szkoleniowy w wielu armiach na całym swiecie, zaczynajaęc od armii amerykanskiej. N o w a koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej (Cross-Cultural Awareness - CCA) miała zapewnic sukces w operacjach prowadzonych przez Zachod w Azji Srodkowej i na Bliskim Wschodzie. Wraz z przyznaniem, zże Afganistan mozże stac sieę „drugim Wietnamem", zaczeęto opracowywac podreęczniki walki przeciwpartyzanckiej, badac złozżonosc powiaęzan społecznych, sieci plemiennych i wartosci wyznawanych przez zrozżnicowane grupy etniczne. Pojawił sieęrownieżz p o m y s ł zatrudnienia antropologow - specjalistow od regionu - w strukturach wojska, wysyłanych w rejon prowadzonych operacji. Wraz z uruchomieniem amerykanskiego Human Terrain System rozgorzała wielka debata w srodowisku badaczy społecznych na temat nieetycznosci wspołpracy z wojskiem. W ogniu krytyki staneęła kwestia udzielania informacji o grupach badanych i mozżliwosci ich instrumentalnego wykorzystania przez dowodcow wojskowych, w t y m takzże narazżania żzycia i zdrowia informatorow antropologow. Rozpoczęeła sieę dyskusja na temat łamania badź rozmywania się zasad odpowiedzialnosci zawodowej. W efekcie p o w s t a ł o bardzo wiele publikacji kontestujaęcych etycznosc, zasadnosc i efektywnosc wspołpracy na l i n i i wojsko-badacze społeczni. Obok nich pojawiło sięe rownoczesnie d u z ż o t a k i c h p r a c , k t o r e czyniły z nowego paradygmatu prowadzenia operacji wojskowych, t j . swiadomosci mieędzykulturowej, klucz do zwycieęstwa. Rowniezż w Polsce w z r o s ł o ostatnio zainteresowanie t y m zagadnieniem. Doswiadczenia polskich zżołnierzy u d o w o d n i ł y bowiem, zże nie mozżna efektyw¬ nie wpływac na budowanie srodowiska bezpieczenstwa bez dobrych relacji z ludnosciaę lokalnaę, a tych relacji - bez podstawowej wiedzy o kulturze danego społeczenstwa. W wywiadzie z 20 pazdziernika 2009 roku udzielonym dla „ D z i e n n i k a Gazety Prawnej" owczesny szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, generał Franciszek Gaęgor, powiedział: „Afganczycy odbierali ISAF jako obcych ze wzglęedu na odmiennaę kultureę i zachowanie sieę, a takzże demon¬ strowanie braku zaufania, symbolem czego stały sieę mknaęce przez afganskie wsie patrole w pancernych pojazdach". Do tej pory brak było opracowania całosciowo prezentujaęcego teę złozżonaę i interdyscyplinarnaę problematykeę, ktore objeęłoby z perspektywy nauki o polityce kwestięe zdobywania i otwierania sieę struktur wojskowych na zagadnienia kulturowe. Nie podejmowano tezż kwestii tego, co z obserwowanego „zwrotu kulturowego" wynika dla panstwa i dla wspołczesnych stosunkow mieędzynarodowych. Luka ta jest wyrazna zarowno w polskiej, jak i zagranicznej literaturze naukowej, m i m o istnienia dużzej liczby czaęstkowych opracowan tego zagadnienia przede wszystkim w literaturze obcojeęzycznej. W Polsce temat ten dopiero zaczyna byc dostrzegany. Celem niniejszej pracy jest u z u p e ł n i e n i e tej l u k i , a takzże zaprezentowanie cech „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych na przykładzie koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej �wstep 15 w operacjach wielonarodowych sił wojskowych. Pod pojęeciem „ z w r o t u kulturowego" rozumiana jest „inflacja" zapotrzebowania na wiedzęe orozżnorodnosci kulturowej człowieka i konsekwencjach, jakie się z nia wiaża dla relacji mieędzy jednostkami, panstwami, k u l t u r a m i i cywilizacjami, jak rownieżz tendencja do szerszego uwzgleędniania czynnika kulturowego w badaniach nad stosunkami mieędzynarodowymi. Prezentowana w pracy koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej mozże bowiem słuzżyc jako nowe narzęedzie analityczne i badawcze. Atrakcyjnosc tej perspektywy kulturowej wzrosła w zwiaęzku z radykalnymi zmianami w samych stosunkach mięedzynarodowych. W ich rzetelnej analizie nie mozżna juzż dzisiaj pomijac czynnika kulturowego, wkraczajaęcego do nauk o polityce m.in. przez studia postkolonialne, antropologieę konfliktow zbrojnych, komunikacjęe mięedzykulturowaę czy mieędzynarodowe stosunki kulturalne. „Antropologizacja" w s p o ł c z e s n e g o dyskursu o stosunkach mieędzynarodowych jest tutaj przesledzona na przykładzie „zwrotu kulturowego", ktory dokonał sieę w najbrutalniejszej sferze tych stosunkow: sferze wojen, konfliktow i operacji wojskowych, ktorych cena zawsze jest ludzkie życie. To w ł a s n i e ta sfera skupia jak w soczewce pytania o to, jak dalece m o ż e ten zwrot wpłynaź na trwała z m i a n ę charakteru stosunkow mieędzynarodowych. M i m o stopniowego wycofywania sieę poszczegolnych komponentow narodowych International Security Assistance Force (ISAF) z Afganistanu mozżna byc pewnym, żze ta bardzo droga pod kazżdym wzgleędem lekcja sprawi, izż podejmowanie decyzji o udziale w operacjach poza granicami kraju (niezależznie, czy beędzie to Afganistan, Libia, Czad, Kongo, czy Bosnia i Hercegowina) beędzie zdecydowanie czeęsciej uwzglęedniało wiedzeę „dostarczycieli swiadomosci mięedzykulturowej": antropologow, socjologow, psychologow mieędzykulturowych, jeęzykoznawcow czy religioznawcow. Bezposrednim impulsem do naukowego zmierzenia sięe z tym zagadnieniem stał sięe moj udział w Wielonarodowym Eksperymencie 6 (Multi-National Experiment 6) w latach 2009-2010 na zaproszenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP oraz Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, w k t o r y m opracowano koncepcjeęswiadomosci mięedzykulturowej w operacjach sojuszniczych N A T O . Mozżliwosc bezposredniej konfrontacji bogatej literatury przedmiotu z praktykaę podczas procesu eksperymentowania wielonarodowego, jak rownieżz konsultacji z mięedzynarodowym srodowiskiem wojskowym oraz naukowym wpłynęeły na ostateczny kształt i zawartosc pracy. Jednoczesnie finalny rezultat mocno wykroczył poza sam eksperyment, pokazujaęc zagadnienie w kontekstach nieobecnych badź słabo obecnych w samym eksperymencie. Niniejsza rozprawa była pisana z mysla o trzech bardzo rożnych kategoriach odbiorcow: badaczach stosunkow mieędzynarodowych, szukajaęcych w kulturze dodatkowych odpowiedzi na pytania o dynamikeę tych relacji, antropologach, dyskutujaęcych o roli swojej dyscypliny w k s z t a ł t o w a n i u polityki zagranicznej panstwa i stosunkow mięedzynarodowych, oraz wojskowych zainteresowanych kulturaę i jej w p ł y w e m na efektywnosc prowadzonych przez nich działan w trudnych realiach operacji wojskowych o rożznorodnym charakterze. Choc dla �16 Wstęp każzdej z tych grup praca mozże okazaóc sieę interesujaęca w okreóslonych jej aspektach, nie znaczy to, żze kazżda znajdzie w pełni zadowalajaęce jaę tezy, stwierdzenia i o d p o w i e d z i na wszystkie waętpliwoósci, jakie wiaęzżaęsięe z wykorzystywaniem kultury jako narzeędzia we wspóołczesnych stosunkach mieędzynarodowych (niezależznie od intencji, jakie towarzyszaę jej „użzywaniu"). Dyskutujaęc nad roóżznymi jej fragmentami z przedstawicielami wszystkich grup, z r o z u m i a ł a m , żze podjeęcie tego tematu jest naukowym „wejósciem na minęe", jakaę okazuje sięe kultura w momentach, w ktoórych podlega polityzacji, militaryzacji i operacjonalizacji na roózżnych polach wspoółczesnych stosunkóow mięedzynarodowych i mięedzykulturowych. Okazjeę do konfrontacji spojrzenia cywilnego i wojskowego zyskałam dzięeki wielu konferencjom i warsztatom o charakterze zaroówno mieędzynarodowym, jak i krajowym, podczas spotkanó zzżołnierzami na kursach doskonalenia zawodowego oficeroów w Akademii Obrony Narodo¬ wej, kursach organizowanych przez Centrum Szkolenia na Potrzeby Misji Pokojowych w Kielcach (obecnie Centrum Przygotowanó do Misji Zagranicz¬ nych) czy zjazdach słuchaczy podyplomowych studióow „Komunikacja mięedzykulturowa w dziedzinie bezpieczenóstwa mieędzynarodowego", ktoóre p o w s t a ł y przy wspoółpracy Uniwersytetu Warszawskiego (Instytutu Stosunkóow Mieędzynarodowych Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych) i Akademii Obrony Narodowej (Wydziału Zarzaędzania i Dowodzenia) w 2011 roku. Jednoczeósnie moje głęebokie przekonanie, żze t y m bardziej potrzebne jest tutaj interdyscy¬ plinarne spojrzenie (jakkolwiek napotykajaęce wiele przeszkoód) i nie nalezży rezygnowaóc z proóby poszerzenia pola dyskusji na ten temat właósnie w Polsce, s p o w o d o w a ł o , żze zdecydowałam sieę „nie wywieszaóc białej flagi" i kontynuowaóc badania nad t y m zagadnieniem. Czy z dobrym rezultatem - o t y m mozże rozstrzygnaęóc wyłaęcznie Czytelnik. Celem r o z d z i a ł u I, z a t y t u ł o w a n e g o „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych, jest ukazanie problematycznoósci pojeęcia kultury oraz „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych, a takzże zwroócenie uwagi na konsekwencje i wyzwania zwiaęzane z wprowadzeniem perspektywy kulturowej do badania stosunkoów mieędzynarodowych. W dalszej częeósci rozdziału zwias¬ tuny „zwrotu kulturowego" rozpatrywane saę w oparciu o teorie stosunkóow mieędzynarodowych, w ktoórych pojawia sieę zapowiedóz powrotu kategorii kultury do tej dziedziny badanó. Przeglaęd poruszanych kwestii pozwala dostrzec, zże „zwrot kulturowy" został potraktowany w t y m rozdziale jako determinanta i tło zmian w zakresie myóslenia owspóołczesnych konfliktach zbrojnych oraz operacjach wojskowych, zwła¬ szcza o charakterze wielonarodowym. Pojawienie sięe koncepcjióswiadomoósci mieędzykulturowej mozżliwe było bowiem właósnie dlatego, żze zaistniał ten zwrot. R o z d z i a ł I I przedstawia zagadnienie „Zwrotu kulturowego" we współczesnym wojsku. Stosujac zdefiniowane w rozdziale I pojecie „zwrotu kulturowego", badam, w jaki sposóob mozże ono mieóc zastosowanie przy proóbie uchwycenia zmian zachodza cych we wspóołczesnych siłach zbrojnych. Zmiany te przebiegaja, oczywióscie, wielokierunkowo i w i e l o p ł a s z c z y z n o w o , jednak przedmiotem �wstep 17 zainteresowania i głownaę osiaę rozważzan podjeętych w rozdziale jest wskazanie, w j a k i m momencie zaczęeto dostrzegac w p ł y w kultury na funkcjonowanie w s p o ł c z e s n e g o wojska, jak rownieżz jakie osoby stały sięe architektami „ z w r o t u kulturowego" w t y m srodowisku. Celem rozdziału jest takzże okreslenie prak¬ tycznych aspektow obserwowanego zwrotu w tej dziedzinie. W rozdziale I I I omowiona jest Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych. R o z w a ż a n i a w tej częsci sa przedstawione w swietle prac nad zagadnieniem swiadomosci mięedzykulturowej, podjeętych w ramach zainicjowanego przez Połaęczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodowego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) . W M N E 6 uczestniczyły 22 panstwa oraz N A T O . Do obserwacji eksperymentu zapro¬ szono Unięe Europejskaę i ONZ, a takzże inne organizacje mieędzynarodowe. W ramach M N E 6 było realizowanych 1 1 celow, w t y m cel 4.3: „ s w i a d o m o s c mieędzykulturowa: tworzenie wspolnej swiadomosci sytuacyjnej wsrod sił koa¬ licji oraz partnerow poprzez zrozumienie sytuacji mięedzykulturowej w srodowisku operacyjnym". Problem badawczy całego M N E 6 dotyczył zdolnosci sił koalicyjnych do generowania wspolnej swiadomosci sytuacyjnej przez wypra¬ cowanie procedur i mechanizmow przekazywania informacji, synchronizacji wysiłkow oraz osiaęgania posteępu w operacji we wspołpracy z organizacjami mieędzynarodowymi i i n n y m i aktorami srodowiska operacyjnego, przez zwal¬ czanie „ p r z e c i w n i k o w nieregularnych i innych p o d m i o t o w n i e - w s p o ł p r a cujaęcych". Rozdział przedstawia głowne załozżenia, strukturęe i w y n i k i tego eksperymentu. Konczaę go rozważzania zwiaęzane z mozżliwosciaę wdrożzenia koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej w system szkoleniowo-edukacyjny Wojska Polskiego. Celem zasadniczym jest tutaj znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy sama wiedza o kulturze od razu podsuwa gotowe rozwiaęzania do wdrozżenia w praktyce przez wojsko? Co wieęc jest jeszcze potrzebne do tego, aby mowic o efektywnosci, „operacjonalizacji" tej wiedzy? R o z d z i a ł I V , z a t y t u ł o w a n y Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej wielonarodowych sił wojskowych, wskazuje, że problematyka swiadomosci mieędzykulturowej nie dotyczy wyłaęcznie relacji z ludnosciaę lokalna. R ó w n i e istotny jest fakt wewnetrznego zroznicowania kulturowego sił koalicyjnych/sojuszniczych, uniemozżliwiajaęcy czeęsto efektywne przeprowa¬ dzanie operacji z p o w o d ó w leżących po stronie k o n t y n g e n t ó w wielonarodo­ wych. Dlatego w pracy została r ó w n i e z podjęta tematyka kultury organizacyjnej wojska, jej narodowych odmian i w p ł y w u na wspóołpraceę cywilno-wojskowaę. Uwzgleędnienie problematyki kultury wojska w y m a g a ł o przedstawienia w y n i koów badanó poroównawczych przeprowadzonych przez holenderskich badaczy, takich jak Joseph Soeters, w celu zbadania w p ł y w u zróozżnicowania kulturowego wielonarodowych sił zbrojnych na wspoółdziałanie w operacjach prowadzonych na terenach objeętych zamieszkami czy konfliktem zbrojnym. Celem rozdziału jest charakterystyka kultury organizacyjnej wojska na poziomach mieędzynarodowym i narodowym oraz jej poroównanie z kulturaę �18 Wsteęp organizacji cywilnych, aby mozżliwe było zbadanie jej w p ł y w u na efektywnoósóc operacji wielonarodowych, a wiec takich, w któorych biora udział kontyngenty cywilno-wojskowe z wiecej nizż dwoóch krajoów. R o z d z i a ł V nosi tytuł Miedzy militaryzacja: antropologii a antropologia: „przeciw-przeciwpartyzancka"' - zdobywanie wiedzy o kulturze przez pańistwo i wojsko. Zary¬ sowane sa w n i m m.in. głóowne punkty sporu wokoół amerykanóskiego programu Human Terrain System. W jego kontekóscie analizowane sa roówniezż typy napieóc tworza cych sie miedzy róozżnorodnymi rolami, w jakie musi wcielióc sie antro¬ polog: dażacego do obiektywizmu badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta okreóslonego zawodu/kultury organizacji zawodowej, np. stowa¬ rzyszenia antropologicznego. Antropologia, jako nauka specjalizujaca si e w badaniu roóżznorodnoósci kulturowej człowieka, u k s z t a ł t o w a n a przez „fetysz badanó terenowych", staje sie w t y m rozdziale przedmiotem rozważzanó z p u n k t u widzenia jej w p ł y w u na prowadzona przez panóstwa polityke zagraniczna , a przez to na stosunki miedzynarodowe. W p ł y w ten pokazany jest na przykładach amerykanóskiej polityki wobec Japonii i Wietnamu. W rozdziale V I , z a t y t u ł o w a n y m Antropologizacja wojska i działano wojskowych, omawiane sa koncepcje „zdobywania serc i umysłoów" i operacji populacjocentrycznych (population-centric operations). Pojecia te pojawiaja sie w kontekscie na nowo przypomnianego schematu działaón przeciwpartyzanckich, okreóslanego skróotem C O I N (od ang. Counter-Insurgency). W takich działaniach w centrum uwagi zamiast sił przeciwnika zostaje postawiona ludnoósóc lokalna, któorej opowiedzenie sie po jednej ze stron przesa dza w dużzym stopniu o sukcesie badóz klesce operacji. Znajomoósóc uwarunkowanó kulturowych, wartoósci, zwyczajóow i obyczajoów, ktoórymi kieruje sie ta ludnoósóc, oraz ich przestrzeganie i po¬ szanowanie przez siły w a l c z ą c e z partyzantami s t a j a s i e wiec jednymi z kluczowych elementóow strategii przeciwpartyzanckiej. W rozdziale t y m sa takżze ukazane zalezżnoósci miedzy koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej a operacjami C O I N oraz koncepcja „zdobywania serc i umysłoów" na przykładzie m.in. operacji w Iraku i Afganistanie. Rozprawa jest podsumowana w uwagach konócowych, zebranych w celu udzielenia odpowiedzi na pytania: 1) Jak radzimy sobie jako Zachóod z postulatem r ó w n o u p r a w n i e n i a kultur w swiecie r o ż n o r o d n o s c i kulturowej? 2) Jaka przyszłosc ma przed soba „zwrot kulturowy"? 3) Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej jest właósciwym i skutecznym rozwiaęzaniem problemoów wspóołczesnych operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe? 4) Czy koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej mozże byóc złotym ósrodkiem mięedzy dotychczasowaę „kulturofobiaę" a obecnym „kulturocentryzmem"? Zagadnienie óswiadomoósci mieędzykulturowej zostało przeanalizowane przy zastosowaniu podejóscia interdyscyplinarnego. Dzięeki t e m u mozżliwe było połaęczenie roózżnych metod badawczych, charakterystycznych dla nauk spo¬ łecznych i humanistycznych, w t y m dorobku zaroówno nauki o polityce (m.in. o stosunkach mieędzynarodowych), nauki o bezpieczenóstwie, nauki o obron- �Wstęep 19 noósci, jak i etnologii. Celem n a d r z e ę d n y m b y ł o b o w i e m k o m p l e k s o w e , holistyczne zaprezentowanie złożzonoósci zagadnienia, sytuujaęcego s i e ę n a pograniczach tych nauk. Koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej kształtuje sieę bowiem na styku róozżnych gałęezi nauki, bęedaęc korelatem innych, dobrze ugruntowanych pojęeóc i koncepcji, takich jak kultura narodowa, kultura strategiczna, kultura wojska, kultura bezpieczenóstwa, bezpieczenóstwo kulturowe z jednej strony, z drugiej zaós: edukacja mięedzykulturowa, kompetencja mieędzykulturowa, wielokulturowoósóc, multikulturalizm, tożzsamoósóc kulturowa, dialog mięedzykulturowy czy dziedzictwo kulturowe. Pojęecie óswiadomoósci mięedzykulturowej pojawia sieęwięec na styku: antropologii, socjologii, politologii, pedagogiki, nauki o bezpieczeónstwie, studióow strategicznych, stosunkóowmięedzynarodowych, psychologii mieędzykulturowej, socjologii wojska etc. Starałam sięe obiektywnie (o ile to w ogóole mozżliwe) przedstawióc dylematy i wyzwania, jakie wiaężzaę sięe z powrotem kategorii kultury do stosunkóow mięedzynarodowych na roózżnych ich poziomach: mięedzypaónstwowym, mięedzyorganizacyjnym, wreszcie mięedzyjednostkowym. Dostrzegajaęc „zwrot kulturowy" w tej dziedzinie, analizowałam róożzne punkty widzenia na to zagadnienie: politologóow, politykoów, badaczy społecznych, antropologóow, socjologóow, psychologóow mięedzykulturowych, wojskowych teoretykoów i praktykóow. Przyjęety holistyczny sposoób potraktowania tematu óswiadomoósci mięedzykulturowej oddaje moje przekonanie, iżz wyłaęcznie interdyscyplinarne badania saę w tej mierze efektywne (choóc róownoczeósnie bardzo trudne). Jednoczeósnie saę to badania, któore mogaę i powinny byóc rozwijane i pogłęebiane - mojaę nadziejaę pozostaje, zże niniejsza rozprawa bęedzie stanowióc zachęetęe do podejmowania baędóz kontynuowania inicjatyw nie tylko badawczych, ale i praktycznych w tej dziedzinie. W celu udzielenia odpowiedzi na szereg pytanó badawczych, choócby ze wzgleędu na interdyscyplinarny charakter poruszanej problematyki, konieczne było sieęgnięecie do wielu zroózżnicowanych ózroódeł. Staęd w bibliografii pracy znalazła sieę duzża liczba artykułóow ze specjalistycznych periodykóow naukowych z dziedziny antropologii i nauk społecznych, jak np. „Anthropology Today", „ A n t h r o p o l o g y News", „ A m e r i c a n Anthropologist", „Political and Legal Anthropology Review", „ C u r r e n t Anthropology" czy „International Journal o f Social History", z nauk o bezpieczenóstwie i obronnoósci, jak „Military Review", „Small Wars Journal", „The Journal o f M i l i t a r y History", „ P a r a m e t e r s " , „Proceedings", publikacji U.S. A r m y War College, U.S. A r m y Command and General Staff College (Fort Leavenworth, Kansas), Strategic Studies Institute, N A T O Defense College, serii wydawniczych poóswieęconych wspoółczesnym problemom bezpieczenóstwa z wydawnictw Ashgate, Routledge czy SAGE. Uwzgleędnione zostały takzże periodyki naukowe z pogranicza politologii, stosunkoów mieędzynarodowych i wojskowych studioów strategicznych: „Foreign Affairs", „The Journal o f International Security Affairs", „ A r m e d Forces and Society", „ C o n t e m p o r a r y Security Policy", „Journal o f Political and Military Sociology". Nie m o g ł o zabraknaęóc odniesienó do prac tematycznie powiaęzanych �20 wstep z „International Journal of Intercultural Relations", „International Peacekeeping" oraz „Journal o f Cross-Cultural Psychology". Przesledzone zostały rownież artykuły i dyskusje toczaęce sięe wokóoł publikacji zamieszczonych na wojskowych i antropologicznych stronach internetowych. Z polskiej literatury przedmiotu wskazaóc nalezży takie periodyki, jak „Stosunki Mięedzynarodowe - International Relations", „Sprawy Mieędzynarodowe", „Bellona", „Polska Zbrojna", „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej". Przywołujac podstawowe lektury, jeszcze z poczatku lat 90. X X wieku, kiedy to zaczyna sieę refleksja badawcza nad przywroóceniem kulturze należznego jej miejsca w stosunkach mieędzynarodowych, nalezży na poczaętku wymienióc trzy „klasyczne" prace z tego okresu: Francisa Fukuyamy Koniec historii (1992), Samuela Huntingtona Zderzenie cywilizacji (1993 - artykuł w „Foreign Affairs" i 1996 - ksiażka) oraz Benjamina Barbera Dżihad kontra McSwiat z 1996 r o k u . 2 Dalszej analizie w literaturze przedmiotu poddawane sa prace Alvina i Heidi Toffleróow (choóc oni sami stosujaę pojeęcie „cywilizacji" nie w znaczeniu stricte kulturowym, ale technologicznym, zwłaszcza w najbardziej znanej pracy Trzecia fala, 1996), Arjuna Appaduraia (Nowoczesność: bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji,również 1996) i Zygmunta Baumana (Globalizacja, 2004) - a warto dodaóc,zże dwaj ostatni saę przedstawicielami antropologii i socjologii. Do tego grona dołącza coraz czesciej także antropolog U l f Hannerz (Powiadania transnarodowe: Kultura, ludzie, miejsca, 1996). Politolodzy odwołuja s i ę r ó w n i e z do prac wczeósniejszych, ale na nowo zyskujaęcych aktualnoósóc właósnie w latach 90. X X wieku, beędaęcych nie tylko latami „zwrotu kulturowego", ale i rewolucji elektronicznej, i medialnej, takich jak chocby Marshalla McLuhana (Zrozumiec media. Przedłużenie człowieka, oryginalne wydanie w jezyku angielskim 1964, wjęezyku polskim: Warszawa 2004) czy Arnolda Toynbee Studium historii (Warszawa 2000), ktore to dzieło stało sie inspiracja i podstawa wielu r o z w a ż a ó prowadzonych przez Huntingtona. 2 K l u c z o w e tezy w ł a s n i e z tych trzech prac analizie poddaje Jan B r z o z o w s k i w artykule z a t y t u ł o w a n y m Współczesne 2006, n r koncepcje dotyczące stosunków miedzynarodowych, „Euro-limes" styczeó 1. T ę sama „ t r ó j k e " za i s t o t n a dla p o j a w i e n i a s i ę analizy obecnosci k u l t u r o w e g o w stosunkach m i e d z y n a r o d o w y c h uznaje takze S. M u r d e n , Kultura miedzynarodowych, [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h , ( r e d . ) , Globalizacja stosunkoów miedzynarodowych, w czynnika stosunkach polityki óswiatowej. Wprowadzenie do W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 , s. 668. D w i e z trzech wskazanych prac umieszczone saę przez R o m a n a Kuózniara w zestawie trzech najwazniejszych pozycji k s z t a ł t u j ą c y c h narracje o d n o s z a c ą s i ę do s t o s u n k o w międzynarodo¬ w y c h w latach 90. X X w i e k u ( F u k u y a m a i H u n t i n g t o n ) . Z a trzeciaę badacz dwudziestolecia pozimnowojennego w stosunkach m i e d z y n a r o d o w y c h uznaje Wielką Z b i g n i e w a Brzezinóskiego ( w y d . ang. 1997, przenikliwoósóc g e o p o l i t y c z n o - s t r a t e g i c z n a ę , w y d . pol. 1998), Kuózniar szachownicę zarzuca właósnie pominięecie irracjonalnoósci, e m o c j i i uczuóc, atawistycznych instynktoów oraz rosnaęcej r o l i p o z a p a ó s t w o w y c h w r ó z n y c h postaciach". 2010. Stosunki miedzynarodowe W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 307. na przełomie autorstwa ktoórej, o b o k p o c h w a ł R. K u z n i a r , Pozimnowojenne za „czynnika podmiotóow dwudziestolecie 1989¬ XX i XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, �21 Wstęep Wósroódpracporuszajaęcych bezpoósrednio k w e s t i e ę w p ł y w u k u l t u r y n a stosunki mięedzynarodowe należzy wymienióc (w kolejnoósci ich ukazywania się) Culture and International Relations pod redakcja Jongsuk Chay (1990) ; Cultural Forces in World Politics (1990) Alego A . Mazrui; The Return of Culture and Identity in International Relations Theory pod redakcja Yosefa Lapida i Friedricha Kratochwila (1995) ; Glena Fishera Mindsets. The Role of Culture and Perception in International Relations (1997) ; Johna Bornemana Subversions of International Order: Studies in the Political Anthropology of Culture (1998) ; Culture in World Politics pod redakcja; Dominique Jacquin-Berdal, A n d r e w Orosa i Marka Verweija (1998) ; Cultural Impact on International Relations (2002) pod redakcja Y. Xintian; Culture and International History pod redakcja Jessiki Gienow-Hecht i Franka Schumachera ( 2 0 0 3 ) ; Culture in International Relations: Narratives, Natives, and Tourists Julie Reeves ( 2 0 0 4 ) ; Culture and Security Michaela 3 4 5 6 7 8 9 10 11 3 J. Chay ( r e d . ) , Culture and International Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. W pracy tej z k o l e i mozżna odnaleózóc i s t o t n e a r t y k u ł y , t j . : R.B.J. W a l k e r , The Concept ofCulture the Theory ofInternational International Relations; R . A . Falk, Culture, Modernism, Postmodernism: in A Challenge to Relations. W a r t o w t y m miejscu z a z n a c z y c , ż e c a ł e lata 90. sa naznaczone inflacja p u b l i k a c j i b a d a j ą c y c h role k u l t u r y w stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h . P r z y k ł a d o w o w t y m okresie zostaja wydane: V . H a r l e , European Values in International J. T o m l i n s o n , Cultural Imperialism: A Critical Introduction, Relations, Pinter, L o n d o n 1990; John Hopkins B a l t i m o r e 1991; A . Bozeman, Politics and Culture in International East to the Opening of the Modern Age, Transaction U n i v e r s i t y Press, History: From the Ancient Near Publications, N e w B r u n s w i c k 1994; V . M . H u d s o n , Culture and Foreign Policy, Lynne R i e n n e r Publisher, B o u l d e r C O 1997. 4 A . A . M a z r u i , Cultural Forces in World Politics, H e i n e m a n n , P o r t s m o u t h 1990. 5 Y . L a p i d , F. K r a t o c h w i l ( r e d . ) , The Return ofCulture and Identity in International Relations Theory, Lynne R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1996. 6 G. Fisher, Mindsets. The Role ofCulture Press Inc., B o s t o n and Perception in International Relations, Intercultural 1997. Oczywióscie p u b l i k a c j i d o k u m e n t u j a ę c y c h i analizujaęcych powróot k u l t u r y do s t o s u n k o ó w m i ę e d z y n a r o d o w y c h jest dużzo więecej, w w . saę p r z y k ł a d o w y m i , choóc niewaętpliwie roównieżz najczeęósciej c y t o w a n y m i p o z y c j a m i z dziedziny. 7 J. B o r n e m a n , Subversions ofInternational Order: Studies in the Political Anthropology ofCulture, State U n i v e r s i t y o f N e w Y o r k Press, N e w Y o r k 1998. 8 D . Jacquin-Berdal, A . Oros, M . V e r w e i j ( r e d . ) , Culture in World Politics, St. M a r t i n ' s Press, N e w Y o r k 1998. 9 Y . X i n t i a n (red.), Cultural Impact on International Relations, „Chinese Studies", X X , T h e C o u n c i l for Research i n Values a n d Philosophy, W a s h i n g t o n 1 0 J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher (red.), Culture and International Philosophical 2002. History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . M i m o t y t u ł u s u g e r u j ą c e g o g ł ó w n i e k o n t e k s t h i s t o r y c z n y zainteresowanie badaczy s t o s u n k o ó w m i ę e d z y n a r o d o w y c h mogaę wzbudzióc a r t y k u ł y : Beate Jahn, The Power of Culture in International Relations; V o l k e r a Deptaka, Cultural Approaches to International a Challenge?; Eckarta Conce, State, International Systems and Intercultural oraz Scotta Lucasa 'Total Culture' and the State-Private 1 1 J. Reeves, Culture in International Relations: Network Narratives, Transfer: A - a Commentary. Natives, Relations - Commentary Ibidem. and Tourists, Routledge, L o n d o n 2004. W ksiaęzżce tej a u t o r k a stawia tezęe, zże s t o s u n k i m i e ę d z y n a r o d o w e obciaęzżone saę d w i e m a k o n k u r e n c y j n y m i definicjami k u l t u r y . Pierwsza okresla j a k o h u m a n i s t y c z n a (rozumie p o d t y m pojeęciem tradycyjny p r z e d m i o t badanó m i e ę d z y n a r o d o w y c h s t o s u n k ó o w k u l t u r a l n y c h : artystycznaęprodukcjęe i wymianeędóobr kulturalnych oraz m i e ę d z y n a r o d o w a ę w s p o ó ł p r a c ę e instytucjonalna w tej sferze), d r u g a zas j a k o antropologiczna ( o d n o s z a c ą s i ę do c a ł o k s z t a ł t u �22 wstep 12 Williamsa (2007) i Richarda N . Lebowa A Cultural Theory of International Relations ( 2 0 0 8 ) . W nauce polskiej literatura tego zagadnienia przedstawia sięe mniej imponujaęco ze wzgleędu na niewielkaę liczbeę politologoów bezpoósrednio badajaęcych w p ł y w kultury (baędóz tzw. czynnika kulturowego) na stosunki mieędzynarodowe. Nie dotyczy to oczywióscie badanó „regionalistoów": arabistóow, afrykanistóow, amerykanistóow, o r i e n t a l i s t ó o w e t c . , k t o ó r z y z załozżenia po ukonóczeniu sprofilowanych k u l t u r o w o studioówsaę do tego typu badanó i formułowania ocen przygotowani. Z pewnoósciaę do pionierskich dla badania roli kultury w stosunkach mięedzynarodowych nalezży zaliczyóc publikacje Grażyny Michałowskiej, m.in. Zmiennosc i instytucjonalizacja miedzynarodowych stosunków kulturalnych, Warszawa 1991. Kulturowe uwarunkowania stosunkow mieędzynarodowych badali takzże, pod róozżnymi kaętami, politologowie (podajeę wyłaęcznie wybrane tytuły publikacji zwartych, pomijajaęc artykuły naukowe i r o z d z i a ł y w k s i a ż k a c h ) : Kazimierz Krzysztofek (Komunikowanie międzykulturowe. Informacja, kultura, srodki masowego przekazu, stosunki międzynarodowe, PWN, Warszawa 1983), Marek Pietras (red. Oblicza procesów globalizacji, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002), Bożzena Gierat-Bieronó (red. Europejskie modele polityki kulturalnejt. 1 i t. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2005 i 2006), Kazimierz Waluch (Polityka kulturalna Unii Europejskiej, Wydawnictwo Naukowe Novum, Płock 2001), R a d o s ł a w Zenderowski (wspołaut. Między¬ narodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo Naukowe P W N , Warszawa 2010), W ł o d z i m i e r z Anioł (Paradoksy globalizacji, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2002), Agata Z i ę t e k (red. Międzynarodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2010, w s p o ł r e d . Adaptacja wartości europejskich w krajach islamu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004), Franciszek G o ł e m b s k i (Kulturowe aspekty integracji europejskiej, Wydawnictwa Akademickie i Profesjo¬ nalne, Warszawa 2008), Krzysztof Malinowski (red. Kultura bezpieczenóstwa narodowego w Polsce i Niemczech, Instytut Zachodni, Poznan 2003); Jan Czaja (Kulturowe czynniki bezpieczenóstwa, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakoów 2008, Bezpieczenóstwo kulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo 13 działanó c z ł o w i e k a , zgodnie z dictum M a r g a r e t M e a d : „ m y jesteósmy kulturaę"). Ostrze k r y t y k i w y m i e r z a w t ę druga, u z n a j ą c , ż e m o ż e ona p r o w a d z i c do u z n a n i a j e d n y c h k u l t u r za lepsze o d i n n y c h . Pisze, ze a n t r o p o l o g i c z n e p o j ę c i e „ k u l t u r y " przeszczepione na g r u n t n a u k i o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h jest grozne i niebezpieczne (s. 185). Z a r z u t y , jakie stawiane sa pracy Reeves, dotyczaę nie t y l k o n i e u p r a w n i o n e j radykalnoósci odrzucenia antropologicznej definicji k u l t u r y , ale przede w s z y s t k i m f a k t u n i e u w z g l e ę d n i e n i a z m i a n y w odbiorze k w e s t i i r o l i k u l t u r y po atakach z 11 wrzesnia, oraz - z perspektywy teorii stosunkow - nieuwzględnienie k o n s t r u k t y w i z m u i i n n y c h t e o r i i , ktoóre tęe kwestięe p o d e j m o w a ł y . Z o b . L . K . Y a n i k , Culture in International Relations: Review: What Is It Good For?, „ I n t e r n a t i o n a l Studies R e v i e w " w r z e s i e ó 2005, t. 7, n r 3, s. 4 7 2 - 4 7 4 . 1 2 M . C h . W i l l i a m s , Culture and Security, Routledge, L o n d o n 2 0 0 7 . 1 3 R . N . L e b o w , A Cultural Cambridge 2008. Theory of International Relations, Cambridge University Press, �wstep 23 Edukacyjne, Krakow 2004); Tadeusz Paleczny (Stosunki międzykulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2005) etc. Nie jest to w zżadnym wypadku lista wyczerpujaęca, jedynie sygnalizujaęca wazżniejsze polskie publikacje badawcze z dziedziny. A zatem, przed przystaępieniem do lektury ksiaęzżki, nalezży zapytaóc, jak istotny jest czynnik kulturowy w stosunkach miedzynarodowych? Odpowiedz, jak się wydaje, będzie zależała od osoby, której zadamy to pytanie. Z duza doza prawdopodobienóstwa mozżna przyjaęóc,zże dziós jeszcze zżołnierz najprawdopodob¬ niej odpowie - niewiele, antropolog - bardzo duzżo, zaós badacz stosunkóow mięedzynarodowych czy politolog - to zależzy. Najblizższa jest m i tutaj postawa politologiczna, starajaęca sięe dostrzec te sfery w stosunkach mieędzynarodowych, w ktoórych kultura rzeczywióscie mozże przesaędzaóc o wielu sprawach, jak róownieżz te, w któorych jej obecnoósóc zauważzalna jest jedynie w tle i nie ma specjalnego znaczenia dla rozwoju wypadkóow. Ze wzgleędu na temat niniejszej rozprawy óswiadomoósóc mieędzykulturowa znalazła sieę oczywióscie na pierwszym planie, jednak zawsze towarzyszaę jej rozwazżania o p u ł a p k a c h , wyzwaniach i zagrożzeniach, jakie mogaę sieę wiaęzaóc z jej absolutyzacjaę. Mojaę nadziejaę pozostaje, zże właósnie te roózżne punkty widzenia, obejmujaęce roózżne kierunki takżze w ramach dyskusji toczaęcych sięe wewnaętrz wspomnianych dyscyplin, u d a ł o sieę tutaj przedstawióc.Podjeęcie sięe analizy zagadnienia óswiadomoósci mieędzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych z perspektywy badacza „z zewnaętrz" nauk wojskowych, choóc róownoczeósnie „od wewnaętrz" szeroko traktowanych nauk humanistycznych, motywowane było chęeciaę ukazania znaczenia, jakie temat ten ma dla „zwykłych" uczestnikoów wielkich globalnych procesoów: żzołnierzy, ktoórzy nigdy w zżyciu nie pojechaliby „na wycieczkeę" do Afganistanu, gdyby nie zostali tam wysłani przez w ł a s n e panóstwo, antropologoów, ktoórzy saę wzywani dzisiaj przez to panóstwo do wsparcia jego działanó,odktóorych oczekuje sieęczęesto, jeósli nie bezpoósredniego zaangażzowania, to przynajmniej bycia pod „antropologicznym telefonem ratunkowym". Dyna¬ mika stosunkoówmieędzynarodowych kształtowana jest bowiem dzisiaj właósnie przez decyzje tych, któorzy do tej pory stali z boku. „Zwrot kulturowy" dokonał radykalnej zmiany ich położenia, wskazujac na z m i a n ę z a s y g n a l i z o w a n a w drugiej częeósci tytułu pracy: militaryzacjęe antropologii z jednej strony, z drugiej zaós na antropologizacjęe wojska. Doszło do „kulturyzacji" stosunkoów mieędzynarodowych, a zarazem do polityzacji kultury. Upolityczniona kultura staje sieę instrumentem sprawowania władzy, kontroli i kreowania aspiracji tozżsamoósciowych. Bardzo wyraóznie mozżna róownieżz dostrzec proces „militaryzacji kultury", ktoóra w transformacji wspoółczesnych armii, sojuszy i koalicji zaczyna byóc wykorzystywana do utylitarnych celoów, j a k i m i saę efektywnoósóc misji i mozżliwoósóc „ p o k o n a n i a przeciwnika" (nie zas do zrozumienia „ I n n e g o " ) . Te dwa procesy w i o d a d o trzeciego - operacjonalizacji kultury, w któorym to kultura staje sieę narzeędziem, broniaę X X I wieku, zostajaęc okrojona i dopasowana do bardzo konkretnych funkcji. Te trzy procesy wywołujaęróownolegle zmiany w reakcji na ich istnienie: �24 Wstęep sfery dotychczas wolne od kultury zostaja „ u k u l t u r o w i o n e " lub, by uzyc bardziej trafnego okreóslenia ze wzgleędu na historyczne prawa do tego pojeęcia zantropologizowane. Mamy wieęc do czynienia z „kulturyzacjaę" baędóz „ a n t r o p o logizacjaę" wspoółczesnego wojska i polityki prowadzonej za jego poósrednictwem przez niektoóre panóstwa. Co łaęczy te procesy? Wszystkie przesiaęknięete saę esencjonalnym rozumie¬ niem kultury, za pomocaę ktoórego kultura ma sięe daóc zdefiniowaóc jako całoósóc o „kształtach konkretnych jak rzecz". Wpadamy t y m samym w Huntingtonowskaę pułapkeę, w ktoórej pojeęcie „kultury" zastaępiło automatycznie pojeęcie „panóstwa", natomiast sposoób myóslenia - jak o terytorialnie sprecyzowanych jednostkach - nie uległ zmianie. Tymczasem, jak zauwazża Michał Buchowski: „to nie kultury sieę spotykajaę, tylko ludzie, któorzy zazwyczaj majaę odmienne sposoby postrzegania óswiata" . Proces reifikowania kultury przenika zatem przez te wspomniane wyzżej i t y m samym wpływa nieuchronnie na sposoób, w jaki kultura jest analizowana w niniejszej pracy. 14 Co zatem róożzni te procesy? Byóc możze niewiele, gdyżz zaroówno polityzacja kultury, jak i antropologizacja polityki majaę „zadaniowy" charakter. Jednak kultura bez stosunkóow mieędzynarodowych doskonale sobie poradzi. Stosunki m i ę d z y n a r o d o w e bez kultury - nie. Będa skazane na niepełny, fragmentaryczny, „ p o s z a t k o w a n y " obraz óswiata. Kultura bez wojska bęedzie funkcjonowaóc óswietnie. Wojsko bez kultury - nie. Beędzie oczywióscie funkcjonowaóc, ale w sposóob u ł o m n y , kaleki, wyabstrahowany z dynamicznej społecznej rzeczywistoósci zaróowno w kraju, jak i w realiach misji. Jedynym rozwiaęzaniem w obu wypadkach jest „małzżenóstwo" z kulturaę. Nawet jeósli nie z miłoósci, to chociazżby ze zdrowego rozsaędku. Roówniezż bowiem z takiego zwiaęzku m o g a ę n a r o d z i ó c sieę bardzo dobre owoce: óswiadomi (miedzy)kulturowo politycy, naukowcy i żołnierze oraz i n n i uczestnicy życia we wspoółczesnym trudnym, skomplikowanym, ale i ogromnie ciekawym, „ r o z k u l t u r y z o w a n y m " óswiecie. 1 4 Z recenzji niniejszej pracy a u t o r s t w a M . Buchowskiego, maszynopis, Poznanó, kwiecienó 2013, s. 2. �R O Z D Z I A Ł „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Nie ma znaczenia, jak bardzo staramy sie skierować czyjejś uwage na rzekomo twarde fakty egzystencji, na to, kto jest w posiadaniu srodkśw produkcji, społecznej broni, akt czy tez gazet. To właśnie rzekomo miekkie fakty tej egzystencji, czyli to, co ludzie sadza na temat sensu zycia oraz tego, jak powinno sie zyś, to, co uzasadnia wierzenia, co sankcjonuje kare, podtrzymuje nadzieje lub czemu przypisuje sie stratę, cisna sie, by zburzyś proste wyobrażenia mocy, kalkulacji efektywnosc lub tez mozliwa do skodyfkowania ignorowac takie fakty, przesłaniać je lub uznaś i interesów. (...) Nastawiajac sie na pewnosc, olimpijska metodę albo po prostu dażąc do sledzenia przyczyn, za nic nieznaczące. Jednak pomimo to one nie mozna znikają. Jakiekolwiek byłyby słabości pojęcia „kultury" („kultur", „form kulturowych"), nie pozostaje nic, jak tylko obstawać przy nim. Brak słuchu, zamierzony lub wrodzony, bez wzgledu na to, jak wojowniczy, nie wystarczy. Clifford Geertz 1 Wprowadzenie „Brak s ł u c h u " badaczy stosunkóowmięedzynarodowych w kwestii w p ł y w u kultury na wspoółczesne realia mozżna uznaóc za chorobeę przeszłoósci. Od ponad dwudziestu lat możzna obserwowaóc „ z w r o t kulturowy", któory obejmujaęc wszystkie praktycznie nauki humanistyczne i społeczne, nie moógł ominaęóc takzże stosunkoów mięedzynarodowych. Kolejne „fale" zainteresowania rolaę kultury w stosunkach mięedzynarodowych były wyznaczane przez okreóslone wydarzenia: konsekwencje rozpadu dwublokowego podziału óswiata, konflikt na Bałkanach, tragedia 11 wrzeósnia 2001 roku, interwencje w Iraku i Afganistanie i , wreszcie, rewolucyjne procesy w krajach arabskich z zimy 2011 roku. Dla „ p o w r o t u k u l t u r y " do stosunkoów mieędzynarodowych momentem p r z e ł o m o w y m okazał sięe koniec zimnej wojny w 1989 roku. Wtedy to 2 1 Cyt. za: A . K u p e r , Kultura. Model antropologiczny, U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ó s k i e g o , K r a k ó w 2 0 0 5 , s. 65 tłum. I . Kołbon, Wydawnictwo [ p o d k r . H . S . ] . C l i f f o r d Geertz, w y b i t n y wspoółczesny a n t r o p o l o g , p r z y w o ł a n y jest na wsteępie r o z d z i a ł u nie t y l k o z p o w o d u trafnoósci obserwacji, mogaęcej stanowióc m o t t o niniejszych rozważzanó, ale roówniezż z p o w o d u o g r o m n e g o w p ł y w u , j a k i w y w a r ł na n a u k i s p o ł e c z n e , nadajac podejsciu k u l t u r o w e m u „ k u s z ą c y p o w a b i wzbudzajaęc zainteresowanie tych, któorzy w p r z e c i w n y m razie pozostaliby doósóc obojeętni wobec prac a n t r o p o l o g i c z n y c h " , j a k zauważza A . Kuper, ibidem, s. 66. Co ważzne, Geertz o d poczaętku s w o i c h badanó s t o s o w a ł podejóscie interdyscyplinarne, korzystajaęc z m e t o d socjologii, p o l i t o l o g i i i e k o n o m i i , w ten s p o s ó b t a k ż e o t w i e r a j ą c na te i n n e n a u k i swoja - j a k pisze o niej i r o n i c z n i e Kuper (równiez antropolog) - „ r a c z e j zasciankowa d y s c y p l i n ę " . Ibidem, s. 68. Wybrane ż rozwaz ania podjęete w n i n i e j s z y m rozdziale częeósciowo z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e w pracy zbiorowej: A . Solarz, H . Schreiber (red.), Religia w stosunkach międzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012, w rozdziale a u t o r s t w a H . Schreiber, z a t y t u ł o w a n y m Religia jako element „zwrotu 2 w Mowa kontekóscie kulturowego" jest o „ p o w r o c i e " w stosunkach kultury do badanó międzynarodowych. nad tego, żze k u l t u r a b y ł a jużz p r z e d m i o t e m stosunkami mieędzynarodowymi analiz i zainteresowania badaczy �26 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych 3 zapanował czas optymizmu - p o w s t a ł a koncepcja „konóca h i s t o r i i " , zauważzono pojawienie się idei global governance,mówiono o narodzinach global civil society, wzmocnieniu dyskursu na temat praw człowieka, akcji na rzecz „óswiata wolnego od m i n " czy „konóca ery bezkarnoósci", ktoórej wyrazem m i a ł o byóc przyjęecie Statutu Mieędzynarodowego T r y b u n a ł u Karnego w 1998 r o k u . Jak pisze Stanisław Bielenó: „Era pozimnowojenna wydawała sieę czasem błogiej transformacji" , a Samuel Huntington podkreósla: „ W euforii, jakaę przynioósł koniec zimnej wojny, zrodziło sięe z ł u d z e n i e h a r m o n i i " . Tymczasem po dwublokowym „rozmrozżeniu" rzeczywistoósóc mieędzynarodowa ujawniła przy¬ kryte do tej pory konflikty o wyraóznym podłożzu etniczno-tozżsamoósciowym, a więc k u l t u r o w y m . D ł u g o jednak kwestia w p ł y w u kultury na stosunki postzimnowojenne nie była dostrzegana baędóz eksponowana. Jej zasadnicza rola, do tej pory pozostajaęca w tle stosunkóow mieędzynarodowych, została zauważzona z p e ł n a ę mocaę dopiero po atakach na W o r l d Trade Center w N o w y m Jorku 11 wrzeósnia 2001 roku. Na kluczowe znaczenie tej daty dla „odkrycia" roli kultury i religii w stosunkach mięedzynarodowych zwracajaęuwageę wszyscy badacze zajmujaęcysięetaę problematykaę (m.in. Joseph Nye, Samuel Huntington, Zygmunt Bauman, Mary Kaldor) . Kontekst tych w y d a r z e ó na pierwszy plan w y s u n ą ł role 4 5 6 7 8 s t o s u n k o w m i e d z y n a r o d o w y c h w latach 40., 50. i 60. X X w i e k u . Yosef Lapid, p i s z ą c o p o w r o c i e k u l t u r y , uzżywa metafory „ p o n o w n e g o zawinieęcia do p o r t u stosunkóow mieędzynarodowych statku « K u l t u r a » " , wygnanego na szerokie w o d y przez ostatnie d z i e s i ę c i o l e c i a . Z o b . Y . Lapid, Culture's Ship: Returns and Departures (red.), The Return of Culture and in International Identity Relations Theory, [ w : ] Y . Lapid, F. K r a t o c h w i l in International Relations Theory, Lynne Rienner Publishers, Boulder C O 1996, s. 5. 3 B. Balcerowicz zauważza, zże F u k u y a m o w s k i e m u „konócowi h i s t o r i i " t o w a r z y s z y ł y w t y m okresie wizje i n n y c h „konócóow": pracy, n a u k i , geostrategii, i z tego wzgleędu s w o i s t y l i b e r a l n y o p t y m i z m s c h y ł k u w i e k u X X nazywa „ e n d y z m e m " (za H u n t i n g t o n e m , k t o r y p i s a ł j u z w 0 „ b ł ę d a c h e n d y z m u " : No Exit - The Errors ofEndism, B. Balcerowicz, Teorie, koncepcje wojny (i pokoju) po zimnej wojnie, międzynarodowy u progu XXI wieku, 1989 [ w : ] „ T h e N a t i o n a l Interest" 1989, nr 17). [ w : ] R. K u z n i a r (red.), Porzaydek W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2005, s. 484. 4 N a niektóore z tych elementoów zwraca uwagęe M . Kaldor, New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2006, s. I X . 5 S. B i e l e ó , Nowa dynamika geopolitycznej fragmentacji porzadku międzynarodowego, m o n i d e s (red.), Świat wobec współczesnych wyzwani i zagrożen, [ w : ] J. Sy- W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 2 1 . 6 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu óswiatowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 26. 7 Konflikty o takim charakterze oczywióscie i s t n i a ł y w czasie z i m n e j w o j n y , były tezż podsycane l u b wreęcz wzniecane zaróowno przez Stany Zjednoczone, j a k i przez Zwiaęzek Radziecki, k t ó r e w s p i e r a ł y i f i n a n s o w a ł y w o j n y d o m o w e n p . w Afryce (Angola, R e p u b l i k a P o ł u d n i o w e j A f r y k i ) . Za: M . M a m d a n i , Good Muslim, on Culture and Terrorism, BadMuslim. Mozambik, A Political Perspective „ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" wrzesieón 2002, t. 104, n r 3, s. 769. 8 W Polsce piszaę o tej dacie jako p r z e ł o m o w e j i wyznaczajaęcej koniec pewnej e p o k i m . i n . autorzy wydanej p o d redakcja Janusza Symonidesa pracy Świat wobec współczesnych 1 zagrozżenó, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. Z p o l s k i c h , n o w y c h na wyzwanó rynku �27 Wprowadzenie kultury, a zwłaszcza znaczenie religii (jako istotnego elementu kultury) i jej w p ł y w u na k s z t a ł t o w a n i e nowych paradygmatoów myóslenia w kategoriach bezpieczenóstwa, dyplomacji, polityki zagranicznej. Teza Samuela Huntingtona 0 „zderzeniu cywilizacji", wyodręebniona przez niego głoównie na podstawie kryterium religii właósnie, zaktualizowała sięe w powszechnym mniemaniu, przyczyniajaęc sieę takzże do tego, co okreóslióc mozżna obecnie mianem „ z w r o t u kulturowego" (ang. cultural turn) w stosunkach mięedzynarodowych. „Zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych został naznaczony kilkoma waznymi debatami. Należały do nich m.in. debata o „powrocie" religii do stosunkoów mieędzynarodowych, dyskusja wokóoł kwestii praw człowieka 1 narracji „ d e m o k r a t y c z n e j " prowadzonej przez Zachoód, refleksja poóswięecona nowemu kształtowi ładu mięedzynarodowego, wreszcie dyskusja o percepcji „ I n n e g o " w zglobalizowanym óswiecie „zderzenó cywilizacji". Zagadnienia poru¬ szane w ramach tych debat sa t r w a ł y m elementem dyskursu „ p o w r z e s n i o w e g o " (stosujęe to pojeęcie na okreóslenie całego kontekstu toczaęcej sieę debaty na temat relacji Zachodu i swiata islamu po 11 wrzesnia 2001), sporow politycznych w krajach popierajaęcych interwencjęe, wreszcie: retoryki polityczno-wojskowej, szukajaęcej uzasadnienia dla angazżowania sięe w „ n o w e wojny". Skupiajaę one bowiem jak w soczewce wszystkie kwestie, jakie pojawiajaę sieę podczas ope¬ racji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe w odmiennych kręegach cywilizacyjnych. Retoryka wypraw krzyzżowych, krucjat, obaw przed dzżihadem, imperializmu kulturowego, fundamentalizmoów wróociła nie tylko w Iraku i Afganistanie, ale róowniezż podczas tzw. arabskiego przebudzenia . W efekcie na potrzeby wojska działajaęcego w ósrodowisku wielokulturowym zrodziła sięe koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej jako niezbęednego narzęedzia do „zdobycia serc i umysłoów" ludnoósci cywilnej - i w konócu: do wygrania wojny. 9 Celem niniejszego rozdziału jest wprowadzenie pojeęcia kultury i „zwrotu kulturowego" oraz ich zdefiniowanie, opis teorii stosunkóow mieędzynarodowych odnoszaęcych sieę do kwestii k u l t u r y oraz refleksja nad konsekwencjami i wyzwaniami metodologicznymi zwiaęzanymi z wprowadzeniem perspektywy kulturowej do badania tego obszaru. podreęcznikóow podejmujaęcych zagadnienie r o l i k u l t u r y w stosunkach mięedzynarodowych z p e r s p e k t y w y m i ę e d z y n a r o d o w y c h stosunkóow k u l t u r a l n y c h , zob. n p . R. Z e n d e r o w s k i , K. C e b u l , M . K r y c k i , Międzynarodowe stosunki kulturalne, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2010, s. 9; A . Z i ę t e k (red.), Międzynarodowe Czynnik religijny stosunki kulturalne, Poltext W a r s z a w a 2010; A . Curanovic, w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u War¬ szawskiego, W a r s z a w a 2010, s. 9; M . M a r c z e w s k a - R y t k o , Religia i polityka w globalizujacym się óswiecie, W y d a w n i c t w o U M C S , L u b l i n 2010, s. 85. 9 Symptomatycznie nazwa ta użzywana j e s t przez zachodnie media, wpisujaęc sieę w kolonialnaę metaforęe „ c i e m n y c h " , „ z a c o f a n y c h " społeczenóstw, któore „budzaę sięe" dopiero do w a l k i o wartoósci „ u n i w e r s a l n e " : demokracjeę i p r a w a c z ł o w i e k a . I n n e stosowane nazwy róownie „ e u r o p o c e n t r y c z n i e " generalizujaęco i n t e r p r e t u j a ę w y d a r z e n i a w krajach arabskich, etykietkujaęc je jako „arabskaę Wiosnęe Ludoów" (ew. p r z e d w i o ó s n i e ) . �28 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Na podstawie przeglaędu poruszanych kwestii mozżna dostrzec, zże „zwrot kulturowy" potraktowany został jako determinanta i tło zmian w zakresie myóslenia o wspóołczesnych konfliktach zbrojnych oraz operacjach wojskowych, zwłaszcza o charakterze wielonarodowym. Pojawienie sięe koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej było bowiem możzliwe właósnie dlatego, żze nastaępił ten zwrot. Rozległoósóc podejmowanej proóby opisu „zwrotu kulturowego" wynika wieęc z faktu jego szczegóolnego przejawiania sięe podczas operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe. 1. Pojęcie kultury Antropolog Michał Buchowski pisze: „ k u l t u r a to wiecznie zmieniajaęce sieę pole negocjowania sensoów, sankcjonuje nie tylko zachowania, lecz poprzez nie przede wszystkim nieroównoósci społeczne, interesy polityczne i ekonomiczne poszczegóolnych grup, podziały na lepszych i gorszych, uprzywilejowanych i upoósledzonych. Kultura nie jest tylko kwiatkiem do kozżucha, lecz takzże istotnym czynnikiem w roózżnicowaniu ludzi, ktoóry podziały społeczne czyni «naturalnymi» i akceptowanymi" . Dzisiaj kultura to „przeklęete" słowo. Raymond Williams móowił wreęcz jeszcze w latach 70. X X wieku, zże modlił sieę, by moógł nigdy go nie usłyszeóc , a przeciezż to jemu właósnie zawdzieęczamy nowe otwarcie w kwestii obecnoósci kultury w naukach społecznych. To on bowiem zdetronizował kultureę przez dużze „K", negujaęc jej monolityczny charakter i z a p r o p o n o w a ł rozpisanie jej na cztery obszary z n a c z e n i o w e : 1 ) k u l t u r ę e w y s o k a ę , czeęsto utożzsamianaę z pokrewnymi terminami sztuki i cywilizacji; 2) kulturęe w takim sensie, jaki wjeęzyku polskim nadawany jest terminowi „kulturalny", zgodny z kantowskim ideałem kultury jako wyrafinowania, ogłady i ogóolnych n o r m wyznaczajaęcych status osoby cywilizowanej, obytej z savoir vivre'em i potrafiącej się wysłowic zgodnie z zasadami jęezyka literackiego; 3) kultureę w sensie jej wytworoów, takich 10 11 1 2 1 0 M . B u c h o w s k i , Antropologia jako „próba ognia", „ P r z e g l ą d Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo N a u k o w e " 2 0 0 1 , n r X I , s. 89. 1 1 R a y m o n d W i l l i a m s ( 1 9 2 1 - 1 9 8 8 ) , w y b i t n y i n t e l e k t u a l i s t a , pisarz, k r y t y k , c z ł o n e k r u c h u N o w e j Lewicy, i n s p i r a t o r p o w s t a n i a studióow k u l t u r o w y c h (ksiaężzka Kultura i społeczenóstwo z 1958, p r z e t ł u m a c z o n a na w i e l e jęezykoów, do dziós w z n a w i a n a ) j a k o n o w e j dziedziny, róożzniaęcej sie o d a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j p r z e d m i o t e m b a d a ó (polityczne aspekty w s p o ł c z e s n e g o k s z t a ł t u k u l t u r y ) i metodologiaę. P o w i e d z i a ł d o s ł o w n i e w audycji radiowej w latach 70. X X w i e k u : „ N i e w i e m , j a k w i e l e razy zżyczyłem sobie, b y m nigdy nie u s ł y s z a ł tego przeklęetego s ł o w a " . Cyt. za: A . Kuper, 1 2 wstępne: op.cit.,s.3. R e k o n s t r u u j ę e , ale i u z u p e ł n i a m na podstawie: W . J . Burszta, M . Januszkiewicz, kłopot -znawstwo: zwany kulturoznawstwem, dyscyplina bez dyscypliny?, Academica, W a r s z a w a 2010, [ w : ] W.J. Burszta, M . Januszkiewicz (red.), W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii s. 8 oraz C h r i s Jencks, Kultura. Terminy kluczowe, Burszta, Z y s k i S-ka, P o z n a ó 1999 ( w s t ę p ) . Por. R. W i l l i a m s , Keywords: and Society, Fontana, Glasgow 1976; R. W i l l i a m s , Culture, C o l l i n s , Glasgow 1 9 8 1 . Słowo Kulturo- Społecznej t ł u m . W.J. a Vocabulary of Culture F o n t a n a N e w Sociology Series, �29 1. Pojecie kultury jak ksiaężzki, filmy, programy telewizyjne, gry komputerowe, komiksy, zdajaęcych sieęwieósóc żzywot niezależzny od odbiorcoów (gdyby dołaęczyóc do tego instytucje mieędzynarodowe zajmujaęce sieę„kraęzżeniem" tych wytworoów, mielibyósmy przedmiot badanó „klasycznych" mieędzynarodowych stosunkoów k u l t u r a l n y c h ) ; 4) kultureę w sensie holistycznym jako całoósciowy sposoóbżzycia danej grupy ludzi, zbiorowe wzory myóslenia, rozumienia óswiata, odczuwania, wierzenia i działania, k t ó r e charakteryzuje tylko tę grupę, odróżniając j ą od innych (ten ostatni obszar jest przedmiotem badanó antropologii kultury, zaós rozbicie k u l t u r y n a p o w y z ż s z e obszary znaczeniowe i badawcze d o p r o w a d z i ł o do p r z e ł a m a n i a monopolu antropologii do zajmowania sieę kulturaę) . Pojeęcie kultury stało sieę t y m samym pojęeciem ksenogamicznym: takim, ktoóre daje sięe stosowaóc do roózżnych obszaroów badanó . Wojciech Burszta i Michał Januszkiewicz piszaę: „Historia zmiennych trajektorii rozumienia tego pojęecia wcale sięe jednak nie konóczy na awangardzie i postmodernizmie, co wieęcej, rozsiewanie sieę znaczenó kultury uległo ostatnio przyspieszeniu i dokonuje sieę na tych obszarach, na ktorych wcale bysmy tego nie podejrzewali! Jak to sieę stało, zże elitarne, monogamicznie rozumiane pojeęcie analityczne, stało sieę kategoriaę ksenogamicznaę, z łatwoósciaę krzyżzujaęcaęroózżne tradycje, sensy i non¬ sensy? Dlaczego kultura uwodzi kolejne rzesze w y z n a w c ó w poglądu, ze bez niej nie da się powiedziec niczego istotnego o swiecie, człowieku i życiu zbiorowym? W czym t k w i tajemnica wyjaętkowo wybuchowych właósciwoósci pojęecia kultury?" . Nie zdobywajaęc sieę na odpowiedóz, mozżna zauważzyóc,żze kultura to nie tylko słowo „przekleęte" czy „ p o d e j r z a n e " , ale roówniezż „óswieęte", ustawione na piedestale wspoółczesnych nauk humanistycznych i społecznych. To przeciezż „kultura jest sprawaęzżycia i ósmierci" , to „ k u l t u r a jest wszeędzie" , „kultura 13 14 15 16 17 18 1 3 19 G. M i c h a ł o w s k a definiuje wspoółczesne m i ę e d z y n a r o d o w e s t o s u n k i k u l t u r a l n e w sposóob opisowy, wskazujaęc, żze „obejmujaę tak róożzne zjawiska i procesy, j a k t w o r z e n i e o d p o w i e d n i c h instytucji i organizacji m i e ę d z y n a r o d o w y c h , p r z y j m o w a n i e n o r m p r a w a mięedzynarodowego regulujaęcego k o n k r e t n e segmenty wspoółpracy, p r o w a d z e n i e p o l i t y k i słuzżaęcej p r o m o c j i k u l t u r y paónstwa za granicaę, d w u - i w i e l o s t r o n n a ę wymianęe o s o b o w a ę i rzeczowaę, ochronęe cennych wartoósci w okreóslonych w a r u n k a c h i ochronęe roózżnorodnoósci k u l t u r o w e j , w i e l o s t r o n n e i m p r e z y artystyczne azż p o biernaękonsumpcjęe treósci kulturalnych, przenoszonych nowoczesnych m e d i o w " . G. M i c h a ł o w s k a , Istota i geneza międzynarodowych za stosunków sprawaę kultural¬ nych, [ w : ] A . Zięetek (red.), op.cit., s. 17. 1 4 1 5 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, op.cit.,s.8 Ibidem. 1 6 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, 1 7 Y . Lapid, 1 8 M . M a m d a n i , op.cit. 1 9 U l f H a n n e r z i r o n i c z n i e zauważza: „ W y d a j e sieę, żze nagle l u d z i e zgadzajaę sięe z n a m i , op.cit.,s.9. op.cit.,s.6. a n t r o p o l o g a m i ; k u l t u r a jest wszęedzie". Z w r a c a roównoczeósnie uwagęe, żze to „szalenóstwo na t e m a t k u l t u r y " u c z y n i ł o z a n t r o p o l o g ó o w nie tyle ulubienócoów publicznoósci, co „ofiary sukcesu", któore obecnie „nachodzaęwaętpliwoósci i napady tchoórzostwa", zwiaęzane z inflacjaę znaczeón nadawanych t e m u p o j ę c i u . U . H a n n e r z , Kiedy kultura jest wszędzie. Refleksje na temat ulubionego �30 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych 20 21 przesaędza prawie o w s z y s t k i m " , „ k u l t u r a jest na ustach wszystkich" , „z kulturaę trzeba sieę liczyóc" , „kultury nie sposoób przecenióc" . O latach 50. X X wieku - czasach książki Clyde'a Kluckhohna i Alfreda Louisa Kroebera Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, w której autorzy podali (tylko) 164 naukowe definicje kultury - możzna wręecz pomyósleóc,zże były to „błogie czasy" . Dziós proliferacja sensoów wiaęzanych z t y m s ł o w e m zaszła tak daleko, zże badacze-humaniósci zdajaę sieę bezradni, rezygnujaęc w ogoóle z próob uporzaędkowania tego chaosu pojęeciowego i dowolnoósci o d w o ł y w a n i a sięe d o p o j e ę c i a k u l t u r y . Przyglaędajaęc sieę naukowej literaturze przedmiotu, możzna zasadnie uzżyóc metafory „sniegowej k u l i " . Zygmunt Bauman m ó w i wrecz, iż kultura jest po prostu ideologiaę intelektualistoów, jest rodzajem ich „zmowy", stworzonym po to, by móoc prowadzióc w ł a s n y o niej dyskurs, niezalezżny od prawodawcoów i struktur w ł a d z y . Stała sięe pojęeciem wszechogarniajaęcym i totalizujaęcym, nie dajaęc sięe przy t y m jednoznacznie zdefiniowaóc. Problem z kulturaę nie ominaęł stosunkoów mieędzynarodowych. Jednak m i m o zmiany optyki badawczej i fascynacji p o w r o t e m k u l t u r y do stosunkóow mieędzynarodowych nie doszło do wyraóznej zmiany w postrzeganiu kultury i jej definiowania. Klasycznym p r z y k ł a d e m jest tutaj koncepcja zderzenia cywilizacji Samuela Huntingtona, w któorej doszło do prostego zastaępienia statycznej kategorii panóstwa statycznym pojeęciem cywilizacji (staęd tezż tak d o s k o n a ł e wpisanie sieę Huntingtona w nurt realistyczny, w ktoórym doszło jedynie do zamiany „panóstwocentryzmu" w „ c y w i l i z a c j o c e n t r y z m " ) . 22 23 24 25 26 27 pojęcia,[w:] Idem, Powierzania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, tłum. K. Franek, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 6 , s. 5 1 - 5 2 . 2 0 D . Landes, Kultura (red.), Kultura przesadza prawie ma znaczenie. Jak wartości o wszystkim, wpływają [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. na rozwój społeczenstw, Huntington t ł u m . S. Dymczyk, W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Poznanó 2 0 0 3 . 2 1 Poczaętek znanego, zżartobliwego cytatu z M a r s h a l l a Sahlinsa, ktoórego dalszy ciaęg b r z m i nastęepujaęco: „Tybetanóczycy i mieszkanócy Hawajóow, Odzżibwejowie, K w a k i u t l o w i e i E s k i m o s i , Kazachowie i M o n g o ł o w i e , r d z e n n i mieszkanócy A u s t r a l i i i Balijczycy, mieszkaóncy K a s z m i r u i nowozelandzcy M a o r y s i - wszyscy o d k r y l i dziós,zże majaę kulturęe. Przez w i e k i p o t r a f i l i sieę bez niej obywaóc, ale dzisiaj zgadzajaęsieę z tym, co pewien Nowogwinejczyk powiedział a n t r o p o l o g o w i : «Gdybyósmy nie m i e l i kastom, bylibyósmy p o d o b n i do b i a ł y c h » " . F r a g m e n t tego cytatu podajęe za: J. Tokarska-Bakir, Repetytorium z człowieka, [ w : ] A . Barnard, Antropologia, Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2 0 0 6 , s. 9. 2 2 S.P. H u n t i n g t o n , Z kultura trzeba sie liczyóc, [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), op.cit. 2 3 L.E. H a r r i s o n , Dlaczego kultury nie sposoób przecenióc?, [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), op.cit. 2 4 A . L . Kroeber, C. K l u c k h o h n , Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, Books, N e w Y o r k Vintage 1952. 2 5 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, 2 6 Za: W.J. Burszta, Czytanie kultury. Piej: szkicow, U A M , Ł o d z 1996, s. 5 2 - 5 3 . 2 7 Por. krytykoów H u n t i n g t o n a , któorzy zwracajaę na to uwageę: R.E. R u b e n s t e i n , J. Crocker, Challenging Huntington, op.cit.,s.7. „ F o r e i g n Policy" 1994, n r 96, s. 1 1 3 - 1 2 9 . �31 1. Pojecie kultury Tymczasem w dzisiejszym óswiecie nie mozże byóc dłużzej miejsca na definicjeę statyczna, wypracowana przez ewolucjonistów, a do tej pory przyjmowana czesto w dokumentach mięedzynarodowych czy przez prominentnych badaczy dyscy¬ pliny, odzwierciedlajaęcaęmyóslenie o kulturze jako swoistym „zbiorze", „zespole" mozżliwych do odręebnego badania tradycji, obyczajóow, wierzenó,moralnoósci, religii (tak jak rozumiał jaę jeszcze Edward Burnett Tylor w 1 8 7 1 ) . W ó s w i e c i e naznaczonym nieustannaę zmianaę definicja kultury musi uwzgleędniaóc swóoj procesualny, relacyjny i dynamiczny charakter. 28 2 9 Powroót kultury do óswiata stosunkoów mieędzynarodowych to p o w r ó o t d o óswiata podlegajaęcego nieustannym zmianom i choóc samo zagadnienie kultury wydaje sieę znajome, to musi byóc odczytywane w swoim aktualnym, obec¬ nym kontekóscie. Nowe podejóscie do pojęecia kultury dla badaczy stosunkóow mieędzynarodowych powinno wieęc oznaczaóc,zże muszaę zostaóc uwzgleędnione dotychczas ignorowane wymiary tego pojeęcia, takie jak: jej s p o ł e c z n i e konstruowana (a nie dana w sposóob niejako przyrodzony) natura; jej opcjonal¬ ny (a nie deterministyczny) wymiar; jej fragmentacyjny i heterogeniczny (w przeciwieónstwie do integracyjnego i homogenicznego) charakter; jej wielowymiarowoósóc idynamicznoósóc (w przeciwienóstwie do jednowymiarowoósci i statycznosci) . 30 Niektoórzy badacze stosunkóow mieędzynarodowych nazywajaę to, co uznalibyósmy za roleę i w p ł y w kultury, irracjonalnym, opartym na emocjach, uczuciach i i n s t y n k t a c h . Wydaje sieę to braóc z faktu p o s ł u g i w a n i a sieę politologicznym terminem „czynnik kulturowy" i traktowaniem go jako jednego z wielu czynnikoów: obok politycznego, ekonomicznego, s p o ł e c z n e g o . Jednak jeósli przyjmiemy holistycznaę i procesualnaę definicjeę kultury, to nie jest mozżliwe uznanie czegoós za irracjonalne, gdyzż czynnik niematerialny jest warunkowany własnie kulturowo: reakcje na okreslone wydarzenia wynikaja z tego, co w danej grupie kulturowej jest uznawane za dobre lub złe, upokarzajaęce lub godziwe, prawdziwe baędóz fałszywe. Za emocje w stosunkach mięedzynarodowych w ogromnej mierze odpowiada kulturowe zaplecze przekazicieli tych emocji 31 2 8 ó Definicja przyjeęta w 1982 w M e x i c o C i t y na S wiatowej Konferencji w Sprawie P o l i t y k i Kulturalnej traktuje kultureę „ j a k o zespóoł cech d u c h o w y c h , m a t e r i a l n y c h , intelektualnych i emocjonalnych, charakteryzujaęcych s p o ł e c z e n ó s t w o l u b grupęe społecznaę. Obejmuje nie t y l k o literatureę i sztukęe, ale takżze sposoby zżycia, p o d s t a w o w e p r a w a c z ł o w i e k a , systemy wartoósci, tradycje i wierzenia". kulturalnej, 2 9 Za: G. Michałowska, Uwarunkowania międzynarodowej współpracy [ w : ] A . Zieętek (red.), op.cit., s. 4 3 - 4 4 . T y l o r p i s a ł : „ K u l t u r a , czyli cywilizacja w najszerszym znaczeniu etnograficznym, jest to złozżona całoósóc, ktoóra obejmuje wiedzeę, wierzenia, sztukeę, moralnoósóc, p r a w o , obyczaje oraz i n n e zdolnoósci i n a w y k i nabyte przez l u d z i j a k o członkoów społeczeónstwa". E.B. T y l o r , Primitive Culture, J o h n M u r r a y , L o n d o n 1 8 7 1 , s. 1. 3 0 Por. Y . Lapid, 3 1 Z o b . np. R. K u z n i a r , Pozimnowojenne na przełomie XX i XXI op.cit.,s.7. wieku, B. Balcerowicz, Pokój i „nie-pokój" 2 0 0 2 , s. 116. dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki międzynarodowe W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 307; na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a �32 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych reprezentantoów poszczegoólnych panóstw, óswiadomych przecieżz recepcji tychzże emocji w swoich społeczenóstwach. Dodaóc t u możzna, zże uczestnicy stosunkoów mieędzynarodowych nigdy nie działajaę w kulturowej próozżni, i jakkolwiek trudno uchwytne byłoby zmierzenie w p ł y w u kultury na ich działania, mozże okazaóc sieę, żze jest to wyłaęcznie lokalny defekt naszej dyscypliny naukowej, któora niedostatecznie jeszcze - otworzyła sieę na nauki o kulturze. Problem z mierzalnoósciaę, wymiernoósciaę kultury, zauwazżany przez wielu badaczy, nie znaczy bowiem, zże możzna jaę zignorowaóc lub uznaóc a priori próoby jej zmierzenia za skazane na porażzkeę. Yosef Lapid pisze wprost: „ W przeszłoósci mieliósmy waętpliwoósci co do tego, czy mozżna zajmowaóc sieę tym, co kulturowe, bez utracenia tego, co naukowe, lub póojóscia na zgniły kompromis. Dziós wiemy, zże problem ze zmierzeniem (measurement) w studiach nad kulturaę jest w taki sam sposóob mozżliwy do przeósledzenia, jak poroównywalne problemy w studiach nad ekonomiaę czy geopolitykaę. Priorytetem jest zdecydowany zwrot od metafizycz¬ nych afirmacji, żze kultura i tożzsamoósóc majaę znaczenie, do empirycznych demonstracji tego, «wjaki sposób maja; znaczenie (how they matter) i w jaki sposob ich w p ł y w mozże byóc badany przez badaczy s p o ł e c z n y c h » " . Trawestując Josepha Nye'a, piszacego o soft power i władzy, m o ż n a skonkludowaóc: Kultura jest jak pogoda. Każzdy jest od niej zalezżny i kazżdy o niej dzisiaj móowi, ale niewielu jaę rozumie. Kultura jest takzże podobna do miłoósci, łatwiej jej doóswiadczyóc, niżz jaę zdefiniowaóc czy zmierzyóc, ale nie jest przez to mniej rzeczywista . Idaęc za powyżzszaę metaforaę, mozżna powiedzieóc,żze do tej pory kultura nie była szczegoólnie u m i ł o w a n y m przedmiotem badanó stosunkóow mieędzynarodowych. Jednakzże dotychczasowe marginalizowanie dorobku nauk o kulturze nie powinno mieóc dłuzżej miejsca przy uprawianiu dziedziny z gruntu interdyscy¬ plinarnej, jakaęsaę stosunki mieędzynarodowe. Za swoisty pewnik uznaje sięe korzystanie z dorobku nauk ekonomicznych, historycznych, socjologicznych i prawnych, podczas gdy nauki o kulturze, przynajmniej na gruncie politologii p o l s k i e j , w y d a j a ę s i ę e ciaęgle jeszcze w dużzej mierze n i e d o s t r z e ż z o n e . 32 33 34 3 2 35 Y . Lapid, op.cit., s. 9. L a p i d cytuje p o d koniec J. G o l d s t e i n i R . D . Koehane'a, Ideas and Foreign Policy, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1993, s. 6. 3 3 Por. o r y g i n a ł : J. Nye, Soft Power. Jak osiaggnaf sukces w polityce swiatowej, t ł u m . J. Zabo¬ r o w s k i , W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2007, s. 30. 3 4 D o r o b e k p o l i t o l o g i i óswiatowej w tej m i e r z e w y p r z e d z a zdecydowanie jego recepcjęe na gruncie p o l s k i m . T r u d n o b o w i e m na rynku polskim wskazaóc prace badaczy stosunkoów m i e ę d z y n a r o d o w y c h - poza w s p o m n i a n y m i p o d r ę e c z n i k a m i do nauczania m i e ę d z y n a r o d o w y c h stosunkoów k u l t u r a l n y c h i wczeósniejszymi, głoównie a u t o r s t w a G. M i c h a ł o w s k i e j , poóswięeconymi roóżznym a s p e k t o m instytucjonalizacji stosunkóow k u l t u r a l n y c h na f o r u m m i ę e d z y n a r o d o w y m - próobujaęce zmierzyóc sieę z t e m a t e m k u l t u r o w y c h u w a r u n k o w a n ó stosunkóow m i ę e d z y n a r o d o w y c h . N a p o d s t a w o w e l e k t u r y w j ę z y k u a n g i e l s k i m w s k a z u j ę w e w s t e p i e . Zadna z n i c h nie z o s t a ł a p r z e t ł u m a c z o n a na jęezyk p o l s k i . 3 5 Odzwierciedleniem tej sytuacji jest zawęeżzanie możzliwych podejósóc badawczych w m e t o d o l o g i i badanó stosunkoów m i ę e d z y n a r o d o w y c h do: historycznego, p r a w n e g o , ekonomicz¬ nego, socjologicznego, p o l i t o l o g i c z n e g o . Postulaty z s y n t e t y z o w a n i a powyzższych podejósóc, �33 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunków międzynarodowych Stwierdzajaęc koniecznoósóc interdyscyplinarnoósci i sieęgania do dorobku nauk o kulturze, przy jednoczesnej óswiadomoósci trudnoósci, jakie sieę z t y m wiaęzżaę, nalezży zapytaóc takzże o to, jak problem ten był postrzegany i analizowany do tej pory w samych naukach politycznych i stosunkach mieędzynarodowych. 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunków międzynarodowych Na odreębne omóowienie zasługujaę z pewnoósciaę teorie stosunkóow mieędzynarodowych, poruszajaęce zagadnienia k u l t u r o w e . Przede wszystkim należzałoby wymienic dorobek k o n s t r u k t y w i s t ó w , g ł ó w n y c h (choc nie j e d y n y c h ) teoretykoów stosunkoów mięedzynarodowych, podkreóslajaęcych centralne miejsce kultury w ich analizach, poczynając od przełomowej The Culture of National Security: Norms and Identity in World Politics Petera Katzensteina z 1996 roku. W t y m miejscu nalezży jedynie skróotowo odnieósóc sieę do ich poglaędoów i dorobku w tej dziedzinie, jako p r z e ł o m o w e g o dla uwzgleędniania perspektywy kulturo¬ wej w badaniu stosunkoów mieędzynarodowych. W dotychczasowych teoriach stosunkoów mięedzynarodowych, takich jak realizm, liberalizm, neorealizm, neoliberalizm, marksizm, konstruktywizm, przede wszystkim badacze tego ostatniego n u r t u zwracali uwageę na centralnaę roleę wartoósci i idei w k s z t a ł t o w a n i u relacji mieędzypanóstwowych, skupiajaęc sieę na zagadnieniu tozżsamoósci panóstw (takżze przez pryzmat tozżsamoósci ich przywoódcoów), ktoóre z kolei majaę wpływaóc na wyboórroól, jakie panóstwa chcaę odgrywaóc na arenie mieędzynarodowej. Wspóolnaę podstawaę szkoły konstruktywistycznej jest badanie zakresu, w jakim idee okreóslajaę strukturęe mieędzynarodowaę, ktoóra nastęepnie konstruuje interesy, tozżsamoósci oraz praktykeę polityki zagranicznej panóstw, oraz tego, w jaki sposoób panóstwa i aktorzy niepanóstwowi 36 3 7 38 39 majaęcych umozżliwióc stworzenie swoistej m e t o d o l o g i i badanó stosunkóow m i e ę d z y n a r o d o w y c h , nie obejmuja p e r s p e k t y w y k u l t u r o z n a w c z e j (antropologicznej). Por. M . S u ł e k , Metody i techniki badian stosunkow międzynarodowych, 3 6 wych, ASPRA-JR, W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 38. S z c z e g ó ł o w o k w e s t i ę t e o m a w i a A . W o j c i u k , Kultura [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura w teoriach stosunków w stosunkach międzynarodo­ międzynarodowych,t.1: Zwrot kulturowy, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. 3 7 T a k i e o m o w i e n i e m o ż n a znalezc w : J. C z a p u t o w i c z , Konstruktywizm, wicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, W a r s z a w a 2008, s. 2 9 2 - 3 2 6 oraz M . Barnett, Konstruktywizm (red.), Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie [ w : ] J. Czaputo- Wydawnictwo Naukowe PWN, społeczny, do stosunków [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h międzynarodowych, Wydawnic¬ t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 , s. 3 0 5 - 3 3 0 . 3 8 By w s p o m n i e ó c fakt, zże H u n t i n g t o n a , twóorcęe najpopularniejszej koncepcji „ z d e r z e n i a c y w i l i z a c j i " , uznaje sieę za przedstawiciela n u r t u neorealistycznego, okreóslonego przez A l a s t a i r a Iaina J o h n s t o n a m i a n e m „ r e a l i z m u k u l t u r o w e g o " . Jak pisze J. C z a p u t o w i c z , n i e k t o r z y t w i e r d z a wręecz, żze jego praca p o w i n n a nosióc p o d t y t u ł „ o s t a t n i e s t u d i u m r e a l i z m u " . J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 206. 3 9 P. Katzenstein, The Culture of National C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Security: Norms and Identity in World Politics, �34 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych reprodukujaętęe struktureę mieędzynarodowaę, a czasem nawet powodujaęjej transformacjęe . Cieszaęcy sięe dużzym zainteresowaniem od lat 90. X X wieku nurt badawczy, ktoóry potwierdził swojaę wartoósóc właósnie dzieęki wydarzeniom roku 1989, jest reprezentowany przez: Alexandra W e n d t a , Johna Gerarda Ruggie, Petera Katzensteina , Stefano Guzziniego, Marthęe Finnemore, Richarda Ashleya i Friedricha Kratochwila. Ten ostatni to zreszta w s p o ł r e d a k t o r t o m u The Return ofCulture and Identity in International Relations Theory , jednej z podstawowych prac politologicznych, próbujących ocenic role kultury w stosunkach miedzynarodowych; wymienia sie gotakzże, obok Nicholasa Onufa i Johna Meyera, jako przedstawiciela n u r t u kulturowego, jednego z trzech w ramach konstruktywiz¬ mu, wyodrebnionych ze wzgledu na sposoób k s z t a ł t o w a n i a interesoów, choóc funkcjonuja takzże inne podziały wedle odmiennych kryterióow . N u r t kulturo¬ wy przyjmuje, żze interesy sa rezultatem uwarunkowanó kulturowych, a za¬ korzenione w społecznoósci miedzynarodowej normy wpływaja na kolektywne wybory. Konstruktywisci to pierwsi teoretycy, tak daleko wychodzący w strone socjologii, ktoórej wspoółczesnym „ g u r u " jest Anthony Giddens. Idac w óslady socjologóow, badaja wielkie zbiorowe procesy społeczne, nie zaós oderwane od zycia społecznego kwestie. Zajmuja sie relacjami „działający podmiot-struktura" (agency/structure) . Strukture rozumieja jako zespoł podzielanej wiedzy, intersubiektywnych znaczenó, któore kształtuja i motywuja podmioty, swoja uwage koncentruja zaós na strukturach kulturowych, twierdzac, żze uczestnicy systemu działaja, opierając sie na znaczeniach, ktore z kolei sa społecznie k o n s t r u o w a n e (tak jak kultura jest tworem społecznym, nigdy jednostko40 41 42 43 44 45 46 4 0 M . Barnett, op.cit., s. 307. 4 1 Za p r o g r a m o w y u z n a w a n y jest a r t y k u ł A l e x a n d r a W e n d t a , o p u b l i k o w a n y w 1992 ł a m a c h „ I n t e r n a t i o n a l O r g a n i z a t i o n " , p t . Anarchy is What States Make of It: the Social ofPower 4 2 gdyż na Construction Politics. Jak zwraca uwage A . W o j c i u k , P. Katzenstein nie jest z a d e k l a r o w a n y m k o n s t r u k t y w i s t a , optuje za podejsciem p r o b l e m o w y m , eklektycznym, wybierającym do rozwiazania k o n k r e t n e g o p r o b l e m u najbardziej adekwatne narzęedzie. Jednak korzysta o n z w i e l u m e t o d z a p r o p o n o w a n y c h przez k o n s t r u k t y w i s t o ó w i z tego wzgleędu przedstawiciela tej s z k o ł y . A . W o j c i u k , Dylemat potęgi. Praktyczna uznaje sięe g o r o ó w n i e ż z teoria stosunków za migdzynaro- dowych, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010, s. 200. 4 3 Y . Lapid, F. K r a t o c h w i l (red.), op cit. 4 4 Z o b . J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 304. 4 5 O p r o b l e m a c h z właósciwym t ł u m a c z e n i e m na jeęzyk p o l s k i tych sformułowanó: A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 203. A u t o r k a przytacza j e d n a k definicje zob. „podmiotu" i „ s t r u k t u r y " , wskazujaęc, żze działajaęcy p o d m i o t t o a u t o n o m i c z n y uczestnik interakcji, s t r u k t u r a zaós jest z e s p o ł e m i n s t y t u c j i i podzielanych przez l u d z i znaczenó, któore tworzaę k o n t e k s t tych działanó w ó s r o d o w i s k u mięedzynarodowym. Oddziaływania majaę d w u s t r o n n y charakter: zaroówno p o d m i o t (jednostka, panóstwo, n i e p a n ó s t w o w y a k t o r stosunkoów m i ę e d z y n a r o d o w y c h ) , jak i s t r u k t u r a systemu m i e ę d z y n a r o d o w e g o majaę możzliwoósóc k s z t a ł t o w a n i a sieę wzajemnie. Ibidem. 4 6 A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 204. �35 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunkoów mieędzynarodowych w y m ) . Co wazżne w tych wzajemnych oddziaływaniach: z jednej strony, idee itozżsamoósci s a ę k o n s t r u o w a n e s p o ł e c z n i e , z drugiej z a ó s , g d y s i ę e j u ż z ukonstytuujaę, majaę w p ł y w na zżycie mieędzynarodowe. Ciekawym p r z y k ł a d e m mozże t u byóc tworzenie narracji o wspoółczesnym zmierzchu Zachodu, któory usteępuje powoli miejsca wschodzaęcym potęegom azjatyckim, przede wszystkim C h i n o m : samo postrzeganie s c h y ł k u (tworzenie okreóslonego „ d y s k u r s u schyłkowego") mozże więec bardziej wpłynaęóc na rzeczywistaę zmianęe zachowanó panóstw nizż realna zmiana w ich zasobach materialnych . Istotnym w k ł a d e m wprowadzajaęcym kultureę do teorii stosunkoów mięedzynarodowych saęroówniezż stworzone w ramach konstruktywizmu koncepcje kultury społecznoósci mięedzynarodowej i kultury óswiatowej. Pojęecie kultury społecznoósci mięedzynarodowej wprowadził W i l l i a m Rees, odnoszaęc je do stopnia internalizacji norm mięedzynarodowych. W e d ł u g niego stopienó najnizższy zajmuje Hobbesowska kultura wrogoósci (panóstwa przestrzegajaę norm, poniewaz sa do tego przymuszone), stopieó wyżej zajmuje Locke'owska kultura rywalizacji (siła użzywana jest do realizacji swoich interesoów, nie zaós do zniszczenia przeciwnika), stopienó najwyżzszy odnosi sieę do Kantowskiej kultury przyjaózni, w ktoórej nie stosuje sięe s i ł y w r e l a c j a c h m i ę e d z y panóstwami (panóstwa akceptujaę normy, ponieważz l e ż z y t o w i c h i n t e r e s i e ) . Jak podsumowuje Jacek Czaputowicz: „swiat Mahatmy Gandhiego znacznie rożni sie od swiata Osamy bin Ladena, obowiaęzujaę w n i m bowiem inne n o r m y " . Wreszcie pojęecie kultury swiatowej zaproponowane przez szkołęe stanfordzkaę zajmuje sięe dyfuzjaę n o r m kulturowych mieędzy panstwami. Przedstawiciele tej szkoły uznajaę, żze zasadniczy w p ł y w na stosunki mieędzynarodowe majaę swiatowe modele organizacji społecznosci ludzkiej lansowane przez społecznosc akademickaę, srodowiska eksperckie i zawodowe oraz organizacje mieędzynarodowe. Instytucje te dostarczajaę gotowych scenariuszy działania, majaęcych byc odpowiedziaę na pytania o to, jak należzy zachowac sieę w danej sytuacji. Podobienstwo sposobow funkcjonowania, „odpowiadania" na pytania, zwiaęzane jest z tym, zże panstwa podlegajaę podobnym procesom zmiany, ktore sa warunkowane genetycznie, zas kod tej zmiany zapisany jest w „ D N A kultury swiatowej". Proces k o m u n i k o w a n i a w systemie k u l t u r y swiatowej jest jednoczesnie procesem wzajemnego legitymizowania sieę przez uczestnikow tego systemu: jednostek i panstw za posrednictwem zasady obywatelstwa, jednostek i organizacji mięedzynarodowych za pomocaę zasad praw człowieka. Komunikowanie mięedzy zrozżnicowanymi uczestnikami systemu, jak twierdzi Niklas Luhmann (wchodza tutaj w gre także aktorzy niepanstwowi), jest przy 47 4 8 49 50 4 7 Por. ibidem, s. 225. 4 8 Podajęe za: J. Czaputowicz, op.cit., s. 316. 4 9 Ibidem, s. 316 i 318. 5 0 J. B o l i , G . M . T h o m a s (red.), Constructing Organizations since 1875, Stanford University World Culture. Press, Stanford rekonstruujęe na p o d s t a w i e J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 3 1 9 - 3 2 1 . International 1999. Nongovernmental Poglądy tej szkoły �36 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych t y m zalezżne od istnienia okreóslonej siatki znaczenó, wytyczanej przez czynniki kulturowe. Znaczenia przypisywane symbolom saę zrozumiałe jedynie w jej ramach. Co ważzne, nie chodzi t u o uniwersalne normy i wartoósci, ktoóre miałyby mieóc zasadniczy wpływ na kształtowanie sieę społecznoósci mięedzynarodowej, ale fakt, zżeto,cotęespołecznoósóc tworzy, to właósnie procesy i struktury komu¬ nikowania sieę w ramach funkcjonalnie zdefiniowanych systemóow. Społecznoósóc jest więec takim zbiorem systemóow, działajaęcych zgodnie z własnymi kodami, a nie na bazie jednolitych normatywnie fundamentóow. Takim systemem jest np. prawo, dla ktorego kodem jest legalnosc/nielegalnosc, z kolei terytorialnosc obowi^zywaóc bęedzie w systemie prawa i polityki, nie zaós w systemie e k o n o m i i . 51 Przedstawiajaęc dorobek konstruktywistoów w dziedzinie badania r o l i wartoósci i tozżsamoósci w stosunkach mieędzynarodowych, nie możzna jednak pominaęóc koncepcji neoliberalnej, ktoóra zyskała wspoółczeósnie ogromny roz¬ głos, a odnosi sięe bezpoósrednio do sfery wartoósci kształtowanych kulturowo właósnie, a mianowicie soft power w ujeęciu Josepha Nye'a. Soft power (mięekka siła), czyli „druga twarz" hard power, opiera sięe na atrakcyjnych ideach lub na umiejęetnym zbudowaniu takiego projektu politycz¬ nego, któory beędzie zgodny z interesami i daęzżeniami innych uczestnikóow; zdolnoósóc k s z t a ł t o w a n i a preferencji tych uczestnikoów wiaężze sieę zaós z trudnymi do uchwycenia zasobami potegi (power), j a k i m i sa k u l t u r a , ideologia i instytucje . M i m o żze cele zaroówno siły hard, jak i soft saę tozżsame, to osiaęga sieę je odmiennymi metodami. Soft power stosuje racjonalnaęperswazjeę i delikatnaę manipulacjęe, podczas gdy hard power użzywa groóózb, wymusza posłuszenóstwo, walczy o efekty. Co jednak istotne, obie saę od siebie zalezżne: sukces materialny czyni kultureę i ideologieę atrakcyjnymi, gdy tymczasem porażzki militarne i eko¬ nomiczne wywołujaę kryzys dumnej ze swojej potęegi tożzsamoósci, t y m samym odbierajaęc mozżliwoósóc „przyciaęgania" innych. Soft power jest roówniezż konieczna, by podbióc „serca i umysły" ludnoósci cywilnej (np. tej w Iraku i Afganistanie), ktoóra w przeciwnym razie mozże stanaęóc po stronie terrorystoów (róowniezż wyposazżonych i uzżywajaęcych swojej hard i soft power ). Nye uwazża, zże soft power opiera sieę głoównie na trzech rodzajach zasoboów: kulturze (elementach, ktoóre saę atrakcyjne dla innych), wartoósciach politycznych (jeósli panóstwo działa w zgodzie z n i m i i w kraju, i za granicaę) oraz polityce zagranicznej (jeósli uznawana jest za słusznaę i moralnie wartoósciowaę). 52 53 Koncepcja ta (choóc p r z y w o ł a n a w t y m miejscu jedynie sygnalnie), obok realistycznej wizji zderzenia cywilizacji i konstruktywistycznych koncepcji kultury społecznoósci mieędzynarodowej i kultury óswiatowej, przesaędza o zasad- 5 1 5 2 Ibidem. Z o b . J. Nye, op.cit. Opis koncepcji N y e ' a w kontekóscie k a t e g o r i i power w : A . W o j c i u k , Dylemat potęgi..., 5 3 op.cit., s. 1 0 4 - 1 1 6 . Z w r a c a na t o uwageę realista Z b i g n i e w Brzezinóski w : Z . Brzezinóski, Second Chance. Three Presidents and the Crisis of American Superpower, A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 107. Basic Books, N e w Y o r k 2007, s. 147, za: �37 3. Wyzwania metodologiczne nosci stwierdzenia, że zwrot kulturowy objał również teorię stosunkow między¬ narodowych. 3. Wyzwania metodologiczne Zasadniczy problem, ktory pojawia sieę przy analizie obecnosci kultury w bada¬ niach nad stosunkami mieędzynarodowymi, dotyczy wyzwan metodologicznych. Co znamienne, dostrzezżenie problemu doboru własciwej metodologii dla opisu w s p o ł c z e s n e g o swiata pojawia sięe, co prawda, w naukach politycznych , ale propozycje jego rozwiaęzania tworzone saę w naukach kulturoznawczych. To własnie z grona badaczy-kulturoznawcow - paradoksalnie, bo przeciezż kultura i jej „ p r o d u k t y " saę osiaę ich badan - wychodzi refleksja o potrzebie przyjeęcia perspektywy komparatystycznej w sensie „nie-klasycznym", a wieęc uwzgleędniajaęcym szeroko dorobek innych nauk (w t y m politologii i ekonom i i ) . Niektorzy autorzy twierdzaę wreęcz, żze doszło do wykształcenia sieę komparatystyki kulturoznawczej, w ktorej korzysta sieę z narzeędzi wypracowa¬ nych w ramach antropologii/etnologii, socjologii, psychologii, literaturoznaws t w a . Nieobce srodowisku badaczy-kulturoznawcow jest jednak rownoczesne poczucie zagrozżenia w sytuacji, w ktorej badacze innych dyscyplin starajaę sieę wykorzystywac „ich" narzeędzie badawcze: pojęecie kultury. Probujaęc eksplorowac nowe pola badan, nie-antropologicznych badaczy („nielegitymizujaęcych sieę formalnym w y k s z t a ł c e n i e m antropologicznym") oskarzżajaę niekiedy o „inte¬ lektualne k ł u s o w n i c t w o " baęd z „intelektualnaę n o n s z a l a n c j ę e " . M i m o t o 54 5 5 56 5 7 5 4 Zob. T. Ł o s - N o w a k , interparadygmatycznej, Wyjasniac czy interpretować:: dylematy i wyzwania czwartej debaty „ S t o s u n k i M i ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l R e l a t i o n s " 2009, t . 39, n r 1-2, s. 3 8 - 4 6 . M . S u ł e k , op.cit., s. 3 7 - 3 8 . T a k ż e M . F . G a w r y c k i , o p i s u j ą c m e t o d o l o g i ę s t u d i o w regionalnych i dostrzegajaęc „ o p o r " n a u k i o stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h w przyjeęciu n p . p e r s p e k t y w y p o s t k o l o n i a l n e j , p r o p o n u j e zaczerpnięecie o d area studies: i n t e r d y s c y p l i n a r n o s c i , wrazżliwo sci na „ I n n e g o " , p r o w a d z e n i a badan komparatystycznych na szerokaę skaleę. Z o b . M . F . G a w r y c k i , Kryzys studiów regionalnych (area studies) i próby jego przezwyciężenia, „Stosunki M i ę e d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2 0 0 9 , t. 40, nr 3 - 4 , s. 6 5 - 6 6 . 5 5 Dotychczas stosowane w naukach p o l i t y c z n y c h badania p o d s t a w o w e typy analizy: analizęe p r z y p a d k o w , systematyczne porownawcze oferujaętrzy p o r o w n a n i e okreslonej liczby p r z y p a d k o w oraz globalnaęanalizęe statystycznaę. Wyjscie p o n a d metodologieę okreslonej dziedziny dotyczy w ł a s c i w i e wyłaęcznie tego, czy u z n a m y okreslony p r z e d m i o t badania za „ p a n s t w o podobny" (i w t e d y stosujemy m e t o d y służzaęce do badania p o l i t y k i w ramach, wewnaętrz p a n s t w a ) , czy t e ż za t w o r p o n a d p a n s t w o w y ( i w t e d y stosujemy m e t o d y s ł u z ^ c e badaniu sto­ s u n k o w m i e d z y n a r o d o w y c h ) . Za: J. Czaputowicz, op.cit., s. 3 6 0 - 3 6 1 . Z a k w e s t i o n o w a n i e zasadnosci rozdzielania tych d w o c h sfer w badaniach p o l i t o l o g i c z n y c h , p r z y głęebokich zależznosciach sfery wewnęetrznej i zewnęetrznej w e w s p o ł c z e s n y m swiecie, jest k r o k i e m naprzod, ale zdecy¬ ż dowanie niewystarczajaęcym, gdyz nie wykracza poza obszar samych n a u k p o l i t y c z n y c h . 5 6 A . F . Kola, Nie-klasyczna komparatystyka. W stronęe nowego paradygmatu, „Teksty Drugie" 2 0 0 8 , n r 1-2, s. 60. 5 7 C y t . za: J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, Antropologizowanie humanistyki. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), Zjawisko - proces - perspektywy, W a r m i n s k o - M a z u r s k i e g o w O l s z t y n i e , O l s z t y n 2 0 0 9 , s. 9. Instytut Filozofii Uniwersytetu �38 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych p r z e w a g e ę w ó s r o d o w i s k u kulturoznawcoów zdajaę sieę jednak zdobywaóc głosy przypominajaęce, iżz granice dyscyplin humanistycznych saę jedynie u m o w n y m i liniami demarkacyjnymi, rozciaęgnieętymi ponad wspoólnym w istocie terytorium poznawczym, j a k i m saę człowiek i óswiat wytworzonej przezenó k u l t u r y . Taki model interdyscyplinarnoósci, uprawiany przez badacza z jakiejkolwiek dziedziny, nastręecza wiele problemóow . Dotyczaę one nie tylko ograniczenó samego badacza, ale roównieżz ósrodowiska badawczego, w ktoórym badacz funkcjonuje. Relacjonujaęc poglaędy Paula Karla Feyerabenda, filozofa z London School o f Economics, autora głoósnej ksiaężzki Against Method z 1975 roku, Jóozef Z ycinóski pisze: „ W micie, podobnie jak w nauce, centralne idee traktowane saę jako nienaruszalne sacrum - tabu. Cała społecznoósóc kultywujaęca m i t troszczy sieę 0 ochronęe tabu. W teoriach naukowych, m i m o pozoroów otwarcia na testy 1 krytycyzm, reakcje o charakterze tabu należzaę do bardzo czeęstych. Krytycyzm jest na ogóoł dopuszczalny w celu wprowadzenia niewielkich modyfikacji, ale nie w celu naruszenia sacrum t e o r i i " . Piszaę o t y m takżze Jacek Kowalewski, Wojciech Piasek i Marta S liwa: „(... ) naturalistyczny sposóob traktowania podziałoów dyscyplinowych staje sieę częesto ózróodłem dotkliwych represji. Ci, ktoórzy w swych weędróowkach intelektualnych proóbujaę bez wiz i paszportoów pokonaóc istniejaęce granice, saę dyscyplinujaęco upominani, a przekroczywszy je m i m o wszystko - naznaczeni pieętnem obcoósci, zasilajaę grono intelektualnych apatrydoów" . Na szczęeóscie dotychczasowi „właósciciele kultury" w obliczu renesansu tego zagadnienia piszaętakżze: „Kiedy kultura jest wszeędzie, a my jako antropolodzy chcemy nadal myósleóc,zże nalezży ona w szczegoólny sposoób do nas, nie nalezży popadaóc w samozadowolenie. Możze sięe tezż tak zdarzyóc,zżebęedziemy musieli 58 59 ż 60 ó 61 5 8 J. K o w a l e w s k i , ó W . Piasek, M . S liwa, Wprowadzenie, [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, ó M . Sliwa (red.), Granice dyscyplinarne w humanistyce, I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i n ó s k o -Mazurskiego w Olsztynie, O l s z t y n 2 0 0 6 , s. 5. 5 9 Jak zauwazża A d a m Kola, p r o b l e m y te dotyczaę „ o p o r u i n s t y t u c j i " : faktu pisania prac na stopnie n a u k o w e oraz nadawania t y t u ł o w n a u k o w y c h (opieraja się na klasycznych p o d z i a ł a c h d y s c y p l i n a r n y c h ) ; finansowania b a d a ó n a u k o w y c h ; instytucjonalnego p o d z i a ł u w ramach j e d n o s t e k badawczych. K o l a p r z y w o ł u j e jeszcze t r z y postacie, któorych poglaędy p o t w i e r d z a j a ę i n s t y t u c j o n a l n e trudnoósci w r e a l i z o w a n i u p o s t u l a t u i n t e r d y s c y p l i n a r n o ó s c i : M i c h e l a Foucaulta, piszaęcego o m o c y i trwałoósci t a k i c h i n s t y t u c j i „ w y k l u c z a n i a i zamykania", Richarda Rorty'ego, któory s t w i e r d z i ł , żze z m i a n a „ s ł o w n i k a " (badawczego) w y w o ł u j e niechęeóc, gdyzż „ o p i s a n i e n o w o czeęsto upokarza", oraz A n d r z e j a Z y b e r t o w i c z a , któory piszaęc o w p r o w a d z a n i u na kon¬ kurencyjnej hipotezy, zauwazża, iżz w y m a g a to „ s w o i s t e g o Gestalt switch ( z w r o t p o s t a w y - H.S.), t j . radykalnej p r z e b u d o w y zastanego obrazu óswiata i zwiaęzanych z n i m p r a k t y k s p o ł e c z n y c h , i t o czasem p r a k t y k nie t y l k o m e t o d o l o g i c z n y c h , interpretacyjnych, legitymizujaęcych badania, ale i n a w e t ósciósle p o l i t y c z n y c h " . A . F . Kola, 6 0 J. Z y c i n s k i , Współczesne nihilizmu K.P. Feyerabenda, 6 1 ó J. K o w a l e w s k i , op.cit.,s.60in. tendencje w filozofii nauki. Od maksymalizmu Koła Wiedeióskiego do „ Z a g a d n i e n i a filozoficzne w nauce" 1 9 7 8 / 7 9 , n r 1, s. 77. ó W . Piasek, M . S liwa, Wprowadzenie, M . S liwa (red.), op.cit., s. 6. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, �39 3. Wyzwania metodologiczne czasem wezwac na pomoc przyjacioł z innych dyscyplin naukowych, aby moc nadal budowac uporzaędkowane zrozumienie tego, w jaki sposob kultura funkcjonuje i gdzie sieę własciwie zaczyna i konczy" . Powstaje jednak dla badaczy wzywanych na pomoc z dziedziny politologii i s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h pytanie: czy każzdorazowe poszukiwanie w kulturze czynnika ułatwiajaęcego analizęe stosunkow mieędzynarodowych nie grozi jej instrumentalizacjaę, ktorej szczegolnaę odmianaę możze byc polityzacja k u l t u r y ? Jak znalezc złoty srodek w badaniu w p ł y w u kultury bez jednoczes¬ nego jej absolutyzowania? Wydaje sięe, zże trudno uciec od p o s ł u g i w a n i a sieę zbiorczo p e w n y m i pojeęciami dla zrozumienia procesow zachodzaęcych w makroskali. Z jednej strony, punktem wyjscia do podejmowanych zabiegow badania kultur i cywi¬ lizacji jako całosci nie mozże byc zdefiniowanie ich raz na zawsze - nieodwra¬ calne „zesencjalizowanie" i „zmuzeologizowanie". Z drugiej natomiast, badania komparatystyczne ze swej natury muszaę wzniesc sieę na pewien poziom wspolnego mianownika, aby mozżliwe było jakiekolwiek porownanie przedmio¬ t u badan. Jak zauwazża Richard Handler, „narzęedzia teoretyczne, ktorych użzywamy, czynią roznicę - wpływaja na nasz wybor pytan, nasz wybor dostepnych «danych» («dowodow»), wpływaja; na nasz styl narracji i , wreszcie, kształtuje historie, ktore opowiadamy. Ale bez takich «narzedzi» opowiedzenie jakiejkol¬ wiek historii nie byłoby możzliwe" . Wniosek ten znany jest wspoółczesnym teoretykom nauki. Nawet przywoływani na poczaętku niniejszych rozważzanó Thomas K u h n czy Imre Lakatos zgadzali sięe, zże jakiekolwiek w y n i k i obserwacji mogaę zostaóc zdobyte i zinterpretowane tylko o tyle, o ile uprzednio przyjmie sieę teorie naukowe. K u h n zwracał nawet uwageę na to, żze odrzucanie dotychczas obowiaęzujaęcych teorii odbywa sieę nie w zwiaęzku z ich konfliktem z doóswiadczeniem, ale w zwiaęzku z tym, zże pojawiajaęsieę nowe, bardziej atrakcyjne teorie, majaęce wieększe walory formalne czy zawartoósóc treósciowaę . Oznacza to iluzjeę wartoósci doóswiadczenia, któoraę Joseph Agassi p o d s u m o w a ł : „Rzadkim zjawis¬ kiem w nauce saę sytuacje, w ktoórych doóswiadczenie odgrywałoby decydujaęcaę roleę" . Odnosi sieę to takzże do sytuacji badacza stosunkóow mięedzynarodowych, ktoóry musi sięe zmierzyóc z wyzwaniem doóswiadczenia zapoósredniczonego od wielu badaczy z roózżnych dyscyplin. Postulat interdyscyplinarnoósci ma t u takzże swóoj bardziej bolesny wymiar: odchodzi sięe od „czystej metody", przyjmujaęc okreóslonaę postawęe - z gruntu antydogmatycznaę i eklektycznaę. 62 63 64 65 66 6 2 U . Hannerz, op.cit., s. 69. 6 3 Por. p u n k t 8. 6 4 R. H a n d l e r , Cultural Theory in History Today, „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l R e v i e w " g r u d z i e ó 2 0 0 2 , t . 107, n r 5, s. 1520. 6 5 6 6 ż J. Z ycinóski, op.cit., s. 73. Za: J. Z y c i ó s k i , op cit., s. 7 1 . �40 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Grzegorz Godlewski celnie charakteryzuje wyzwania takiej postawy: „Skoro sprawaę najważzniejszaę jest t u wszechstronnoósóc, całoósciowoósóc i jednoczeósnie efektywnoósóc poznania, to kwestia spóojnoósci i integralnoósci podejóscia teoretycz¬ nego schodzi na dalszy plan. Ogarniajaęc zjawiska z roóżznych stron, proóbujaęc docieraóc do wszystkich ważznych ich wymiaroów, sięega sięe do wszelkich dosteępnych sposoboów, nie zwazżajaęc na ich szczegóołowe uzasadnienia i proweniencje, a tylko - na skutecznoósóc. Rzeczywistoósóc kultury okazuje sięe na tyle rozległa i wewneętrznie zróożznicowana, żze wymaga wspóołpracy rozmaitych orientacji i me¬ tod, traktowanych tradycyjnie jako rozłaęczne czy nawet konkurencyjne. Ta otwarta formuła badawcza - kontynuuje Grzegorz Godlewski - ma, rzecz jasna, swoje koszty. Przede wszystkim nie daje takiego poczucia bezpieczenóstwa, jakiego dostarcza oparcie sie na stabilnym paradygmacie. Ład poznawczy nie jest t u niczym gotowym, zagwarantowanym przez autorytet dyscypliny, przez ustalenia tej czy innej doktryny w niej obowiaęzujaęcej. Badacz nie mozże koncentrowaóc sieę jedynie na bezpoósrednio go interesujaęcych zadaniach szczegółowych, majac «za plecami» kanon rozstrzygnięc podstawowych, które u p e ł n o m o c n i a ł y b y go do podejmowania działanó. M u s i braóc odpowiedzialnoósóc za całoósóc - co nie znaczy, zże skazany jest na konstruowanie jej za kazżdym razem od nowa. Ma do dyspozycji pewne całosciowe modele badanej rzeczywistosci, sa to jednak modele z zasady otwarte, poddaja ce sie p r z e k s z t a ł c e n i o m w odpowiedzi na nowe odkrycia. Odpowiedzialnoósóc badacza - podsumowuje autor - polega t u na cia głym kontrolowaniu przyjetych załozżenó i gotowoósci do ich modyfikowania. To zobowiązanie wykracza poza powinnosci dyktowane przez nauke «normalna», możze nawet - o ile miałoby byóc w y p e ł n i a n e w całoósci i na każzdym kroku wykracza poza możzliwoósci jakiegokolwiek konkretnego badacza. Ale przyjecie takiej formuły poznawczej wydaje sie koniecznoóscia . Przyóspieszaja c wciazż tempo, w j a k i m pojawiaja sie i nastepuja po sobie kolejne zwroty naukowe - nie tylko w sferze nauk o kulturze - prowadzi bowiem, powtóorze, do zakwes¬ tionowania dotychczasowego rozumienia roli paradygmatóow w tworzeniu porzadku n a u k i " . 67 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" W naukach humanistycznych pojecie „ z w r o t u " zaczeło pojawiaóc sie na gruncie historii, filozofii, literaturoznawstwa, socjologii, antropologii w celu okreóslenia obecnoósci nowych idei, aplikowalnych na wielu roózżnych płaszczyznach huma¬ nistyki, a zmieniaja cych dotychczasowy sposoób ich badania . Nieuchronnie 68 6 7 G. G o d l e w s k i , Luneta i radar: o dwoch strategiach badan kulturoznawczych, [ w : ] W . J . Burszta, M . Januszkiewicz (red.), op.cit., s. 5 6 - 5 7 . 6 8 D o i n n y c h „zwrotoów" z d i a g n o z o w a n y c h w róozżnych obszarach n a u k h u m a n i s t y c z n y c h należzaę m . i n . : „ z w r o t k u rzeczom", „ z w r o t k u materialnoósci", „ z w r o t k u sprawczoósci", „ z w r o t p e r f o r m a t y w n y " , „ z w r o t w i z u a l n y " , „ z w r o t archiwistyczny", „ z w r o t l i n g w i s t y c z n y " . W wyżzej �41 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" pojawia sieę w t y m miejscu pytanie o relacje mieędzy pojęeciami „zwrot" i „paradygmat" . Zauważzyóc nalezży, zże czeęsto pojęecia te uzżywane saę zamiennie , jednak uprawnienie do takiego zroównania pojeęciowego powinno byóc rozpatrywane na gruncie poszczegóolnych dziedzin nauki. Do tej pory pojęecie „ z w r o t u " było bardzo rzadko uzżywane na okreóslenie przemian w badaniach nad stosunkami mięedzynarodowymi. Na gruncie s t o s u n k ó o w m i ę e d z y n a r o d o w y c h prawdopodobnie po raz pierwszy z o s t a ł o p r z y w o ł a n e w czasie tzw. trzeciej debaty mieędzyparadygmatycznej z lat 70. i pierwszej połowy lat 80. X X wieku jako „zwrot komunikacyjny" (communicative turn) , inspirowany zwłaszcza pracami Karla W . Deutscha, twóorcy transakcjonizmu w teorii stosunkoów mięedzynarodowych . 69 70 71 72 Badacze stosunkoów mięedzynarodowych sytuujaę „zwrot komunikacyjny" jako konsekwencjęe „zwrotu lingwistycznego" w teorii stosunkoów mieędzynarodowych, ktoóry z kolei wprowadził do tej dyscypliny zupełnie nowy słownik pojęeciowy. Pojeęcia, takie jak: intersubiektywnoósóc, konwencja, dyskurs, akt mowy, akt retoryczny czy komunikacja, miały zwroócióc uwagęe na fakt, zże poszukiwania prawdy, weryfikowanie, falsyfikowanie, saę procesami społeczny¬ m i zachodzaęcymi w okreóslonym - społecznym - kontekóscie. Jeósli kontekst ulega zmianie, jeósli zmieniajaę sięe znaczenia nadawane s ł o w o m , roównieżz warunki, w ktoórych dochodzi do formułowania okreóslonych prawd, podlegajaę zmianie. „Zwrot lingwistyczny" zwraca wieęc uwageę na fakt, zżejęezyk jest podstawaęnaszej wiedzy, a znaczenia słoów i czynóowsaę definiowane w procesie komunikacji. Uprawianie nauki staje sieę w ten sposóob graęjeęzykowaę. Autorzy zwracajaę roówniezż uwagęe, zże „zwrot komunikacyjny" nie jest czymós obcym, nowym w nauce o stosunkach mięedzynarodowych, ale konsekwencjaę, wypadkowaęwielu w s p o m n i a n y c h n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h cultural turn z a i s t n i a ł duzżo wczeósniej niżz w badaniach nad s t o s u n k a m i m i ę e d z y n a r o d o w y m i . 6 9 Pojęecie w p r o w a d z o n e do n a u k i w pracy T h . K u h n a , Struktura rewolucji naukowych, PWN, W a r s z a w a 1965. 7 0 E. D o m a ó s k a , Zwrot performatywny we współczesnej humanistyce, „ T e k s t y D r u g i e " 2007, n r 5, s. 50 czy A . F . Kola, op.cit. W nauce o stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h pojeęcie „para¬ d y g m a t u " uzżywane jest z k o l e i czeęsto z a m i e n n i e z pojęeciem „ k o n c e p c j a " , „ t e o r i a " czy wręecz „ p r z e k o n a n i e " . Z o b . np. B. Balcerowicz, Teorie... , op.cit., s. 469. Przydatne rozróozżnienie t y c h dwóoch pojęeóc odnaleózóc mozżna w podreęczniku J. Czaputowicza, op.cit., s. 4 0 - 4 3 , któory wskazuje, ż z e w ó s w i e t l e poglaędoów K u h n a , wspóołwysteępowanie teoretycznych stanowisk, charakterys¬ tyczne dla n a u k s p o ł e c z n y c h , w t y m dla n a u k i o stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h , jest d o w o d e m na p r z e d p a r a d y g m a t y c z n a ę fazęe r o z w o j u n a u k i . 7 1 M . A l b e r t , O. Kessler, S. Stetter, On order and conflict: International Relations and the 'communicative turn', „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 2 0 0 8 , n r 34, s. 4 3 - 6 7 . 7 2 K . W . D e u t s c h , The Analysis K . W . D e u t s c h , Nationalism and ofInternational Social Relations, Communication, Prentice-Hall, N e w Yersey 1 9 7 1 ; M I T Press, C a m b r i d g e 1966; K.W. D e u t s c h , The Nerves of Government: Models of Political Communication and Control, T h e Free Press, N e w Y o r k 1969. Opis z a ł o ż e ó t r a n s a k c j o n i z m u Deutscha: J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 1 2 2 - 1 2 4 . �42 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych dobrze ugruntowanych tradycji teoretycznych. Podobne stwierdzenie mozżna by odnieósóc do kwestii „ z w r o t u kulturowego", ktoóry co prawda pod taę nazwaę nie wysteępuje jeszcze powszechnie w analizach politologicznych, jednak jako pojeęcie posłuzżyłby do zebrania i uwypuklenia tych wszystkich perspektyw badawczych, ktoóre z kultury czyniaę podstawowy element rozważzanó. Najprawdopodobniej pierwszymi zastosowaniami pojęecia „ z w r o t u kulturo¬ wego" dla obszaru badanó roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych (w szczegóolnym obszarze teorii i praktyki wspoółczesnych wojen) były artykuły Patricka Portera (Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War z 2007), Dereka Gregory'ego ('The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War z 2008) oraz Hugh Gustersona (The Cultural Turn in the War on Terror opublikowanej w 2010). 73 74 75 W polskiej literaturze przedmiotu pojeęcie „ z w r o t u kulturowego" pojawiło sie również niedawno w publikacji Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko proces - perspektywy pod redakcja Jacka Kowalewskiego i Wojciecha Piaska ( 2 0 0 9 ) . Redaktorzy piszaę we wprowadzeniu: „ W ostatnich dekadach dwudziestego wieku mozżna było obserwowaóc narastajaęcy proces «kulturyzacji» dyskursu humanistyki. Pojeęcie «kulturyzacji» humanistyki, któore w aktualnym kontekóscie intelektualnym dla niektóorych czytelnikóow mozże brzmieóc paradok¬ salnie, trafnie opisuje zmiany zachodzaęce zwłaszcza w tych dziedzinach nauk o człowieku, ktoórych u d z i a ł e m było doóswiadczenie długotrwałej dominacji obiektywistycznych perspektyw badawczych wzorowanych na naukach przy¬ rodniczych. Humanistyczny «zwrot kulturowy», ktorego t r y u m f w wielu dyscyp¬ linach, przynajmniej w sferze ogłaszanych manifestóow, obserwowaóc mozżna było co najmniej od wczesnych lat 80., nie stracił swej żzywotnoósci i znaczenia takzże dzisiaj. Obserwowane ostatnio wysiłki wyeliminowania z centrum dyskursu humanistyki pojeęcia kultury zdajaę sieę skazane na niepowodzenie i stanowiaęco najwyzżej rodzaj mniej lub bardziej zajmujaęcych próob redefinicji problemowej w ramach granic spopularyzowanej w ostatnich latach kategorii badawczej. O trwałoósci «kulturowego» paradygmatu badanó humanistycznych óswiadczyóc możze choócby fakt nieustannego objawiania sieę nowych jego zwolennikóow, podejmowania próob adaptowania tej perspektywy do lokalnie postrzeganych dziedzin zajmujaęcych sięe badaniem ludzkich rzeczywistoósci. Jest tak zwłaszcza w kreęgach naszej rodzimej nauki. W tej lokalnie ukierunkowanej perspektywie 76 7 3 P. Porter, Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " 2007, nr 3 7 ( 2 ) . 7 4 D . Gregory, 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " lipiec-sierpienó 2008, nr 7 5 H . Gusterson, The Cultural Anthropology Turn and Global Counterinsurgency, in the War Turn in Late Modern [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), 150. on Terror, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n 2010, s. 279 i n . 7 6 J. K o w a l e w s k i , perspektywy, 2009. W . Piasek (red.), Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko - proces - I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i ó n s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n �43 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" proces «kulturyzacji» humanistyki nie nalezży do jej przeszłoósci. M i m o zże legitymuje sięe on głeębokaę historiaę i rozbudowanaę genealogiaę, w wielu ósrodowiskach budzi zżywe zainteresowanie" . Do nowego ósrodowiska, w ktoórym proces „kulturyzacji" zaczyna budzióc zainteresowanie, należzaę dzisiaj badacze stosunkóow mieędzynarodowych i nauk politycznych. Jednak w tych dziedzinach czeęósciej niżz „ z w r o t kulturowy" stosowane jest pojeęcie „ p a r a d y g m a t u " , w t y m „ p a r a d y g m a t u cywilizacyjnego" lub „ p a r a d y g m a t u k u l t u r o w e g o " , opierajaęcego sieę na załozżeniu, zże tworzaęcy sieę ład mieędzynarodowy determinowany jest przez sprzecznoósci cywilizacyjne, a więec konflikty starego typu zostanaę zastaępione konfliktami, ktoórych ózróodłem beędaęroózżnice k u l t u r o w e . Pojęecie „ p a r a d y g m a t u cywilizacyjnego" jest obciaężzone zastrzeżzeniem, zwiaęzanym z naduzżywaniem samego pojeęcia „ p a r a d y g m a t u " w nauce o stosun¬ kach mieędzynarodowych. Dyskutujaęcy w ramach w w . debaty mieędzyparadygmatycznej badacze stosunkóow mieędzynarodowych musieli byóc zresztaęóswiadomi naduzżycia tego terminu, gdyzż głóownym p r z e s ł a n i e m tej debaty było uznanie, zże wszystkie istniejaęce teorie przyczyniajaę sieę do rozwoju stosunkoów mieędzynarodowych, nie chodzi więec w niej o zwycięestwo jednego paradygmatu, któory zdeprecjonowałby istnienie wszystkich dotychczasowych (tak jak to tymczasem przedstawiał K u h n ) . Z w r a c a j a ę n a to takzże uwagęe Patrick Thaddeus Jackson oraz Daniel H . N e x o n . W 2009 roku zaprezentowali koncepcję podwazajacą dotych¬ czasowe p o s ł u g i w a n i e sięe w stosunkach mieędzynarodowych Kuhnowskim pojęeciem „ p a r a d y g m a t u " (któore notabene sam Kuhn stosował w swojej pracy Struktura rewolucji naukowych w 21 odmiennych znaczeniach ) lub Lakatowskim 77 78 79 80 81 8 2 83 84 7 7 J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), op.cit., s. 7. 7 8 Z o b . np. T. Łoós-Nowak, op.cit. 7 9 Por. G. M i c h a ł o w s k a , Porzaędek mięedzynarodowy [w:] R. Kuzniar w perspektywie (red.), Porzaędek..., paradygmatu op.cit.; cywilizacyjnego, C.T. lipiec w perspektywie paradygmatu Szyjko, Interesy 2010, i sprzecznosci cywilizacyjnego, globalizacji http://stosunki-miedzynarodowe.pl (21.03.2011). 8 0 M . F . G a w r y c k i , Kultura Hollywoodzki film a stosunki a stosunki międzynarodowe, miedzynarodowe, [ w : ] M . F . G a w r y c k i , Uwikłane Wydawnictwa Uniwersytetu obrazy. Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 29 i n . A u t o r r o z u m i e pojęecie „ p a r a d y g m a t u k u l t u r o w e g o " nieco szerzej, wskazujaęc zaroówno na pozytywnaę, j a k i n e g a t y w n a ę rolęe, ktoóraę mozże odgrywaóc c z y n n i k k u l t u r o w y w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h . 8 1 Z o b . C.T. Szyjko, op.cit. Wczeósniejszy „ p a r a d y g m a t z i m n o w o j e n n y " wyjaósniał istniejaęce k o n f l i k t y i napięecia w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h sprzecznoósciami 8 2 8 3 ideologicznymi. J. Czaputowicz, op.cit., s. 170. P.T. Jackson, D . H . N e x o n , Paradigmatic Faults in International-Relations Theory, „ I n t e r n a ­ t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " 2 0 0 9 , nr 53, s. 9 0 7 - 9 3 0 . A u t o r z y sa s w i a d o m i , ze s t w o r z o n a przez n i c h m a p a typóow idealnych możze mieóc charakter a m e r y k a n ó s k o c e n t r y c z n y i żze europejska mapa dyscypliny m o g ł a b y wygladac inaczej o d tej zaprezentowanej przez n i c h . 8 4 Criticism Por. M . M a s t e r m a n , The Naturę and the Growth ofKnowledge, of a Paradigm, [ w : ] I . Lakatos, A . Musgrave (red.), C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1970, s. 5 9 - 9 0 . �44 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych pojęciem programu b a d a ó , majacego byc proba znalezienia kompromisu miedzy postulatem falsyfikacjonizmu w nauce autorstwa Karla Poppera a teoriaę rewolucji naukowych Thomasa Kuhna. Propozycja zakłada odrzucenie obydwu wczeósniejszych sposoboów opisywania teorii stosunkóow mieędzynarodowych i stworzenie nowej metody opisu za pomoca relacji między „typami idealnymi", j a k i m i saę: realizm, liberalizm i konstruktywizm (w dwoóch odmianach: rea¬ listycznej i liberalnej). Zwracaja uwage na fakt w s p o ł w y s t ę p o w a n i a tych „typów idealnych" (okreslanych do tej pory b ł ę d n i e mianem „ p a r a d y g m a t ó w " ) , posłu¬ giwania sięe przez badaczy kazżdej z tych wielkich „szkoół" podobnym s ł o w n i k i e m pojeęciowym, brakiem prawdziwej wewneętrznej nieprzystawalnoósci stworzonych perspektyw badawczych, by mogły uzyskaóc miano nowych „paradygmatóow". Analiza relacji zachodzaęcych mieędzy „typami idealnymi" powinna koncentrowaóc sieę - wedle autoroów - na dwoóch wielkich zagadnieniach podejmowanych przez stosunki mieędzynarodowe, a wyrazżonych w pytaniach: „czy w ł a d z a mozże zostac oswojona?" oraz „czy anarchia jest przymusem parametrycznym?". W pierwszym pytaniu na dwoóch biegunach leżzaę załozżenia zwiaęzane z pytaniem o znaczenie władzy: na jednym saę realiósci, móowiaęcy o tym, zże power to ultima ratio w stosunkach mięedzynarodowych (dyskusja, któorej korzeni możzna szukaóc w Księciu Machiavellego), na drugim zas sytuuja się liberałowie, wierzacy w moc instytucji mięedzynarodowych i mieędzynarodowej wspóołpracy jako „węedzidła" dla nadmiernie w ich opinii uwypuklonej roli power w stosunkach mieędzynarodowych. W drugim pytaniu anarchia postrzegana jest jako rozpieęta mięedzy dwiema skrajnoósciami: albo jako „naturalnej koniecznoósci" porzaędku mieędzynarodowego, albo jako zbeędnego i niekoniecznego załozżenia, determinujaęcego fałszywie obraz stosunkóow mieędzynarodowych. Wnioski badawcze, które m o ż n a wysnuc z ich r o z w a z a ó , prowadza do tego, żze przyjęecie sformułowania „zwrot kulturowy" wydaje sieę bezpieczniejsze metodologicznie, gdyzż pozwala uniknaęóc zarzutu „nie-paradygmatycznoósci" w przyjeęciu jedynie filtru kulturowego dla analizowanej rzeczywistoósci mieędzynarodowej, co w istocie swojej nowym paradygmatem nie jest w klasycznym, Kuhnowskim sensie tego słowa (mimo zże w rozumieniu potocznym mozżna by te pojęcia uznac za niemal identyczne). Trudno bowiem p r z y j a ó , ż e włóczenie kultury do analizy stosunkoów mięedzynarodowych s p o w o d o w a ł o „rewolucjeę naukowaę" rozumianaę przecieżz przez Kuhna jako niekumulatywny epizod w rozwoju nauki, w ktoórym stary paradygmat zostaje zastaępiony w częeósci lub całoósci przez nowy, co wazżne - niedajaęcy sieę pogodzióc z poprzednim. Przyjeęcie filtru kulturowego ma bowiem charakter u z u p e ł n i e n i a (co prawda o ogromnym znaczeniu) dotychczasowych analiz stosunkoów mięedzynarodowych, umozżliwiajaęc zblizżenie sieę do ideału holistycznego opisu skomplikowanego wycinka wspóołczesnej rzeczywistoósci. Jedyny radykalizm, jaki sieę z n i m wiaęzże, dotyczy raczej „radykalnego zadziwienia" faktem, jak długo filtr kulturowy był po¬ mijany, a nie rewolucyjnoósci jego samego. Niezalezżnie od zgłoszonych zastrzezżenó samo pojeęcie „ p a r a d y g m a t u " cywili¬ zacyjnego jest od „zwrotu kulturowego" pojęeciem odmiennym, gdyzż słuzży �45 4. Pojeęcie „zwrotu kulturowego" wyjaósnieniu charakteru wspóołczesnych sprzecznoósci, konfliktóow, napięeóc, prowadzaęcych do wojen w stosunkach mieędzynarodowych na gruncie cywilizacyjno-kulturowym, a właósciwie - w ogromnej mierze - r e l i g i j n y m . Paradygmat ten pojawia sięe bowiem zawsze przy omawianiu koncepcji zderzenia cywilizacji Samuela Huntingtona, ktoóry d o k o n a ł p o d z i a ł u cywilizacji óswiata w e d ł u g kryterium religii na: swiat zachodni (chrzescijaóstwo), chióski (konfucjanizm), japonski (szinto), indyjski (hinduizm), islamski, p r a w o s ł a w n y , latynoamerykanski i afrykanski (co do wyodreębnienia jako spojnych całosci tych dwoch ostatnich zgłasza jednak wiele zastrzezżen ). Marcin F. Gawrycki proponuje nazywac jego teorieę „konfliktowym paradygmatem k u l t u r o w y m " . Z teoretycznego p u n k t u widzenia przeciwko traktowaniu teorii Huntingto¬ na jako nowego paradygmatu opowiada sieę Jacek Czaputowicz, zauważzajaęc, zże jest to rzecz dyskusyjna, poniewazż zaprezentowany przez tego autora swiat jest bez waętpienia anarchistycznym swiatem realistycznym (tak jak pisał o n i m Kenneth Waltz). G ł o w n y m i podmiotami sa nadal panstwa narodowe, m i m o że najwazżniejsze linie konfliktow przebiegajaę mieędzy cywilizacjami. Zasadniczym problemem jest pytanie o to, czy cywilizacje mozżna uznac za odręebne podmioty. Czaputowicz proponuje uznac realizm kulturowy Huntingtona jedynie za nurt w ramach realizmu, a nie „rownorzeędny z n i m paradygmat" . Z kolei Roman Kuzniar w pracy Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki międzynaro­ dowe na przełomie XX i XXI wieku rozwaza w osobnym punkcie z a t y t u ł o w a n y m 85 86 87 88 8 5 T a k i n t e r p r e t u j a ę t e n paradygmat z a r o w n o B. Balcerowicz, Teorie... , op.cit., s. 4 7 5 - 4 7 7 , jak i G. M i c h a ł o w s k a , L. Ł u k a s z u k , Czy zderzenie E. S l i w k a SVD cywilizacji - granice (red.), Terroryzm tolerancji, w swiecie [ w : ] E. Halizżak, W . współczesnym, Fundacja Lizak, Studiow M i ę e d z y n a r o d o w y c h i Fundacja M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a Ksieężzy W e r b i s t o w , Warszawa-Pienieęzżno 2 0 0 4 , s. 111 oraz G. M i c h a ł o w s k a , Porzaędek..., 8 6 op.cit. Co do zastrzezżen i dyskusji zwiaęzanych z pojęeciem cywilizacji latynoamerykanskiej zob. H . Schreiber, M . F . G a w r y c k i , Gawrycki (red.), Dzieje 2 0 0 9 , co do cywilizacji... , op.cit., s. 53. 8 7 Cywilizacja latynoamerykanóska kultury latynoamerykańiskięj, „ewentualnosci" M . F . G a w r y c k i , Kultura - zarys problematyki, [w:] M.F. W y d a w n i c t w o Naukowe P W N , Warszawa i s t n i e n i a cywilizacji afrykanskiej: a stosunki międzynarodowe, S. H u n t i n g t o n , op.cit., s. 30. D o propozycji Zderzenie autora mozżna m i e c j e d n a k zastrzezżenia, zwiaęzane ze w s p o m n i a n y m wyzżej n i e o s t r y m uzżywaniem samego pojęecia „ p a r a d y g m a t " . Probujaęc uporac sieę z „ p o j e m n o s c i a ę " pojeęcia, a u t o r w p r o w a d z a jeszcze do s w o i c h rozwazżan d w a i n n e „ p a r a d y g m a t y k u l t u r o w e " (co juzż z załozżenia przekresla ich „ p a r a d y g m a t y c z n o s c " ) : n e o k o l o n i a l n y i k o o p e r a t y w n y paradygmat k u l t u r o w y . Ibidem, s. 34¬ 44. Podajaęc swoje r o z u m i e n i e pojeęcia „ p a r a d y g m a t k u l t u r o w y " („Paradygmat kulturowy nie jest dla m n i e t y l k o p r z e j a w e m zmieniajaęcych sieę c z y n n i k o w , k t o r e wpływajaę na pojawianie sieę n o w y c h / s t a r y c h k o n f l i k t o w w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h , ale jest p r z e j a w e m znaczenia kultury we wspołczesnym swiecie. Innymi słowy, na konstrukcjeęładuspołecznego w znaczaęcym s t o p n i u w p ł y w a c z y n n i k k u l t u r o w y , d e t e r m i n u j e o n zachowania p a n s t w w S M . Rozżnice k u l t u r o w e mogaę w k o n s e k w e n c j i p o w o d o w a c z a r o w n o sprzecznosci i k o n f l i k t y , jak i przyczynic sięe do lepszego z r o z u m i e n i a i p o r o z u m i e n i a " . Ibidem, s. 2 9 ) , autor wydaje sieę raczej blizższy f o r m u ł o w a n e j tutaj propozycji, aby okre slac zmianeę polegajaęcaę na dostrzeżzeniu c z y n n i k a k u l t u r o w e g o w stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h m i a n e m „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " . 8 8 J. Czaputowicz, op.cit., s. 208. �46 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Kultura się liczy teorię Samuela Huntingtona o zderzeniu cywilizacji, wskazując, żze mozżna wpisaóc jaę w konstruktywistyczne podejóscie do stosunkoów mieędzynarodowych ze wzgleędu na miejsce, jakie ten nurt przyznaje kulturze, tozżsamoósci, w a r t o s c i o m . R ó w n o c z e s n i e autor zaznacza, ze Huntingtona nie m o ż n a do konóca uznawaóc za przedstawiciela tej szkoły, raczej trzeba go umieóscióc w gronie „wrażzliwych kulturowo realistóow" . Pojęecie „zwrotu kulturowego" nalezżałoby zatem, w relacji do „paradygma¬ tu", po pierwsze odnieósóc do całokształtu stosunkoów mieędzynarodowych, a więec roównieżz obszaróow, ktoóre istniejaę poza sferaę badania konfliktóow , w t y m do badanó nad w p ł y w e m kultury na rozwóoj gospodarczy , na politykeę zagranicznaę, do rozwazżanó nad kulturaęstrategicznaę, kulturaę politycznaę czy kwestiami bezpieczenóstwa w ich wymiarze mięedzynarodowym. Pokazywaóc m i a ł o b y zmiane p o l e g a j a c ą n a p r z e s u n i ę c i u p u n k t u ciężkosci z tradycyjnie rozumianych dziedzin polityki zagranicznej, bezpieczenóstwa, gospodarki na kwestie kulturo¬ we, przez któorych pryzmat bada sieę dopiero te w w . „klasyczne" obszary badawcze stosunkóow mieędzynarodowych. Oczywióscie, przy załozżeniu wieloparadygmatycznoósci (w sensie potocznym, bo właósciwsze beędzie móowienie o wieloperspektywicznoósci) nauk humanistycznych „zwrot kulturowy" jest jednym z wielu, jakie istniejaę, niemniej jednak silnie obecnym, a nawet dominujacym aktualnie (zwłaszcza w nauce anglosaskiej), jesli chodzi o stosowane perspektywy badawczo-poznawcze. Po drugie, pojeęcie „zwrotu", w znaczeniu tutaj uzżywanym, powinno byóc postrzegane jako dynamiczne, słuzżaęce ukazaniu pewnego procesu zmian k i e r u n k ó w badawczych, podczas gdy pojęcie „para¬ dygmatu" nalezżałoby juzż utozżsamiaóc z efektem takiego procesu - sytuacjaę, kiedy zmiana j u ż zaszła. „ Z w r o t " ma wiec charakter procesualny, podczas gdy „paradygmat" - dokonany, statyczny. Samo pojeęcie „zwrotu kulturowego" zostało upowszechnione w tytule ksiaęzżki Fredrica Jamesona The cultural turn: selected writings on the postmodern 1 9 8 3 - 1 9 9 8 , b ę d a c e j zbiorem esejow tego filozofa, socjologa i zarazem 8 9 90 91 92 9 3 8 9 R. Kuózniar, Pozimnowojenne... , op.cit., s. 297. 9 0 Ibidem. 9 1 Por. G. M i c h a ł o w s k a , Porzagdek... , op.cit. 9 2 S.P. H u n t i n g t o n , L.E. H a r r i s o n (red.), op.cit.; L . Ray, A . Seyer (red.), Culture and Economy after Cultural Turn, uwarunkowania 9 3 SAGE, L o n d o n 1999; K. Gorak-Sosnowska, J. Jurewicz (red.), rozwoju w Azji i Afryce, F. Jameson, The cultural Kulturowe W y d a w n i c t w o I b i d e m , Łóodóz 2010. turn: selected writings on the postmodern 1983-1998, Verso, N e w Y o r k 1998. P o d s u m o w a n i e m zas t o c z ą c e j się w t y c h naukach o d lat 80. debaty na t e m a t „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " , z w ł a s z c z a w obszarze n a u k h i s t o r y c z n y c h , s t a ł a sieę ksiaęzżka Beyond Cultural the Turn p o d redakcja L y n n H u n t i V i c t o r i i B o n n e l l ( U n i v e r s i t y o f California Press 1999) i rozpoczeęta p o niej debata na ł a m a c h „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l R e v i e w " w 2 0 0 2 . Róownolegle ukazało sieę w tym samym czasie k i l k a pozycji na rynku h u m a n i s t y c z n y c h , zawierajaęcych w t y t u l e s f o r m u ł o w a n i e cultural Cultural Turn. Scene-Setting Essays on Contemporary Cultural History, publikacji z zakresu Routledge, L o n d o n 1994 czy ł a c z a c a sie z n a u k a m i p o l i t y c z n y m i publikacja p o d redakcja George'a Steinmetza, State Formation After The Cultural nauk turn, m . i n . : D . Chaney, The Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. State/Culture. �47 4. Pojeęcie „zwrotu kulturowego" teoretyka literatury, poswieęconych postmodernizmowi. To własnie ten nurt w humanistyce uznawany jest za „winowajcęe", „sprawcęe" wydzwignięecia kul¬ tury do pierwszoplanowej roli we wspołczesnej debacie na tematy s p o ł e c z n e . Możzna p o w i e d z i e c , z ż e postmodernizm z d e t r o n i z o w a ł pojęecie „Kultury", wpuszczajaęc na pola badawcze wiele rożznych „ k u l t u r " i „ m i k r o k u l t u r " (tak jak wprowadził pojeęcia „mikrohistorii" i „mikronarracji"). 94 W naukach humanistycznych stosowane jest rowniezż pojęecie „ p a r a d y g m a t u kulturalistycznego" w znaczeniu bardzo bliskim stosowanemu tutaj pojeęciu „ z w r o t u kulturowego", rozumianego jako „sposob uprawiania humanistyki, ktory daje pierwszenstwo kulturze i to nie tylko w sensie sytuowania jej jako naczelnej kategorii w praktyce badawczej, a wieęc przedmiotu badan (...), ale takzże prymarnosci kultury w ogole" . W odniesieniu do teorii literatury „zwrot kulturowy" oznacza przede wszystkim „postaweę skoncentrowanaę na urucha¬ mianiu w praktykach interpretacji wszelkich mozżliwych kulturowych odniesien dzieła literackiego i wspołdziałanie ze sobaę rozmaitych dyskursow kulturow y c h " . Socjolog George Steinmetz, wskazujaęc na to, co łaęczy badaczy „zwrotu kulturowego" w naukach społecznych, zauważa, zesa to ci, ktorzy kłada nacisk na społecznie konstruowany charakter kultury i jej konstytutywnaę dla nauk społecznych roleę, odrzucajaę ujmowanie kultury jako kategorii homogenicznej, zas w swych badaniach nad kulturaę przełamujaę bariery dyscyplin naukowych i w s k a z u j a ę n a s u b i e k t y w n a ę n a t u r e ę interakcji zachodzaęcych w relacjach mieędzyludzkich. T y m samym zwraca uwagęe na fakt, zże „zwrot kulturowy" obejmuje wiele rożznorodnych nurtow w naukach społecznych, wywodzaęcych sieę z p o l badawczych do tej pory uznawanych za peryferyjne . 95 96 97 Czy „ z w r o t k u l t u r o w y " nie jest tylko i wyłaęcznie p e w n a ę t e n d e n c j a ę w stosunkach mieędzynarodowych, odzwierciedlajaęcaę „modęe na kulturęe" wsrod badaczy nauk społecznych, nowinkaę naukowaę, ktorej istnienie beędzie krotkotrwałe, kiedy „peryferia" znowu powroca na swoje miejsce? Wydaje się, ze nie ma takiego ryzyka. Teresa Łos-Nowak stwierdza: „odrodzenie sie problematyki dotyczaęcej społeczno-etycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o wymiaru stosunkow mieędzynarodowych wynika przede wszystkim z postęepujaęcej z gwałtownaę siłaę wspołzalezżnosci, globalizacji i zageęszczania sieę pola stosunkow mięedzynarodo- 9 4 z jej W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, op.cit., s. 7. A u t o r z y pisza, ż e m y s l p o s t m o d e r n i s t y c z n a „obsesyjnym, dla niektorych interpretatorow, poszukiwaniem rozżnicy, odręebnosci i p o d w a z ż a n i e m o b i e k t y w i s t y c z n e g o r o z u m i e n i a k u l t u r y j a k o obowiaęzujaęcej m a t r y c y m o d e l u jaęcej l u d z k i e zachowania", d o p r o w a d z i ł a do w i e l k i e g o p o w r o t u k u l t u r y , ale jużz w i n n y m sensie -dajaęc impuls do jej „rozbioru" subkulturowychczyzewzgleędu na o d m i e n n o s c i o d k u l t u r y dominujaęcej z punktu płec widzenia kulturowaę, rożznic orientacjeę (dorobek brytyjskich klasowych, rasowych, seksualnaęi studiow kulturowych). wszelkie Ibidem, s. 7-8. 9 5 A . F . Kola, op.cit., s. 59. 9 6 A . Burzynska, Kulturowy teoria literatury. 9 7 zwrot teorii, [ w : ] M . P . M a r k o w s k i , R. Nycz (red.), Kulturowa Głóowne pojecia i problemy, Universitas, K r a k o w 2002, s. 87. G. Steinmetz, Introduction: Culture and the State, [ w : ] G. Steinmetz (red.), op.cit., s. 1-2. �48 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych wych w stopniu n i e w y o b r a ż a l n y m jeszcze 50 lat temu. (...) Na pewno w X X I w. istnieje potrzeba myóslenia kompleksowego, przekraczajaęcego jednostkowe postawy panóstw zdeterminowanych myósleniem w kategoriach interesu na¬ rodowego, w kierunku odnajdywania problemoów, jakie ono generuje. Zmienia sieę bowiem gwałtownie przestrzenó, w któorej badacz sieę znajduje, zmienia sieę jeęzyk komunikacji, system wartoósci, co sprawia, żze wzbogaca sięe o n o ó s w i a t symboli i metafor, ale tezż istnieje potrzeba uwazżnego w s ł u c h i w a n i a sieę w to, co moówiaę przedstawiciele roózżnych tradycji i szkoół poznawania óswiata ( . . . ) " . Procesy globalizacyjne dotarły t y m samym do óswiata nauk społecznych i humanistycznych, wymuszajaęc interdyscyplinarnoósóc, bez któorej niemozżliwe staje sieę objeęcie i przeanalizowanie nawet fragmentu wspóołczesnej rzeczywistoósci. Zmiany optyki badawczej w stosunkach mieędzynarodowych odzwierciedlajaę zmiany, jakie zachodzaę zaróowno w całej humanistyce óswiatowej, jak i w naukach społecznych, w których pozycję niezwykle silna, wypracowały sobie studia kulturowe (cultural studies), a modna, choc nieobarczona w e w n ę t r z n y m i problemami, studia regionalne (area, regional studies) . 98 99 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" Analizujaęc pojawienie sieę w badaniach nad stosunkami mieędzynarodowymi „zwrotu kulturowego", nie możzna nie zadaóc sobie pytania o to, jakie saę ograniczenia prowadzenia tego typu analizy. Czy filtr kulturowy nie powoduje przepuszczenia do naszej óswiadomoósci badawczej tylko tego, co p ł y n n e , nieuchwytne, czeęsto nazywane emocjonalnym, pozostawiajaęc na sicie to, co twarde i nieprzepuszczalne, przede wszystkim: historięe, konkretne fakty, dane, liczby. Kolejne pytanie dotyczy tego, czy absolutyzacja czynnika kulturowego nie prowadzi do - z jednej strony - jego instrumentalizacji, jako wygodnego i wręecz zbyt łatwego uzasadnienia dla wszystkich działanó aktoroów sceny mięedzynarodowej, z drugiej zaós - do jego banalizacji? Po trzecie, czy Zachoód sam nie stawia sieę w roli schizofrenika, ktoóry odkrył kultureę i nagle pragnie zrozumieóc odmiennoósóc kulturowaęnp. óswiata islamu, ale po to, żeby osiagnaó z a k ł a d a n e cele (a więc ze w z g l ę d ó w czysto utylitarnych), a jednoczesnie nie jest w stanie Ockhamowska brzytwa odciaó samego siebie (samoograniczanie się władzy jest fikcja), a wiec zrezygnowac z promowania wartoósci, ktoóre uznaje za uniwersalnie dobre: demokracji, rzaędoów prawa i praw człowieka? Czy jest możzliwe znalezienie takiego uzasadnienia, któore z m u s i ł o b y Zachóod do porzucenia retoryki kulturowego imperializmu? Samuel H u n t i n g t o n pisze: „Kultura (... ) podaężza za władzaę. Jeósli niezachodnie społeczeónstwa majaę znoów ulec w p ł y w o m zachodniej kultury, mozże to nastaępióc wyłaęcznie w w y n i k u ekspansji i naporu poteęgi Zachodu. N i e o d z o w n a ę l o g i c z n a ę konsekwencjaę 9 8 T . Łoós-Nowak, op.cit., s. 37 i 39. 9 9 A . F . Kola, op.cit., s. 59; M . F . G a w r y c k i , Kryzys... , op.cit., s. 5 1 - 6 7 . �49 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" uniwersalizmu jest imperializm. (...) W m i a r ę jak cywilizacja azjatycka i m u z u ł m a n s k a bęedaę coraz silniej potwierdzac uniwersalnosc swoich kultur, ludzie Zachodu bęedaę w coraz wieększym stopniu zdawac sobie sprawęe ze zwiaęzku mieędzy uniwersalizmem i imperializmem. Zachodni uniwersalizm jest niebezpieczny dla swiata, możze bowiem doprowadzic do wielkiej mięedzykulturowej wojny mieędzy panstwami-osrodkami c y w i l i z a c j i " . Czy wieęc, konkludujaęc, nie jest tak, zże w dłuzższej perspektywie cultural turn stanie sieę cultural trap, pułapkaę, w ktorej Zachod sam sięe unicestwi? Profesor Columbia University na Wydziale Antropologii i Stosunkow Mięedzynarodowych, Mahmood Mamdani, w głosnym artykule „powrzesniow y m " Good Muslim, Bad Muslim: A Political Perspective on Culture and Terrorism zwraca uwagęe na kilka p u ł a p e k wiaężzaęcych sięe z prowadzonaę w klimacie konfrontacji Zachodu i islamu „debataę kulturowaę" (ktoraę okresla jako culture talk ). Podstawowy zarzut, jaki czyni, dotyczy tego, zże debata kulturowa przekształciła doswiadczenie religijne w kategorieę politycznaę, wprowadzajaęc dychotomieę „dobry m u z u ł m a n i n " - „zły m u z u ł m a n i n " , zamiast rozdzielic terrorystow od cywili. Konsekwencjaętego ma byc przyjeęcie kolejnego założzenia, zże islam musi zostac poddany swoistej kwarantannie - diabeł musi zostac egzorcyzmowany przez wojneę mieędzy dobrymi i złymi m u z u ł m a n a m i . W ten sposob, w opinii Mamdaniego, kulturowa teoria polityki została postawiona na głowie. Sprzeciwia sięe on temu, żzeby odczytywac politykeę krajow islamskich jako wytwor cywilizacji islamu - dobrej czy złej, oraz potęegi (power) Zachodu ja¬ ko w y t w o r u cywilizacji Zachodu. Obie: polityka i potęega, rodzaę sięe bowiem w momencie spotkania ze sobaęiżzadna z nich nie możze zostac zrozumiana, jesli beędzie traktowana rozdzielnie, poza historycznym kontekstem tego spotkania. Twierdzi, żze debata kulturowa doprowadziła tymczasem do „odhistorycznienia" procesu konstruowania politycznych tozżsamosci. W zwiaęzku z t y m celem zabiegow, jakie podejmuje, jest przywrocenie debacie „ p o w r z e s n i o w e j " kon¬ tekstu politycznego i historycznego. Ironizuje: „Chceę wyjsc poza proste choc radykalne twierdzenie, zże jesli istniejaę dobrzy i zli m u z u ł m a n i e , to muszaę byc rownież dobrzy i zli mieszkancy Z a c h o d u " . Pierwszym zarzutem, jaki czyni debacie kulturowej, jest traktowanie kultury w taki sam sposob, jak jednostek politycznych - w kategoriach terytorialnych. Pisze: „ W s p o ł c z e s n y islam jest cywilizacja globalna: mniej m u z u ł m a n o w zyje na 100 101 102 103 1 0 0 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie... , op.cit., s. 478. N i e c o dalej H u n t i n g t o n zauważza, żze w o j n a ta jest bardzo m a ł o p r a w d o p o d o b n a , ale w y k l u c z y c sieę jej nie da. Ibidem, s. 4 8 1 . 1 0 1 M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 767. 1 0 2 Saędzeę, zże jego ujęecie culture talk bez p o p e ł n i e n i a błęedu mozżna uznac za e l e m e n t cultural turn w jego w a r s t w i e narracyjnej. Oczywiscie M a m d a n i m o c n o sieę wobec niej dystansuje, takżze w r o z w i j a j ą c y m te k o n c e p c j ę a r t y k u l e : M . M a m d a n i , Culture Discourse on „Good" Muslims, s. 9 5 - 1 0 4 . 1 0 3 Talk: Six Debates That Shape the „ T h e A m e r i c a n J o u r n a l o f Islamic Social Sciences" 2005, t. 22, n r 3, M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 7 6 6 - 7 6 7 . �50 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych ó S rodkowym Wschodzie nizż w Afryce czy w p o ł u d n i o w e j i p o ł u d n i o w o wschodniej A z j i . Jesli m o ż e m y pomyslec o chrzescijaóstwie i judaizmie jako 0 religiach globalnych - z korzeniami na Srodkowym Wschodzie, ale historycznymi p r z e p ł y w a m i i w s p o ł c z e s n y m i konstelacjami, ktorych nie da sieę napełnic sensem, gdy traktuje sieę je w kategoriach granic panstwowych - czemu wieęc nie sprobowac zrozumiec islamu, rowniezż, w kategoriach historycznych 1 pozaterytorialnych?" . Jako konsekwencje utozsamiania kultury i religii z jednostkami politycznymi wskazuje u t o ż s a m i a n i e t e r r o r y s t ó w z m u z u ł m a n a m i i usprawiedliwianie prowadzenia wojny odwetowej przeciwko c a ł e m u krajowi, takiemu jak Afganistan. Dostrzega rowniezż kolejnaę konsekwencjęe uzżywania filtru kulturowego, jakaę jest esencjalizacja kulturowa (traktowanie całej grupy jako homogenicznej i niezmiennej), prowadzaęca do ahistorycznosci. Sam Mamdani pisze o t y m nasteępujaęco: „Kiedy czytam o islamie w dzi¬ siejszych gazetach, czeęsto czujeę sieę tak, jakbym czytał o zmuzeologizowanych (museumized) ludziach, o ludziach, o ktorych m o w i sieę tak, jakby nigdy nie tworzyli kultury, poza samym momentem stworzenia, jako aktu niezwykłego, profetycznego. Od tamtego momentu, wydaje sięe, zże oni - my m u z u ł m a n i e jedynie poddajemy s i ę (conform) kulturze. Nasze kultury zdaja sie nie miec historii, polityki i dyskusji. Wydajaę sieę zastygłe w pozbawionym zżycia obyczaju (custom). Nawet więecej, ludzie ci wydajaę sięe niezdolni do przekształcenia własnej kultury, w ten sam sposob, w jaki saę niezdolni do wyhodowania dla samych siebie jedzenia. Wniosek jest taki, zże jedyny ratunek lezży, jak zwykle, w filantropii, w byciu uratowanym przez kogos z z e w n a ę t r z " . Wyraznie słychac w tych słowach Saidowskie zarzuty z Orientalizmu. 1 0 4 105 106 Mahmood Mamdani pyta retorycznie: Czy naprawdęe jest tak, zże każzda osoba, ktora odczytuje swojaęreligieę dosłownie, jest potencjalnym terrorystaę?Z e tylko ktos, kto nie odczytuje tekstu religijnego dosłownie, ale metaforycznie lub symbolicznie, jest lepiej przystosowany do zżycia obywatelskiego i tolerancji, do ktorej takie żzycie wzywa? W jaki sposob, mozże ktos zapytac, d o s ł o w n e odczytywanie tekstow religijnych p r z e k ł a d a sieę na porwania, morderstwa i terroryzm? . ż 107 Swoje rozwazżania kontynuuje, podnoszaęc, zże zarowno islam, jak i chrzescijanstwo maja głeboko zakorzeniona orientacje mesjanistyczna, w sensie misji cywilizowania swiata. Kazżda z tych religii jest przekonana, zże posiada jedynaę prawdęe, i żzeswiat poza niaę jest morzem ignorancji, ktorego grzechy muszaę zostac odkupione. Jak kazżda żzywa tradycja ani islam, ani chrzescijanstwo nie saę monolitami. W obu wysteępujaę wielkie debaty: nawet jesli twierdzimy, zże 1 0 4 W e d ł u g P E W F o r u m o n R e l i g i o n & Public Life w o p r a c o w a n i u Mapping the Global Muslim Population z 2009 w i d n i e j a n a s t ę p u j ą c e dane: w regionie A z j i i Pacyfiku jest 61,9%, na B l i s k i m W s c h o d z i e i w Afryce P o ł n o c n e j - 2 0 , 1 % , w Afryce Subsaharyjskiej - 15,3%, w E u r o p i e - 2,4%, zas w o b u A m e r y k a c h - 0,3% m u z u ł m a n o w . Za: R. Z e n d e r o w s k i et al., op.cit., s. 30. 1 0 5 M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 767. 1 0 6 Ibidem. 1 0 7 Ibidem. �51 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" wiemy, co jest dobre dla ludzkoósci, jak postęepujemy? Uzżywajaęc perswazji czy siły? Czy przekonujemy innych do zasadnoósci naszych prawd, czy je po prostu narzucamy? Czy religia jest kwestiaę poglaędoów, czy ustawodawstwa? Pierwsza alternatywa daje nam rozum (reason) i głoszenie ewangelii, druga - krucjaty i dzihad. Wyrazża głeęboki sceptycyzm, co do możzliwoósci odczytywania zachowanó politycznych z religii lub kultury. Pyta: czy jest prawdaę, żze ortodoksyjny m u z u ł m a n i n jest potencjalnym terrorystaę? Lub, tak samo, zże ortodoksyjny zżyd lub chrzeóscijanin jest potencjalnym terrorystaę, a tylko zżyd reformowany lub chrzeóscijanin wierzaęcy w Darwinowskaęteorięe ewolucji saę w stanie byóc tolerancyjni dla tych, ktoórzy nie podzielajaę ich p r z e k o n a n ó ? . 108 Zdajaęc sobie w pełni sprawęe, żze pytania takie nie wystarczajaę, by wyjaósnióc złozżone zwiaęzki mieędzy politykaę a religiaę, proponuje sieęgnięecie do historii i polityki zamiast doktryn religijnych i kultury. Siły takie, jak Al-Kaida i do niedawna ibn Ladin ,uzżywajaęcy argumentoów religijnych do celóow politycz¬ nych, sa bowiem wypadkowa, historii i polityki, a nie religii i kultury jako takiej. A u t o r odwołuje sieę t u do historii finansowania przez Stany Zjednoczone ruchu odrodzenia islamu przez mudzżahedinóow - islam wtedy właósnie z o s t a ł wykorzystany jako ideologia polityczna, bardziej nizż religia, przekształcajaęc sieę raczej w produkt wspoółczesnej globalizacji niżz cywilizacji arabskiej. 109 „Siła ibn Ladina lezży nie w jego p r z e s ł a n i u religijnym, ale politycznym. Nawet dziecko zna odpowiedóz na pytanie Busha: «Dlaczego oni nas nienawidzaę?». Jeósli chodzi o S rodkowy Wschoód, wszyscy wiemy, zże Stany Zjednoczone saę za taniaę ropaę, a nie za wolnoósciaę słowa. (... ) Stany Zjednoczone nie r o z m o n t o w a ł y globalnego aparatu imperialnego pod koniec zimnej wojny; zamiast tego, s k o n c e n t r o w a ł y sięe na zapewnieniu tego, zże panóstwa i m wrogie nazwane panóstwami zbóojeckimi - nie wejdaę w posiadanie broni masowego razenia" . ó 110 Zamiast óswiadomoósci religijno-kulturowej Mahmood Mamdani proponuje óswiadomoósóc historycznaę, któora umozżliwi m u z u ł m a n o m [ i nie tylko i m - H.S.] zrozumienie tego, żze islam dzisiaj stał sięe sztandarem wznoszonym przez bardzo roózżne i sprzeczne projekty polityczne: nie tylko antyimperialistyczne, ale roówniezż imperialistyczne, nie tylko domagajaęce sieę zwieększonego udziału społeczenóstwa w żzyciu publicznym, ale roównieżz dyktatorskie - wszystkie niosaę przed sobaę sztandar islamu. Drugim warunkiem jest zrozumienie, zże islam zmienił sięe w ciaęgu wiekoów i stał sięe bardziej złożzony, zmieniła sieęróownieżz konfiguracja społeczenóstwa nowoczesnego, a coraz więeksza liczba m u z u ł m a noówzżyje w społeczenóstwach, w ktoórych stanowi mniejszoósóc. Konkluduje: „ T e s t e m dla demokracji w społeczenóstwach wieloreligijnych i wielokulturowych nie jest po prostu zdobycie poparcia wieększoósci, ale uczynienie tego bez 1 0 8 Ibidem, s. 768. 1 0 9 U s a m a i b n L a d i n zginaęł 2 maja 2 0 1 1 , zabity przez amerykanóskich k o m a n d o s ó o w . 1 1 0 Ibidem, s. 773. �52 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych utracenia zaufania mniejszosci - tak żze obie: wieększosc i mniejszosc,beędaę mogły nalezżec do jednej wspolnoty politycznej żzyjaęcej w e d ł u g jednego zestawu zasad" . Konstatacja o powszechnym kojarzeniu fundamentalizmu z kultura, i religia nie pojawia sieę wyłaęcznie u Mamdaniego. Fakt ten podkreslajaęrowniezż polscy badacze tej p r o b l e m a t y k i . Dystansujaęc sięe jednak od tekstu Mamdaniego, n a l e z ż y p o d k r e s l i c , i z ż zastrzezżenia do pojeęc kultury i religii oraz wskazywanie zagrozżen, jakie wiaęzżaę sieę z przyjmowaniem ich perspektywy, saędo przyjeęcia tylko wtedy, jesli uznamy ich potoczne i generalizujaęce, statyczne i esencjalizujaęce rozumienie. Mamy swiadomosc tego, żze nalezży oddzielac kultury i religie jako takie od ich instrumentalizowania w celach politycznych, legitymizujaęcych okreslonaę władzeę czy przywodztwo, co zachodzi zarowno na tzw. Wschodzie, jak i tzw. Za¬ chodzie. Maria Marczewska-Rytko pisze po prostu: „Oczywista wydaje się koniecznosc rozpatrywania fundamentalizmu w kontekscie wizji społecznych i p o l i t y c z n y c h " . Powstaje więec pytanie: czy kazżdorazowe poszukiwanie w kulturze nowych czynnikow ułatwiajaęcych analizeę s t o s u n k o w m i e ę d z y narodowych jest jej instrumentalizacjaę? Jak znalezc złoty srodek w badaniu jej wpływu, bez jednoczesnego jej absolutyzowania? 111 112 113 6. Konsekwencje „zwrotu kulturowego" Oceniajaęc konsekwencje zwiaęzane z instrumentalizacjaę kultury w dyskursie powrzesniowym, możzna powiedziec za Cliffordem Geertzem: „prosilismy o deszcz, przyszła p o w o d z " . D ł u g o niedostrzegana rola kultury, zanim jeszcze została na powazżnie dostrzeżzona - natychmiast została zinstrumentalizowana. Przestarzałe kategorie panstwa i polityki zostały zdetronizowane przez modne - i dla wielu wygodne - pojeęcia kultury i religii. Te „zwroty", „powroty" i „detronizacje" wiaęzac wypada z ogromnaę dynamikaę zmian zachodzaęcych we w s p o ł c z e s n y m swiecie. Przy t y m wszystkim zmiana ładu globalnego zachodzi znacznie szybciej w sferze kultury nizż ekonomii i g e o p o l i t y k i . Jakie ma to konsekwencje dla analizy „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych? Z pewnosciaę powrot kultury do stosunkow mięedzynarodowych nie jest chwilowaę modaę czy badawczym kaprysem. Rozpatrywac go nalezży raczej jako megatrend rozwojowy. Nalezżyrownieżz byc swiadomym, zże nie jest to ostatni ze zwrotow, żze nigdy nie dojdzie do „konca zwrotow". Zmiana zainteresowan badawczych pod w p ł y w e m biezżaęcych wydarzen, koniecznosc interdyscyplinarnosci i zwiaęzana 114 115 1 1 1 Ibidem, s. 774. 1 1 2 M . M a r c z e w s k a - R y t k o , op.cit., s. 85. 1 1 3 Ibidem, s. 86. 1 1 4 A . Kuper, op.cit., s. 75. 1 1 5 Y . Lapid, o p . c i t . , s . 4 . �53 6. Konsekwencje „zwrotu kulturowego" z t y m globalizacja nauki beędzie wywoływac coraz to nowe zwroty, niekoniecznie spełniające w a r u n k i uznania ich za nowe paradygmaty . Ewa Domanska uwazża, żze jest to swiadectwem przesunieęcia w nastawieniu do uprawiania nauk humanistycznych „od kontemplacji do z m i a n y " . Wracajaęc do pytania o konsekwencje „zwrotu kulturowego" dla badan w s p o ł c z e s n y c h s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h : dlaczego powinien nas on w ogole interesowac? Po pierwsze dlatego, zże jest dowodem na koniecznosc właęczenia do analiz stosunkow mieędzynarodowych perspektywy kulturowej i pojęecia kultury w ujęeciu procesualnym i dynamicznym - odpowiadajaęcym zmianom zachodzaęcym w opisywanej przez nas rzeczywistosci. Po drugie dlatego, zże uwydatnia koniecznosc poszerzenia interdyscyplinarnosci nauki 116 117 0 stosunkach mieędzynarodowych o nauki o kulturze (obok nauk ekonomicz¬ nych, wojskowych i prawnych). Po trzecie dlatego, żze dowodzi erozji dotych¬ czasowego postrzegania problematyki stosunkow mięedzynarodowych, oferujaęc jej swiezżaę i atrakcyjnaę intelektualnie perspektywęe kulturowaę. Perspektyweę, ktora, co należzy podkreslic, jest jużz efektem, a nie przyczynaę zachodzaęcych we w s p o ł c z e s n y m swiecie zmian, takżze w dorobku swiatowej politologii. Wreszcie rowniezż dlatego, żzeswiadomosc roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych mozże pozwolic „upragmatycznic" działania aktorow tych stosunkow, wypełnic dotychczasowaę prozżnieę niewiedzy w t y m zakresie, majaęcaę głęebokie i częesto niepozżaędane konsekwencje (by odniesc sieę tylko do sfery badan nad konflik¬ tami), takie jak wojny w Iraku i Afganistanie, ktore zasłuzżyły na miano „pyrrusowych zwycięstw A m e r y k i " . Na koniec zas, chociażby z tego powodu, zże ci, ktorzy tworzaę dzisiaj teorie i metody badan stosunkow mieędzynarodowych, opisujaę je i analizujaę, bardzo czeęsto majaę takzże w p ł y w na praktykęe zżycia mięedzynarodowego, a przez to takzże - relacji mieędzykulturowych. 1 1 8 G w a ł t o w n o s c zmian zachodzaęcych we wspołczesnych stosunkach mieędzynarodowych, ktorych dobitnym p r z y k ł a d e m mozże byc zarowno 11 wrzesnia, jak 1 „ p r z e b u d z e n i e arabskie", kazże z duzżaę ostrozżnosciaę przewidywac kierunki przemian i analizowac z a s t a n a ę r z e c z y w i s t o s c . S w i a d o m o s c r o l i t r u d n o mierzalnych: kultury i religii, mozże nam w t y m ogromnie pomoc, ale nie da nam nigdy ostatecznego rozwiaęzania. Mowienie o „zwrocie k u l t u r o w y m " nie mozże wymazac innych perspektyw poznawczych, zdetronizowac dotychczaso¬ wych metod interpretacji rzeczywistosci, ktoraę usiłujemy zrozumiec. Przyjrze¬ nie sieę na nowo roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych jest jednak konieczne wtedy, kiedy poszukujemy bardziej adekwatnego i dopasowanego do wspołczesnych wydarzen mięedzynarodowych narzeędzia badawczego, pozwalajaęcego trafniej wydarzenia te rozumiec, oceniac, przewidywac ich rozwoj. To 1 1 6 T a k rownieżz o n i e - p a r a d y g m a t y c z n y m „ z w r o c i e r e l i g i j n y m i k u l t u r o w y m " pisze J.-P. W i l l a i m e , The Cultural Turn in the Sociology of Religion t. 65, n r 4, s. 388. 1 1 7 E. D o m a n s k a , op.cit., s. 55. 1 1 8 R. K u z n i a r , Pozimnowojenne..., op.cit., s. 492. in France, „ S o c i o l o g y o f R e l i g i o n " 2004, �54 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych własnie narzedzia musza byc dostosowywane do okreslonego problemu, nie zas problem do narzęedzi. Brak lub słaba obecnosc wsrod dzisiejszych narzeędzi politologicznych k u l t u r y p o w o d u j a ę n a t o m i a s t , z ż e a n a l i z y w s p o ł c z e s n y c h problemow przykrajane saę do nieadekwatnych, ale dobrze znanych metod badawczych. M i m o dystansu wobec mozżliwosci odnalezienia w kulturze odpowiedzi na wszystkie pytania rodzaęce sieę w obszarze s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h przyjęcie perspektywy kulturowej (filtru kulturowego) do ich analizy m o ż e oznaczac uznanie, żze : 1. Stosunki mięedzynarodowe warunkowane saę nie tylko przez aktualnie istniejący u k ł a d sił (ekonomicznych, wojskowych, politycznych), ale i przez nagromadzone w procesie dziejowym, przekazywane w ramach kultury i poddawane transformacjom wyobrażzenia o swiecie (i swoim miejscu w t y m swiecie), wartosci, wzory zachowan, wyrazżane i stosowane przez uczestnikow stosunkow mięedzynarodowych w ramach procesow interakcji, zachodzaęcych na forum mieędzynarodowym. 2. Miejsce danego uczestnika stosunkow mieędzynarodowych w społecznosci mieędzynarodowej wynika w duzżej mierze z potencjału kulturowego (jako istotnego elementu soft power), uzupełniajaęcego i wpływajaęcego na hard power oraz zdolnosci do stworzenia wiarygodnej narracji o swoim miejscu i roli w kształcie w s p o ł c z e s n e g o swiata. 3. Rozżnorodnosc kultur skutkuje odmiennosciaę sposobow postrzegania rzeczywistosci, sposobu jej oceniania, w konsekwencji - sposobu działania. Swiadomosc rozżnic kulturowych (swiadomosc mieędzykulturowa) i swiadomosc zasad rzaędzaęcych w ł a s n a ę k u l t u r a ę ( s w i a d o m o s c kulturowa) saę elementami koniecznymi do pełniejszej analizy wspołczesnych stosunkow mieędzynarodowych. 4. Kultura jest dynamiczna, procesualna i polimorficzna i możze byc rozpatry¬ wana na rożznych obszarach znaczeniowych jako kategoria ksenogamiczna. 119 7. Polityzacja kultury Rozważzania nad „ z w r o t e m k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych nie byłyby p e ł n e , gdyby zabrakło w nich odniesienia do w p ł y w u tego „ z w r o t u " na sferęe polityki. Coraz bardziej widoczna, wręecz natarczywa obecnosc kwestii kulturowych w dyskursie publicznym działa bowiem we wszystkich kierunkach - stad m ó w i się o procesach kulturyzacji polityki i polityzacji kultury. Należy w t y m miejscu przyjrzec sieę bliżzej t y m pojeęciom. 1 1 9 Podażam w tym miejscu t r o p e m w y z n a c z o n y m przez Jerzego W i a t r a w 1977, dotyczaęcym k o n s e k w e n c j i przyjeęcia p e r s p e k t y w y k u l t u r o w e j dla analizy s t o s u n k o w politycz¬ nych i p r z e k s z t a ł c a m te załozżenia na specyfikęe s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h . Z o b . J.J. W i a t r , Socjologia stosunkow politycznych, P W N , W a r s z a w a 1977, s. 319 i n . �55 7. Polityzacja kultury 120 Pierwsze z nich pojawia sie bezposrednio m.in. u Slavoja Z i z k a , drugie zostało upowszechnione za sprawa artykułu Susan W r i g h t z 1998 r o k u . Analogicznie do pojeęcia polityzacji (politycyzacji), a wieęc „ n a d a w a n i a czemus charakteru politycznego" , pojęecie kulturyzacji odnosi sieę do nadawania czemus charakteru kulturowego. Slavoj Zizek krytykuje procesy kulturyzacji polityki, oskarżając je o two¬ rzenie „zasłony dymnej" dla dalszych praktyk marginalizowania, wykluczania, ekonomicznego wyzysku, majaęcych raczej polityczny, nie zas k u l t u r o w y charakter. Odwołujaęc sięe do „prostytucji" słowa tolerancja, pyta retorycznie: „Dlaczego dzisiaj tak wiele problemow jest postrzeganych jako problemy zwiaęzane z nietolerancjaę, nie zas jako problemy dotyczaęce nierownosci, wyzys¬ ku, niesprawiedliwosci? Dlaczego proponowanym na nie lekarstwem jest tolerancja, nie zas emancypacja, walka polityczna czy nawet walka zbrojna? Natychmiastowa odpowiedz lezży u fundamentow ideologicznego procesu liberalnego m u l t i k u l t u r a l i z m u : kulturyzacja p o l i t y k i - polityczne rozżnice, rozżnice warunkowane przez politycznaę nierownosc, ekonomiczny wyzysk etc. sa naturalizowane/neutralizowane poprzez wpisanie je w rożnice «kulturowe», rożne «sposoby życia», ktore sa czyms danym z gory, czyms, co nie m o ż e zostac przezwycieęzżone, ale mozże byc chociazż «tolerowane». Na to, oczywiscie, nalezży odpowiedziec w terminologii Benjamina: od kulturyzacji polityki do polityzacji kultury. Z r o d ł e m tej kulturyzacji jest wycofanie sięe, porazżka bezposrednich rozwiazan politycznych (panstwo dobrobytu, projekty socjalne etc.). Tolerancja jest ich post-politycznym ersatzem" . 1 2 1 122 123 Slavoj ZZiźek oskarża Samuela Huntingtona o to, ze swoja; koncepcja zderzenia cywilizacji z a p r o p o n o w a ł najbardziej efektownaę formułeę kulturyzacji polityki, ktoraęmozżna nazwac wręecz „Huntingtonowskaę c h o r o b a ę n a s z y c h czasow" . Oskarzżajaęc dalej swiat Zachodu, stwierdza: „Liberalny m u l t i k u l t u ralizm głosi ewangelieę tolerancji mieędzy kulturami, czyniaęc jednoczesnie całkiem oczywistym fakt, zże prawdziwa tolerancja jest w pełni mozżliwa tylko w indywidualistycznej kulturze Zachodu, w ten sposob legitymizuje nawet interwencje wojskowe jako ekstremalne sposoby walki z nietolerancjaę u innych - n i e k t o r e feministki w Stanach Zjednoczonych p o p i e r a ł y amerykanskaę okupacjęe Iraku i Afganistanu jako formęe pomocy kobietom w tych krajach... (... ) Istniejaę granice tolerancji, a bycie tolerancyjnym wobec nietolerancji ozna¬ cza po prostu znoszenie («tolerowanie») n i e t o l e r a n c j i " . 124 125 ź W e d ł u g Z iźzka tam, gdzie polityka okazała sięe bezradna, gdzie jej idee sieę s k o m p r o m i t o w a ł y , za wygodne usprawiedliwienie posłuzżyła kultura. Jednak 1 2 0 S. ZZiźek, Tolerance as an Ideological Category, „ C r i t i c a l I n q u i r y " jesien 2007. 1 2 1 S. W r i g h t , The politicization 1 2 2 Słownik 1 2 3 S. Z izźek, op.cit. ź 1 2 4 Ibidem. 1 2 5 Ibidem. języka of'culture', polskiego PWN, „ A n t h r o p o l o g y Today" l u t y 1998, t. 14, nr 1. www.sjp.pwn.pl (19.10.2011). �56 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych proces ten ma takzże swoj rewers: tak jak kultura przysłużzyła sieę polityce, tak rownieżz polityka p o d n i o s ł a kultureę do pierwszoplanowej roli. Proces polityzacji kultury jest t y m samym nierozerwalnie zwiaęzany z kulturyzacjaę polityki, stanowiac jedna ze stron tego samego medalu. Łaczacym je spoiwem jest znowu kwestia tolerancji, t y m razem analizowana przez Susan W r i g h t przez pryzmat słynnego raportu UNESCO Our Creative Diversity. Wskazujac na bezprecedensowaę mozżliwosc zabrania głosu przez srodowisko antropologiczne, reprezentowane przez najwybitniejszych przedstawicieli (m.in. Claude'a Levi-Straussa, rownoczesnie honorowego członka Swiatowej Komisji ds. Kultury i Rozwoju, czy Marshalla Sahlinsa), w pracach nad raportem, ktorego rola miała w założzeniu byc analogiczna do tej, ktoraę dla ochrony srodowiska spełnił tzw. Raport Brundtland i przedstawiona w n i m do dzis przywoływana koncepcja zrownoważzonego rozwoju, zauwazża: „Levi-Strauss zaopatrzył UNESCO w mapeę płaskiego swiata. Przedstawiona mozaika kultur przypomina antropologięe społeczna lat 30. X X wieku. Brakuje w niej wymiaru kultury jako procesu kontestowania władzy definiowania okreslonych koncepcji - w t y m znaczenia samej koncepcji kultury. W raporcie niezidentyfikowany głos podaje definicje, zarazem maskujac lub ukrywajac swoja w ł a s n a w ł a d z e za parawanem zdrowego rozsaędku. Przewiduje sieę w n i m , zże w pluralistycznym swiecie panstwa, zamiast probowac narzucic homogenicznosc kulturowaę, bęedaę zachęecac rozżnorodne grupy etniczne zżyjaęce w ich granicach do wniesienia w k ł a d u w s p o ł e c z e n s t w o obywatelskie z podzielanymi wspolnie wartosciami. Analogicznie, rozżnorodnosc kulturowa na swiecie powinna byc chroniona kodeksem etyki globalnej, na gruncie ktorej, jak u w a ż a się w raporcie, swiat m o ż e osiagnać konsensus. Okreslajaęc parametry tej globalnej etyki, niezdefiniowany głos raportu zaczyna czynic sady wartosciujace. Tylko kultury, ktore maja «wartosci tolerancyjne* (wedle czyjej koncepcji t o l e r a n c j i ? ) b ę d a szanowane i chronione przez kodeks globalny. Oczywiscie, «repulsywne» (według czyjej opinii?) praktyki kulturowe beędaę poteępione. Zauważzona krytyka koncepcji praw człowieka, jako wspierajaęcych indywidualizm obcy wartosciom niezachodnim, otrzymuje odpowiedz: «Prawa człowieka nie saę nadmiernie indywidualistyczne (wedle czyich kryteriow?) - saę po prostu własciwaę drogaę do tego, aby postrzegac wszystkie istoty ludzkie jako rowne». Przestawiona przez UNESCO wizja kodeksu etyki globalnej rzaędzaęcego pluralistycznym swiatem osadzona jest na sprzecznosci mieędzy szacunkiem nalezżnym wszystkim k u l t u r o m a dokonywa¬ niem wartosciujaęcego osaędu dotyczaęcego rozżnorodnosci akceptowalnej i nieakceptowalnej" . 126 127 1 2 6 Pytania w nawiasach stawiane saę przez Susan W r i g h t . 1 2 7 S. W r i g h t , op.cit., s. 13. Rys ten obecny jest notabene w e w s z y s t k i c h konwencjach p r z y j m o w a n y c h na f o r u m U N E S C O , w t y m takzże najnowszych: K o n w e n c j i w sprawie o c h r o n y niematerialnego d z i e d z i c t w a k u l t u r o w e g o z 2003 ( „ c h r o n i o n e jest t y l k o takie d z i e d z i c t w o , k t o r e jest zgodne z p r a w a m i c z ł o w i e k a " ) , j a k i K o n w e n c j i o r o z ż n o r o d n o s c i k u l t u r o w e j z 2005 r o k u . Szerzej na t e n temat: H . J o d e ł k a dziedzictwa kulturowego, (Schreiber), Międzynarodowa ochrona niematerialnego „ S t o s u n k i M i e ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2005, nr 3 - 4 . �Podsumowanie 57 W r i g h t zauważza, żze polityzacja kultury polega tutaj na uzżywaniu koncepcji kultury do osiaęgnieęcia bardzo konkretnych, politycznych celow: narzucenia lokalnych definicji przez uznanie ich za uniwersalne. Koncepcja kultury, wkraczajaęc na polityczne salony, nawet „w obstawie" antropologow, zostaje użzyta w efekcie koncowym jako narzęedzie uprawiania polityki. Mahmood Mamdani podejmuje tęe mysl, ukazujaęc korzenie polityzacji kultury: „Dla Europejczykow polityzacja kultury zaczeęła sieę od razu w momencie, w ktorym panstwa narodowe zastaępiły wielonarodowe imperia. W nowoczesnych impe¬ riach europejskich, polityzacja kultury stała sięe bardziej efektywnaę technologiaę sprawowania władzy, sposobem dzielenia i rzaędzenia całymi narodami zamiast tylko ich e l i t a m i " . W ten sposob polityka sieę kulturyzuje, a kultura polityzuje. Kultura staje sieę politykaę. Chocby dlatego nauka o polityce nie mozże tego ignorowac. 128 Podsumowanie Probujac podsumowac rozważania nad „ z w r o t e m k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych i procesem polityzacji k u l t u r y , mozżna z a p y t a c , c z y paradygmat (przy wszystkich zastrzezżeniach co do stosownosci uzżywania tego terminu) zimnowojenny został zastaępiony paradygmatem cywilizacyjnym w w y n i k u wydarzen z 11 wrzesnia 2001 roku? Kuzniar przywołuje w ksiaęzżce Pozimnowojenne dwudziestolecie ankieteę, ktora w 2000 roku została rozesłana przez redakcje „Foreign Affairs" do dwunastu i n t e l e k t u a l i s t ó w z prosba o zna¬ lezienie własciwej nazwy dla nowej ery, ktora n a s t a ł a po zakonczeniu zimnej wojny. Padały rozżne propozycje: „wiek nowej wiary", „wiek obywatelskosci i otwartych społeczenstw", „wiek niesubordynacji", „wiek srodowiska", „era i n f o r m a c j i " . Ż a d n a z tych propozycji sie nie przyjęła. M i m o zastrzeżen, ktore autor zgłasza w kwestii przesady w nadawaniu znaczenia „poczaętku nowej epoki" wydarzeniom z 11 wrzesnia 2011 roku, probujaęc dokonac bilansu minionych dwudziestu lat, wskazuje on jednak - jako odpowiedz na procesy homogenizujacej globalizacji - na r o s n a c ą role przywiązania narodow, panstw i całych regionow do przynaleznosci kulturowej czy szerzej - cywilizacyjnej . (Wydaje sieę wieęc, zże zamiast „ z w r o t u " mamy obecnie prawdziwy „ k u l t u r o w y zawrot głowy".) Możzna w zwiaęzku z t y m zapytac, czy jednak nie mamy dzis do czynienia z „epoka kultur i cywilizacji", niekoniecznie „zderzen cywilizacji", ale w ł a s n i e epokaę, w ktorej to kultury i cywilizacje nadajaę, i jeszcze d ł u g o bęedaę nadawac, ton stosunkom mieędzynarodowym, i czy - w zwiaęzku z t y m mowienie o „zwrocie k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych nie powinno wydac sięe nam uzasadnione. „Porzaędek bezimienny" na poczaętku X X I wieku, jak m o w i o n i m Roman Kuzniar, m o ż e bowiem (i powinien) 129 130 1 2 8 M . M a m d a n i , Culture 1 2 9 R. K u z n i a r , Pozimnowojenne..., 1 3 0 Ibidem, s. 4 9 0 - 4 9 1 . Talk..., op.cit., s. 97. op.cit., s. 3 0 7 - 3 0 8 . �58 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych poszukiwac rożznych i m i o n dla samookreslenia swoich coraz bardziej global¬ nych, a przez to coraz bardziej wspołzalezżnych i „usieciowionych" tozżsamosci. Komentujaęc stosowanie s f o r m u ł o w a n i a „zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych, Yosef Lapid pisze: „mozżna wiele stracic i m a ł o zyskac, mylaęc «powrot» z «rewolucyjnym zwrotem» w nauce o stosunkach mieędzynar o d o w y c h " . Idea powrotu, wedle tego badacza, kazże zastanowic sięe nad tym, co jużz było obecne w ramach rozwazżan w dyscyplinie, „co zostało na brzegu przez tyle czasu", nawet gdy statek „Kultura" był na w y g n a n i u . Porzucone niegdys idee zasługujaę na ponowne właęczenie, krytyczne przewartosciowanie, nie saę jednak niczym nowym i obcym dla nauki o stosunkach mięedzynarodowych. Dowodzaę tego zarowno p o w s t a ł e juzż teorie, jak i bogata literatura przedmiotu. Oczywiscie, nie wracajaę do tych samych realiow sprzed czasu swojego „wygnania". Ich nosnosc i aktualnosc wyrażzac sięe mozże w ł a s n i e w pojeciu „zwrotu", ale by isc dalej za żeglarska, metafora, nie jest to nowy kurs, lecz zwrot w kierunku znanych juzż brzegow. Spoglaędajaęc na poczynione w rozdziale rozwazżania, mozżna uznac,zże statek „Kultura" ponownie zawinaęł do portu stosunkow mięedzynarodowych, choc nigdy nie odpłynaęł od niego zbyt daleko. 131 132 1 3 1 Y . Lapid, op.cit., s. 6. L a p i d stosuje t u j e d n a k p o j ę c i e revolutionary move, a nie - turn. W y d a j e sieę m u j e d n a k nadawac tozżsame znaczenie, co wyrażzac mozże t y t u ł jednej z czeę sci napisanego przez niego w p r o w a d z e n i a : On the Move: „Turns" and „Returns" in IR Theorizing, [w:] Uzżywam metafory Lapida, zapozżyczonej o d R.J. Jeppersona i A . Swidlera, What Y. Lapid, 1 3 2 op.cit.,s.5. Properties of Culture Should We Measure?, „ P o e t i c s " 1994, n r 22, s. 3 5 9 - 3 7 1 . Z o b . Y . Lapid, op.cit. �R O Z D Z I A Ł „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Aby prowadzić: wojne - zostań antropologiem. Porzuć fascynację drogę do zrozumienia Clausewitzem i przyjmij kulturę jako konfliktu. Patrick Porter 1 Wprowadzenie Od lat 90. X X wieku, naznaczonych konfliktem b a ł k a ó s k i m , widac symptomy powrotu kultury do myóslenia wojskowego . Dotychczasowe problemy na tle ideologiczno-militarnym zastaępiły bowiem konflikty i napięecia na tle kulturo¬ w y m . Zmiana ósrodowiska bezpieczenóstwa doprowadziła roówniezż do zmiany sposobow prowadzenia wojen: „stara," i dobrze znana zimna, wojnę zastapiły na szerokaę skalęe „ n o w e wojny" . Doósóc wspomnieóc,żze z 40 wojen domowych toczaęcych sięe w latach 1989-2003 28 m i a ł o podłożze etniczne, religijne etc., a tylko 12 ideologiczne . Wyóscig zbrojenó przerodził sieę w kulturowy „wyóscig wartoósci": Zachoód postawił na ich czele wolnoósóc,róownoósóc, prawa człowieka, rzaędy prawa i demokracjęe, a óswiat islamu - ustawiony w pozycji „przeciwnika" Z a c h o d u o d 1 1 w r z e ó s n i a 2001 roku - zawalczył o niezbywalne prawa poszanowania swojej odręebnej tradycji, religii, roli rodziny, o ideęe wspóolnotowoósci, sprzeciwiajaęc sieę procesom modernizacyjnym i globalizacyjnym, przebiegajaęcym w duzżej mierze na wzóor zachodni. Kultura i zagadnienia jej towarzysza.ce (jak m.in. religia czy tozsamosc kulturowa) wrociły do stosunkow mieędzynarodowych, a t y m samym róowniezż do podlegajaęcych transformacjom sił zbrojnych róożznych panóstw. Dzienó 11 wrzeósnia, jako data kluczowa dla poóózniejszej transformacji sił zbrojnych wielu panóstw, „ w y m u s z o n e j " przez operacje prowadzone w Iraku i Afganistanie, w t y m przez najwięekszaę 2 3 4 1 P. Porter, Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „Parameters" 2 0 0 7 , n r 3 7 ( 2 ) , s. 45. 2 B. Heuser, The Cultural Revolution in Counter-Insurgency, „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" l u t y 2007, t. 30, n r 1, s. 153. 3 M . Kaldor, New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2006. 4 D . B y m a n , T . Seybolt, Humanitarian Alternative Approaches, Intervention and Communal Civil „ S e c u r i t y Studies" j e s i e ó 2003, t. 13, n r 1, s. 23. Wars: Problems and �60 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku i najnowoczesniejsza armię Stanow zjednoczonych, zakonczył definitywnie „erę postwietnamskaę" i w y m u s i ł przygotowanie odpowiedzi na „ n o w e Pearl Harbor X X I w i e k u " . Stał sięe punktem odniesienia dla amerykanskich strategow, politykow i wojskowych. Powstała koniecznosc powrotu do „nieodrobionych lekcji" z wielu wczesniejszych operacji. Powrot kwestii tozżsamosci kulturowej do stosunkow mięedzynarodowych zbiegł sięe rownoczesnie z „ b u n t e m przeciwko Ż a c h o d o w i " i jego dotychcza¬ sowej polityce, okreslanej w dobie postkolonialnej jako „ k u l t u r o w y imperial i z m " . Ż a c h o d n i e przekonanie o wyżzszosci własnej cywilizacji było do pewnego momentu dosc nieszczeęsliwie wzmacniane danymi statystycznymi, wedle ktorych 43% swiatowych wydatkow na cele wojskowe stanowia wydatki USA (co daje k w o t ę 661 m l d dolarow), a p o z o s t a ł e 57% kolejnych 190 panstw swiata (z czego - dla porownania - drugie miejsce na liscie zajmujaę Chiny z 6,6%) . Marek Madej pisze: „fakt, zże panstwa obszaru transatlantyckiego angazżujaę sieę militarnie w odległych i odmiennych kulturowo rejonach swiata, mozże byc interpretowany przez częesc tamtejszych społeczenstw (niezależznie od motywow kierujaęcych interwentami) jako budzaęca sprzeciw nieuprawniona ingerencja w ich sprawy wewneętrzne oraz przejaw imperializmu. Jednaę zas z form tego sprzeciwu beędzie aktywnosc podmiotow stanowiaęcych zagrozżenia asymetryczne" . Pojawienie sieę tych w ł a s n i e zagrozżen stało sieę ostatnim elementem katalizującym badania nad rola; kultury w stosunkach międzynarodowych, w tym takzże w naukach wojskowych, studiach nad bezpieczenstwem i studiach strategicznych. 5 6 7 8 9 5 E. C o h e n , Kosovo and the New American Way of War, [ w : ] E. C o h e n , A . Bacevich (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Agę, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 , s. 59. 6 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu swiatowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 62. 7 Kulturowy imperializm jest czeęsto u t o ż z s a m i a n y z „ a m e r y k a ć n s k i m B. H a m m , R. Smandych (red.), Cultural Domination, kulturowy, Imperialism. Essays on the Political imperializmem". Economy of B r o a d v i e w Press L t d . , Petersborough 2005, s. 3 oraz A . F i j a ł k o w s k a , [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura Cultural Imperializm w stosunkach międzynarodowych, t. 1: Zwrot kulturowy, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. P r o b l e m ten o d lat wskazujaęarabićsci podkrećslajaęcy fakt, izż n a w e t umiarkowani muzułmanie oczekujaę p o w s t r z y m a n i a sięe głćownych graczy Ż a c h o d u o d ingerencji w i c h sprawy w e w n ę e t r z n e , a za takie uznajaę poteępianie, ocenianie l u b n a w o ł y w a n i e do poszanowania demokracji, rzaędoćw prawa i praw człowieka, nie wspominajaęc nawet o interwencjach militarnych. Choćc s p o ł e c z e n ć s t w a m u z u ł m a n ć s k i e chcaę modernizacji, t o nie na wzoćr zachodni, ale, j a k t o okrećslajaę - „ m o d e r n i z a c j i z B o g i e m " . J. Żajac, Role Unii Europejskiej w regionie Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , W a r s z a w a 2010, s. 2 7 3 - 2 7 5 . 8 SIPRI Yearbook 2010. Armaments, Disarmaments and International Security. Summary, SIPRI 2010, s. 1 1 . 9 M . Madej, Zagrożenia asymetryczne bezpieczeńistwa panstw obszaru transatlantyckiego, I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 0 7 , s. 120. Polski �61 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczeństwem Teoretyk strategii Simon Murden zauważza: „ N o w e kulturowe uprzedzenia wyznaczyły nowe granice bezpieczenóstwa mieędzynarodowego" . O d o n i o s ł y m znaczeniu podłozża kulturowo-cywilizacyjnego dla bezpieczenóstwa pisze takzże Bolesław Balcerowicz: „Aspekt cywilizacyjny, róożznice mieędzycywilizacyjne nabierajaę w ocenie ósrodowiska bezpieczenóstwa, w prognozowaniu charakteru mozżliwych konfliktoówiużzycia w nich sił zbrojnych znaczenia kluczowego. Działania zbrojne, działania wojskowe Zachodu beędaę podejmowane głoównie w odmiennych cywilizacyjnie obszarach. Bęedziemy zatem mieóc do czynienia z fundamentalnaę asymetriaę - asymetriaę kultur: logiki systemoów wartoósci, motywacji, zachowanó i t d . Z asymetrii kultur wynikaóc beędaę percepcje sensu i sposoboów prowadzenia wojen, strategie stron. Dopiero na to «nałozży sięe» asymetria wielkoósci sił, wyposażzenia, poziomu technologii i t d . " . Stosujaęc zdefiniowane w rozdziale I pojęecie „ z w r o t u kulturowego", należzy zbadaóc, w jaki sposoób mozże mieóc ono zastosowanie przy próobie uchwycenia zmian zachodzaęcych we wspoółczesnych siłach zbrojnych. Zmiany te przebiegajaę oczywióscie w i e l o k i e r u n k o w o i w i e l o p ł a s z c z y z n o w o , jednak przedmiotem zainteresowania i głoównaęosiaę rozwazżanó podjęetych w niniejszym rozdziale jest zbadanie, w j a k i m momencie zaczęeto dostrzegaóc w p ł y w kultury na funkcjono¬ wanie wspoółczesnego wojska, jak roówniezż jakie pojęecia zostały stworzone w celu zoperacjonalizowania pojęecia „kultury" na potrzeby wojska. Celem niniejszego rozdziału jest takzże ukazanie roli kultury w refleksji nad wspoółczesnym wojskiem, a t y m samym wskazanie cech obserwowanego „ z w r o t u kulturowego" w tej dziedzinie. 10 1 1 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpie­ czeństwem Kwestie kultury nie saę zupełnie obce i nowe w refleksji nad bezpieczeónstwem i nad rolaę wojska w jego zapewnianiu. Mozżna jednak obserwowaóc poszerzanie sieę definicji bezpieczenóstwa i analizowanie tzw. mięekkich wymiaroów bezpieczenóstwa. Marek Madej stwierdza: „...rola czynnikóow kulturowo-cywilizacyjnych jako ózroódeł kluczowych wspóołczeósnie p o d z i a ł ó o w w s p o ł e c z n o ó s c i mięedzynarodowej oraz wyznacznikóow k s z t a ł t u ósrodowiska bezpieczenóstwa wzbudza najwieęcej kontrowersji wósroód badaczy i analitykoów pozimnowojennej rzeczywistoósci, przede wszystkim ze wzgleędu na trudnoósóc jej okreóslenia i z m i e r z e n i a " ; j e d n a k „ p o d z i a ł y społecznosci m i ę d z y n a r o d o w e j w e d ł u g kryterioów kulturowych wystęepujaę realnie i majaę w p ł y w na mięedzynarodowe 1 2 1 0 S. M u r d e n , Kultura Globalizacja polityki w stosunkach swiatowej. międzynarodowych, Wprowadzenie do stosunkow [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h , międzynarodowych, (red.), Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ó s k i e g o , K r a k o w 2 0 0 5 , s. 665. 1 1 B. Balcerowicz, Siły zbrojne Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 187. 1 2 M . Madej, op.cit., s. 8 1 . w stanie pokoju, kryzysu, wojny, Wydawnictwo Naukowe �62 II. „Zwrot kulturowy" we wspńłczesnym wojsku 13 ósrodowisko bezpieczenóstwa" . Jednoczeósnie zauwazża: „Trzeba jednak pamięetaóc,izż fakt zroózżnicowania społecznoósci mieędzynarodowej na płaszczyóznie kulturowo-cywilizacyjnej nie oddziałuje na charakter globalnego ósrodowiska bezpieczenóstwa c a ł k i e m niezależznie od p o z o s t a ł y c h czynnikóow. Podziały zarysowujaęce sieę w tej sferze nakładajaę sięe na inne, wykazujaęc zresztaę przy t y m wieększaę zbiezżnoósóc, np. społeczenóstwa cywilizacji zachodniej w wieększoósci nalezżaę tezż do Póołnocy, wyroózżnionej przede wszystkim na podstawie kryterióow ekonomicznych" . Podobnie pisze też Bolesław Balcerowicz: „ W istocie ózroódłami konfliktoów - o czym jestem przekonany - pozostajaę zaróowno czynniki materialne, sprzecznoósci interesoów, jak i «emocje» [przez autora utozżsamiane z czynnikami niematerialnymi napeędzanymi roóżznicami k u l t u r o w y m i - H.S.]. N i e b a g a t e l n a d e s t r u k c y j n a r o l ę o d g r y w a j a t u nacjonalizmy oraz r ó z n i c e wyznaniowe (religijne)" . Zauwazżajaęc te wspoółczesne zmiany, warto takzże przyjrzeóc sięe temu, jak do tej pory było analizowane zagadnienie kultury wósróod teoretykoów i praktykóow studioów strategicznych i studioów nad bezpieczenóstwem na przykładzie koncepcji kultury strategicznej i bezpieczenóstwa kulturowego. 14 15 1.1. Kultura strategiczna Teoria kultury strategicznej p o w s t a ł a w czasach zimnej wojny i słuzżyła do analizy doktryn wojskowych poszczegoólnych panóstw. Za twoórcęe tej teorii uwazża sięe Jacka Snydera, któory w 1977 roku, analizujaęc radzieckaę doktrynęe nuklearnaę, przyjaęł, żze „zbioórsaędoów ogoólnych, postaw i wzorcoów zachowanó zwiaęzanych ze strategiaęnuklearnaęosiaęgnaęł stan wzgleędnej trwałoósci, właósciwej raczej sferze kultury niz czystej p o l i t y k i " . W zaproponowanym przez niego ujęciu tej teorii kultura strategiczna, f o r m u ł o w a n a przez elity i dostosowana do konkretnych problemóow bezpieczenóstwa i wojskowoósci, jest manifestacjaę opinii publicznej, przejawiajaęcaę sieę w specyficznym sposobie myóslenia strategicznego. Wtedy teżz okazało sięe, żze radzieccy stratedzy nie kierujaę sieę p r z e s ł a n k a m i właósciwymi óswiatu zachodniemu, ktoóre mozżna by wpisaóc w matryceę, posługujaęc sieę teoriaę gier. Stało sieę dla niego jasne, zże na percepcjęe bezpieczenóstwa oddziałujaę nie tylko interesy polityczne i materialne czy militarny potencjał, ale roówniezż uwarunkowania kulturowe, ktoóre d e t e r m i n o w a ł y okreóslone sposoby myós16 1 3 Ibidem, s. 85. 1 4 Ibidem, s. 86. 1 5 B. Balcerowicz, Pokoj i „nie-pokoj" na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 116. 1 6 J. Snyder, The Soviet Strategic Culture: Implications M o n i c a 1977, s. 8, za: J.S. Lantis, D . H o w l e t t , Kultura Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we współczesnym for Nuclear strategiczna, Options, R A N D , Santa [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. swiecie. Wprowadzenie do studiów strategicznych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, t ł u m . W . N o w i c k i , Krakóow 2009, s. 9 1 . �63 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczeóstwem 17 l e n i a . Koncepcja kultury strategicznej posłużzyła Jackowi Snyderowi, w ramach jego pracy dla korporacji analitycznej R A N D , do przedstawienia doktryn nuklearnych ŻSRR i USA jako funkcji rozmaitych wartoćsci o strukturalnej naturze, politycznej i historycznej, a takzże ograniczenć technologicznych . Koncepcja kultury strategicznej e w o l u o w a ł a w nasteępnych dziesięecioleciach, p o w s t a ł o w zwiaęzku z t y m wiele innych jej definicji, opracowanych przez rozmaite nurty badawcze. Ż d a n i e m Alastaira Johnstona: „kultura strategiczna jest srodowiskiem ideowym, ograniczającym w y b ó r z a c h o w a ć ; odwołujac sie do danej kultury strategicznej, mozżna przewidywac szczegołowe rozwiaęzania w dziedzinie strategii" . A u t o r w swej pracy wskazuje, że kultura strategiczna jest u k s z t a ł t o w a n y m przez zbiorowe doswiadczenie systemem symboli, ktory składa sieę z dwoch częesci. Pierwsza z nich obejmuje założzenia odnoszaęce sięe do struktury srodowiska strategicznego, roli wojny w zżyciu społecznym, w t y m mieędzynarodowym, natury zagrozżen i z r o d e ł ich pochodzenia, adekwatnosci siły militarnej do tych zagrozżen oraz warunkow jej użzywania. Druga czeęsc dotyczy poziomu operacyjnego, czyli sposobu p o s ł u g i w a n i a sie siła wojskowa w realnym konflikcie z b r o j n y m . Steven Rosen proponuje zblizżonaę definicjęe kultury strategicznej, ktora w e d ł u g niego: „składa sieę z przekonan i załozżen okreslajaęcych przyjmowane zasady zachowan wojskowych w stosunkach mieędzynarodowych - przede w s z y s t k i m dotyczaęcych decyzji o podjeęciu d z i a ł a n zbrojnych, preferencji co do sposobu prowadzenia wojny (ofensywnego, ekspansjonistycznego lub defensywnego) oraz dopuszczalnego podczas wojny poziomu ofiar" . Kolejnaę definicjęe z a p r o p o n o w a ł Wojciech Lamentowicz, wskazujaęc, zże kultura strategiczna to: „społecznie przekazywane, wynikajaęce z tożzsamosci i g ł o w n e g o n u r t u kultury politycznej danego społeczenstwa idee, wartosci, normy, rodzaje wiedzy, postawy i wzory zachowan dotyczaęce rozumienia bezpieczenstwa narodowego i mięedzynarodowego, a zwłaszcza zakresu i sposobowużzywania siły zbrojnej i innych rodzajow siły w stosunkach mięedzynarodowych" . Jeszcze inaczej kultureę strategicznaę analizował Ken Booth, ktory wiaęzał jaę z etnicznosciaę i specyfikaę kulturowaę narodow. Dowodził, opierajaęc sieę na przykładach z historii, żze kultura możze miec znaczny, ale trudny 18 19 20 21 22 1 7 J. Olchowski, Międzynarodowe 1 8 i zjawiska dezintegracji i konfliktu,[w:]A.Żieętek (red.), Poltext, W a r s z a w a 2010, s. 124. Ż o b . t a k ż e : B. Balcerowicz, Kultura kulturowego, 1 9 Kultura stosunki kulturalne, w sferze wojskowosci - od kultury strategicznej do zwrotu [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), op.cit. A . I . J o h n s t o n , Thinking about Strategic Culture, „ I n t e r n a t i o n a l Security" w i o s n a 1995, za: J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 9 1 . 2 0 R. K u z n i a r , Polityka i siła. Studia strategiczne - zarys problematyki, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 5 , s. 187. P. 2 1 J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 9 1 . 2 2 W . L a m e n t o w i c z , Amerykannski i europejski wariant Olszewski, T. i zagrożenia Kultura XXI i zjawiska Kapusniak, W . wieku, Lizak atlantyckiej kultury strategicznej, [w:] miedzynarodowe. Wyzwania W y z s z a S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2009, s. 108, za: J. Olchowski, dezintegracji i konfliktu, (red.), Bezpieczennstwo [ w : ] A . Żięetek (red.), op.cit, s. 125. �64 II. „Zwrot kulturowy" we wspońłczesnym wojsku do uchwycenia w p ł y w na kwestie uzżycia siły, co prowadzi do błeędoów w analizach i ocenach strategii . Z kolei Colin Gray, podobnie jak Jack Snyder, uwazżał kultureę strategicznaę za wzgleędnie trwały element decydujaęcy o polityce bezpieczenóstwa i definiował jaę jako „sposoóbmyóslenia o sile i posteępowania z niaę wypływajaęcy z odczucia narodowego doswiadczenia historycznego, aspiracji do zachowania odpowie¬ dzialnego, tak jak sięe je rozumienie w danym k r a j u " czy teżz jako „trwałe (choóc nie wieczne) przekazywane społecznie idee, postawy, tradycje, nawyki myóslenia i preferowane metody działania, któore saę mniej lub bardziej wyjaętkowe dla okreóslonej, specyficznie usytuowanej geograficznie i doóswiadczonej historycznie wspóolnoty bezpieczenóstwa" .Zwieęzłaędefinicjęe z a p r o p o n o w a ł a tezż Kerry Longhurst, w e d ł u g ktoórej kultura strategiczna to zbiorowe przekonania (idee, wartoósci), stanowiska i praktyki, ktoóre dotyczaęuzżycia siły i ktoóre zostały stopniowo uformowane w ramach specyficznych procesoów historycznych, dlatego podlegajaę zmianie w w y n i k u dramatycznych doóswiadczenó n a r o d u . 23 24 25 26 Zdaniem Romana Kuózniara kultura strategiczna jest ósrodowiskiem strategii, gdyzż stanowi czeęósóc kultury politycznej. A u t o r w czterech punktach podsumo¬ wuje sposoby oddziaływania kultury strategicznej na strategięe, wskazujaęc, żze: „po pierwsze, dostarcza ona idei i n o r m dla ósrodowiska zaróowno zawodowych strategoów, jak politykoów, któorzy stawiajaę przed strategami konkretne cele i zadania (lub sami w c i e l a j a ę s i e ę w r o l ę e s t r a t e g ó o w ) . Po drugie, k u l t u r a strategiczna warunkuje percepcjęe otoczenia strategii, czyli polityki wewneętrznej i sytuacji międzynarodowej; stanowi «okulary», przez ktore nastepuje oglad óswiata i ocena zachodzaęcych w n i m procesoów i wydarzenó. Po trzecie, w jej ramach dokonuje sięe selekcja opcji strategicznych, któore pojawiajaęsieę z własnej inicjatywy lub saę odpowiedziaę na wyzwania zewneętrzne. Po czwarte, kultura strategiczna warunkuje zdolnoósóc mobilizacji zasoboów narodowych dla celoów wyznaczanych przez strategięe" . 27 Możzna wskazaóc na kilka ózróodeł kultury strategicznej. Przede wszystkim nalezży wymienióc położzenie geograficzne, warunkujaęce nie tylko takie czynniki, jak klimat czy bogactwa naturalne, ale roówniezż odległoósci od innych panóstw potencjalnie zagrazżajaęcych bezpieczenóstwu, czyli np. położzenie danego panóstwa 2 3 Refleksje K . B o o t h , Strategy and Ethnocentrism, nad kulturą polityczną Rosji, C r o o m - H e l m , L o n d o n 1979, s. 9, za: J. Czaja, „ R e a l i a . I co dalej...", s i e r p i e ó 2 0 1 1 , t . 25, n r 4, h t t p : / / realia.com.pl/dzial_4/artykul_80.html (23.10.2011). 2 4 2 5 J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 92. C.S. Gray, Strategic Culture as a Context: the First Generation of Theory Strikes Back, „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 1999, n r 25, s. 50, za: P. Sokala, Wizja, polityka i siła w służbie wielkiej strategii Chin, Fundacja S t u d i ó w M i ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 1 0 , s. 27. 2 6 K . M a l i n o w s k i , Kultura K. M a l i n o w s k i (red.), Kultura bezpieczenóstwa narodowego: koncepcja i możzliwoósci zastosowania, [ w : ] bezpieczenóstwa narodowego w Polsce i w Niemczech, Instytut Z a c h o d n i , P o z n a ó 2003; K . L o n g h u r s t , Niemiecka kultura strategiczna - geneza i rozwój. Ibidem, za: R. K u z n i a r , Polityka..., 2 7 op.cit., s. 187. R. Kuózniar, Polityka... , op.cit., s. 187. �1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczenóstwem 65 wsaęsiedztwie mocarstwa, jak było to w wypadku Norwegii czy Finlandii w sto¬ sunku do ŻSRR w okresie zimnowojennym. Istotna w t y m kontekscie jest tezż kwestia granic danego panstwa - czy zostały ustalone pokojowo, czy teżz istnieje konflikt w t y m zakresie - co możze tłumaczyc ambicje Izraela do posiadania broni jaędrowej. Kolejnym istotnym z r o d ł e m jest historia danego panstwa, sprowadzajaęca sieę przede wszystkim do okreslenia jego powstania i ewolucji (np. panstwa kolonialne czy postkolonialne), ktore generuja okreslone problemy strategiczne. Nastęepnie jako zrodło kultury strategicznej podaje sieę charakter struktury politycznej kraju, przekonania elit i organizacjeę jego obronnosci - tzn. czy mamy np. do czynienia z dojrzałaę demokracjaę, czy z panstwem w okresie transformacji demokratycznej, ktore osiaęgneęło pewien stopien konsolidacji w tempie okreslanym przez wiele czynnikow wewneętrznych i zewneętrznych o charakterze plemiennym, religijnym czy etnicznym. Kulturę strategiczna moga kształtowac też doktryny wojskowe, stosunki miedzy sferaę cywilnaę i wojskowaę w danym kraju. Ża wazżne zrodło kultury strategii podaje sięe tezż normy mięedzynarodowe, przemiany pokoleniowe, rozwoj technologii, rozwoj teorii strategii czy interpretacjęe m i t o w i symboli własciwych dla danej zbiorowosci kulturowej. Kryzys iracki ujawnił znaczenie rozżnic w kulturze strategicznej mięedzy Europaę i Amerykaę. Barwny opis tych rozżnic dał Robert Kagan w eseju Kowboje i barmani z 2002 roku. Pisze on: „ N a w e t ci, ktorzy nie myslaę prostacko, podkreslajaę zasadniczaęrożzniceę mięedzy amerykanskim a europejskim sposobem uprawiania polityki zagranicznej. Amerykanie łatwiej uciekajaę sieę do siły i w porownaniu z Europaęsaę w dyplomacji mniej cierpliwi. Dzielaęswiat na dobro i zło, na wrogow i przyjacioł; Europejczycy zas widzaę obraz bardziej zniuansowany. W konfrontacji z przeciwnikiem Amerykanie wolaę przymus od perswazji, politykeę sankcji od zacheęcania innych do s ł u s z n e g o postęepowania, kij od marchewki. Problemy w polityce zagranicznej majaę byc rozwiaęzywane, zagrożenia - eliminowane. Mniej sa skłonni do korzystania z posrednictwa instytucji mięedzynarodowych, jak O N Ż , i wspołpracy z innymi narodami; podchodzaę z rezerwaę do prawa mieędzynarodowego i gotowi saę je przekraczac, ilekroc uznajaę to za niezbeędne lub chocby użzyteczne. Europejczycy uwazżajaę, zże majaę więeksze wyczucie. Starajaę sięe wpływac na innych posrednio, subtelniejszymi metodami. Łatwiej znoszaę porazżki i mniej sieę niecierpliwiaę, gdy trzeba czekac na efekty. Na ogoł wybierajaę pokojowe rozwiaęzania, od przymusu wolaę negocjacje, dyplomację i perswazję. Aby rozstrzygnąć spor, chetniej odwołuja sieę do mieędzynarodowego prawa i umow, do swiatowej opinii publicznej. Probujaę wykorzystywac handel i gospodarkeę, by wiaęzac ze sobaę narody. Częesto większa, wage niż do efektu przywiazuja do samego procesu, wierząc, że w koncu nabierze realnych k s z t a ł t o w " . 28 2 8 R. Kagan, Kowboje i barmani, „ G a z e t a W y b o r c z a " , 17 sierpnia 2 0 0 2 . �66 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku 1.2. B e z p i e c z e ń s t w o k u l t u r o w e Aby wskazac z kolei, czym jest bezpieczenstwo kulturowe, nalezży odniesc sieędo definicji sformułowanej przez Grażzyneę Michałowskaę, ktora podaje, żze „bezpieczenstwo kulturowe w wymiarze narodowym oznacza warunki, w ktorych s p o ł e c z e n s t w o mozże utrwalac i p i e l ę e g n o w a c wartosci decydujaęce o jego tozżsamosci, a jednoczesnie swobodnie czerpac z doswiadczen iosiaęgnięec innych narodow. Jest wieęc stanem pewnej rownowagi niezbeędnym, lecz ani teoretycz¬ nie, ani empirycznie niemozżliwym do okreslenia" . Bezpieczenstwo kulturowe autorka wiaęzże zarowno z modelem panstwa i zwiaęzanymi z n i m koncepcjami ideologicznymi, ktore saę wyrazżane w wewneętrznej i zagranicznej polityce kulturalnej, jak tezż z potrzebami społecznymi, ktore przejawiajaę sieęwdaęzżeniu do zachowania tozżsamosci i gotowosci obrony wazżnych dla narodu w a r t o s c i . Podobnie ujmujaę to, za Grażzynaę Michałowskaę, i n n i autorzy, wsrod nich np. Jacek Czaputowicz, ktory wskazuje, zże „bezpieczenstwo kulturowe to koniecznosc ochrony tożzsamosci narodowej, przeciwdziałanie zagrożzeniom dla kultury (w zwiaęzku z n a p ł y w e m obcych wartosci z innych kreęgow kulturowych), religii, jeęzyka" . Jan Czaja oprocz wyżzej przywołanych definicji przytacza rowniezż inne proby zdefiniowania pojeęcia bezpieczenstwa kulturowego. W e d ł u g jednej z nich „ b e z p i e c z e n s t w o k u l t u r o w e jest wymiarem, jakżzeczeęsto niedocenianego bezpieczenstwa ludzkiego. Składa sieę z bezpieczenstwa jednostkowego oraz poczucia zbiorowej tozżsamosci, ktore saę tak charakterystyczne dla naszego postmodernistycznego swiata. Żawiera - choc sięe do tych aspektow nie ogranicza - wolnosc mysli, sumienia, mowy, stylu zżycia, przynależznosci etnicznej, płci, poczucie przynależznosci do stowarzyszen, zwiaęzkow, obejmuje takżze kulturalne i polityczne w s p o ł z a w o d n i c t w o " . Inna przywołana przez tego autora definicja stanowi, żze bezpieczenstwo kulturowe to: „zdolnosc społeczenstwa do ochrony jego specyficznego charakteru w zmieniajaęcych sięe warunkach oraz wobec rzeczywistych lub pozornych zagrozżen. Bezpieczenstwo wiaężze sięe z zachowaniem trwałosci tradycyjnych schematowjeęzykowych, kultury, stowarzyszen,tożzsamosci, narodowych zwyczajow i praktyk religijnych, przy uwzgleędnianiu tych zmian, ktore saę zgodne z t y m i zasadami i możzna je zaakceptowac" . 29 30 31 32 33 2 9 G. M i c h a ł o w s k a , Bezpieczennstwo kulturowe w warunkach globalizacji [ w : ] D . B . B o b r o w , E. Halizak, R. Ż i e b a (red.), Bezpieczeńistwo procesonw społecznych, narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 1997, s. 132. 3 0 Ibidem, 3 1 J. Czaputowicz, Kryteria 133-134. bezpieczenstwa [ w : ] S. Deębski, B. G o r k a - W i n t e r (red.), Kryteria międzynarodowego pannstwa - aspekty teoretyczne, bezpieczennstwa miedzynarodowego pannstwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2003, s. 2 4 - 2 5 , za: J. O l c h o w s k i , op.cit., s. 122. 3 2 J. Czaja, Kulturowe czynniki bezpieczennstwa, K r a k o w s k a S z k o ł a Wyzższa i m . A n d r z e j a Frycza M o d r z e w s k i e g o , K r a k o w 2008, s. 35. 3 3 Ibidem. �67 2. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Jan Czaja przytacza tez w ł a s n a definicję bezpieczenstwa kulturowego, zgod¬ nie z ktoraę mozżna je okreslic „jako zdolnosc panstwa do ochrony tozżsamosci kulturowej, dobr kultury i dziedzictwa narodowego, w warunkach otwarcia na swiat, umozżliwiajaęcych rozwoj kultury poprzez internalizacjeę wartosci niesprzecznych z własnaę tozżsamosciaę". Przyglaędajaęc sięe koncepcjom kultury strategicznej i bezpieczenstwa kultu¬ rowego, mozżna wyraznie dostrzec, zże kultura nie pojawia sieę po raz pierwszy w refleksji nad wojskiem i bezpieczenstwem w X X I wieku. Jednak dopiero trwajaęcy obecnie „zwrot kulturowy" s p o w o d o w a ł wkroczenie na zupełnie nowe pola refleksji i praktyki. 2. „Zwrot kulturowy" we wspńłczesnym wojsku W 2004 roku, po ponad czterdziestu latach przerwy, Departament Obrony Stanow zjednoczonych zorganizował konferencję poswiecona wiedzy o kulturze w kontekscie bezpieczenstwa narodowego, uwzglęedniajaęcaę m.in. dorobek nauk społecznych (konferencja taka miała miejsce ostatni raz w 1 9 6 2 ) . Stało sie to mozżliwe takzże dzieęki publikacjom emerytowanego w 2000 roku generała Roberta H . Scalesa, komendanta U.S. A r m y War College, zastęepcy szefa Depar¬ tamentu Szkolen i Doktryn U.S. A r m y . Żauwazżał w nich, żze „wojna z terrorem bęedzie wojnaę badaczy s p o ł e c z n y c h " . W t y m samym roku A r t h u r Cebrowski, emerytowany admirał Marynarki Wojennej USA, mianowany przez Donalda Rumsfelda w 2001 roku na Dyrektora Biura Transformacji Sił zbrojnych (pełnił tę f u n k c j ę d o smierci w 2005), oraz uczestnik walk w Wietnamie i operacji „ P u s t y n n a Burza", przyłaęczył sieę do twierdzenia, zże „wiedza o kulturze i struk¬ turach społecznych przeciwnika mozże byc wazżniejsza od wiedzy dotyczaęcej jego szyku bojowego" . Irak i Afganistan wymusiły uwzgleędnienie tego, co do tej pory, t a k ż z e w a r m i i a m e r y k a n s k i e j , traktowano z lekceważzeniem jako „mieękkie", „niepoważzne", „niemeęskie", a w zwiaęzku z t y m „niewojskowe" zajmowanie sieę kulturaę. Okazało sieę po raz kolejny, zże słynne słowa brytyjskiego dowodcy wojskowego, Geralda Templera, znanego z walki z komunistycznaę partyzantkaę na Malajach, wypowiedziane w 1953 roku, nie straciły aktualnosci: 34 3 5 36 37 3 4 M . McFate, Anthropology Relationship, and Counterinsurgency: The Strange Story of Their częesciowo z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e w pracy z b i o r o w e j p o d red. B. Janusz-Pawletty, genewskie 60 lat później..., Wydawnictwo Akademii w rozdziale a u t o r s t w a H . Schreiber, Swiadomosc prowadzenia 3 5 operacji Konwencje Obrony Narodowej, Warszawa międzykulturowa - „odswieżony" 2010 paradygmat wojskowych. M . i n . w „ P r o c e e d i n g s " , magazynie N a v a l W a r College z p a z d z i e r n i k a 2 0 0 4 o p u b l i k o w a ł a r t y k u ł Culture-Centric 3 6 Curious „ M i l i t a r y Review", m a r z e c - k w i e c i e n 2005, s. 24. Rozważzania w t y m rozdziale R. Gonzalez, American roku, Warfare. Counterinsurgency: Human Science and the Human Terrain, Prickly Paradigm Press, Chicago 2009, s. I I . 3 7 M . Scully, 'Social Intel' New Tool For U.S. Military, s. 2 1 , za: M . McFate, op.cit., s. 38. „ D e f e n s e N e w s " , 26 k w i e t n i a 2004, �68 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku „Odpowiedóz leżzy nie w wysłaniu wieększej liczby wojska do dzżungli, ale w u m y s ł a c h i sercach l u d z i " . W zachodnim myósleniu o wojsku rozpoczyna sieę „rewolucja kulturalna" (cultural revolution), ktorej początek przypada na lata 2005-2006: moment zwrotu operacji w Iraku i Afganistanie, zasadniczego wzrostu liczby ofiar wósróod żzołnierzy koalicji i wósroód ludnoósci cywilnej, zwiaęzany z aktywizacjaę ruchoów partyzanckich zaroówno irackich, jak i talibskich w Afganistanie. „Zwrot kulturowy" w myósleniu o wspóołczesnym wojsku jest bowiem nie¬ rozerwalnie zwiaęzany z renesansem refleksji na temat charakteru operacji przeciwpartyzanckich. To bowiem właósnie w tych operacjach znajomoósóc lokalnych uwarunkowanó kulturowych: panujaęcych zwyczajoów, obyczajóow, społecznych powiaęzanó, hierarchii, uwarunkowanó religijnych etc., odgrywa pierwszoplanowaę rolęe, podczas gdy w „klasycznej" wojnie na pierwszym planie jest przewaga liczebna i technologiczna armii. Przeniesienie punktu cięezżkoósci z sił zbrojnych na ludnoósóc lokalnaę wymusza więec bliżzsze przyjrzenie sięe i analizęe ósrodowiska operacyjnego, jednak jużz nie w kategoriach geograficzno-technologicznych, ale właósnie „ludzkich". Znajomoósóc „terenu ludzkiego" (human terrain) staje sięe zdecydowanieważzniejsza od ukształtowania terenu (geographical terrain). 38 „Zwrot kulturowy" wiaęzże sieę z działaniem roóżznorakich sił. Jest reakcjaęna porażzki ostatnich amerykanóskich interwencji i róowniezż czeęósciaęwięekszej debaty na temat tego, czy natura wojny uległa fundamentalnej zmianie na tyle, aby zmienióc uniwersalne zasady strategii. Jest roówniezż inspirowany przez szerszaę reakcjeę przeciwko uniwersalizmowi, któorym k i e r o w a ł a sięe administracja George'a W . Busha, próbujac zmienic swiat na p o d o b i e ó s t w o Ameryki, wizji, ktora wedle niektorych s p o w o d o w a ł a więekszosc dzisiejszych problemow A m e r y k i . W 2004 roku Sekretarz Obrony Donald Rumsfeld wskazał na potrzebęe poznania obcych jęezykow oraz zdobycia regionalnego i kulturowego doswiadczenia przez zżołnierzy . Chocby dlatego jako nowego g ł o w n e g o stratega antyterrorystycznego w USA zatrudniono wowczas osobeę z doktoratem z antropologii politycznej (Montgomery McFate), a w Wielkiej Brytanii do łask powróciła książka Thomasa Lawrence'a Siedem flarowmadrosci, chwalona przez ekspertow w I r a k u . Takzże Robert Kaplan, doswiadczony kronikarz amerykanskich ekspedycji wojskowych, dowodzi, żze etnograficzne opowiadania Herodota o obcych kulturach lepiej pasujaę do terazniejszych realiow nizż odkrywanie zasad wojny, siły panstwa i ludzkiej natury przez Tukidydesa . 39 40 41 42 43 3 8 Ibidem. 3 9 P. Porter, op.cit., s. 48. 4 0 R . H . Scales, Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t. 130, n r 10, s. 3 2 - 3 6 . 4 1 G. Packer, Knowing the Enemy: Can Social Scientists Redefine the „War on Terror?", „New Y o r k e r " 18 g r u d n i a 2006, s. 6 0 - 6 9 . 4 2 R. D i l l e y , Lessons From Lawrence of Arabia, BBC N e w s , 9 k w i e t n i a 2004, http:// news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/3605261.stm (24.10.2011). 4 3 R . D . Kaplan, A Historian for Our Time, „ A t l a n t i c M o n t h l y " , styczenó-luty 2007, s. 7 8 - 8 4 . �69 2. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Jak zostało to juzż wspomniane, pierwsze zastosowania pojeęcia „zwrot kulturowy" (cultural turn) w kontekscie realiow operacji wojskowych miały miejsce w artykułach autorstwa Patricka Portera (Good Anthropology, Bad History: the cultural turn in studying war z 2 0 0 7 ) , Dereka Gregory'ego ('The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War z 2 0 0 8 ) oraz Hugh Gustersona (The Cultural Turn in the War on Terror z 2010). 44 45 46 Hugh Gusterson, wspołzałożzyciel Network o f Concerned Anthropologists i w s p o ł a u t o r „Podreęcznika w a l k i przeciw-przeciwpartyzanckiej", zauważza „zwrot kulturowy" w wojsku, wyrazżajaęc za Derekiem Gregorym obaweę, zże „wiedza o kulturze nie stanie sieę substytutem zabijania, ale warunkiem w s t ę p n y m jego udoskonalenia (wyrafinowania)". Apeluje o stworzenie nowego kierunku: zamiast „antropologii przeciwpartyzanckiej" proponuje „antropologieę przeciwwojskowaę", dzieęki ktorej zamiast tworzyc kartonowe, mieszczaęce sieę w portfelu „karty kulturowe", należzy postawic i poddac badaniom nasteępujaęce kwestie: co takiego w kulturze organizacyjnej wywiadu amerykanskiego s p o w o d o w a ł o powstanie teorii na temat istnienia w Iraku broni masowego razenia? Co było takiego w kulturze organizacyjnej Pentagonu, że umożliwiło podjeęcie decyzji o ataku na inne panstwo wedle planu, ktory wieększosc oficerow wyzższego szczebla u z n a w a ł a za nieadekwatny do warunkow okupacji? Jak to sieę stało, zże armia, ktorej zobowiaęzaniem, przynajmniej na papierze, jest szerzenie szacunku dla praw człowieka, wytworzyła mechanizmy przyzwalajaęce na tortury i ł a m a n i e tych praw w najbardziej odrazżajaęcy sposob (Guantanomo, A b u Ghraib)? Co w amerykanskiej kulturze podejmowania decyzji s p o w o d o w a ł o , zże z r o d z i ł o sięe nieuzasadnione przekonanie o umiejęetnosci przewidywania i z a r z a ę d z a n i a t a k i m i wydarzeniami? H u g h Gusterson konkluduje: dobre odpowiedzi na powyzższe pytania bardziej przyczyniłyby sięe do wzmocnienia amerykanskiego bezpieczenstwa narodowego niżz kartoniki wielkosci portfela, zawierajaęce podstawowe informacje o kulturze arabskiej . 47 W artykule Hugh Gustersona „zwrot kulturowy" nie został zdefiniowa¬ ny, ale użzytogodokrytykiinstrumentalnych,„algorytmicznych"prob wykorzystywania wiedzy o kulturze w celu osiaęgnięecia przewagi przez armieę amerykanskaę w operacjach w Iraku i Afganistanie. Jako przykład takiego „algo¬ rytmicznego" traktowania kultury autor podaje wprowadzenie phraselatora, urzaędzenia elektronicznego umozżliwiajaęcego t ł u m a c z e n i e z jęezyka angielskiego 4 4 P. Porter, op.cit., s. 4 5 - 5 8 . 4 5 D . Gregory, 'The Rush Modern to the Intimate . Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " l i p i e c - s i e r p i e n 2 0 0 8 , nr 150. Brak w n i m definicji „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " , p o d pojęeciem t y m a u t o r k r y t y c z n i e rozwazża z m i a n y w sposobie p r o w a d z e n i a operacji w o j s k o w y c h w I r a k u i Afganistanie, jak rowniezż zawartosc n o w e g o amerykanskiego p o d r ę c z n i k a w a l k i przeciwpartyzanckiej ( F M 3-24). 4 6 H . Gusterson, The Cultural Anthropology 2010, s. 279 i n . 4 7 Turn and Global Counterinsurgency, H . Gusterson, op.cit., s. 294. in the War on Terror, [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n �70 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku na język arabski i odwrotnie - jednak tylko wtedy, gdy Irakijczycy używają d o k ł a d n i e jednego z 700 sformułowań, ktore zostały w n i m zaprogramowane, z odpowiednim akcentem, m ń w i a c powoli tylko jedno zdanie w okreSlonym czasie. Kolejnym p r z y k ł a d e m sa „karty kulturowe" wielkoSci portfela, mieszcza.ce sie w kieszeniach żołnierskich m u n d u r ń w , ze spisanymi podstawowymi informacjami o kulturach grup etnicznych, z ktńrymi Amerykanie m a j a d o czynienia. Na „kartach irackich" relacje między grupami: Arabów, Kurdów, Asyryjczykow, Chaldejczykow, szyitńw i s u n n i t ń w s a opisane w trzech punktach-zdaniach dla kazżdej z wymienionych grup. W drugiej połowie 2011 roku ukazała s i ę r o w n i e ż ksiażka znanego historyka wojskowosci Jeremy'ego Blacka, z a t y t u ł o w a n a War and the Cultural Turn . W recenzjach wydawniczych okreslana jest jako must-read nie tyle dla historykńow wojskowońsci, ile włańsnie dla dzisiejszych praktykońw. Należzy spodziewańc się w zwiazku z tym, że pojęcie „zwrotu kulturowego" (cultural turn) w wojskowońsci beędzie pojawiańc sieę coraz częeńsciej, słuzżaęc zebraniu dotychczasowych tendencji i dyskusji wokńł takich pojec, jak: cultural knowledge, cultural resolution, culture-centric warfare, (cross-)cultural awareness, cultural transformation, cultural intelligence, cultural strategy, cultural reality, cultural morphology, cultural/human terrain, ktońre pojawiajaę sieę w wielu publikacjach podnoszaęcych znaczenie uwarunkowanń kulturowych dla operacji wojskowych. 48 Cultural/human terrain Cultural strategy Culture-centric warfare Cultural intelligence Cultural knowledge Cultural morphology Cultural transformation (Cross-) cultural awareness R y s u n e k 1. Pojecia wystepujace w a n g l o j ę z y c z n y c h publikacjach n t . „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " w wojsku Zrodło: oprac. własne. 4 8 J. Black, War and the Cultural Turn, Polity Press, C a m b r i d g e 2 0 1 1 . �71 3. Rola kultury w wojnach przyszłosci 3. Rola kultury w wojnach przyszłosci Problemy doswiadczane przez Zachod w Iraku i Afganistanie wykazały, że niematerialny czynnik kulturowy wywiera bardzo namacalne, materialne skutki w takich sprawach, jak interoperacyjnosc , efektywnosc czy legitymizacja obecnosci sił zbrojnych w okreslonym kraju. Pojeęciem kluczowym, majaęcym „przełożzyc" kwestieę roli kultury w realiach „nowych wojen" na możzliwosci jej zastosowania jako nowego narzeędzia, stała sięe koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej. Rozwazżenie istotnej zmiany charakteru wspołczesnych konfliktow i zwiaęzanych z taę zmianaę nowych teorii prowadzenia operacji wojskowych jest w t y m miejscu o tyle istotne, żze „teoria opisuje przyszłaę wojneę, a edukacja wojskowa na tej podstawie ma przygotowac armieę do jej pomyslnego pro¬ wadzenia, uzyskiwania jak najkorzystniejszych wynikow na polu w a l k i " . Tak wieęc teorie przyszłych wojen mowiaę takżze o tym, jaki powinien byc „zżołnierz przyszłosci". 49 50 5 1 Mary Kaldor, ktora u p o w s z e c h n i ł a pojęecie „ n o w e wojny", definiuje je jako te, w ktorych wszechobecna jest przemoc polityczna wyraznie skierowana przeciwko ludnosci cywilnej. Dochodzi w nich do zamazania rozżnic mięedzy wojnaę a działalnosciaę przestęepczaę. Słuzżaę do podkreslania rozżnic w politykach tozżsamosciowych . Interesujaęcaę propozycjeę terminologicznaę, wyjasniajaęcaę podłozże nowych wojen, stworzył antropolog Brian Ferguson. Zauwazżaon,żze we wspołczesnych wojnach o podłozżu tozżsamosciowym najczeęsciej wymienianaę ich przyczynaęsaę kwestie etniczne, choc tak naprawdeę wcale nie dotyczaę wyłaęcznie tych kwestii. Ich prawdziwaę bazaęsaęczęesto raczej rożznice mięedzy terenami wiejskimi a miejskimi, stan okupacji, religia, system kastowy, plemienny, klanowy, lineazżowy - wszystkie saę ze sobaę mocno przemieszane i dodatkowo warunko¬ wane zmianami pokoleniowymi oraz kwestiami płci. Do tego kazżda wojna powołuje swojego przywodcęe, a „przywodcy saę za wojnaę, bo wojna wspiera p r z y w o d z t w o " . Dlatego tezż proponuje nie nazywac nowych wojen wojnami etnicznymi czy tozżsamosciowymi, ale identerest war . Termin ten jest trudno p r z e t ł u m a c z a l n y na jeęzyk polski. Zawiera jednak w sobie dwa komponenty: identity - tozżsamosc, oraz interest - interesy, i dobrze pokazuje ich wzajemnaę wspołzalezżnosc i wspołwysteępowanie w nowych wojnach. Przykładem, na ktory 52 53 54 4 9 Zob. np. R. R u b i n s t e i n , D . M . Keller, M . E . Scherger, Culture Integrated Missions, 5 0 S. W i l s o n , Effectiveness, Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless for Hearts and Minds in NATO's 5 1 Edukacja and Interoperability in „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t. 15, n r 4. W . Karawajczyk, Teoria wojny a edukacja wojskowa, wobec wyzwani kulturowo-cywilizacyjnych, [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), A k a d e m i a M a r y n a r k i W o j e n n e j , G d y n i a 2002, s. 3 2 8 - 3 2 9 . 5 2 M . Kaldor, op.cit., s. I X . 5 3 R.B. Ferguson, Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2 0 0 7 , s. 6. 5 4 Ibidem, s. 5-6. Battle War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2 0 0 9 . �72 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku powołuje sie Ferguson, jest Irak, w ktorym mamy do czynienia z kalejdoskopem rńożznych grup, skonfliktowanych ze sobaę nie tyle przez identity, co włańsnie identerest. Podobnie sytuacja przedstawia sieę w Afganistanie. Refleksja nad rola kultury w operacjach wojskowych to stosunkowo nowy nurt rozważzanń nad kierunkami koniecznych zmian w (po)nowoczesnym w o j s k u , j a k rńwniez mechanizmow jego funkcjonowania. Dotychczas za lek na przyszłe zmiany, jeńsli chodzi o „wojny przyszłońsci", uwazżano przede wszystkim technologieę. Znaczenie p o t e n c j a ł u czynnika technologicznego zostało rownież podkreslone w debacie nad R M A - Revolution in Military Affairs. Dyskusja w o k ń ł R M A zaowocowała m.in. wprowadzeniem do słownika nauk wojskowych pojęcia „wojny ponowoczesnej" . Ten nowy typ wojny traktowany jest jako „polityczno-kulturowa instytucja" , w ktońrej kontrola nad zorganizowanaę przemocaę przynależzna jest juzż nie p a ń s t w o m , ale wielu aktorom n i e p a ń s t w o w y m ; gdzie zamiast regularnych narodowych sił zbrojnych jednego panństwa wojny prowadzaę ugrupowania partyzanckie, gangi, najemnicy, klany i rody, warlordzi, grupy terrorystyczne, wreszcie zołnierze formacji wielonarodowych i armie narodowe. Uzasadnie¬ niem takiej wojny nie jest juzż prosty interes narodowy, ale rozmaite polityki tozżsamońsci: etniczne, religijne, w tle majaęce (czasami celowo ukrywane) przyczyny ekonomiczne i polityczne . Takie wojny, z jednej strony, unaoczniły znaczenie czynnika technologicznego, z drugiej zańs, obnazżyły jego niewystarczalnosc do ich w y g r a n i a . Bolesław Balcerowicz pisze, że nadal „brak dobrej odpowiedzi na ważzne pytanie - dlaczego dzińs panństwa wysyłajaęce na wojny i inne operacje swoje skaędinaęd bardzo dobre armie nie odnoszaę spodziewanych sukcesońw. (... ) Przy powszechnym przeńswiadczeniu o potrzebie transformacji toczaęca sieę dyskusja na ten temat wciaężz w istocie ogranicza sieę do zagadnieńn technologii, liczebnońsci, organizacji" . Wydaje sięe, zżeteę brakujaęcaę odpowiedńz (lub przynajmniej częeńsńc tej odpowiedzi) możzna odnaleńzńc podczas badania 55 56 57 58 59 60 5 5 Ch.C. M o s k o s , J.A. W i l l i a m s , D.R. Segal (red.), The Postmodern Military. Armed Forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . 5 6 D o t e o r e t y k ń w postmodern war zalicza się m . i n . C h r i s a Graya (Postmodern War, Random H o u s e 1997) czy M a r y Kaldor. 5 7 M . Sheehan, Ewolucja nowoczesnych wojen, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), op.cit., s. 6 4 . 5 8 Ibidem, s. 6 4 - 6 6 . Prywatyzacja p r z e m o c y i z y s k ń w z w o j n y podkreslana jest przez M a r y Kaldor. Z o b . M . Kaldor, op.cit. oraz M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), Oil Wars, P l u t o Press, L o n d o n and A n n A r b o r 2007. 5 9 T ę niewystarczalnosc c z y n n i k a technologicznego w y w o ł a ł o n sam - przez u m o z l i w i e n i e na n i e s p o t y k a n a ę do tej p o r y skalęe ńsledzenia przebiegu w o j e n i konfliktńow za p o ń s r e d n i c t w e m nowoczesnych m e d i o w i s r o d k ń w k o m u n i k o w a n i a . W ten s p o s ń b m o ż n a m a n i p u l o w a ć r ń w n i e ż p o p a r c i e m s p o ł e c z n y m dla zaangazowania m i l i t a r n e g o danego k r a j u . Pierwsza w o j n a , k t o r a m . i n . z tego p o w o d u m i a ł a zostac przegrana, t o k o n f l i k t w W i e t n a m i e , do dzis okreslany j a k o pierwsza „ w o j n a m e d i a l n a " . 6 0 B. Balcerowicz, Recenzja we współczesnym swiecie", ksiażki Ruperta Smitha „Przydatność siły militarnej. Sztuka „ S p r a w y M i ę d z y n a r o d o w e " 2010, n r 3, s. 143. wojenna �73 3. Rola kultury w wojnach przyszłoósci w p ł y w u czynnika kulturowego na „ n o w e wojny". Mary Kaldor pisze, że jesli mamy n a p r a w d ę zrozumiec w s p ó ł c z e s n a wojne, to ich nowy charakter nie powinien byc definiowany w kategoriach technologii . To, co bowiem dzisiaj te wojny determinuje, to osadzenie przemocy w skomplikowanych relacjach spo¬ łecznych i procesach stopniowej dezintegracji panóstwa w w y n i k u globalizacji. Z tego powodu potraktowanie inwazji na Irak w kategoriach „ u a k t u a l n i o n y c h starych w o j e n " (podobnie zresztaę jak operacji w Afganistanie praktycznie ażz do 2009 r o k u ) , m i m o zastosowania nowoczesnej technologii, ktora przyniosła sukces w pierwszej fazie operacji, z powodu zignorowania wszelkich symptomóow wskazujaęcych na odmiennoósóc ósrodowiska operacji (panóstwo w stanie rozkładu) na dłuzższaę meteę przyniosło tej operacji klęeskęe . 61 62 63 64 Wspoółczesne konflikty bowiem, dla ktoórych rozwiaęzywania angazżowane saę coraz częeósciej wielonarodowe siły wojskowe, charakteryzujaę sięe odmiennoósciaę celoów działanó wojennych. O ile w konfliktach dotychczasowych, tradycyjnych, walka toczyła sieę o kontroleę nad danym terytorium, o tyle wspoółczeósnie toczy sieę o kontroleę nad ludnoósciaę cywilnaę (aby przez tęe kontrolęe osiaęgnaęóc inne c e l e ) . Z tego tezż wzgleędu znany brytyjski generał Rupert Smith stwierdził, iżz mamy do czynienia z nowym paradygmatem - „wojny wsrod ludzi" (war amongst the people), któory zastaępióc ma dotychczasowy paradygmat „wojny epoki p r z e m y s ł o w e j " . W t y m nowym paradygmacie zniknęeło wyodręebnione pole bitwy, a przynajmniej po jednej stronie konfliktu nie ma klasycznej armii; nie ma tezż wyraóznego nastęepstwa z d a r z e n ó , o b s e r w u j e s i ę e n a t o m i a s t s t a ł e przenikanie sieę konfrontacji i k o n f l i k t u . Przykładem takich konfliktoówsaęte ostatnie w Iraku i Afganistanie, poniewaz ludnosc cywilna jest g ł o w n a ofiara lub głoównym oparciem dla uzżywajaęcych tego typu metod przeciwnikoów nieregular65 66 6 1 M . Kaldor, op.cit. 6 2 M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), op.cit., s. 5. Stare w o j n y t o w o j n y m i ę d z y p a ó s t w a m i l u b a k t o r a m i aspirujaęcymi do sieęgnieęcia p o władzeę panóstwowaę, gdzie celem jest w o j s k o w e o p a n o w a n i e okreóslonego t e r y t o r i u m , a decydujaęce starcia rozgrywajaę sieę w b i t w a c h pomieędzy s i ł a m i z b r o j n y m i , podczas gdy „ n o w e w o j n y " pojawiajaę sięe w sytuacji panóstwa upadajaęcego, gdzie granice przestajaę mieóc j a k i e k o l w i e k znaczenie. Ibidem. 6 3 Por. T. Paszewski, Klasycy doktryny wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „ S p r a w y M i ę e d z y n a r o d o w e " 2010, n r 3, s. 4 0 - 4 6 . 6 4 Badacze zwracajaę uwagęe na fakt, izż s y m p t o m y r o z k ł a d u p a n ó s t w o w e g o b y ł y doskonale w i d o c z n e w I r a k u jeszcze p r z e d inwazjaę, j e d n a k z o s t a ł y z i g n o r o w a n e , gdyzż zaróowno Bushowi, jak i S. Husajnowi (każdemu z innych powodów) zależało na G.W. utrzymaniu w społecznoósci m i e ę d z y n a r o d o w e j przekonania, żze jest t o panóstwo kontrolujaęce w s z y s t k i e aspekty żzycia s p o ł e c z n e g o o charakterze t o t a l i t a r n y m . M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), op.cit., s. 6. Art 6 5 M . Kaldor, op.cit., s. 6 6 Za: B. Balcerowicz, Siły zbrojne..., of War in the Modern militarnej. Sztuka wojenna 8-9. op.cit., s. 156. Szerzej: R. S m i t h , The Utility ofForce. The World, V i n t a g e , N e w Y o r k 2008, w j ę z y k u p o l s k i m : Przydatnosc siły we współczesnym ówiecie, t ł u m . A . Maziarska, J. M a z i a r s k i , I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2010. Polski �74 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku 67 n y c h . S t a ę d teżz pojawienie sięe kolejnej nazwy na nowy charakter operacji wojskowych: „operacje populacjo-centryczne" (population-centric operations) . Wszystkie te pojecia pojawiaja się przy t y m wokół na nowo przypomnianego schematu działanó przeciwpartyzanckich (tłumaczonych takzże jako antypartyzanckie), okreóslanego powszechnie skroótem C O I N (od ang. Counter-Insurgency) . W takich działaniach w centrum uwagi zamiast sił przeciwnika postawiona zostaje ludnoósóc lokalna, któorej opowiedzenie sieę po ktoórejós ze stron przesaędzaóc ma o sukcesie baędóz klęesce operacji. Znajomoósóc uwarunkowanó kulturowych, wartoósci, zwyczajoów i obyczajóow, ktoórymi kieruje sieę ta ludnoósóc oraz ich przestrzeganie i poszanowanie przez siły walczaęce z partyzantami, staje sięe więec kluczowym elementem strategii przeciwpartyzanckiej. Ralph Peters pisał jużz ponad dziesieęóc lat temu: „Z yjemy w najbardziej niepewnych, niestabilnych czasach w historii, w okresie wielu rewolucji. W królestwach błędu - a sai beda ich legiony - waluta jest n i e n a w i s c , a j ę z y k i e m przemoc. S wiat, ktoóry chcemy zmieniaóc, jest nasz, ale go nie rozumiemy. Podczas swoich p o d r ó z y p o swiecie widziałem fundamentalna asymetrię miedzy rodzajem sił zbrojnych, ktory cenilismy, a takim, ktory był nam potrzebny. P r z e k o n a ł e m sięe rowniezż,żze tradycyjne granice mieędzy sferaę wojskowaę, ekonomicznaę, cywilnaę czy kulturalnaę - rozpadły sięe. Chociazż najwazżniejszym zajeęciem naszego wojska beędzie zawsze prowadzenie wojny, to jednak czułem, żze zostaniemy zaangazżowani w wiele działan, ktore nie saę zgodne z naszymi tradycjami i żze oficerowie beędaę musieli nauczyc sięe patrzec szerzej, by moc działac bardziej przenikliwie i by zdobyc rozne nowe umiejętnosci. Żołnierze zawsze beędaę potrzebowali instynktu zabojcy. Jednak dzis potrzebujaę oni takzże dyscypliny własciwej swieętym, wnikliwosci antropologow i akrobatycznego wręecz wyczucia r o w n o w a g i " . 68 69 ż ó 70 6 7 kim, Takiego okreslenia użzywa sięe p r z y opisie w s p o ł c z e s n y c h grup o charakterze partyzanc¬ co ma podkreslic ich kontrastowy w stosunku do „regularnych armii" sposob funkcjonowania. 6 8 W operacji populacjo-centrycznej d o c h o d z i do przesunieęcia p u n k t u cięezżkosci z samego p r z e c i w n i k a ( u g r u p o w a n partyzanckich) na rzecz l u d n o s c i c y w i l n e j , k t o r a p r z y takiej m e t o d z i e p r o w a d z e n i a d z i a ł a n zawsze m u s i byc brana p o d uwageę na p i e r w s z y m miejscu. Por. G. Gentile, A Strategy of Tactics: Population-Centric COIN N . Springer, Many Paths Up the Mountain: and the Army, Population-Centric „ P a r a m e t e r s " jesien 2 0 0 9 , s. COIN in Afghanistan, 5; „Small Wars J o u r n a l " 2010. 6 9 T. Paszewski, op.cit., s. 27. 7 0 R. Peters, Fightingfor 1999, s. X I I . the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, M e c h a n i c s b u r g �75 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych" (Revolution in Military Affairs) do „rewolucji kulturalnejw sprawach wojskowych" (Cultural Revolution in Military Affairs)? W i e l u badaczy i praktykow wskazuje, żze obserwowana rewolucja w sprawach wojskowych (RMA - Revolution in Military Affairs), bęedaęca de facto rewolucjaę technologicznaę, zaczyna tracic na znaczeniu, choc do niedawna jeszcze była istotnym elementem myslenia o radykalnych zmianach w wojsku. RMA jest głeębokaę przemianaę sposobu prowadzenia wojny, spowodowanaę innowacyjnym zastosowaniem nowych technologii, ktore - wraz z przełomo¬ w y m i z m i a n a m i w d o k t r y n i e wojskowej oraz koncepcjach taktycznych i organizacyjnych - fundamentalnie przekształcajaę charakter i przebieg operacji w o j s k o w y c h . Pierwszym „ d o w o d e m " na zaistnienie RMA i zmiany paradyg¬ matu wojny miała byc wojna w Zatoce Perskiej z poczatku lat 90. X X w i e k u . Po wojnie w Zatoce Perskiej rozpoczeęła sieę dyskusja wokoł koncepcji rewolucji w sprawach wojskowych ( R M A ) . Bez waętpienia wojna ta była polem zastosowania wysokiej technologii. Pierwszy raz uzżyto do walki precyzyjnie naprowadzanych laserowo bomb, samolotow bezzałogowych, niewidzialnych dla radarow samolotow F-117 czy teżz artyleryjskich systemow wykrywania i niszczenia celow TACFIRE. Powstała wowczas nowa koncepcja tzw. wojny na dystans, czy tezż wojny zdalnie sterowanej, w ktorej kluczowaę rolęe zaczęeła odgrywac przewaga informacyjna. Po raz pierwszy rowniezż w ł a s n i e poczaętkowy okres wojny zawazżył na jej ostatecznym w y n i k u . Pierwszy amerykanski atak powietrzny, ktory trwał przez pieęc tygodni, d o p r o w a d z i ł do zniszczenia głownych stanowisk radarowych w Iraku, eliminacji systemu wczesnego ostrzegania, neutralizacji systemu obrony, zniszczenia systemu telekomunikacji i sieci energetycznych, co s p o w o d o w a ł o paralizż struktury dowodzenia . Atak terrorystyczny na Stany Zjednoczone, ktory miał miejsce 11 wrzesnia 2001 roku, zmienił amerykanski sposob prowadzenia wojny. Atak ten zakonczył etap hegemonii paradygmatu, zakładajaęcego uzżycie siły jako instrumentu politycznego. Patrzaęc przez pryzmat wydarzen z 11 wrzesnia, nalezży uznac,zże „ w i e t n a m s k a lekcja", zapisana w doktrynie miażdżącej siły (Overwhelming Force), okazała sieę nieodpowiednia dla strategicznych wyzwan nowej ery „ukrytego w cieniu" zagrożzenia i mieędzynarodowej siatki terrorystycznej. W latach 90. X X wieku widoczna jest wiara cywilnych strategow w politycznaęuzżytecznosc sił zbrojnych. Symbolem takiego nastawienia był brak podejmowania przez administracjeę prezydenta Billa Clintona zdecydowanych akcji przeciwko A l 71 72 73 7 1 C y t . A n d r e w M a r s h a l l , za: M . Sheehan, op.cit., s. 65. 7 2 M . Evans, From Kadesh to Kandahar: Military College Review" lato 2003, ai_105210224/?tag=content;col1 7 3 Theory and the Future of War, „ N a v a l W a r http://findarticles.com/p/articles/mi_m0JIW/is_3_56/ (10.01.2011). Ł. K a m i e n s k i , Technologia i wojna przyszłości. Wokoł nuklearnej i informacyjnej rewolucji w sprawach wojskowych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonskiego, K r a k o w 2009, s. 3 8 - 3 9 . �76 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku 74 Kaidzie . Po 11 wrzesnia rewolucyjnej zmianie uległy założzenia narodowej polityki bezpieczenstwa, podobnie jak miało to miejsce we wsteępnym stadium zimnej wojny, gdy po raz pierwszy w y a r t y k u ł o w a n o koncepcjęe atomowego odstraszania . Jednakżze taka rewolucja w mysleniu strategicznym w y m a g a ł a rownoległej zmiany w narodowej koncepcji wojny. Dlatego transformacja wojskowa, wprowadzana przez administracjęe amerykanskaę, przyjęeła rownieżz wymiar kulturowy. W załozżeniu, systematycznej transformacji miały ulec nie tylko struktury wojskowe, globalna doktryna obronna, systemy broni, ale takżze zwiaęzany z n i m i zestaw postaw, dotyczaęcy prowadzenia działan wojennych, ktory krystalizował sięe latamipozakonczeniu wojny w Wietnamie. Sekretarz Obrony Donald Rumsfeld celowo postanowił „oczyscic" kulturęe wojskowaę z awersji do ryzyka, z przekonania o wyzższosci stosowania tzw. miazżdżzaęcejsiłyorazzograniczonej koncepcji politycznej uzżytecznosci sił zbrojnych. 75 W samym centrum technologicznego dyskursu, ktory zaczaęł dominowac w założeniach strategicznych administracji George'a W . Busha, pojawiła sie teza, zże działania wojenne to proces do głeębi techniczny, skupiajaęcy sięe na osiaęganiu całkowitej technicznej przewagi i doskonaleniu działan na polu bitwy. Wedle autorow wpływowej koncepcji znanej jako „błyskawiczna dominacja" (Rapid Dominance) czy tez „szok i przerazenie" (Shock and Awe) celem działan zbrojnych jest: „zapewnienie kontroli nad otoczeniem, albo i n n y m i słowy, zastosowanie najwyzższego stopnia szoku i w y w o ł a n i e strachu, ktore to działa¬ nia doprowadzaę do wzbudzenia u wroga przekonania, zże opor jest daremny (...). Dzieęki odpowiednio zastosowanej kontroli beędzie mozżna sprawdzac i regulowac to, co wrog dostrzega i rozumie, jak rowniezż to, co pozostaje poza zasięegiem jego percepcji (...). Dlatego wykonywanie tego typu kontroli musi wykraczac poza zwyczajne zablokowanie i unieszkodliwienie wroga i jego społecznosci, tak aby wyeliminowac mozżliwosc wykonywania działan przez chocby jego najbar¬ dziej podstawowe j e d n o s t k i " . 76 Przekonanie, zże taka całkowita kontrola w działaniach zbrojnych mozże zostac osiaęgnieęta, opiera sieę na załozżeniu, żze zarowno uderzenie na wroga, jak i zaskoczenie go działaniami zbrojnymi wynika z przewagi zastosowanych srodkow technicznych. Juzż w 1978 roku owczesny podsekretarz obrony W i l l i a m Perry w s k a z y w a ł , zże Departament Obrony uzyska n i e d ł u g o mozżliwosc dostrzeżzenia wszystkiego, co istotne na polu bitwy, uderzenia we wszystko, co możzna zobaczyc, i zabicia wszystkiego, w co mozżna uderzyc . Rewolucyjna wizja Perry'ego wiązała się z minimalizacja; przypadkowosci standardowo zwiaęzanej z działaniami wojennymi przez uzyskanie pełni informacji dotyczaę77 7 4 R . H . Schulz, Showstoppers, 7 5 N . L e m a n n , The Next World Order, „ T h e N e w Y o r k e r " 1 k w i e t n i a 2 0 0 4 . 7 6 H . K . U l l m a n , J.P. W a d e , Rapid Dominance, A Force for all Seasons: Technologies and Systems for Achieving 7 7 luty Shock and Awe, Royal U n i t e d Services I n s t i t u t e , L o n d o n 1998, s. 1 8 - 1 9 . M . L i b i c k i , www.USDoD.com: 1999, (10.12.2010). „ T h e W e e k l y Standard" 26 stycznia 2 0 0 4 . Virtual Diplomacy Report 7, U n i t e d States I n s t i t u t e o f Peace, www.usip.org/virtualdiplomacy/publications/reports/libickiISA99.html �77 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... cych aktualnej sytuacji. W zakresie siły natarcia przewaga miałaby zostac osiaęgnieęta przez zapewnienie całkowitej precyzji. G ł o w n e załozżenie nowej doktryny wojskowej jest takie, zże kontrolowanie działan zbrojnych skupia sięe w o k o ł kontrolowania p r z e p ł y w u informacji. Utrzymujaęc samemu nalezżyty obraz przestrzeni operacji wojskowej, nalezży jednoczesnie nie dopuscic do tego, aby informacje te zostały przechwycone przez wroga. Co wieęcej, przez odpowiedniaę manipulacjeę nalezży zarzaędzac tym, co wrog mozże zobaczyc i jakie wnioski z tego wyciaęgnie. Trafnie ujaęł to generał L i u Yazhou z Sił Powietrznych Chinskiej Republiki Ludowej, ktory stwierdził, zże nowy amerykanski sposob prowadzenia wojny polega na wcieleniu sięe w roleę jasnowidza, ktory jest zdolny widziec i s ł y s z e c w s z y s t k o z daleka, przy jednoczesnym sprawieniu, aby przeciwnik pozostał slepy i g ł u c h y . Były Sekretarz Obrony W i l l i a m Cohen stwierdził w t y m kontekscie: „Mielismy wynikajaęce z doswiadczenia poczucie, żze wiedza oznacza siłęe, natomiast abso¬ lutna wiedza oznacza absolutnaę siłeę (...). Dlatego obecna dominacja w swiecie informacji stawia nas w pozycji pozwalajaęcej utrzymac przewagęe nad jakaękolwiek innaę siłaę w dajaęcej sieę przewidziec p r z y s z ł o s c i " . 78 79 Z kolei admirał W i l l i a m Owens, ktorego rola, było w d r a ż a n i e w latach 1994¬ 1996 tej nowej doktryny wojskowej, wskazywał, żze technologia informacyjna daje dowodcom wojskowym pierwszy raz w historii mozżliwosc ujrzenia wszechstronnego obrazu działan wojennych w czasie rzeczywistym . Uczestnicy dyskusji w o k o ł koncepcji RMA podzielili sięe na dwa wyrazne obozy: ewolucjonistow i rewolucjonistow. Ci pierwsi dowodzili, zże sposob prowadzenia walki przez Stany Zjednoczone stanowił jedynie udoskonalenie dotychczasowych metod, stosowanych przez panstwa zachodnie, drudzy z kolei wskazywali, żze mamy do czynienia z i s t o t n y m p r z e ł o m e m w sposobie prowadzenia wojny. Za pierwszym podejsciem opowiadali sieę przede wszystkim ci badacze i wojskowi, ktorzy zgadzali sieę z tradycyjnym amerykanskim załozżeniem, nakazujaęcym p r z y j m o w a c , ż z e dominacja technologiczna nad wrogiem jest rownoznaczna ze zdobyciem przewagi taktycznej i strategicznej, dzieęki czemu jest jednoczesnie gwarancjaę zwycieęstwa. Reprezentantem tego podejscia był m . i n . Andrew Marshall, dyrektor Office o f Net Assessment w Pentagonie . Zarowno Marshall, jak i i n n i zwolennicy tej teorii dowodzili, zże podczas wojny w Zatoce Perskiej istniały pewne kluczowe problemy, ktore nie pozwalały uznac tej operacji za p r z e ł o m czy teżz rewolucjeę w sprawach wojskowych. Przede wszystkim wskazywano na zawodnosc owczesnych wysoko zaawansowanych technologii wojskowych, jak np. błęedy w laserowych sys¬ temach naprowadzania, powtarzajaęca sięe czasowa niedosteępnosc systemu 80 81 7 8 Wywiad L. Yazhou dla D . X u z D o n g f a n g www.eveningpost.org/blog/archives/2005/1/8 Wang (Szanghai), 31 maja (10.12.2010). 7 9 J.D. D e r i a n , Virtuous War, W e s t v i e w Press, Boulder 2 0 0 1 , s. 113. 8 0 W . A . Owens, E. Offley, Lifting 8 1 Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 24. the Fog ofWar, B a l t i m o r e , L o n d o n 2 0 0 1 , s. 1 4 - 1 5 . 2004, �78 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku nawigacji satelitarnej GPS, awarie sprzeętu komputerowego. Po drugie, wskazywano, zże sprzęet użzyty w czasie tej wojny, ktory był uwazżany za nowoczesny, częesto miał zastosowanie juzż we wczesniejszych działaniach. T u mozżna chociażzby podac,żze systemy komunikacji satelitarnej zostały po raz pierwszy uzżyte przez Amerykanow w czasie wojny w Wietnamie w 1965 roku, bezzałogowe samoloty były rowniezż od 1964 roku wykorzystywane w Azji do celow prowadzenia rozpoznania fotograficznego. Po trzecie, podawano, żze brak jest jakiejkolwiek dramatycznej zmiany w doktrynie wojennej czy tezż organizacji i strukturach sił zbrojnych. Zwolennicy teorii ewolucji w wojskowosci wskazywali zatem, zże wojna w Zatoce s t a n o w i ł a jedynie zapowiedz tego, w jaki sposob mogaę wyglaędac konflikty zbrojne w p r z y s z ł o s c i . 82 Po wojnie w Zatoce p o w s t a ł wyrazny oboz zwolennikow teorii RMA. Ich podejscie znalazło wyraz w raporcie Departamentu Obrony dotyczaęcym tej wojny, przedstawionym Kongresowi: „przewage naszym siłom dała rewolucyj¬ nie nowa generacja broni o wysokiej technologii w połaęczeniu z innowacyjnaę i skutecznaę doktrynaę" . Podkreslano w szczegolnosci niespotykane na owczesne czasy zastosowanie sił powietrznych i przewageę technologii nad wyko¬ rzystaniem sił laędowych. W szczegolnosci uwypuklano d o k ł a d n o s c ataku powietrznego, a co za tym idzie, mozżliwosc całkowitego zaskoczenia operacyjnego i strategicznego przez paraliżz sił przeciwnika. Dlatego dla architekta operacji powietrznej - pułkownika Johna Wardena I I I - wojna w Zatoce była pierwszym przykładem hiperwojny . Podobnie uznali Alvin i Heidi Tofflerowie, wskazujaęc, żze mamy do czynienia z narodzinami nowej formy prowadzenia w o j e n . 83 84 85 W t y m miejscu mozżna za Bolesławem Balcerowiczem przytoczyc definicjeę RMA podana przez Science and Technology Commitee: „RMA to wielka zmiana w naturze działan wojennych beędaęca nastęepstwem innowacyjnej aplikacji nowych technologii, ktore w kombinacji z radykalnymi zmianami doktryn militarnych oraz koncepcji operacyjnych i organizacyjnych fundamentalnie zmieniaja charakter operacji m i l i t a r n y c h " . Definicja ta odwołuje się w zasadzie do weężzszego rozumienia RMA, obejmujaęc przede wszystkim zagadnienia strategii wojskowej, co z o s t a ł o podkreslone rowniezż przez W i l l i a m s o n a Murraya i MacGregora Knoxa, ktorzy pisza, że: „rewolucje w dziedzinie wojskowosci saę czasem innowacji, w ktorym w teorii wojskowosci rozwijajaę sieę nowe pojeęcia, właęczajaęc w to zmiany w doktrynie, taktyce, procedurach i technologii (... ) zajmujaę one miejsce niemal wyłaęcznie na poziomie ope¬ racyjnym wojny. Rzadko dotyczaę poziomu strategicznego, wyjaęwszy sytuacje, w ktorych operacyjny sukces możze wyznaczyc duzże strategiczne zrownanie 86 8 2 Ibidem, s. 2 5 - 2 6 . 8 3 Conduct of the Persian Gulf Conflict: An Interim Report to Congress, U.S. D e p a r t m e n t o f Defense, W a s h i n g t o n D . C . , lipiec 1 9 9 1 , s. 1-4, za: Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 4 Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 5 A . Toffler, H . Toffler, Wojna i antywojna, M u z a SA, W a r s z a w a Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 6 B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., W a r s z a w a 2010, s. 237. 1997, s. 93, za: �79 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... poziomow. Ponadto rewolucje w dziedzinie wojskowosci zawsze pojawiajaęsieę w kontekscie polityki i strategii, a kontekst ten jest w s z y s t k i m " . N a t o m i a s t R M A wujeęciu szerokim obejmuje oprocz zmian w wojskowosci rowniezż zmiany społeczne, panstwowe, ekonomiczne czy teżz polityczne, ktore wymuszajaę odmienne ukształtowanie odmiennego typu organizacji zbrojnej i jej struktury . Bolesław Balcerowicz zauważza jednak istotne ograniczenia RMA: teryto¬ rialne i czasowe . RMA, poza Stanami Zjednoczonymi, pozostaje wyłaęcznie teoria-koncepcja, n i e p r z e k ł a d a l n a n a jezyk operacji, plany i programy. W samych Stanach Zjednoczonych rownieżz zaczeęto dostrzegac słabosci zbytniego koncen¬ trowania sieę na RMA. Choc srodowisko bezpieczenstwa X X I wieku wymaga nowych metod walki, to R M A nie jest „własciwaęrewolucjaę", dobraęodpowiedziaę na nowe wyzwania. A u t o r zauwazża: „Dobrze stosowane strategie asymetryczne, co mozżna wspołczesnie obserwowac, powodujaę, zże nowoczesne, wyrafinowane systemy stajaę sieę funkcjonalnie m a ł o uzżyteczne. Asymetryczny przeciwnik nie boi sieę koncepcji walki sieciocentrycznej; a z sieci z powodzeniem korzystajaę terrorysci . Wymyslne, d o s k o n a ł e skaędinaęd systemy nie całkiem p a s u j a ę d o misji i zadan prostych; do operacji pokojowych, misji humanitarnych czy budowania pokoju. W koncepcjach i planach transformacji gdzies zawieruszyła sieę elementarna refleksja - żzaden przeciwnik nie podejmie walki na warunkach USA i ich sojusznikow, ani panstwowy, ani (tym bardziej) niepanstwowy" . Bezgraniczna wiara w R M A spowodowała, żze amerykanskie wojsko było w 2003 roku w pełnej gotowosci do walki - ale nie z t y m wrogiem, co trzeba. Zamiast armii Husajna, ktora nie była juzż zdolna do działania, pojawili sieę skuteczni partyzanci - byli zżołnierze z rozwiaęzanych sił zbrojnych. „Powietnamska trauma" odzżyła, a owczesny wicepremier Iraku zaczaęł straszyc niaęStany Zjednoczone: „Niech nasze ulice stana sie waszymi d ż u n g l a m i , a nasze budynki - waszymi b a g n a m i " . M i t niezwycięezżonej armii prysnaęł, a liczba ofiar po stronie sił koalicji zaczęła rosnań. Technologia nie zapewniła zwyciestwa. 87 88 89 90 91 92 8 7 P. Faber, Rewolucja w dziedzinie wojskowoósci, „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony N a r o d o w e j " 2003, n r 4, s. 1 0 0 - 1 0 1 , za: B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., s. 2 3 7 . 8 8 8 9 Ibidem. B. Balcerowicz, Siła militarna w rzeczywistości E. H a l i ż a k et al. (red.), Stosunki międzynarodowe międzynarodowej. Stan i perspektywy, [w:] w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2006, s. 2 5 4 - 2 5 5 . 9 0 S. Koziej zauważza: „ S i e c i o w a s t r u k t u r a organizacji terrorystycznej p o w o d u j e , żze nie mozżna jej o b e z w ł a d n i c poprzez z w y k ł e niszczenie n a w e t duzżej liczby jej o g n i w . T o jest tak, j a k z t ę p i e n i e m perzu. W y r y w a n i e poszczegolnych k ę p e k n i e w i e l e daje. N a l e ż y u s u n a ń c a ł a siec ukorzenienia. D l a t e g o w s z e l k i e klasyczne operacje, nawet zakonczone spektakularnym sukcesem t a k t y c z n y m , nie mogaę d o p r o w a d z i c do ostatecznego rozstrzygnieęcia strategicznego. Muszaę byc u z u p e ł n i o n e o charakterze wieloma innymi p o z a m i l i t a r n y m " . S. Koziej, działaniami, Wstep internetowy, W a r s z a w a 2010, s. 2 7 - 2 8 . 9 1 B. Balcerowicz, Siła militarna... , op.cit., s. 2 5 5 . 9 2 Za: D . Gregory, op.cit., s. 17. w t y m długofalowymi do teorii i historii wysiłkami bezpieczenóstwa. Skrypt �80 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Jeden z bardziej kontrowersyjnych badaczy wojska, emerytowany pułkow¬ nik Ralph Peters, pisał juzż w 1999 roku: „ N o w e , społeczne rozumienie srodowiska operacji byłoby dużzo bardziej przydatne nizż najdoskonalsze nawet maszyny. Zakochalismy sieę nie w tej rewolucji co trzeba" . Dodawał wreęcz profetycznie w stosunku do wydarzen z Iraku i Afganistanu oraz zapotrzebo¬ wania na wiedzeę o kulturze, ktore one u r u c h o m i ł y : „ O c e n a problemow po¬ zostających w «szarej strefie» podnosi także problem tego, czy interwencje wojskowe nie saę najbardziej skuteczne, kiedy odbywajaę sięe we w ł a s n y m kontekscie kulturowym, ewentualnie w kontekscie bliskim kulturowo, mniej zas skuteczne, gdy kraj docelowy jest oderwany od kulturowej bazy interwencjonistow. Widac milczaęce uznanie tego faktu w naszym poparciu politycznym lub wyrażzanej aprobacie dla regionalnych koalicji, rozwiaęzujaęcych regionalne problemy, jak w Afryce. Model ten jednakzże nie mozże polegac tylko na powierzchownym dostrzeganiu rozżnic kulturowych; nalezży przyjrzec sieę bliżzej podobienstwom w zakresie motywacji i wartosci. Wojsko powinno rozgladnaó sieę za paroma dobrymi antropologami" . 93 94 Możzna zauwazżyc,żze powoli miejsce R M A zaczeęła zajmowac „rewolucja kulturalna w sprawach wojskowych" - cultural revolution in military affairs, choc uzżywa sieę raczej okreslenia „ z w r o t k u l t u r o w y " . Użzycie s f o r m u ł o w a n i a „rewolucja kulturalna w sprawach wojskowych" ma tutaj zwrocic uwagęe na fakt zasteępowania myslenia wyłaęcznie w kategoriach technologicznych (bo nie chodzi t u o odrzucenie niewaętpliwego znaczenia technologii) mysleniem w kategoriach holistycznych - a wieęc kulturowych, w ktorych technologia ma do odegrania jednaęz rol, ale z pewnosciaę nie pierwszoplanowaę. O „rewolucji kulturalnej w sprawach wojskowych", przynajmniej w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Australii, mozże takżzeswiadczyc przyrastajaęca w niezwykłym tempie liczba opracowan wojskowych, poruszajaęcych kwestie relewantnosci wiedzy o kulturze. Nawet j u ż p r z e g l ą d t y t u ł ó w , wybranych z setek innych, mozże dac wyobrazżenie o zachodzaęcym przeskalowaniu dotychczasowej hierarchii wazżnych tematow: • E.E. Bledsoe, The Use of Culture in Operational Planning, Kansas 2005; • W . H . Reinhart, Taking Culture to the Next Level: Understanding and Using Culture at the Operational Level ofWar, Newport 2010; • S.T. Keene, Know Your Enemy and Know Yourself: Assessing Progress in Developing Cultural Competence to Enhance Operational Effectiveness, Newport 2007; • R. Bean, The Effectiveness of Cross-Cultural Training in the Australian Context, Canberra 2006; • D.B. Rosenthal, L.A. Wadsworth, H.A. Elfenbein, J. Sanchez, G.A. Ruark, Training Soldiers to Decode Nonverbal Cues in Cross-Cultural Interactions, Kansas 2009; 9 3 R. Peters, op.cit., s. 30. 9 4 Ibidem, s. 58. �5. Przejawy „zwrotu kulturowego" 81 • J.R. Rentsch, I . Mot, A . Abbe, Identifying the Core Content and Structure of a Schema for Cultural Understanding, U.S. A r m y Resarch Institute for the Behavioral and Social Science, A r l i n g t o n 2009; • C. Hardison, C. Sims, F. A l i , A . Villamizar, B. Mundell, Cross-Cultural Skillsfor Deployed Air Force Personnel Defining Cross-Cultural Performance, Santa Monica 2009; • J.A. Karcanes, Cultural Competence and the Operational Commander; Moving Beyond Cultural Awareness into Culture-Centric Warfare, Newport 2007; • K . D . McRae, The Role of Culture in Joint Operations, Newport 2006; • A . M . Gordon, Preparing Commanders Today, for Coalition Operations ofTomorrow. Or Handy Hints for Herding Cats, Norfolk 2010; • A . O'Conor, L. Roan, K. Cushner, K.A. Metcalf, Cross-Cultural Strategies for Improving the Teaching, Training, and Mentoring Skills ofMilitary Transition Team Advisors, Kansas 2010; • J. Laughrey, Know Before You Go: Improving Army Officer Sociocultural Knowledge, U.S. A r m y War College, Carlisle 2008; • S.C. Rogers, Improving Information Operations with a Military Cultural Analyst, Kansas 2005; • J.P. Dolan, Understanding Culture in the Role ofIndigenous Armies, Carlisle 2008; • H . A l t m a n Klein, A . Pongonis, G. Klein, Cultural Barriers to Multinational C2 Decision Making, Dayton 2000; • T.E. Stenmark, Looking for Gold Nuggets in the Melting Pot: Language, Cultural Awareness, and the Fourth Generation Warrior, Alabama 2006; • M . L . Zbylut, K.A. Metcalf, J.M. K i m , R.W. H i l l Jr., S. Rocher, C. Vowels, Army Excellence in Leadership (AXL): A Multimedia Approach to Building Tacit Knowledge and Cultural Reasoning, Kansas 2007; • M.S. Willis, Contrasts Between American and Afghan Warriors, a Comparison Between Two Martial Cultures, Kansas 2010. Więekszosc z wymienionych tutaj opracowan p o w s t a ł a w ramach zmienio¬ nego program szkoleniowego Marines w Forth Leavenworth w Kansas. Tam w ł a s n i e „zwrot kulturowy" zaczał objawiac się zarowno w teorii, jak i w praktyce, wywołujaęc falęe zainteresowania kwestiami k u l t u r o w y m i i prowadzaęc do wydania jednej z najważzniejszych publikacji w tej dziedzinie - podreęcznika walki przeciwpartyzanckiej. 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" Od 2005 roku, momentu g w a ł t o w n e g o pogorszenia sieę sytuacji w Afganistanie, ktory dotychczas był traktowany drugoplanowo, oraz w Iraku, napływajaę relacje wielu amerykanskich zżołnierzy rozżnego szczebla, mowiaęcych o tym, żzemajaę swietnaę swiadomosc sytuacyjnaę i przewageę technologicznaę, ale brakuje i m swiadomosci mieędzykulturowej. To w ł a s n i e ona pozwalałaby z r o z u m i e c , „ o c o chodzi" w codziennym życiu i kontaktach z ludnoscia iracka czy afganska. Coraz �82 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku powszechniejsze opinie i publikacje na ten temat zmusiły najbardziej liczebnie zaangażzowanaę armięe amerykanskaę do zmiany nastawienia wobec problemu swiadomosci mieędzykulturowej. Zaczeęto poszukiwac ekspertow od kultury tych regionow. Jak przyznał pewien p u ł k o w n i k sił specjalnych pracujaęcy w biurze podsekretarza obrony ds. wywiadu: „Ponieważz nie wiemy po prostu, do kogo sieę zwrocic po informacje na temat tego, co spaja nieznane nam społeczenstwa, uzżywamy wyszukiwarki Google do projektowania polityki wobec n i c h " . W odpowiedzi zaczeęły powstawac centra szkoleniowe. W Stanach Zjedno¬ czonych w maju 2005 roku utworzono U.S. Marine Corps Center for Advanced Operational Culture Learning - Marine Corps T r a i n i n g and Education Command ( C A O C L - T E C O M ) w Quantico (swiadomosc miedzykulturowa została wpisana rowniezż w najnowszaę doktryneę M a r i n e s ) , w k w i e t n i u 2006 roku U.S. A i r Force Culture and Language Center (AFCLC) w Montgomery, The Navy Center for Language, Regional Expertise and Culture (CLEREC) w Pensacola oraz T R A D O C Culture Center (TCC) w Fort Huachuca. W niemieckiej Bundeswehrze w l u t y m 2009 roku p o w s t a ł o Zentrale Koordinierungsstelle Interkulturelle Kompetenz (ZKIK) przy Z e n t r u m Innere Fuhrung, w Holandii (Enschede), w N A T O - w s k i m CIMIC Centre of Excellence prowadzone saę pogłeębione kursy ze swiadomosci mięedzykulturowej. W Stanach Zjednoczonych szkolenie kulturowe od dawna wyszło juzż poza dorazne ramy szkolenia na potrzeby misji w Iraku czy Afganistanie. Wojskowe kursy kulturowe zaczynajaę sieę juzż na etapie szkolenia rekrutow oraz w ramach szkoł oficerskich (Officers' Candidate School to Professional Military Education - PME). Sa rownież dopasowane ze wzgledu na wykonywane zadania: od spraw cywilnych do operacji specjalnych, od operacji informacyjnych do wywiadu, od logistyki do operacji laędowych. Kazżda z tych specjalnoósci potrzebuje bowiem innej wiedzy o k u l t u r z e . Oczywióscie praktyczne wprowadzenie kultury do wojskowych programoów szkoleniowych napotyka liczne trudnoósci. Pierwszaę z nich jest przełożzenie akademickich t e o r i i i analiz etnograficznych, bez utraty ich wartoósci i dogłeębnoósci, na jeęzyk i procedury wojskowe. Roównie wazżne okazuje sieę takzże stworzenie bazy kulturowych lessons learned z byłych, jak i obecnie trwajaęcych operacji, umozżliwiajaęcych „ z a c h o w a n i e " wiedzy z doóswiadczenó, ktoóre armia juzż nabyła. Wreszcie pomoc dowoódcom wojskowym w przygotowaniu swoich oddziałoów na wyzwania kulturowe, ktoóre bęedaę stały przed siłami zbrojnymi w najbliżzszych l a t a c h . 95 96 97 98 99 100 9 5 M . McFate, The Military Utility of Understanding Adversary Culture, „Joint Forces Q u a r t e r l y " 2005, n r 38, s. 46. 9 6 http://www.tecom.usmc.mil/caocl/ 9 7 P. Holmes-Eber, P . M . Scanlon, A . L . H a m l e n (red.), Applications for Operational (26.06.2010). Perspectives from the Field, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o 2 0 0 9 , s. 1. 9 8 http://www.culture.af.edu/history.html 9 9 P. Holmes-Eber, P . M . Scanlon, A . L . H a m l e n (red.), op.cit., s. 1. 1 0 0 Ibidem, s. 4 - 5 . (26.06.2010). Culture. �83 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" Dzis podstawowe dokumenty w swiecie anglosaskim, w o k o ł k t o r y c h tworzone saę programy szkolen, to: brytyjska Joint Doctrine Note 1/09 The Significance of Culture to the Military, amerykanski Operational Culture for the Warfighter oraz Applications for Operational Culture. Perspectives from the Field - oba przygotowane dla Marines, jak rownieżz Through the Lens ofCultural Awareness: A Primer for US Armed Forces Deploying to Arab and Middle Eastern Countries . Dodatkowo opracowano na potrzeby amerykanskiej armii szereg materiałow upowszechniajaęcych wiedzeę o kulturze i dziedzictwie kulturowym terenow operacji: m.in. mieszczaęce sieę wportfeluCulture Smart Card czy tezż specjalne karty do gry, majaęce promowac szacunek wobec obiektow dziedzictwa kulturowego Iraku i Afganistanu. 101 W 2006 roku ukazał sięe rownieżz w USA pierwszy od dwudziestu lat podręecznik poswieęcony wyłaęcznie zwalczaniu partyzantki: Counterinsurgency Manual FM 3-24. Liczaca 282 strony praca została opracowana przy udziale doktor antropologii z Uniwersytetu Yale, Montgomery McFate, ikony w s p o ł czesnej antropologii zaangażzowanej we wspołpraceę z wojskiem, z tego zresztaę powodu odrzuconej przez srodowisko antropologiczne. Do podręecznika, ktory pobił rekordy sprzedazży, wsteęp napisali dowodzaęcy siłami ISAF od 23 czerwca 2010 roku generał David Petraeus (głownodowodzaęcy siłami wielonarodowymi w Iraku w latach 2007-2008) oraz znany ekspert w dziedzinie operacji przeciwpartyzanckich, p u ł k o w n i k John A . Nagl, autor ksiaęzżki Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam (Chicago 2002). Słowo „ k u l t u r a " w F M 3-24 pojawia sieę 88 razy, a słowo „ k u l t u r o w y " 90 razy. Podreęcznik wskazuje na potrzebęe posiadania „bystrych, dobrze poinfor¬ mowanych i swiadomych kulturowo liderow". Nie zadowalajaęc sięe t y m tylko, w grudniu 2010 roku Komisja Sił Zbrojnych Izby Reprezentantow o p u b l i k o w a ł a raport z wytycznymi: Building Language Skills and Cultural Competencies in the Military: Bridging the Gap . Powołujaęc sięe na tzw. Czteroletni Przeglaęd Obronny (Quadrennial Defense Review - 2010), w ktorym stwierdzono, iz „wspołczesne srodowisko operacyjne wymaga w duzżo wieększym stopniu eksperckiej wiedzy w zakresie znajomosci jeęzykow i regionow, wymagajaęcej lat, a nie tygodni, szkolen i edukacji, jak rowniezż dużzo więekszego rozumienia czynnikow, ktore wpływajaę na zmiany s p o ł e c z n e " , członkowie komisji analizujaę dotychczaso¬ we działania w tej mierze podjeęte w amerykanskiej armii i dajaę nowe wytyczne 102 103 1 0 1 Deploying W . W u n d e r l e , Through to Arab and Middle the Lens of Cultural Eastern Countries, Awareness: A Primer for US Armed Forces C o m b a t Studies I n s t i t u t e (CSI) Special Study, W a s h i n g t o n 2 0 0 6 . Dosc s y m p t o m a t y c z n i e wsteęp do tej p u b l i k a c j i d y r e k t o r CSI, p ł k T i m o t h y R. Reese z a k o n c z y ł h a s ł e m : „ C S I - T h e Past is Prologue!". D o s w i a d c z e n i a z operacji w o j s k o ­ w y c h p r o w a d z o n y c h w p r z e s z ł o s c i (jak c h o c i a ż b y W i e t n a m czy Afganistan z lat 1 9 7 9 - 1 9 8 9 ) sa obecnie rzeczywiscie p r o l o g i e m do d z i a ł a n w krajach niezachodnich, niestety spozniona lekcja o d r a b i a n a ę dzisiaj przez w i e l e a r m i i p a n s t w c z ł o n k o w s k i c h N A T O , w t y m przede w s z y s t k i m przez A m e r y k a n o w . 1 0 2 C o m m i t t e e o n A r m e d Services U.S. H o u s e o f Representatives, Building Language and Cultural 103 jLU„„, Competencies in the Military: o o Bridging the Gap, g r u d z i e n 2010. Skills �84 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku w celu zwięekszenia ósrodkoów i nacisku w szkoleniach w zakresie óswiadomoósci mieędzykulturowej. Refleksja nad k u l t u r a ę j e s t róowniezż obecna w N A T O . Juzż NATO-wska doktryna wspóołpracy cywilno-wojskowej AJP 0-9 z 2003 roku jako jednaęz zasad tej wspoółpracy wpisuje óswiadomoósóc k u l t u r o w a ę . Obecnie trwajaę prace nad wykorzystaniem wnioskóow Wielonarodowego Eksperymentu 6, ktoórego N A T O było integratorem. Działania te saę kontynuowane w trwajaęcym obecnie projekcie Human Aspects of Operations . W 2008 roku opublikowano także raport Multinational Military Operations and Intercultural Factors . W l u t y m 2011 roku N A T O o p u b l i k o w a ł o w ł a s n a d o k t r y n ę przeciwpartyzancka AJP 3 . 4 . 4 . Oba dokumenty, choóc o zasadniczo odmiennym statusie, nalezżałoby jednak odczytywaóc roównolegle: raport koncentruje sięe bowiem głoównie na aspektach kultury organizacyjnej i roli czynnika kulturowego dla efektywnoósci operacji wielonarodowych („wewnaętrz" Sojuszu), zaós doktryna C O I N poóswięecona jest w duzżej mierze kulturowej relewantnoósci „czynnika ludzkiego" w ósrodowisku operacyjnym - skierowana jest wieęc „na zewnaętrz" sił Sojuszu. 104 105 106 107 5.1. Z n a c z e n i e k u l t u r y d l a w o j s k a - b r y t y j s k a J o i n t D o c t r i n e Note Warto w t y m miejscu przyjrzeóc sięe konkretnemu przykładowi, ukazujaęcemu sposoób, w jaki jest prezentowany w wojsku temat kultury. Poniewazż jedynym d o k u m e n t e m doktrynalnym, tak obszernie w dodatku analizujaęcym jej problematyke, jest brytyjska Joint Doctrine Note nr 1/09 (JDN 1/09), posłuży ona za modelowy przykład takiego podejscia . Zgodnie z brytyjskaę Joint Doctrine Note dotyczaęcaę znaczenia kultury dla wojska, przyjęta w styczniu 2009 roku, kulture m o ż n a nabyc, a nie „biologicznie odziedziczyóc", głoównie przez przyzwyczajenia lub nieóswiadome warunkowanie, zawsze odbywajaęce sięe w subtelny sposoób. Odroózżnia ona członkóow jednej grupy od innej i stanowi soczewkęe, przez ktoóraę członkowie danej grupy postrzegajaę i rozumiejaęóswiat. Kultura zawiera w sobie wartoósci, normy, przekonania, odzwierciedlone w roózżnorodnych strukturach i systemach, obejmujaęce przeszłoósóc i teraózniejszoósóc. W p ł y w a na postawy jednostek, założzenia i wymagania, 108 1 0 4 AJP 0-9, N A T O Civil-Military 1 0 5 Z róodło i n f o r m a c j i : r o z m o w a z e k s p e r t e m F u t u r e Solutions - H u m a n Factors N A T O Co-operation Doctrine, 2-2, zasada n r 1 - cultural awareness. ó Command Transformation. 1 0 6 Factors, A . R . Febbraro, B. McKee, S.L. Riedel, Multinational Military Operations and Intercultural Research and T e c h n o l o g y O r g a n i z a t i o n N A T O , l i s t o p a d 2 0 0 8 , n r d o k u m e n t u : A C / 323(HFM-120)TP/225. 1 0 7 Allied Joint Doctrine for Counterinsurgency 1 0 8 W styczniu 2013 r o k u u k a z a ł sieę kolejny d o k u m e n t d o k t r y n a l n y sił brytyjskich 3 / 1 1 , Decision Making and Problem Solving: ( C O I N ) , AJP 3.4.4. Human and Organizational Factors, JDN który w całosci poóswieęcony jest w p ł y w o w i k u l t u r o w o u w a r u n k o w a n e g o c z y n n i k a l u d z k i e g o na funkcjonowa¬ nie t a k i c h organizacji jak w o j s k o , j a k i na sposoby myóslenia i d z i a ł a n i a podczas róożznorodnych sytuacji k r y z y s o w y c h i operacji wojskowych. �85 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" kształtuje percepcję, motywy, intencje i zachowania. Kulturę należy odroznic od natury ludzkiej z jednej strony i od osobowosci jednostki z d r u g i e j " . Ilustrację tego rozrozżnienia zawiera diagram umieszczony poniżzej : 109 110 R y s u n e k 2. P i r a m i d a n a t u r a - k u l t u r a - osobowosc Zrodło: Joint Doctrine Note. W J D N 1/09 przyjeto nastepujace definicje: Kultura (culture) - wspolne koncepcje, ktore wskazujaę, w co ludzie wierzaę, jak sięe zachowujaę i jak to zachowanie jest interpretowane. Zdolnosc kulturowa (cultural capability) - zdolnosc zrozumienia kultury i skutecznego zastosowania tej wiedzy w jakimkolwiek srodowisku. Wyrożznia sieę poziomy zdolnosci kulturowej: swiadomosc, zrozumienie i znajomosc. Kultura organizacyjna (organizational culture) - własciwy danej organizacji sposob wykonywania jej zadan, zasady wspołdziałania z i n n y m i tego typu podmiotami, postrzeganie siebie i wizerunek publiczny, standardowe procedury operacyjne oraz zachowania poszczegolnych jej c z ł o n k o w w kontekscie wspolnej pracy. Subkultura (subculture) - grupa kulturowa w obręebie wieększej grupy kulturowej, majaęca przekonania czy zainteresowania odmienne od wieększosci. S p o ł e c z e n s t w o ( s o c i e t y ) - p o p u l a c j a dwoch lub wiecej osob, ktorej członkowie saę podporzaędkowani tej samej władzy politycznej, czeęsto zajmujaę wspolne t e r y t o r i u m i (lub) m a j a ę w s p o l n a ę k u l t u r ę e i poczucie wspolnej tozżsamosci. S p o ł e c z e n s t w o zazwyczaj posiada kulturęe dominujaęcaę oraz duzżaę liczbeęrozżnych subkultur. Rozżne s p o ł e c z e n s t w a mogaę dzielic podobne kultury. 1 0 9 J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, The Significance of Culture to the Military, http://www.mod.uk/ NR/rdonlyres/85A05A02-B2FE-4965-B1CD-E9DF1E913A0B/0/20090219JDN_1_09UDCDCIMAPPS.pdf, s. 1 - 1 . 1 1 0 Ibidem, s. 1-2, Advantage, za: L . H o e c k l i n , Managing Addison-Wesley, London 1995. Cultural Jest t o Differences, jeden Strategies for z najstarszych i Competitive najbardziej r o z p o w s z e c h n i o n y c h d i a g r a m o w i l u s t r u j ą c y c h relacje k u l t u r a - n a t u r a - o s o b o w o s c , k t o r y ż nalezc mo zna w w i e l u publikacjach z zakresu n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i s p o ł e c z n y c h . od- �86 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Dokument J D N 1/09 podkreósla w specyficzny sposoóbroówniezż znaczenie kultury dla wojska, i tak: „kultura jest czeęósciaę szerszego kontekstu, w ktoórym majaę miejsce operacje wojskowe oraz codzienne relacje. Ignorowanie znaczenia kultury zwieększa ryzyko niepowodzenia danej kampanii czy misji oraz tworzy bariery dla skutecznej interakcji. Rozwinięeta zdolnoósóc kulturowa redukuje te ryzyka i tworzy: nowe mozżliwoósci, ktoóre mogaę przyczynióc sięe do porazżki wroga albo odniesienia sukcesu w negocjacjach z n i m ; lepsze zrozumienie lokalnych społecznoósci i podstaw danego konfliktu; owocnaę wspóołpracęe z sojusznikami. Aby umozżliwióc dowoódcy koordynacjeę i połaęczenie zastosowania zaroówno efektu psychicznego, jak i psychologicznego, kluczowe jest docenienie cech kulturo¬ wych oraz wpływoów wszystkich znaczaęcych stron. Zrozumienie wartoósci kultury w całym spektrum operacji i procesóow wojskowych przyniesie rezultat w p o s t a c i z w i e ę k s z o n e j óswiadomoósci sytuacyjnej, lepszego przygotowania przestrzeni walki, lepszej ochrony sił oraz skuteczniejszego zaangazżowania taktycznego. Kultura ma szczegoólne znaczenie dla bezpieczenóstwa i stabiliza¬ cji tam, gdzie kluczowy jest wymiar ludzki. Tam, gdzie jest ryzyko oddzielenia sięe ludnoósci cywilnej od władz albo wspierania mieędzynarodowych aktoróow, ktoórzy starajaę sięe to wykorzystaóc. Analiza kultury pozwoli zidentyfikowaóc alternatywne rozwiaęzania, potencjalnie zmniejszajaęce koniecznoósóc stosowania siły, ktoóre mogaępomoóc pozbawióc partyzantóow przewagi propagandowej i nowych r e k r u t o ó w " . Dalej J D N 1/09 wskazuje, zże: „ z r o z u m i e n i e znaczenia kultury mozże pomóoc w przewidzeniu i interpretacji działaón jednostek baędóz grup, dlatego analiza kultury musi byóc integralnaę częeósciaę planowania i realizacji w kazżdej kampanii. Analiza kulturowa ma szczegoólne znaczenie dla działanó połaęczonych, zwięekszajaęc mozżliwoósóc w p ł y w a n i a na wolęe, postrzeganie i mozżliwoósci innych aktoróow. To mozże wymagaóc wzmocnienia i wsparcia kulturowych podobienóstw oraz wykorzystania róożznic. Szanse wynikajaęce ze zwieększonej zdolnoósci kulturowej to: 111 a. Ulepszona analiza i planowanie, właęczajaęc w to zapobieganie konfliktom oraz planowanie uprzedzajaęce konflikt. b. Identyfikacja i wykorzystanie szans na zrozumienie procesu podejmowania decyzji u przeciwnika. c. Identyfikacja i wykorzystanie luk w kulturze przeciwnika oraz jednoczesna identyfikacja i ochrona własnych luk. d. Ograniczenie ryzyka alienacji mieędzy siłami przyjaznymi a neutralnymi, wzmocnienie poczucia wiarygodnoósci i legitymizacji, zwieększenie znaczenia kampanii. f. Identyfikacja i złagodzenie niepożzaędanych i niezamierzonych konsekwencji, co potencjalnie wzmacnia ochroneę własnych jednostek. 1 1 1 J o i n t D o c t r i n e N o t e , op.cit., s. 1-3. �87 6. „Militaryzacja kultury" g. Identyfikacja lokalnie akceptowalnych i zrownoważzonych rozwiaęzan wobec przyczyn powstania konfliktu, umozżliwienie ich transferu dla lokalnych sił. h. Ulepszenie powszechnego zrozumienia i wspołpracy w ramach konsultacji, wymaganych przez podejscie kompleksowe (Comprehensive Approach)we wspołpracy mięedzyrzaędowej, mięedzynarodowej i mieędzyinstytucjonalnej oraz w dyplomacji o b r o n n e j " . 112 Z dokumentow wojskowych przebija wieęc dosc mocno nacisk na utylitaryzm kultury. Taki sposob jej przedstawiania ma wzmocnic w s r o d o w i s k u wojskowym woleę jej analizowania i pokazywac wymierne korzysci, jakie sieę wiaęzżaę z uwzgleędnianiem czynnika k u l t u r o w e g o . Jednoczesnie taka postawa wzbudza opor i niecheęc wielu cywilnych badaczy kultury, dostrzegajaęcych w utylitarnym stosunku do kultury grozbeę jej militaryzacji. 113 6. „Militaryzacja kultury" „Zwrot kulturowy" w wojsku wywołuje n i e p o k o j w s r o d o w i s k u antropologow. Choc zaliczana do a r c h i t e k t ó w tego zwrotu Montgomery McFate pisze, że „nie chodzi o militaryzowanie antropologii, ale antropologizowanie Pentagonu" , obawy wcale nie malejaę. Jeden z najbardziej znanych przeciwnikow „antropo¬ logii najemniczej" (jak czasami pogardliwie jest okreslane zjawisko angazżowania się antropologow w działania wojskowe), Roberto J. Gonzalez, opublikował w 2010 roku ksiażkę pod znamiennym t y t u ł e m : Militarizing Culture. Eassys on the Warfare State , w ktorej analizuje rozne przypadki z historii wojennego zaangazżowania Stanow Zjednoczonych. Zgodnie ze słownikowaędefinicjaę militaryzacja to „podporzaędkowanie żzycia gospodarczego, społecznego, poli¬ tycznego celom w o j s k o w y m " . Piszaęc o procesie militaryzacji kultury, autor zauważza, żze s p o ł e c z e n s t w o amerykanskie przyzwyczaiło sięe, wreęcz zaadapto¬ w a ł o do sytuacji, w ktorej Ameryka jest w ciaęgłym stanie wojny. Militaryzacja w ten sposob zatacza coraz szersze kreęgi, wychodzaęc daleko poza srodowisko wojskowe, a wkraczajaęc na pola dotychczas od niej w zasadzie wolne: gospo¬ darki, szkolnictwa czy zycia r o d z i n n e g o . Jego zdaniem proces militaryzacji zżycia społecznego w Stanach Zjednoczonych dotarł do centrow badawczych, na uniwersytety, wpłynaęł silnie nie tylko na politykeę wewneętrznaę, ale rownieżz na sfereę kultury popularnej. Jego wszechogarniajaęcy charakter upowazżnia wieęc, zdaniem Gonzaleza, do stwierdzenia, zże doszło do militaryzacji kultury. A n t i d o t u m widzi on w procesie „rozbrojenia kultury" (decommission ofculture), 114 115 116 117 1 1 2 Ibidem. 1 1 3 Z o b . A n e k s - f o r m u l a r z analizy k u l t u r o w e j z J D N 1 1 4 Za: K. F a t t a h i , U.S. Army Enlists Anthropologists, 1 1 5 R.J. Gonzalez, Militarizing Culture. 1/09. BBC Service, 16 p a z d z i e r n i k a 2007. Essays on the Warfare State, Left Coast Press, W a l n u t Creek 2010. 1 1 6 Słownik 1 1 7 R.J. Gonzalez, Militarizing... języka polskiego PWN, www.sjp.pwn.pl , op.cit., s. 27. (10.10.2011). �88 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku choóc szanse na jego powodzenie ocenia na razie jako nikłe: „Mozżliwoósóc demilitaryzacji amerykanóskiego społeczenóstwa wydaje sieę odległa. Gdy słowa te saę pisane, w okupowanym Iraku przebywa ponad 120 tysieęcy amerykanóskich żzołnierzy, wspomaganych przez mniej wieęcej takaę samaę liczbeę pracownikoów cywilnych zatrudnionych przez takie firmy, jak Blackwater czy Halliburton. Do lata 2010 roku o k o ł o 100 tysieęcy zżołnierzy amerykanóskich s t a c j o n o w a ł o w Afganistanie, do tego dochodzi podobna liczba wspoółpracownikóow Departa¬ mentu Obrony. W samym tylko roku 2010 prezydent Obama zarezerwował w budżecie 550 m l d d o l a r ó w dla Pentagonu i dodatkowe 130 m l d d o l a r o w n a wydatki w ramach operacji w Iraku i Afganistanie - jest to kwota wieększa niżz wydatki przeznaczone na obroneę w ostatnim roku urzęedowania George'a W . Busha. Co więecej, ponad 2400 cywili zgineęło w Afganistanie podczas pierwszego roku urzęedowania prezydenta Obamy (...), co uczyniło ten okres najbardziej k r w a w y m od czasu rozpoczeęcia inwazji w 2001 roku. Jednoczeósnie Departament Obrony ogłosił sukces przy wykonaniu planóow rekrutacyjnych do armii, co prawdopodobnie wynika z tego, żze wielu ludzi nie możze znaleózóc innej pracy w w y n i k u recesji na globalnym r y n k u " . 1 1 8 Co wieęc pozostaje, pyta Roberto Gonzóalez, w sytuacji, w któorej prezydent obiecywał zmianeę(The change we need lub Change we can believe in to h a s ł a wyborcze Obamy) w pierwszym roku swojego urzeędowania, a doprowadza do przedłużzenia wojskowej okupacji za granicaę, w kraju zaós zwięeksza budżzet na w o j s k o ? . Co mozna zrobic, by powstrzymac proces militaryzacji kultury, który stał sie zwyczajnym elementem życia s p o ł e c z e ó s t w a amerykaóskiego? A u t o r proponuje m . i n . odmitologizowanie „dobrej w o l i " i „zasad demokracji", ktoórymi uzasadniane saę amerykanóskie interwencje. Apeluje o aktywnaę postaweę sprzeciwu wósróod badaczy społecznych wobec procesu militaryzowania kultury i „antropologicznego najemnictwa". Nie jest w t y m osamotniony. Sprzeciwy wobec militaryzacji kultury słychaóc na wielu forach antywojennych. Militaryzacjęe żzycia s p o ł e c z n e g o i p o l i t y k i amerykanóskiej dostrzega t a k z ż e B o l e s ł a w Balcerowicz. Zwraca r ó w n i e z u w a g ę , iż proces ten jest w zasadzie rzadko spotykany poza obszarem S t a n ó w Zjednoczonych . Stwierdza: „Najnowsze wydarzenia, traumatyczne doóswiadczenia wynoszone z Iraku oraz niepewnoósóc rezultatoów działanó wojennych, operacji wojskowych w Afganistanie, dostarczajaę przekonujaęcych argumentóow na rzecz odmilitaryzowania myóslenia o roli potęegi militarnej w k s z t a ł t o w a n i u bezpieczenóstwa m i e ę d z y n a r o d o w e g o " . Radoósóc z powodu dostrzezżenia kultury przez wojsko wcale nie jest więec powszechna. Wręecz przeciwnie, wszechogarniajaęca retoryka wojenna, wdzierajaęca sieęwzżycie społeczne, zaczyna wzbudzaóc coraz więeksze kontrowersje i antropologizacja wojska w t y m kontekóscie staje sięe w opinii wielu badaczy 119 120 121 1 1 8 1 1 9 120 1 2 1 Ibidem, s. 173. Ibidem. B. Balcerowicz, Siła militarna..., Ibidem. op.cit., s. 260. �89 Podsumowanie kolejnym zagrożeniem dla sfery nauki i kultury. Rozpocznie to trwajacą do dzis debatęe mieędzy antropologiaę zaangażzowanaę a antropologiaę „przeciwwojskowaę". „Zwrot kulturowy" w wojsku wywołał t y m samym „zwrot przeciwwojskowy" wsrod badaczy kultury. Podsumowanie Choc trudno w t y m momencie wyrokowac o przyszłosci „zwrotu kulturowego" w wojsku, gdyzż w wielu armiach nawet sięe on jeszcze nie rozpoczaęł, to jednak prognozowanie przyszłosci koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej jest jużz nieco łatwiejsze. Nalezży spodziewac sieę, zże zostanie ona w ciaęgu najbliżzszych lat wdrozżona w system szkolen wieększosci liczaęcych sięe armii na swiecie. Takie prognozy uzasadniajaę działania podjeęte zarowno w armii Stanow Zjednoczo¬ nych, jak i siłach zbrojnych m.in. Republiki Federalnej Niemiec, Australii, Francji czy Wielkiej Brytanii. Rownoczesnie - co mozże okazac sięe paradoksalnie pozytywne z czysto utylitarno-wojskowego p u n k t u widzenia - nie stanie sieę dominujaęcym paradygmatem myslenia o zaangazżowaniu w operacje poza granicami kraju, ale częesciaęszerszej zmiany, jakaę jest na przykład idea Comprehensive Approach. Stanisław Koziej zauwazża: „ W ten sposob dochodzimy do kolejnej cechy trwajaęcych zmagan z terroryzmem. Jest niaę zmierzch specjalistycznego (w t y m zwłaszcza militarnego) podejscia do problemow bezpieczenstwa na rzecz podejscia kompleksowego. Przejawia sieę to w koniecznosci organizowania i prowadzenia operacji zintegrowanych, cywilno-wojskowych. Zauważzmy bowiem, zże najbardziej dramatyczny i spektakularny atak ostatnich czasow został dokonany przy użzyciu niemilitarnych narzęedzi na niemilitarne cele. Nie był zaplanowany przez sztaby wojskowe, a w jego wykonaniu nie uczestniczyli żołnierze regularnych formacji zbrojnych. Okazuje się, ze zagrożenie dla najzżywotniejszych interesow najpoteęzżniejszego panstwa swiata stworzyły nie wyspecjalizowane srodki militarne - dobrze rozpoznane, zlokalizowane, sledzone - lecz najzwyklejsze srodki cywilne. Do przeciwstawienia sieę takim zagrożzeniom trzeba wykorzystac cały potencjał, trzeba integrowac wysiłki we wszystkich sferach ludzkiej aktywnosci. Niejako wracamy do pierwotnej sytuacji, gdy wojny prowadziły całe społecznosci, a nie tylko ich wyodreębnione, wyspecjalizowane struktury. Wracamy na nowo do najdawniejszej, klasycznej teorii wojen. To jest ostateczne zwycięestwo Sun-Tzy nad C l a u s e w i t z e m " . W dzisiejszych konfliktach bowiem, pisze Ralph Peters, w ktorych mamy do czynienia z interwencjami w „szarej strefie" i operacjami prowadzonymi przez wielokulturowe koalicje i sojusze, „ p o t r z e b n e jest zarowno d o s k o n a ł e przywodztwo, jak i empatia, umozżliwiajaęca intelektualne i emocjonalne wejscie w innaę k u l t u r e ę " . 122 123 1 2 2 S. Koziej, op.cit., s. 28. 1 2 3 R. Peters, op.cit., s. 58. �90 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Bioraęc to wszystko pod uwageę, mozżna, uzżywajaęc wojskowej metafory, powiedziec,żze kultura jest symbolicznym polem m i n o w y m i nalezży sięe z niaę obchodzic tak jak z rzeczywistym polem m i n o w y m : byc swiadomym jej istnienia, badac jaę i wreszcie - intelektualnie „rozbrajac". W celu dokonania takiego intelektualnego rozbrojenia w ramach Wielonarodowego Eksperymen¬ t u 6 utworzono cel 4.3., ktorego zwienczeniem stało sieę wypracowanie kon¬ cepcji swiadomosci mieędzykulturowej oraz stworzenie narzeędzi jej nauczania. �R O Z D Z I A Ł Koncepcja SwiadomoSci miedzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych Znajomość znajomość kultury danego terenu może być: tak samo ważna, geografii danego terenu. To spostrzeżenie wieloma wzgledami, ćzynnikiem rozstrzygajaćym, uwaga, jaka do tej pory poswiećalismy a czasem nawet duzo waZniejsza, jak ma zwrócić uwage na fakt, Ze znajomość ludzi jest, pod i Ze musimy badać kulture danego terenu z taką sama geografii terenu. Generał David H. Petraeus 1 Wprowadzenie Poznanie kultury grupy innej nizż w ł a s n a czy tezż kultury przeciwnika, z któorym sieę toczy walkeę, nigdy nie jest prostym zadaniem. Nie jest roównoczeósnie zadaniem nowym, odkrytym przez wojsko dopiero w zwiaęzku z operacjami w Iraku i Afganistanie. S wiadomoósóc wagi poznania kultury przeciwnika dla konócowego sukcesu prowadzonych działanó wojskowych pojawia sięe juzż u pierwszych wielkich strategoów czy myóslicieli, takich jak Sun Tzu, ktoórego stwierdzenie „poznaj swojego wroga" w e s z ł o do obiegowych haseł i cytatow przywoływanych w dyskusjach nad zagadnieniem óswiadomoósci mieędzykulturowej. Mozżemy więec moówióc raczej o powrocie tej koncepcji, któorej korzeni nalezżałoby szukaóc właósnie w czasach starozżytnych. Dzisiaj amerykanóscy zżołnierze piszaę wprost: „Prowadzenie operacji wojsko¬ wych podczas konfliktoów o niskim natęeżzeniu bez wywiadu etnograficznego i kulturowego jest jak budowanie domu bez użzywania kciukóow: w najlepszym wypadku jest to niegospodarny, niezdarny i niepotrzebnie długi proces, w k t ó r y m prawdopodobienstwo, ze pojawia; się frustracja i porazka, jest bardzo dużze. O ile jednak straty budowlane oznaczajaę zazwyczaj s t r a t e ę c z a s u i m a t e r i a ł u , o tyle straty na polu walki oznaczajaę utratęe zżycia zaróowno cywilóow, jak i wojskowych, oraz mozżliwoósóc poniesienia porazżki, majaęcej głęebokie geopolityczne konsekwencje dla strony przegranej" . W Polsce profesor Marek Dziekan, arabista, pisał juzż w 2003 roku w piósmie wojskowym: „Irak jest krajem odległym od nas nie tylko geograficznie, ale takzże mentalnie, religijnie, kulturowo". Jego zdaniem, co potwierdzajaę wszyscy znawcy tematu, efektywnoósóc wykonywania zadanó przez polskich zżołnierzy ó 2 1 Cyt. za: V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, Guidelines for Commanders and Operationalization 2 of Culture into Military Operations (Best Practices), Staffs. Granada 2 0 1 0 , s. 13. J. K i p p , L . G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , The Human Terrain System - A CORDS for the 21st Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 2006, s. 8. �92 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... warunkowana jest umiejęetnosciaę poszanowania odmiennosci k u l t u r o w e j zastanej w regionie . Sytuacja ta dobitnie pokazuje podwojnaę natureę koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej - z jednej strony chodzi w niej o poznanie „kultury przeciwnika" (cel czysto utylitarny), z drugiej zas, kultury ludnosci lokalnej (by lepiej z niaę wspołdziałac i w s p o ł p r a c o w a c ) . Napieęcie mieędzy t y m i dwoma celami ma odzwierciedlenie rowniezż w odmiennych uzasadnieniach, pojawiajaęcych sięe w momencie w p r o w a d z a n i a szkolenia k u l t u r o w e g o w poszczegolnych armiach. Choc bęedzie to obraz uproszczony, to mozżna zauwazżyc zarowno podejscie utylitarne (dominujaęce w armii amerykanskiej) i nacisk na „uczenie sieę kultury przeciwnika", jak i podejscie „ s w i a d o m o w o s ciowe"/kulturalistyczne (obecne badź deklarowane czesciej w armiach euro¬ pejskich), w ktorym g ł o w n y m celem jest zwieększenie efektywnosci działan na rzecz ludnosci lokalnej. Celem niniejszego r o z d z i a ł u jest w pierwszej częesci wprowadzenie i powiaęzanie ze sobaę podstawowych pojeęc pojawiajaęcych sieę przy omawianiu problematyki podjeętej w rozprawie: a wieęc kultury, swiadomosci kulturowej iswiadomosci mięedzykulturowej w ujęeciu wojskowym i operacji wielonarodo¬ wych sił wojskowych. Kolejne partie poswieęcone saę opisowi zainicjowanego przez Połaęczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodowego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) . To własnie podjęcie działan w ramach tego eksperymentu zainicjowało szerszaę dyskusjęe w Polsce na temat stanu swiadomosci kulturowej i mięedzykulturowej w Wojsku Polskim. Rozdział konczaę rozwazżania zwiaęzane z mozżliwosciaę wdrozżenia koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej w system szkolenia Wojska Polskiego (eduka¬ cja mięedzykulturowa), jak rowniezż na temat tego, czy sama wiedza o kulturze przeciwnika od razu podsuwa gotowe rozwiaęzania do wdrozżenia w praktyce przez wojsko? Co więc jest jeszcze potrzebne do tego, aby mowic o efektywnosci, „operacjonalizacji" tej wiedzy? 3 1. Operacje wielonarodowych sił wojskowych Rozpatrujaęc wskazane w tytule rozdziału zagadnienie, bęedaęce jednoczesnie zagadnieniem badawczym eksperymentu, nalezży wyjasnic, w jaki sposob zostały tutaj potraktowane pojeęcia operacji i wielonarodowych sił wojskowych. Rodzaje operacji i mozżliwe ich klasyfikacje (reagowania kryzysowego, stabilizacyjne, pokojowe, wspierania pokoju etc. ) nie bęedaętutaj przedmiotem badan zarowno 4 3 M . D z i e k a n , Poszanowanie dla odmienności, 4 S z c z e g o ł o w e wyjasnienie roznic p o j e c i o w y c h oraz celu i charakteru w s z y s t k i c h tych „ W o j s k a L a d o w e " 1 5 - 3 1 lipca 2003, n r 14 (79). operacji p r z e d s t a w i a j ą L . Elak, J. T r e m b e c k i , Operacje reagowania kryzysowego, [ w : ] J. K r e c i k i j , J. W o ł e j s z o (red.), Podstawy dowodzenia, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2007, s. 379¬ 427, k t o r z y w sposob systematyczny d o k o n u j a p o d z i a ł u tych operacji na podstawie k r y t e r i o w p r a w n y c h i d o k u m e n t ó w p o l i t y c z n y c h . Z a t y m i a u t o r a m i stosuje r o w n i e ż okreslenie „ o p e r a c j e w i e l o n a r o d o w e " . Por. ibidem, ż s. 4 0 7 . Z o b . rownie z A . C z u p r y n s k i , Operacje czy działania �93 1. Operacje wielonarodowych sił wojskowych z uwagi na podobienóstwo problemoów dotyczaęcych relacji mięedzykulturowych wósroód aktoróowósrodowiska operacyjnego (tu szczegóolnie: wielonarodowych sił wojskowych), niezalezżnie od formalnego okreóslenia rodzaju operacji, ich mandatu politycznego i prawnego, jak i z powodu chaosu definicyjnego (roózżnorodnoósci funkcjonujaęcych definicji przy jednoczesnym braku uóscióslenia poszczegóolnych terminoów ). Pojeęcie operacji zgodnie z jego leksykalnym t ł u m a c z e n i e m znaczy tyle, co „ z a p l a n o w a n a akcja wojskowa przeprowadzona przez oddział żzołnierzy albo całaę armięe, majaęca na celu zdobycie okreóslonego p u n k t u strategicznego" . Jednakzże stosowany w niniejszej publikacji termin operacje wielonarodowych sił wojskowych rozumiany jest szeroko jako całokształt działanó podejmowanych przez siły zbrojne dwoóch lub wieęcej panóstw, zwiaęzanych wspoólnym celem w ramach sojuszu lub koalicji. Sformułowanie „całokształt działanó" odnosi sieę zaroówno do działanó o charakterze wojskowym, jak i niewojskowym, podejmo¬ wanych wyłaęcznie przez wojsko, jak i przez wspóołpracujaęce z wojskiem, w ramach sił zbrojnych, komponenty cywilne. Drugi człon definicji: wielona¬ rodowe siły wojskowe, w zwiaęzku z brakiem konkretnej definicji w polskiej literaturze p r z e d m i o t u , p o d a j ę e z a popularnym wojskowym s ł o w n i k i e m a m e r y k a ó s k i m (The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement ofDefense), ktoóry definiuje multinational force jako siły złozżone z komponentóow wojskowych p a ó s t w tworzących sojusz lub koalicję w okreslonym celu; zwane także wskroócie M N F (a force composed ofmilitary elements ofnations who have formed an alliance or coalition for some specific purpose. Also called MNF); w t y m samym 5 6 7 połaczone?,„Przeglad stabilizacyjne, Wojsk Lądowych" styczeó Bellona, W a r s z a w a 2005; Cz. 2008, K a c k i , Siły nr 1; A . T y s z k i e w i c z , wielonarodowe do misji A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003; F. Gagor, K. Paszkowski, Operacje pokojowych, Międzynarodowe operacje pokojowe w doktrynie obronnejRP, W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunó 1999, s. 6 0 - 8 2 ; L. Z a p a ł o w s k i , Operacje pokojowe ONZ, Krajowa Agencja W y d a w n i c z a , K r a k o w 1989. I s t n i e j ą c y chaos pojęeciowy w tej sferze p o w o d u j e p r o b l e m y w okreósleniu n a w e t charakteru Polskiej M i s j i Stabilizacyjnej w I r a k u czy Afganistanie, ktoóre przez p e w n y c h autoroów okreóslane saęjako misje p o k o j o w e , zob. np. J. M a k a r o , Bariery komunikowania pokojowych,[w:]J.Maciejewski, dyspozycyjne, międzykulturowego a uczestnictwo w misjach (red.), Bezpieczeńistwo narodowe W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2 0 0 5 , s. 219 odróożznienie o d m i s j i p o k o j o w y c h , Wielonarodowosc Socjologiczne O.Nowaczyk jako wyzwanie aspekty wojska a grupy lub, jako misjami „bardziej muskularnymi", np. A . Kołodziejczyk, dla współczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. Iwanek (red.), i obronnoisci, W y d . Polskie P r z e d s i e ę b i o r s t w o Geodezyjno-Kartogra¬ ficzne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 35. 5 Z o b . J. T r e m b e c k i , Pojęcie misji pokojowej, D.S. K o z e r a w s k i (red.), Międzynarodowe realizacji, operacji pokojowej i operacji wsparcia pokoju, operacje pokojowe. Planowania, [w:] zadania, warunki i sposoby A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003, s. 2 1 ; B. Balcerowicz, Siły zbrojne w stanie pokoju, kryzysu, wojny, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 1 9 0 - 2 0 7 . 6 E. Sobol, Mały słownik języka 7 B. Balcerowicz, posługujaęcy polskiego, P W N , W a r s z a w a 1999, s. 445. sieę t y m terminem, kładzie nacisk na sam aspekt praktycznego wdrożzenia f o r m u ł y „ w i e l o n a r o d o w o ó s c i " , nie podaje n a t o m i a s t definicji t e r m i n u . Z o b . B. Balcerowicz, Wielonarodowe s. 1 2 3 - 1 4 0 . siły wojskowe, [ w : ] Idem, Siły zbrojne... , tego op.cit., �94 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... s ł o w n i k u multinational operations, a więec operacje wielonarodowe, okreslane saę jako termin zbiorczy, opisujaęcy działania wojskowe prowadzone przez siły zbrojne dwoch lub więecej panstw, zazwyczaj podejmowane w ramach struktur koalicyjnych badź sojuszniczych (a collective term to describe military action conducted by forces of two or more nations, usually undertaken within the structure of a coalition or alliance) . 8 Warto w t y m miejscu zauwazżyc,izż zgodnie z przyjeętym w wojsku rozu¬ mieniem słowa „wielonarodowy" (multinational), odnosi sieę ono do faktu w s p o ł wysteępowania dwoch lub więecej panstw, staęd przyjeęte w siłach zbrojnych okreslanie mianem wielonarodowy zgrupowan m i n i m u m dwoch panstw, jak np. w The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement of Defense , gdzie pojeęcie multinational definiowane jest nasteępujaęco: between two or more forces or agencies of two or more nations or coalition partners . W Słowniku jezyka polskiego P W N wielonarodowy znaczy zas tyle, co „zamieszkany przez wiele narodow lub składajaęcy sieę z wielu narodow", brak w n i m wieęc odniesienia do liczby panstw, od ktorej m o ż n a mowic o wielonarodowosci . Nie odnosi się więc bezposrednio do kwestii wewneętrznej wielonarodowosci, wystęepujaęcej w, przyjmo¬ w a n y m domyslnie, „ j e d n o n a r o d o w y m " wojsku. Staęd teżz w niniejszych rozważzaniach zostanie takzże podniesiony ten aspekt wielonarodowosci, ktory odsyła do wewneętrznej wielokulturowosci. 9 10 11 Należy w t y m miejscu wyjasnic także, czym sa siły koalicyjne i czym rożnia sięe od sojuszniczych. M i m o zże w niniejszej rozprawie sformułowania te sto¬ sowane saę zamiennie, to, jak wskazuje Bolesław Balcerowicz, pojeęcia sojusz i koalicja słuzżaę do opisania zjawisk podobnych, ale nie tozżsamych. Koalicje charakteryzujaę sięe więekszaę doraznosciaę i tymczasowosciaę swojego trwania, a nawet rozbiezżnosciaę interesow panstw je tworzaęcych, przy braku funkcjono¬ wania sformalizowanych struktur i procedur. Odwrotnie sojusze: charakter y z u j a s i e d ł u g o f a l o w y m i celami (jak np. p o p r a w a bezpieczenstwa), wielopłaszczyznowaę zbiezżnoźsciaę interesoźw partnerźow oraz w miareę sformali¬ zowanymi procedurami wspoźłpracy i strukturami funkcjonowania . 12 Analizowanie wojska mozżliwe jest po wskazaniu szerszego kontekstu i poziomoźw, na ktoźrych mozżna definiowaźc pojeęcie armii, wojska czy sił zbroj¬ nych. Stosujeę je tutaj wymiennie, m i m o iżz kazżde z nich ma nieco inny zakres 8 The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement of Defense, Skyhorse P u b l i s h i n g Inc., N e w Y o r k 2009, s. 3 6 0 - 3 6 1 . 9 1 0 1 1 Ibidem, s. 360. Ibidem. Por. http://sjp.pwn.pl/szukaj/wielonarodowy (30.06.2011). Niniejsze rozważania zwiazane sa z o d m i e n n a niz u t a r t a w nauce o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h t e r m i n o l o g i a , obecna np. w p r a w i e m i e d z y n a r o d o w y m p u b l i c z n y m , w k t o r y m u m o w y m i e d z y n a r o d o w e dzielone saę m . i n . na bilateralne i m u l t i l a t e r a l n e - t a m pojęecie w i e l o n a r o d o w o ź s c i o d n o s i sięe do sytuacji, w ktoźrej m a m y do czynienia z więecej nizż d w i e m a s t r o n a m i , podczas gdy w naukach w o j s k o w y c h m o w a jest o dwoźch l u b wieęcej stronach. 1 2 B. Balcerowicz, Siły zbrojne..., op.cit., s. 116. �95 2. Wielonarodowy Eksperyment 6 - Multi-National Experiment 6 znaczeniowy. Najszersze jest pojeęcie sił zbrojnych, ktoórych trzy definicje podaje Słownik terminów z zakresu bezpieczetistwa narodowego pod redakcja Bolesława Balcerowicza (Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2002). Pierwsza definicja, najszersza, wskazuje, iżz „siły zbrojne to wojsko, armia, siły i ósrodki wydzielone przez panóstwo do zabezpieczenia jego interesóow i prowadzenia walki zbrojnej, ujeęte w całoósóc organizacyjnaę, składajaęcaę sięe zroózżnych pod wzgleędem rodzaju i wielkoósci wojskowych jednostek i zwiaęzkoów ( . . . ) " . Najczęeósciej stosowana w teorii i praktyce sztabowej, jak podaje Bolesław Balce¬ rowicz, jest jednak definicja kolejna, któora siły zbrojne definiuje jako „wyspecjalizowany organ paónstwa przeznaczony do ochrony i obrony jego interesóow przez mozżliwoósóc zastosowania przemocy zbrojnej ( . . . ) " . Wreszcie trzecia definicja, podobna rdzeniowo do drugiej, kładzie nacisk na roleę sił zbrojnych jako „czynnika odstraszania przed agresjaę lub - w razie koniecznoósci - prowadzenia walki zbrojnej azż do osiaęgnięecia załozżonego celu politycz¬ nego ( . . . ) " . Marek Bodziany wskazuje z kolei, izż w rozpatrywanym zagadnieniu mamy trzy podstawowe wymiary: armii jako grupy społecznej, armii jako instytucji oraz armii jako okreóslonej struktury w skali mikro i m a k r o . Dla celóow niniejszej rozprawy armia jest tutaj rozpatrywana jako grupa społeczna, a wieęc „zbiorowoósóc, ktoóra przez okreóslone ósrodki identyfikacji, t j . mundur, regulamin, hierarchieę, zwyczaje i obyczaje, odroóżznia sięe od innych grup s p o ł e c z n y c h " . T e ósrodki identyfikacji składajaęsięe natomiast na tworzenie wspóolnej wielu jednostkom „kultury organizacyjnej", ktoórej óswiadomoósóc jest kluczem do osiaęgnieęcia óswiadomoósci kulturowej i , nasteępnie, mięedzykulturowej. 13 14 15 16 17 2. Wielonarodowy Eksperyment 6 - Multi-National Experiment 6 Trwajaęca w w i e l u armiach narodowych zmiana paradygmatu myóslenia o operacjach wojskowych na podstawie doóswiadczenó w Iraku i Afganistanie stała sięe przyczynaę wprowadzenia i poóózniejszych prac nad t y m zagadnieniem w ramach zainicjowanego przez Połaęczone Dowoództwo Sił Zbrojnych Stanóow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodo­ wego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) , w 2009 roku szostego z serii wielonarodowych eksperymentóow rozpoczeętych w 2001 roku. W M N E 6 1 3 B. Balcerowicz (red.), Słownik terminów z zakresu bezpieczeńistwa narodowego, Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2002, s. 123. 1 4 1 5 1 6 Ibidem, s. 124. Por. takżze: B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., s. 24. Ibidem. M . Bodziany, Armia a nowa jakoóc ładu społecznego, „Zeszyty naukowe W S O W L " 2009, n r 1 ( 1 5 1 ) , s. 47. 1 7 O. N o w a c z y k , Konstruowanie narodowego, [w:]J. ładu społecznego przez wojsko jako determinanta Maciejewski,O.Nowaczyk(red.), Bezpieczenistwo bezpieczeńistwa narodowe dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005, s. 182. a grupy �96 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... uczestniczyło ponad 20 p a ń s t w oraz N A T O . Do obserwacji eksperymentu zo¬ stały zaproszone Unia Europejska i O N Z , a takzże inne organizacje mięedzynarodowe. W ramach M N E 6 realizowanych było jedenascie celow, w t y m m.in. cel nr 1.1: opisanie motywacji oraz bezposrednich przyczyn nieprzestrzegania o b o w i a z u j ą c e g o prawa przez u c z e s t n i k ń w k r y z y s u n i e w s p o ł p r a c u j a c y c h z koalicjaę, czy cel nr 3.1: opracowanie prototypowych narzeędzi do prowadzenia oceny p o s t ę p ń w działan przeciw nieregularnym przeciwnikom, pozwalających na składanie raportow cywilnym w ł a d z o m koalicji oraz skuteczne dowodzenie. Jednym z nich był także cel 4.3: swiadomosc miedzykulturowa - tworzenie wspolnej swiadomosci sytuacyjnej w s r ń d sił koalicji oraz p a r t n e r ń w przez zrozumienie sytuacji mieędzykulturowej w srodowisku operacyjnym . Krajem wiodacym w t y m celu została Hiszpania, a panstwami w s p o ł t w o r z a c y m i cel były: Finlandia, Grecja, Niemcy, Norwegia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone Ameryki, Szwecja, Weęgry oraz Polska. W rezultacie mieędzyresortowych uzgodnien koordynowanie udziału Polski w t y m celu zostało powierzone Minister¬ stwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 19 Problem badawczy całego M N E 6 dotyczy zdolnosci sił koalicyjnych do tworzenia wspolnej swiadomosci sytuacyjnej przez tworzenie procedur i mechanizmow przekazywania informacji, synchronizacji w y s i ł k o w o r a z osiaęgania postęepu w operacji we wspołpracy z organizacjami mięedzynarodowym i i i n n y m i aktorami srodowiska operacyjnego przez zwalczanie przeciwnikow nieregularnych i innych podmiotow niewspołpracujaęcych . Postawienie tego problemu wynika rownieżz z kontynuacji badan podjeętych w ramach Wielona¬ rodowego Eksperymentu 5 ( M N E 5), ktorego celem było wypracowanie kon¬ cepcji kompleksowego podejscia (Comprehensive Approach) do rozwiazywania sytuacji kryzysowych. Koncepcja Comprehensive Approach (rozwijana w ramach N A T O , ktora u z u p e ł n i a wczesniej rozwijana przez blisko 15 lat koncepcję Effects-Based Approach to Operations - E B A O ) obejmuje całe spektrum działan, poczaęwszyod zapobiegania wystaępieniu kryzysu, przez operacje stabilizujaęce, obejmujaęce m.in.: pomoc humanitarnaę, przywrocenie bezpieczenstwa i porzaędku prawnego oraz odbudoweę ekonomicznaę, azż do, w ostatecznosci, prowadzenia intensyw¬ nych działan zbrojnych. Zakłada sięe, żze głownaę rolęe w prowadzeniu przyszłych operacji beędzie odgrywac komponent cywilny, natomiast komponent wojskowy beędzie zapewniac m u bezpieczenstwo oraz wspierac jego działania. Założzenia 20 21 1 8 A u s t r i a , A u s t r a l i a , Czechy, Dania, Francja, Finlandia, Grecja, Hiszpania, Japonia, Kanada, Korea P o ł u d n i o w a , N i e m c y , N o r w e g i a , Polska, Szwajcaria, Szwecja, Singapur, Węegry, W ł o c h y , W i e l k a B r y t a n i a oraz U S A . 1 9 F. Gagor, R. R o m a n o w s k i (oprac.), Zakres i zasady udziału Eksperymencie Polski w Wielonarodowym 6, Warszawa, maj 2 0 0 9 , s. 6. 2 0 M N E 6, Cross-Cultural 2 1 Szerzej na t e n t e m a t zob. J.P. H u n e r w a d e l , The Effects-Based Awareness. Analytical Concept, t. 1, Granada 2010, s. 17. Questions and Answers, „ A i r & Space Power J o u r n a l " w i o s n a 2006. Approach to Operations. �97 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... koncepcji Comprehensive Approach weryfikowane sa m.in. w ramach programu wielonarodowego eksperymentowania (np. w trakcie trwania M N E 5 ) . H a r m o n o g r a m M N E 6 o b e j m o w a ł trzy etapy: etap I - opracowanie propozycji dokumentoów (koncepcji, wytycznych, poradnikóow), marzec 2 0 0 9 luty 2010; etap I I - weryfikowanie przyjeętych rozwiaęzanó przez eksperymento¬ wanie, marzec-paózdziernik 2010; etap I I I - opracowanie konócowych wersji dokumentóow i ich przekazanie do odbiorcoów, paózdziernik-grudzienó 2010. Polska uczestniczyła w pracach nad szeóscioma z jedenastu celoów. 2 2 W k a z ż d y m z jedenastu celóow M N E 6 zostało zaplanowanych od pięeciu do osmiu przedsiewzięc (warsztaty oraz tzw. ograniczone eksperymenty - Limited Objective Experiments - L O E s ) . W sumie w całym eksperymencie przeprowa¬ dzono 86 róozżnych przedsięewzieęóc.Objeęły one roówniezż konferencje dla wyzższych rangaę przedstawicieli panóstw członkowskich, partnerskich oraz organizacji mięedzynarodowych, podczas ktoórych przedstawiane były rezultaty M N E 6 oraz mozżliwoósci ich wykorzystania w czasie operacji prowadzonych w warunkach oddziaływania tzw. przeciwnika nieregularnego. Nadzóor nad całokształtem przebiegu eksperymentu sprawowała Grupa Kierujaęca M N E 6 (Executive Steering Group - ESG). W jej skład wchodzili przedstawiciele p a ó s t w aktywnie uczestniczaęcych w eksperymencie w stopniu generała brygady - dywizji, upoważznieni do podejmowania kluczowych decyzji dotyczaęcych realizacji eksperymentu. 23 Koordynatorem narodowego udziału w M N E 6 był Zastęepca Szefa Zarzaędu Planowania Strategicznego - P5 (ZPS - P5), ktoóry był jednoczeósnie członkiem Grupy Kierujaęcej M N E 6 (ESG). Narodowym Dyrektorem M N E 6 był przedsta¬ wiciel ZPS - P5 (Szef Oddziału Wspołpracy z Allied Command Transformation ACT, Sojuszniczym Dowodztwem ds. Transformacji N A T O ) . Obowiązkiem dyrektora było kierowanie całokształtem prac zwiaęzanych z udziałem przedsta¬ wicieli Sił Zbrojnych RP, cywilnych struktur rzaędowych, instytucji naukowych oraz organizacji pozarzaędowych w M N E 6. Reprezentował on roównieżz Polskęe podczas cyklicznych spotkanó narodowych dyrektoroów eksperymentu. 3. Kształtowanie się koncepcji swiadomosci miedzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych 24 Aby możzliwe było wypracowanie koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej, zgodnie z zasadami eksperymentowania wielonarodowego, s f o r m u ł o w a n o 2 2 Za: F. Gaęgor, R. R o m a n o w s k i , 2 3 L O E s - Limited 2 4 Informacje dotyczaęce przebiegu e k s p e r y m e n t u , j a k i k w e s t i i d y s k u t o w a n y c h w czasie Objective op.cit.,s.3. Experiments. jego t r w a n i a uzyskano w w y n i k u u d z i a ł u a u t o r k i r o z p r a w y w przedsięewzięeciach podejmowa¬ n y c h przez Polskeę w celu 4.3, ze sporzaędzonych n o t a t e k na potrzeby funkcjonowania p o w o ł a n e g o Z e s p o ł u Ekspertóow p r z y M i n i s t e r s t w i e K u l t u r y i D z i e d z i c t w a N a r o d o w e g o RP i dzięeki w y m i a n i e poglaędoów z u c z e s t n i k a m i e k s p e r y m e n t u z innych opracowane w r a m a c h e k s p e r y m e n t u nie saę objeęte klauzulaę tajnoósci. krajóow. Materiały �98 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... wyjsciowe zagadnienia badawcze, ktore towarzyszyły dalszym pracom. Jesli chodzi o cel 4.3, były one nasteępujaęce: 4.3.1. Jak zintegrowac swiadomosc miedzykulturowa z pozostałymi działa¬ niami w operacjach cywilno-wojskowych? 4.3.2. W jaki sposob zaangazżowac poszczegolnych uczestnikow operacji w zagadnienia zwiaęzane ze swiadomosciaę mięedzykulturowaę? 4.3.3. Jak wdrożzyc zagadnienia swiadomosci mieędzykulturowej do plano¬ wania operacyjnego? 4.3.4. Jak wdrazżac swiadomosc mieędzykulturowaę do systemu rozpoznania wojskowego? 4.3.5. Zasady nauczania zagadnien dotyczących źwiadomosci miedzykulturowej. 4.3.6. Czy jest m o ż l i w e rozwiniecie swiadomosci miedzykulturowej w s r o d o w i s k u koalicyjnym i mięedzyagencyjnym? 4.3.7. Jaki zakres umiejeętnosci w zakresie komunikacji i prowadzenia negocjacji jest potrzebny do usprawnienia dialogu mieędzykulturowego? Rezultatami zakładanymi do osiaęgnięecia w trakcie prac w ramach ekspery¬ m e n t u miały byc: koncepcja poswięecona swiadomosci mięedzykulturowej (dokument głowny) oraz narzęedzia i pomoce do prowadzenia szkolen na temat swiadomosci mięedzykulturowej (aneksy i dodatkowe opracowania). Dokument głowny poswięecony jest samej koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej. Aneksy przybliżzajaę natomiast kolejno takie kwestie, jak: w y n i k i przeprowadzo¬ nych badan antropologicznych, psychospołeczny wymiar kultury, integracja czynnikow zwiaęzanych ze swiadomosciaę mieędzykulturowaę z funkcjami i działa¬ niami członkow koalicji w srodowisku operacyjnym, integracja swiadomosci mięedzykulturowej z planowaniem operacyjnym i mięedzyagencyjnym oraz z działalnosciaę wywiadu, szkolenia i edukacja w zakresie swiadomosci mięedzykulturowej. Obok nich powstały rownieżz przygotowane przez stronęe hiszpanskaę (badacze społeczni z uniwersytetow w Granadzie, Madrycie i Barcelonie) opra¬ cowania, t j . : „Afganska percepcja krajowsaęsiednich", „Wymiar polityczno¬ -prawny swiadomosci mięedzykulturowej", „ S w i a d o m o s c mieędzykulturowa w procesach tranzycji", „Komunikacja mieędzykulturowa", „Swiadomosc mięedzykulturowa doradcow jako element stałych kontaktow z ludnosciaę lokalnaę". Dodatkowaę pomocaę stały sięe n a d e s ł a n e przez rożzne kraje uczestniczaęce w eksperymencie bezposrednie relacje opisujaęce doswiadczanie rożznic kulturo¬ wych przez żzołnierzy. Tzw. stories zostały przygotowane przede wszystkim przez żzołnierzy uczestniczaęcych w misjach w Iraku i Afganistanie. Konkretne przykłady zderzen kulturowych pomagajaę bowiem zrozumiec realia irackie i afganskie, jak rowniezż wskazujaę na istniejaęce l u k i w swiadomosci mieędzykulturowej wyjezżdzżajaęcych na misje zżołnierzy. W założzeniu ksiaęzżka ze stories mogłaby posłuzżyc jako pomoc przy zorganizowaniu podstawowego, ogolnego kursu ze swiadomosci mieędzykulturowej, u z u p e ł n i a n e g o dopiero o konkretne szkolenie specjalistyczne zwiaęzane z regionem prowadzonych operacji. Pod t y m pojeęciem nalezży rozumiec cały proces przygotowania zżołnierza do działan w odmiennym srodowisku kulturowym. �99 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... W trakcie wielu dyskusji wszyscy żzołnierze zaznaczali, izż obecny proces szkoleniowy z kwestii kulturowych jest zdecydowanie zbyt króotki - we wszystkich krajach. Z ołnierze wskazywali roówniezż,zżesaę szkoleni do udziału w wojnie, tymczasem majaę coraz częeósciej zadania polegajaęce na rekonstrukcji, odbudowie kraju. Cywilni specjaliósci zwracali z kolei uwagęe na zbyt wojskowy p u n k t widzenia przyjeęty w eksperymencie, podczas gdy wypracowany w efekcie dokument ma słuzżyóc wszystkim uczestnikom misji - zaróowno cywilnym, jak i wojskowym. Na poczaętku prac b r a k o w a ł o w t y m dokumencie podkreóslenia znaczenia długo¬ falowych działanó zmierzajaęcych do odbudowy ósrodowiska bezpieczenóstwa, odbudowy kraju, procesu pojednania etc. Podnoszono roównieżz spraweę przed¬ stawionych w dokumencie definicji. W zwiaęzku z zaproponowanaę definicjaę kultury zauważzano, zże problematyczne możze sięe okazaóc stosowanie statycznej definicji w dynamicznej i ciaęgle zmieniajaęcej sięe sytuacji. Stoi to takzże w sprzecznoósci z definicjaę dynamicznego ósrodowiska operacyjnego, roówniezż zamieszczonaę w dokumencie. Ponadto niektóorzy cywilni uczestnicy nie zgadzali sieę z definicjaę celu opracowywanego dokumentu, ktoórym m i a ł o byóc „ p o k o n a n i e przeciwnika i przejeęcie kontroli nad ludnoósciaę cywilnaę". Po pierwsze, jest to błaęd logiczny - takie działania nie mogaę byóc bowiem celem dokumentu, ale co najwyzżej sił koalicji. Po drugie, celem dokumentu ma byóc przede wszystkim stworzenie koncepcji umozżliwiajaęcej zrozumienie roóżznic kulturowych, któora pozwoli uniknaęóc dotychczasowych błęedóow, poprawi bezpieczenóstwo obu stron, zaroówno żzołnierzy sił koalicji, jak i ludnoósci cywilnej, umozżliwi zdobycie jej poparcia i dopiero w efekcie finalnym - uczyni mozżliwym pokonanie przeciw¬ nika. Zderzanie sięe cywilnego i wojskowego p u n k t u widzenia w trakcie trwania eksperymentu niewaętpliwie w p ł y w a ł o na ozżywienie dyskusji, jak roówniezż na wypracowanie rozwiaęzanó, w efekcie odbiegajaęcych od wstęepnych załozżenó przygotowanych przez stroneę wojskowaę. ż Ostatecznie doszło roówniezż, w celu podniesienia efektywnoósci prac w trakcie trwania eksperymentu, do podziału uczestnikoów eksperymentu na cztery grupy robocze. W grupie pierwszej, antropologicznej, nie było jednak osoby, ktoóra by wczeósniej prowadziła badania terenowe w Afganistanie, dlatego tezż przeprowa¬ dzono wywiady z Afganóczykami mieszkajaęcymi w Hiszpanii z pomocaęambasady Afganistanu w Madrycie oraz z hiszpanóskimi zżołnierzami powracajaęcymi z Afganistanu. Badania opierały sie na przeprowadzeniu pogłębionych w y w i a d ó w (1-3 h) z hiszpanóskimi wojskowymi roóżznych rang w wieku 28-42 lata. Wywiady zostały przeprowadzone w jeęzyku hiszpanóskim wyłaęcznie z osobami majaęcymi juzż doóswiadczenie z misji zagranicznych. Ogóolne wnioski dotyczaęce Afganistanu p o w s t a ł e w w y n i k u przeprowadzonych wywiadoów dajaę nastęepujaęcy obraz : 25 2 5 Obraz ten jest zaweężzony do w o j s k a hiszpanóskiego, p o l s k i e badania dotyczaęce percepcji A f g a n i s t a n u opisane z o s t a ł y w p u n k c i e 6. �100 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... ż 1. Z o ł n i e r z e odczuwajaę, ż z e n i e s a ę m i l e w i d z i a n i . N i e mogaęnawiaęzaóc porozumienia z ludnoósciaę lokalnaę. 2. Relacje i interakcje z ludnoósciaę lokalnaę dotyczaę wyłaęcznie kwestii pierwszej potrzeby: wody, lekoów etc. 3. Z ołnierze wiedzaę, zże nie ma mediacji mieędzy stronami konfliktu, a wroóg ukrywa sieęwósroód ludnoósci lokalnej. 4. Społecznoósóc lokalna w ogóole nie jest zainteresowana krajem pochodzenia żzołnierzy. 5. Z ołnierze postrzegajaę społeczenóstwo Afganistanu jako „ósredniowieczne" i „niechcaęce sieę zmienióc". 6. Z o ł n i e r z e m a j a ę p o c z u c i e , ż z e i c h o b e c n o ó s ó c w Afganistanie nie jest odpowiednio doceniana. ż ż ż Ograniczenie badania do strefy odpowiedzialnoósci hiszpanóskiej - prowincji Herat - powoduje, żze zaroówno doóswiadczenia, jak i zakres odpowiedzialnoósci żzołnierzy hiszpanóskich był oceniany przez uczestnikoów z innych krajóow jako trudno poroównywalny, co ma znaczenie zwłaszcza przy tak zróożznicowanym etnicznie i geograficznie kraju. Zadaniem tej grupy było róowniezż stworzenie ogóolnej koncepcji kultury na potrzeby eksperymentu oraz opisanie kultury Afganistanu. Aby to uczynióc, grupa przeanalizowała dotychczasowe materiały z badanó terenowych w Afga¬ nistanie i u z u p e ł n i ł a je o badania na miejscu w Hiszpanii (wywiady z Afganóczykami, którzy obecnie tam mieszkaja). Prace przebiegały w scisłej wspołpracy ze srodowiskiem wojskowym oraz z grupaę czwartaę, odpowiadajaęcaę za szkolenie i edukacjęe. W efekcie, do konca kwietnia 2010 roku, p o w s t a ł skrypt - podręecznik dla zżołnierzy (manual). W trakcie pracy nad podręecznikiem podkreslano koniecznosc operacjonalizacji wiedzy, tak aby była ona mozżliwa do przyswo¬ jenia i zrozumienia przez srodowisko wojskowe oraz niosła ze sobaę elementy praktyczne. Za modelowe rozwiaęzanie słuzżyły tutaj materiały szkoleniowe juzż stosowane przez U.S. A i r Force oraz U.S. Marines Corps, jednak strona hiszpanska p o d k r e s l a ł a , ż z e d z i a ł a n i a z ż o ł n i e r z y hiszpanskich na misjach zagranicznych saę zdecydowanie bardziej skupione na utrzymywaniu pokoju i wdrazżaniu prawa nizż na działaniach przeciwpartyzanckich i rekonstrukcyjnych. Grupa druga zajmowała sieę wdrazżaniem swiadomosci mieędzykulturowej do funkcji i działan podejmowanych przez aktorow działajaęcych w srodowisku operacyjnym, np. CIMIC (Civil-Military Cooperation), PSYOPS (Psychological Operations), INFOOPS (Information Operations) etc. Grupa była w połowie złozżona z żzołnierzy majaęcych doswiadczenie zawodowe w pracy na stanowis¬ kach CIMIC i PSYOPS na rozżnych szczeblach, od taktycznego (oficerowie w batalionach) po szczebel S H A P E . D r u g a ę c z e ę s c stanowili pracownicy 26 2 6 Supreme Headquarters A l l i e d Powers Europe - Naczelne D o w o d z t w o Sojuszniczych Sił Z b r o j n y c h N A T O w Europie, siedziba Sojuszniczego D o w o d z t w a ds. Operacji C o m m a n d Operations - A C O ) , jednego z d w o c h d o w o d z t w strategicznych N A T O . (Allied �101 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... naukowi uczelni cywilnych i wojskowych oraz wojskowych osrodkow szkolenia ze Stanow Zjednoczonych. Duzżaę częesc prac poswieęcono wytypowaniu zarowno czynnikow kulturowych, majaęcych w p ł y w na działanie zżołnierzy podczas wykonywania zadan mandatowych, jak i interakcji - oddziaływania miejscowej ludnosci na siły wojskowe. Zwrocono uwageę na odmienne (rożzne) rozumienie tych samych słow, zwrotow, wyrazżen w j ę e z y k u angielskim przez samych wojskowych. Podkreslano potrzebeę zrozżnicowania poziomow wiedzy (umiejęetnosci) zarowno dla rożznych stopni wojskowych (stanowisk), jak i pod wzgleędem realizowanych zadan:żzołnierze pełniaęcy funkcje sztabowe i , jako przeciwienstwo, pododdziały wykonujaęce zadania w terenie (patrole, przeszu¬ kania, logistyka itp.). Grupa trzecia analizowała możzliwosci wdrozżenia swiadomosci mieędzykulturowej w planowanie operacyjne oraz w działalnosc rozpoznania i wywiadu. Zadania stojaęce przed grupaę w dużzej mierze polegały na wyjasnianiu, na jakich etapach planowania operacyjnego jakie komorki gromadzaę niezbeędne informa¬ cje z zakresu srodowiska cywilnego, a zwłaszcza spraw kulturowych, religii, stosunkow społecznych itp. Grupa ta funkcjonowała w zasadzie głownie w hiszpanskim s k ł a d z i e . 27 Grupa czwarta miała za zadanie opracowanie zagadnien zwiaęzanych ze szkoleniem i edukacjaę. Analizowano struktureę samego szkolenia, jego adresatow oraz tresc. Ustalono, żze projektowane przez grupęe szkolenie, przeprowa¬ dzone w styczniu 2010 roku w Walencji jako czeęsc LOE, mozżna uznac za pewien model, ktory nastepnie m o z e b y c modyfikowany i odpowiednio u z u p e ł n i a n y przez kraje uczestniczaęce w eksperymencie na poziomie narodo¬ wym, zwłaszcza w kwestii adresatow tego szkolenia. Została przyjeęta struktura szkolenia oparta na pieęciu „filarach" kultury (zaczerpnieętych z szeroko wykorzy¬ stywanego amerykanskiego podreęcznika Operational Culture for the Warfighter): srodowisko geograficzne, system ekonomiczny, struktury społeczne, struktury polityczne, symbole i wierzenia . 28 G ł o w n e kontrowersje w trakcie dyskusji w grupie dotyczyły tego, w jaki sposob szkolic żzołnierzy wyzższych stopniem, ktorzy juzż zakonczyli sciezżkeę edukacyjnaę. Zgodzono sięe t e ż z c o do tego, zże przy okreslaniu grupy, ktora powinna zostac przeszkolona w pierwszej kolejnosci w w y n i k u trwajaęcej juzż misji w Afganistanie, nalezy przede wszystkim wziaź pod u w a g ę rzeczywisty zakres obowiaęzkow wykonywanych na miejscu i codzienny kontakt z ludnosciaę cywilna. Czesto bowiem żołnierze niżsi stopniem (sierżant, kapral) maja wiecej do czynienia z ludnosciaę lokalnaę niżz np. oficerowie. Podkreslono rownoczesnie 2 7 Jest t o efekt l u k p r o c e d u r a l n y c h i ograniczen f i n a n s o w y c h zwiaęzanych z z a p e w n i e n i e m u d z i a ł u szerokiej reprezentacji z każzdego k r a j u . W efekcie jedynie kraj pełniaęcy funkcjeę k o o r d y n a t o r a c a ł e g o celu jest w stanie zapewnic u d z i a ł specjalistow z kazżdej dziedziny podczas eksperymentu. 2 8 B . A . S a l m o n i , P. Holmes-Eber, Applications, Operational Culture for the Warfighter. Principles M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o , V i r g i n i a 2 0 0 8 . Z o b . takze p u n k t 8. and �102 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... koniecznosc podjeęcia wysiłkow na rzecz organizowania osobnego kursu dla dowodcow w randze generałow. Eksperyment zakonczył sięe warsztatami w Warszawie we wrzesniu 2010 roku. Zagadnienia w nich poruszane zostały t y m razem zogniskowane na pracy trzech grup roboczych, z ktorych kazżda zajmowała sieę odreębnym problemem. Przedmiotem prac pierwszej grupy była problematyka wdrazżania swiadomosci mięedzykulturowej w planowanie operacyjne. Niejednokrotnie podkreslano pilnaę potrzebeę uwzgleędnienia CCA w procesie planowania, przygotowania oraz realizacji zadan w ramach wielonarodowych operacji reagowania kryzyso¬ wego. Zwracano uwageę na znaczenie osiaęgnieęcia odpowiedniego poziomu wiedzy w zakresie swiadomosci mięedzykulturowej przez personel koalicji, realizujaęcy zadania wymagajaęce bezposrednich kontaktow ze społecznosciaę lokalnaę w rejonach o zrożznicowaniu k u l t u r o w y m (CIMIC, PSYOPS, H U M I N T , CULAD, F A O etc.). W zwiaęzku z t y m został opracowany przewodnik ( Guidebook) zawierajaęcy praktyczne wytyczne dla dowodcy w zakresie mozżliwosci pozyskiwania i efektywnego wykorzystania wiedzy o kulturze regionu w procesie decyzyjnym. Szkolenie powinno odbywac sięe w dwoch etapach: szkolenia podstawowego oraz szkolenia specjalistycznego przed w y s ł a n i e m w konkretny rejon operacji. Ponadto powinno byc realizowane w formie k s z t a ł c e n i a indywidualnego oraz kompleksowego szkolenia całych g r u p / zespołow/sztabow. 2 9 W drugiej grupie analizowano kwestieę wspołpracy z lokalnymi przedstawi¬ cielami administracji publicznej oraz przywodcami społecznosci lokalnych. Majaęc na uwadze znaczenie przywodcow społecznosci lokalnych w kształtowa¬ n i u nastawienia do sił koalicyjnych, dostrzegano potrzebęe opracowania „ e l e m e n t a r z a " z wytycznymi dla kierowniczej kadry (dowodcow) na szczeblu taktycznym (Guidelines for the Commanders: How to Engage with Local Populations), umozżliwiajaęcego skutecznaę wspołpracęe z przedstawicielami lokalnej admini¬ stracji panstwowej oraz przywodcami społecznosci lokalnych. Opracowany przewodnik zawiera wytyczne oraz przykłady w ł a s c i w e g o zachowania na rożznorodnych, mozżliwych płaszczyznach działalnosci. Niemniej jednak, zgodnie z z a ł o ż z e n i a m i CCA, wszyscy uczestnicy p o w i n n i wykazywac praktyczne umiejeętnosci postęepowania z ludzmi z innych kultur w sposob minimalizujaęcy ryzyko potencjalnych nieporozumien, a maksymalizujaęcy mozżliwosc nawiaęzania dobrych i mozżliwie trwałych relacji mieędzykulturowych. W zwiaęzku z t y m zasadne jest posiadanie przez dowodcow najnizższego szczebla, oprocz zdolnosci stricte dowodczych, rowniezż zdolnosci w zakresie mediacji, negocjacji i kontaktow interpersonalnych. W grupie trzeciej debatowano nad k s z t a ł t e m szkolen w zakresie swiadomosci mieędzykulturowej. W ramach realizacji celu 4.3 zostały opracowane 2 9 Civil-Military Cooperation, Psychological Operations, Human Intelligence, Cultural Advisor, Foreign Area Officer. Skroty powszechnie stosowane w a r m i i amerykanskiej i brytyjskiej; wyjasnienie w w y k a z i e s k r o t o w . �3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 103 załozżenia do podręecznikow, wytyczne oraz programy szkolenia w zakresie CCA, ktore mogaę byc skutecznie wykorzystywane w systemie szkolenia podstawo¬ wego, doskonalenia zawodowego kadry oraz w procesie przygotowania stanu osobowego kontyngentu przed w y s ł a n i e m w rejon działan. Intencjaę organizatorow systemu szkolenia jest pogłeębienie wiedzy uczestnikow przez zapoznanie ze specyfikaęrejonu misji, uwarunkowaniami kulturowymi, religijnymi i geopoli¬ tycznymi. Bioraęc pod uwageę hierarchieę wojskowaę, nalezży podkreslic,żze zgodzono sięe, izż CCA powinna byc nauczana „tak nisko, jak to tylko mozżliwe". To bowiem zwykli żzołnierze bęedaę musieli stawiac czoło codziennosci w nieznanym i m srodowisku i to takzże oni ponoszaę odpowiedzialnosc za obraz sił koalicyjnych w społeczenstwie. Czasami jeden ich błaęd mozże miec głeębokie i długofalowe konsekwencje. Jednakzże, rozwazżajaęc zakres szkolenia dla rożznych szczebli dowodzenia i bioraęc pod uwageę zakres odpowiedzialnosci, nalezżałoby wprowadzic dodatkowo innaę regułęe: „im wyżzej, t y m wieęcej" - wyzższa pozycja w hierarchii wojskowej wymaga bowiem pogłębionej wiedzy kulturowej. Kon¬ sekwencje popełnionej „gafy", np. w trakcie negocjacji (nieswiadome z ł a m a n i e panujaęcych zasad obyczajowych, kulturowych) przez wysokiego rangaę dowodceę/negocjatora/doradceę, mogaę byc bowiem niewymiernie wieększe nizż popeł¬ nione przez zżołnierza/specjalistęe w trakcie rutynowych zadan. Oznacza to koniecznosc zrozżnicowania zakresu wiedzy przekazywanej na szkoleniu z CCA. Jednoczesnie zgodzono się, ze każdy dowodca/szef grupy, ktory niekoniecz¬ nie musi byc żzołnierzem, powinien miec mozżliwosc korzystania z wiedzy wykwalifikowanego doradcy ds. kulturowych (Cultural Advisor), co w znacznym stopniu p o p r a w i ł o b y zdolnosc i s k u t e c z n o s c sił koalicji. We wszystkich kolejnych misjach nalezżałoby zwieększac liczbeę cywilnych specjalistow w całosci sił koalicji, ktorzy częesto majaę więeksze kompetencje/wiedzeę niezbeędne do skutecznego wykonania zadania. Z ołnierz, pracownik cywilny, wspołpracujaęcy uczestnik misji humanitarnej i rozwojowej muszaę byc w stanie odpowiedziec sobie na pytania: Kto jest m o i m przeciwnikiem i jaki jest jego sposobmyslenia? Kto jest m o i m przyjacielem i co on mysli? Co zrobi kazdy z nich, jesli zachowam sieę w okreslony sposob, i dlaczego to zrobi? W jaki sposob moja kultura w p ł y w a na moj sposob działania? W jaki sposob mogeę sprawic,zże i n n i zachowajaę sieę tak, jak tego oczekujeę? Pozżaędane postawy zżołnierzy oraz ich swiadomosc mieędzykulturowaę należzy skorelowac z zadaniami, jakim musza sprostac siły koalicji. W trakcie szkolenia powinno sieę wieęc uwzgleędnic wielokulturowosc samych struktur sił koalicyj¬ nych. W strukturze jednego o d d z i a ł u / g r u p y mozżna bowiem spotkac sięe z obecnosciaę specjalistowzrożznych kulturowo panstw, cywilnych specjalistow i wojskowych rożznych kultur, z rozżnym poziomem znajomosci jeęzyka, za pomocaę ktorego sieę komunikujaę. Trzeba takżze miec swiadomosc istniejaęcych uprzedzen i stereotypow zarowno wewnaętrz struktur sił koalicyjnych, jak i w s r o d ludnosci panstw objęetych działaniami operacyjnymi. W ten sposob mozżna rozpatrywac k w e s t i e ę s w i a d o m o s c i mieędzykulturowej jako obejmujaęcaę ż �104 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... trzy elementy: (a) swiadomosc własnej kultury, (b) swiadomosc kultury partnera/partnerow koalicji, (c) swiadomosc kultury przeciwnika lub kultu¬ ry okreslonej społecznosci. Dyskusje i rozżnorodne koncepcje, ktore pojawiały sieę w trakcie warsztatow, zostały zweryfikowane w czasie dwoch eksperymentow ograniczonych (LOEs). Pierwszy odbył sieę w Walencji, w Hiszpanii (styczen 2010). W eksperymencie jako zmienne niezalezżne wysteępowały szkolenie z CCA (trwajaęce 10 dni) oraz obecnosc C U L A D . Założzenie było nasteępujaęce: grupa poddana szkoleniu (żołnierze z NATO-wskiego Rapid Deployable Spanish Corps Headquarters w Walencji, komorki planowania operacyjnego) oraz korzystajaęca z pomocy C U L A D (doradcy ds. kulturowych) osiaęgnie lepsze w y n i k i podczas procesu planowania operacyjnego nizż grupa niepoddana szkoleniu, choc korzystajaęca z pomocy C U L A D . Celem było sprawdzenie, czy sama mozżliwosc korzystania z pomocy C U L A D jest wystarczajaęca, czy tezż najbardziej efektywne jest szkole¬ nie z CCA połaęczone z obecnosciaę C U L A D (co z a k ł a d a n o ) . 30 Drugi LOE trwał dziewieęc dni i odbył sięe na Menorce w Hiszpanii (czerwiec 2010). W eksperymencie udział wzieęli oficerowie i cywilni specjalisci sił zbrojnych Stanow Zjednoczonych, Hiszpanii, Norwegii, Finlandii, Wielkiej Brytanii, Polski, Szwecji i N i e m i e c . Uczestnicy zostali podzieleni na dwa zespoły. Pierwszy zespoł odgrywał role sztabu PRT (Provincial Reconstruction Team - Zespoły Odbudowy Prowincji, p o w o ł a n e w Afganistanie ). Drugi składał sieę z osob odpowiedzialnych za analizeę eksperymentu, osob „podgrywajaęcych" sytuacje dla cwiczaęcego sztabu PRT oraz obserwatorow ekspery¬ mentu. 31 32 Zadania zostały podzielone na dwa etapy. W pierwszym, trwajaęcym cztery dni, oficerowie sztabu PRT byli odpowiedzialni za przygotowanie dokumentow niezbeędnych do p ł y n n e g o rozpoczeęcia cwiczenia (rozkazy generowano na podstawie wczesniej ustalonej sytuacji taktycznej) oraz sprawdzenie miejsca pracy (system łaęcznosci, przesył informacji, działanie sprzeętu komputerowego). W drugim etapie, trwajaęcym pięec dni, zespoł prowadził działalnosc standardowaę, takaę jak zwykle w rejonie misji (cwiczono w sytuacji symulujaęcej realia prowincji Kandahar w Afganistanie). Pierwszego dnia z e s p o ł c w i c z y ł bez zżadnej pomocy, samodzielnie. W kolejnych dniach cwiczen do sztabu PRT wysyłano „elementy wspierajaęce": doradceę kulturowego (CULAD), kolejnego dnia zespoł 3 0 Informacje na t e m a t przebiegu e k s p e r y m e n t u rozprawy jako uczestnika eksperymentu na podstawie uczestnictwa oraz w y k ł a d o w c y w czasie szkolenia autorki (wykład i c w i c z e n i e na t e m a t „ O c h r o n a k u l t u r y w p r a w i e m i e ę d z y n a r o d o w y m " ) . 3 1 Informacje na t e m a t przebiegu e k s p e r y m e n t u w ł a s c i w e g o ( L O E na Menorce) uzyskane przez autorkęe o d reprezentanta s t r o n y polskiej, k a p i t a n a M a r c i n a Matczaka (oficer C I M I C ) . 3 2 szefa Z o b . wieęcej na ich t e m a t w rozdz. I I . Sztab PRT s k ł a d a ł sieę z: d o w o d c y PRT ( H i s z p a n i a ) , sztabu PRT (Hiszpania), sekcji operacyjnej (Hiszpania, Niemcy), sekcji ( N o r w e g i a , F i n l a n d i a , Polska), sekcji PSYOPS ( H i s z p a n i a ) , sekcji I N F O O P S sekcji wywiadu reprezentantow). wojskowego (Hiszpania), sekcji sił specjalnych CIMIC (Hiszpania), (Hiszpania - dwoch �105 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 33 Red & Green T e a m , na koniec zas oba „elementy wspierajaęce" rownoczesnie. Założenie było nastepuja.ce: grupa, majaca możliwosc wspołpracy z C U L A D oraz i / l u b R & G, osiaęgnie lepsze w y n i k i nizż bez ich pomocy. W obydwu eksperymentach wyciaęgnieęte wnioski okazały sieę odbiegac od wczesniej zakładanych. Szczegołowe spostrzezżenia zostały przedstawione przez obserwatorow z Wielkiej Brytanii (antropolog i psycholog społeczny, pracujaęce dla brytyjskiego Ministerstwa O b r o n y ) oraz ze Stanow Zjednoczonych . W procesie planowania operacyjnego (LOE 1.1) okazało się, iż k r ó t k o t r w a ł e szkolenie z CCA nie wpłyneęło zasadniczo na zmianęe dotychczasowych procedur postęepowania. Samo przekazanie wiedzy bez mozżliwosci wprowadzenia jej na wczesniejszych etapach w procesy planowania, brak umiejeętnosci operacjonalizowania czynnikow kulturowych na potrzeby misji spowodowały, zże proces planowania w zasadzie nie uległ zmianie. Jak zauważzajaę obserwatorki z Wielkiej Brytanii, efektywna operacjonalizacja wiedzy społeczno-kulturowej nie jest więec absolutnie rownoznaczna z ilosciaę przekazanych informacji, ale raczej polega na sposobie właęczenia tej wiedzy w proces planowania. W sytuacji, w ktorej został przekazany spory zestaw istotnych informacji, nie majaę znaczenia ani ich ilosc, ani jakosc, ale to, czy „uzżytkownicy" saę w stanie z nich skorzystac. Oznacza to rowniezż,zże obecnosc C U L A D na etapie planowania, w sytuacji gdy pozostałe osoby w komorkach planowania nie wiedzaę, w jaki sposob wykorzystac wiedzeę, jakaę C U L A D posiada, nie jest w stanie zmienic, lub zmienia tylko w niewielkim stopniu, 34 3 3 35 Red & Green T e a m - m e t o d o l o g i a zaprojektowana przez szwedzkie M i n i s t e r s t w o Obrony, dotyczaęca użzywania t e c h n i k i „ p r z e r a m o w a n i a " (ang. reframing), polegajaęcej na „ n a d a n i u i n n y c h r a m o k r e s l o n e m u z a c h o w a n i u " , zgodnie z zasadaę, zżezżadne zachowanie nie m a o b i e k t y w n e g o znaczenia, istniejaętylko znaczenia nadawane m u przez każzdego z nas. G r u p y Red i Green m i a ł y za zadanie „ w c i e l a c sieę" w g r u p y potencjalnie majaęce w s p o ł p r a c o w a c l u b d z i a ł a c p r z e c i w k o z e s p o ł o w i PRT. N i e o z n a c z a ł o to w y k o r z y s t y w a n i a w i e d z y k u l t u r o w e j , ale uzżywanie i n n y c h sposobow myslenia, p r o b a pokazania danej k w e s t i i „ z innej strony". Z o p i n i i uczestnika e k s p e r y m e n t u : „Możze jest t o d o b r y p o m y s ł , ale nie w sytuacji, gdy w y m a g a n e jest szybkie p o d e j m o w a n i e decyzji, a sytuacja r o z w i j a sieę bardzo d y n a m i c z n i e . Po p a r u godzinach cwiczenia R & G team został «zarzucony» problemami i «zakorkował się». Poza t y m w rzeczywistosci w o j s k o w e j obecnosc t e a m u w s t r u k t u r a c h k o n t y n g e n t u w y m a g a co najmniej d w o c h e t a t o w - lepiej w y k o r z y s t a c je na z a t r u d n i e n i e więekszej liczby d o r a d c o w k u l t u r o w y c h " (informacja przekazana autorce m a i l o w o w listopadzie 2 0 1 1 ) . Zastrzeżzenia co do efektywnosci tego p o m y s ł u z g ł a s z a l i rowniezż obserwatorzy ze Stanow Zjednoczonych i W i e l k i e j B r y t a n i i , choc zaznaczali, zże p r o b l e m z o d b i o r e m g r u p y R & G m o g ł w y n i k a c ze zbyt m a ł e j ilosci czasu na przedstawienie i z r o z u m i e n i e zasad d z i a ł a n i a tej m e t o d y , j a k rownieżz n i e z r o z u m i e n i e przez zespoł PRT, czego d o k ł a d n i e mozże sieę p o tej m e t o d z i e spodziewac (zespoł oczekiwał dostarczenia w i e d z y o k u l t u r z e , do czego R & G team nie b y ł z załozżenia p r z y g o t o w a n y ) . 3 4 J. D o r a n , E. Menzies, Report MNE 6, Sub LOE 1.2., Obj. 4.3. (Defense Science and T e c h n o l o g y Laboratory U K M O D ) , n r d o k u m e n t u d s t l / T R 4 8 4 7 4 . 3 5 M N E 6, C C A , U.S. C o m m u n i t y o f Interest - C O I , U.S. Perspective for MNE 6, Obj. 4.3., CCA LOE 1.2., After Action Report, czerwiec 2 0 1 0 , maszynopis u d o s t e p n i o n y autorce w trakcie trwania eksperymentu. �106 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... sposob działania i , w efekcie, wydany rozkaz działania (OPORD - Operational Order). Tak wiec samo wprowadzenie C U L A D do struktur wojskowych nie rozwiaęzuje problemu i nie możze byc uznawane za substytut systemu szkolen i edukacji z zakresu CCA, przewidzianego dla sił zbrojnych w całosci, choc zrożznicowanego w zalezżnosci od zajmowanych stanowisk i miejsca w ł a n c u c h u dowodzenia. Aby wykorzystac wiedzęe C U L A D , konieczna jest, jako bazowa, samoswiadomosc zżołnierzy (w t y m swiadomosc własnych ograniczen kulturo¬ wych, takżze tych wynikajaęcych z kultury organizacyjnej) oraz k s z t a ł t o w a n i e krytycznego stosunku do przyjmowania z gory niepodważzalnych założzen w procesie analizy . Te same krytyczne uwagi dotyczaę przekonania, izż samo szkolenie m o ż z e b y c w y s t a r c z a j a ę c e dla zwieększenia efektywnosci działan. Kluczowa jest integracja wiedzy z procedurami. 36 Antropologiczne definicje w obydwu eksperymentach nie okazały sie łatwe do zastosowania, zostały rownieżz uznane (przez samych antropologow) za niewystarczajaęce do osiaęgnięecia wieloperspektywicznego obrazu sytuacji w danym regionie (zwłaszcza z wojskowego punktu widzenia), choc oczywiscie niezbędne jako częesc rozżnych perspektyw koniecznych w planowaniu operacyjnym. Wartosciowe perspektywy poznawcze mogaę w t y m zakresie oferowac takżzepsychologia, politologia, historia czy archeologia. Przy istniejaęcym obecnie ogromnym zapotrzebowaniu na CCA i rownoczesnie niewielkiej liczbie antropologowchęetnych do udzielania takiej p o m o c y obserwatorzy uznali koniecznosc rozważzenia możzliwosci korzystania z pomocy osob z w w . dziedzin, ktorych umiejęetnosc krytycznego, zewneętrznego oglaędu rzeczywistosci, a takzżeznajomosc podstawo¬ wych pojec i kategorii kulturowych, m o ż e r o w n i e z okazac sie przydatna . 37 38 W obydwu wypadkach szczegołowo analizowano takzże sposob funkcjono¬ wania i znaczenie C U L A D (w LOE 1.1. był to członek HTT, w LOE 1.2. ekspert ds. kultury na co dzien pracujaęcy w strukturach M a r i n e s - amerykanskiej piechoty morskiej). C U L A D pełnił kazżdorazowo istotnaę roleę, jednak w p ł y w posiadanych przez niego informacji był uzalezżniony od otwartosci na jego uwagi i przygotowania kulturowego samego dowodcy odpowiedzialnego za podejmowanie decyzji. Zauwazżono, zże C U L A D musi byc w pełni zintegrowany z grupaę, z k t o r a ę m a pracowac, a jego wojskowe doswiadczenie jest k l u c z o w y m elementem warunkujaęcym możzliwosc „przełożzenia" swojej wiedzy na jeęzyk i procedury znane i z r o z u m i a ł e dla zżołnierzy. Jak zauwazżajaę obserwatorki: „Czasami 39 3 6 3 7 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit., s. 3. Por. rozdz. V co do przyczyn niechetnego a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g o w w prace na rzecz wojska. 3 8 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 1 1 . 3 9 U S M C C A O C L C u l t u r a l S M E - U n i t e d States M a r i n e Corps, Center for Advanced Operational C u l t u r e L e a r n i n g , C u l t u r a l Subject M a t t e r E x p e r t - specjalista ds. c z ł o n e k M a r i n e s , w y k ł a d o w c a w C e n t r u m Szkolenia ds. Zaawansowanej K u l t u r y A r m i i Stanow Zjednoczonych. kulturowych, Operacyjnej �3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 107 C U L A D m o w i ł jeęzykiem zbyt naukowym i czynił akademickie rozważzania. Jednakzże jego umiejęetnosc przekazywania informacji w sposob kulturowo zrozumiały dla jego słuchaczy i czynione przez niego bezposrednie o d w o ł a n i a do procedur wojskowych, p o d b u d o w y w a ł y jego wiarygodnosc i umozżliwiały integracjeę z z e s p o ł e m " . Obserwatorzy amerykanscy stwierdzili wprost, iżz obecnosc cywilnego SME w roli doradcy ds. kulturowych, nawet przy jego wysoce specjalistycznej wiedzy dotyczaęcej okreslonego regionu, w kontekscie nieznajomosci specyfiki funkcjonowania organizacji wojskowej mozże okazac sieę bezproduktywna . 40 41 Przykładano rowniezż wageę do mozżliwosci wykorzystania C U L A D w kon¬ taktach z ludnosciaę miejscowaę, ktora mogłaby zapewnic efektywny dla obu stron przebieg procesu komunikacji. Powinien miec on rowniezż mozżliwosc w p ł y w a n i a na sposob przebiegu wspołpracy cywilno-wojskowej, ułatwiajaęc wzajemne porozumienie strony wojskowej ze zwięekszajaęcaę sięe liczbaę aktorow cywilnych w srodowisku operacyjnym. Podkreslano rownoczesnie, żze efektywna obecnosc C U L A D w strukturach wojskowych w duzżej mierze z a l e ż z y o d j e g o osobowosci . W wypadku USMC C U L A D obecnego w LOE 1.2 zaznaczano, zże jego doswiadczenie praktyczne z Afganistanu oraz wieloletnie funkcjonowanie w roli doradcy ds. kulturowych na szczeblach operacyjnym i taktycznym p o w o d o w a ł o czasami, żze traktowano go „jak wyrocznięe", nie dostrzegajaęc, zże rowniezż C U L A D mozże sięe mylic izże konieczna jest umiejeętnosc obserwacji i krytycznego myslenia u wszystkich c z ł o n k o w zespołu. Jednoczesnie konkretna wiedza dotyczaęca regionu „ p o d g r y w a n e g o " w e d ł u g scenariusza umozżliwiała C U L A D szybki i kompetentny podział informacji na wazżne i o drugorzęednym znaczeniu, ktorych hierarchia była przez p o z o s t a ł y c h c z ł o n k o w z e s p o ł u , niemajaęcych wiedzy dotyczaęcej kultury regionu Kandaharu, częesto odwrocona (takzże przez osoby majaęce doswiadczenie z misji w Afganistanie, ale z innych prowincji, ktore w wielu aspektach zasadniczo sięe rożzniaę- tymczasem p r z y k ł a d a n o do kazżdej z nich teę samaę, „afganskaę" miareę). 42 W zwiaęzku z bardzo szybkim tempem działania (ktore, jak zauwazżali doswiadczeni obserwatorzy, nie odbiegało od rzeczywistej dynamiki operacji) C U L A D momentami odgrywał, zamiast doradcy, roleę podejmujaęcego decyzjęe. Ujawniło to t y m mocniej koniecznosc posiadania przez wszystkich c z ł o n k o w zespołu odpowiedniego poziomu kompetencji w sytuacji, w ktorej nie zawsze C U L A D mozże byc obecny z bardzo rozżnych wzgleędow. Podnoszono w t y m kontekscie, iżz konieczne jest rozrożznienie mięedzy konkretnaę wiedzaę o kulturze danego regionu (reprezentowanaę przez C U L A D ) a wiedzaę, jak uzżywac 4 0 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit, s. 8. U c z e s t n i k e k s p e r y m e n t u p o t w i e r d z a ł te obserwacje, dodajaęc: „ C U L A D p o w i n i e n u t r z y m y w a c j a k najbliżzsze k o n t a k t y z c z ł o n k a m i z e s p o ł u i w miaręe mozżliwosci byc « b y ł y m » l u b „ « c z y n n y m » w o j s k o w y m . S r o d o w i s k o m u n d u r o w e w więekszosci bardzo sceptycznie o d n o s i sięe do « p o r a d » s r o d o w i s k a cywilnego, kierujaęc sięe bardzo czeęsto zle p o j m o w a n y m d o s w i a d c z e n i e m w o j s k o w y m i a m b i c j a m i : «nie beędzie m i t u c y w i l r o z k a z y w a ł » " . 4 1 4 2 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 12. Ibidem. �108 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... informacji kulturowych w procedurach i działaniach wojskowych (takaę wiedzeę zawsze musza miec dowodca i członkowie z e s p o ł u ) . Nalezży p o d k r e s l i c , z ż e obecnie osob o wysokim poziomie kwalifikacji i doskonałej znajomosci kultury rożnych regionow Afganistanu, m i m o już 10-letniej obecnosci sił Sojuszu w t y m kraju, jest nadal zdecydowanie zbyt m a ł o w stosunku do zapotrzebowania. W czerwcu 2010 roku na terenie całego Afganistanu działało tylko o k o ł o 25 z e s p o ł o w H T T , z a s C U L A D byli zarezerwowani jako doradcy wyłaęcznie dla dowodcow najwyzższego szczebla. 43 4 4 W LOE 1.2. C U L A D p o z o s t a w a ł w łaęcznosci z z e s p o ł e m H T T w terenie, co okazało sięe najbardziej efektywnym sposobem dostarczania wiedzy o k u l t u r z e . Informacje od H T T były przekazane zespołowi PRT pierwszego dnia pracy bez pomocy C U L A D . Okazało sieę, zże m i m o ich otrzymania członkowie zespołu byli w stanie wykorzystac nie więcej niz 25% z n i c h . Tempo działania oraz brak wiedzy, ktore z nich saęistotne, a ktore nie, powodowały, zże ich przydatnosc była mocno ograniczona. Dopiero obecnosc C U L A D nastęepnego dnia, ktory wie¬ dział, jak je pogrupowac, wyselekcjonowac najistotniejsze z nich oraz przełozżyc je na działania, umozżliwiła ich p e ł n e wykorzystanie. C U L A D zresztaę wysoko oceniał jakosc dostarczonych informacji, miał tezż wiedzeę i doswiadczenie niezbeędne do tego, by zadawac dodatkowe pytania lub prosic o kolejne materiały H T T (mozżliwosc udzielenia odpowiedzi lub dostarczenia dodatkowych materiałow jest oczywiscie uzalezżniona od panujaęcych warunkow operacyjnych). W opinii amerykanskich obserwatorow połaęczenie działalnosci zespołu H T T i C U L A D było naturalne i efektywne, zwłaszcza żze członkowie PRT nie potrafili sami dobrze wykorzystac dostarczanej i m wiedzy o k u l t u r z e . 45 46 47 Osobno rozważzano w obu eksperymentach rolęe dowodcy. Stwierdzono, izż jego własciwe przygotowanie do operacjonalizacji informacji kulturowych jest kluczem do efektywnosci działan C U L A D . To bowiem dowodca ostatecznie odpowiada za wydanie rozkazu i to od niego uzalezżniony jest ostateczny sposob działania. W LOE 1.2. zauważzono, żze dowodca aktywnie p r o b o w a ł właęczyc wiedzeę dostarczanaę m u przez C U L A D i zespoł HTT, co obserwatorzy wiaęzali z doswiadczeniem, jakie dowodca PRT zdobył juzż wczesniej w Afganistanie miał więec juzż d o s k o n a ł a ę s w i a d o m o s c tego, jak ważzne saę to informacje . Doswiadczenie z misji w Afganistanie potraktowano w dyskusji jako swoisty zasteępnik szkolenia ogolnego z CCA (ktorego dowodca nie miał), majaęce byc 48 4 3 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 1 1 . 4 4 Informacja o d c z ł o n k a z e s p o ł u H T T przekazana autorce podczas t r w a n i a e k s p e r y m e n t u . 4 5 W ciaęgu c a ł e g o e k s p e r y m e n t u niezalezżni obserwatorzy podkreslali, żze t r u d n o m o w i c o r o z w i j a n i u s w i a d o m o s c i m i ę e d z y k u l t u r o w e j w tak k r o t k i m czasie u reszty z e s p o ł u , a raczej o dostarczaniu w i e d z y o k u l t u r z e . 4 6 4 7 4 8 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 13. Ibidem. Te obserwacje p o t w i e r d z a j a ę takzże liczne r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przez autorkęe z w o j s k o w y m i rożznych szczebli i k o m o r e k , majaęcych jużz doswiadczenie z m i s j i zagranicznej. Na seminarium zorganizowanym 1 lipca 2011 roku w Akademii Obrony Narodowej, �109 4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej wstęepem do zdobywania swiadomosci mięedzykulturowej. Krytyczna rola dowodcy w pełni ujawniła sięe podczas wczesniejszego LOE 1.1., kiedy to dowodca nie brał kwestii kulturowych pod uwagęe. Została rownieżz przeanalizowana aktywnosc całego zespołu PRT i jego zdolnosc do reagowania na sytuacjeę, wymagajaęcaęuwzgleędnienia kwestii kulturowych. Zauważzono, żze sam jęezyk, ktorym posługiwał sięe zespoł w ciaęgu k i l k u dni, mocno ewoluował: coraz częesciej stosowane były pojeęcia zwiaęzane z kulturaę regionu Kandaharu w sposob własciwy, sublimował sięe rownieżz proces stawiania pytan umozżliwiajaęcych zdobycie własciwych informacji. Jednak, jak podkreslili badacze, zmianom w warstwie jęezykowej nie towarzy¬ szyły zmiany, ktore umożzliwiłyby operacjonalizacjeę przekazywanych informacji i zastosowanie ich w działaniach P R T . Dostrzezżono rowniezż,zże członkowie zespołu nie zdawali sobie sprawy z dynamiki rozwoju sytuacji i zadowalali sieę pierwotnaę wersjaę otrzymanej informacji, nie bioraęc pod uwagęe, izż w trakcie rozwoju sytuacji wartosc informacji możze drastycznie ulec z m i a n i e . Inna grupa obserwatorow podniosła, zże wartosc przeprowadzonego szkolenia nie przyniosła spodziewanego efektu ani w wypadku LOE 1.1, ani w LOE 1.2. Zaznaczono wieęc, izż zdobywanie wiedzy o kulturze musi byc poprzedzone szkoleniem z tego, jak korzystac z tej wiedzy, w razie braku tego pierwszego, niezbeędnego elementu istnieje dużze ryzyko, izż sama wiedza o kulturze beędzie po prostu zignorowana albo spożzytkowana w sposob błeędny . 49 50 51 4. Definicja i kształt końcowy koncepcji świadomości międzykulturowej Definicje, zaproponowane jako wytyczajaęce kierunki myslenia o podstawowych pojeęciach, ktore sięe pojawiajaę nieuchronnie przy rozwazżaniu zagadnienia swiadomosci mieędzykulturowej, t j . kultura, swiadomosc kulturowa i wreszcie swiadomosc mieędzykulturowa, zostały zaprezentowane w dokumencie głownym M N E 6, przy celu 4.3, ktory swoj ostateczny kształt otrzymał w grudniu 2010 roku. Oczywiscie, kazżde z tych pojeęc ma szereg rożznorodnych definicji, a koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej w sposob naturalny kształtuje sieę p o s w i e c o n y m r o l i sił z b r o j n y c h w z a p e w n i a n i u o c h r o n y l u d n o s c i cywilnej na przykładzie A f g a n i s t a n u , d o w o d c y P K W rożznych z m i a n z A f g a n i s t a n u p o d k r e s l a l i , żze jest t o w i e d z a wręecz dla n i c h niezbęedna. D o d a w a n o p r z y t y m takżze, zże oprocz w i e d z y k u l t u r o w e j p o t r z e b n i saę doswiadczeni w o j s k o w i doradcy p r a w n i - L E G A D , k t o r z y nie szkolaę sieę d o p i e r o w trakcie t r w a n i a m i s j i , ale saę jużz do tego wczesniej p r z y g o t o w y w a n i i szkoleni p o d o k i e m p r a w n i k o w majaęcych jużz za sobaę doswiadczenie operacyjne. Należzy zauważzyc,zże w o l b r z y m i e j wieększosci w y p a d k o w doradcy p r a w n i nie s a ę w żzaden sposob p r z y g o t o w a n i do analizy miejscowego pra¬ w a czy p r a w a zwyczajowego, w zwiaęzku z c z y m i c h w i e d z a ogranicza sieę wyłaęcznie do p r a w a m i ę e d z y n a r o d o w e g o i p r a w a kraju k o n t y n g e n t u , z k t o r y m saę zwiaęzani. N i e saę zatem w stanie służzyc p o m o c a ę w rozwiaęzywaniu k w e s t i i p r a w n y c h z zastosowaniem lokalnego systemu p r a w a . 4 9 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit, s. 9. 5 0 Ibidem, s. 10. 5 1 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 15. �110 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... w obręebie rożznych gałeęzi nauki. Niemniej jednak na potrzeby eksperymentu zostały ostatecznie przyjete, po wielu dyskusjach, nastepujace definicje: „kultura" (Culture) to podzielane przekonania, ktore kieruja tym, w co ludzie wierzaę, w jaki sposob sięe zachowujaę i w jaki sposob to zachowanie jest interpretowane ; „ s w i a d o m o s c kulturowa" (Cultural Awareness) to zdolnosc do stania się swiadomym w ł a s n y c h wartosci k u l t u r o w y c h , wierzen i przekonan bez koncentrowania sieę na nas samych (...). Dlaczego pewne rzeczy robimy w okreslony sposob? W jaki sposob postrzegamy swiat? Dlaczego reaguje­ my w taki, a nie inny sposob? „ s w i a d o m o s c miedzykulturowa" (Cross-Cultural Awareness -CCA)to umiejeętnosc stania sięe swiadomymi odmiennych od naszych wartosci kulturo¬ wych, wierzen i przekonan. W poprzedniej wersji dokumentu wskazywano dodatkowo, izż CCA staje w centrum naszych zainteresowan, kiedy wchodzimy w interakcje z ludzmi z innych kultur: „Ludzie widza, interpretuja i oceniaja rzeczy na r o ż n e sposoby. Co jest uznawane za stosowne w jednej kulturze, jest bardzo czeęsto uznawane za niewłasciwe w drugiej. Nieporozumienia powstajaę, kiedy uzżywamy swoich znaczen dla nadawania sensu odmiennej rzeczywistosci k u l t u r o w e j " . 52 53 Swiadomosc mięedzykulturowa w swietle założzen tego dokumentu jest więec w i e d z a ę o wartosciach i sposobach postęepowania s p o ł e c z n o s c i lokalnej, uczestnikow koalicji i innych podmiotow; dotyczy rowniezż podejmowania wysiłku, aby i oni stali sięe swiadomi naszych wartosci, przy czym zastrzega sieę, żze nie chodzi t u o narzucanie definicji tego, co jest dobre, a co złe w danych kulturach, nie dotyczy to rowniezż oceny wartosci kultury odmiennej ani narzucania tego, ktora z nich jest lepsza. Nalezży t u podkreslic,izż swiadomosc kulturowa to nie wiedza o kulturze, choc oba pojęecia saęze sobaęscisle zwiaęzane. Swiadomosc w s w i e t l e definicji słownikowej to „ 1 . «zdawanie sobie sprawy z czegos»; 2. «wspolne dla okreslonej grupy ludzi poglady i cele»; 3. «stan przytomnosci»; 4. «charakterystyczna dla człowieka zdolnosc poznawania i oceniania siebie i otoczenia»", podczas gdy wiedza to „ 1 . «ogoł wiadomosci zdobytych dzięeki badaniom, uczeniu sieę itp.; tezż: zasob informacji z jakiejs dziedziny»; 2. «znajomosc c z e g o s » " . O pierwsze rozumienie pojeęcia „ s w i a d o m o s c i " chodzi rowniezż uczestnikom eksperymentu. Warto t u jednak zauważzyc,żze bardziej rozpow¬ szechnione w wojskowej literaturze przedmiotu jest p o s ł u g i w a n i e sieę terminem „ s w i a d o m o s c kulturowa" w znaczeniu, jakie w ramach eksperymentu zostało 54 5 2 Niemalzże identyczna definicja p o j a w i a sięe rowniezż w j e d y n y m w o j s k o w y m d o k u m e n c i e doktrynalnym poswięconym B r y t a n i i : The Significance 5 3 kulturze, of Culture M N E 6, Cross-Cultural stworzonym to the Military, Awareness. Analytical JDN na Za: Słownik języka polskiego PWN, Wielkiej Concept, op.cit., s. 2 3 - 2 4 . Z o b . takżze poniżzej p o j ę c i a emic - etic. 5 4 p o t r z e b y Sił Z b r o j n y c h 1/09. www.sjp.pwn.pl. �4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej 111 nadane terminowi „ s w i a d o m o s c m i ę d z y k u l t u r o w a " . Dobrym p r z y k ł a d e m moga byc chocby Spostrzeżenia ze służby w Iraku autorstwa generała Davida Petraeusa, ktory majaęc na mysli możzliwosc i umiejęetnosc mieędzykulturowego komuniko¬ wania sieę mięedzy wojskami amerykanskimi a ludnosciaę cywilnaę Iraku, użzywa pojeęcia cultural awareness i stwierdza, żze: Cultural awareness is a force multiplier . Pojeęcie force multiplier nie jest przy t y m łatwe do bezposredniego przetłuma¬ czenia na jęezyk polski, natomiast opisowo mozżna scharakteryzowac to okreslenie jako wskazujące na swiadomosc kulturowa jako czynnik powodujący synergiczne wzmocnienie siły i skali oddziaływania wojska, jak rownieżz efektywnosci podejmowanych przez niego działan i operacji . 55 56 David Petraeus pisze nieco dalej: „Swiadomosc kulturowa pozwala wzmocnic siłeę i skaleę oddziaływania wojska przez przyjeęcie załozżenia, zże wiedza o kulturze wysteępujaęcej na danym terenie jest rownie wazżna, a czasem nawet wazżniejsza, jak wiedza o geograficznym u k s z t a ł t o w a n i u tego terenu. (... ) Działanie w innej kulturze jest bardzo trudne, jezżeli sięe nie rozumie etnicznego, plemiennego, religijnego, politycznego i społecznego p u n k t u widzenia konkret¬ nych grup, a takżze wzajemnych relacji mieędzy t y m i grupami, strukturami panstwowymi, lokalnaę i regionalnaę historiaę oraz przywodcami na szczeblu lokalnym i panstwowym. Zrozumienie kulturowych uwarunkowan jest klu¬ czowe, jeżzeli probuje sięe pomagac w budowie stabilnych instytucji politycznych, społecznych i ekonomicznych. Poza potrzebaę posiadania specyficznej wiedzy o s r o d o w i s k u , w ktorym sieę pracuje, jest rownieżz oczywiste, żze ludzie saę bardziej skorzy do wspołpracy, jeżzeli w ł a d z e szanujaę ich kultureę, co daje i m poczucie własnej wartosci i tozżsamosci" . 57 Podkresla rownieżz:„Wielużzołnierzy juzż na wczesnym etapie swego pobytu w Iraku doswiadczyło, jak bardzo opisane wyzżej zasady saęwazżne. A ci, ktorzy uczyli sięe najszybciej oraz przyswoili chocby podstawowaę umiejęetnosc porozu¬ miewania sięe po arabsku, byli - co nie dziwi - najbardziej efektywni w rozwijaniu relacji z lokalnymi przywodcami i mieszkancami oraz najbardziej przyczynili sieę do przywrócenia bezpieczemtwa, wznowienia funkcjonowania s a m o r z a d ń w lokalnych, pobudzenia działalnosci gospodarczej i wdrozżenia pomocy w innych podstawowych sprawach. Znaczenie swiadomosci kulturowej zostało szeroko uznane przez a r m i ę a m e r y k a n s k a i inne służby, a co istotne, dalszy r o z w o j w t y m zakresie jest kontynuowany" . Potwierdzajaę to słowa absolwenta antropologii, ktory wstaępił do wojska i uczestniczył w pierwszym etapie wojny w Iraku jako zżołnierz: „Dowodca wywiera silny wpływ na zachowania oddziału. Niektorzy dowodcy nienawidzili Irakijczykowiichobrażzali, i n n i byli obojęetni, podczas gdy 58 5 5 D . Petraeus, Observations from Soldiering 5 6 Modyfikacja opisu force multiplier pieczeńistwa pańistw obszaru W a r s z a w a 2007, s. 125. 5 7 5 8 D . Petraeus, op.cit. Ibidem. in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e n - l u t y 2 0 0 6 . na podstawie: M . Madej, ZagroZenia asymetryczne bez- transatlantyckiego,PolskiInstytutSprawMiędzynarodowych, �112 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... jeszcze i n n i rozumieli, zżenawiaęzanie relacji z n i m i jest bardzo ważzne. I mozżna było od razu rozpoznac te rożnice, obserwując, który oddział odpowiadał za okreslonaęczęesc miasta. W niektorych dzielnicach ludzie uciekali lub rzucali wzżołnierzy kamieniami, w innych machali do nas ręekami i nas pozdrawiali" . Kontynuacjaę tego procesu saę podjęete proby opracowania kompleksowego rozwiaęzania, sprzyjajaęcego zdobyciu przez wojsko swiadomosci mieędzykulturowej w ramach M N E 6. Uwzgleędniajaęc determinanty w zakresie rozżnorodnosci kontaktow interper¬ sonalnych c z ł o n k o w kontyngentu z lokalnaę społecznosciaę, siłami przeciwnika, p o z o s t a ł y m i uczestnikami operacji oraz charakter misji i rodzaj realizowanych zadan, przyjeto podział na trzy zasadnicze poziomy posiadanej wiedzy w zakresie swiadomosci miedzykulturowej: 59 • wiedza o kulturze (cultural knowledge) - dla wszystkich członkow kontyngentu; • rozumienie kultury (cultural understanding) - dla c z ł o n k o w CIMIC, PSYOPS, INFOOPS, wywiadu, komorek planistycznych; • kompetencja kulturowa (cultural competence)-dlaekspertow, doradcow ds. kultury (CULAD) - uzależzniona od regionu, tematyki i funkcji, obejmujaca równiez specjalistyczna t e m a t y k ę i znajomosc języka lokalnego. Wiedza kulturowa jest t u rozumiana jako poziom podstawowy, konieczny do opanowania przez wszystkich uczestnikow operacji. Rozumienie kultury, jako poziom wyżzszy, ma pomagac w udzielaniu odpowiedzi na pytania nie tylko „co, jak, gdzie i kiedy" (wiedza kulturowa), ale rownież „dlaczego". M a to pozwolic na przewidywanie konsekwencji podejmowanych działan i dynamiki wydarzen w s r o d o w i s k u operacyjnym. Wreszcie kompetencja kulturowa, uznawana tutaj za najwyzższy „stopien wtajemniczenia", powinna charakteryzowac doradcow ds. kulturowych (Cultural Advisor - C U L A D ) , majaęcych byc odpowiednikami juzż dobrze zakorzenionych w strukturach wojskowych doradcow ds. politycznych (Political Advisor - POLAD) i doradcow ds. prawnych (Legal Advisor - LEGAD), słuzacych swoja; wiedza dowodcom wojskowym. Uzyskanie kompetencji kulturowej mozżliwe jest wyłaęcznie dzieęki doswiadczen i o m zebranym przez lata studiow, badaniom, znajomosci lokalnego jęezyka i przebywaniu wsrod okreslonej społecznosci, co daje prawo do miana eksperta w danej kulturze. Ideeę stopniowania swiadomosci mięedzykulturowej przedstawionaę w eksperymencie dobrze oddajaę schematy przygotowane przez W i l l i a m a Wunderle, autora pierwszego amerykanskiego podręecznika dla żzołnierzy, poswięeconego swiadomosci kulturowej (rowniezż w znaczeniu, jakie w niniejszej rozprawie, za eksperymentem, przyjmuje sięe dla swiadomosci mieędzykulturowej), z a t y t u ł o w a n e g o Through the Lens ofCultural Awareness . 60 5 9 K . T h u , J. Faulkner, On the Front Lines of War From an Anthropologist Infantryman, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2007, s. 6. 6 0 W . W u n d e r l e , Through the Lens of Cultural Deploying to Arab and Middle L e a v e n w o r t h , Kansas 2006. Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for Studies US Armed Institute Press, Forces Fort �113 4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej Procesy podejmowania decyzji i inteligencja Szkolenie zaawansowane Szkolenie specyficzne J a k i dlaczego" R y s u n e k 3. P i r a m i d a s w i a d o m o s c i k u l t u r o w e j Uwaga: znaczenie, jakie William Wunderle przypisuje pojeciu swiadomosci kulturowej, w niniejszej rozprawie jest przypisane, na podstawie wielonarodowego eksperymentu MNE 6, pojęciu swiadomosci międzykulturowej. * pod pojęciem inteligencji kulturowej Wunderle rozumie umiejętnosc wyszukiwania danych kulturowych istotnych z punktu widzenia prowadzenia operacji i umiejętnosc „przełożenia" ich na proces planowania. Ibidem, s. 57. Zrodło: W. Wunderle, Through the Lens of Cultural Awareness, op.cit., s. 11. W i l l i a m Wunderle, starajaęc sieę przybliżzyc swoim czytelnikom-zżołnierzom zagadnienie kultury, t ł u m a c z y je nasteępujaęco: „ W skrocie, kultura działa jak okulary, przez ktore jej uczestnicy patrzaęna swiat i go rozumiejaę. W kontekscie wojskowym myslcie o kulturze jak po prostu o kolejnym elemencie terenu, istniejaęcego rownolegle do terenu geograficznego. Tak jak wzgorze czy przełeęcz wpływajaę na zdolnosci manewrowe, tak samo religia, okreslone wyobrazżenia czy jęezyk pomagajaę dowodcom wojskowym odnalezc zarowno punkty cieężzkosci, jak i słabe strony oraz towarzyszaę w planowaniu operacyjnym i własciwej alokacji s r o d k o w " . Wyjasnia rowniez pojęcie swiadomosci kulturowej. Jest to, w e d ł u g Wunderle, „zdolnosc do rozpoznawania i rozumienia w p ł y w u kultury na wyznawane wartosci i zachowania. W kontekscie wojskowym, swiadomosc kulturowa mozże zostac zdefiniowana jako «znajomosc kulturowego terenu operacji wojskowych i zwiaęzkow mięedzy kulturaę a sposobem w a l k i » " . Piramidzie towarzyszy rownieżz obrazowe przedstawienie taksonomii kultury. 61 62 6 1 6 2 W . W u n d e r l e , op.cit., s. 9 - 1 0 . Ibidem. �114 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... Dlaczego I Co Zachowania wrażliwość na kontekst historia i dziedzictwo Er I orgnizacja społeczna u 3 •3 M tradycje język 1•o O £ £style planowania postrzeganie władzy style negocjacyjne Wartości indywidualizm vs. kolektywizm chęć osiągnięcia kompromisów dystans władzy czas na decyzję unikanie ryzyka nastawienie na relacje vs. nastawienie na osiągnięcie celu unikanie niepewności relacje vs. podejście transakcyjne orientacja długoterminowa vs. krótkoterminowa stosunek do czasu Poznanie style rozumowania R y s u n e k 4. T a k s o n o m i a k u l t u r y Zrodło: W. Wunderle, Through the Lens ofCultural Awareness, op.cit., s. 12. W e d ł u g Williama Wunderle wpływy kulturowe i odmiennosci kulturowe wyjasniajaę, dlaczego kultura jest taka, a nie inna. Przejawy kultury natomiast odnoszaę sieę do tego, co możzemy napotkac w danej k u l t u r z e . Możzna uznac,żze na koncowy kształt koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej proponowanej w ramach eksperymentu najwięekszy w p ł y w wywarły trzy omowione we wczesniejszych partiach opracowania: W i l l i a m a Wunderle, Through the Lens of Cultural Awareness, Baraka Salmoni i Pauli Holmes-Eber, Operational Culture for the Warfighter oraz Joint Doctrine Note brytyjskich Sił Zbrojnych The Significance of Culture to the Military . Niewaętpliwie więec to w duzżej mierze doswiadczenia brytyjskie i amerykanskie (choc od siebie 63 64 6 3 Ibidem, s. 13. 6 4 Koncepcja k u l t u r y w ramach tego d o k u m e n t u z o s t a ł a p r z e d s t a w i o n a w rozdz. I I . �4. Definicja i kształt końcowy koncepcji świadomości międzykulturowej 115 odmienne) u k s z t a ł t o w a ł y w s p o ł c z e s n e myslenie wojskowe o kategoriach kulturowych. Z Joint Doctrine N o t e i od Williama Wunderle został zaczerpnięety podział swiadomosci mieędzykulturowej na trzy stopnie: wiedzy, rozumienia i kom¬ petencji. Natomiast z amerykanskiego podreęcznika przyjeęto zasadeę „operacjonalizowania" kultury w o k o ł p i ę e c i u g ł o w n y c h jej „filarow", takich jak: srodowisko geograficzne (The Physical Environment), ekonomia (The Economic), struktury społeczne (The Social Structure), struktury polityczne (The Political Structure), wierzenia i symbole (Beliefs and Symbols) . 6 5 66 67 Eksperymentowanie wielonarodowe z pewnosciaę jest wartosciowym, choc obciaężzonym pewnymi wadami weryfikowaniem hipotez majaęcych w p ł y w na funkcjonowanie sił koalicyjnych. W a r u n k i wstęepne, jakie m u s z a ę z o s t a c spełnione, choc zdawałoby sięe to pozornie oczywiste, w w y n i k u błeędnych (lub wreęcz braku) procedur krajowych pozyskiwania specjalistow zarowno po stronie wojskowej, jak i cywilnej częesto prowadzaę do podstawowych trudnosci: angażzowania ludzi z brakiem znajomosci jęezyka angielskiego (ktory stał sieę w operacjach N A T O i wielu operacjach O N Z faktycznym lingua franca), uniemozżliwiajaęcym wspołpraceę, nieprzestrzegania terminow nadsyłania materiałow, uwag, kwestionariuszy, braku elastycznego podejscia do propozycji zgłaszanych przez p o z o s t a ł e panstwa uczestniczaęce w eksperymencie, aby mieędzynarodowy charakter eksperymentu został utrzymany. Saę to kwestie uzalezżnione w całosci od panstwa delegujaęcego okreslone osoby do eks¬ perymentu. Jednak saęrowniezż zalety eksperymentu: możzliwosc uzyskania prawdziwie rozżnorodnego i wszechstronnego obrazu, beędaęcego efektem zrozżnicowanych podejsc badawczych i pragmatycznych, upowszechnianie wiedzy w s r o d o w i s k a c h specjalistycznych dotychczas od siebie odseparowanych, tworzenie procedur i standardow rozwiaęzywania okreslonych problemow, wspierajaęcych integracjeę wielokulturowych sił sojuszu. Wadaę eksperymentu M N E 6 było niewielkie poczaętkowo wykorzystanie juzż istniejaęcych doswiadczen w zakresie wprowadzania CCA w proces edukacji wojskowej w rożznych krajach, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Proba „wynajdywania koła" w sytuacji, w ktorej istniały juzż sprawdzone rozwiaęzania, zamiast ich weryfikacji i ulepszenia, była czeęsciowo rownieżz odbiciem pewnej rywalizacji krajow europejskich ze Stanami Zjednoczonymi, ktore zapoczaętkowały proces wielonarodowego eksperymentowania w kwestiach wojskowych. Niewaętpliwaęzaletaę eksperymentu jest stworzenie platformy wymiany informacji, wiedzy i kontaktow z instytucjami z rozżnych krajow, ktore w więekszosci zaczynajaę zmieniac swoj program szkoleniowo-edukacyjny pod kaętem wdrażzania tematyki CCA. Skutkuje to nabyciem know-how i możzliwosciaę przeniesienia najlepszych, sprawdzonych rozwiaęzan do przeprowadzenia zmian 6 5 Por. J D N , załaęcznik 5 A - 1 , W . W u n d e r l e , op.cit., s. 1 1 . 6 6 Por. p u n k t 8. 6 7 B. S a l m o n i , P. Holmes-Eber, op.cit. �116 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... na poziomie krajowym. Pozostaje oczywiscie kwestia tego, na ile eksperyment możze przyczynic sięe do stworzenia w miaręe możzliwosci jednolitych standardow nauczania CCA oraz procedur wymiany informacji i doswiadczen mięedzy partnerami koalicji w zakresie kultury, np. Afganistanu, i t y m samym zbu¬ dowania zaufania i porozumienia zarowno wewnaętrz sił koalicyjnych, jak i mieędzy siłami koalicyjnymi a ludnosciaęlokalnaę(co było celem eksperymentu). Brak takich procedur oraz mozżliwosci nałozżenia obowiaęzku na wszystkich partnerow koalicji wdrożzenia standardowego programu nauczania CCA powoduje, żze nadal zalezży to wyłaęcznie od dobrej w o l i i swiadomosci znaczenia tego problemu wsrod osob za te kwestie odpowiedzialnych (dowodcow wyso¬ kiego szczebla i politykow). Oznacza to rowniezż koniecznosc stworzenia włas¬ nego, narodowego programu wdrażzania CCA w edukacjeę wojskowaęna rożznych szczeblach, t y m bardziej zże proces ten zaczyna byc widoczny nie tylko wsrod tak istotnych panstw N A T O jak Stany Zjednoczone czy Wielka Brytania, ale rowniez w Holandii, Niemczech, Finlandii, Norwegii czy Hiszpanii. 5. Świadomość miedzykulturowa a kompetencja i komunikacja (między)kulturowa Bioraęc pod uwagęe bliskosc terminologicznaę i koncepcyjnaę idei swiadomosci mieędzykulturowej z utrwalonymi juzż i ugruntowanymi w naukach społecznych pojeęciami, jak: kompetencja (mięedzy)kulturowa czy komunikacja (mieędzy)kulturowa (komunikowanie mieędzykulturowe), warto przyjrzec sieę temu, czym pojęecia te sieęrożzniaę, a co uznac by możzna za ich wspolny r d z e n . Marian Golka, analizujaęc cechy komunikacji mieędzykulturowej, zauważza, żze istnieje ona od zawsze - tak długo, jak zachodzaę interakcje mieędzy od¬ miennymi grupami społecznymi. W s p o ł c z e s n i e komunikacja mięedzykulturowa jest jednak, w przeciwienstwie do wczesniejszych okresow, wszechogarniajaęca i pojawia sięe w niezliczonych sytuacjach, takich jak: badania antropologiczne, gospodarka globalna, turystyka, migracje, uchodzstwo, wyjazdy do innych krajow za pracaę, dyplomacja, misje ewangelizacyjne, misje pokojowe, pomoc mieędzynarodowa, inwazje wojskowe, wymiany studentow, muzea i działalnosc wystawiennicza, przekłady literatury, kultura masowa i t p . Wreszcie, komu¬ nikacja mieędzykulturowa jako zagadnienie badawcze poddawana jest refleksji naukowej własnie od połowy X X wieku, co n a d a ł o jej zupełnie nowy wymiar 68 6 9 6 8 W niniejszej czeę sci stosowany jest zapis: k o m u n i k a c j a ( m i ę e d z y ) k u l t u r o w a , k o m p e t e n c j a ( m i ę e d z y ) k u l t u r o w a ze wzgleędu na fakt, izż częesto pojeęcia k o m u n i k a c j i / k o m p e t e n c j i kulturowej i m i e ę d z y k u l t u r o w e j stosowane s a ę w y m i e n n i e . P r o b l e m ten obecny jest z w ł a s z c z a w l i t e r a t u r z e obcojeęzycznej i dotyczy rownieżz k w e s t i i s w i a d o m o s c i m i e ę d z y k u l t u r o w e j , ktorej znaczenie jest po p r o s t u u t o z ż s a m i a n e ze s w i a d o m o s c i a ę kulturowaę. Ro żznice w definicjach przyjeętych na p o t r z e b y niniejszej r o z p r a w y przedstawiane saę w dalszej czeęsci r o z d z i a ł u . 6 9 M . Golka, Bariery w komunikowaniu N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2008, s. 65. i społeczemtwo (dez)informacyjne, Wydawnictwo �5. Świadomość międzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 117 i zwieększyło swiadomosc jej znaczenia we wspołczesnych relacjach mieędzyludzkich i stosunkach mieędzynarodowych. Jerzy M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i proponuje komunikowanie mieędzykulturowe rozumiec jako sytuacjęe, ktora „zachodzi zawsze wtedy, kiedy przekaz, ktory ma byc zrozumiany, jest tworzony przez reprezentanta jednej kultury, a jego odbiorcaę jest reprezentant innej k u l t u r y " . Aby jednak mozżliwe było to t ł u m a c z e n i e , potrzebna jest wspolna kompetencja kulturowa, ktorej elementem jest zarowno umiejeętnosc rozumienia znakow nadawanych przez innych, jak i umiejeętnosc samodzielnego tworzenia takich z n a k o w . Z kolei Walery Pisarek zwraca uwageę na to, zże kompetencja kulturowa, tak jak kompetencja jęezykowa i komunikatywna, ma w zasadzie charakter umiejeętnosci zinterioryzowanej (uwewnęetrznionej), to znaczy własciwosci nieuswiadamianej . Sama znajomosc odmiennych n o r m kulturowych niekoniecznie musi przekładac sieę na kompetencjęe kulturowaę, ktora w t y m sensie j a w i sięe raczej jako postawa wykształcona w procesie socjalizacji i edukacji . Umiejeętnosc rozumienia mozże się natomiast rozwinaó dopiero w sytuacji, gdy mamy okreslonaswiadomosc kulturowaę i mieędzykulturowaę, t j . znamy i rozumiemy swojaę kultureę oraz dysponujemy okreslonym poziomem wiedzy i zrozumienia kultury partnera w procesie komunikowania. Punktem wyjscia beędzie więec „ s a m o s w i a d o m o s c " , ktoraę w wypadku wielonarodowych kontyngentow wojskowych jest swiadomosc własnej kultury organizacyjnej. Swiadomosc mieędzykulturowa jest więec jednym z kluczowych elementow determinujaęcych procesy komunikacji mieędzykulturowej mieędzy wszystkimi uczestnikami operacji, gdyzż podczas takich procesow dokonuje sieę „przekład", „ t ł u m a c z e n i e " pewnych elementow odręebnych kulturowo na „nasze" u partnerow k o m u n i k a c j i . Istotnym dorobkiem w dziedzinie bliskiej omawianej t u koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej możze poszczycic sięe rowniezż psychologia mięedzykulturowa. Jej najbardziej (u)znanym przedstawicielem w Polsce jest profesor 70 71 72 73 74 7 0 J. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i , Komunikacja międzykulturowa. Wprowadzenie, Wydawnictwo A k a d e m i i E k o n o m i c z n e j , K r a k o w 1 9 9 1 , s. 12. 7 1 Por. M . G o l k a , op.cit., s. 1 2 - 1 3 . 7 2 W . Pisarek, Wstęp do nauki o komunikowaniu, W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2008, s. 66. 7 3 Potwierdzajaęto rowniezż w y n i k i badan eksperymentu wielonarodowego M N E 6 w dziedzinie s w i a d o m o s c i m i ę e d z y k u l t u r o w e j , podczas k t o r e g o zbadano p o z i o m u w z g l ę e d n i a n i a wiedzy o kulturze Afganistanu na poziomie operacyjnym i taktycznym przez grupy przeszkolone i nieprzeszkolone w t y m zakresie. R o ż n i c e w d z i a ł a n i a c h t y c h grup były na tyle nieznaczne, zże u z n a n o t o za d o w o d na to, izż j e d y n i e z m i a n a p o s t a w przez długofalowaę zmianeę systemu edukacji i szkolen oraz i s t n i e j ą c y c h procedur moze w p ł y n a ó na z m i a n ę zachowań i sposobow d z i a ł a n i a , a przez to na wieększaę efektywnosc operacji p r o w a d z o n y c h w s c i s ł y m zwiaęzku z ludnosciaę lokalnaę. 7 4 M . Golka, Przekłady Komunikowanie 2 0 0 9 , s. 13. i pomosty w komunikowaniu międzykulturowe - szanse i wyzwania, międzykulturowym, [ w : ] J. Isanski (red.), W y d a w n i c t w o N a u k o w e U A M , Poznan �118 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... Paweł Boski, autor 650-stronicowego podręecznika, podsumowujaęcego osiaęgnieęcia tej dyscypliny nauki: Kulturowe ramy zachowali społecznych . Z p u n k t u widzenia znaczenia swiadomosci mieędzykulturowej dla zmiany efektywnosci działan w s r o d o w i s k u wielokulturowym warto w p r o w a d z i c , z a t y m z ż e p o d r e ę c z n i k i e m , pojęecie „ s l e p o t y k u l t u r o w e j " jako a n t y n o m i i dla swiadomosci kulturowej. Slepota kulturowa oznacza sytuacjeę, w ktorej, beędaęc zanurzeni we własnej kulturze, nie jestesmy w stanie dostrzegac tego, co dla niej swoiste; przeciwnie - wydaje się nawet, ze otaczajaca nas rzeczywistosc jest czyms n a t u r a l n y m . Sytuacjęe „slepoty kulturowej" mozżna zilustrowac meta¬ fora oddychania: nie uswiadamiamy sobie istnienia powietrza (tlenu), jakim oddychamy, ze wzglęedu na to, zże jest ono zarazem niewidoczne i zawsze dosteępne, jako warunek żzycia, zas czynnosc oddychania jest zautomatyzowana. Dopiero gdy w sytuacjach ekstremalnych tego powietrza zaczyna brakowac, uswiadamiamy sobie jego znaczenie. Termin „slepota", zauważza Paweł Boski, odnosi sięe zarowno do elementow kultury własnej, jak i obcej: „ W t y m pierw¬ szym wypadku wyznaczniki w ł a s n e g o posteępowania umykajaę refleksyjnej uwadze badź z czasem automatyzuje się. W t y m drugim mamy do czynienia z ignorancjaę: nie widzimy literalnie lub nie rozpoznajemy znaczenia sygnałow emitowanych przez aktualne srodowisko, ewentualnie nadajemy i m nieadekwatnaę interpretacjęe zgodnie ze standardami kultury w ł a s n e j " . 75 76 77 Dorobek psychologii mięedzykulturowej możze okazac sięe przydatny takzże przy jego transpozycji na zagadnienia swiadomosci mięedzykulturowej propono¬ wanej we wspomnianym eksperymencie. Choc eksperyment co do zasady traktuje koncepcjęe swiadomosci mięedzykulturowej operacyjnie - to znaczy w taki sposob, jak gdyby była „narzeędziem" majaęcym pomo c w w y k o n y w a n i u okreslonej czynnosci (kontaktach z ludnosciaęlokalnaę, z organizacjami cywilnymi etc.), to przyjrzenie sięe blizżej oferowanym rozrozżnieniom terminologicznym w psychologii mięedzykulturowej możze pomoc w dostrzeżzeniu wielopoziomo¬ wych zadan, przed j a k i m i „stoi" w istocie swiadomosc mieędzykulturowa. Wazżne jest tutaj cofnieęcie sięe do angielskiego zrodłosłowu, a wieęc przedrostkow cross-, trans-iinter-, z ktorych wszystkie na jeęzyk polski t ł u m a c z o n e saę jako „między". O ile jednak cross-i trans- wskazuja na p o r ó w n y w a n i e rzeczy od siebie oddalonych (a psychologia cross-kulturowa czy trans-kulturowa oznacza naukeę porownawczaę, weryfikujaęcaę stopien uprawnionych generalizacji praw psycho¬ logicznych formułowanych w g ł o w n y m nurcie), to przedrostek inter- odsyła nas do bezposredniego kontaktu, procesow interakcji mięedzyosobowej (a psycho¬ logia inter-kulturowa zajmuje sięe procesami psychologicznymi zachodzaęcymi w trakcie interakcji osob pochodzaęcych z odmiennych kultur oraz akulturacjaę psychologiczna) . Koncepcja Cross-Cultural Awareness odnosi się tymczasem do 78 7 5 P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, i W y d a w n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . 7 6 Ibidem, s. 44. 7 7 Ibidem, s. 45. 7 8 Ibidem, s. 3 0 - 3 1 . Wydawnictwo Naukowe PWN �5. Świadomośc międzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 119 obu tych aspektow: zarowno cross/trans, jak również inter. Poziom cross/trans konieczny jest po to, aby mozżliwe było zastosowanie go w procesie inter. Przenoszaęc to na „jeęzyk wojskowy", mozżna stwierdzióc,zże cross/trans odnosi sieę tutaj do poziomu strategicznego i operacyjnego, podczas gdy inter - do poziomu taktycznego (przełozżenia strategii i planowania operacyjnego na konkretne działania na poziomie taktycznym). Warto w t y m miejscu przyjrzec się takze pojęciom emic - etic, wykorzys¬ tywanym w jęezykoznawstwie, antropologii czy właósnie psychologii mieędzykulturowej. Oba te pojęcia wprowadził do nauki Kenneth Pike (1912-2000), amerykanóski jeęzykoznawca, w celu wyodreębnienia dwoóch róożznych procedur analitycznych stosowanych w badaniu języka i kultury: emicznej (emic - od phonemics) i etycznej (etic od phonetics) . Etic odpowiada fonetyce jako ogóolnej nauce o dózwieękach mowy ludzkiej, emic zaós odnosi sięe do fonemóow, czyli elementarnych dzwięków, specyficznych dla mowy w danym j ę z y k u . Ten termin odnosi sieę do jednostki wewnaętrzjeęzykowej (szerzej - wewnaętrzkulturowej), obejmuje materialne manifestacje emic, k t ó r e tworza jednoczesnie bazę każdego języka i kultury. Z kolei dane typu etic umożliwiaja d o s t ę p do danego systemu, ale, jak zauważza Kenneth Pike, w analizie całoósciowej „wsteępny opis etic jest redefiniowany i ostatecznie (... ) zamieniany przez jednostkęe, któora jest całkowicie emiczna" . Antropologowie wykorzystali rozroózżnienie wprowadzo¬ ne przez Pike'a do podkreslenia dwoch odmiennych metod badania kultury. W a r d Goodenough zauwazżał, iżz teorie kultury o charakterze etic miały byóc próobaę stworzenia uniwersalnej typologii kultur, nacisk zaós miał byóc kładziony na poroównywanie wielu kultur w e d ł u g okreóslonego schematu teoretycznego a więec „z zewnaętrz". Tymczasem teorie typu emicznego, stosujaęc co prawda kategorie typu etic, kazżdorazowo dokonujaę ich konkretyzacji w ramach okreóslonej czasoprzestrzennie kultury, gdyzż celem ich jest odkrycie systemóow pojęeciowych, j a k i m i operujaę członkowie danej kultury - a więec „od wewnaętrz" . Konócowy efekt takich badanó dobrze ilustruje diagram opracowany przez Pawła Boskiego, który, choc w ujęciu autora dotyczy b a d a ó na gruncie psychologii mięedzykulturowej, de facto ma walor ogóolnopoznawczy dla zrozumienia rozróżnienia etic - emic. A u t o r wyjasnia diagram następująco: 1. Kazżde badania zaczynajaę sięe od lokalnej hipotezy w lokalnej kulturze badacza emic A . 2. Nader częesto mamy nasteępnie do czynienia z importowaniem tego emic do obcej kultury, gdzie staje sieę (bezwiednie) narzuconym a priori etic. 3. Z tego importowanego emic m o ż e - czasami - wyrosnaó p o m y s ł drugiego lokalnego emic B. Dysponujaęc obu emic w kulturach (A) i (B), mozżna prowadzióc badania poroównawcze (w obu kulturach) z nadziejaę, zże uzyska sieę zaróowno 79 80 81 82 7 9 Z . Staszczak (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogólne, Paóstwowe N a u k o w e , W a r s z a w a - P o z n a ó 1987, s. 74. Por. t a k ż e : K. Pike, Language in Relation Theory of the Structure 8 0 8 1 8 2 of Human Behavior, P. Boski, op.cit., s. 34. Ibidem. Por. ibidem. M o u t o n , T h e Hague 1967. Wydawnictwo to the Unified �120 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... p o d o b i e ń s t w a , jak i różnice. 4. Stopień pokrywania się emic (A) i (B) daje etic pochodne (a posteriori) z badań, a nie etic narzucone jak w punkcie 2 . Powyższe rozróżnienie ma zastosowanie w analizie perspektywy, która przyjmuje sie w k s z t a ł t o w a n i u swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j . Zgodnie z definicja zaproponowana w eksperymencie jest to u m i e j ę t n o s ć stania się swiadomym wierzen i przekonan, odmiennych od naszych wartosci kulturo­ wych. Wymaga to więc de facto drżenia do poznania wartosci emic kultury 8 3 Kultura A: własna badacza Kultura B: porównywana Etic pochodne (o posteriori) R y s u n e k 5. E m i c - etic Zrodło: P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, op.cit., s. 34. 8 3 P. Boski, op.cit., s. 34, r a m k a 1.4. �5. Swiadomosc miedzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 121 odmiennej od naszej, aby mozżliwe było nasteępnie doprowadzenie do jakiego¬ kolwiek porozumienia mieędzykulturowego. W aspekcie praktycznym zachodzaęcej tutaj komunikacji mieędzykulturowej konieczny jest odpowiedni poziom „wrazżliwosci mieędzykulturowej", ktorej znanaę skalęe opracował M i l t o n Benn e t t . Teoria Bennetta jest w t y m miejscu istotna, gdyż unaocznia w sposob ramowy procesy zmian rozwojowych: spontanicznych baęd z inicjowanych w ramach szkolen, a dotyczaęcych kompetencji mieędzykulturowych. Punktem wyjscia jest etnocentryczne postrzeganie swiata, ktore podzielił M i l t o n Bennett na trzy fazy głowne: zaprzeczanie, obrona i minimalizacja. Zaprzeczanie dotyczy sytuacji, w ktorej jedynym realnym punktem odniesienia jest dla nas w ł a s n a grupa kulturowa: na t y m etapie nawet dostrzeganie fizycznych rozżnic mięedzy ludzmi jest powodem zaskoczenia i niedowierzania. Ten etap mozże przybrac albo formęe izolacji, kiedy po prostu nie mamy kontaktu z innaę niżz w ł a s n a rzeczywistosciaę kulturowaę, co wywołuje „naturalny etnocentryzm", baęd z separacjaę, ktora jest juzż izolacjaę intencjonalnaę, zamierzonym „ b u d o w a n i e m m u r u " oddzielajaęcym od nieznanej rzeczywistosci. Kolejna faza - obrona - dotyczy sytuacji, gdy rozżnica kulturowa jest jużz rozpoznana i nazwana, budzaęc uczucia strachu i zagrozżenia. W tej fazie pojawic sięe mogaę: ponizżanie, na podstawie istniejaęcych negatywnych stereotypow lub uprzedzen, poczucie wyżzszosci kul¬ turowej grupy własnej („jestesmy bardziej zaawansowani") lub odwrotny etnocentryzm, ktory jest sytuacjaę poczucia nizższosci wzgleędem pochodzenia z własnej grupy kulturowej. Paweł Boski podaje t u przykład Polski jako kraju częesto sytuujaęcego sięe na pozycji drugorzeędnej: „Polska - druga Japonia" baęd z „Polska - druga Irlandia", kraj, ktory „dogania E u r o p ę / Z a c h o d " . W fazie minimalizacji rożznic dochodzi z kolei do trywializowania rożznic rzeczywistych oraz prob generalizowania i uniwersalizacji kwestii kulturowych. 84 Przechodzaęc do stadiow etnorelatywizmu, mozżna zauwazżyc przejscie, ktore M i l t o n Bennett okresla wręecz jako „przejscie paradygmatyczne": od absolutyz¬ m u i dualizmu (dobro/zło, prawda/fałsz) do niuansowej, kontekstualnej oraz relatywnej perspektywy na kultureę „naszaę" i „waszaę". Jego pierwszym etapem jest akceptacja: rożznice kulturowe saę zauważzane, uznane i respektowane. Kolejnym jest adaptacja, kiedy dochodzi do właęczania do w ł a s n e g o repertuaru zachowan innosci kulturowej, „wejscia" w innaę kultureę, w znaczeniu, jakie nadaje sięe pojeęciu „ d w u k u l t u r o w o s c i " . Etapem ostatnim jest integracja. Pozwala ona na swobodne funkcjonowanie w srodowisku wielokulturowym, ma jednak takżze swojaę ceneę, ktoraę jest brak mechanizmow integrujaęcych osobowosc jednostki: „niezdolnosc wyboru mieędzy wieloma alternatywami, 8 4 Por. M.J. Bennett, Becoming multiculturalism: 2 0 0 4 ; M.J. Bennett, Towards (revised), interculturally A reader in multicultural ethnorelativism: [ w : ] R . M . Paige (red.), Education Y a r m o u t h 1993; competent, [ w : ] J.S. W u r z e l (red.), Toward education, I n t e r c u l t u r a l Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n A developmental for the Intercultural M.J. Bennett, A Developmental Approach model of intercultural Experience, to Training sensitivity I n t e r c u l t u r a l Press, Intercultural Sensitivity, „ I n t e r n a t i o n a l J o u r n a l o f I n t e r c u l t u r a l R e l a t i o n s " 1986, t. 10, n r 2, 1 7 9 - 1 8 6 . Opis skali za: P. Boski, op.cit., s. 569 i n . �122 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... 85 ktore jawiaę sięe j a k o r o w n i e d o b r e " . W opinii Pawła Boskiego, m i m o rożznych zastrzezżen, to w ł a s n i e koncepcja Bennetta jest obecnie najpełniejszaę probaę teoretycznego opracowania podstaw dla profesjonalnych szkolen/treningow, nakierowanych na zdobywanie kompetencji mieędzykulturowych . 86 Doświadczanie różnic międzykulturowych zaprzeczenie obrona minimalizacja akceptacja Stadia etnocentryzmu adaptacja integracja Stadia etnorelatywizmu R y s u n e k 6. Skala w r a z l i w o s c i m i e d z y k u l t u r o w e j M i l t o n a Bennetta Zrodło: M . Bennett, Towards Developmental Model of Intercultural Sensitivity, [w:] R.M. Paige (red.), Education for the Intercultural Experience, Intercultural Press, Yarmouth 1993. Czym rożzniaę sieę wszystkie wymienione wyzżej pojeęcia: „kompetencji", „dialogu" i „komunikacji"? Jak zauważa Jacek Pawlik, dialog jest czyms wiecej niżz komunikacjaę, zakłada bowiem zaangażzowanie partnerow dialogu, cheęc komunikowania, potrzebęe pogłeębienia kontaktu, a wieęc wymaga nie tylko specyficznych umiejęetnosci, ale rowniezż odpowiednich p o s t a w . I c h o c idealnego celu dialogu - sytuacji pełnej zgody, zrozumienia i wspolnej praktyki żzycia - nigdy nie osiaęga sieę w pełni, to przeciezż dzięeki niemu łatwiejsze jest porozumienie w sprawach codziennych. Autor zwraca rownieżz uwageęnarożzne typy dialogu, w zalezżnosci od typow partnerow, i dzieli sytuacje dialogu na: dialog mięedzyosobowy, mieędzykulturowy i mięedzyreligijny. Co warte głęebszego zastanowienia, autor pisze, iżz kazżdy kolejny typ dialogu wprowadza nowy zestaw rożnic i przeszkod, przy czym baza dialogu (wspolna przestrzen porozumienia, minimalna wspolna baza swiatopoglaędowa) staje sieę coraz mniejsza . 8 7 88 6. Świadomośc miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy Rozważając kwestie swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j , nie sposob p o m i n a ź kwestii stereotypow i ich w p ł y w u na obraz odmiennej kultury, z ktoraęspotykajaę 8 5 Ibidem, s. 574. 8 6 Ibidem, s. 575. 8 7 J.J. Pawlik, O potrzebie dialogu w relacjach międzykulturowych, D . Z a w a d z k a (red.), Światło w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007, s. 668. 8 8 Ibidem. [ w : ] K. K o r o t k i c h , J. Ł a w s k i , w dolinie. Prace ofiarowane Profesor Halinie Krukowskiej, Uniwersytet �6. Swiadomosc miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 123 sięe rożzni aktorzy srodowiska operacyjnego: ludnosc cywilna, żzołnierze, przed¬ stawiciele organizacji pozarzaędowych etc. W sytuacji operacji wojskowych, w ktorych efektywnosc walki z przeciwnikiem buduje takzże morale żzołnierzy, o d w o ł y w a n i e sięe do uproszczen, generalizacji, w t y m takzże stereotypow, jest jednym z podstawowych mechanizmow. W wypadku „zderzenia" sięe wartosci zachodnich z wartosciami obecnymi w swiecie m u z u ł m a n s k i m stereotypy niejednokrotnie pogłębiają sie, choc rownież, jak pokazuja badania - w zupełnie nieprzewidzianych miejscach - ulegajaę znacznemu przekształceniu. Tematyka stereotypow jest przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin nauki: antropologii kulturowej, socjologii, politologii, psychologii społecznej i mięedzykulturowej oraz innych nauk humanistycznych i społecznych. Wpro¬ wadzenie samego pojecia stereotypu przypisywane jest Walterowi Lippmanowi i jego pracy Public Opinion z 1921 roku. Przyjęeło sieę rozumiec stereotyp jako konstrukcjęe myslowaę, zawierajaęcaę uproszczony i czeęsto emocjonalnie nacecho¬ wany obraz rzeczywistosci, przyjeęty przez jednostkęe w w y n i k u w ł a s n y c h obserwacji, poglaędo w i n n y c h o s o b c z y w z o r c o w przekazywanych przez s p o ł e c z e n s t w o . Stereotypy mogaę byc pozytywne, neutralne baęd z negatywne, choc najczęesciej mamy do czynienia z t y m i ostatnimi. Nalezży jednak pamieętac, zże tworzenie stereotypow jest naturalnaę s k ł o n n o s c i a ę l u d z i i tego typu uproszczeniom podlegajaę wszelkie ludzkie wyobrazżenia o otaczajaęcym swiecie . Mechanizm powstawania stereotypu dobrze ukazuje poniżzsza rycina. 89 90 Spotkanie z odmiennością kulturową w danym obszarze Wartości i schematy postępowania we własnej kulturze (ukształtowane bez konfrontacji z odmiennością) Interpretacja różnic w kategoriach stereotypów: cech osobistych członków innej grupy, będących negatywem wartości i schematów własnej kultury Nieświadome (automatyczne) narzucenie własnych standardów na stwierdzoną różnicę R y s u n e k 7. M e c h a n i z m p o w s t a w a n i a stereotypow Zrodło: P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, op.cit., s. 493. 8 9 M . Milczarek-Gnaczynska, Stereotypy w kulturze, Spotykajac Innego. Polacy w Afganistanie. zawodowych. Diagnoza i koncepcja [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Stereotypy islamu i jego wyznawcóww oddziaływani w kierunku ich zmiany, swiadomosci żołnierzy Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 6 1 . T a m roźwniezż przeglaęd roźżznych definicji stereotypźow, j a k roźwniezż typoźw i rodzaju stereotypźow funkcjonujaęcych w k u l t u r z e . 9 0 Ibidem. �124 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Ze wzglęedu na tematykeę niniejszego rozdziału zagadnienie stereotypu zo¬ stanie zaweęzżone do stereotypóow odnoszaęcych sieę do grup etnicznych i naro¬ dowych, choóc niewaętpliwie dla organizacji wojskowej istotne znacznie majaę róowniezż inne rodzaje stereotypóow, jak choócby autostereotypy czy stereotypy płciowe, kształtujaęce kulturęe organizacyjnaę w o j s k a . Kolejnym zagadnieniem, któore pojawia sięe nieuchronnie w sytuacji zde¬ rzenia z odmiennoósciaę kulturowaę o zasadniczym znaczeniu, jest szok kultu¬ rowy. O ile stereotypy pozwalaja w jakis sposob „oswajac" rzeczywistosc (nawet błeędna i nieprawdziwa informacja wydaje sięe bowiem lepsza od kompletnego jej braku), o tyle nie zapobiegajaę wystaępieniu szoku kulturowego w sytuacji bezpoósredniej konfrontacji z odmiennoósciaę kulturowaę. Rozwóoj badanó nad t y m zagadnieniem wiaęzże sięe z refleksjaę naukowaę poóswieconaę zjawiskom m i g r a c j i . W odniesieniu do operacji wojskowych przebiegajaęcych poza granicami kraju, zwłaszcza w zasadniczo odmiennych warunkach kulturowo-cywilizacyjnych (np. Polacy na misjach w Czadzie, Iraku, Afganistanie), doswiadczany przez żzołnierzy poziom niepokoju i stres zwiaęzany z samaę misjaę wzmacniany jest właósnie wysteępowaniem szoku kulturowego czy tezż stresu akulturacyjnego, ktoóre to pojeęcia majaę oddawaóc trudny charakter doóswiadczenia, jakie staje sieę u d z i a ł e m ludzi wchodzaęcych w kontakt z innaę kulturaę. W badaniach psychologóow mieędzykulturowych teorie zwiaęzane z problematykaę akulturacji grupuje sieę w trzy głóowne nurty, zgodnie z zasadaę „ABC akulturacji" sformułowanaę przez Coleen W a r d , gdzie A to teorie stresu i radzenia sobie, B - teorie uczenia kulturowego, a C - teorie tożzsamoósci społecznej. W pojeęciu szoku kulturowego do analizy wchodzaę teorie stresu i radzenia sobie, staęd teżz w t y m właósnie punkcie rozważza sieę problematykęe stresu akulturacyjnego. Do d z i s , r ó w n i e z w pracach podejmujacych tematyke szoku kulturowego w ujeęciach odmiennych nizż psychologia mieędzykulturowa, przywoływane sa pionierskie dla b a d a ó nad n i m artykuły Sverre'a Lysgaarda i Kalervo Oberga , słynna zas krzywa akulturacji jest p r z y w o ł y w a n a albo pod nazwiskiem jednego, albo drugiego badacza . 91 92 93 94 95 96 9 1 Z o b . rozdz. I V . 9 2 M . C h u t n i k , Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, przeciwdziałanie, Wydawnictwo Universitas, Krakoów 2 0 0 7 , s. 47. 9 3 Za: P. Boski, op.cit., s. 5 2 2 - 5 2 3 . 9 4 S. Lysgaard, Adjustment in a Foreign Society. Norwegian Fulbright Grantees Visiting the United States, „ I n t e r n a t i o n a l Social Science B u l l e t i n " 1955, n r 7, s. 4 5 - 5 1 . 9 5 K. Oberg, Cultural Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropo­ logy" 1960, n r 7, s. 1 7 7 - 1 8 2 . 9 6 Por. M . C h u t n i k , op.cit., s. 48; G. Hofstede, Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2000, s. 305; P. Boski, op.cit., s. 525. P a w e ł Boski zwraca uwageę na akulturacji. W słaboósóc p o d s t a w y empirycznej dla takiego wykreóslenia procesu b a d a n i u Lysgaarda b y ł o t o t y l k o Fulbrighta, którzy, z racji szczególnego 19 n o r w e s k i c h stypendystoów statusu, j a k i m się cieszyli, programu rzeczywiscie mogli doóswiadczyóc t z w . okresu euforycznego z a c h w y t u o d m i e n n a ę kulturaę Stanoów Zjednoczonych. ż Jednakz e w i e l e osóob stykajaęcych sięe z o d m i e n n a ę k u l t u r a ę n i e doóswiadcza w ogóole tego „miesiaęca �6. Świadomość m i ę d z y k u l t u r o w a a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 125 pozytywne uczucie negatywne Faza 1 2 euforia 3 szok kulturalny adaptacja stabilna akulturacja Czas W y k r e s 1. K r z y w a a k u l t u r a c j i m i e r z o n a p o z i o m e m stresu w e d ł u g Lysgaarda (Oberga) Źródło: G. Hofstede, Kultury i organizacje..., op.cit., s. 426. W e d ł u g przedstawionego schematu istnieje zwiazek miedzy długoscia kontaktu miedzykulturowego a intensywnoscia stresu. Pobyt zagraniczny ma sie zaczynać od euforycznego „miesiąca miodowego", który pod w p ł y w e m codziennego kontaktu z odmiennoóscia przechodzi w stan negatywnego szoku kulturowego. Trzecim etapem jest akulturacja - zaczyna sie uczenie funkcjo¬ nowania w odmiennym kulturowo ósrodowisku, po czym nastepuje etap ostatni: adaptacja. W czasie króotkotrwałego pobytu na misji zagranicznej (rotacje odbywaja sie zazwyczaj w systemie póołrocznym) osia gniecie etapu adaptacji jest bardzo trudne, jesli w ogole możliwe, nierzadko również żołnierze w ogóle nie doznaja euforii zwia zanej z poznawaniem odmiennej kultury, ale doóswiadczaja bardzo szybko fazy szoku kulturowego. Warto przyjrzeóc sie zatem temu, jaki konkretny obraz kontaktoów miedzykulturowych wyłania sie z badanó przepro¬ wadzonych w s r o d ż o ł n i e r z y V I I zmiany PKW w Afganistanie. 6.1. P o l a c y w Afganistanie Ź p u n k t u widzenia tematyki niniejszej pracy istotne znaczenie bedzie miał stereotypowy obraz swiata islamu i jego w y z n a w c o w w oczach c z ł o n k ó w sił 97 m i o d o w e g o " , zamiast tego w c h o d z ą c o d razu w fazę negatywna szoku k u l t u r o w e g o . P. Boski, op.cit., s. 524. 9 7 W opisie badania błędnie zastosowane z o s t a ł o pojęcie „islamista", ktore tutaj k o n s e k w e n t n i e z m i e n i a m w e w s z y s t k i c h opisach badania na „ w y z n a w c y i s l a m u " , o k t ó r e to pojęecie e w i d e n t n i e c h o d z i ł o a u t o r o m badania. W óswietle definicji s ł o w n i k o w e j (religiozn.) t o znawca r e l i g i i i s l a m u " - I . Kaminska-Szmaj Wydawnictwo wyznawcóow Europa, islamu Wrocław słowa 2001 „islamista" (red.), Słownik ( M . Jarosz i z e s p o ł ) . jest kalkaęjęezykowaęz Używanie „islamista wyrazów na obcych,, okreslenie jeęzyka francuskiego lub angielskiego i wskazywaóc m a z w o l e n n i k a i s l a m i z m u , j a k o pewnej d o k t r y n y w óswiecie i s l a m u . �126 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... zbrojnych wyjezżdzżajaęcych do Afganistanu. Badania takie zostały przeprowa¬ dzone w s r ó d ż o ł n i e r z y V I I zmiany P K W . Autorzy badania zobrazowali za pomocaę ponizższego rysunku, zże stereotypowe postrzeganie islamu i wyznawcoźw islamu przez uczestnikoźw misji stabilizacyjnej w Afganistanie - okreźslone jako zmienna zalezżna - jest determinowane przez w p ł y w rźozżnych czynnikźow nazwanych zmiennymi niezalezżnymi. Zmienne niezalezżne to: 9 8 • zrodła i poziom wiedzy o islamie i wyznawcach islamu, który maja, uczestnicy misji; • emocje towarzyszaęce zżołnierzom podczas przygotowania do misji; • presja opinii publicznej negujaęcej dotychczasowe rozwiaęzania konfliktu metodami typu hard na rzecz metod typu soft; • przekazy medialne kreujaęce obrazy islamu i wyznawcóow islamu w óswiadomoósci uczestnikóow misji; • osobiste doóswiadczenia wynikajaęce z bezpoósrednich kontaktoów z mieszkanócami Afganistanu (ich charakter, poczucie akceptacji lub wrogosci); • przemiany globalizacyjne zwiaęzane ze zderzeniem cywilizacji nowoczesnej z tradycyjnaę, możzliwoósci znalezienia kompromisu w tej sytuacji; • zachowania tzw. znaczaęcych i n n y c h wobec konfliktu (wpływ na postawy pozostałych uczestnikoów misji) - wyrażzane o nich opinie o konflikcie i samych uczestnikach; • czynnoósci przypadkowe (zdarzenia traumatyczne), któore mogaę wystaępióc w trakcie misji i podwazżyóc jej dotychczasowy sens. 99 Na podstawie modelu pokazujaęcego zmiennaę zależznaę i zmienne niezalezżne autorzy badania opracowali problemy i hipotezy badawcze. Wósroód analizowa¬ nych kwestii na uwagęe zasługujaę w y n i k i badanó ózróodeł i poziomu wiedzy o islamie i jego w y z n a w c a c h . W y n i k i te autorzy b a d a ó zebrali w tabeli, która znajduje sięe ponizżej. W s k a z u j a ę o n e , zżeózróodła wiedzy o islamie i jego wyznawcach przed wyjazdem na misjęe i po powrocie z niej zasadniczo sieę nie zmieniły. Najbardziej istotnym ózroódłem wiedzy saę bezpoósrednie rozmowy z uczestnikami poprzednich misji, ktoóre saę u z u p e ł n i a n e przez szkolenia organizowane przed wyjazdem na misję (wzrost znaczenia o 17%). Uczestnicy misji, wyrazajac swe zdanie po powrocie, wyraznie doceniaja dodatkowe zajęcia teoretyczne, majaęce poszerzyóc ich wiedzeę o islamie i jego wyznawcach - gdy tymczasem przed wyjazdem na misjeę ten element był przez nich marginalizo100 W kontekóscie A f g a n i s t a n u podzielonego p o d t y m wzgleędem, bardziej właósciwe jest użzywanie pojeęcia „ w y z n a w c a i s l a m u " . 9 8 J. K o j k o ł , A . Ł a p a , Polacy w Afganistanie. Metodologiczne podstawy badani, [ w : ] J. Kojkoł, M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit., s. 75. 9 9 Pod pojeęciem stanowiska w „znaczaęcych i n n y c h " panóstwach ISAF oraz a u t o r z y rozumiejaę osoby zajmujaęce organizacjach wspierajaęcych działania najwyzższe sił NATO w Afganistanie. Ibidem, s. 113. 1 0 0 A. Łapa, w Afganistanie, Stereotypy islamu i islamistiw w opiniach uczestnikiw [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit., s. 98. misji stabilizacyjnej �6. Swiadomosc mięedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy Źródła i poziom wiedzy o islamie i jego wyznawcach Emocje towarzyszące żołnierzom podczas przygotowania do misji 127 Presja opinii publicznej negującej dotychczasowe rozwiązania konfliktu typu hord na rzecz metod typu soft Przekazy medialne kreujące obrazy islamu i jego wyznawców w świadomości uczestników misji Osobiste doświadczenia wynikające z bezpośrednich kontaktów z mieszkańcami Afganistanu Przemiany globalizacyjne wynikające ze zderzenia cywilizacji nowoczesnej z tradycyjną zmienna zależna R y s u n e k 8. Zachowania tzw. znaczących innych wobec konfliktu (ich wpływ na postawy pozostałych uczestników) J zmienne niezależne Charakterystyka c z y n n i k o w d e t e r m i n u j ą c y c h stereotypy i s l a m u i w y z n a w c o w i s l a m u w óswiadomoósci uczestnikóow m i s j i stabilizacyjnej w Afganistanie Zródło: J. Kojkoł, A. Łapa, Polacy w Afganistanie. Metodologiczne podstawy badani, op.cit., s. 76. wany. Z drugiej strony autorzy badania zauważzyli wyraózny spadek znaczenia przekazow medialnych jako zrodła wiedzy o t y m srodowisku (spadek o 14%). Z przeprowadzonych z uczestnikami misji wywiadow wynika, żze spadek ten był spowodowany głownie stronniczosciaę przekazow medialnych - wskazywano m.in. na „małaę obiektywnosc i powierzchownosc", podano zże „ p e w n e infor¬ macje o zdarzeniach z Afganistanu były prezentowane, aby potwierdzac zasadnosc podejmowanych przez w ł a d z e i politykow decyzji, były wykorzys¬ tywane jako narzeędzie w a l k i do osiaęgania doraznych celow, czasami do manipulowania opinia, p u b l i c z n a " . W trakcie pobytu w Afganistanie wyraznie w z r o s ł o rowniezż zaintereso¬ wanie uczestnikow misji tamtejsza kultura, islamem i życiem jego wyznawcow. Wzrost zaobserwowano rowniezż w zakresie znaczenia informacji wywiadu i bezposredniego rozpoznania jako zrodła wiedzy zarowno o talibach jako przeciwnikach, jak i lokalnej społecznosci. Znamienne jest, zże stosunkowo m a ł o uczestnikow misji wskazuje na bezposrednie relacje z wyznawcami islamu jako zrodło wiedzy o tej religii. Jedynie 7% m i a ł o kontakt z wyznawcami islamu mieszkajaęcymi w Polsce, natomiast tylko 1% wskazał na znajomosci zawarte podczas misji z miejscowaę ludnosciaę. Co istotne, w tej ostatniej grupie obraz 101 101 Ibidem,s.99 �128 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... islamu i jego w y z n a w c ó w przedstawia! się, zdaniem a u t o r ó w badania, naj­ korzystniej w p o r ó w n a n i u z relacjami innych zolnierzy, którzy nie nawiazywali bezposrednich relacji z m i e s z k a ó c a m i prowincji Ghazni. T a b e l a 1. Z r ó d ł a w i e d z y o islamie i w y z n a w c a c h i s l a m u w o p i n i a c h a n k i e t o w a n y c h osób (dane w % ) Przed wyjazdem Po powrocie Ź r ó d ł o wiedzy Charakter Wynik Ranga Wynik Ranga zmiany 63 II 49 III w y r a z n y spadek na 39 III 56 II wyrazny wzrost Osobiste zainteresowania filozofia W s c h o d u , p r o b l e m a t y k a religijna dotyczaęcaę tego r e g i o n u óswiata 10 V 27 V wyrazny wzrost 65 I 65 I brak z m i a n y 7 VI 7 VIII brak z m i a n y 12 IV 33 IV wyrazny wzrost 7 VI 24 VI wyrazny wzrost 7 VI 9 VII 1 IX 1 IX Przekazy m e d i a l n e (w prasie, tele¬ w i z j i , r a d i u , internecie) Szkolenia i m a t e r i a ł y uzyskane w i c h trakcie przed w y j a z d e m misję Bezposrednie r o z m o w y z uczest¬ n i k a m i m i s j i stabilizacyjnych Bezposredni kajaęcymi w kontakt Polsce z miesz- wyznawcami islamu Osobiste zainteresowania - chec poznania nacji óswiata, i n n y c h i religii Informacja w y w i a d u i bezpoósredniego rozpoznania Zadne z n i c h - nie interesuje m n i e ta p r o b l e m a t y k a Inne - zmiana nieistotna bezpoósrednie kontakty, r o z m o w y , wspóolne speędzanie cza¬ su z mieszkancami w I r a k u i w Af¬ zmiana nieistotna ganistanie Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 98. N a s t ę p n i e autorzy poddali analizie kwestie z w i ą z a n e z samoocena, poziomu wiedzy o islamie i jego wyznawcach w y s t e p u j a c a w s r ó d b a d a n y c h . W y n i k i tych badan zostały przedstawione w tabeli ponizej. We wszystkich grupach badanych (oficerowie, podoficerowie i szeregowi zawodowi) wystapiła wyrazna przewaga deklaracji braku wiedzy ankietowanych o poszczegóolnych aspektach 102 1 0 2 Ibidem, s. 100. �129 6. Świadomość miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy związanych z islamem. Porównując stan wiedzy sprzed wyjazdu na misję do stanu po powrocie, m o ż n a stwierdzić znaczacy wzrost wiedzy o stosunku miejscowej ludnosci do uczestnikow misji stabilizacyjnej. Zdaniem autorow badania ma to swiadczyc o powolnej adaptacji r e s p o n d e n t ó w do złożonych okolicznosci działania w Afganistanie w warunkach kontaktu kulturowego. Z badania wynika jednak r o w n i e ż , ż e ankietowani nie sa nastawieni na kreowanie interakcji z miejscowa ludnoscia - autorzy podkreslaja zdecydowana przewage osob deklarujących odrzucenie (opinie „nie" i „raczej nie") w kwestiach dotyczących wzajemnych relacji panujących w rejonie działania misji stabiliza­ cyjnej. Wyrazny wzrost zaobserwowano jednak w zakresie znajomosci zwyczaj o w i obyczajow ludnosci lokalnej oraz w zakresie wiedzy o islamie jako religii. T a b e l a 2. O p i n i e ankietowanych o poziomie i c h wiedzy o islamie i jego wyznawcach (dane w % ) Przed wyjazdem Poziom wiedzy Po powrocie Charakter zmiany O islamie j a k o r e l i g i i 21 33 wyrazny wzrost O r o ż n y c h grupach w y z n a w c o w i s l a m u 17 20 zmiana 27 38 wyrazny wzrost 28 35 niewielki wzrost 36 55 wyrazny wzrost 53 58 niewielki wzrost nieistotna O zwyczajach i obyczajach ludnosci l o k a l ­ nej zamieszkującej obszar d z i a ł a n i a m i s j i stabilizacyjnej, ktorej w Pan(i) uczest- niczył(a) l u b zamierza uczestniczyc O strukturze ludnosciowej, wzajemnych relacjach p a n u j ą c y c h w rejonie działania m i s j i stabilizacyjnej O stosunku miejscowej uczestnikow misji ludnosci do stabilizacyjnej O r y z y k u i zagrozżeniu u t r a t y z d r o w i a l u b ż zycia podczas w y k o n y w a n e j m i s j i s t a b i l i •103 zacyjnej I n n e - jakie? Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 100. Autorzy badania poddali tezż szczegołowej analizie opinie ankietowanych o przekazach medialnych dotyczących islamu i jego w y z n a w c o w . W y n i k i tej ankiety zostały przedstawione na rycinie ponizżej. Uczestnicy misji, ktorzy przed 104 1 0 3 Pojawienie sie tego zagadnienia w p u n k c i e badan prezentujących o islamie i jego w y z n a w c a c h wydaje sie nieco zaskakujące, szerzej przez a u t o r o w badania. 1 0 4 A . Ł a p a , op.cit., s. 103. poziom nie z o s t a ł o r o w n i e ż wiedzy wyjasnione �130 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... wyjazdem traktowali media jako opiniotwórcze źródło informacji o funkcjo­ nowaniu różnych grup w y z n a w c ó w islamu, po powrocie prezentowali zdecy­ dowanie mniejsze zaufanie do wiarygodności medialnych przekazow. T a b e l a 3. Ocena w i a r y g o d n o ś c i i r z e t e l n o ś c i w przekazach m e d i a l n y c h k r e u j ą c y c h obrazy i s l a m u i jego w y z n a w c ó w w o p i n i a c h u c z e s t n i k o w m i s j i (dane w % ) Po Przekazy medialne Przed wyjazdem powrocie O p r z e p r o w a d z a n y c h zamachach terrorys­ 49 31 tycznych przez b o j o w n i k o w O egzekucjach islamskich zakładników dokonywa¬ Charakter zmiany w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci 57 36 n y c h przez tych bojownikóow w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci O deklaracjach i d e o w y c h s k ł a d a n y c h przez 37 20 przywoódcóow religijnych w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci O p r z e p r o w a d z a n y c h d z i a ł a n i a c h militar¬ 38 25 n y c h i pacyfikacyjnych wobec wyznawcóow wyraózny spadek w i a r y godnosci i s l a m u (np. a r m i i izraelskiej wobec Palestyóczykow) O stosowanej p r z e m o c y i ł a m a n i u zasad prawa wobec domniemanych 34 18 zwolenni¬ wyraózny spadek w i a r y godnosci k ó w A l - K a i d y przez A m e r y k a n o w O wzajemnych walkach miedzy r ó ż n y m i 34 18 o d ł a m a m i wyznawcóow i s l a m u godnoósci O k o n f l i k t a c h wyznawcoówroózżnych r e l i g i i 34 22 w y r a z n y spadek w i a r y - 41 29 wyraózny spadek w i a r y - (wzajemnych w a l k a c h np. w Indiach) O osiągnięciach cywilizacyjnych zasobnych w r o p ę naftowa (np. w y r a z n y spadek w i a r y - krajów Kataru, godnoósci godnosci Bahrajnu, Z E A , A r a b i i Saudyjskiej) I n n e - jakie? Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominieto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 104. Wreszcie nalezży zauważzyóc,zże badaniu poddano roówniezż przebieg zmian dyspozycji wobec islamu i jego wyznawcoów w deklaracjach uczestnikoów m i s j i . Z uzyskanych informacji wynika, zże nieznacznie wzrosła nieufnoósóc do miejscowej ludnoósci oraz sprzymierzenócoów (brak zaufania do głóownych p a r t n e r ó o w w e w s p ó o ł p r a c y powinien, nawet m i m o nieznacznego wzrostu 1 0 5 1 0 5 Ibidem, s. 107. �6. Świadomość miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 131 106 nieufności, zostać poddany głębszej r e f l e k s j i ) . Wzrost zaufania do islamu wiązał sie z postrzeganiem go jak każdej innej religii znanej uczestnikom misji. Zaskakujące, zdaniem autorów, sa w y n i k i b a d a ń w zakresie zmiany dyspozycji wobec talibów. Po powrocie z misji stopień aprobaty prowadzonych przez nich działań w Afganistanie wzrósł do 53%. Żołnierze, z jednej strony, potepiali przeprowadzane przez nich zamachy terrorystyczne, dyskryminację kobiet czy rygorystyczne stosowanie szariatu. Z drugiej, doceniali ich walke o p a r t a n a bezgranicznym pońswieęceniu i wiernońsci i d e a ł o m islamu. Podsumowujaęc w y n i k i przeprowadzonych badanń, z ktońrych tylko częeńsńc z o s t a ł a tutaj zaprezentowana, autorzy zastanawiajaęsięe, jak wykorzystańc z g r o m a d z o n a ę w i e d z e ę w celu zmiany istniejaęcych s t e r e o t y p ń o w i w i e d z y o kulturze Afganistanu w ńsrodowisku żzołnierzy wyjeżzdzżajaęcych do tego kraju na m i s j ę . Stwierdzają, że poziom wiedzy o swiecie islamu jest zdecydowanie 1 0 7 T a b e l a 4. Przebieg z m i a n dyspozycji u c z e s t n i k ó w m i s j i stabilizacyjnej w y z n a w c o w (dane w % ) wobec i s l a m u i jego Przed wyjazdem Po powrocie Charakter zmiany 8 16 niewielka pozytywna lud­ 11 9 niewielka negatywna W o b e c sprzymierzencow (miejscowych ż o ł ­ nierzy i u r z ę d n i k o w p o p i e r a j ą c y c h rzad w K a b u l u ) i d z i a ł a n i a w o j s k stabilizacyjnych 11 7 niewielka negatywna Wobec talibow 7 53 T r w a ł o ś ć ( z m i e n n o ś ć ) dyspozycji W o b e c i s l a m u jako r e l i g i i W o b e c jego w y z n a w c o w nosci) (miejscowej wyraznie pozytywna Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenie („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 107. 1 0 6 Z o b . rozwazżania n t . zaufania w s r o d c z ł o n k o w w i e l o n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h w rozdz. I V . J. K o j k o ł , A . Ł a p a , Zakoszenie. Koncepcja oddziaływani w kierunku zmiany stereotypów islamu i jego wyznawcow, [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit, s. 1 2 1 - 1 2 4 . Niestety w p o d s u m o w a n i u znajduja sie r ó w n i e ż n i e s c i s ł o s c i w interpretacji w y n i k ó w , k t o r e dezorientuje czytelnika, np. autorzy piszaę, iżz w o p i n i a c h żzołnierzy wystaępił znaczny spadek k r y t y c y z m u wobec i s l a m u z racji „ a p r o b a t y faktu d y s k r y m i n a c j i kobiet (islam w praktyce nie jest przyjazna religia, dla k o b i e t ) " . Ibidem, s. 1 2 1 . N i e m n i e j jednak, na kolejnej stronie odnajdujemy informacjeę, izż „ n a przeszkodzie w b u d o w a n i u dialogu stoi takzże zdecydowanie k r y t y c z n y i negatywny obraz w y z n a w c y i s l a m u . Był o n zasadniczo d e t e r m i n o w a n y przez nieakceptowane przez r e s p o n d e n t ó w c z y n n i k i obyczajowe (wyrazna izolację i n i e c h ę c do obcych, d y s k r y m i n a c j ę k o b i e t ) , t r u d n e w a r u n k i zycia na g r a n i c y u b o s t w a ( p o g ł e b i a n e przez b r a k h i g i e n y , niegospodarnosc) oraz p r z y p i s y w a n e n e g a t y w n e cechy charakterologiczne ( p o d s t ę p n o s c , nieufnosc i agresywnosc)". Ibidem, s. 122. 1 0 7 �132 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... niewystarczający i prowadzi do utrwalania negatywnych stereotypów, które z kolei powaznie ograniczaja mozliwosci wykorzystania s r o d k ó w typu soft w p r z e ł a m y w a n i u narastajacej niecheci miejscowej ludnosci do działan podejmowanych przez Polakow w ramach ISAF. Z w r a c a j a r o w n i e ż uwage na niewystarczająca, koordynacje i obieg informacji w ramach sił ISAF, dotyczących funkcjonowania w realiach afganóskich, co mozżna okreóslióc brakiem systemu przekazywania lessons learned. Jednoczesnie słusznie wskazuja, że poziom wiedzy żzołnierzy na temat islamu nie odbiega od poziomu wiedzy całego naszego społeczeóstwa, a stereotypy na jego temat kreowane sa w głowach u c z e s t n i k ó w misji na d ł u g o przedtem, zanim rozpoczną oni słuzbę w o j s k o w a . Co nie znaczy, ze m o ż e byc to usprawiedliwieniem istniejacego stanu rzeczy. Wysyłajac zołnierzy na misje poza granicami kraju, należy „wyposazyc" ich bowiem nie tylko w odpowiednia, bron, ale równiez w wiedze, k t ó r a umozliwi i m oswojenie szoku kulturowego, lepsza, koordynację działaó z ludnoscia miejscowa, wreszcie efektywniejsza realizację postawionych przed n i m i celów, którymi staja; się coraz czeęósciej rozwóoj i odbudowa w rejonach dotknieętych w i e l o l e t n i m i konfliktami czy kryzysami. Otwiera to kolejne istotne zagadnienie, j a k i m jest kwestia edukacji (mięedzy)kulturowej. 108 7. Edukacja (między)kulturowa Edukacja (mięedzy)kulturowa, ze wzglęedu z a r o ó w n o n a n o w y c h a r a k t e r z a d a n ó , j a k i nowy charakter konfliktoów, do ktoórych rozwiaęzywania wysyłani saęzołnierze z wielu roznych paóstw, musi stac się elementem edukacji wojskowej. Dzisiaj jest ona elementem niestety tylko ósladowo obecnym w procesie edukacji w Wojsku Polskim, choc od kilku lat rozwijanym przez wiele innych armii swiata . Tymczasem sama definicja edukacji wojskowej stanowi, że jest to „ogoł procesóow, ktoórych celem jest zmienianie zżołnierzy zgodnie z panujaęcymi w siłach zbrojnych ideałami i celami w y c h o w a w c z y m i " . Dalszy ciaęg tej definicji precyzuje zas cel ostateczny tejże: „ c e c h a s z c z e g ó l n a [ e d u k a c j i wojskowej], o d r ó ż n i a j a c ą j a od innych rodzajów edukacji, jest zaszczepianie wartoósci, szerzenie wiedzy i rozwijanie takich umiejeętnoósci, któore w załozżeniu powinny wzmacniaóc potencjał bojowy sił zbrojnych, a t y m samym przyczyniaóc sięe do odniesienia zwycieęstwa w w a l c e " . Potencjał bojowy jednostki wojskowej wojsk laędowych rozumiany jest w terminologii wojskowej „jako liczba niemianowana, k t ó r a jest suma; iloczynów liczebnosci posiadanych przez 109 110 111 1 0 8 Ibidem, s. 1 2 2 - 1 2 3 . 1 0 9 Por. rozdz. I I . 1 1 0 W . Karawajczyk, Teoria wojny a edukacja wojskowa, Edukacja wobec wyzwano kulturowo-cywilizacyjnych, s. 328. 1 1 1 Ibidem. [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), A k a d e m i a M a r y n a r k i W o j e n n e j , G d y n i a 2002, �133 7. Edukacja (miedzy)kulturowa 112 jednostke s r o d k ó w walki i ich w s p ó ł c z y n n i k ó w j a k o s c i o w y c h " . Kwestia „jakosci" rozumiana jest tutaj jako ilosc oraz rodzaj srodkow walki pozo­ stających na wyposazeniu j e d n o s t k i . Pojęcie to z a w ę z o n e zostaje t y m samym głownie do kwestii technologicznych. Nasuwa sieę wieęc pytanie o to, czy mowienie w t y m ujeęciu wyłaęcznie o potencjale bojowym, w jego klasycznym ujęeciu, nie jest, w perspektywie istniejaęcych trendow w rozwoju konfliktow zbrojnych, ujeciem zawężającym? Byc m o ż e tym, co dzisiaj ma zdecydowanie wiekszy wpływ na „potencjał bojowy" jest zdolnosc do „zdobywania serc i u m y s ł o w " ludnosci cywilnej i dopiero za t y m idaęcy wzrost potencjału „bojowego", a więec zdolnosc do pokonania przeciwnika, stosujaęcego asymetryczne metody walki? Rozważania te ujawniaja kolejny problem: jak pogodzic istniejacy model zżołnierza-bojownika (ktory „zabijac ma szybko i tanio", jak mowiaę o sobie ironicznie sami zżołnierze ), z powstajaęcym modelem żzołnierza-„wojownika wiedzy", by z jednej strony dac narzeędzia, umożzliwiajaęce bezpieczne odnalezie¬ nie sięe w odmiennych realiach kulturowych, z drugiej zas, by nie popasc w skrajnosc tworzenia modelu żzołnierza-„antropologizujaęcego filozofa"? 113 114 Tym samym docieramy do sedna problemu wyrazonego w pytaniu - do czego ma byc dzisiaj przygotowany żzołnierz? Nie da sięe na to pytanie znalezc prostej, akceptowanej przez wszystkich odpowiedzi. Niektorzy wojskowi, w t y m takie mięedzynarodowe autorytety jak generał Rupert Smith, zauwazżajaę, z ż e a r m i a n i e nadaje sieędozadanpolicyjnych i humanitarnych, ktore przede wszystkim generujaę problem swiadomosci mieędzykulturowej ze wzgleędu na koniecznosc kontaktow zludnosciaęlokalnaę, a do swiadomosci politykow nie dociera to, zże w wielu misjach po prostu nie da się skutecznie wykorzystywac ż o ł n i e r z y . Obserwując kierunki przemian w sposobie „użzywania" wojska, możzna jednak odniesc wra¬ żenie, zepoglad ten, choó podzielany przez wielu żołnierzy, nie bedzie miał szansy na obronęe przed politykami, ktorzy właęczajaę swoje panstwa w działania o charakterze „pokojowym", chocby tylko z nazwy (stabilizacja, odbudowa, utrzymywanie pokoju etc.), dużzocheętniej nizż w działania typowo kinetyczne (zwiaęzanezuzżyciem siły), mogaęce wywoływac rowniezż „straty uboczne" (collateral damage)wludno sci cywilnej, co z kolei przy dzisiejszym umediowieniu konfliktow zbrojnych natychmiast skutkuje ogromnaęniechęeciaę społecznaę, zarowno na obszarze działan operacji, jak i w panstwie wysyłajaęcym. Sprawy edukacji (mieędzy)kulturowej nie nalezży jednak postrzegac jako kwestii, ktora przesaędzi o charakterze wspołczesnej armii. Należzyjaę raczej potraktowac jako istotne u z u p e ł n i e n i e zdefiniowanych podczas ostatnich 115 1 1 2 Por. J. W o ł e j s z o , Sposoby obliczania potencjału bojowego pododdziału, oddziału i zwiazku taktycznego, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 0 . 1 1 3 1 1 4 Ibidem. R o z m o w y przeprowadzone przez a u t o r k e ę w s r o d ż z o ł n i e r z y - u c z e s t n i k o w ekspery¬ m e n t u M N E 6. 1 1 5 R. S m i t h , Przydatnosc siły militarnej. Sztuka I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 1 0 . wojenna we wspołczesnym świecie, Polski �134 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... operacji luk. Jerzy Kojkoł i A d a m Łapa zauważaja: „Tę lukę w stosunku do oficeroów łatwo możzna uzupełnióc, pod warunkiem przeznaczenia odpowiedniej liczby godzin na kształcenie z zakresu nauk humanistycznych i społecznych w standardzie kształcenia kandydatóow na oficeróow oraz w procesie doskona¬ lenia ich umiejeętnoósci przywóodczych w okresie poóózniejszym" . Autorzy stwierdzajaę, zże w Akademii Marynarki Wojennej przeznacza sięe jedynie cztery godziny na tego typu zagadnienia w ramach przedmiotu pedagogika i działalnoósóc wychowawcza w wojsku (temat zajęeóc:Z ołnierz w obcym ósrodowisku kultu¬ rowym; stereotypy obcych narodowosci w Polsce, zasady przygotowania wojsk do działanó wósrodowisku obcym kulturowo). 116 ż Temat kultury, óswiadomoósci kulturowej i mięedzykulturowej w kontekóscie edukacji wojskowej zaczaęł ostatnio byóc takzże w Polsce dostrzegany i szerzej dyskutowany. Robert Pawlicki w jednym z pierwszych t e k s t ó w poswięconych temu zagadnieniu pisze: „ N a u k a o kulturze przyjmuje charakter miedzydyscyplinarny, istnieje zatem uzasadniona potrzeba spojrzenia na problem edukacji mieędzykulturowej z perspektywy nauk wojskowych. Należzy zauważzyóc,żze wymiar ekonomiczno-polityczny, techniczny i kulturowy jest dostrzegany we wszelkich działaniach wojskowych. Jednak wymiarowi kulturowemu poóswięeca sieę zbyt m a ł o uwagi, a przecieżz nawet w najprostszych działaniach, w nieznanym ósrodowisku, konieczny jest podstawowy zasóob wiedzy z zakresu kultury i cywilizacji r e g i o n u " . Do badaczy tej problematyki n a l e ż y r o w n i e ż Dariusz Stanisław Kozerawski, ktoóry zauwazża: „Kontakty i relacje mięedzykulturowe zachodzaęce mieędzy przedstawicielami roóżznych kultur ( w ramach kontyngentoów międzynarodowych lub w kontaktach z ludnoscia lokalna.) moga miec znaczący w p ł y w na skutecznoósóc realizacji zadanó stabilizacyjnych oraz bezpieczeónstwo w rejonie danej misji. Z tego tezż wzgleędu kompetencje personelu kontyngentoów sił mieędzynarodowych (głoównie kadry oficerskiej) w zakresie komunikacji mieędzykulturowej stanowiaę nie mniej istotny element ich przygotowania do danej operacji niżz poziom wyszkolenia typowo wojskowego. Na uzyskanie tak pozżaędanego stanu rzeczy wpłynaęóc powinna edukacja wielokulturowa personelu sił mieędzynarodowych formowanych ze składu grup dyspozycyjnych" . 117 118 Wciaężz brakuje jednak podręecznika lub dokumentu o charakterze doktry¬ nalnym, na ktoórym mozżna by oprzeóc budowanie systemu szkolenó w t y m zakresie w Polsce. Luki tej nie wypełniają podreczniki przygotowywane przez Ministerstwo Obrony Narodowej dla żołnierzy, z a t y t u ł o w a n e „ V a d e m e c u m zołnierza - Irak" czy „ V a d e m e c u m żołnierza - Afganistan". Adekwatnosc 1 1 6 1 1 7 J. K o j k o ł , A . Ł a p a , op.cit., s. 123. R. P a w l i c k i , Słuzba w wojsku, Wybrane perspektywy, 1 1 8 poza granicami pamtwa D.S. K o z e r a w s k i , Wielokulturowość s. 3 3 - 3 4 . dla edukacji dla międzykulturowej bezpieczenóstwa. W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , L u b l i n - P o z n a ó 2 0 0 4 , s. 393. Centrum-Południe,[w:]D.S.Kozerawski, doówiadczeń - wyzwania [ w : ] D . K o w a l s k i , M . K w i a t k o w s k i , A . Z d u n i a k (red.), Edukacja w działaniach stabilizacyjnych Międzynarodowe działania Międzynarodowej stabilizacyjne Dywizji w swietle X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010, �135 7. Edukacja (miedzy)kulturowa informacji w nich zawartych była, przy pierwszych edycjach tych podreęcznikóow, tematem mocno negatywnych komentarzy znawcoów i specjalistoów w zakresie kultury obu tych krajoów . Do dzisiaj informacje na temat kultury tych krajóow saę w przewodnikach ujęete w drastycznym skróocie, w zaden s p o s o ó b n i e dostarczajaęc pogłeębionych informacji koniecznych do działanó w regionie. Obok braku kompetentnie napisanych podreęcznikoów i materiałoów dla zołnierzy pozostaje kwestia szkolenó i tego, czy chociaz one wypełniajaęistniejaęcaę lukeę w literaturze wojskowej. Niestety, wieększoósóc szkolenó organizowana jest w sposoób doraózny, i choóc pojawiały sieę na nich w roli wykładowcóow osoby naukowo i praktycznie zajmujaęce sieę danym regionem od wielu lat ( w ostatnich latach dotyczyło to Afganistanu), np. m.in. pracownicy Wydziału Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego czy Uniwersytetu Jagiellonóskiego, to kroótki czas trwania takiego szkolenia powoduje, ze przekazywany duzy zasóob wiedzy przyjmowany jest w sposóob powierzchowny, nie zawsze trafia tez do osob, k t ó r e n a p r a w d ę go potrzebuje w realiach operacyjnych. Przykładem moze byóc zorganizowanie przez Departament Wspoółpracy Rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych 5-dniowego szkolenia Wyzwania rozwojowe Afganistanu w Akademii Dyplomatycznej dla waęskiego grona zołnierzy i pracownikóow cywilnych roóznych ministerstw zaangazowanych w działania na rzecz społeczenóstwa afganóskiego ( m . i n . Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Sprawiedliwoósci, Ministerstwo Spraw Zagranicznych) w paózdzierniku 2010 roku czy zorganizowane przez M K i D N , U W i A O N szkolenie dla specjalistoów CIMIC i studentóow U W oraz A O N w maju 2010 roku, poóswieęcone, w pierwszej czeęósci, k s z t a ł t o w a n i u sieę koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej, a w drugiej, ócwiczeniu symulowanej sytuacji rozwiaęzania konfliktu na tle kul¬ t u r o w y m miedzy siłami PKW Afganistan a gubernatorem prowincji G h a z n i . Istniejaęcej l u k i w zaden sposóob nie mogaęwięec wypełnióc tego typu doraózne szkolenia, choócby nawet na wysokim poziomie, ani organizowane konferencje poóswięecone zagadnieniom komunikacji mieędzykulturowej w operacjach reago¬ wania kryzysowego: pierwszaę ogóolnopolskaę konferencjeę poóswięeconaę tej prob¬ lematyce zorganizowały wspóolnie Z a k ł a d Operacji Pokojowych i Reagowania Kryzysowego Akademii Obrony Narodowej oraz Instytut Stosunkoów Mieędzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego w l u t y m 2011 r o k u . 119 120 1 2 1 1 1 9 Zob. np. komentarz nt. kulturalny dla Wojska Polskiego. podreęcznika SabotaZ czy głupota. ostro z a t y t u ł o w a n y : Afganistan. Przewodnik Za: h t t p : / / a f g a n o w i e . s a l o n 2 4 . p l / 2 5 4 9 9 1 , a f - g a n i s t a n - p r z e w o d n i k - k u l t u r a l n y - d l a - w o j s k a - p o l s k i e g o - g l u p o t a oraz k o m e n t a r z „ N o r d y k a " p o d a r t y k u ł e m (25.10.2011). 1 2 0 Szkolenie zorganizowane w r a m a c h realizacji celu 4.3. M N E 6 dla p o l s k i c h specjalistóow C I M I C i studentoów A O N , ócwiczenie p r z e p r o w a d z o n e w C e n t r u m Symulacji i Gier W o j e n n y c h A O N , p o d nazwaę „ W h i t e Eagle 10". 1 2 1 Zob. internetowej na jej temat ISM U W : s p r a w o z d a n i e zamieszczone w r a z z programem na stronie http://www.pl.ism.uw.edu.pl/index.php?option=com_content&vie- w=article&id=2945%3Akomunikacja-mi-dzykulturowa-w-operacjach-reagowania-kryzysowego-3-luty-2011&catid=65%3Akonferencje-naukowe&Itemid=93 (25.10.2011). �136 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Jedynym osrodkiem, w k t o r y m w sposob cykliczny organizowane saę szkolenia kulturoznawcze dla zżołnierzy wyjezżdzżajaęcych na misje zagraniczne, jest Centrum Szkolenia na Potrzeby Sił Pokojowych i m . gen. broni W ł a d y s ł a w a Sikorskiego w Kielcach (podlegajaęce zmianom strukturalnym, funkcjonujaęce teraz jako Centrum Przygotowan do Misji Zagranicznych) . Celem kursu kulturoznawczego jest przygotowanie osob odpowiedzialnych za prowadzenie szkolenia dotyczaęcego kultury kraju w wybranych jednostkach wystawiajaęcych zmiany do PKW Afganistan (zgodnie z zasada train the trainers). Szkolenie opiera sięe na przekazywaniu wiedzy i wiadomosci z zakresu obowiaęzujaęcych reguł oraz zasad dotyczaęcych aspektow kulturowych społeczenstwa Afganistanu, zasad kulturowego savoir-vivre'u w czasie wizyt i kontaktow bezposrednich podczas spotkan ze starszyzna, oraz zasad prowadzenia negocjacji i pracy z t ł u m a c z e m . Z ołnierze saęrownieżz zapoznawani z podstawowymi zwrotami w jęezykach dari i paszto. Niewaętpliwaę zaletaę kursu jest rownieżz wspołpraca podczas jego prowadzenia z Afganczykami, uczestniczaęcymi w zajeęciach praktycznych, w czasie ktorych sprawdzana jest wiedza szkolonych, oraz prowadzenie czeęsci zajeęc w specjalnie przygotowanej do tego celu „sali afganskiej" (urzaędzonej na wzor wystroju domu afganskiego). 122 1 2 3 ż Istnienie kursu nie rozwiaęzuje jednak w cało sci problemu zwiaęzanego z wysyłaniem na misje zżołnierzy w więekszosci nieprzygotowanych na bezposrednia konfrontacje; z inna kultura. Kurs obejmuje bowiem tylko niewielkaczesc osoób, któore jada na misje, jest doósóc ograniczony czasowo - trwa pieóc dni, zaós w jego ramach odbywa sie roównieżz szkolenie z miedzynarodowego prawa humanitarnego. Dodatkowo nie wszyscy żołnierze bioracy udział w kursie sa w stanie wykorzystaóc wiedze i m przekazana ze wzgledu na przydział do struktur w ramach PKW Afganistan, niemajacych k o n t a k t ó w z l u d n o s c i a lokalna. Moment czasowy, w ktoórym kurs jest organizowany, róowniezż nie sprzyja skupieniu sie na treósci kursu (około dwoóch miesiecy przed wyjazdem), gdyżz żzołnierze maja spora szanse zapomnieócprzekazane i m treósci. Samo szkolenie z kultury róożznorodnego etnicznie i religijnie Afganistanu, niepoprzedzone jakimikolwiek uprzednimi zajeciami w ramach podstawowej ósciezżki edukacyjnej z zagadnienó kulturowych, powoduje, zżezżołnierze w króotkim czasie spotykaja sie po raz pierwszy z kon¬ cepcjami kultury, stereotypoówkulturowych,zroózżnicowania religijnego itp., co nie wpływa pozytywnie na poziom przyswojenia informacji przekazywanych na kursie. Choc niewątpliwie dobrze, że kurs taki istnieje, to jednak brak oparcia poruszanej tematyki w szerszych zmianach edukacyjnych w zakresie CCA 1 2 2 R. Bernat (oprac.), Program kursu kulturoznawczego dla PKW ISAF, rzej na t e m a t k u r s u : J. Falecki, J. Fraczek, Swiadomosc: i komunikacja misyjnym szkoleniu żołnierzy Wojska Polskiego w swietle doswiadczeńi Kielce 2 0 0 9 . Sze­ miedzykulturowa CSNPSP w przed- w Kielcach, A . C z u p r y n s k i , L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo dla rozwoju. Komunikacja [w:] miedzykul- turowa w operacjach reagowania kryzysowego, W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , War¬ szawa 2 0 1 2 . 123 �7. Edukaćja (mięedzy)kulturowa 137 w wojsku mozżna uznaóc za zdecydowanie osłabiajace jego efektywnoósóc. Symptomem zmian w dobrym kierunku m o ż e b y c trwajaca restrukturyzacja kieleckiego Centrum. Z dniem 1 stycznia 2012 roku Centrum zmieniło nie tylko nazwe na Centrum Przygotowanó do Misji Zagranicznych, ale roówniezż w z m o c n i ł o kadre wykładowcoówzaroówno pod wzgledem iloósciowym, jak i jakoósciowym: dotychczasowych podoficerówzastapili wykładowcy w stopniu oficera, głównie specjaliósci CIMIC, z doóswiadczeniem z misji zagranicznych, z wykształceniem wyzższym oraz z ukonóczonymi specjalistycznymi kursami wojskowymi takżzena uczelniach zagranicznych. Wiedza, któora dysponuja nowi wojskowi wykładowcy, bedzie takżze u z u p e ł n i a n a przez wykładowcóow cywilnych. Z ołnierze w Wojsku Polskim maja szanse, oproócz kursu w Kielcach, poznaóc tematyke CCA, biorac udział w kursach doskonalenia zawodowego oficerów organizowanych przez Akademie Obrony Narodowej, jednak w bardzo kroótkim wymiarze czasowym - 1,5 godziny wykładu, ktoóry został wprowadzony do programu poóswieconego w głóownej mierze miedzynarodowemu prawu huma¬ nitarnemu w roku 2010. Dodatkowo istnieje możzliwoósóc wziecia u d z i a ł u w kursach internetowych dotycza cych tej tematyki, róowniezż oferowanych przez Akademie Obrony Narodowej na platformie A D L (Advanced Distributed Learning). Sa to jednak kursy w jezyku angielskim, przygotowane przez komponent brytyjski ACT, poóswiecone Afganistanowi (Cultural Awareness Afghanistan Course). Osobna inicjatywa jest przygotowanie w odpowiedzi na istniejące l u k i w zakresie edukacji miedzykulturowej s t u d i ó w podyplomowych „Komunikacja miedzykulturowa w dziedzinie bezpieczenóstwa miedzynarodowego", uruchomionych po raz pierwszy przez Instytut Stosunkoów Miedzynarodowych U n i w e r s y t e t u Warszawskiego we wspóołpracy z W y d z i a ł e m Zarza dzania i Dowodzenia Akademii Obrony Narodowej w roku akademickim 2011/2012. Udział w studiach jednak opiera sie wyłacznie na zasadzie dobrowolnoósci i jest odpłatny, co powoduje, zże stosunkowo niewielka, wobec istniejących potrzeb, liczba o s ó b objetych szkoleniem nie rozwiaże całosciowego problemu braku przygotowania do komunikacji miedzykulturowej w tak wrazżliwych obszarach bezpieczenóstwa. ż Problemem jest roównieżz sporadyczne wykorzystywanie wiedzy i doóswiadczenó osóob, ktoóre brały udział w misjach zagranicznych. Dotyczy to nie tylko zżołnierzy, ale takżze (zwłaszcza) cywilnych specjalistoów, nierzadko bardzo dobrze przygotowanych do funkcjonowania w realiach odmiennej kultury ze wzgledu na ukonóczone studia (etnografia, archeologia, socjologia). Poniewazż zazwyczaj nie sa to osoby pracujace w ósrodowisku naukowym, na uczelniach, powróot z misji oznacza dla nich powróot do codziennych realioów, a ich doóswiadczenia nie sa przekazywane kolejnym osobom wyjeżdżającym (poza forma przyjacielskich kontaktóow). Nie istnieje zżaden wykaz takich osoób, natomiast w umowach, któore sa z tymi osobami podpisywane, nie ma roównieżz nic na temat przekazywania wiedzy zdobytej w trakcie misji w jakimós zorganizowanym systemie. W duzżej mierze szwankuje wiec system lessons learned, zaós żzołnierze „skazani" sa albo na nauke na własnych błedach podczas pierwszego wyjazdu w rejon misji, albo �138 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... na w ł a s n e chęeci uprzedniego poznania kultury danego kraju na podstawie lektur czy filmoów, wreszcie na relacje kolegóow, ktoórzy z misji wróocili. Obecny poziom edukacji mięedzykulturowej w Wojsku Polskim nalezy wóswietle powyzszego uznaóc za zdecydowanie niewystarczajaęcy. Dane podawane przez Centrum w Kielcach móowiaę, co prawda, iz procentowo - w skali wszystkich kursoów prowadzonych w Centrum - wzrosła liczba godzin poóswięecanych tej tematyce: z 2 - 5 % godzin szkoleniowych na 100%, (co dawało dwugodzinny blok tematyczny) do 12-85% ( 6 - 4 1 godzin szkoleniowych, duzarozpięetoósóc warunko¬ wana jest rodzajem i poziomem kursu: podstawowy, rozszerzony, zaawansowa¬ n y ) . Z wypowiedzi zebranych od zołnierzy I X zmiany PKW Afganistan poziom óswiadomoósci mięedzykulturowej przedstawia sieę w jeszcze ciemniejszych barwach (cytaty z korespondencji mailowej z autorkaę): 1 2 4 • „szkolenie kulturowe tak n a p r a w d ę nie istnieje. Traktowane jest jako szkolenie o najmniejszym priorytecie. Zołnierze poóswieęcajaę mnoóstwo czasu na doskonalenie czynnoósci, któore saę i m znane, a nie majaę pojęecia, jak zachowywaóc sieę w rejonie konfliktu w stosunku do ludnoósci cywilnej"; • „ p r o w a d z o n e szkolenie jest w głóownej mierze teoretyczne. W wieększoósci opiera sie na wykładach, k t ó r e nie sa zroznicowane w stosunku do «etatu», jaki dany zołnierz ma obejmowaóc na misji"; • „ b a r d z o duzym błęedem jest fakt, ze w szkoleniach k u l t u r o w y c h nie uczestniczaę wyzsi oficerowie WP. Tak naprawdeę to oni podejmujaę kluczowe decyzje w teatrze działanó, a bardzo czeęsto majaę wiedzęe o kulturze mniejszaę niz dowóodcy druzyn piechoty"; • „ e l e m e n t y szkolenia kulturowego powinny zostaóc wplecione w proces szkolenia taktycznego. Dochodzi bowiem do «konfliktu szkolenó», np. na kursach czysto taktycznych zołnierze nie saę przyzwyczajani do tego, ze w rejonie ich działania bęedzie ludnoósóc cywilna"; • „elementy szkolenia kulturowego (oproócz wykładoów) pojawiajaę sięe czeęsto na pokazach i certyfikacjach, nie saę natomiast prowadzone zajeęcia taktyczne z elementami kontaktu mieędzykulturowego. Tymczasem w rzeczywistoósci afganóskiej, «wymieszanie» partyzantoów i cywili jest normaę. Bardzo cięezko jest uóswiadomióc z o ł n i e r z o m , ze przechodzenie z «przyjaznego» k o n t a k t u z ludnoósciaę do walki i na odwróot jest t u normaę"; • „obecnie czeęsto zdarza sieę tak, ze w szkoleniu na szczeblu kompanii uczestniczaę tylko zołnierze (dowoódcy «nie majaę na to czasu»). Dowoódcy, ktoórzy nie nabyli odpowiedniej wiedzy, bagatelizujaęteę nabytaę przez ich podwładnych". Roównoczeósnie mozna zauwazyóc,ze iloósóc dyskusji ósrodowiskowych na ten temat powoli ma szansęe zaczaęócprzeradzaóc sieę w praktyczne, nowe rozwiaęzania. Nowy kierunek podnoszenia kompetencji kulturowych zołnierzy mogłyby zatem wyznaczaóc nasteępujaęce cele: k s z t a ł t o w a n i e óswiadomoósci o roównorzęed1 2 4 Za: J. Falecki, J. Fraczek, op.cit., s. 8 7 - 8 8 . �139 7. Edukacja (miedzy)kulturowa nosci wszystkich kultur; u w r a ż l i w i a n i e na „ i n n o s c " , odmienne korzenie kulturowe, tradycje oraz k s z t a ł t o w a n i e postaw otwartych i tolerancyjnych, wyrzekających sie poczucia wyższosci kulturowej na rzecz dialogu, negocjacji i wymiany wartoósci. Celom t y m powinno towarzyszyóc uóswiadamianie zżołnierzom takżze własnej tozżsamoósci kulturowej, zwiekszanie poczucia własnej wartoósci, bezpieczenstwa i samoakceptacji; kształtowanie umiejetnosci rozwiązywania problemowzwiazanych z uprzedzeniami, negatywnymi stereotypami. Z pewnoóscia jednak nie ma ani potrzeby, ani mozżliwoósci tworzyóc zżzołnierzy specjalistóow w każzdej dziedzinie, choóc istnieje spora pokusa, by stworzyóc, korzystaja c ze „zwrotu kulturowego" we wspoółczesnym wojsku, „zżołnierza-antropologa". Kształcenie w t y m kierunku powinno sie raczej koncentrowaóc na nabywaniu umiejetnoósci wspóołpracy i kompetencji komunikacyjnych w ogóole. Z ołnierze p o w i n n i umieóc teżz wspoółpracowaóc w planowaniu i realizowaniu zadanó z cywilnymi specjalistami, któorych rola bedzie wzrastaóc. Warunkiem jest umiejetnoósóc wykorzystania potencjału zaróowno po stronie wojskowej, jak i cy¬ wilnej. Mozżna rozwazżyóc w zwia zku z tym, w realiach Wojska Polskiego i panóstwa polskiego, ktoóre nie staóc na własny HTS, trwałe wpisanie w struktury zespołu doradczego/CULAD dla dowoódcoów, beda cych jednak róownoczeósnie zżołnierzami. Jeósli kazżdy zżołnierz bedzie m u s i a ł staóc sie „ e k s p e r t e m multidyscyplinarnym" - przestanie byóc ekspertem w sztuce wojskowej. Choóc nie zwalnia to z koniecznoósci wprowadzenia zmian w systemie szkoleniowym i nie usprawiedliwia wysyłania kompletnie nieprzygotowanych na wyzwania kultu¬ rowe zżołnierzy na misje poza granicami kraju, to jednak zmiana ta musi zostaóc przemyóslana i wprowadzona nie na zasadzie „terapii szokowej", ale w procesie oddolnego budowania kompetencji kulturowych na wielu roózżnych płaszczy¬ znach i poziomach edukacji wojskowej. ż Za podsumowanie niniejszego rozdziału niech posłuzża postulaty ósrodowiska wojskowego w zakresie przygotowania do operacji „innych nizż wojenne" (a w takich właósnie misjach poza granicami kraju w przewazżaja cej mierze bierze udział Wojsko Polskie), ktoóre zgrupował A d a m Kołodziejczyk w poniżzszej tabeli. W a r t o zauwazżyóc,izż w y n i k i badanó przeprowadzonych przez autora zostały opublikowane w 2002 roku, a jednak tylko w niewielu punktach cokolwiek sie do tej pory zmieniło. T a b e l a 5. Postulaty dotyczace procesu edukacji i szkolenia sensu stricto Wymagania o d n o s z ą c e się do p r o g r a m ó w ( c e l ó w , t r e ś c i ) edukacji i szkolenia • U w z g l e d n i e n i e w s z k o l e n i u i edukacji ogolnej w i e d z y o swiecie, polityce m i e d z y n a r o d o w e j , h i s t o r i i óswiata, w i e d z y o k u l t u r z e , p r a w i e m i ę e d z y n a r o d o w y m i humanitarnym, a szczegoólnie w i e d z y o rejonie m i s j i : t ł o historyczne i p o l i t y c z n e , s t o s u n k i n a r o d o w o ó s c i o we, geografia, a k t u a l n a sytuacja i p o l i t y k a p a ó s t w a l u b p a ó s t w , k t o r y c h m i s j a dotyczy • Ukierunkowanie programoów na poznanie społecznoósci lokalnej: kultura, zwyczaje i obyczaje, n a r o d o w e tradycje w o j s k o w e , mentalnoósóc,jęezyk i religia • Poznanie standardóow i doóswiadczenó (dobrych i z ł y c h ) i n n y c h ( N A T O ) uczestnikóow m i s j i w zakresie spraw administracyjnych: dokumenty, procedury (rozwiniecia, SOP), �140 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... Wymagania o d n o s z ą c e s i ę do p r o g r a m ó w ( c e l ó w , t r e ś c i ) edukacji i szkolenia t e r m i n o l o g i a (skroty, oznaczenia, s y m b o l e ) , r e g u l a m i n y (procedury i przepisy celne), sprzeęt, k o n t r o l a i o c h r o n a granic (stref) Z a p e w n i e n i e kompatybilnoósci p r o g r a m ó o w szkolenia i edukacji z u w z g l ę e d n i e n i e m p o t r z e b konkretnej misji U w z g l ę e d n i e n i e w zakresie edukacji i szkolenia zagadnienó z zakresu w i e d z y o sytuacji politycznej i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j i techniki masowej komunikacji, w rejonie k o n f l i k t u , m i ę e d z y n a r o d o w e g o techniki komunikacji (z c y w i l a m i ) i prawa negocjacji, p r z e c i w d z i a ł a n i a przestęepczoósci oraz p o m o c y lokalnej społecznoósci Przeglaęd i u a k t u a l n i a n i e treósci p r o g r a m ó o w edukacyjnych i s z k o l e n i o w y c h oraz uwzglęednienie w n i c h ( i m p l e m e n t o w a n i e ) n o w y c h zagadnieón - w a z n y c h w realizacji m i s j i oraz w y k o r z y s t a n i e badanó do tego celu Z w r ó c e n i e u w a g i e d u k o w a n y c h i szkolonych o f i c e r ó w na geneze m i s j i , jej cele, sens i specyfikęe oraz i n n e wazne p a r a m e t r y i wskazoówki dla dowóodcy m i s j i Uwzglęednienie społecznych, w edukacji zwłaszcza i szkoleniu socjologii, w zagadnieón z zakresu zakresie p r z y w ó o d z t w a , stosowanych twóorczego nauk myóslenia i rozwiaęzywania problemóow, zagadnienó socjalno-bytowych ( s k u t k i rozłaęki z rodzinaę), zagrozenó patologiaę, „ p u b l i c relations", k o m u n i k a c j i Uwzgleędnienie waznych dla społecznej uczestnikoówmisjizagadnienó z zakresu psychologii, obejmujaęcych: p o z n a w a n i e i radzenie sobie z roóznymi c z y n n i k a m i stresu, nastawienie i nastroje uczestnikoów O O T W , adaptacjęe i popraweę p r z y g o t o w a n i a psychologicznego uczestnikóow m i s j i K u r s y i szkolenia do O O T W p o w i n n y byóc racjonalnie zaprojektowane (kompleksowe, d ł u z s z e , organizowane p r z e d w y j a z d e m na misje), co p o z w o l i zapewnióc p r z y g o t o w a n i e zołnierzy (oficeróow) odpowiedniego czasu do na ich zadanó,zuwzgleędnieniem realizacjęe p r o g r a m ó o w koniecznoósci (wypełnienie czasu zapewnienia odpowiednimi treósciami) Zródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerow wojska do misji innych niZ wojenne, Wojskowe Biuro Badaó Społecznych, Warszawa 2002, s. 47. 8. Operacjonalizacja kultury Tekst konócowy eksperymentu M N E 6 poóswięecony jest kulturze terenu operacji i rozumieniu pojeęcia kultury w jego aspekcie narodowym. Koncepcja kultury stworzona w ramach eksperymentu skupia sieę na uczynieniu z terminu naukowego pojęecia „operacyjnego", na podaniu wskazóowek, w jakich aspektach analizowaóc ósrodowisko operacyjne pod wzglęedem kultury tak, aby mozliwe było jego praktyczne zastosowanie. „Operacyjnoósóc kultury", wzgleędnie „operacjonalizacja kultury" to pojeęcia roówniez wymagajaęce opisowego zdefiniowania. W programach szkoleniowych Marines podstawowym pytaniem rozstrzygajaęcym, co nalezy uwzgleędnióc w ana¬ lizowaniu kultury terenu operacji, jest pytanie: so what? I co z tego? W domysle - co z tego dla nas wynika? Nie bada sięe w zwiaęzku z t y m wszystkich aspektóow kultury, „kultury dla samej kultury", ale - w ramach procesu operacjonalizacji �8. Operacjonalizacja kultury 141 kultury - bada się „kulturę operacyjna": wszystkie te aspekty kultury, k t ó r e ze wzgleędoów operacyjnych majaę znaczenie dla efektywnoósci działanó podejmowa¬ nych przez wojsko na terenie operacji. W ten sposóob pojeęcie kultury zostaje „zoperacjonalizowane", a zatem uczynione uzytecznym z wojskowego p u n k t u widzenia. Odniesienia do pojeęcia kultury operacyjnej, jak i procesu operacjonalizacji kultury ( „ o k r o j o n e " i „zutylitaryzowane" z antropologicznego p u n k t u widzenia) pojawiajaę sieęroówniez w tytułach podstawowych podręecznikóow czy dokumentoów, opracowanych w celu przyblizenia kwestii kulturowych kreęgom wojsko¬ w y m . Pierwszym z nich jest podręcznik a m e r y k a ó s k i Operational Culture for the Warfighter. Principles and Applications , pojęecie to pojawia sięe roówniez w nazwie pierwszego oósrodka szkoleniowego wyspecjalizowanego w kwestiach kulturo¬ wych dla wojska: Marine Corps Center for Operational Culture Learning, oraz w dokumencie przygotowanym w ramach eksperymentu M N E 6 dla d o w ó d c ó w : Guidelines for Commanders and Staffs. Operationalization of Culture into Military Operations (Best Practices) . Autorzy tego ostatniego dokumentu podnosza dosc oczywisty - z wojskowego p u n k t u widzenia - argument na rzecz operacjonalizacji kultury: nie saę antropologami, a sam óswiat akademicki nie jest wcale zgodny, jeósli chodzi o sposóob definiowania pojeęcia kultury. Piszaę wprost: „My [zołnierze] musimy poznaóc lokalnaę kulturęe po to, aby moóc zrealizowaóc w ł a s n e cele. Bioraęc to właósnie pod uwageę, jesteósmy w stanie okreóslióc kluczowe elementy dla misji. Na t y m polega operacjonalizacja kultury, tzn. zidentyfiko¬ wanie istotnych aspektoów kultury, ktoóre majaę w p ł y w na przebieg misji i mogaę pomoóc nam zrozumieóc w p ł y w podejmowanych przez nas decyzji na struktury s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e ósrodowiska operacyjnego. Kultura operacyjna umozliwia z o ł n i e r z o m oraz partnerom koalicji stosowanie wiedzy o innych kulturach w celu zrozumienia działanó społeczno-kulturowych, wywierania w p ł y w u na populacjeę, na partneroów koalicji oraz na przeciwnika, jak roówniez pomaga legitymizowaóc działania k o a l i c j i . (... ) Kompetencja s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a albo inaczej zdolnoósóc do operacjonalizacji kultury jest kluczowa dla planowania operacyjnego i procesu podejmowania decyzji zwłaszcza wtedy, kiedy dotyczy prowadzenia operacji przeciwpartyzanckich. Polega nie tylko na pogłęebionej, specjalistycznej wiedzy kulturowej, ale roówniez na umiejeętnoósci opanowania złozonych kwestii integracji czynnikoów kulturowych z planowaniem operacyj¬ nym i prowadzeniem operacji. Wiedza o tym, jak «uzywaóc» kultury, nie jest wiedza intuicyjna.. Podstawowa swiadomosc kulturowa, poznanie i odtwarzanie modnych haseł i terminoów nie mogaę zostaóc uznane za standard dla osiaęgania operacjonalizacji kultury. Potrzebna jest do tego kompetencja k u l t u r o w a " . 125 126 127 128 1 2 5 B.A. S a l m o n i , P. Holmes-Eber, op.cit. 1 2 6 V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, 1 2 7 Ibidem, s. 7-8. 1 2 8 Ibidem, s. 10. op.cit. �142 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Podsumowanie Bioraęc pod uwageę dotychczasowe rozwazżania, mozżna zaryzykowaóc postawienie tezy, zżeżzołnierz przyszłoósci beędzie w coraz wieększym stopniu stawał sieę „ w o j o w n i k i e m wiedzy". S t a n i s ł a w Jarmoszko zauwazża: „Udział zżołnierza w wojnie w coraz wieększym zakresie przestaje opieraóc sieę na sile fizycznej, na rzecz wiedzy, intelektu i myóslenia koncepcyjnego. Dotychczasowy t r u d fizyczny wduzżej mierze zamienia sieę w wysiłek psychiczny. W t y m kontekóscie mozżna sformułowaóc tezeę, iżz wartoósóc armii w coraz więekszym zakresie jest mierzona zdolnoósciaę generowania i wykorzystania w i e d z y " . Choóc wniosek ten mozżna uznaóc za sformułowany nieco „na wyrost", gdyzż w dalszym ciaęgu - co pokazuje Afganistan - t r u d fizyczny pełni takaęsamaęroleę jak wysiłek psychiczny w osiaęganiu celoów działania, to jednak wskazuje na nowy trend, ktoóry pojawia sieę w myósleniu o wojsku przyszłoósci: nie tylko technologia, wyszkolenie fizyczne czy jakoósóc wyposażzenia bęedaę tworzyóc obraz armii jutra. Nie mniej wazżnaęczęeósciaębeędzie umiejęetnoósóc nabycia i wykorzystania „ k o m p e t e n c j i mieękkich": umiejeętnoósci wspoółpracy z ludnoósciaę cywilnaę, cywilnymi specjalis¬ tami lub organizacjami pozarzaędowymi, óswiadomoósóc uwarunkowanó kulturo¬ wych takiej wspoółpracy, podstawowe umiejeętnoósóc komunikacji nie tylko w „jęezyku wojskowym". Wiedza o kulturze w ł a s n e g o regionu, kraju, organizacji wojskowej narodowej i sojuszniczej z pewnoósciaę jest jednym z elementóow wysiłku doskonalenia żzołnierza przyszłoósci. Jeósli wojsko nie bęedzie „organizacjaę uczacą sie" - nie poradzi sobie z realiami i wyzwaniami X X I wieku. 129 ó S wiadomoósóc mieędzykulturowa jest wieęc, m i m o róozżnych zgłoszonych wyzżej zastrzezżenó, istotnym elementem wykształcenia żzołnierza przyszłoósci, bo jest umiejeętnoósciaę zrozumienia „Innego". Jakiekolwiek rozumienie „ I n n e g o " wy¬ maga od nas zawsze najpierw zrozumienia samego siebie: óswiadomoósóc mieędzykulturowa nie możze wieęc zaistnieóc bez óswiadomoósci kulturowej pierwszego kroku, jakim jest wiedza, samopoznanie i umiejęetnoósóc analizy tego, w jaki sposoób nasza kultura determinuje nasze działania. Problemy mieędzykulturowe z ludnoósciaę cywilnaę, któorych doóswiadczajaę wojskowe siły wielona¬ rodowe nie mogeę wieęc zostaóc efektywnie rozwiaęzane, jeósli najpierw nie bęedaę stworzone narzęedzia do zrozumienia specyfiki funkcjonowania samego wojska. W kontekóscie relacji mieędzykulturowych takich pojęeciowych narzeędzi dostarcza socjologia wojska. 1 2 9 S. Jarmoszko, Tendencje rozwoju (red.), Socjologiczne aspekty wojska współczesnych i obronności, -Kartograficzne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 7. sił zbrojnych, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k W y d . Polskie P r z e d s i ę b i o r s t w o Geodezyjno¬ �R O Z D Z I A Ł Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej wielonarodowych sił wojskowych Zapytałem swoich dowódców brygad, czego w pierwszej kolejności chcieliby mieć: więcej. Wszyscy odpowiedzieli - wiedzy o kulturze. Generał Peter Chiarelli, wiceszef sztabu wojsk lodowych Stanów Zjednoczonych, były g ł o w n o d o w o d z a c y Multi-National Corps - Iraą 1 Wprowadzenie W ramach trwajaęcej od lat 90. X X wieku refleksji nad przywroóceniem kulturze nalezżnego jej miejsca w stosunkach mieędzynarodowych, nad jej zasadniczym w p ł y w e m i r o l a ę w e wspoółczesnych relacjach mięedzyludzkich i mięedzypanóstwowych, pojawiło sięe takzże zagadnienie kultury organizacyjnej jako jednego z elementoów coraz bardziej złozżonej rzeczywistoósci mięedzynarodowej. Zrobiło ono wręecz mieędzynarodowaę „kariereę", słuzżaęc wyjaósnieniu, w jaki sposoób w warunkach zglobalizowanego óswiata organizacje o szerokim, mięedzynarodowym zasięgu (a taka organizacja jest dzis w dziedzinie wojskowej np. N A T O ) mogaę funkcjonowaóc m i m o ogromnych, wewnęetrznych róozżnic kulturo¬ wych, istniejaęcych wósróod ich członkoów (pracownikóow) . W niniejszym rozdziale, w celu pokazania kontekstu funkcjonowania pojeęóc kultury, óswiadomoósci kulturowej i mieędzykulturowej w dziedzinie wojskowoósci, zostanie przeprowadzona charakterystyka kultury organizacyjnej wojska na poziomach narodowym i mieędzynarodowym. Zostanie róowniezż poroównana z kulturaę organizacyjnaę organizacji cywilnych, aby mozżliwe było zbadanie w p ł y w u róożznic mieędzy n i m i na efektywnoósóc operacji prowadzonych przez wspoółczesne wielonarodowe siły wojskowe, a wieęc takich, w któorych bioraę udział kontyngenty cywilno-wojskowe z dwoóch lub więecej panóstw. Pominięety zostanie waętek definicji pojeęóc „kultura", „organizacja" oraz róozżnic mięedzy 2 1 Cyt. za: V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, Guidelines Operationalization 2 w of Culture into Military Operations (Best Practices), for Commanders and Staffs. Granada 2010, s. 29. F r a g m e n t y rozwazżanó p r z e d s t a w i o n y c h w n i n i e j s z y m rozdziale z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e k s i a ż c e Bezpieczeńtstwo dla rozwoju. Komunikacja międzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, p o d red. n a u k . A . Czuprynóskiego, L . Elaka i H . Schreiber, W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2012 efektywnosc operacji ( H . Schreiber, Kultura wielonarodowych,s.15-37). organizacyjna wojska i jej wpływ na �144 IV. Kultura organizacji wojśka - u podśtaw świadomości miedzykulturowej... terminami „kultura organizacyjna" i „kultura organizacji" (stosowanych tutaj wymiennie) jako pobocznych dla podjeętej analizy . W p ł y w kultury narodowej i powiaęzanej z niaę kultury organizacyjnej na sposoób funkcjonowania wojska, jak roówniezż na wzajemne stosunki mieędzy kontyngentami z roózżnych krajóow podczas operacji wielonarodowych, okazuje sięe czynnikiem niezwykle istotnym, czeęsto przesaędzajaęcym wreęcz o efektywnoósci misji. Dotychczasowe bagatelizowanie lub marginalizowanie tego problemu mozże wiaęzaóc sięe z faktem, izż kwestii kulturowych nie da sieę sprowadzióc do matematyki. Przysłowiowe r ó w n a n i e „2 + 2" najczęsciej nie daje tutaj wyniku „4". Jednak „niematerialny" czynnik kulturowy wywiera bardzo namacalne, „ m a t e r i a l n e " skutki w takich sprawach, jak interoperacyjnoósóc , efektywnoósóc czy legitymizacja obecnoósci sił zbrojnych w okreóslonym kraju, by wymienióc tylko niektóore z nich. I choóc oczywióscie nie należzy go absolutyzowaóc, to jednak właósnie ze wzglęedu na wzrastajaęce umięedzynarodowienie i wspoółzalezżnoósci mieędzy armiami narodowymi zbadanie wpływu kultury organizacyjnej na sposóob pro¬ wadzenia operacji wielonarodowych stało sięe przedmiotem zainteresowania nie tylko socjologoów wojska , ale i samych zżołnierzy zmuszonych do odnalezienia sięe w niełatwych realiach mieędzykulturowych operacji wielonarodowych. Załozżenie, któore stoi za podjeęciem tego problemu, brzmi nasteępujaęco: istnieje kultura organizacyjna wojska, któora czyni możzliwym wspóołdziałanie podczas operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe, jednoczeósnie jednak istnieje szereg narodowych organizacyjnych kultur wojskowych, ktoóre tego typu wspoółdziałanie utrudniajaę. Dodatkowym czynnikiem komplikujaęcym obraz teatru operacji jest posteępujaęca „NGO-izacja" obszaru działanó , połaęczona z n o w y m i zadaniami stawianymi przed wojskiem, wymuszajaęca wspóołpraceę z sektorem cywilnym w dziedzinie pomocy rozwojowej, humani¬ tarnej i zwiaęzanej z odbudowaę. S wiadomoósóc odmiennoósci w kulturach organi¬ zacyjnych, poparta wieloma badaniami, oraz wprowadzenie tej wiedzy do kanonu wykształcenia zżołnierza mogaęstaóc s i e ę p o d s t a w a ę d o zwięekszenia efektywnosci zarowno wspołpracy cywilno-wojskowej (Civil-Military Cooperation 3 4 5 6 7 ó 3 Omoówienie tych k w e s t i i w r a z z przeglaędem definicji mozżna znaleózóc w : M . Cieóslarczyk, O potrzebie i możliwosciach badania problemów M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), Kultura kultury organizacyjnej w siłach organizacyjna w siłach zbrojnych, zbrojnych, [w:] Akademia Obrony N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 , s. 2 8 - 5 9 . 4 Zob. np. R. R u b i n s t e i n , D . M . Keller, Integrated Missions, 5 S. W i l s o n , Effectiveness, for Hearts and Minds in NATO's 6 M . E . Scherger, Culture and Interoperability in „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2 0 0 8 , t. 15, n r 4. Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless Battle War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2009. M . i n . G. Caforio (red.), Handbook of the Sociology of the Military, Springer Science + Business M e d i a , N e w Y o r k 2006, oraz w s z y s t k i e w y m i e n i o n e w t y m rozdziale publikacje Josepha Soetersa. 7 T e r m i n ten z o s t a ł rozpropagowany, w sensie n e g a t y w n y m , przez ksiaęzżkęe a u t o r s t w a L i n d y Polman za sprawaę opisania tragicznych konsekwencji udzielania nieadekwatnej p o m o c y huma¬ nitarnej oraz jej w p ł y w u na rozwoój i przedłuzżanie sięe konfliktoów, przede w s z y s t k i m na przykła¬ dzie A f r y k i . L . Polman, War Games. The Story of Aid and War in Modern Times, V i k i n g , U K 2010. �145 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 8 - C I M I C ) w przyszłoósci, jak roówniezż wspóołpracy wewnaętrz sił wielonarodo¬ wych, a t y m samym - efektywnoósci samej operacji. 1. WielokulturowoSc w wielonarodowych siłach wojskowych Wielonarodowe, a przez to wielokulturowe struktury wojskowe nie saę niczym nowym w historii wojskowoósci. Od czasoów starożzytnych (armia Aleksandra Macedonóskiego) ażz do X X wieku, kiedy nastaępiło p o w o ł a n i e do zżycia U k ł a d u Warszawskiego oraz N A T O , mamy do czynienia z praktykaę wielokulturowych sił koalicyjnych lub sojuszniczych. O ile jednak ten pierwszy sojusz, jak wskazuje Bolesław Balcerowicz, był wielonarodowy raczej w teorii nizż w prak¬ tyce podejmowanych przez niego działaó (zasadnicza i n i e p o d w a ż a l n a przewagę miał komponent radziecki), to juzż w strukturęe i praktykeę działania N A T O wielonarodowoósóc została wpisana jako jedna z głóownych zasad: mieszane dowoództwa, wspóolne procesy wypracowywania decyzji, wielonarodowe siły, np.: korpusy . 9 Idea wielonarodowych wojsk towarzyszyła takzżetwoórcom Organizacji Narodoów Zjednoczonych: w pierwotnych załozżeniach wielonarodowe jednostki wojskowe O N Z miały byóc instrumentem słuzżaęcym realizacji decyzji O N Z . Choóc idea ta nie została urzeczywistniona w sensie p o w o ł a n i a stałych wielonarodo¬ wych sił O N Z (oprócz jednej próby, stworzenia - Multinational Standby High Readiness Brigade for UN Operations - SHIRBRIG w latach 2000-2009), to w praktyce operacje wojskowe, prowadzone pod jej auspicjami od czasóow powstania tej organizacji, zawsze realizujaę jednostki złozżone z zżołnierzy wielu panóstw . Idea ta znalazła roówniezż swoje odzwierciedlenie w Karcie Narodoów Zjednoczonych: art. 4 2 - 4 7 z rozdz. V I I - Akcja w razie zagrozżenia pokoju, naruszenia pokoju i aktóow agresji, w ktoórym powołuje sięe takzże Wojskowy Komitet Sztabowy złożzony z szefoów sztaboów sił zbrojnych stałych członkoów Rady Bezpieczenóstwa. 10 8 w Z o b . M . Cieslarczyk, M . C h o j n a c k i , A . R a d o m y s k i , Wspołpraca Siłach Zbrojnych (SZ) RP, wspóołpracy c y w i l n o - w o j s k o w e j wielonarodowych połaczonych Akademia Obrony Narodowej, cywilno-wojskowa (CIMIC) Warszawa 2003. Definicja p o raz p i e r w s z y z o s t a ł a s f o r m u ł o w a n a w Doktrynie operacyjnej sił sojuszu - N A T O AJP-1: „ z a s a d y i p r z e d s i e w z i ę c i a , k t o r e wspieraja zwiaęzki pomieędzy dowóodcami N A T O i w ł a d z a m i n a r o d o w y m i ( c y w i l n y m i i w o j s k o w y m i ) na obszarze, gdzie użzyte saę, l u b planuje sieęuzżyóc, siły m i l i t a r n e N A T O " . Za: B. Balcerowicz (red.), Słownik terminoów z zakresu bezpieczenóstwa narodowego, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 159. Obecnie obowiaęzujaęca Doktryna wspoółpracy cywilno-wojskowej NATO AJP-09 (Bruksela 2003) okreósla C I M I C j a k o „koordynacjęe i wspóołpraceę o charakterze wspierajaęcym misje, p r o w a d z o n a ę mięedzy dowoódcaę N A T O a ludnoósciaęłaęcznie z w ł a d z a m i k r a j o w y m i i lo¬ k a l n y m i , jak roównieżz organizacjami i oósrodkami m i ę e d z y n a r o d o w y m i , k r a j o w y m i i pozarzaędowymi". 9 Ibidem,s.3. B. Balcerowicz, Siły zbrojne w stanie pokoju, Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 1 2 4 - 1 2 5 . 1 0 Ibidem, s. 123. kryzysu, wojny, Wydawnictwo Naukowe �146 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Wielonarodowe operacje wojskowe zaczynajaę byóc w dzisiejszych realiach coraz czeęósciej normaę, zasadaę rozwiaęzywania róozżnego rodzaju konfliktóow. Siły zbrojne we wspoółczesnym óswiecie funkcjonujaę coraz czeęósciej na podstawie zasady wielonarodowoósci, ktoóra sprzyja ekonomizacji wysiłku ponoszonego przez poszczegoólne panóstwa, zwieększonej legitymizacji takich działanó, rozłożzeniu odpowiedzialnoósci na więekszaę liczbeę partneroów i budowaniu zaufania mieędzy członkami sojuszu czy tezż koalicji. Szczegoólnym p r z y k ł a d e m saę tutaj mieędzynarodowe operacje pokojowe, ktoóre przez blisko poółwiecze prowadzone były pod bezposrednim kierownictwem O N Z (Departament Operacji Utrzyma­ nia P o k o j u ) . Pierwsza wielonarodowa misja było wysłanie grupy obserwatoroów na Bliski Wschóod (UNTSO), a pierwsze wielonarodowe siły pokojowe w postaci wielonarodowego zgrupowania wojsk (szeósóc tysięecy zżołnierzy) po raz pierwszy utworzono w 1956 roku (UNEF - 1 ) . Dowodem na to, ze tego typu działania sa pożądane, moze byc liczba operacji pokojowych, ktorych w dekadzie 1948-1958 uruchomiono cztery , w latach 1959-1969: szesć, 1970-1980 tylko trzy, 1981-1991 j u ż dziesięc, 1992-2002 az trzydziesci j e d e n ( ! ) , a w latach 2003-2010 znowu dziesięeóc. Na ten ostatni okres nałozżyły sieę dodatkowo wielonarodowe operacje przeprowadzane z mandatu O N Z , ale nienazywane operacjami pokojowymi tylko operacjami reagowania kryzysowego pod auspi¬ cjami N A T O (ISAF w Afganistanie ), jak równiez fakt dalszego trwania tego typu działanó rozpoczeętych w poprzednich dekadach. Oznacza to, zże liczba aktualnie (grudzieó 2011) trwających misji pokojowych z ramienia O N Z wynosi piętnascie, z czego U N A M A (The United Nations Assistance Mission in Afghanistan) jest misja polityczna, zaliczana do operacji pokojowych, bez wykorzystania siły wojskowej . O N Z c h ę t n i e przekazuje uprawnienia w zakresie przygotowania i prowadzenia operacji pokojowych oraz tworzenia do tego właósciwych sił wielonarodowych i n n y m organizacjom, N A T O zaós jest tutaj, ze wzgleędu na zasoby, funkcjonowanie jednolitych i przejrzystych procedur, doktryn wspoólnych dla wielu p a ó s t w , szczególnie atrakcyjna opcja;, gwarantująca w założeniu (choc nie zawsze w praktyce) profesjonalne prowadzenie operacji . 11 1 2 13 14 15 16 17 1 1 Ibidem, s. 1 3 1 . 1 2 Ibidem. U N T S O - United Nations Trust Supervision Organization - Organizacja Narodow Zjednoczonych N a d z o r u j ą c a Rozejm w k o n f l i k c i e arabsko-izraelskim; U N E F - 1 - First United Nations Emergency Force - Pierwsze Dorazne Siły Pokojowe Organizacji N a r o d o w Zjednoczonych p o w o ł a n e w celu n a d z o r o w a n i a wycofania sieę w o j s k b r y t y j s k i c h , francuskich i izraelskich z E g i p t u po w o j n i e sueskiej 1956. 1 3 List of operations 1948-2010, 1 4 W a r t o tutaj dodaóc,żze właósnie w t y m okresie bardzo m o c n o http://www.un.org/en/peacekeeping/list.shtml (22.01.2011). umieędzynarodowiono s k ł a d y sił p o k o j o w y c h . B. Balcerowicz podaje, izż n p . w m i s j i obserwacyjnej U N I K O M Nations Iraq-Kuwait Observation Mission) (United w Kuwejcie w z i ę ł o u d z i a ł 300 osob z 30 p a ó s t w , a w operacji M O N U C (Mission de l'Organisation des Nations Unies en Republique Deemocratique du Congo) w K o n g u b r a ł y u d z i a ł j e d n o s t k i a ż z 54 p a ó s t w . B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 3 1 - 1 3 2 . 1 5 I n t e r n a t i o n a l Security Assistance Force, w w w . i s a f . n a t o . i n t . 1 6 http://unama.unmissions.org/Default.aspx?tabid=1742 1 7 B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 3 1 . (22.01.2011). �147 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych Zasada wielonarodowoósci staje sieęwręecz „podreęcznikowa" i znajduje odbicie na wszystkich poziomach: strategicznym, operacyjnym i t a k t y c z n y m . W NATO-wskich handbookach jest uznawana za kwestięe kluczowaę dla solidarnoósci i spoójnoósci tej organizacji, dla operacji prowadzonych przez Sojusz, i traktowana jako wsparcie i u z u p e ł n i e n i e narodowych polityk o b r o n y . M i m o tego wieęc, zże wojskowa wielonarodowoósóc jest od zawsze obecna w historii wojska, dopiero formuła zaproponowana po I I wojnie óswiatowej wprowadziła do niej z u p e ł n i e nowaę jakoósóc przez integracjęe struktur wojskowych na terenie samej Europy, ale przede wszystkim - w ramach N A T O . 18 19 2 0 N A T O stanowi wielostronny sojusz polityczno-militarny i to właósnie w ramach tej organizacji zaczęeto prowadzióc badania nad zagadnieniem efektywnego funkcjonowania tego typu struktur w kontekóscie róozżnic kulturo¬ wych. Do pionieroów szeroko zakrojonych badanó w tej dziedzinie nalezży Joseph Soeters. O d strony teoretycznej zajeęli sięe t y m problemem roównieżz Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal B e n - A r i , profesorowie Hebrew University of Jerusalem. To bowiem właósnie N A T O wyróozżnia sieę spoósróod innych organizacji rozbudowanym systemem wielonarodowych dowóodztw i sztabóow od samego poczaętku swojego funkcjonowania. Co więecej, z czasem obok mieszanych dowoództw i sztabóow zaczeęto tworzyóc wielonarodowe zwiaęzki operacyjne, wielonarodowe korpusy, wósroód nich szczegóolnie wyroóżznia sięe Korpus Szybkiego Reagowania (Allied Rapid Reaction Corps - A R R C ) , ktoóry stanowił podstawęe funkcjonowania dowóodztwa ISAF w 2011 r o k u . Z o ł n i e r z y do ISAF delegowało w pazdzierniku 2011 az 48 panóstw, przy czym kilka z nich wyłaęcznie w symbolicznym stopniu: Islandia - 4, Irlandia - 7, Austria - 3, w sumie jednak azż 130 638 żzołnierzy, z czego 90 tysieęcy tylko ze Stanóow Zjednoczonych . N A T O zasadeę umieędzynarodowienia struktur rozwineęło takżze dzieęki wprowadzeniu standaryzacji procedur, zasad postęepowania, jak róowniezż uzbrojenia i wyposażzenia. 21 2 2 23 24 Pytanie stojaęce za wszystkimi podejmowanymi analizami i badaniami mozżna sformułowaóc nastęepujaęco: w jaki sposoób mozżliwe jest koherentne działanie kontyngentoów wielonarodowych, w ktoórych móowi sieę wieloma jeęzykami, w ktoórych obecne saęroózżne tradycje wojskowe oraz sposoby postrzegania tego, w jaki sposóob należzy dobrze wykonywaóc swojaę„zżołnierskaę 1 8 Ibidem, s. 127. 1 9 N A T O H a n d b o o k 1998, s. 168, za: B. Balcerowicz, op.cit., s. 127. 2 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako wyzwanie dla wspoółczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), Socjologiczne aspekty wojska i obronnoósci, W y d . Polskie Przedsięebiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne S.A., W a r s z a w a 2004, s. 36. 2 1 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , Why Don't They Fight Each Other? Cultural Operational Unity in Multinational Diversity and Forces, „ A r m e d Forces & Society" 1999, t. 26, s. 76. 2 2 B. Balcerowicz, op.cit., s. 125. 2 3 Por. http://www.arrc.nato.int/alliedrapidreactioncorps/current_operations.aspx (25.02.2011). 2 4 Por. http://www.isaf.nato.int/images/media/PDFs/18%20october%202011%20i- saf%20placemat.pdf (27.10.2011). �148 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 25 roboteę" . Załozżenia kazżdego z etapóow analizy saę nasteępujaęce: w kwestii radzenia sobie z wewneętrznaęroóżznorodnoósciaę kulturowaę wojsko doóswiadcza tych samych problemoów co organizacje cywilne i mieędzynarodowe korporacje; specyfika wojska jednak powoduje, zże sposoby radzenia sobie z taę sytuacjaę odrożniaja organizację wojskowa, od wszelkich innych cywilnych (czy to ze sfery biznesu czy innych sfer); i wreszcie, te wykształcone wojskowe sposoby radze¬ nia sobie z roózżnorodnoósciaę kulturowaę umozżliwiajaę siłom zbrojnym, m i m o istnienia roózżnic kulturowych, wykonywanie swoich zadanó w ramach operacji wielonarodowych . 26 Wspoółczeósnie doszło do bezprecedensowego umieędzynarodowienia wojska. Odbywa sieę to dwukierunkowo: wojsko zaczyna byóc coraz mocniej angazżowane w działania odbywajaęce sieęwroóżznych regionach óswiata i róownoczeósnie siły narodowe nie saę w stanie prowadzióc operacji wyłaęcznie dzięeki w ł a s n y m zasob o m . Nawet najwięeksze i najbardziej zaawansowane pod wzglęedem wyposazenia Siły Zbrojne S t a n ó w Zjednoczonych nie moga (lub nie chca ze względu na kwestięe wieększej legitymizacji działaón dla operacji wielonarodowych) na własnaę reękęe przeprowadzaóc tak skomplikowanych operacji jak te w Iraku i Afganistanie. 2 7 Idea wielonarodowych sił w Europie zrealizowała sieę w p o w o ł a n i u Eurokorpusu w Strasburgu. Tworzony od 1992 roku jest dzisiaj uznany za najwięekszy sukces w roóznych, do dziós raczej nieudolnych, próobach utworzenia europejskich struktur wojskowych. Zdolnosc do działania osiagnał w 1995 r o k u . Słuzaę w n i m Niemcy (dywizja pancerna), Francuzi (dywizja pancerna i p u ł k ) , Belgowie (dywizja zmechanizowana), Hiszpanie (brygada) i Luksemburczycy (kompania) oraz brygada francusko-niemiecka. Poczaętkowo Eurokorpus stanowił struktureę U n i i Zachodnioeuropejskiej, obecnie zaós znajduje sieę w skła¬ dzie sił wojskowych N A T O , w ramach Sił Odpowiedzi N A T O (ang. NATO's Response Force), pozostajaęc zaróowno w dyspozycji UE, jak i N A T O . 2 8 2 9 Potrzeby ósróodziemnomorskich obszaroów UE miały zaspokoióc dwie, utwo¬ rzone w 1995 roku struktury wielonarodowe: EUROFOR (European Rapid Operational Force) i EUROMARFOR (European Maritime Force), składajaęce sieę z elitarnych, profesjonalnych jednostek francuskich, włoskich, hiszpanóskich i portugalskich. Nastepnie podjęto w 1999 roku w Helsinkach na szczycie UE decyzjęe o utworzeniu do 2003 roku „armii europejskiej" (Europejski Korpus Szybkiego Reagowania). M i m o ogłoszenia gotowosci do działania w przewidzia¬ nym terminie jej rzeczywiste istnienie dobrze oddaje, zdaniem Bolesława Bal¬ cerowicza, opinia Margaret Thatcher, ktoóra okreósliła jaę jako „papierowaę armieę 2 5 2 6 2 7 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 74. Ibidem. J. Soeters, C.-R. Poponete, J.T. Page Jr., Culture's Consequences in the Military, B r i t t , A . B . A d l e r , C . A . Castro (red.), The Psychology of Serving in Peace and Combat,t.4: Culture, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t , Connecticut, L o n d o n 2006, s. 13. 2 8 B. Balcerowicz, op.cit., s. 134. 2 9 Ibidem, s. 124. [w:] T.W. Military �149 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 30 z papierowymi zasobami, któorej polem bitwy saę biurka w Brukseli" . Zmianaę tej sytuacji ma byóc p o w o ł a n i e niewielkich grup bojowych (European Union Battlegroup), z któorych pierwsze dwie: francuska i brytyjska, osiaęgnęeły gotowoósóc do działania w 2005 roku, a pozostałe takaę zdolnoósóc miały osiaęgnaęóc w latach 2007-2010 (w tworzeniu tych grup brały udział 24 panóstwa). Polska miała tworzyóc jednaę z takich grup bojowych, jako panóstwo wiodaęce, wspoólnie z Niemcami, Słowacja, Litwa i Łotwa. W k ł a d Polski stanowic miał 60% potencjału jednostki, a gotowoósóc operacyjnaę grupy z a k ł a d a n o na 2011 r o k . Ostatecznie w marcu 2013 podpisane zostało porozumienie o utworzeniu Wyszehradzkiej Grupy Bojowej pod przewodnictwem Polski, z u d z i a ł e m Węegier, Czech i Słowacji. Koncepcja grup bojowych jest obecnie krytycznie dyskutowana, zwłaszcza po braku reakcji wojskowej ze strony U n i i Europejskiej - m i m o mozżliwoósci politycznych i prawnych - na sytuacjeę w Mali (mozżliwoósóc reakcji miała oówczeósnie Weimarska Grupa Bojowa, składajaęca sięe z Polski, Niemiec i Francji) . 31 32 Wojsko Polskie od dawna bierze czynny udział w operacjach wielonarodo¬ wych formacji wojskowych, jego udział zwięekszył sieę w latach 90. X X wie¬ ku, w okresie ubiegania sięe o członkostwo w N A T O . Wojsko Polskie brało udział w operacjach prowadzonych na wielu kontynentach, przede wszystkim w Azji i Afryce. W Azji polscy zżołnierze, w roku 1953, weszli w skład zespołu obserwatoróow, któorzy nadzorowali zawieszenie broni mieędzy Koreaę Południowaę aKoreaęPoółnocnaę. Od roku 1952 w Azji w róozżnego rodzaju operacjach mili¬ tarnych - pokojowych, humanitarnych, rozjemczych oraz stabilizacyjnych udział wzieęło ponad 50 tysieęcy zżołnierzy p o l s k i c h . Najliczniej siły polskie zaangażzowane były na Bliskim Wschodzie. W misjach w Egipcie (UNEF II), Libanie (UNIFIL), Syrii i Izraelu (UNDOF) uczestniczyło ponad 30 tysięecy żzołnierzy . 33 34 W „operacjach innych nizż wojna" na Dalekim Wschodzie (Wietnam, Kambodzża, Korea i Laos) brało udział ponad 4200 zżołnierzy polskich, a w Azji r o d k o w e j (Afganistan, Pakistan i Kaukaz) do roku 2006 - 15 001. W Afryce po raz pierwszy polscy zżołnierze uczestniczyli w operacji w 1968 roku. Od tego czasu w dziewieęciu operacjach wojskowych innych niżz wojna (Military Operations Other Than War - M O O T W ) było tam zaangażzowanych prawie tysiaęc zżołnierzy, głóownie w Namibii ( U N T A G ) , Demokratycznej Republice Konga ó 35 ( M O N U C ) i obecnie w Czadzie ( M I N U R C A T ) . 3 0 Ibidem, s. 136. 3 1 Ibidem, s. 137. 3 2 A . S ł o j e w s k a , Wojsko Unii niezdatne do u zycia, „ R z e c z p o s p o l i t a " , 22 k w i e t n i a 3 3 ż ż M . K l o c z k o w s k i , J. Dziedzic, Z ołnierze polscy w misjach poza granicami kraju, 2013. „Kwartalnik Bellona" 2 0 0 9 , n r 4, s. 1 0 1 . 3 4 Ibidem. UNEF-II - Second United Nations Emergency Force, UNDOF Disengagement Observer Forces, U N I F I L - United Nations Interim Force in 3 5 UNTAG - Organization Mission in the Central African United Nations Transition Assistance Group, - United Nations United Nations Lebanon. MONUC - in the Democratic Republic ofthe Congo, M I N U R C A T - United Nations Republic and Chad. Mission �150 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 36 Nalezy poza t y m wskazac na udział w misji UNPROFOR (B. J u g o s ł a w i a ) . Na terenie Byłej Jugosławii Wojsko Polskie uczestniczyło w wielonarodowych siłach pokojowych utworzonych pod auspicjami N A T O - IFOR, SFOR, K F O R . W wypadku SFOR, m i m o ich małej liczebnoósci - około 7 tysieęcy zołnierzy, kontyngenty wojskowe pochodziły az z 26 panóstw (20 panóstw N A T O i 6 spoza Sojuszu) . Niezaleznie od wysyłania misji pod auspicjami O N Z i N A T O czy tworzenia zwiaęzkoów w ramach UE europejskie armie narodowe zaczynajaętakzewspoółpracowaóc z i n n y m i armiami na mocy dwu- lub wielostronnych porozumienó, w w y n i k u ktoórych powstajaę formacje dwu- i wielonarodowe, jak np. Korpus Niemiecko-Holenderski, Brygada Niemiecko-Francuska czy Polsko-Niemiecko-Dunóski Wielonarodowy Korpus Poółnoc-Wschóod w Szczecinie (Multinational Corps Northeast - M C N ) , utworzony w ramach struktur N A T O 18 wrzesnia 1999 r o k u . Wszystkie te formacje pozostajaę pod wspoólnym dowoództwem. Przeprowadzone na nich badania prowadzaę do wnioskoów, zże obok wielu łaęczaęcych zżołnierzy wspoólnych spraw w formacjach tych zauwazżalne saę zasad¬ nicze roózżnice, wynikajaęce właósnie z odmiennych kultur organizacyjnych, kon¬ cepcji dotyczaęcych spraw taktycznych, planowania misji, a nawet rozbieżznoósci w rozumieniu kluczowych terminoów wojskowych . Jeósli doda sięe do tego fakt rotacji składu osobowego tych jednostek (np. w wypadku Korpusu Póołnoc- W s c h ó d co trzy lata), trudno t u mowic o możliwosciach u k s z t a ł t o w a n i a się wspóolnej kultury organizacji pracy czy integracji kulturowej. W n i o s k i takie pojawiajaę sieęroówniezż w odniesieniu do rozformowanych LITPOLBAT (Batalio¬ nu Litewsko-Polskiego) i POLUKRBAT (Batalionu Polsko-Ukrainóskiego), ktoórych specyfika polegała na tym, zże komponenty narodowe stacjonowały na co dzienó w swoich krajach, łaęczaęc sieę dopiero w ramach ócwiczenó czy realizacji zadanó służzbowych . Zasady funkcjonowania takich jednostek mozżna nazwaóc „horyzontalnaę wielonarodowoósciaę", gdyżz kontakty mieędzy zżołnierzami z roóżznych krajoów zachodzaę t u tylko na poziomie dowóodztw zespołóowłaęcznikowych lub saę mozżliwe w logistyce (jeósli istnieje wspoólny system logistycznego 37 38 3 9 40 41 3 6 3 7 U N P R O F O R - United Nations Protection Force. B. Balcerowicz, op.cit., s. 135. 3 8 Ibidem, s. 130. 3 9 IbidemorazA. 4 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , op.cit., Multinationality. Kołodziejczyk, op.cit.,s.42.ObecnieKorpustworzaęoficerowiejużz The Multinational z13paónstw. s. 43. Z o b . takżze: S.B. Gareis et al., Conditions Corps Northeast in Szczecin, Strausberg 2003; J. Keller, Multinationale Streikrafte. M . Bodziany, Relatywizm kulturowy i tolerancja jako społeczny w grupach [ w : ] J. dyspozycyjnych, Sicht, 301f. i kulturowy w wielonarodowych jednostkach wojskowych w perspektywie integracji kulturowej, A . K r a s o w s k a - M a r u t , A . Rusak (red.), Szeregowcy Military Eine Untersuchung aus organizatorischen F u h r u n g s a k a d e m i e der B u n d e s w e h r 1999, Fachbereich Sozialwissenschaften, 4 1 of S O W I , F o r u m I n t e r n a t i o n a l , t. 24, dylemat Maciejewski, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2 0 0 9 , s. 208. Badania k u l t u r y organizacyjnej w tych dwóoch j e d n o s t k a c h z o s t a ł y p r z e p r o w a d z o n e w latach 2 0 0 4 - 2 0 0 5 (łaęcznie 70 a n k i e t ) . Ich wyniki prezentuje socjologicznych, Włodzimierz Chojnacki, Profesjonalizacja wojska w A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 8 , s. 189 i n . teorii i badaniach �151 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 42 zaopatrywania i zabezpieczania ). „Wertykalna wielonarodowoósóc" - zdecydo¬ wanie bardziej pozżaędana ze wzglęedu na mozżliwoósóc rozwijania bezpoósrednich k o n t a k t ó o w m i ę e d z y żzołnierzami oraz rzeczywistej integracji - implikuje ustanawianie mieszanych: dwu- i więecej, narodowych kontyngentoówroównieżz na nizższych szczeblach dowodzenia - batalionu, a nawet k o m p a n i i . Osiaęgnieęcie zaroówno horyzontalnej, jak i wertykalnej wielonarodowoósci od strony organizacyjnej nie nastręecza juzż dziós trudnoósci. Pojawiajaęsieę one jednak zawsze, gdy w greę wchodzi efektywnoósóc działania wielonarodowych sił wojskowych i umiejeętnoósóc zarzaędzania grupami o odmiennych kulturach narodowych i orga¬ nizacyjnych. 43 M i m o róozżnorodnych trudnoósci wiaęzżaęcych sięe z funkcjonowaniem kazżdej wielonarodowej, a co za t y m idzie wielokulturowej organizacji, proces zwięekszania znaczenia zasady wielonarodowoósci we wspoółczesnych operacjach wojskowych beędzie postęepował. Najwieększa armia - Siły Zbrojne Stanoów Zjed¬ noczonych - traktuje umiejeętnoósóc zarzaędzania i dowodzenia wielonarodowymi kontyngentami za wymoóg kształcenia przyszłych dowóodcóow wojskowych. W kontekóscie ekonomizacji wojny oraz zwięekszania sieę wpływu opinii społecznoósci mieędzynarodowej w kwestii legitymizacji działanó zbrojnych - działania wielonarodowe saę w pełni racjonalnym rozwiaęzaniem . 44 Wielonarodowoósóc sił zbrojnych przestała byóc w X X wieku doraózna, okazjo¬ nalna czy sytuacyjna - z o s t a ł a zinstytucjonalizowana . Za S t a n i s ł a w e m Jarmoszko możzna wskazaóc,iżzwspóołczesne działania wielonarodowych sił zbrojnych charakteryzuje: 1) wielopodmiotowoósóc strony interweniujaęcej (poje¬ dyncze panóstwo coraz częeósciej przestaje byóc samodzielnym podmiotem wojny); 2) transnarodowoósóc celoów - powstrzymanie konfliktu poza w ł a s n y m teryto¬ rium; 3) silne sprzeęzżenie bezpoósrednich działanó zbrojnych z politykaę(inspiracja i kontrola - wyraózne ograniczenie celoów i swobody działanó sił zbrojnych); 4) minimalizacja strat i zniszczeón ubocznych (zaroówno własnych, jak i pozo¬ stałych aktoroów konfliktu); 5) mozżliwoósóc osiaęgnieęcia celóow przy selektywnym działaniu sił zbrojnych; 6) wzrastajaęca rola pozamilitarnych ósrodkoów i sposoboów realizacji zadanó operacyjnych i taktycznych, koniecznoósóc wspóołdziałania wojska z organizacjami niemilitarnymi (mięedzynarodowymi, pozarzaędowymi) i t p . . Wieększoósóc wspomnianych cech powinna byóc rozpatrywana na szerszym tle kulturowym: wielopodmiotowoósóc rodzi koniecznoósóc poznania zasad i wartoósci, ktoórymi kierujaę sieę partnerzy działanó, transnarodowoósóc - kulturowego kon45 4 6 4 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , op.cit., s. 39. 4 3 Ibidem, s. 40. 4 4 Por. ibidem, s. 4 7 - 4 8 . 4 5 S. Jarmoszko, Tendencje rozwoju wspóołczesnych sił zbrojnych, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), op.cit., s. 10. 4 6 Ibidem. S. Jarmoszko dodaje t u takzże j a k o e l e m e n t charakterystyczny „bezstronnoósóc działanó z b r o j n y c h " , co jednak z powodu braku dokładnego wyjaósnienia r o z u m i e n i a tego okreóslenia mozże budzióc uzasadnione waętpliwoósci. Z w z m i a n k a ta z o s t a ł a pominieęta w tekóscie głoównym. przez autora tego teżz wzgleędu �152 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... tekstu operacji, koniecznoósóc wspoółdziałania wojska z organizacjami cywilnymi óswiadomoósci odmiennoósci sposobóow i m e t o d d z i a ł a n i a , wynikajaęcych z odmiennych kultur organizacyjnych. 2. Kultura wojska jako kultura organizacji Badania nad wojskiem, jego profesjonalizacjaę, relacjami ze społeczenóstwem i w ł a d z a m i cywilnymi nabrały ogromnego znaczenia w połowie X X wieku. I I wojna óswiatowa i niespotykane dotychczas na takaę skaleę zaangazżowanie sił zbrojnych na frontach praktycznie wszystkich k o n t y n e n t ó o w u r u c h o m i ł y poważznaę refleksjęe i dyskusjęe badaczy z obszaru nauk społecznych. Do „klasykoów" literatury anglojeęzycznej poóswieęconej wojsku w drugiej p o ł o w i e X X wieku nalezży zaliczyóc Samuela Stouffera (redaktor i wspoółautor The American Soldier, Princeton University Press, Princeton 1949), Samuela P. Huntingtona (The Soldier and the State: the Theory and Politics of Civil-Military Relations, Harvard University Press, Cambridge 1957), Morrisa Janovitza (Professional Soldier: a Social and Political Portrait, Free Press, Glencoe 1964), Charlesa Moskosa (The American Enlisted Man: the Rank and File in Today s Military, Russell Sage Foundation, New York 1970), Davida Segala (The postmodern military: armed forces after the Cold War, Oxford University Press, Oxford 2000) czy Giuseppe Caforio (Handbook of the sociology of the military, Springer, New York 2006). Pierwsza ksiaęzżka - podreęcznik ze zbiorem kluczowych tekstoów definiujaęcych te dyscypline - Military Sociology: A Study of American Military Institutions and Military Life (pod redakcja; Charlesa H . Coatesa i Rolanda J. Pellegrina, Social Science Press, College Park 1965) juz w tytule kładła nacisk na wojsko jako in­ stytucje. Po niej zostały opublikowane Handbook of Military Institutions (R.W. Little, Sage Publications, Beverly Hills 1971) oraz Military Institutions and the Sociology ofWar (K. Lang, Sage Publications, Beverly Hills 1972). Te trzy książki pierwsze ukazujaę wojsko przede wszystkim jako instytucjeę społecznaę, podobnie jak wy¬ specjalizowane periodyki w zakresie socjologii wojska tzn. „Journal o f Political and Military Sociology" wydawany od 1973 roku czy „ A r m e d Forces and Society" powstały w 1974 roku. Takie podejóscie cechowało róowniezż zespoół aka¬ demicki Center for Research on Military Organization, założony w 1995 roku na Uniwersytecie Maryland pod przewodnictwem Davida Segala . Problematyka kultury organizacyjnej, ktoóra pojawia sięe uózróodeł badanó nad narodowymi, organizacyjnymi kulturami wojskowymi czy wreszcie kulturaę wojska per se, weszła szerzej i głebiej do sfery z a i n t e r e s o w a ó socjologii wojska za sprawaę badanó podjeętych nad korporacjami i przedsieębiorstwami mięedzynarod o w y m i . Badaczem, któory r o z p r o p a g o w a ł tęe problematykęe, był profesor uniwersytetu w Amsterdamie, Geert Hofstede. W 1980 roku opublikował 47 4 7 Por. G. Siebold, Core issues and theoryin militarysociology, Sociology" lato 2 0 0 1 . „ J o u r n a l o f P o l i t i c a l and M i l i t a r y �153 2. Kultura wojśka jako kultura organizacji 48 pracę Konsekwencje kultury . Od tego czasu - lat 80. X X wieku - obserwuje się olbrzymi wzrost zainteresowania taę kwestiaę . Praca ta przyniosła autorowi mieędzynarodowaę sławeę ze wzgleędu na opisanie w niej wynikóow szeroko zakro¬ jonych b a d a ó (ponad 100 tysiecy rozesłanych ankiet, każda liczaca ponad 100 pytanó), wykazujaęcych róozżnice w wydajnoósci pracy pracownikóow I B M w ponad 50 krajach, w ktoórych firma ta miała swoje zakłady. Róozżnice w wydajnoósci Geert Hofstede wyjaósniał wartoósciami odmiennymi w zalezżnoósci od kultury kraju pochodzenia pracownikoów, ktoóre nazwał „roózżnicami w zbiorowym zaprogra¬ mowaniu k u l t u r o w y m " , a samaękultureę organizacji okreóslił „psychologicznym majaętkiem organizacji, dzięeki ktoóremu mozżna przewidzieóc zasoby tej organizacji za pięeóc l a t " . Badacz pod pojeęciem „zbiorowego zaprogramowania kulturowe¬ go" rozumiał grupowaę socjalizacjeę, majaęcaę charakter narodowej indoktrynacji, gdyzż to właósnie panóstwo narodowe nadzoruje (na róozżne sposoby, m.in. przez system szkolnictwa) proces socjalizacji. W y n i k i badanó p o s t a n o w i ł nanieósóc na mapęe roóżznic k u l t u r o w y c h , posługujaęc sięe nasteępujaęcymi wymiarami w odniesieniu do kultury narodowej: dystans władzy, indywidualizm-kolektywizm, meęskoósóc-kobiecoósóc oraz unikanie niepewnoósci. Z czasem dołaęczył do tych wymiaroów piaęty: perspektyweę kroótko- lub długoterminowaę . 49 50 51 52 W y n i k i badanó i metodologia zastosowana przez Geerta Hofstede zostały przejeęte do badanó nad organizacjami spoza sfery ekonomii i gospodarki, w t y m do badanó nad kulturaę wojska. Badaczem, któory zajaęł sieętaę problematykaę i p r z e t r a n s p o n o w a ł jaę na warunki wojskowe, był profesor Joseph Soeters. W 1997 roku opublikował wyniki badanó przeprowadzonych w akademiach wojskowych na korpusach kadetoów w 13 krajach, zaroówno członkowskich N A T O (poza Grecjaę i Turcjaę), jak i k i l k u spoza Sojuszu: Białorusi, Brazylii i A r g e n t y n i e . W roku 2004 badania o t y m samym charakterze zostały zre53 4 8 G. Hofstede, Culture's Consequences: International Differences in Work-Related Values,CA Sage, T h o u s a n d Oaks 1980. 4 9 Z o b . W . C h o j n a c k i , Kultura organizacyjna wojska w wymiarze narodowym i wielonarodowym, [ w : ] M . Cieóslarczyk, A . Deębska (red.), Wojsko wobec wyzwanó wspoółczesnego óswiata, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2005, s. 182. 5 0 S. Magala, Nie dziel, ale rzafióó, [ w : ] G. Hofstede, Kultury umysłu, i organizacje. Zaprogramowanie Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 1 1 . 5 1 G. Hofstede, Kultury 5 2 N a l e ż y w t y m miejscu z a u w a ż y c , i z - m i m o w i e l k i e j p o p u l a r n o s c i - m e t o d o l o g i a i w y n i k i i organizacje... , op.cit., s. 55. badanó Hofstede saę m o c n o k r y t y k o w a n e w ósrodowisku n a u k o w y m , przede w s z y s t k i m ze w z g l e d u na stronniczosc p r z y o m a w i a n i u k a ż d e g o z w y m i a r ó w k u l t u r y (np. w y s o k i dystans w ł a d z y gorszy o d niskiego, k o l e k t y w i z m Kulturowe ramy zachowanó społecznych, gorszy o d i n d y w i d u a l i z m u etc. - por. P. Boski, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N i W y d a w n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2009, s. 126), j a k i ze w z g l e d u na ograniczenia dotyczace ich stosowania w w y p a d k u analiz p r o w a d z o n y c h na p o t r z e b y w o j s k o w e . Por. M . Pawlak, Ograniczone mozżliwoósci aplikacji modelu kulturowego Hofstede w osiaganiu A . C z u p r y n s k i , L . Elak, H . Schreiber (red.), op.cit, 5 3 J. Soeters, Values in Military Society" 1997, n r 24, s. 2 4 - 3 7 . Academies. A celow operacji reagowania kryzysowego, [w:] s. 1 3 0 - 1 3 4 . Thirteen Country Study, „ A r m e d Forces & �154 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 54 alizowane w Rumunii przez Cristineę Poponete . U podstaw badaón kultury organizacyjnej wojska leżzy załozżenie, izż jako organizacja doóswiadcza tych samych lub podobnych problemóow co przedsieębiorstwa mięedzynarodowe. Jednoczeósnie jednak zwraca sieę uwageę na fakt, zże podobienóstwo problemóow wcale nie oznacza podobnych metod ich rozwiaęzywania w organizacjach cywil¬ nych i wojskowych: wojsko, bęedaęc organizacjaę specyficznaę, nie jest organizacjaę takaę samaę jak przedsięebiorstwo mieędzynarodowe. Doósóc powszechnie przyjmuje sieę, zże kultura organizacji to zbioór wartoósci, norm i postaw jej członkoów, ktoóre okreóslajaę to, co wazżne dla organizacji i na czym polega istota jej działalnoósci. Kulturaę organizacji mozżna takzże okreóslióc spóojne dla instytucji wzory postęepowania wynikajaęce z celu funkcjonowania oraz z podzielanych przez jej członkóow wartoósci . Do jednej z najbardziej popularnych i wielokrotnie wznawianych prac, wytyczajaęcych kierunek myóslenia o kulturze organizacyjnej, nalezży Organizational Culture and Leadership Edgara Scheina . W e d ł u g jego koncepcji kulturęe organizacji tworzaę trzy zasadnicze poziomy, wydzielone ze względu na „stopieó ich widocznosci" dla zewneętrznego obserwatora: od niewidocznego i czeęsto nieuóswiadamianego azż po najłatwiejszy do zaobserwowania . Pierwszy poziom, najmniej widoczny, uwzgleędnia p o d s t a w o w e założzenia k u l t u r o w e , stosunek do otoczenia i rzeczywistoósci, naturęe ludzkaę i stosunki mieędzyludzkie. Drugi poziom uwzglęednia podstawowe normy i wartoósci, a więec przekazy na temat tego, jak sięe zachowywaóc w organizacji, duzżaę rolęe odgrywajaę na t y m poziomie liderzy. Dotyczy to róowniezż wytycznych, regulaminoów, a takżze ideologii i celoów. Trzeci poziom, najłatwiejszy do obserwacji, to „artefakty kulturowe": widoczne wzory zachowania, stosowany jęezyk i terminologia, architektura otoczenia, technolo¬ gia, produkty, sposóob ubierania sięe, symbole, ceremonie, r y t u a ł y . 55 56 57 58 Z socjologicznego p u n k t u widzenia, piszaę z kolei A d a m Kołodziejczyk i Waldemar Nowosielski, wszelkie organizacje saę nakierowanym na cel systemem kulturowym. Celem istnienia organizacji wojskowej jest stosowanie zbiorowej przemocy. Stosowanie jej wymaga od wojska wysokiego stopnia koordynacji, a koniecznoósóc odpowiedzi na zorganizowanaę przemoc - gotowoósci na ryzyko utraty zdrowia lub żzycia. Organizacyjna kultura wojska jest oparta na hierarchicznym dowodzeniu, od goóry do dołu, z zamknieętym łanócuchem dowodzenia, zorganizowanym zgodnie z zasadami centralizacji. Informacje istotne dla działania przekazywane s a ę z goóry na doół, a kompetencje do przejawiania inicjatywy w działaniu saęósciósle limitowane na dole tej hierar¬ chicznej struktury. Poniewazż organizacja ta musi byóc gotowa na ryzyko 5 4 C.-R. Poponete, Culture in the Romanian armed forces, n i e p u b l i k o w a n a praca d o k t o r s k a o b r o n i o n a na H e n r i Coanda R o m a n i a n A i r Force Academy, Brasov, R u m u n i a 2 0 0 7 . 5 5 Por. A . O r z y ł o w s k a , A . Deębska, M . W a c h o w i c z , Kultura organizacyjna sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010. 5 6 E . H . Schein, Organizational 5 7 E . H . Schein, Three Levels ofCulture, 5 8 E . H . Schein, op.cit., s. 25. Culture and Leadership, Jossey-Bass, San Francisco 2010. [ w : ] Idem, Organizational Culture... , op.cit., s. 23. �155 3. Kultura organizacyjna NATO częeósciowej choócby destrukcji, wazżna jest identyfikacja wszystkich mozżliwych czynnikoów sprzyjajaęcych takiej sytuacji oraz zmierzanie do jej wyeliminowania. Sformalizowane zasady działania oraz standaryzacja procedur majaę eliminowaóc nieprzewidywalnoósóc zachowanó członkoów organizacji w warunkach ekstremal¬ nego stresu towarzyszaęcego stosowaniu i doóswiadczaniu przemocy . Wtedy na pierwszym planie jest wpojona dyscyplina, któora oznacza, zże członkowie organizacji mogaę byóc zmuszeni do rezygnacji ze swoich indywidualnych interesoów i potrzeb na rzecz wspóolnego celu. Jest ona zarazem instrumentem kontroli w sytuacji narazżenia na maksymalne ryzyko i ósrodkiem słuzżaęcym zminimalizowaniu zamęetu i dezintegracyjnych skutkoów walki przez narzucenie porzadku zaczerpnietego z repertuaru wzorcowych działaó, podkreslaja autorzy. Dbałoósóc o dyscyplinęe, morale i jednoósóc, jako zżywotnych, motywujaęcych do walki i regulujaęcych jej nieprzewidywalnoósóc składnikoów, jest czeęósciaęzżołnierskiej edukacji i wyszkolenia. Autorzy podsumowujaę: „tradycyjne organizacje wojsko¬ we - zgodne ze swoimi wewneętrznymi racjami i k u l t u r a ę - saę organizacjami hierarchicznymi. Aby były zdolne do zastosowania wspóolnych sił, saę ustrukturyzowane w e d ł u g zasady centralizmu i formalizmu; tradycyjnie funkcjonuje, wykorzystujaęc procedury socjalizacji, dla ktoórych podstawaę jest presja moralna i represyjne ósrodki kontroli zachowanó. W konsekwencji tradycyjna kultura wojska z natury rzeczy jest oparta na antyindywidualistycznej i antyrynkowej ideologii, co róozżni jaę w sposóob zasadniczy od cywilnej kultury demokratycznej oraz organizacji funkcjonujaęcych w ramach wspoółczesnych społeczenóstw" . Mozżna to uznaóc za cechy wspóolne wszelkim organizacjom wojskowym. 59 60 3. Kultura organizacyjna NATO Joseph Soeters zastosował w badaniach wymiary zaproponowane przez Geerta Hofstede i połaęczył je ze znanym modelem instytucjonalno-zawodowym (Institutional-Occupational Model), rozpropagowanym w odniesieniu do wojska przez Charlesa Moskosa i Franka R. Wooda za sprawa publikacji z 1988 r o k u . Jeósli chodzi o metodologieę badaón i jej projektowanie to podstawowym narzeędziem był stworzony przez Hofstede M o d u ł Badania Wartoósci (Values Survey Module ), zawierajaęcy blisko 30 elementóow, w t y m zmienne dotyczaęce kwestii demograficznych. Kwestionariusz p o w s t a ł w jęezykach angielskim i holenderskim, a nasteępnie został p r z e t ł u m a c z o n y na jęezyki francuski, niemiecki, włoski i hiszpanóski. Zaproszenia zostały skierowane do szesnastu 61 62 5 9 Por. A. Kołodziejczyk, W. Nowosielski, Teoretyczno-metodologiczne tło badanó, [w:] M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , Cywile a wojskowi. Adam Bezpieczenóstwo i promocja wojska w wymiarze społecznym, Wydawnictwo M a r s z a ł e k , Torunó 2006, s. 1 7 - 1 9 . 6 0 Ibidem, s. 2 1 . 6 1 C h . M o s k o s , F.R. W o o d (red.), The military: More than just ajob?, Washington 6 2 1988. J. Soeters, Values... , op.cit., s. 12. Pergamon-Brassey's, �156 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... panóstw, z czego w badaniu wzięeło udział trzynaóscie, przy odmowie partycypacji ze strony A u s t r i i oraz braku odpowiedzi ze strony Portugalii i Grecji. W poniżzszej tabeli przedstawione saęoósrodki i liczba respondentóow bioraęcych udział w t y m mieędzynarodowym badaniu: T a b e l a 6. Panstwa, instytucje w o j s k o w e oraz liczba r e s p o n d e n t ó w b i o r ą c y c h u d z i a ł w badaniu Josepha Soetersa Liczba Kraj/instytucja Liczba respon­ Kraj/instytucja respon¬ dentów Belgia, Kroólewska Akademia Wojskowa w Brukseli 70 (35 z Flandrii dentów Hiszpania, Głoówna A k a d e m i a 56 W o j s k o w a w Saragossie i35 z Walonii) N i e m c y , U n i w e r s y t e t Bundes¬ 42 wehry w Monachium Dania, Króolewska Stany Zjednoczone, A k a d e m i a 52 Wojskowa West Point Akademia 55 Sił Z b r o j n y c h w Kopenhadze N o r w e g i a , N o r w e s k a Akade¬ 41 Kanada, Krolewska Wyższa Szkoła Wojskowa w Kingston Węegry, Króolewska A k a d e m i a Obrony m i a W o j s k o w a w Oslo Ludovica w 40 49 Buda¬ peszcie Francja, Francuska A k a d e m i a 44 W o j s k o w a Saint-Cyr Białorus, Akademia Wojsko¬ 47 Kroólewska 60 w a w Minósku Włochy, Akademia Wojskowa 50 Wielka Brytania, A k a d e m i a W o j s k o w a w Sand- w Turynie hurst H o l a n d i a , Kroólewska Akade¬ 58 m i a W o j s k o w a w Bredzie 664 Ogólem: W z i ę t y c h pod uwagę 6 3 : 560 Zrodło: J. Soeters, Values..., op.cit., s. 12 i 13. Ze wzgleędu na znaczenie klarownego przedstawienia konkretnych aspektóow kultury dla dalszego wywodu wymiary (jako pewne aspekty kultury, dajaęce sięe zmierzyóc i pozwalajaęce okreóslióc pozycjęe danej kultury wobec innych k u l t u r ) oraz model instytucjonalno-zawodowy saę wyjaósnione w ponizższej tabeli: 64 6 3 W celu w y e l i m i n o w a n i a danych zaburzajaęcych w y n i k i ze wzgleędu na roóżznice p ł c i o w e oraz w i e k o w e J. Soeters z d e c y d o w a ł sieę wykluczyóc k w e s t i o n a r i u s z e w y p e ł n i o n e przez kobiety, przez osoby powyzżej 30. r o k u żzycia i c u d z o z i e m c o ó w studiujaęcych w obcych sobie k u l t u r o w o akademiach w o j s k o w y c h . Ibidem, s. 13. 6 4 G. Hofstede, Kultury i organizacje..., op.cit., s. 5 1 . �157 3. Kultura organizacyjna NATO T a b e l a 7. W y m i a r y k u l t u r y i modele zastosowane w badaniach nad k u l t u r a organizacyjna w o j s k a przez Josepha Soetersa na p o d s t a w i e modelóow Hofstede i M o s k o s a Wymiary (cechy) kultury narodowej Wyjaśnienie Dystans w ł a d z y (od małe¬ Pojeęcie w p r o w a d z o n e przez psychologa s p o ł e c z n e g o go do duzżego) M u l d e r a , ktoóry okreóslał w ten sposoób e m o c j o n a l n a ę przestrzenó (Power Distance Index - o d d z i e l a j a c ą p o d w ł a d n y c h o d p r z e ł o ż o n y c h ; tutaj zwłaszcza jako PDI) s t o s u n e k do nieroównoósci Mauka rozumiane społecznych, do h i e r a r c h i i w organizacjach oraz relacji z władzaę. G. Hofstede, Kultury i organizacje... , op.cit.,s.63in. Kolektywizm Stosunek do relacji mięedzy j e d n o s t k a m i , gdzie i oznaczaóc bęedzie branie p o d indywidualizm (Indvidualism - IDV) indywidualizm uwageę przez jednostkeę przede w s z y s t k i m samego siebie i swojej najblizższej rodziny, podczas gdy k o l e k t y w i z m odznaczac s i ę b ę d z i e p o c z u c i e m o d p o w i e - dzialnoósci j e d n o s t k i w z g l ę e d e m wieększej grupy społecznej (przejawia sięe głoównie na p o z i o m i e panóstwa, nie zaós organiza¬ cji. G. Hofstede, Kultury Kobiecoósóc imęeskoósóc Wymiary (Masculinity wzgledem osiagania k o n k r e t n y c h r e z u l t a t ó w i orientacji na efekty - MAS) te i organizacje... , op.cit., s. 105 i n . ) . odnoszaęsieęgłóownie do nastawienia j e d n o s t k i (nastawienie meskie) b a d ó t e ż stawiania na p i e r w s z y m miejscu jakosci zycia i dobrych relacji z e ó s k i e ) . G. Hofstede, Kultury miedzyludzkich i organizacje..., Unikanie niepewnosci Termin (od s ł a b e g o do silnego) o p i s y w a n y m . i n . przez Jamesa G. Marcha; tutaj użzywany (Uncertainty okreslenie stopnia z a g r o ż e n i a odczuwanego przez Avoidance In¬ dex - U A I ) zapożzyczony z amerykanóskiej (nastawienie op.cit,s.135 i n. danej k u l t u r y w obliczu sytuacji socjologii nowych, 6 5 niepewnych .G.Hofstede,Kultury organizacji, nieznanych i organizacje... na członkow , lub op.cit., s. 1 8 0 - 1 8 1 . Patrzenie przez pryzmat instytucjonalny baędóz za¬ M o d e l ten o d n o s i sięe do p o s t a w zżołnierzy wobec swojej pracy. N a s t a w i e n i e i n s t y t u c j o n a l n e t o postrzeganie z a w o d u zżołnierza wodowy przez p r y z m a t służzby dla w ł a s n e g o kraju i oddania odczuwa¬ ( Institutional-Occupational nego dla Model) „ z a w o d o w e " wiaęzże sięe z postrzeganiem służzby zżołnierskiej j a k o organizacji wojskowej, podczas gdy nastawienie „ p r a c y j a k kazżda i n n a " . J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page, op.cit., s. 16. ó Z roódło: oprac. własne. 6 5 Jak zwraca uwageę Hofstede, nie nalezży mylióc u n i k a n i a niepewnoósci z awersjaędo p o d e j m o w a n i a ryzyka. Niepewnoósóc m a sięe tak do ryzyka, jak niepokóoj do strachu. Strach i ryzyko n a k i e r o w a n e saę na coós k o n k r e t n e g o : p r z e d m i o t , osobeę l u b wydarzenie. Ryzyko jest z k o l e i czeęsto przedstawiane j a k o stopienó p r a w d o p o d o b i e n ó s t w a , zże dana sytuacja bęedzie mieóc miejsce. Niepokoój i niepewnoósóc saęz k o l e i u c z u c i a m i m a ł o sprecyzowanymi: niepewnoósóc nie m a przypisanego p r a w d o p o d o b i e n ó s t w a , niepokóoj jest zaós b e z p r z e d m i o t o w y . U n i k a n i e niepewnoósci pozwala jednak unikaóc d w u z n a c z n o ó s c i . d w u z n a c z n y c h . Chcaę k l a r o w n y c h struktur Kultury o zaróowno w wysokim U A I nie organizacjach lubiaęsytuacji i instytucjach, jak i w relacjach m i e ę d z y l u d z k i c h . Pozwala t o w ich odczuciu p o p r a w n i e i n t e r p r e t o w a ó c i przewidywaóc w s z e l k i e wydarzenia. G. Hofstede, Kultury i organizacje... , op.cit., s. 1 8 4 - 1 8 5 . �158 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Zastosowanie wskazanych wyzżej czynnikóow do badanó nad narodowymi kulturami wojskowymi dało bardzo ciekawe rezultaty. Przede wszystkim okazało sieę, izż niektóore wymiary korelujaę ze sobaę, jak np. dystans władzy korelował z wynikami osiaęganymi w wymiarze unikania niepewnoósci. Oba te wskazniki staja; się wyznacznikami okreslonego charakteru organizacji: wysokie wskaózniki dystansu władzy i unikania niepewnoósci saę przejawami klasycznej machiny biurokratycznej w rozumieniu Webera, o strukturze piramidy, zorien¬ towanej na przestrzeganie zasad i procedur. Niski poziom obu tych wskaóznikóow charakteryzuje z kolei organizacje o charakterze nowoczesnym, zorientowane na rezultaty i duzżo bardziej elastyczne. Joseph Soeters zauwazżył roówniezż,zże wysoki wskaóznik indywidualizmu, móowiaęcy o poczuciu niezalezżnoósci jednostek od organizacji, jak róowniezż wysoki wskaóznik meęskoósci, odzwierciedlajaęcy daęzżenia do wysokich zarobkóow, stajaę sieę wskaóznikami modelu zawodowego (według Moskosa). W y n i k i badanó Soetersa pozwoliły pogrupowaóc pewne panóstwa w „klastery" wedle zbiezżnoósci uzyskanych w nich wynikóow . Co ważzne, poroównujaęc w y n i k i w tych wymiarach osiaęgnieęte przez Geerta Hofstede podczas badanó cywilnych pracownikoów firmy I B M , Joseph Soeters stwierdził, izż istnieje tozżsamoósóc wynikoów osiaęgana w tych samych krajach: znaczy to, żze w y n i k i „cywili" róożzniły sieę w marginalnym stopniu od wynikóow wojskowych, jeósli pochodzili z tego samego panóstwa. Kultura narodowa przesaędza więec w ogromnym stopniu o kul¬ turze w o j s k a . W zwiaęzku z t y m wyroózżnił tzw. klaster łacinóski, obejmujaęcy Francjeę, Włochy, Belgieę, Hiszpanieę i Brazylięe. Cechy charakterystyczne kultury wojskowej w tych krajach dotyczaę wysokiego poziomu dystansu w ł a d z y skorelowanego z wysokim poziomem unikania niepewnoósci. Takie zgrupowanie tych krajoów na bazie ich bezpoósrednich zwiaęzkóow z imperium rzymskim pojawia sieę takzże w pracach Geerta Hofstede . Wszystkie wymienione panóstwa saę w przeważzajaęcej mierze katolickie, a organizacja Koóscioła rzymskokatolic¬ kiego (struktura piramidy z papiezżem na jej szczycie oraz swoisty styl administracyjno-biurokratyczny), wyrażająca sie w znanym powiedzeniu Roma locuta, causa finta (Rzym p r z e m ó w i ł , sprawa rozstrzygnięta, s k o ó c z o n a ) , wpływa mocno takzże na kultureę organizacyjnaę wojsk z tego „klasteru". 66 67 68 Na przeciwnym biegunie sytuujaę sieę kultury wojskowe Norwegii i Kanady, ze spłaszczonaę strukturaę organizacyjnaę oraz niskim wskaóznikiem unikania niepewnoósci. Ma to wskazywaóc na nowoczesnaę kulturęe organizacji pracy , panujaęcaę takżze w społeczenóstwach tych krajóow. Formy hybrydowe, mieszane, odnajdujemy w brytyjskich akademiach obrony, w ktoórych dystans władzy okazał sieę najwyżzszy wósroód wszystkich poroównywanych krajoów. Podobnie wysoki wskaóznik utrzymywał sięe roówniezż 69 6 6 6 7 6 8 6 9 Podajęe w y n i k i za J. Soeters et al., Military culture, op.cit., s. 1 7 - 2 0 . J. Soeters, Values... , op.cit., s. 24. G. Hofstede, Culture's Consequences..., op.cit.; Kultury J. Soeters, Values... , op.cit., s. 24. i organizacje..., op.cit. �159 3. Kultura organizacyjna NATO w akademiach amerykanóskich i niemieckich, gdzie wskaóznik unikania niepewnoósci był szczegoólnie wysoki. Ten ostatni rezultat przejawia sięe w ocenie badaczy choócby tym, żze zaroówno zżołnierze amerykanóscy, jak i niemieccy wykazujaę ogromnaę skłonnoósóc do pracowania zgodnie z podreęcznikowymi wytycz¬ nymi, celujaęwóscisłym wypełnianiu rozkazoów i kładaę nacisk na przestrzeganie praw i regulacji wojskowych. Dwa p o z o s t a ł e wymiary (indywidualizm i m ę e s k o ó s ó c ) n a a k a d e m i a c h norweskich i kanadyjskich, t y m razem również w USA i Danii, wskazujana relatywnie nowoczesnaę kultureę wojska, w ktoórym niezalezżnoósóc od samej orga¬ nizacji (indywidualizm), jak róowniezż nastawienie na dobre zarobki (męeskoósóc) saę cechami dominujaęcymi. W tych krajach mamy więec do czynienia z przewagaę modelu zawodowego. Wskazuje na to takżze sposóob rekrutacji i awansowania w siłach zbrojnych tych krajoów, ktoóre bezpoósrednio prowadzaę do stworzenia zawodowej kultury wojskowej. Z drugiej strony, w niektoórych krajach euro¬ pejskich, takich jak W ł o c h y i Belgia, obydwa te wymiary były na niskim po¬ ziomie. Sugerowaóc to mozże, zże lojalnoósóc wzgleędem wojska (kolektywizm) sytuuje sięe na wysokim poziomie, a presja na dobre zarobki nie jest naj¬ istotniejsza. Wskaóznik zarobkowy generalnie okazuje sieę wysoki w krajach postkomunistycznych, w ktoórych nadal jeszcze, w poroównaniu do Europy Zachodniej, zarobki sytuuja się na nizszym poziomie - potwierdza to przypadek Rumunii, ktoóra uzyskała taki właósnie mieszany wynik na l i n i i k o l e k t y w i z m indywidualizm, podczas gdy nacisk na duzże zarobki utrzymuje sięe na wysokim poziomie. W y n i k i tych b a d a ó w formie skondensowanej zawarte sa w ponizszej tabeli. T a b e l a 8. Konfiguracje k u l t u r o w e w s r o d w o j s k a Konfiguracja kulturowa W y s o k i poziom obydwu w y m i a r ó w Dystans w ł a d z y i uni¬ Francja, kanie niepewnoósci Belgia, Włochy, Hiszpania, Brazylia, R u m u n i a Hybrydowy/mieszany W i e l k a Brytania N i s k i poziom obydwu w y m i a r ó w N o r w e g i a i Kanada ( w y s o k i wskaóznik dystansu w ł a d z y ) USA i Niemcy (wysoki wskaóznik u n i k a n i a niepewnoósci) Indywidualizm (nie- zależznoósóc) oraz męes- Norwegia, Kanada, USA, Dania R u m u n i a (wysoki wskaóznik koósóc ( u k i e r u n k o w a - w a n i a na w y s o k i e nienaosiaęgnieęcia, robki/model z w ł a s z c z a na wyso¬ wy) kie zarobki) ó Z roódło: J. Soeters et al., Military culture, op.cit., s. 18. W ł o c h y i Belgia ukierunko¬ za­ zawodo¬ �160 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Badanie podobne do badanó Josepha Soetersa z zastosowaniem metodologii Geerta Hofstede zostało również przeprowadzone przez Josepha T. Page'a , ale na poziomie kadry oficerskiej z w w . krajóow, uczestniczaęcej w konferencjach i kursach mieędzynarodowych w Europie. W badaniu znaleózli sieę przedstawiciele z a r ó w n o krajów członkowskich N A T O (Belgia, Holandia, Kanada, Niemcy, Norwegia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone), jak i krajoówbęedaęcych w pro¬ gramie Partnerstwo dla Pokoju (dalej: PdP): Gruzji, Rumunii, Słowacji i Słowenii. W y n i k i b a d a ó Page'a potwierdziły wczesniejsze badania Soetersa z jednym wyjaętkiem: kadra oficerska armii niemieckiej miała znacznie wyzższy wskaóznik wymiaru dystansu władzy nizż niemieccy kadeci. Ciekawe obserwacje, choóc właósciwie roówniezż łatwe do przewidzenia, zostały poczynione w obszarze roóżznic mieędzy krajami N A T O a krajami beędaęcymi w PdP. Kadra oficerska krajoów N A T O okazała sieę bardziej homogeniczna kulturowo jako grupa nizż kadra z krajoówbęedaęcych w PdP . Na taki wynik krajoów z PdP głoównie „zapracowała" Gruzja jako kraj najdalej połozżony w Azji w stosunku do pozostałych objeętych badaniem, w dodatku z byłego bloku sowieckiego. Badacze przychylajaę sięe do tezy, żze pewna spóojnoósóc wynikoów krajoów N A T O w poroównaniu do duzżej ich odmiennoósci w odniesieniu do krajoów z PdP mozże wynikaóc z długiej historii funkcjonowania Sojuszu (od 1949), podczas gdy program PdP został zaini¬ cjowany dopiero w 1994 roku. 70 71 Podsumowujaęc wyniki wszystkich przeprowadzonych badanó, obaj badacze zauwazżyli, zże m i m o istnienia ogromnych róozżnic w kulturach narodowych, przesaędzajaęcych o odmiennych kulturach wojskowych, wyraóznie mozżna roówniezż zauwazżyóc istnienie ponadnarodowej kultury wojskowej, umozżliwiajaęcej roózżnym krajom c z ł o n k o w s k i m N A T O w miareę normalnaę wspóołpraceę. Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal Ben-Ari okreóslili tęe sytuacjęe h a s ł e m : „zróozżnicowanie kulturowe jednoósóc operacyjna" . Głoównymi elementami zauważzanymi przez zdecydowanaę wieększoósóc uczestnikoów badanó w krajach członkowskich N A T O były instytu¬ cjonalne nastawienie do wykonywanej pracy oraz przestrzeganie hierarchii i procedur. 72 73 Jednoczesnie w badaniach Page'a potwierdził się fakt większej kulturowej homogenicznoósci krajóow członkowskich N A T O i odreębnej kulturowej homogenicznoósci krajoówbęedaęcych w PdP. Wyjaósnieniem tej sytuacji jest w ocenie badacza fakt istnienia N A T O od ponad 60 lat, gdzie ciaęgłoósóc funkcjonowania 7 0 T.J. Page Jr., Culture and the Profession of Arms in the 21st Hofstede's Dimension Theory Within the North Atlantic Treaty Organization for Peace (PfP) Military Cultures, Century: An Application (NATO) and the of Partnership N o v a Southeastern University 2003 (maszynopis). 7 1 T.J. Page Jr., op.cit., s. 96, za: J. Soeters et al., Military 7 2 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit. 7 3 T r z y p y t a n i a badawcze, jakie przyjaęł, b y ł y s f o r m u ł o w a n e nasteępujaęco: 1) Czy istniejaę culture, op.cit., s. 19. istotne r ó ż n i c e w k u l t u r a c h n a r o d o w y c h kadry dowodczej k r a j o w członkowskich NATO?; 2) Czy istniejaę i s t o t n e róożznice w k u l t u r a c h n a r o d o w y c h k a d r y dowoódczej krajoów uczestniczaęcych w p r o g r a m i e „ P a r t n e r s t w o dla Pokoju"?; 3) Czy j a k o odręebne grupy, N A T O i PdP, saę bardziej k u l t u r o w o homogeniczne? T.J. Page Jr., op.cit., s. 100. �161 4. Narodowa kultura wojskowa organizacji przewazżanadroózżnicami narodowymi. Szesnaóscie krajoów członkow¬ skich N A T O (od 1949: Belgia, Kanada, Dania, Francja, Islandia, Włochy, Luksemburg, Holandia, Norwegia, Portugalia, Wielka Brytania i Stany Zjedno¬ czone; od 1952: Grecja i Turcja; od 1955 Niemcy; od 1982 Hiszpania) wspołp r a c o w a ł o co najmniej przez 15 lat (przypadek „najmłodszej" Hiszpanii) do momentu zaproszenia w 1997 roku i przyjęcia do N A T O w 1999 Polski, Czech i W e ę g i e r . Umozżliwiło i m to wypracowanie ponadnarodowej kultury orga¬ nizacyjnej Sojuszu, wypadkowej wielu narodowych kultur wojskowych. Wiaęzże sięe toroównieżz z tym, izż na kultureę organizacyjnaę składajaę sieę zaroówno wzorce kulturowe p o w s t a ł e w danej organizacji, jak i te do niej wnoszone, a wytworzone poza ta organizacja . Mamy wiec do czynienia ze swoista, osmoza kultur organizacyjnych (narodowa kultura wojskowa - kultura organizacyjna Sojuszu). Wnioski postawione przez Josepha Page'a ida. w związku z t y m dalej: jesli czas działa na korzyósóc przyjmowania ponadnarodowej k u l t u r y organizacyjnej i badania wskazujaę na tendencje do wieększej homogenizacji w zakresie kultury organizacyjnej Sojuszu, to N A T O powinno traktowaóc przyjmowanie nowych członkoów jako swoój podstawowy interes, ktoóry przyniesie nie tylko więekszaę stabilnoósóc tej organizacji, ale róowniezż więekszaę stabilnoósóc w nowych krajach członkowskich . 74 75 76 4. Narodowa kultura wojskowa Narodowa kultura wojskowa jest ogniwem łaęczaęcym zżołnierza pochodzaęcego z danego kraju, wychowanego w okreóslonej narodowej kulturze i tradycji, z ponadnarodowaę kulturaę wojska jako organizacji. Ta ostatnia czyni mozżliwym wspoółdziałanie w operacjach sojuszniczych wielonarodowych kontyngentoów. Kultura grupy zawodowej (np. kadra dowódcza) Kultura narodowa (socjalizacja jednostek) Kultura wojskowa jako kultura organizacji (np. NATO) Narodowa kultura wojskowa (armie poszczególnych państw) R y s u n e k 9. Relacje m i e d z y p o j ę c i a m i w i a ż a c y m i się z k u l t u r a organizacyjna ó Z roódło: oprac. własne. Obraz ten należałoby skomplikowac wskazaniem istnienia dodatkowego elementu: kultury grupy zawodowej, mieszczaęcej sięe mieędzy kulturaę narodu 7 4 Ibidem, s. 1 0 3 - 1 0 4 . 7 5 Z w r a c a na to uwage C. Sikorski, Sztuka kierowania. Szkice I n s t y t u t W y d a w n i c z y Zwiaęzkoów Z a w o d o w y c h , W a r s z a w a 1986. 7 6 T.J. Page Jr., op.cit., s. 104. o kulturze organizacyjnej, �162 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... a kulturaę organizacji. Idaęc za wnioskami Geerta Hofstede, trzeba stwierdzióc,izż na poziomie kultury narodowej róozżnice mieędzy członkami społeczenóstwa wystęepujaęgłoównie w sferze wartoósci, rzadziej w sferze praktyk. Na poziomie organizacji róożznice zaznaczajaęsięe głoównie w sferze praktyk (choóc, jak zauważza Marian Cieóslarczyk, mozżna móowióc róownieżz owartoósciach organizacyjnych ). Tymczasem kultura grupy zawodowej oznacza zmiany zaróowno w sferze wartoósci, jak i w sferze p r a k t y k , a rozumiana jest jako zespóoł milczaęcych ispoójnych znaczenó podzielanych przez członkoów grupy, okreóslajaęcych: jak i dla¬ czego zachodzaęokreóslone zdarzenia, co robióc ikogoalarmowaóc, kiedy wyłaniajaę sięe problemy, oraz co konstytuuje problemy; jak traktowaóc sieęwzajemnie . Bardzo ciekawie przedstawiajaę sieę w t y m kontekóscie wyniki badanó Josepha Soetersa w odniesieniu do narodowych kultur wojskowych. Majaę one bowiem zasadnicze znaczenie dla okreóslenia p o t e n c j a ł u wielonarodowych koalicji i sojuszy, działajaęcych z załozżenia w warunkach istniejaęcych, czeęsto głęebokich roóżznic kulturowych. Wniosek, ktoóry on sam wskazał jako, byóc możze, najbardziej istotny z jego badanó, dotyczy stylu dowodzenia formacjami wielonarodowymi i „koniecznosci posiadania swiadomosci kulturowej przez kadrę dowodcza" w tej mierze. Rozżnice w wojskowych kulturach narodowych mogaę bowiem sprawiac,izż okreslony, narodowy styl dowodzenia możze byc opacznie rozu¬ miany przez p o d w ł a d n y c h z innych krajow. Swiadomosc tych rozżnic powinna wymusic budowanie kadry „inteligentnej kulturowo", budujaęcej atmosfereę zaufania i szacunku do wszystkich uczestnikow operacji, opierajaęcej sięe na wspolnocie celow i interesow. Patrzaęc od strony stricte praktycznej, badacz ten zaleca, aby wziaó pod uwage oczywisty fakt, że pewnym formacjom wielo­ narodowym łatwiej będzie ze soba w s p o ł p r a c o w a c (Holendrzy/Niemcy, Holen­ drzy/Anglicy) niż i n n y m ( N o r w e g o w i e / W ł o s i ) . Zwłaszcza w operacjach o charakterze stabilizacyjnym, gdzie poziom stresu zwiaęzany z nieustannaę gotowoósciaę bojowaę i odczuwanym zagrozżeniem zżycia jest szczegoólnie w y s o k i , p o w i n n o wdrażzaóc sięe rozwiaęzania, ktoóre pozwolaęuniknaęóc generowania dodatkowych konfliktóow wewnaętrz formacji wielonarodowych dzieęki zastoso¬ waniu wiedzy o roózżnicach kulturowych. 77 78 79 80 81 82 7 7 M . Cieóslarczyk, O potrzebie... , op.cit., s. 3 5 - 3 6 . 7 8 G. Hofstede, Kultury... 7 9 Ibidem, s. 26. 8 0 J. Soeters, Values... , op.cit., s. 27. 8 1 8 2 , op.cit., s. 2 6 8 - 2 7 0 . Ibidem. Por. np. badania Tadeusza I w a n k a wósroódzżołnierzy wracajaęcych z I r a k u , gdzie na pytanie „ j a k i e g o rodzaju o b a w y t o w a r z y s z y ł y P a n u ( i ) w czasie s ł u ż b y w I r a k u ? " d w i e najczesciej udzielane o d p o w i e d z i b r z m i a ł y : o b a w a o w ł a s n e z d r o w i e i życie (60,8%) oraz poczucie z a g r o ż e n i a , n i e p e w n o s c i ( 1 1 , 6 % ) , a najczesciej o d c z u w a n e b y ł y „ z d e n e r w o w a n i e k o l e g o w " (36,9%) i „zagrozżenie, niepokoój" ( 3 2 % ) . T. I w a n e k , Kadra Wojska Polskiego wobec misji [ w : ] T . K o ł o d z i e j c z y k , D.S. K o z e r a w s k i , J. M a c i e j e w s k i (red.), Oficerowie Socjologiczna analiza procesu bezpieczeńistwa skiego, W r o c ł a w 2008, s. 336. grup irackiej, dyspozycyjnych. narodowego, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w ¬ �163 4. Narodowa kultura wojskowa 4.1. K u l t u r a o r g a n i z a c y j n a W o j s k a P o l s k i e g o Warto w t y m miejscu przyjrzeóc sięe takzże bliżzej temu, jak w Polsce wyglaęda kwestia badanó oraz ich wynikoów w odniesieniu do kultury organizacyjnej Wojska Polskiego. Marian Cieslarczyk i Edward Pomykała we wstepie do pracy poóswięeconej kulturze organizacyjnej w siłach zbrojnych z 2003 roku zaznaczajaę: „Jesli nawet z rezerwabedziemy przyjmowac pogląd S.P. Huntingtona, że w perspektywie X X I w i e k u zroznicowanie cywilizacyjne, uwzględniające odmienne systemy wartoósci społecznych, możze stanowióc jeden z głoównych problemóow rozwojowych ludzkoósci, to jednak trudno byłoby lekcewazżyóc nasze wczeósniejsze doóswiadczenia, zwiaęzane np. z funkcjonowaniem zżołnierzy w składzie wielonarodowych sił zbrojnych pod flagaę O N Z . Chociazż pojawiajaęce sieęwóowczas problemy, zwiaęzane z deficytem wiedzy i kompetencji kadry do działania w wielokulturowym ósrodowisku, nie zostały, jak sieę wydaje, wystarczajaęco zbadane i opisane, to jednak zaroówno we wspomnieniach uczestnikóow tamtych misji, jak i w materiałach konferencji poóswięeconych udziałowi polskich żołnierzy w misjach pokojowych zagadnienia te pojawiaja się coraz czesciej" . 83 Jeósli chodzi o najnowsze badania, poruszajaęce p r o b l e m a t y k e ę k u l t u r y organizacyjnej Wojska Polskiego i przygotowanie naszych sił zbrojnych do misji poza granicami kraju, w któorych przede wszystkim dochodzi do „zde¬ rzenia" k u l t u r narodowych, organizacyjnych czy cywilizacyjnych, dobrego obrazu dostarczajaę badania podejmowane przez Wojskowe Biuro Badanó S p o ł e c z n y c h . Badania poóswieęcone konkretnie tematowi kultury organizacyj¬ nej wojska, przeprowadzone we wrzesniu 2010 r o k u , umożliwiają p o r ó w n a n i e 84 85 8 3 M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a , Wstep, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit.,s.5. 8 4 B i u r o d z i a ł a w r a m a c h W o j s k o w e g o C e n t r u m Edukacji Obywatelskiej, podległego D e p a r t a m e n t o w i W y c h o w a n i a i P r o m o c j i Obronnoósci M i n i s t e r s t w a O b r o n y N a r o d o w e j , jest k o n t y n u a t o r e m działalnoósci nastęepujaęcych i n s t y t u c j i realizujaęcych badania s p o ł e c z n e w woj¬ sku: W o j s k o w e g o I n s t y t u t u Badan Socjologicznych (lata 1 9 9 0 - 1 9 9 9 ) oraz W o j s k o w e g o Biura Badan Socjologicznych (lata 1 9 9 9 - 2 0 0 6 ) . I s t o t n e badania z p u n k t u w i d z e n i a poruszanej t u p r o b l e m a t y k i t o m . i n . A . O r z y ł o w s k a , A . D ę b s k a , M . W a c h o w i c z , Kultura zbrojnych, do misji M. W B B S , W a r s z a w a 2010; A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe innych niż Weselióski, profesjonalizacji, żzołnierzy W. wojenne, Wpływ WBBS, udziału Warszawa 2002; M . Kloczkowski, polskich żołnierzy w misjach poza granicami kraju cywilnych i wojskowych, M. Kloczkowski, A. Orzyłowska, srodowisk misjach poza na proces profesjonalizacji, ó S wiadomoósóc historyczna ósrodowisk A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczenóstwo. Kulturowe -wychowawczej w wojskowych, podobienóstwa oficerów M. granicami W B B S , W a r s z a w a 2008; M . K l o c z k o w s k i , J. Zajdzik, Nowosielski, organizacyjna przygotowanie Wachowicz, kraju Wpływ aspekty Przygotowanie w strukturach służzby poza kadry NATO, granicami i absolwentowszkół na udziału Warszawa 2006; i odmiennoósci studentóow uczelni kraju, WBBS, wojskowych T. I w a n e k , Warszawa do pracy 2004; dowodczo- W B B S , W a r s z a w a 2002; J. Prus-Zajaczkowska, wojskowych na temat zaangażowania proces polskich W B B S , W a r s z a w a 2009; WBBS, W B B S , W a r s z a w a 2006; M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , Społeczne sił wojska i udziału SZ RP w ramach sojuszniczych operacji Opinie NATO, WBBS, Warszawa 2003. 8 5 Badania t e r e n o w e z o s t a ł y p r z e p r o w a d z o n e w e wrzeósniu 2010 wósróod 592 żzołnierzy z a w o d o w y c h p r z y u w z g l ę e d n i e n i u w s z y s t k i c h k o r p u s o ó w z ż o ł n i e r z y z a w o d o w y c h , w 20 jednost- �164 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... w y n i k ó w z uzyskanymi w siłach zbrojnych innych krajow członkowskich N A T O (zaprezentowanymi powyzżej) z uwagi na fakt, iżz badanie zostało przygotowane na podstawie klasycznego modelu kulturowego opracowanego przez Geerta Hofstede, obejmujaęcego takie aspekty, jak: dystans władzy, kolektywizm i indywidualizm, unikanie niepewnoósci, długo- i kroótkoterminowa orientacja (ten aspekt został z kolei pominieęty w badaniach przeprowadzonych przez Josepha Soetersa); orientacja d ł u g o t e r m i n o w a (Long Term Orientation - LTO) skupia sięe n a p r z y s z ł o ó s c i , natomiast kroótkoterminowa na teraózniejszoósci i przeszłoósci. Orientacji d ł u g o t e r m i n o w e j odpowiadajaę takie cechy, jak wytrwałoósóc, k s z t a ł t o w a n i e relacji w e d ł u g statusu czy zapobiegliwoósóc, a orientacji kroótkoterminowej - potrzeba ustatkowania i róownowagi oraz poszanowanie tradycji . 86 Duży dystans władzy | Mały dystans władzy -2,0 | Kolektywizm -10,5 Indywidualizm 24,1 Kobiecość Silne unikanie niepewności Męskość Słabe unikanie niepewności -65,9 39,3 Orientacja krótkoterminowa R y s u n e k 10. Orientacja długoterminowa Indeks w y m i a r o w k u l t u r y organizacyjnej W o j s k a Polskiego Zrodło: A. Orzyłowska, A. Debska, M . Wachowicz, Kultura organizacyjna sil zbrojnych, WBBS, Warszawa 2010, s. 15. We wnioskach autoroów badania mozżemy odnaleózóc klasyczne cechy orga¬ nizacji wojskowej. Po pierwsze, zauważzajaę autorzy, instytucja wojska oraz jej członkowie tworzaę specyficznaę sfereę wartoósci kulturowych, w ktoórej dominuje kach wojskowych na terenie całego kraju. Zastosowany został losowy dobóorproóby, wykorzystujaęcy l o s o w a n i e w a r s t w o w e w e d ł u g rodzaju sił zbrojnych, co s p e ł n i a kryterium r e p r e z e n t a t y w n o ó s c i zebranego m a t e r i a ł u empirycznego. A . O r z y ł o w s k a , A . Dęebska, M . Wacho¬ wicz, Kultura 8 6 organizacyjna sil zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010, s. 4. Nalezżywtymmiejscuzauważzyóc,zże poddawana jest uzasadnionej uwzglęednienia dynamiki i częesto metodologia szerokiej krytyce. o p r a c o w a n a przez Zarzuca sięe Hofstede jejm.in.brak z m i a n , l u k i w analizie danych, błęedne interpretacje i n a d m i e r n e w n i o s k i ze zbyt ubogiego m a t e r i a ł u empirycznego. Z o b . P. Boski, op.cit., s. 1 2 4 - 1 2 6 . D o dzis ż ż jego koncepcja jest j e d n a k na tyle w p ł y w o w a , z e nie sposoób jej zlekcewaz yóc. �165 4. Narodowa kultura wojskowa wzorzec męeskoósci, unikanie niepewnoósci i orientacja d ł u g o t e r m i n o w a . Po drugie, w sytuacji, gdy instytucja za głóownaę zasadeę organizacji działania uznaje hierarchicznoósóc, nie dziwi dużzy dystans władzy. Po trzecie, przy duzżym nacisku organizacji na wspoółpracęe i kooperacjeę w realizacji zadanó brak kulturowego nachylenia na kolektywizm (kobiecoósóc) powinien wzbudzióc głeębszaęrefleksjęe. Po czwarte, adaptacja do słuzżby przebiega przede wszystkim w wymiarze wartoósci zawodowych i instytucjonalnych, w mniejszym zaós stopniu w wymiarze wartoósci społecznych czy moralnych. W ocenie wartoósci wazżnych dla wojska jako instytucji zżołnierze zawodowi na pierwszym miejscu ulokowali: dyscyplineę, odpowiedzialnoósóc, patriotyzm, honor, na ostatnich znalazły sięe zaós: hojnoósóc, inicjatywa i zamiłowanie do porzaędku. Ponieważz badanie, ze wzglęedoównaistniejaęce potrzeby badawcze w WBBS, zostało poszerzone o szereg pytanó dotyczaęcych preferencji żzołnierzy wobec kwestii podnoszenia kwalifikacji zawodowych oraz percepcji wspoółczesnego patriotyzm u , w zestawieniu mozna odnalezc rowniez informacje, budujace szerszy kontekst dla kultury organizacyjnej obecnie funkcjonujaęcej w Wojsku Polskim. Okazuje sięe, zże system wartoósci zżołnierzy zawodowych nie roózżni sieęod systemu wartoósci polskiego społeczenóstwa, gdzie dominujaę wartoósci rodzinne, dbałoósóc o zdrowie fizyczne i psychiczne, brak zagrozżenó oraz satysfakcjonujaęca praca zawodowa. Zdaniem zżołnierzy zawodowych siły zbrojne saę przeznaczone przede wszystkim do obrony kraju. Na drugim miejscu wskazali prowadzenie przez wojsko działaó w trakcie klęsk zywiołowych. Respondenci sa skłonni zaakceptowaóc takzżeuzżycie armii do zwalczania terroryzmu, prowadzenia akcji humanitarnych za granicaę oraz zapobiegania rozprzestrzenianiu broni maso¬ wego razżenia. W ósrodowisku zżołnierzy zawodowych istnieje konsensus, iżz wojsko zawodowe (ochotnicze) lepiej wypełni zadania nowego rodzaju nizż woj¬ sko oparte na słuzżbie obowiaęzkowej (zasadniczej). S wiadczy to o aprobacie dla kierunku transformacji Sił Zbrojnych RP. Z ołnierze zawodowi saę zaintereso¬ wani podnoszeniem kwalifikacji zawodowych, któore d o s t a r c z a ę i m wiedzy przydatnej i wykorzystywanej w biezżaęcej słuzżbie wojskowej. 8 7 ó ż Jeósli chodzi o model instytucjonalno-zawodowy Moskosa to pewnych informacji m o ż e dostarczyc inne badanie przeprowadzone przez WBBS w 2009 r o k u . Na pytanie, czym jest dla Pana/Pani wykonywanie zawodu wojskowego, żołnierze odpowiadali następująco (oceny srednie w skali 1-5): swiadomosc obowiaęzku, poczucie dumy, sposob zarabiania na utrzymanie, koniecznosc wyrzeczen, przejaw patriotyzmu, mozżliwosc sprawdzenia siebie, realizacja marzen, cos innego, zawod jak każzdy inny, mozżliwosc sprawowania władzy, 8 8 8 7 M a t e r i a ł e m p i r y c z n y z o s t a ł opracowany w e d ł u g nastęepujaęcych p r o b l e m o w badawczych: w a r t o s c i k u l t u r o w e , w a r t o s c i zawodowe, w a r t o s c i autoteliczne, preferowane formy wojskowym. Ibidem. 8 8 doskonalenia zawodowego J. Zajdzik, Etyczne aspekty sluzzby w aspekcie profesjonalizacji 2 0 0 9 , s. 15. percepcja bezpieczenstwa, oraz percepcja p a t r i o t y z m u w srodowisku sil zbrojnych, W B B S , Warszawa �166 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... tradycja rodzinna. Co ciekawe, odpowiedóz „zawoód jak każzdy inny" miała jedynie 2,42 w s k a z a ó (a w i ę c d z i e w i ą t a w kolejności odpowiedz na jedenascie mozżliwych). Możzna w zwiaęzku z t y m wysnuóc wniosek, żze nadal jeszcze mamy do czynienia z przewagaę modelu instytucjonalnego, choóc niewaętpliwie w zwiaęzku z profesjonalizacjaę polskich sił zbrojnych i rezygnacjaę z poboru model ten beędzie p r z e s u w a ł sięe w kierunku zawodowego. 5. Wielokulturowe armie „narodowe" Wazżnym aspektem narodowej kultury organizacyjnej wojska jest roówniezż umiejętnosc zarządzania wewnetrzna wielokulturowoscia - w obrębie własnych sił zbrojnych, potraktowanych wyzżej z załozżeniem ich teoretycznej homogenicznoósci kulturowej. Problemy wielokulturowoósci dotycza bowiem nie tylko struktur z definicji i załozżenia wielonarodowych, ale roówniezż wieloetnicznych wewnatrz danego kraju. Temu ostatniemu zagadnieniu poswiecona jest ksiażka pod redakcja Josepha Soetersa i Jana van der Meulena, Cultural Diversity in the Armed Forces. An International Comparison (2007), w której różni autorzy przedstawiaja problemy funkcjonowania wielokulturowego wewna trz sił zbroj¬ nych m . i n . Stanóow Zjednoczonych, Kanady, Ekwadoru, Brazylii, Holandii, Belgii czy N i e m i e c . 89 Tutaj warto odnieósóc sie p r z y k ł a d o w o do czasoów miedzywojennej Polski. Jeósli chodzi o Wojsko Polskie to ze szczegóolnie wyraóznym problemem wielokulturowoósci wewna trz własnych sił zbrojnych mieliósmy do czynienia od samego momentu odzyskania niepodległoósci w 1918 roku i tworzenia struktur wojskowych. O ile jeszcze w 1921 roku procent o s ó b należacych do mniejszosci narodowych w siłach zbrojnych wynosił 16,54%, o tyle w roku 1938 było to już 25,19%. Z obecnoscia w naszych strukturach trzech najwiekszych liczebnie mniejszosci: U k r a i ó c o w (w 1938 - 15 729 osób, co daje 10,02%), Białorusinów (11 386, co daje 7,25%) i Z y d ó w (9519, co daje 6,07%), wiazały sie oczywiscie rozliczne problemy na tle praktyk religijnych, procedur składania przysiegi, żzywienia rytualnego, okreóslania r o z k ł a d u d n i óswiatecznych. Problemem k l u c z o w y m była w konócu tożzsamoósóc n o w o odrodzonych sił zbrojnych i podejmowany, choóc niekoniecznie z powodzeniem, t r u d wychowawczy przez dowoódcoów plutonoów, kompanii, batalionoów, ktoórzy, jak pisze Tadeusz Kowal¬ ski: „z rozpolitykowanej, wielonarodowej, wielowyznaniowej i wielojezycznej masy rekruckiej mieli wytworzyóc żzołnierza o wysokiej lojalnoósci wobec panóstwa polskiego" . Z braku istnienia badanó nad óowczesna kultura organizacyjna naszego wojska nie możzemy dokonaóc poroównania do realioówwspoółczesnoósci, 90 8 9 J. Soeters, J. van der M e u l e n (red.), Cultural Comparison, 9 0 Diversity in the Armed Forces. An International Routledge, L o n d o n 2 0 0 7 . O porazkach z t y m z w i ą z a n y c h , ale i sukcesach w b u d o w a n i u zasad tolerancji dla o d m i e n n o s c i zob. T . A . K o w a l s k i , Mniejszosci (1918-1939), narodowe w Siłach Zbrojnych Drugiej W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , T o r u ó 1997. Rzeczypospolitej �167 5. Wielokulturowe armie „narodowe" choc niewątpliwie fakt etnicznej homogenicznosci, który stał sie udziałem całego społeczenóstwa polskiego po I I wojnie óswiatowej, odzwierciedla takzże dzisiejszy skład naszych sił zbrojnych. Warto wreszcie przyjrzeóc sie problemowi wewnetrznej wielokulturowoósci panuja cej w najwiekszych liczebnie siłach zbrojnych wspóołczesnych operacji, a mianowicie armii Stanóow Zjednoczonych. To właósnie w Stanach Zjednoczo¬ nych doszło do opublikowania pierwszego, holistycznego i kompleksowego studium z socjologii wojskowoósci: 4-tomowego The American Soldier (TAS) z 1949 r o k u . Badania rozpoczete w 1941 roku były pierwszymi empirycznymi badaniami postaw żołnierzy przed I I wojna swiatowa, w jej trakcie i po niej, relacji społecznych wewnaętrz armii, stosunkóow mięedzy „białymi i czarnymi, weteranami i óswieżzo upieczonymi rekrutami", ukierunkowanymi nie tyle na rozwoójbadaónnaukowych w tej dziedzinie, ile na przygotowanie praktycznych wnioskóow, majaęcych pomoóc w sformułowaniu właósciwej polityki dotyczaęcej amerykanóskiego wojska . W jubileuszowym artykule T.P. Schwartz i Robert M a r s h przypominajaęnajwazżniejsze wnioski płynaęce z tych badanó,aktualnetakzże w dobie amerykanóskiego i sojuszniczego zaangażzowania w Iraku i Afganistanie. Wósroód wielu osiaęgnieęóc TAS do tych najmocniej zwiaęzanych z kwestiami „wewnaętrzkulturowymi" nalezżaę wnioski poóswięecone relacjom mięedzy „białymi" i „czarnymi" zżołnierzami. Konkluzja generalna była taka, izż funkcjonujaęcy system segregacji i dyskryminacji był postrzegany jako sprzeczny z amerykanó9 1 92 93 9 1 W s p o m n i a n e cztery t o m y The American Soldier były częeósciaęszeroko zakrojonego p r o j e k t u Studies in Social Psychology in World War II, p r z y g o t o w a n e g o i wydanego p o d auspicjami Special C o m m i t t e e o f the Social Research C o u n c i l , któorego p r z e w o d n i c z a ę c y m b y ł Frederick Osborne. De facto t y l k o d w a pierwsze t o m y n o s i ł y t y t u ł The American Adjustment During Army Life Soldier z podtytułami: tom 1 - ( a u t o r a m i b y l i Samuel Stouffer, E d w a r d A . Suchman, Leland C. D e V i n n e y , Shirley A . Starr oraz R o b i n M . W i l l i a m s Jr.), t o m 2 - Combat and Its (autorami b y l i S a m u e l Stouffer, Arthur A . Lumsdaine, Marion Aftermath H . Lumsdaine, Robin M . W i l l i a m s Jr., M . Brewster S m i t h , I r v i n g L . Janis, Shirley A . Starr, Leonard S. C o t t r e l l Jr.). Dwa pozostałe tomy - 3 i 4 - b y ł y poóswiecone k w e s t i o m e k s p e r y m e n t o ó w edukacyjnych zwiaęzanych z w p ł y w e m filmoów i l i t e r a t u r y wprowadzajaęcej rekrutóow w zasady zżycia zżołnierskiego (Experiments on Mass Communication, autorzy: C a r l I . H o v l a n d , A r t h u r A . L u m s d a i n e , Fred D . Sheffield) oraz s z c z e g o ł o w e m u o p i s o w i zastosowanych m e t o d badawczych (Measurement and Prediction, autorzy: Samuel Stouffer, Louis G u t t m a n , E d w a r d A . Suchman, Paul F. Lazarsfeld, Shirley A . Starr, J o h n A . C l a u s e n ) . Był t o o s t a t n i t o m w y d a n y w 1950 r o k u , w s z y s t k i e u k a z a ł y się w P r i n c e t o n U n i v e r s i t y Press [dalej j a k o T A S ] . 9 2 Samuel Stouffer w rozdziale w p r o w a d z a j a ę c y m do pierwszego t o m u The American Soldier p i s a ł : „ D z i a ł B a d a ó [ f u n k c j o n u j ą c y w o w y m czasie w ramach W y d z i a ł u S ł u ż b Specjalnych D e p a r t a m e n t u W o j n y - Special Services Division ofthe wykonaóc p r a k t y c z n a ę p r a c e ę inżzynierskim, o charakterze War Department - H.S.] i s t n i a ł p o to, aby nie naukowym. Celem było dostarczenie dowóodztwu a r m i i , szybko i o d p o w i e d n i o , faktoów dotyczaęcych p o s t a w zżołnierzy, któore, w r a z z i n n y m i d a n y m i i zależznoósciami, m o g ł y b y byóc przydatne w sformułowaniu w ł a s c i w e j p o l i t y k i " . Ibidem. 9 3 T.P. Schwartz, R . M . M a r s h , The American Soldier Studies of WWII: A 50th Anniversary Commemorative, „ J o u r n a l o f Political and M i l i t a r y Sociology" 1999, t. 27, nr 1, s. 2 1 - 3 7 . �168 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... 94 skim credo : wiara, w „godnosc własciwa jednostce, fundamentalnarownosc wszystkich ludzi oraz w pewne niezbywalne prawa do wolnosci, sprawiedliwosci i uczciwych szans" . Wniosek taki wynika z ustalen TAS w zakresie integracji czarnoskorych żzołnierzy w Siłach Zbrojnych Stanow Zjednoczonych. Zgodnie z n i m i czarnoskorzy żzołnierze byli bardziej zainteresowani promocjaę i awansem w armii nizż biali, co kontrastuje z postrzeganiem czarnoskorych osob w społeczenstwie, w ktorym były one stereotypowo traktowane jako osoby leniwe i niezainteresowane rozwojem osobistym. Czarnoskorzy żołnierze tymczasem - niezależnie od poziomu wykształcenia - częesciej nizż biali deklarowali cheęc zostania pod¬ oficerami i oficerami w armii. Dla porownania mozżna podac w y n i k i badan TAS: 73% z 3519 czarnoskorych uczestnikow badania wskazało, że chce zostac podoficerami, podczas gdy wsrod białych było to tylko 60% z 1175 osob bioracych udział w badaniu. Podobne rezultaty dało badanie dotyczaęce cheęci zostania oficerem, wykonane na tej samej grupie osob (43% czarnoskorych w stosunku 95 96 do 26% b i a ł y c h ) . W zakresie osiaęgnięec żzołnierzy w walce rezultaty badania TAS w odniesieniu do czynnika rasowego były nastepuja.ce: „Relacje miedzy białymi a c z a r n y m i żzołnierzami piechoty okazały sięe daleko lepsze od oczekiwan oficerow: 96% pytanych oficerow w t y m zakresie wskazywało, zże byli t y m zaskoczeni" . Warte odnotowania saęrownieżz w y n i k i badan w zakresie konsekwencji wspołdziałania i dobrowolnych kontaktow pomieędzy żzołnierzami rożznych ras. 32% zżołnierzy wchodzaęcych w skład kompanii, ktora miała rownieżz pluton złożzony z czarnoskorych osob, odbierało taki u k ł a d za bardzo pożzaędany, a tylko 7% uwazżało go za niewłasciwy. Natomiast w kompaniach złozżonych wyłaęcznie z przedstawicieli jednej „rasy" akceptacja dla udziału w nich osob o i n n y m kolorze skory była daleko mniejsza. W t y m wypadku bowiem ażz 62% z 1450 przebadanych zżołnierzy wskazało, żze tworzenie „kolorowych" plutonow nie jest własciwe. Takie w y n i k i prowadzaę do konkluzji, zżeżzołnierze w kompanii 97 98 9 4 R . M . W i l l i a m s Jr., The American Soldier: An Assessment, Several Wars Later, „Public O p i n i o n Q u a r t e r l y " 1989, t . 53, s. 1 5 5 - 1 7 4 . 9 5 S.P. H u n t i n g t o n , Kim jestesmy? Wydawnictwo Znak, Krakow 2007, Wyzwania s. 69-71. dla amerykańskiej Przypomina tozsamosci o n , iż sam narodowej, termin został spopularyzowany w 1944 przez G u n n a r a M y r d a l a w k s i a ż c e The American Dilemma. Publikacja ta b y ł a ważzna i znana z p e w n o s c i a ę badaczom T A S . Zasady te p o t w i e r d z a j a ę takzże i n n i badacze tego zagadnienia. W t y m sensie wieęc segregacja rasowa i d y s k r y m i n a c j a „ c z a r n y c h " m o g ł y byc postrzegane za sprzeczne z funkcjonujaęcym i u t r w a l o n y m credo. 9 6 T A S , I , s. 583. C y t a t y z T A S podajeę za: T.P. Schwartz, R . M . M a r s h , op.cit. 9 7 W tekscie p i s a n y m t u ż po I I w o j n i e swiatowej stosowane sa t e r m i n y „ B l a c k " , „ N e g r o " , k t o r e dzis zastaępiło pojęecie „ A f r o a m e r y k a n i e " . t e k s t u zachowane jest t ł u m a c z e n i e powszechnie rasowa nie p r z e s z ł a jeszcze do h i s t o r i i . 9 8 T A S , I , s. 593. D l a oddania j e d n a k specyfiki oryginalnego stosowane w epoce, k i e d y d y s k r y m i n a c j a �169 5. Wielokulturowe armie „narodowe" mieszanej rasowo byli bardziej skłonni do akceptacji i popierania udziału w ich jednostce osob z innych grup etnicznych . To tylko niektore z ustalen TAS, ktore prowadzaę do wniosku, żze czarnoskorzy żzołnierze wykonywali swe czynnosci tak samo dobrze jak biali, oraz żze dyskryminacja i uprzedzenia wzgleędem czarnoskorych o s o b b y ł y g ł o w n y m powodem, dla ktorego ich postawa miała mniejsze wsparcie w społeczenstwie amerykanskim czy tezż służzb wojskowych nizż postawa białych zżołnierzy. Jak zo¬ stało to okreslone w TAS: „Czarni nie byli rewolucjonistami spiskujaęcymi w celu obalenia istniejaęcego ustroju społecznego. W duszy byli Amerykanami. Wyzna¬ wali te same amerykanskie wartosci i protestowali, kiedy w praktyce stosowano te wartosci niezgodnie z ich istotaę, co stawiało ich w gorszej pozycji (...). Zauwazżylismy, zże czarni mniej chęetnie nizż biali byli skłonni do stwierdzenia, zżeta wojna jest rowniezż ich wojnaęoraz zże chcaęudac sięe za granicęe, aby walczyc. Bardziej entuzjastycznie nastawiona mniejszosc wywodziła sieę z tych, ktorzy mieli nadziejęe, żze udział czarnych w wojnie pomozże przy rozpatrywaniu żzaędan owięekszaę sprawiedliwosc dla czarnych w powojennym zżyciu" . 99 100 Nawet w obliczu wyjaętkowych zmian społecznych w zakresie rasowej inte¬ gracji i rownosci, ktore nastaępiły w amerykanskim społeczenstwie i w insty¬ tucjach wojskowych po 1949 roku, nie ma waętpliwosci, żze czynnik rasowy jest wciaęzż szeroko badany i dyskutowany, przy czym został on rozszerzony o rozważzania nad rożznicami w podejsciu i zachowaniach zwiaęzanych z płciaę, orientacjaę seksualnaę czy pochodzeniem e t n i c z n y m . 101 Waętek ten wydaje sieę t y m bardziej warty podjeęcia, izż opublikowany ponad 50 lat po TAS, w marcu 2011 roku, raport z a t y t u ł o w a n y From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21-Century Military za jedna z podstawowych rekomendacji uznaje uczynienie z rozżnorodnosci etniczno-kulturowej atutu tej armii. Przygotowany na zlecenie Kongresu przez Military Leadership Diversity Commission r a p o r t we w s t ę p i e odwołuje się do historii tworzenia potegi militarnej Stanow Zjednoczonych na podstawie zasady inkluzyjnosci rozżnych grup etnicznych, wprowadzonej rozporzadzeniem (Executive Order 9981) prezydenta Harry'ego Trumana w 1948 r o k u . Badania nad realizacja, zasady r o w n o s c i i r o w n e j reprezentacji wszystkich grup etnicznych tworzaęcych s p o ł e c z e n s t w o amerykanskie po ponad 50 latach od wprowadzenia tego rozporzaędzenia wskazujaę jednak, żze mamy raczej do czynienia z „iluzjaę inkluzji", jak to okreslił jeden z ekspertow komisji - „ s t a n e m , ktory pojawia sięe, gdy 102 1 0 3 9 9 T A S , I , s. 594. 1 0 0 T A S , I , s. 5 9 5 - 5 9 6 . 1 0 1 D . R . Segal, T.J. B u r n s , M . Silver, W . W . Falk, The All-Volunteer Force in the 1970s., referat zaprezentowany podczas spotkania A m e r y k a n s k i e g o T o w a r z y s t w a Socjologicznego, N e w Y o r k 1996. 1 0 2 Podstawa p r a w n a : The National Defense Authorization Actfor Fiscal Year 2009, Section 596, powołujaęcy M i l i t a r y Leadership D i v e r s i t y C o m m i s s i o n p o d p r z e w o d n i c t w e m Lestera L . Lylesa. 1 0 3 T h e W h i t e House, Executive Order 9 9 8 1 , Establishing Equality of Treatment and Opportunity the President's in the Armed Services, 26 lipca 1948. Committee on �170 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... 104 spoczywamy na l a u r a c h " . Za jedna z najważniejszych spraw eksperci komisji, w ś r ó d których znaleźli się weterani z czasów I I wojny swiatowej, Wietnamu aż po Irak i Afganistan uznali wprowadzenie nowego rozumienia samego pojęcia roznorodnosci: „ r o z n o r o d n o s ć oznacza wszystkie cechy i atrybuty jednostek zgodne z kluczowymi wartosciami Departamentu Obrony, łacznie z gotowoscia do wykonywania zadan, uwzględniająca. Narod, dla ktorego wykonujemy swoja s ł u ż b ę " . Jak stwierdzono w podsumowaniu raportu, obecne operacje zbrojne sa wykonywane w złożonych, niepewnych i szybko zmieniajacych się realiach. Aby uwzgleędnic te warunki w sposob, ktory zwięekszy efektywnosc operacyjnaę, wojskowi musza rozwinaó polityki zgodnie z nowa w i z j a r o ż n o r o d n o s c i . Operacje połaczone, narzucone przez Kongres 25 lat temu m i m o niecheci wojskowych, stały się p r z y k ł a d e m siły, ktora wypływa z roznorodnosci. Te działania nie niwelujaę ani nie eliminujaę tradycji i zdolnosci poszczegolnych rodzajow sił zbrojnych. Kazżdy z nich niesie ze sobaę swojaę kultureę, dziedzictwo i sposoby angazżowania sięe w walkeę oraz prowadzenie misji pokojowych. Integracja rozżnych słuzżb w jednaę skoordynowanaę siłęe jest trudna, ale pomimo istnienia w y z w a n operacje połaęczone o k a z a ł y sięe mozżliwe, co wieęcej, w pozytywny sposob wpłynęły na zdolnosc bojowa. . R o ż n o r o d n o s c rasowa, etniczna, i płciowa w korpusie oficerow w amerykanskich siłach zbrojnych ilustruje wykres zawarty ponizżej. Wynika z niego, zże oficerow i podoficerow wywodzaęcych sieę z mniejszosci rasowych i etnicznych (czarnoskorzy, Latynosi, Indianie i inni) było znacznie mniej niż oficerow „białych", biorąc pod uwage liczebnosc ludzi tej rasy i pochodzenia w ogolnej 1 0 5 106 90 80 70 fifi f>2 — 60 51 50 m Podoficer • Oficer 40 • Populacja USA 30 18 20 12 12 " 1 — l i — i "5 10 ,.ifi 1 C i 4 C n Ł 1 0 R y s u n e k 11. U d z i a ł mniejszosci rasowych i e t n i c z n y c h oraz k o b i e t w k o r p u s i e oficerskim i p o d o f i c e r s k i m w a r m i i amerykanskiej na tle całej p o p u l a c j i U S A w 2008 r o k u zrodło: From Representation to Inclusion..., op.cit., s. 41. 1 0 4 From Representation to Inclusion: Summary, A r l i n g t o n 2 0 1 1 , s. 7. 1 0 5 Ibidem,s. 1 0 6 Ibidem. 9. Diversity Leadership for the 21-Century Military. Executive �171 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych populacji Stanow Zjednoczonych. Zwraca uwagęe rowniezż m a ł a reprezentacja kobiet w porownaniu do ich liczby w całej p o p u l a c j i . Jak widac z problemow, ktorych nadal doswiadcza armia Stanow Zjedno¬ czonych, umiejeętne zarzaędzanie rozżnorodnosciaę wewnaętrz wielokulturowego wojska narodowego jest wyzwaniem, przed ktorym nadal stojaę w zasadzie wszystkie siły zbrojne. 107 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych Wracajaęc do zewnęetrznego obrazu wojska „narodowego", nalezży zauważzyc, iżz koniecznosc wspołpracy tego wojska z osobami cywilnymi - nawet pochodzaęcymi z tego samego kraju, jest przedmiotem napieę c itarcwynikajaęcych z odmiennych kultur organizacyjnych. Nakładanie sieęrozżnic w kulturach naro¬ dowych na rozżnice w kulturach organizacyjnych mocno komplikuje mozżliwosc efektywnego wspołdziałania mieędzy odmiennymi organizacjami: wojskowymi i cywilnymi. Swiadomosc tych rożznic jest krokiem w kierunku ich przezwycieęzżenia. Ponownie nalezżysieę tutaj odwołac do osiaęgnięec socjologow wojska. Badania na podstawie wymiarow Hofstede przeprowadzone przez Josepha Soetersa pokazujaębowiem, zże w odniesieniu do ponadnarodowej kultury wojska na pierwszy plan wysunęeło sięe najpierw rozrożznienie charakteru organizacji wojskowej od charakteru wszelkiego typu organizacji cywilnych. Rozrozżnienie to staje sieęszczegolnie istotne przy badaniu „zderzen kulturowych", do ktorych dochodzi podczas kazżdej operacji wojskowej w sferze relacji cywilno-wojskowych. T a b e l a 9. R o ż n i c e w e w s k a z n i k a c h w y m i a r o w o s i ą g a n y c h przez w o j s k o i organizacje cywilne zauwazżone w badaniach Soetersa Wymiar kultury P o r ó w n a n i e w o j s k a do organizacji cywilnej Dystans w ł a d z y (orientacja hierarchiczna) wyższy Indywidualizm (niezależznosc o d organizacji) nizszy Meskosc (nastawienie na sukcesy, z w ł a s z c z a nizszy na wyżzsze zarobki) U n i k a n i e n i e p e w n o s c i ( z o r i e n t o w a n i e na rezultaty m i e s z a n e 1 0 8 zasady) Zrodło: J. Soeters, Values..., op.cit. 1 0 7 Raport, From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21st-Century Military, Final http://mldc.whs.mil/download/documents/Final%20Report/MLDC_Final_Re- port.pdf, s. 40. 1 0 8 Mieszane r e z u l t a t y dotyczaę faktu, izż w n i e k t o r y c h akademiach w o j s k o w y c h (Niemcy, W ł o c h y , Dania, W i e l k a Brytania, Stany Zjednoczone, z w ł a s z c z a W e s t P o i n t ) z o s t a ł osiaęgnięety w y s o k i w s k a z n i k u n i k a n i a n i e p e w n o s c i , podczas gdy w H o l a n d i i , Kanadzie i N o r w e g i i w y n i k i b y ł y duzżo niżzsze. Rozbiezżnosci w w y n i k a c h nie u d a ł o sieę badaczom dostatecznie wyjasnic, dlatego teżz z o s t a ł y p o z o s t a w i o n e bez interpretacji. Por. J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page, op.cit., s. 16. �172 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... W y n i k i potwierdzajaę dosc powszechne przekonanie i zdroworozsaędkowaę wiedzeę, dotyczaęcaęrozżnic kulturowych w sektorze cywilnym i wojskowym. Istnieje wieęc ponadnarodowa kultura organizacyjna wojska, do ktorej cech charakterystycznych należzaę: wysoki wskaznik kolektywizmu, duzży dystans władzy (nastawienie hierarchiczne) i niższe niż w przeciętnych organizacjach cywilnych nastawienie na z a r o b k i . Odmiennosci kulturowe tych dwoch typow organizacji (cywilnych i wojsko¬ wych) były szczegołowo analizowane takzże przez innych badaczy holender¬ skich, na przykładzie holenderskiego PRT (Provincial Reconstruction Team ) i jego relacji z mieędzynarodowymi organizacjami cywilnymi, takimi jak OBWE czy U N H C R . Wskazane przez badaczy typy kultury w odniesieniu do kultury wojska i kultury organizacji cywilnych zostały okreslone jako typy kultury hierarchicznej oraz kultury k l a n o w e j . Kultura hierarchiczna charakteryzuje sięe dużzym stopniem sformalizowania, gdzie okreslone procedury decydujaę o sposobie działania ludzi. Liderzy saę dobrymi koordynatorami i organizatorami. Utrzymanie niezakłoconego sposobu pracy organizacji jest bardzo wazżne. D ł u g o t e r m i n o w y m i zadaniami organizacji jest utrzymanie stabilnosci, przewidywalnosciiwydajnosci. Formalne zasady i okreslona polityka utrzymujaę organizacjeę w całosci. 109 110 1 1 1 112 Z kolei kultura klanowa tworzy przyjazne miejsce pracy, w ktorej ludzie dużzo z siebie dajaę. Liderzy saę postrzegani przede wszystkim jako mentorzy. Organizacjęe spaja poczucie lojalnosci i duzże zaangazżowanie. Tego typu orga¬ nizacja kładzie nacisk na d ł u g o t e r m i n o w e korzysci wynikajaęce z indywidualnego rozwoju pracownikow, a wartosci moralne saę wysoko cenione. Sukces jest definiowany przez dobraę atmosfereę pracy i troskeę o pracownikow. Organizacja na pierwszym miejscu stawia praceę grupowaę, zaangazżowanie i konsensus . 113 Warto jednak podkreslic,żze o ile pewne uogolnienia w stosunku do kultury wojska saę mozżliwe bez ryzyka wieększej pomyłki, o tyle w odniesieniu do organizacji cywilnych, ze wzglęedu na ich ogromnaęrożznorodnosc i odmienne cele (np. mięedzy korporacjami prawniczymi, s p o ł k a m i handlowymi a orga¬ nizacjami pozarzaędowymi lub społecznymi), uogolnienia takie mozżna czynic jedynie w zakresie podobienstwa celow ich działania i kontekstu, w j a k i m dana organizacja funkcjonuje. Staęd teżz poniżzsze w y n i k i badan, oparte na szczegołowych kwestionariuszach i obserwacji działalnosci konkretnych struktur wojsko- 1 0 9 1 1 0 1 1 1 within Ibidem. Zespoł Odbudowy Prowincji. T . A . M . Scheltinga, S.J.H. Rietjens, S.J. de Boer, C . P . M . W i l d e r o m , Cultural Civil-Military Cooperation: A Case Study in Bosnia, Enforcement" 2005, t . 13, nr 1 [dalej jako T . A . M . Scheltinga et al.]; S.J.H. Rietjens, Civil-Military Conflict „ L o w Intensity Conflict & Law Cooperation. Experiences from the Dutch Provincial Reconstruction Team in Managing Afghanistan, „ A r m e d Forces & Society" 2008, t . 34, n r 173. 1 1 2 K.S. C a m e r o n , R.E. Q u i n n , Diagnosing and changing organizational competing values framework, 1 1 3 Reading, M A A d d i s o n - W e s l e y 1999. T . A . M . Scheltinga et al., op.cit., s. 5 7 - 5 8 . culture: Based on the �173 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych wych (holenderskiego CIMIC-u, bedacego częscia SFOR 13) oraz konkretnych organizacji cywilnych (OSCE, U N H C R , O H R ) , zostały uogolnione i lekko zmodyfikowane, nie naruszajaęc jednak zasady tozżsamosci celow (pomocowych, rozwojowych, humanitarnych) organizacji cywilnych działajaęcych na obszarze operacji wojskowej, jak i samego kontekstu (regionu i zwiaęzanej z n i m specy¬ fiki) działan. Uogolnione rozżnice, oderwane od konkretnych regionow, w ktorych organizacje te saę zmuszone do wspołpracy na bazie wnioskow przedstawionych w w w . artykułach, ukazane zostały w ponizższej tabeli. T a b e l a 10. Roznice w k u l t u r a c h organizacyjnych w o j s k a i organizacji c y w i l n y c h (między­ narodowych rządowych i pozarządowych) Kultura wojska „hierarchiczna" K u l t u r a organizacji cywilnych „ k l a n o w a " S ł a b e zdolnosci dyplomatyczne D u ż e zdolnosci dyplomatyczne N a s t a w i e n i e na praktykęe Nastawienie Z o r i e n t o w a n i e na rezultaty Z o r i e n t o w a n i e na procesy Orientacja k r o t k o t e r m i n o w a Orientacja d ł u g o t e r m i n o w a Punktualnosc N i e p r z y w i a z y w a n i e zbytniej w a g i do p u n k tualnosci Zcentralizowana Zdecentralizowana M a ł o elastyczna Bardzo elastyczna N i e w i e l k i e umiejeętnosci empatyczne Duza empatia Z o r i e n t o w a n i e na d z i a ł a n i e Z o r i e n t o w a n i e na dyskusje i o s i ą g a n i e kon¬ sensusu Ograniczona znajomosc lokalnej specyfiki S z c z e g o ł o w a wiedza na temat sytuacji lokalnej S ł a b a w r a ż l i w o s c na o d m i e n n o s c i k u l t u r o w e D u z a w r a z l i w o s c na o d m i e n n o s c k u l t u r o w a Niewielka wiedza na temat działalnosci teoretyczno-praktyczne O g r o m n a w i e d z a na t e m a t d z i a ł a l n o s c i po¬ pomocowej, humanitarnej i rozwojowej mocowej, humanitarnej i rozwojowej Personel w y s y ł a n y w rejon m i s j i na k r o t k i e Personel pracujaęcy w rejonie m i s j i dłuzższe okresy (od 3 miesiecy do 1,5 r o k u jednora¬ okresy z o w o , sredni czas nieprzerwanej dłuzżej, w zalezżnosci o d rodzaju m i s j i ) obecnosci (srednio rok - d w a lata, a nawet na m i s j i t o ok. 6 miesieęcy) Tendencja do kontrolowania połaęczona Niechęe c do p o d d a n i a z niechecia do poddania się k o n t r o l i / w ł a d z y sieę k o n t r o l i / w ł a d z y z zewnątrz z zewnaętrz 114 Zrodło: Na podstawie T.A.M. Scheltinga et al., op.cit. 1 1 4 O p r a c o w a n i e : H . Schreiber, konsultacja w zakresie m o d y f i k a c j i tresci t a b e l i : gen. T o n Strik (Holandia). �174 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Nalezży w t y m miejscu zaznaczyc,zże zestawienie to możze byc prawdziwe głownie w odniesieniu do jednostek narodowych (tak jak wykazali to badacze na przykładzie żołnierzy holenderskich), w ktorych zazwyczaj p r z e w a ż a bardziej autokratyczny styl kierowania. Cechy k u l t u r y organizacyjnej panujaęcej w jednostkach wielonarodowych byłyby zapewne wyposrodkowaniem mieędzy skrajnosciami (hierarchicznosc - „ k l a n o w o s c " ) , zaprezentowanymi powyżej. Wskazujaęna to rownieżz badania przeprowadzone przez W ł o d z i m i e r z a Choj¬ nackiego i opinie respondentow dotyczaęce funkcjonowania w takich jednost¬ kach kultury zadan, duzżego stopnia osobistego zaangazżowania i postrzegania pracy jako szansy na rozwoj własnych kompetencji z a w o d o w y c h . 115 Z przedstawionych w tabeli rozżnic mozże wynikac dosc prosty wniosek, izż wspołpraca cywilno-wojskowa jest bardzo trudna, jesli w rzeczywistosci w ogole mozżliwa. Staęd teżz pytanie, jakie stało za badaniami dotyczaęcymi rożznic w kulturach organizacyjnych dwoch najważzniejszych typow p o d m i o t o w zaangażzowanych w działania prowadzone podczas trwania operacji wojskowych (w wypadku wojska oprocz działan kinetycznych coraz bardziej poszerza sieę takzże zakres zadan niekinetycznych, jak własnie odbudowa infrastruktury, pomoc humanitarna, budowa szkoł, szpitali etc.), b r z m i a ł o nasteępujaęco: w jaki sposob zarzaędzac rożznicami w kulturach organizacyjnych wojska i mieędzynarodowych organizacji humanitarnych w celu zredukowania napięec we wspołpracy cywilno-wojskowej podczas operacji wspierania p o k o j u ? 116 W celach uogolnienia problemu na potrzeby niniejszego wywodu pytanie mozżna przeformułowac nasteępujaęco: w jaki sposobswiadomosc rozżnic mięedzy k u l t u r a m i organizacyjnymi wojska i organizacji cywilnych m o ż z e p o m o c w zredukowaniu napieęc we wspołpracy cywilno-wojskowej podczas operacji z u d z i a ł e m komponentu wojskowego? Odpowiedzi mozżna poszukac w juzż istniejaęcych dokumentach wojskowych oraz poradnikach wspołpracy cywilno-wojskowej. Ich ogromna liczba od czasow konfliktu bałkanskiego, ktory u r u c h o m i ł działania w obreębie N A T O na rzecz stworzenia doktryny CIMIC (AJP-09), nie przełozżyła sięe niestety na rzeczywiste ułatwienie tej wspołpracy, o c z y m s w i a d c z a liczne wypowiedzi zarowno wojskowych, jak i c y w i l o w . Rozżnice w celach i wartosciach saę oczywiste dla obu stron. W brytyjskiej Joint Doctrine Note 1/09 The Significance ofCulture to the Military,bęedaęcej do tej pory jedynym doktrynalnym dokumentem wojskowym poswięeconym w całosci kwestii swiadomosci kulturowej, odnajdujemy nasteępujaęcy passus: 117 „Rozżnice kulturowe mięedzy Siłami Zbrojnymi Wielkiej Brytanii a organi¬ zacjami pozarzaędowymi, wydajaęce sieę szczegolnie duzże w wypadku organizacji 1 1 5 W . C h o j n a c k i , op.cit., s. 2 2 3 - 2 2 5 . 1 1 6 Staęd kazusem był przypadek Bosni, T . A . M . Scheltinga et al., op.cit., s. 55. 1 1 7 R o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przez autorkęe z w o j s k o w y m i rozżnych szczebli, majaęcymi doswiadczenie z m i s j i w I r a k u i Afganistanie, j a k rowniezż p r a c o w n i k a m i organizacji pozar z a d o w y c h u d z i e l a j ą c y c h p o m o c y w strefach k o n f l i k t o w ; na p o t r z e b y Network on Assistance Intensive Programme Warsaw 2010. Humanitarian �6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych 175 humanitarnych, sa czysto podejmowanym tematem w dyskusjach. Wiekszosc hu¬ manitarnych organizacji pozarzaędowych działa zgodnie z czterema podstawo¬ w y m i zasadami (humanitaryzmu, niezalezżnoósci, bezstronnoósci i neutralnoósci), etosem «nie r ó b krzywdy» oraz imperatywem godnosci beneficjenta udzielanej pomocy. «Przestrzeó h u m a n i t a r n a » , definiowana jako «dostep i wolnosc organizacji humanitarnych w okreóslaniu potrzeb humanitarnych i odpowiadaniu na n i e » , jak róowniezż rozroóżznienie pomięedzy rolami i funkcjami aktoroów cywilnych i humanitarnych oraz tych działajaęcych na podstawie agendy oficjalnej, komercyjnej lub politycznej, postrzegana jest jako przestrzenó konfliktóow mięedzy humanitarnymi organizacjami pozarzaędowymi a wojskiem. Jednak m i m o wysteępowania oczywistych róozżnic ideologicznych i instytucjo¬ nalnych istnienie wspoólnych i m okolicznoósci pomaga zbudowaóc porozumie¬ nie ponad p o d z i a ł a m i kulturowymi, właęczajaęc w to: m o t y w a c j e ę d o s ł u ż z b y , chęeóc poprawy sytuacji, poczucie «przygody», akceptacjeę ryzyka, oddzielnie od przyjacioół i rodziny. Niezbęednym warunkiem zawiaęzania sieę dobrych re¬ lacji wspóołpracy jest wzajemne zrozumienie właósciwych kultur organizacyjnych" . Proóbaę wyjaósnienia istniejaęcego wyraóznego rozdózwieęku nawet w obreębie tej samej kultury narodowej, kultury cywilnej i kultury wojska jest koncepcja „luki kulturowej". Zaprezentowana przez socjologów wojska w k o ó c o w c e lat 90. X X w i e k u ma słuzżyóc pojeęciowej konceptualizacji sytuacji, któora z a i s t n i a ł a w większosci społeczeóstw demokracji Zachodu po uzawodowieniu wojska rezygnacji z poboru i pełnej profesjonalizacji sił zbrojnych. Coraz mniejsza wieęóz mięedzy społeczenóstwem a wojskiem w efekcie nasila funkcjonowanie raczej negatywnych stereotypów na temat wojska, gdyż „cywile" czerpia wiedzę o n i m głoównie z filmoów i przekazoów medialnych, nie zaós z w ł a s n e g o doóswiadczenia. Piszaę o t y m A d a m Kołodziejczyk i Waldemar Nowosielski: „... po 200 latach istnienia tradycji armii masowych mozże nastaępióc wstrzymanie poboru i dra¬ styczne zmniejszenie liczebnoósci armii oraz demilitaryzacja społeczenóstw i «remilitaryzacja» wojska. Konsekwencjaę tego procesu jest zarysowana jużz luka cywilno-wojskowa, ktoóra pojawiła sięe w Europie, a któoraę juzż wczeósniej m o ż n a było zaobserwowac w Stanach Zjednoczonych . Zmniejszenie wiel1 1 8 1 1 9 120 1 1 8 Definicja podana za European C o m m i s s i o n ' s Directorate for H u m a n i t a r i a n A i d . Sama koncepcja „przestrzeni humanitarnej" nie jest jednoznaczna, j e d n a k pierwsze próby jej z d e f i n i o w a n i a podjeęte z o s t a ł y przez b y ł e g o prezesa organizacji Móedecins Sans Frontióeres (MSF), Rony'ego Braumana, w p o ł o w i e lat 90. X X w i e k u . J.G. Wagner, An IHL/ICRC on Humanitarian Perspective Space, „ H u m a n i t a r i a n Exchange Magazine" 2 0 0 5 , n r 32. W s p ó ł c z e s n i e m ó w i sięe o p r o b l e m i e zamazywania sięe granic przestrzeni h u m a n i t a r n e j ze wzglęedu na p r z e j m o w a n i e przez w o j s k o k o m p e t e n c j i w dziedzinie udzielania p o m o c y h u m a n i t a r n e j . 1 1 9 1 2 0 J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, par. 312. Przyp. H.S.: zob. n p . badania a m e r y k a ó s k i e opisane w : P. Fever, R. K o h n (red.), Soldiers and Civilians. brytyjskie: Conference The Civil-Military H . Strachan, Gap and American National Security, M I T Press, C a m b r i d g e 2 0 0 1 ; The Civil-Military Gap in Britain, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l o n C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t q u i d a n , France 2000; �176 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... koósci poboru powoduje ograniczenie liczebnoósci tej czeęósci społeczeónstwa, ktoóra jest «uwikłana» w działania sektora obronnoósci i wojska. Ogoólna liczba ludnoósci, majaęcej szanseę na osobiste doóswiadczenie słuzżby wojskowej, zmniejsza sieę znaczaęco. Bliskie w przeszłoósci zwiaęzki mieędzy obywatelami i wojskiem stały sieę luózniejsze nie tylko na poziomie iloósciowym, ale takzże - w zwiaęzku z rosnaęcym społecznym dystansem wobec wojska - w sensie jakoósciowym. Wraz z redukcjaę i uzawodowieniem wojska odbywa sięe organizacyjne wycofywanie z wojska częeósci jego sił wsparcia. Coraz czeęósciej obciaężzenia logistyczne i obszary znajdujaęce sieę poza bezpoósredniaę sferaę bojowaęsaę ucywilniane, a nawet - przez korzystanie z obsługi zewneętrznej - transferowane do prywatnych przedsięebiorstw, np. do ochrony koszar i baz wojskowych wynajmowane saę prywatne firmy ochroniarskie, prywatne firmy gastronomiczne dostarczajaę wyżzywienie całym brygadom, a cywilna kontrola lotóow kontroluje misje sił powietrznych w czasie działaó p o k o j o w y c h " . 121 Interesujaęce wydaje sięe turoówniezż odniesienie do wynikóow badanó roózżnic mieędzy cywilami i wojskowymi, przeprowadzonych w Polsce przez badaczy Wojskowego Biura Badaó S p o ł e c z n y c h . Wskazuja one ponownie na odmiennoósci roóżznicujaęce postrzeganie, odbioór, motywy i sposoby działania, wykształ¬ cone - zwłaszcza w wypadku wojskowych - przez instytucjęe, jakaę jest wojsko. Rozbieżznoósci widaóc wyraóznie w kwestii przygotowania wojska do wspoółczesnych misji (od wojny do pomagania cywilnej władzy) oraz u d z i a ł u w niebojowych misjach utrzymywania pokoju. Cywile częeósciej saę skłonni złozżyóc te obowiazki na barki wojskowych, jednak ci wcale nie sa skłonni ich p r z y j a ó (jak okreóslił to w rozmowie ze mnaę jeden z zżołnierzy: „ u c z o n o mnie zabijaóc szybko i tanio, a teraz jestem zmuszony budowaóc drogi, szkoły i szpitale"). Nacisk na poszukiwanie pozamilitarnych ósrodkoów bezpieczenóstwa jest jednym z wyznacznikóowroózżnicy w mentalnoósci cywila i wojskowego. Składa sięe na to, jak wykazujaę badania, takzże mniejsza aprobata ze strony cywili dla strat w walce. Generalnie, opinia publiczna w demokratycznych krajach nie toleruje strat w ludziach i polscy cywile wyraóznie takie stanowisko podzielajaę . W Polsce nie cieszaę sięe uznaniem ani cywili, ani wojskowych misje typowo bojowe. W zwiaęzku z t y m - zauwazżajaę badacze - rodzi sięe hipotetyczny problem, co beędzie, jeósli wojskowi bęedaę musieli w takich misjach uczestniczyóc. 122 123 124 francuskie: P. V a n n e s o n , Civil-Military Relations in France, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference o n C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t q u i d a n , France 2000. P o w o ł u j a sie na nie A . K o ł o d z i e j c z y k i W . N o w o s i e l s k i , Teoretyczno-metodologiczne tło badani, [ w : ] M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , op.cit., s. 26. 1 2 1 A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , op.cit., s. 2 3 - 2 4 . 1 2 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczennstwo. Kulturowe uczelni cywilnych i wojskowych, WBBS, podobiennstwa i odmienności W a r s z a w a 2006; M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. studentów Łatacz, A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , op.cit. 1 2 3 M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , op.cit., s. 165. 1 2 4 Ibidem, s. 166. M . Wachowicz, �177 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych Trudnością, jeśli chodzi o misje tego typu, jest zdystansowanie się cywilnej elity, ludzi z w y ż s z y m w y k s z t a ł c e n i e m wobec bojowych i bardziej „siłowych" m i s j i . Brak poparcia dla dalszego p r z e d ł u ż a n i a obecnosci w Afganistanie w polskim społeczeństwie oraz wyrazne deklaracje polityczne w tej mierze m o ż n a u z n a ć za potwierdzenie tezy o rosnacej „luce kulturowej" w relacjach cywile-wojskowi. Z p u n k t u widzenia omawianej t u problematyki za potwierdzaja.ce problemy w relacjach cywilno-wojskowych należy także uznac w y n i k i badań, prezentujące czeęstotliwońsńc odczuwanych przez oficerońwtrudnońsci ze strony rńożznych p o d m i o t ń w (organizacji, grup, struktur) społecznych w trakcie trwania „misji innych niż w o j e n n e " : 1 2 5 126 H Ludność cywilna Władze lokalne 41,1 Walczące strony • Urzędnicy ONZ, UE, NATO 16,1 Media | 14,2 • Inne 12. 3,6 I 3,6 0~~ Rysunek 33,7 18,8 NGO's Lokalny kościół 41,3 10 C z ę s t o t l i w o s c odczuwanych 20 30 przez o f i c e r ó w 40 trudnosci ~50 ze strony różnych p o d m i o t ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h Zrńdło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 15. 1 2 5 1 2 6 Ibidem. D o „ m i s j i i n n y c h niz w o j e n n e " zaliczono w badaniu: misje u t r z y m y w a n i a p o k o j u , zaprowadzania p o k o j u , u m a c n i a n i a p o k o j u , k o n t r o l ę w e w n ę t r z n a t e r y t o r i u m , k o n t r o l e granic przed m a s o w a imigracja, k o n t r o l e h a n d l u n a r k o t y k a m i , k o n t r o l e nielegalnego h a n d l u bronia, pomaganie w w y p a d k u kleęsk żzywiołowych w kraju i poza jego g r a n i c a m i oraz inne misje o charakterze n i e w o j e n n y m . Stosowane saę takzże zrońzżnicowane okreńslenia tego t y p u m i s j i , j a k np.: Operations Other Than War - O O T W , Other Military Operations - O M O , Military Operations Other Than War - M O O T W , Stability and Support Operations - SASO. A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niz wojenne, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 7. �178 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... Doósóc symptomatycznie w kontekóscie rozważzanó na temat roóżznic kulturowych przedstawiajaę sięe natomiast odpowiedzi prezentujaęce rodzaje trudnoósci w kon¬ taktach oficeroów z tymi grupami społecznymi. W roku przeprowadzania badaón najważzniejszym problemem nie była jeszcze działalnoósóc partyzancka, ale proble¬ my „zrodłowe": odmienny sposob myslenia (41%), problemy jezykowe (28,6%), problemy z porozumieniem (26,7%), negatywne nastawienie i brak lojalnosci (21,4%). Wszystkie odpowiedzi i ich rozkład (nie sumujasie do 100%, gdyż mozżna było wskazaóc więecej niżz jednaę odpowiedóz) przedstawia poniżzsza tabela. T a b e l a 11. Rodzaje trudnoósci o d c z u w a n y c h przez oficeróow ze s t r o n y róożznych p o d m i o t o ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h NGO's Media Kościół lokalny Inne wal¬ czące Cywilni urzędnicy z UN/ NATO EU Ogó­ łem 6,5 2,6 7,9 3,8 0,2 0,0 7,2 41,0 12,3 4,6 1,2 4,6 0,0 0,0 0,0 2,6 28,6 Problemy z po¬ rozumieniem 6,7 4,8 1,7 5,5 0,7 0,5 0,0 4,8 26,7 4. Negatywne na­ stawienie, brak lojalnoósci 3,6 5,3 1,9 3,6 0,5 1,2 0,0 3,6 21,4 5. Przestrzeganie swobody ruchu 3,4 3,8 4,6 3,4 0,2 0,2 0,2 1,4 19,7 6. Zainteresowa¬ nie osobistymi korzyósciami 2,6 3,1 1,7 3,1 0,7 0,5 0,7 2,2 17,5 7. Uprawianie partyzantki 1,7 1,9 1,4 2,2 1,2 0,7 0,2 1,4 11,8 8. Przestrzeganie zasad 1,4 2,4 3,1 1,0 0,5 0,0 0,0 0,7 11,1 9. Inne 1,0 0,0 0,0 1,7 0,0 0,0 0,0 1,2 3,1 Rodzaj trudności Ludność cywilna Władze lokalne 1. Odmienny spo­ sób myslenia 7,5 2. Problemy jezykowe 3. Lp. Lokal¬ ne g r u p y Zrodło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerow wojska do misji innych niz wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 15. 7. Kulturowe warunki i czynniki integrujące formacje wielonarodowe Wielu badaczy poszukuje w zroózżnicowaniu kulturowym organizacji pozytywnych elementoów, w tym postrzegania go jako ózróodła potencjalnych korzyósci ekono¬ micznych, wzrostu kreatywnosci i i n n o w a c y j n o s c i . W swietle ich rozważan 127 1 2 7 A . Aleksy-Szucsich, Zróżnicowanie ekonomicznych dla krajow, Wydawnictwo Organization: Naukowe etnolingwistyczne jako [ w : ] E. H a l i ż a k et al. (red.), Stosunki Scholar, W a r s z a w a A Strategy for Capturing 2 0 0 6 ; T.J. the Power of Diversity, źródło potencjalnych międzynarodowe Cox, Creating the w XXI korzysci wieku, Multicultural Jossey-Bass, San Francisco 2 0 0 1 ; �179 7. Kulturowe warunki i czynniki integrujące formacje wielonarodowe rońzżnorodnońsńc kulturowa organizacji możzezwięekszyńc pole zasobńow poznawczych, zdolnońsci i umiejeętnońsci istotnych z punktu widzenia wykonywanych zadanń, a wielokulturowa organizacja ma wieększe umiejęetnońsci dopasowywania sieędo zmieniającej sie sytuacji . Potencjalne zyski z wielokulturowosci, jak wskazuja Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal B e n - A r i , n i e sa jednak pewne ani prze­ widywalne. Sposobzarzadzania wielokulturowo organizacja jest tutaj kluczem do przekształcenia trudnosci w potencjalne korzysci. Jak zauważa Jakub Isanski: „...to nie sama odmiennosc kulturowa jest (...) bariera, co raczej niezreczne prńby zarządzania t y m p r o b l e m e m " . Potwierdza to spostrzezenie Friedrich Glasl: „rńżnice same w sobie nie powoduja konfliktńwmiedzy ludzmi; w a ż n e jest to, jak ludzie radzaę sobie z tymi rńozżnicami i w jaki sposońb ich dońswiadczajaę" . Zpewnońsciaęważzne jest uńswiadomienie sobie, jakie czynniki sprzyjajaę integracji, a przez to lepszej komunikacji i bardziej efektywnych w zwiazku z n i ą d z i a ł a ń i zachowanń w czasie operacji wojskowych. 128 129 130 131 Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal Ben-Ari dokonali takiej wstępnej klasyfikacji warunkońw i czynnikońw, ktońre w wielonarodowych i zrońzżnicowanych kulturowo kontyngentach działajaę na rzecz ich integracji. Wńsrońd warunkńow jako pierwszy i podstawowy wymienili istnienie wspolnej kultury wojska (jako organizacji), opierajaęcej sieęnawspońlnym etosie zżołnierskim i wspńolnych sposobach pracy. Okazuje sieę nierzadko, zże więecej konfliktońw na tle odmiennych kultur działania i funkcjonowania zachodzi więec na l i n i i wojsko-cywile (jak wyzżej przedsta¬ wiono) nizż w kontaktach wojsko-wojsko (obserwacje Charlesa Moskosa dotyczace operacji pokojowej na Cyprze i funkcjonowania U N F I C Y P ) . Pozostałe warunki, ktńore zdaniem tych badaczy tworzaę mozżliwońsci wspońłdziałania, saę 132 1 3 3 nastęepujaęce : • p o d o b i e ń s t w o struktur i kontrola biurokratyczna; • wspolnota doswiadczeń: niepewnosc i poczucie „obcosci"; • tymczasowońsńc systemu; • wysoki poziom zrńozżnicowania kulturowego. R.J. Ely, D . A . T h o m a s , Cultural Diversity at Work: The Effects of Diversity Perspectives on Work Group Progress and Outcomes, „ A d m i n i s t r a t i v e Science Q u a r t e r l y " 2 0 0 1 , t. 46. 1 2 8 S.E. Jackson (red.), Diversity 1 2 9 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 75. 1 3 0 in the Workplace, G u i l f o r d Press, N e w Y o r k J. Isanski, Wstep. Komunikowanie (red.), Komunikowanie międzykulturowe międzykulturowe - szanse i wyzwania, - szanse i wyzwania, 1992. [ w : ] J. Isanski Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznanń 2009, s. 7. 1 3 1 F. Glasl, Confronting Conflict - A First Aid Kit for Handling Conflict, H a w t h o r n Press, Gloucestershire 1999, s. 18. 1 3 2 C h . Moskos, Peace Soldiers: The Sociology of a United Nations Military Chicago Press, Chicago 1976. 1 3 3 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 8 5 - 8 7 . Force, U n i v e r s i t y o f �180 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw SwiadomoSci miedzykulturowej... 134 Z kolei do m e c h a n i z m ń w integrujących z a l i c z y l i : • • • • • • połaęczone szkolenia i operacje; szkolenia mieędzykulturowe; wewnęetrzny podział pracy; sformalizowane mechanizmy koordynujaęce; przepływ informacji i dzielenie sieę wiedzaę; działania dotyczaęce budowania przywońdztwa i spńojnońsci. Obserwacje te podzielajaętakżze polscy badacze tej problematyki. Adam Koło¬ dziejczyk, na podstawie badanń socjologicznych wielonarodowych formacji (jak m.in. Wielonarodowy Korpus Pońłnoc-Wschńod), potwierdza, żze m i m o rońżznic wmożzliwońsciach wojskowych, podstawowe koncepcje wojskowe, ich percepcja i własny obraz sił zbrojnych jako całosci, na całym swiecie maja charakterystyczne cechy wspolne. Zaliczaja sie do nich wspolny etos w ramach zawodu wojskowego oraz porńownywalna wstęepna socjalizacja, jak rńownieżz podobieńnstwo w struktu¬ rach dowodzenia i sposobach działania. Wszęedzie armie saęteżz instytucjami biurokratycznymi . W operacjach, w ktońrych bioraę udział wielonarodowe siły wojskowe, do warunkońw sprzyjajaęcych integracji wspńolna grupa badawcza, obserwujaęca Wielonarodowy Korpus Pońłnoc-Wschońd, zaliczyła takżze: przebywanie w jednym miejscu, niepewnońsńc sytuacji, wspońlny cel, dzielenie losu, oddzielenie od rodzinnego kraju i bliskich oraz wiedza o tymczasowońsci m i s j i . 135 1 3 6 Z kolei w swietle b a d a ń zołnierzy z wielonarodowych jednostek LITPOLBAT i P O L U K R B A T za cechy ułatwiajace funkcjonowanie w wielonarodowej jednostce wojskowej uznano: chęec dzielenia sieę doswiadczeniami, nastawienie na wspołpracęe, poczucie misji, atmosfereę tolerancji i bliskosc kulturowaę (Polacy, L i t w i n i i Ukraińcy jako grupa S ł o w i a n ) . W t y m kontekscie warto dodac,żze do najbardziej pozytywnych aspektow słuzżby poza granicami kraju zżołnierze zaliczyli, w badaniu WBBS z 2004 roku, a więec krotko po zaangażzowaniu sieę Polski w misjęe w Iraku: poznanie nowych ludzi - 26,4%, oraz poznanie innej kultury - 8,7% (na trzecim miejscu). Na d r u g i m miejscu pod wzglęedem liczby wskazan z n a l a z ł a sięe możzliwosc sprawdzenia sieę w trudnych warunkach (11,7%), na samym koncu zas uzyskane srodki finansowe (6,2%). Dosc znamienny jest jednak fakt, żze bardzo duzża grupa badanych w ogole nie potrafiła udzielic na tak postawione pytanie otwarte jakiejkolwiek odpowiedzi (ażz 4 7 % ) . 137 1 3 8 1 3 9 1 3 4 Ibidem, s. 8 7 - 9 0 . 1 3 5 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowość 1 3 6 S.B. Gareis et al., Conditions of Military 1 3 7 W . C h o j n a c k i , Analiza wynikóow badanó kulturyorganizacyjnejw [ w : ] W . C h o j n a c k i , Profesjonalizacja... jako..., op.cit., s. 4 1 . Multinationality..., op.cit., s. 2 8 - 2 9 . jednostkach wielonarodowych, , op.cit., s. 189 i n . 1 3 8 Ibidem, s. 200. 1 3 9 M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , T. I w a n e k , M . K l o c z k o w s k i , Społeczne aspekty służby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2004, s. 9. Pytanie b r z m i a ł o d o s ł o w n i e : „ C o u t r w a l i ł o sie w Pana(i) p a m i ę c i j a k o najbardziej przyjemne ( s a t y s f a k c j o n u j ą c e ) ze s ł u ż b y w Iraku?". �181 8. Bariery międzykulturowe a problem efektywnosci operacji... 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji prowadzonych przez wielonarodowe śiły wojskowe Ogóolnie rzecz ujmujaęc, roózżnorodnoósóc „demograficzna" w kazżdej organizacji przekłada sięe na zwieększenie problemóow komunikacji i koordynacji, a w ten s p o s o ó b n a o b n i ż z e n i e zdolnoósci organizacyjnych danej instytucji. Róozżnice w priorytetach, wartoósciach, realizowanych celach czy sposobach interpretowa¬ nia dodatkowo pogłeębiajaę te trudnoósci, prowadzaęc do nieporozumienó, napięeóc, a nawet konfliktoów wewnaętrzorganizacyjnych. Jak zauważza A d a m Kołodziej¬ czyk, piszaęcy o funkcjonowaniu wielonarodowych sił wojskowych: „ W co¬ dziennym zżyciu wojska jedynie wypoczynek nie jest przez [mocno zroózżnicowany kulturowo i obyczajowo - H.S.] personel p o d w a ż a n y " . Łatwo wytwarza się „srodowisko braku zaufania" (environment of distrust), moga.ce prowadzic do powazżnych konfliktóow . Sytuacja taka pojawia sieę najczeęósciej wtedy, kiedy komponenty narodowe tworzaęce wielonarodowe siły nie majaę doóswiadczenó w wielonarodowej wspoółpracy, a czasu, przy szybkich decyzjach o udziale w da¬ nej operacji, jest niewiele lub nie ma go wcale, aby mozżliwe było dobre zorientowanie sieę w poziomie wyszkolenia jednostek roóżznych krajoów, któore p o m o g ł o b y w tworzeniu podstawy do kooperacji, spoójnoósci i zbudowania „szybkiego zaufania" dla wykonania misji z sukcesem . W wypadku takich operacji, nastawionych z góory na trwanie w raczej kroótkim, okreóslonym czasie, mozżliwe jest, co prawda, wprowadzenie modelu „horyzontalnej wielonarodowoósci", natomiast wyzższy poziom integracji mieędzyosobowej, „wertykalna wielonarodowoósóc", saę dużzo trudniejsze do osiaęgnieęcia, gdyzż siły zbrojne saę wciaęzż silnie narodowo zaprogramowane, a zżadne z panóstw nie rezygnuje łatwo ze swoich priorytetóow . 1 4 0 141 142 143 Głeębsze problemy pojawiajaę sięe jednak właósnie przy próobie stworzenia wspomnianej „wertykalnej wielonarodowoósci", ujawniajaęc sieę przy długotrwa¬ łym i nastawionym na stałoósóc funkcjonowaniu jednostek wielonarodowych. We wszystkich wyżzej wspominanych (Wielonarodowy Korpus Poółnoc-Wschoód, Brygada Niemiecko-Francuska, Korpus Niemiecko-Holenderski) zauwazżalne saę roózżnice w kulturach organizacyjnych czy róożznice w koncepcjach planowania misji i spraw taktycznych. Problem niebagatelny, jeósli weózmie sięe pod uwageę praktyczne wykorzystanie takich jednostek, np. Eurokorpusu ze Strasburga do przewodzenia ISAF w sierpniu 2004 r o k u . D o w ó d z t w o ISAF, k t ó r e utworzono na bazie sztabu Eurokorpusu dwukrotnie, zostało nastęepnie sformo1 4 4 1 4 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowo^^ jako..., 1 4 1 N . Odoi, Cultural Diversity in Peace op.cit., s. 43. Operations: Training Challenges, „Kofi Annan I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping and T r a i n i n g Centre Paper" marzec 2005, n r 4, s. 7. 1 4 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako... , op.cit., s. 40. 1 4 3 Ibidem, s. 42. 1 4 4 Dowóodcaę k o n t y n g e n t u b y ł francuski g e n e r a ł Jean-Louis Py, a jego zastęepcaę N i e m i e c - W o l f - D i e t e r Loeser. �182 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... wane na bazie Korpusu Szybkiego Reagowania - ARRC, a od 2007 roku, w k t o ó r y m podjęeto decyzjęe o o b j ę e c i u wspóolnym kierownictwem operacji stabilizacyjnej ISAF oraz operacji przeciwpartyzanckiej Enduring Freedom, trzon dowodztwa s t a n o w i a A m e r y k a n i e . P r o b l e m a m i s a jednak odmienne, narodowe regulaminy i procedury dyscyplinarne: róozżna pragmatyka kadrowa w obsadzaniu stanowisk, róożznice dotyczaęce mozżliwoósci politycznej aktywnoósci żzołnierzy w w . krajoów, róożznice w płacy za tęe samaę pracęe, roózżnice w relacjach przełozżony-podwładny, róozżnice stricte zwyczajowe: godziny i sposoby spożzywania posiłkóow, czas przerwy w pracy na lunch, róownoósóc potraw serwowanych żzołnierzom wszystkich stanowisk i s t o p n i . Wszystkie te kwestie wpływajaę mocno na efektywnoósóc działania jednostek wielonarodowych, a zarzaędzanie n i m i wymaga profesjonalnego przygotowania i wiedzy z dziedzin odległych od uznawanych za „typowo wojskowe". 1 4 5 146 Jako przykład mozżna podaóc odpowiedzi polskich zżołnierzy, majaęcych ocenióc kwestięe problemoów w dowodzeniu formacjami wielonarodowymi: „Jak ogoólnie ocenia Pan(i) system dowodzenia podczas słuzby w Iraku?". Drastyczna rożnica w ocenie systemu dowodzenia w obręebie jednostek narodowych (odpowiedóz „dobrze" wybrało 72,3% r e s p o n d e n t ó w , „zle" 21,0%, „ t r u d n o ocenic - 1,7%), a wielonarodowych („dobrze" - 47,3%, „zle" - 34,6%, „ t r u d n o ocenic" - 12,7%) była uzasadniana problemami wspóołdziałania w tych ostatnich: niekompetencjaę przełozżonych, utrudnieniami w komunikacji mieędzyludzkiej, brakami doóswiadczenia i znajomoósci jęezyka angielskiego . 147 Na tego typu zalezżnoósci (im więeksza roózżnorodnoósóc, t y m mniejsza zdolnoósóc do efektywnego działania) wskazujaę takzże badacze problematyki zarzaędzania organizacjami . W takich organizacjach, w ktoórych to właósnie róozżnice osobowoósciowe wzmacniane saę przez roóżznice w kulturach narodowych, bardzo t r u d n o zbudowaóc właósciwy p o z i o m zaufania, konieczny do efektywnej w s p ó ł p r a c y , j a k również zapobiec tworzeniu sie grup i podgrup w wyniku p o d o b i e ó s t w kulturowych i funkcjonujących s t e r e o t y p ó w . Tymczasem w kontekóscie wielonarodowych sił wojskowych, wykonujaęcych swoje zada¬ nia w ramach sojuszu lub koalicji, to właósnie zaufanie jest jednym z najistot¬ niejszych elementoów warunkujaęcych efektywnoósóc operacji. Wspomniany juzż wczeósniej major generał Robert H . Scales, w artykule pod znamiennym t y t u ł e m Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, zauwazża: „ M i m o iżz nowe technologie 148 1 4 9 1 5 0 1 4 5 B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 4 6 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako... , op.cit., s. 4 3 - 4 5 . 1 4 7 M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , T . I w a n e k , M . K ł o c z k o w s k i , Społeczne 126. aspekty słuzby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 24. 1 4 8 F.J. M i l l i k e n , L . M a r t i n s , Searching for Common Threads: Understanding ofDiversity 1 4 9 in Organizational Effects P . M . D o n n e y , J.P. C a n n o n , M . R . M u l l e n , Understanding the Influence of National Culture on the Development ofTrust, 1 5 0 the Multiple Groups, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t Review" 1996, t. 2 1 . „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t R e v i e w " 1996, t. 23. H . Tajfel, J.C. T u r n e r , The Social Identity Theory of Intergroup W . G . A u s t i n (red.), Psychology of Intergroup Relations, Behavior, [ w : ] S. W o r c h e l , N e l s o n - H a l l , Chicago 1986. �183 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywnoSci operacji... dajaę nadziejeę na mozżliwosc stosowania coraz bardziej precyzyjnej siły razżenia i szybszych manewrow dzięeki lepszej wymianie informacji, nie wyeliminujaę mglistosci i napięc wojny (fog and friction of war). Nowe i udoskonalone technologie moga ulepszyc możliwosci dowodcy X X I wieku porozumiewania się z partnerami koalicyjnymi, ale wysiłki koalicyjne moga nadal ugrzeznań na mieliznach technicznych brakow kompatybilnosci, trudnosci jęezykowych, kulturowych asymetrii oraz ignorancji w kluczowych sprawach dotyczaęcych historii czy geopolityki. A n t i d o t u m na mglistosc i napięecia wojny nie jest technologia, polega ono raczej na zaufanych p o d w ł a d n y c h , ktorzy potrafiaę efektywnie w s p o ł p r a c o w a c ze swoimi koalicyjnymi o d p o w i e d n i k a m i " . Takie zapatrywanie sięe na zdolnosci funkcjonowania potwierdzajaę takżze przywoły¬ wane w raporcie From Representation to Inclusion słowa generała Jamesa Mattisa, ktorymi zakonczył w 2010 roku Joint Warfighting Conference: „ W dzisiejszych czasach nie obchodzi mnie, jak jestescie taktycznie czy operacyjnie swietni, bo jesli nie potraficie zapewnic harmonii - nawet fałszywej harmonii na polu walki, opartej na zaufaniu na wszystkich liniach, mieędzy szeregami koalicyjnymi i narodowymi, mieędzy cywilno-wojskowymi - wtedy powinniscie wracac do domu, gdyżz wasze przywodztwo jest archaiczne. Potrzebujemy oficerow, ktorzy potrafia zapewnic tę h a r m o n i ę na wszystkich l i n i a c h " . 151 152 Zblizżone wnioski wysnuwa na ten temat takzże Dariusz Kozerawski, opisujaęcy problemy wynikajaęce z wielokulturowosci w działaniach stabilizacyj¬ nych Mieędzynarodowej Dywizji C e n t r u m - P o ł u d n i e w Iraku. Autor na podsta¬ wie własnych doswiadczen rozdziela w swoich analizach problemy wynikajaęce z k o n i e c z n o s c i w s p o ł d z i a ł a n i a w wielonarodowej koalicji od problemow wynikajaęcych z kontaktow z miejscowymi w ł a d z a m i i ludnosciaę. W odniesieniu do tego pierwszego zagadnienia zwraca uwageę na precedensowy w historii Wojska Polskiego fakt przejęecia odpowiedzialnosci za strefeę centralno-południowaę w Iraku i dowodzenie WielonarodowaęDywizjaę C e n t r u m - P o ł u d n i e (Multinational Division Centre South - M N D CS), w skład ktorej wchodziły poczaętkowo kontyngenty i grupy żzołnierzy ażz z 25 panstw, w t y m m.in. z: Buł¬ garii, Danii, Dominikany, Filipin, Gruzji, Hiszpanii, Holandii, Norwegii, Rumunii, Salwadoru, Słowacji, Stanow Zjednoczonych, Tajlandii, Ukrainy, Węegier, W ł o c h i Wielkiej B r y t a n i i . W srod czynnikow stwarzajaęcych istotne bariery i ograniczenia skutecznosci realizacji zadan wynikajaęcych z wielonarodowosci polscy dowodcy wyrożznili kilka podstawowych, ktore mozżna podzielic na dwie grupy: organizacyjno-techniczne oraz kulturowe. D o grupy problemow organizacyjno-technicznych zaliczane były: a) ograniczenia narodowe (np. zakaz 1 5 3 1 5 1 R . H . Scales, Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, 1 5 2 From Representation 1 5 3 D . K o z e r a w s k i , Wielokulturowosc to Inclusion: Diversity „ P a r a m e t e r s " z i m a 1998, s. 4 - 1 0 . in the 21st-Century. Executive Summary, op.cit., s. 8. Centrum-Południe, [ w : ] Idem, Międzynarodowe w działaniach działania stabilizacyjnych stabilizacyjne Międzynarodowej Dywizji w swietle doówiadczeń X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010, s. 36. �184 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... u d z i a ł u w operacjach ofensywnych); b) dualizm w procesie dowodzenia (dowóodztwo W D CP oraz narodowy oósrodek decyzyjny danego panóstwa-kontraktora); c) róozżnice w mandacie i misji; d) roózżnice w zakresie struktur organizacyjnych, posiadanego sprzeętu i uzbrojenia, zmiany w składzie dywizji W D CP. Wósróod barier kulturowych zostały przede wszystkim wyróozżnione: bariery jeęzykowe oraz róożznorodnoósóc tradycji i zwyczajóow . Jeósli chodzi o ba¬ riery jęezykowe to braki w biegłej znajomoósci jeęzyka angielskiego (co przyznaje bardzo wielu żzołnierzy wracajaęcych z misji) saę nadal problemem, przed ktoórym stoi Wojsko Polskie, i w istotnym zakresie uniemozżliwiajaę normalnaę komunikacjeę mieędzykulturowaę. Tymczasem, jak zauwazża Mirosław Smolarek: „Znajomoósóc angielskiego jak roówniezż dodatkowo innych jeęzykóow jest niezbęednym elementem sprawnego funkcjonowania dowoództw, sztaboów i jednostek mieędzynarodowych. Ponadto znajomoósóc jeęzykoów obcych umozżliwia zżołnierzom komunikacjeę interpersonalnaę w rejonie operacji pokojowych z lokalnymi przedstawicielami w ł a d z , sił porzaędkowych oraz pozwala na sprawne i efektywne rozwiaęzywanie napotykanych problemoów. Kazżdy zżołnierz uczestniczaęcy w operacji pokojowej, nawet jeósli wchodzi w skład kontyngentu narodo¬ wego, musi znaóc przynajmniej jeęzyk angielski i o ile to mozżliwe, podstawowe zwroty i wyrazżenia w jęezykach baędóz dialektach lokalnych, gdyzż w kazżdej chwili mozże staóc sięe rozjemcaę, mediatorem i tylko dzieęki umiejeętnoósci sprawnego komunikowania sieę mozże zazżegnaóc sytuacje k r y z y s o w e " . 154 155 Braki w znajomosci języka angielskiego w X zmianie PKW Irak nadrabiane były dobraę znajomoósciaęjęezyka rosyjskiego, co w kontekóscie obecnoósci partneroów koalicyjnych z krajoów byłego ZSRR (Armenia, Kazachstan, Mongolia, Ukraina) w istotny sposoób p o p r a w i a ł o komunikacjęe nie tylko słuzżbowaę, ale i n i e f o r m a l n a ę . W ó s w i e t l e przeprowadzonych przez Dariusza Kozerawskiego badanó opinii kadry kierowniczej W D CP oraz wósroódzżołnierzy zgrupowanó bojowych (TF - Task Force) w dziewiaętym miesiaęcu misji, dotyczaęcych oceny wspoółpracy z przedstawicielami innych paónstw koalicji, zastanawiajaęco wyglaęda wysoki poziom ocen neutralnych i negatywnych (ok. 47%). Przyczyny tego wyjaósniajaę wypowiedzi respondentoów, wskazujaęce na, obok brakóowjeęzykowych, niski poziom wiedzy z dziedziny historii, tradycji, zwyczajóow zwiaęzanych z nacjami wchodzacymi w skład sił koalicyjnych . A u t o r podkresla w zwiaęzku z tym, żze „szersza edukacja wielokulturowa mozże daóc szansęe na lepszaęwspóołpracęe w ramach koalicji mieędzynarodowych ( . . . ) " . 156 157 158 Wspomniane wnioski potwierdza wiele badanó przeprowadzonych przez WBBS. Trudno bagatelizowaóc oceny dotyczaęce edukacji w szkołach wojsko1 5 4 Ibidem, s. 3 7 - 3 8 . 1 5 5 M . Smolarek, Kształcenie w operacjach pokojowych, językowe kadry zawodowej zadania, warunki, sposoby realizacji, D . K o z e r a w s k i , Wielokulturowoósóc w działaniach... 1 5 7 Ibidem. Ibidem, s. 4 1 . w aspekcie jej uczestnictwa operacje pokojowe. Planowanie, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 , s. 1 3 9 - 1 4 0 . 1 5 6 1 5 8 WP [ w : ] D . K o z e r a w s k i (red.), Międzynarodowe , op.cit., s. 38. �185 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywnoSci operacji... wych, gdzie najwieęcej wskazanń negatywnych dotyczaęcych zbyt małej liczby godzin pońswieęconych okreńslonej grupie przedmiotńow „zdobyły" jeęzyki obce - azż 65% osońb badanych wskazało, zże pońswięeca sieę i m zbyt m a ł o czasu. Było to najwięecej wskazanń spońsrńod wszystkich grup p r z e d m i o t o w y c h . Jeszcze bardziej niepokojaęco brzmiaę oceny żzołnierzy dotyczaęce odpowiedzi na pytanie, czy studia wojskowe (w studium oficerskim) przygotowały do p e ł n i e n i a okreńslonych zadanń baędńz podejmowania działanń. W kwestii jęezykńow obcych oraz przygotowania do uczestnictwa w misjach pokojowych poza granicami kraju najwieęcej odpowiedzi negatywnych („w ogońle nie przygotowały" i „w nie¬ w i e l k i m stopniu przygotowały") zdobyły włańsnie te dwie kategorie, odpo¬ wiednio: umiejeętnońsńc praktycznej komunikacji w jęezyku obcym - w niewielkim stopniu 3 6 , 1 % , w ogńole - 33,8%, uczestnictwo w misjach poza granicami kraju - w niewielkim stopniu 27,8%, w ogole - 53,0% (odpowiedzi „w duzym stopniu przygotowały" wybrało w odniesieniu do jęezyka obcego jedynie 6%, a w kwestii uczestnictwa w misjach tylko 2 , 6 % ) . W badaniach przeprowadzonych niedawno przez Mariana Kloczkowskiego i Janusza Zajdzika (Wpływ udziału polskich żołnierzy w misjach poza granicami kraju na proces profesjonalizacji) analizeę, majaęcaę na celu udzielenie odpowiedzi na kilka pytań (m.in. Jakie umiejętnosci i doswiadczenia zdobywaja zołnierze zawodowi podczas misji? Jak w misjach sa zdobywane kwalifikacje i umiejetnońsci w dalszej służbie?), przygotowano na podstawie 574 p r a w i d ł o w o wypełnionych ankiet. W interesuja cych z p u n k t u widzenia niniejszej rozprawy zagadnieniach dotyczacych znajomońsci jezyka obcego oraz znajomońsci kultury i zwyczajńow miejscowej ludnońsci żzołnierze mieli okreńslińc, jak - z perspektywy ich w ł a s n y c h dońswiadczenń - oceniaja swoje przygotowanie do misji poza granicami kraju. Oba wymienione wyżzej aspekty przygotowania zostały ocenione nisko, a porońwnanie ich na przestrzeni badanń z trzech lat (2006, 2008 i 2009) wskazuje wrecz na tendencje spadkowa. W kwestii znajomosci jezyka obcego umożliwiającego porozumiewanie sie zzżołnierzami z innych krajońwńsrednia ocen (od 2 do 5, gdzie 2 odpowiadałoby ocenie „niedostatecznie", a 5 „bardzo dobrze") uplaso¬ w a ł a sie w granicach oceny 2,9 (a wiec ledwie dostatecznie) w roku 2009, podczas gdy w roku 2008 było to 3,1, a w 2006 - 3,2. Znajomońsńc kultury i zwyczajońw miejscowej ludnońsci została oceniona niewiele lepiej - na poziomie oceny 3,2 w 2009 roku, podczas gdy w roku 2008 było to 3,3, a w roku 2006 3 , 4 . W y n i k i te sa t y m bardziej niepokojące, ze mozliwosc w y r ń w n a n i a 159 1 6 0 161 1 5 9 M . Sinńczuch, Ocena jakoósci kształcenia przydatnoósci 2 0 0 9 , s. wykształcenia 17. Do wojskowego pozostałych kandydatoów ż do zawodu wojskowego. w realiach słu zby w opinii oficeróowWP, Cz. I I : Ocena WBBS, Warszawa grup p r z e d m i o t o ń w należzały: zajecia praktyczne wojskowe, p r z e d m i o t y z zakresu e k o n o m i i i z a r z ą d z a n i a , p r z e d m i o t y w o j s k o w e specjalistyczne, przed¬ m i o t y s p o ł e c z n e i psychologiczne, zajecia w y c h o w a n i a fizycznego, p r z e d m i o t y ogońlnowojskowe, p r z e d m i o t y techniczne i o g ń o l n o t e c h n i c z n e . 1 6 0 Ibidem, s. 19. 1 6 1 M . K l o c z k o w s k i , J. Zajdzik, Wpływ udziału polskich zzołnierzy w misjach poza granicami na proces profesjonalizacji, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 9 , s. 28. kraju �186 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... b r a k ó w j u ż w trakcie trwania misji jest zazwyczaj niewielka, zwłaszcza w dzie­ dzinach wymagających koncentracji, czasu i profesjonalizmu, a wiec szkolenia umiejętnoSci komunikacji w językach obcych. Potwierdzają to wypowiedzi zołnierzy, zapytanych o umiejętnosci i doswiadczenia zdobyte podczas misji, szczególnie przydatne dla wojska: mozliwosc zdobycia umiejetnosci jezykowych podczas misji wybrało zaledwie 3,3% badanych, natomiast najwieksza liczba w s k a z a ó cieszyły sie: doswiadczenie na polu walki (25%) oraz - co istotne doóswiadczenie we wspoółpracy z i n n y m i nacjami, zołnierzami innych armii (17%) . 1 6 2 Obserwacje poczynione przez Dariusza Kozerawskiego p o t w i e r d z a j a r ó w niez badania Adama K o ł o d z i e j c z y k a . Odpowiadając na pytania o trudnosci w relacjach mięedzy oficerami z roóznych kontyngentóow, respondenci wskazywali przede wszystkim problemy językowe i róznice kulturowe. Szczegołowo rozkład odpowiedzi przedstawia ponizszy wykres. 163 Problemy językowe 19 Różnice kulturowe • Różne interpretacje misji 12,7 Podzielanie lojalności 12,5 Problemy przygotowania zawodowego | 11,8 10,3 Problemy kodeksu etycznego Problemy komunikacyjne 9,6 Różne interpretacje zaangażowania 6,7 6,5 Problemy związane z rywalizacją I 2,2 Inne problemy 0 R y s u n e k 13. 13,7 5 10 15 20 Rodzaje t r u d n o s c i doswiadczanych przez oficerow u c z e s t n i c z ą c y c h w misjach i n n y c h niz w o j e n n e ze strony oficerow z i n n y c h k o n t y n g e n t ó w Zródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż wojenne, Warszawa 2002, s. 15. Badani mieli mozliwosc wielokrotnego wyboru, dlatego tez odsetki nie sumuja się do 100%. Wskazanym trudnoósciom odpowiadajaę postulaty ósrodowiska wojskowego w zakresie przygotowania do operacji, ktoóre prezentuje ponizsza tabela. 1 6 2 Ibidem, s. 16. 1 6 3 A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe przygotowanie WBBS, Warszawa 2002. oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, �187 8. Bariery m i ę d z y k u l t u r o w e a problem efektywności operacji... Języki 32,9 ]26,5 Prawo międzynarodowe Stosunki międzynarodowe Zarządzanie interkulturowe 19,5 • • 19 17,5 Wiedza na temat religii • Historia 16,1 I 14,2 Psychologia Socjologia I 13,5 Techniki masowego komunikowania 113,5 Ekonomia 3,8 Inne sprawy 0 10 20 30 40 R y s u n e k 14. O d c z u w a n e b r a k i w zakresie edukacji o f i c e r ó w u c z e s t n i c z ą c y c h w misjach i n n y c h n i ż wojenne Źródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 19. Badani mieli mozliwosc wielokrotnego wyboru, dlatego też odsetki nie sumuja się do 100%. Ź kolei w badaniach przeprowadzonych w POLUKRBAT i LITPOLBAT do największych p r o b l e m ó w utrudniajacych funkcjonowanie żołnierzy w jednost­ kach wielonarodowych badani zaliczyli (w kolejnosci ich relewantnosci): rozłakę z rodzina, znajomosć jezyka (jej brak lub niski poziom), zachowania i postawy, specyfikeę dowodzenia, specyficzne zadania i procedury, stereotypy, rożnice kulturowe (religia, zwyczaje, obyczaje) oraz h i s t o r i e . W kontekscie ostatniego z wymienionych c z ynników - historii, warto d o d a c , i ż w pozostałych badaniach jest on rzadko wymieniany lub w ogole, a ma przecież znaczenie w kontekscie barier miedzykulturowych powstających na tle historycznie uwarunkowanych u p r z e d z e ó . Pamiec przeszłosci kolonialnej lub np. okresu dominacji politycznej jednego panóstwa nad drugim czy zatargóow o terytoria moga stanowic wazne przeszkody, wpływające na postawy żołnierzy zmuszonych do w s p ó ł p r a c y w ramach k o n t y n g e n t ó w wielonarodowych. O problemach wynikajacych z „zaszłosci historycznych" pisze Marek Bodziany, podkreslajac: „Biorac pod uwage fakt, ze wiekszosc narodowosci w s p ó ł t w o ­ rzących omawiane wielonarodowe struktury wojskowe ma w s p ó l n a przeszłosc historyczna , nalezży domniemywaóc,zże indywidualne uprzedzenia do niektoórych z nich moga w znaczacy s p o s ó b utrudniac proces integracji kulturowej w tych strukturach m i m o znajomosci zasad relatywizmu kulturowego i t o l e r a n c j i " . 164 165 1 6 4 W . C h o j n a c k i , Analiza 1 6 5 M . Bodziany, op.cit., s. 216. wyników badan kultury organizacyjnej..., op.cit., s. 199. �188 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Warto w t y m kontekóscie przyjrzeóc sieę temu, jak klasyfikowane saę przez badaczy-teoretyków problemy, których podłoze mozna n a z w a ć „ k u l t u r o w y m i klapkami na oczy" (cultural blinders). Do podstawowych barier w komunikacji miedzykulturowej Laray Barna zaliczył: • załozenie p o d o b i e ó s t w (wszyscy ludzie sa tacy sami); • roznice językowe (niedocenienie tego, z e m ó w i e n i e w obcym jezyku to cos więecej niz tylko wypowiadanie słóow); • fałszywe interpretacje zachowanó niewerbalnych (niezrozumienie znaczenia symboli i gestóow); • uprzedzenia i stereotypy (stereotypy mogaę mieóc negatywny w p ł y w na style komunikacji); • tendencja do oceniania (rózne wartosci moga prowadzic do negatywnej oceny innych); • niepokój lub napiecie (wysoki poziom stresu i niepokoju moze prowadzic do działanó dysfunkcjonalnych) . 166 Ten sam badacz podkresla rowniez powszechne zdziwienie wielu ludzi, ze dobre intencje, przyjazne nastawienie, połaęczone dodatkowo z załozeniem osiaęgnieęcia wzajemnych korzyósci, okazujaę sięe czeęsto niewystarczajaęce do tego, zeby miała miejsce efektywna komunikacja m i ę d z y k u l t u r o w a . W wypadku braku nawet tych wsteępnych, pozytywnych c z y n n i k o ó w m o z e m y mieóc do czynienia z narastajaęcym napięeciem takze pomieędzy tymi, ktoórzy dzisiaj majaę nieósóc pomoc i zapewniaóc bezpieczenóstwo ludnoósci cywilnej. Bez porozumienia i zbudowania „ósrodowiska zaufania" wewnaętrz wielonarodowych sił wojsko¬ wych ich obecnoósóc w obcym k u l t u r o w o ósrodowisku oraz koniecznoósóc wspoółdziałania z ludnoósciaę cywilnaę kierujaęcaę sieę nieznanymi wojsku, a przez to n i e z r o z u m i a ł y m i zasadami i wartoósciami bęedzie w najlepszym wypadku nieefektywna, w najgorszym - moze stanowióc istotne zagrozenie dla zycia i zdrowia wszystkich stron: zaróowno wojskowych, jak i cywili. 167 Prowadzone badania (takze przez Josepha Soetersa) w s k a z u j a r ó w n i e z na celowoósóc właósciwego „doboru kulturowego" nie tylko wewnaętrz formacji wielo¬ narodowej, ale roówniez w zwiaęzku z rejonem operacji, co potwierdziły obser¬ wacje dotyczaęce kontyngentoów turecko-holenderskich, działajaęcych wspoólnie w Kosowie i Afganistanie. Ze wzglęedu na tozsamoósóc wiary (islam) tureccy zołnierze zdecydowanie lepiej postrzegani byli przez ludnoósóc lokalnaę, umiejaęc dostosowaóc sięe w sposoób bezkolizyjny do panujaęcych obyczajóow warunkowa¬ nych religijnie (jako przykłady z zycia codziennego wskazano m.in. stosunek do kobiet, do kwestii nagoósci podczas opalania czy stroju podczas uprawiania 1 6 6 L . Barna, Stumbling Blocks in Intercultural (red.), Intercultural 1 6 7 Ibidem. Communication, [ w : ] L . A . Samovar, R.E. Porter Communication - A Reader ( 8 t h ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997, s. 3 3 7 - 3 4 5 . �8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... 189 168 s p o r t u ) . Jednoczesnie, co bardzo w a ż n e z p u n k t u widzenia siły kultury organizacyjnej, żołnierze holenderscy wyznania m u z u ł m a ó s k i e g o deklarowali podczas badaón,żze pierwszym punktem tozżsamoósciowego odniesienia pozostaje dla nich wojsko i służba wojskowa, a wiec najpierw sa zołnierzami, a dopiero pozniej - m u z u ł m a n a m i . Wskazywali rowniez na fakt, że w sytuacji zagrożenia życia w ich ocenie przewazyłby fakt bycia ż o ł n i e r z e m niż m u z u ł m a n i n e m : „Gdyby ktos do mnie strzelał, nie z a s t a n a w i a ł b y m sie, czy jest m u z u ł m a n i n e m czy nie. Nie wierze t e ż , ż e b y którys z lokalnych m u z u ł m a n ó w oszczedził mnie w czasie ataku, a innych zabił, tylko dlatego, że ja też jestem m u z u ł m a n i nem" . Ź kolei róznice w narodowych kulturach czesto były przyczyna, nieporozumien w ł a s n i e miedzy Turkami i Holendrami wspołpracujacymi w Kosowie. Kompania turecka pozostaja ca pod dowoództwem operacyjnym holenderskiego batalionu formalnie z a a k c e p t o w a ł a holenderskie zwierzchnictwo, jednak w rzeczywistoósci dnia codziennego dowoódca tureckiej kompanii prawie nie k o n t a k t o w a ł sie ze swym holenderskim przełozonym, natomiast zwracał sie czesto o rade d o d o w ó o d c y sa siedniego batalionu tureckiego lub wrecz bezposrednio mowił Holendrowi, iz „ m u s i zadzwonic do Ankary", zanim zadecyduje, co ostatecznie ma robióc (Turcja ma wysoki wskaóznik dystansu władzy) . Jednym z najczesciej p r z y w o ł y w a n y c h p r z y k ł a d o w o p e r a c j i , w ktorej wszystkie omawiane wyżej czynniki wystapiły, była operacji w Somalii. 1 6 9 1 7 0 8.1. O p e r a c j a „ P r z y w r ó c i ć N a d z i e j ę " (Restore Hope) w Somalii Operacja „Przywrócic Nadzieje" (Restore Hope) została zaplanowana jako misja wojskowo-humanitarna pod auspicjami O N Ź , majaca pomoc w dostarczeniu ż y w n o s c i dla głodujacej l u d n o ś c i Somalii. Cywilne misje humanitarne, w szczegoólnoósci akcje podejmowane przez Mięedzynarodowy Czerwony Krzyzż, były nieskuteczne z uwagi na walki m i ę d z y k l a n o w e w Somalii i anarchię powstała, w w y n i k u wojny domowej, ktora rozpoczeła sie w listopadzie 1990 roku. W operacji „Przywrócic Nadzieje", k t ó r a przyjęła oficjalna, n a z w ę United Nations Operation i n Somalia I (w skrocie U N O S O M I) wzieło udział około 38 tysiecy zołnierzy z różnych p a ó s t w , w t y m 25 tysięcy żołnierzy wojsk a m e r y k a ó s k i c h . Operacja ta oficjalnie zakonczyła się 4 maja 1993 roku, kiedy dowodzacy siłami koalicji amerykaóski generał przekazał w ł a d z ę O N Ź , rozpoczynajaęc t y m samym drugi etap zaangazżowania mięedzynarodowego w Somalii - UNOSOM I I . 171 1 6 8 Societies, F. B o s m a n , J. Soeters, F. A i t Bari, Dutch Muslim Soldiers During Peace Operations in Muslim „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2 0 0 8 , t. 15, n r 5, s. 6 9 5 - 7 0 5 . 1 6 9 Ibidem, s. 7 0 2 - 7 0 3 . 1 7 0 J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page Jr., Culture's 1 7 1 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , Humanitarians Consequences..., or Warriors? op.cit., s. 25. Race, Gender, and Combat Status in Operation Restore Hope, „ A r m e d Forces & Society" 1995, t. 2 1 , n r 4, s. 615. �190 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Jednym z najwieększych problemoów misji w Somalii było roózne rozumienie kultury tego kraju przez kontyngenty z poszczegoólnych panóstw, a co za t y m idzie - roózne sposoby daęz enia do realizacji celoów misji. Co wieęcej, niektoóre kontyngenty przybywały na tęe misjeę bez jakiejkolwiek wiedzy na temat kultury, historii czy aktualnych stosunkóow panujaęcych w Somalii - jako przykład mozna podaóc t u właósnie wojska amerykanóskie, ale roówniez belgijskie, kanadyjskie, włoskie czy pakistaóskie. Niezrozumienie s t o s u n k ó w panujących na miejscu p r o w a d z i ł o czeęsto do naduzycia siły, co zostało zresztaę w przypadku Somalii dobrze u d o k u m e n t o w a n e . P o s t r o n i e „ ó s w i a d o m y c h k u l t u r o w o " mozna wskazaóc wojsko australijskie, ktoóre było w t y m zakresie znacznie lepiej przygo¬ towane, jeszcze bowiem przed rozpoczęeciem misji wspóołpracowało z organizacjaę pozarzaędowaę CARE Australia, ktoóra miała doóswiadczenie w dostarczaniu pomocy humanitarnej w Somalii i w zwiaęzku z t y m roówniez odpowiedniaę wiedzę o kulturze tego k r a j u . Charakterystyczne jest to, ze podczas misji Australijczycy wypracowali tzw. podejóscie marketingowe wzglęedem Somalijczykoów, ktoóre n a k a z y w a ł o koncentrowaóc swoje działania na rozpoznaniu potrzeb miejscowych społecznoósci, jak roówniez ich z a s p o k a j a n i u . R o ó z n i c e wóswiadomoósci kulturowej przejawiały sięe chociazby w tym, ze np. wojska amerykanóskie przy rozbrajaniu miejscowych milicji klanowych czeęósciej stoso¬ wały siłeę niz metody koncyliacyjne, gdy zołnierze innych kontyngentoów, np. właósnie Australijczycy, przyjmowali podejóscie oparte na idei dialogu i mediacji . Brak zrozumienia kultury i historii Somalii cechował roówniez ONZ, ktoóra opracowała załozenia misji. W szczegoólnoósci nie rozumiano systemu klanowego i decentralistycznej natury tradycyjnych instytucji politycznych w Somalii, co przejawiało sieę przede wszystkim w naciskach ONZ, aby jakiós konkretny klan sprawował władzeę w całym kraju. Skupiono sięe takze na działaniach majaęcych doprowadzic do pogodzenia zwasnionych k l a n ó w Aidida i A l i Mahdiego, a nie na wsparciu tradycyjnej róownowagi i podziału władzy mieędzy wszystkie klan y . Takie działania dodatkowo degradowały znaczenie przywoódcóow innych klanoów, któorzy roówniez oczekiwali udziału we władzy, co z kolei poteęgowało ich niechęeóc do sił pokojowych. 1 7 2 173 174 175 1 7 6 1 7 2 T. Duffey, Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2000, t. 7, nr 1, s. 154 i n . 1 7 3 Wiecej o d z i a ł a l n o s c i k o n t y n g e n t u australijskiego w Somalii, zob. M . Mersiades, Peacekeeping and Legitimacy: Lessons from Cambodia and Somalia, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" lato 2005, t. 12, n r 2, s. 2 1 3 - 2 1 7 . 1 7 4 P. Keiseker, Relation Between Non-Government Organizations and Multinational Forces in the Field, [ w : ] H . S m i t h , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defence Force Academy, Canberra 1993, s. 68. 1 7 5 T. Duffey, op.cit., s. 154. 1 7 6 A . Issa-Salwe, The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy, Associates, L o n d o n 1996, s. 1 4 3 - 1 4 4 . HAAN �191 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... O N Ź nie doceniała rownież tego, że w Somalii było mocno zakorzenione koncyliacyjne podejóscie do rozwiaęzywania sporóow mięedzyklanowych - do tego jednak potrzebne były czas i długie dyskusje. Chec szybkiego osiagniecia celow misji przez O N Ź , której wojska były postrzegane przez Somalijczykow jako obca interwencja strony próbującej w dodatku cos narzucic, nie sprzyjała z a k o ó czeniu sporów. O N Ź starała się ponadto rozwiazywac spory wedle własnych metod, przyjmując b ł ę d n e załozenie, że w kraju ogarniętym wojna domowa, nie ma wystarczających m e c h a n i z m ó w do zakoóczenia k o n f l i k t u . 177 Dodatkowy p r o b l e m s t a n o w i ł o w zasadzie przeciwstawne podejscie organizacji pozarządowych i wojska do definiowania znaczenia ich udziału w misji oraz okreslenia ich ról. W e d ł u g żołnierzy ich pierwszoplanowa, rola było zapewnienie bezpieczenstwa, tylko posrednio maja.ce wspierac działalnosc humanitarna, s t ą d też d l a w o j s k a r o l a o r g a n i z a c j i pozarzadowych była drugorzędna. Ź kolei agendy O N Ź oraz organizacje pozarzadowe postrzegały misjeę jako przede wszystkim nakierowanaę na niesienie pomocy humanitarnej, gdzie rola wojska było jedynie wsparcie ich działaó. Na takich róznych podejsciach traciła koordynacja działaó, zdarzało się bowiem, ze jedna ze stron nie dopuszczała drugiej do udziału w planowaniu roznych akcji, w zasadzie jedynie informując ją już post factum o podjętych d z i a ł a n i a c h . 178 Problemy k u l t u r o w e nie dotyczyły jedynie relacji miedzy wojskami U N O S O M a Somalijczykami. Roznice kulturowe wpływały na efektywnosc zarządzania siłami O N Ź i na k o n t r o l ę nad n i m i . Przykładowo: ani kontyngent francuski, ani włoski nie chciały słuzyc pod rozkazami pakistamkiego dowódcy. Co wiecej, dowodcy n i e k t ó r y c h k o n t y n g e n t ó w , rozczarowani w p ł y w a m i amerykanóskimi w ramach misji, czeęsto wykonywali rozkazy przychodzaęce z ich krajów i uprawiali w ł a s n a polityke. Mozna tu wskazac na W ł o c h ó w , ktorzy podjeęli inicjatywęe prywatnych negocjacji z Mohammedem Aididem, podczas gdy Amerykanie otwarcie prowadzili działania wojenne przeciwko niemu i jego sojusznikom. Pózniejsza dyskusja między d o w ó d c a wojsk włoskich i główno­ d o w o d z ą c y m siłami O N Ź pokazała słabosc tej wielonarodowej operacji po­ kojowej, k t ó r a funkcjonowała „jak swego rodzaju feudalne l e n n o " . Do tych p r o b l e m ó w dochodziły również rożnice między poszczególnymi kontyngentami w mozżliwoósciach logistycznych, w przygotowaniu technicznym do misji, ekwi¬ punku zołnierzy czy możliwosci porozumienia sie - czesto zdarzało się, że żołnierze niektórych jednostek działających razem nie mówili wspolnym jezykiem i nie potrafili się porozumiec w zadnym i n n y m niż własny. 179 W takim kontekóscie sytuacyjnym w marcu 1993 roku dwoje amerykanóskich socjologoów - Laura Miller i Charles Moskos, znany z wielu badanó w zakresie 1 7 7 1 7 8 M . Bradbury, The Somali Conflict: Prospect for Peace, O x f a m , O x f o r d 1994, s. 6. J.T. D w o r k e n , Restore Hope: Coordinating Relief Operations, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 1995, t. 8, s. 19. 1 7 9 C.E. A d i b e , Learningfrom the Failure of Disarmament and Conflict Resolution in Somalia, [ w : ] E. M o x o n - B r o w n e (red.), A Future for Peacekeeping, M a c m i l l a n Press, Basingstoke 1998, s. 145. �192 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... 180 socjologii w o j s k a - p r z e p r o w a d z i ł o badania wósróodzżołnierzy amerykanóskich stacjonujaęcych w Somalii, ktoóre miały na celu scharakteryzowanie ich postaw, reakcji i sposobu postrzegania celoów misji. W y n i k i tych badanó doprowadziły do stwierdzenia, zże podstawowe podejóscie żzołnierzy do misji e w o l u o w a ł o w trzech wyraóznych etapach. Pierwszy etap, zdaniem autoróow badania, kształtował sięe jeszcze w Stanach Zjednoczonych i został opisany nazwa „wysokie oczekiwania" (high expectations). Żołnierze byli przekonani, głoównie na skutek informacji przekazywanych przez media, zże ich podstawowym celem bęedzie dostarczenie żzywnoósci i podstawowej pomocy medycznej głodujaęcym mieszkanócom Somalii, ktoórzy okażzaę spodziewanaę wdzieęcznoósóc. Czuli sięe dumni, żze poóswięecaę swóoj czas i energieę, aby zapewnióc pomoc dla potrzebujaęcego społeczenóstwa Somalii. Poza t y m wielu czarnoskóorych zżołnierzy postrzegało teę interwencjeę jako zżyciowaę szanseę na odwiedzenie Afryki - kontynentu, ktoóry jawił sieę i m jako miejsce, z któorego wywodzili swoje korzenie. Żołnierze nie mieli tez doswiadczenia w niesieniu pomocy humani¬ tarnej za granicaę, odwoływali sieę zatem do udanej pomocy wojska amerykanóskiego w usuwaniu skutkoów huraganu Andrew, ktoóry latem 1992 roku spustoszył F l o r y d ę . 181 Drugi scharakteryzowany przez autoróow badania etap to „rozczarowanie" (disillusionment), ktoóre pojawiało sieę wtedy, gdy zżołnierze, beędaęc juzż na miejscu operacji, nie mogli dotrzeóc z pomocaę bezpoósrednio do głodujaęcych, gdyzż stacjonowali głoównie w stolicy kraju - Mogadiszu, a głóod p a n o w a ł przede wszystkim na wsi. Z ołnierze zżyli w ciaęgłym stresie spowodowanym rozłaękaę z rodzinaę, katastrofalnymi warunkami sanitarnymi, ciaęgłymi opoóóznieniami w przygotowaniu niezbędnej do działania i n f r a s t r u k t u r y . Ponadto byli czesto wykluczani z bezpoósredniego niesienia pomocy głodujaęcym Somalijczykom, pomoc ta była bowiem dystrybuowana głóownie przez mięedzynarodowe organi¬ zacje pozarzaędowe, nie mogli wieęc realizowaóc swoich pierwotnych zamierzenó. ż 182 Ku zaskoczeniu uczestnikoów misji społeczenóstwo Somalii obracało sieę stopniowo przeciwko n i m : miejscowi rzucali w przejeżzdżzajaęcych żzołnierzy amerykanóskich kamieniami, odmawiali przyjmowania wojskowych konserw, czy nawet kradli zżołnierzom okulary p r z e c i w s ł o n e c z n e wprost z twarzy. Konfuzjęe żzołnierzy pogłeębiał fakt, zże zakazano i m odpowiadaóc na takie ataki, nawet gdyby ich skutkiem były obrażzenia cielesne. Co wieęcej, nawet gdy do nich strzelano, mieli pozwolenie na odpowiedzenie ogniem dopiero wtedy, gdy byli pewni, skaęd pochodzi atak, oraz przekonani, żze na ich drodze nie stojaęzżadne postronne osoby, ktoóre mogłyby ucierpieóc. Rozczarowanie spotkało roówniezż 1 8 0 Por. rozdz. I V . 1 8 1 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 619. 1 8 2 R.K. G i f f o r d , J . N . Jackson, K . B . DeShazo, Observation of a human dimensions research team in Somalia during Operation Restore Hope, w y k ł a d zaprezentowany w r a m a c h I n t e r - U n i v e r s i t y Seminar na A r m e d Forces and Society Biennial Conference, k t ó r a o d b y ł a sie w d n i a c h 2 2 - 2 4 paózdziernika 1993 w B a l t i m o r e , M a r y l a n d . �193 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... czarnoskórych żołnierzy, którzy zastali Somalie zupełnie inna, niż sie tego spodziewali. Nie p o d o b a ł o i m sie to, że Somalijczycy próbowali wykorzystac ten sam kolor skóory, aby uzyskaóc jakieós szczegoólne korzyósci czy uprzywilejowane traktowanie. Nie mogli przejósóc róowniezż obojetnie wobec tego, żze miejscowi wołali na nich nigger albo „niewolnik", co m i a ł o ich u p o k o r z y ć Somalijczycy obrażali słownie rowniez czarnoskóre kobiety służace w armii amerykaóskiej, które nie zakrywały głowy - byli bowiem przekonani, ż e s a m u z u ł m a n k a m i , sprzeniewierzajacymi sie swojej wierze. Pobyt w Somalii frustrował także lekarzy wojskowych, ktoórzy widzieli ogromna liczbe Somalijczykoów wymagaja cych leczenia, jednak nie mogli pomoóc wszystkim, gdyzż polityka amerykanóska w t y m zakresie zastrzegała pomoc jedynie dla osob rannych w w y n i k u działaó sił O N Ź . 1 8 3 Trzeci etap był najbardziej złozony, gdyż w zasadzie mógł rozwinaó się w jednym z d w ó c h w z o r ó w z a c h o w a ó . Jednym była „strategia wojownika" (warrior strategy), prezentowana przez żołnierzy, którzy zaczęli traktowac cała populacjeę Somalii jako potencjalnych wrogoów. Bazowali na stereotypie, zże miejscowi saę leniwi i niecywilizowani oraz zże preferujaę styl zżycia opierajaęcy sieę na bandytyzmie, narkotykach i wynikajaęcym z tego u b o ó s t w i e . Dodatkowo wyrażali przekonanie, ze zołnierze amerykaóscy stana się posmiewiskiem całej misji O N Ź , jeżzeli nie beędaę odpowiadaóc radykalnie na akty przemocy kierowane przeciwko n i m . Przekonanie to opierało się na założeniu, że szacunek wsrod miejscowych mozna zbudowac j e d y n i e p r z y u ż y c i u siły. Takie załozenie wynikało z obserwacji z a c h o w a ó zołnierzy z innych k o n t y n g e n t ó w , którzy jak Belgowie czy W ł o s i - nie wahali się uderzyc nagabującego ich Somalijczyka, czy też nawet - jak Nigeryjczycy i Tunezyjczycy - strzelac do niesfornego t ł u m u , przez co żołnierze tych narodowosci nie byli tak czesto atakowani jak Amerykanie . 184 185 Drugim wzorem z a c h o w a ó na t y m etapie była „strategia humanitarna" (humanitarian strategy), prezentowana przez zołnierzy, którzy choc dostrzegali negatywne zachowania Somalijczykow, to unikali używania siły i starali sie poszukiwac szerszego kulturowego i politycznego w y t ł u m a c z e n i a dla tych zachowaón. Starali sie t y m samym unikaóc stosowania stereotypowego podejóscia do miejscowych, a niektóorzy wrecz proóbowali spojrzeóc na rzeczywistoósóc ich oczyma, dostrzegając ogrom cierpieó wywołany wojnami klanowymi i głodem. Ź o ł n i e r z e ci sugerowali koniecznosc wiekszego zaangazowania wywiadu wojskowego i psychologóow wojskowych w analize sytuacji kulturowej, aby u n i k n a ó b ł e d o w n a m i e j s c u p r o w a d z e n i a m i s j i . Szersza komunikacja 1 8 6 1 8 3 1 8 4 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 1 9 - 6 2 5 . J.A. Ballard, A.J. M c D o w e l l , Hate and Combat Behavior, „ A r m e d Forces & Society" 1 9 9 1 , t. 17, n r 2, s. 2 2 9 - 2 4 1 . 1 8 5 1 8 6 Restore L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 2 5 - 6 2 8 . S.L. A r n o l d , Operations Other Than War in a Power Projection Army: Lessons from Hope and Hurricane Andrew Conflict and Regional Instability, Relief Operations, Operation [ w : ] R.L. Pfaltzgraff, R . H . Schulz, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 1994. Ethnic �194 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... informacji kulturowych w ich przekonaniu pozwoliłaby np. wyjaósnióc,zże okulary słoneczne saę kradzione, gdyżz jest na nie duzży popyt, a pieniaędze mozżna wymienióc na żzywnoósóc;zże niektóorzy Somalijczycy o d m a w i a j a ę p r z y j m o w a n i a wysokoenergetycznych konserw wojskowych, gdyzż po d ł u g i m okresie głodu nie byliby ich w stanie przyswoic bez dalszego uszczerbku dla zdrowia (a poza t y m m o g l i się o b a w i a c , i ż konserwy te z a w i e r a j a w i e p r z o w i n e , ktorej spozżywanie jest zabronione przez islam). Ponadto zżołnierze wykazujacy „podejóscie humanitarne" wykazywali lepsza óswiadomoósóc kulturowa, gdyzż angazżowali sie wroózżnego rodzaju lokalne inicjatywy jak budowa żzłobkóow, szkoół, obozoów dla uchodózcoów - w ten sposoób byli w stanie lepiej zrozumieóc somalijska k u l t u r e . 187 Badania Laury Miller i Charlesa Moskosa wykazały, zże strategia wojownika była czeósciej prezentowana wósroód białych meżzczyzn - zżołnierzy frontowych, szkolonych głoównie do walki z wrogiem. Natomiast kobiety, żzołnierze czarno¬ skórzy oraz zołnierze pełniacy role pomocnicze, niebioracy udziału w walkach i patrolach, chetniej adaptowali sie do strategii humanitarnej. Ta ostatnia grupa przywoływała argumenty antydyskryminacyjne podobne do tych użzywanych w ramach debat w zakresie praw obywatelskich w Stanach Zjednoczonych . 188 Misja w Somalii, wedle autoróow tego badania, była charakterystyczna róownieżz z tego powodu, żze w niej pierwszej zaangażzowano tak duzże siły amerykanóskie w Afryce subsaharyjskiej, oraz dlatego, żze wojska amerykanóskie uzżywały relatywnie mniej przemocy niżz zżołnierze z kontyngentoów panóstw europejskich czy afrykanóskich . Przyczynióc sie miał do tego mieszany pod wzgledem rasy i płci skład kontyngentu a m e r y k a ó s k i e g o . 189 190 Pocza t k i e m konóca amerykanóskiej obecnoósci w Somalii była operacja w Mogadiszu przeprowadzona 3 paózdziernika 1993 roku. Jednostka wojsk amerykanóskich - Task Force Rangers - była właósnie zaangażzowana w wykony¬ wanie wiekszej operacji przeciwko klanowi Habr Gedir, któoremu przewodził wspomniany jużz wyzżej Mohammed Farrah Aidid, odpowiedzialny za przejmo¬ wanie żywnosci majacej p o m ó c głodującej ludnosci oraz za masakre dokonana na zołnierzach pakistaóskich, działających w Somalii z ramienia sił O N Z . Tego dnia siły Task Force Rangers miały za zadanie przechwycenie dwoóch ważznych doradcow Aidida, przebywających w jednej z dzielnic w centrum Mogadiszu, zwanej przez A m e r y k a n ó w Black Sea . A m e r y k a ó s k i d o w ó d c a operacji generał W i l l i a m Garrison, weteran wojny w Wietnamie, zdecydował sie na akcje w dzienó, a nie w nocy, jak to bywało zazwyczaj, ze wzgledu na dostepnoósóc 191 1 8 7 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 2 8 - 6 3 3 . 1 8 8 Ibidem, s. 633. 1 8 9 Z g o d n i e z r a p o r t e m organizacji A f r i c a n R i g h t s w y d a n y m w czerwcu 1993 p o d t y t u ł e m Somali Human Rights Abuses by the U.N. Forces w okresie o d g r u d n i a 1992 do maja 1993 jedynie d w ó c h Somalijczykow z g i n e ł o na s k u t e k n a d u ż y c i a siły przez ż o ł n i e r z y amerykanskich. 1 9 0 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 634. 1 9 1 R . W . Stewart, The United States Army in Somalia, M i l i t a r y H i s t o r y , F o r t Lesley, W a s h i n g t o n 2 0 0 3 , s. 19. 1992-1994, U.S. A r m y Center for �195 8. Bariery międzykulturowe a problem efektywności operacji... celoów, przez co Amerykanie nie mogli wykorzystaóc swej standardowej przewagi technologicznej. M i m o żze w pocza tkowej fazie operacji Amerykanom u d a ł o sie pojmac d o r a d c ó w i przebywajacych z n i m i 22 w s p ó ł p r a c o w n i k o w , gdy oczeki­ wano na konwój majacy przetransportowac ich z miasta, o d d z i a ł o m Aidida u d a ł o sie zestrzelióc pierwszy ósmigłowiec Black Hawk, a 20 m i n u t poóózniej d r u g i . Konwoje wysłane do ochrony ósmigłowcoów i rannych zżołnierzy krazżyły chaotycznie po mieóscie z uwagi na opoóóznienia w komunikacji i trudna sytuacje taktyczna, dodatkowo cały czas były ostrzeliwane przez milicje Aidida. Wkrotce około 100 zżołnierzy amerykanóskich (Rangers i Delta Force) zostało odcietych wmieóscie od wsparcia swych głoównych sił. Z pomoca przyszedł i m dopiero w no¬ cy konwoój uformowany z sił pakistanóskiego kontyngentu ONZ, wspierany przez zołnierzy malezyjskich i pozostałych c z ł o n k o w oddziału Rangers. W czasie tej akcji ósmieróc p o n i o s ł o 19 zżołnierzy amerykanóskich i dwóoch malezyjskich. Straty po stronie sił Aidida szacowane były na 500-1500 p o l e g ł y c h . 1 9 2 193 Ciała zżołnierzy amerykaónskich, wleczone po ulicach Mogadiszu, pokazały nastepnego dnia wszystkie óswiatowe media. W w y n i k u szoku i naciskóow opinii publicznej w Stanach Zjednoczonych po tej akcji, choóc jej cele zostały osia gniete, prezydent Bill Clinton wydał rozkaz wycofania wojsk amerykanóskich z Somalii, ktoóry został zrealizowany w marcu 1994 roku. Natomiast w dniu 22 lutego 1996 roku wydano Presidential Decision Directive 25, zawierajaca sugestie w zakresie poprawy metod szkolenia żzołnierzy amerykanóskich przed misjami pokojowymi O N Z . 1 9 4 Porazżka operacji w Somalii wykazała znaczenie czynnika kulturowego na wielu poziomach. Na pierwszym miejscu było to znaczenie kultury i uwarunkowanó funkcjonowania lokalnej populacji, któorej zlekceważzenie na samym poczatku operacji w y w o ł a ł o efekt domina, wpływajac negatywnie na stosunek obecnych w Somalii sił pokojowych O N Z do ludnoósci lokalnej. Na drugim miejscu pojawiło sie znaczenie odmiennych kultur organizacyjnych, panuja cych w poszczegoólnych kontyngentach narodowych, któore stanowiły przeszkode dla spoójnego i efektywnego wspoółdziałania. Na trzecim miejscu nalezży wskazaóc odmiennosc k u l t u r organizacji p o z a r z ą d o w y c h - cywilnych, udzielajacych pomocy w t y m regionie - i kultury wojskowej, któore doprowadziły do dublo¬ wania sie zadaó lub wrecz celowego wprowadzania w bład drugiej strony. Reasumuja c, brak óswiadomoósci miedzykulturowej na wielu poziomach okazał sie druzgocacy dla osiagniecia celow operacji, a Somalia okreslana jest dzisiaj „liderem" panóstw upadłych w Afryce i „afrykanóskim A f g a n i s t a n e m " . 195 1 9 2 Ibidem, s. 2 1 . 1 9 3 Ibidem, s. 23. 1 9 4 Clinton Administration Policy on Reforming Multilateral www.fas.org/irp/offdocs/pdd25.htm 1 9 5 s. 100. Peace Operations (PDD 25), http:// (26.10.2011). Za: J. Z a w a d z k i , Somalia: wyzwanie dla społeczności międzynarodowej, „ B e l l o n a " 2 0 0 9 , n r 4, �196 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Podsumowanie Zagadnienie doniosłoósci kultury organizacyjnej jest przedmiotem refleksji badawczej roówniezż od pewnego czasu w Polsce . W ł o d z i m i e r z Chojnacki, podkreóslajaęc znaczenie tej problematyki, stwierdza: „Zwroócenie uwagi na dobre zrozumienie specyfiki kulturowej - to wspoółczeósnie obligatoryjny wymóog, szczegoólnie dla kadry zawodowej służzaęcej w jednostkach w i e l o n a r o d o w y c h " . Jednoczeósnie wskazuje, żze wprowadzenie pożzaędanych zmian w kulturze organi¬ zacyjnej wojska nie jest sprawaę łatwaę. A pierwszym objawem zmiany jest opoór . Przykładem mozże t u byóc kwestia feminizacji wojska i reakcji kultury „męeskocentrycznej" na obce jej dotychczas e l e m e n t y . Badaczka tego zagad¬ nienia, Anna Deębska, zauważza nawet: „...wojskowa - zawodowa i kontraktowa - słuzżba kobiet stanowi wieększe wyzwanie dla integracji i tworzenia jakoósciowo nowej kultury organizacji w polskiej armii nizż przystosowanie struktur i ludzi do służzby w ósrodowisku w i e l o k u l t u r o w y m " . Odwołujaęc sieę do badanó prowa¬ dzonych od lat, takzże w tej mierze, przez Wojskowe Biuro Badanó Społecznych, Chojnacki zauwazża, zże funkcjonujaęca kultura organizacyjna mozże byóc istotnaę barieraę utrudniajaęcaę proces profesjonalizacji wojska, a na przeszkodzie staóc t u możze kadra dowoódcza, ktoórej silne zakorzenienie w utrwalonej kulturze organizacyjnej możze blokowaóc rozwoój indywidualny pozostałej czeęósci kadry. Możzliwoósóc dokonania pożzaędanej zmiany zalezży wieęc w duzżym stopniu od kompetencji dowóodcóow w zakresie diagnozowania i przeprowadzania zmian w kulturze organizacyjnej . 196 197 198 199 200 201 W t y m kontekóscie nalezży wspomnieóc zagadnienie organizacji uczaęcych sieę. Pisza o n i m m.in. Terry Deal i Alan K e n n e d y . Badacze ci zwracaja uwage, że 202 1 9 6 Z drukoów z w a r t y c h szerzej na ten t e m a t m . i n . : M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit.; J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), op.cit.; M . Bodziany, op.cit.; W . C h o j n a c k i , Profesjonalizacja..., op.cit.,s.34-48. 1 9 7 W . C h o j n a c k i , Kultura 1 9 8 M . A . O b r u s i e w i c z , Kultura organizacyjna wojska..., op.cit., s. 1 9 1 . organizacyjna w działaniach połaczonych, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit., s. 6 1 . 1 9 9 Jak zauważza A d a m K o ł o d z i e j c z y k , jest to na tyle powazżny c z y n n i k zmiany, zże nie mozżna go bagatelizowaóc n a w e t t a m , gdzie odsetek k o b i e t w m u n d u r a c h jest n i k ł y . A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczeńtstwo, op.cit., s. 55. W badaniach tego autora z o s t a ł a oceniona Por. k w e s t i a dopuszczalnoósci obecnoósci k o b i e t w W o j s k u P o l s k i m i gotowoósóc do w s p o ó ł p r a c o w a n i a z k o b i e t a - ż o ł n i e r z e m w sposob n e g a t y w n y (takiej o d p o w i e d z i u d z i e l i ł o 4 0 % badanych w grupie p o d c h o r ą ż y c h ) . Prawie 3 6 % badanych w o j s k o w y c h z g a d z a ł o sie j e d n a k na d o b r o w o l n y u d z i a ł kobiet w strukturach wojskowych, ale z w y ł ą c z e n i e m s t a n o w i s k z w i ą z a n y c h z w a l k a . Blisko 4 9 % u w a ż a ł o , ż e k o b i e t y w w o j s k u w y k o n u j a swoje zajęcia gorzej n i ż mezczyzni. Ibidem, s. 50¬ 51. 2 0 0 A . D ę b s k a , Kobiety w kulturze organizacyjnej wojska, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a , op.cit., s. 146. Jak dalej z a u w a ż a , m i m o ż e k o b i e t y s ł u ż a w s i ł a c h z b r o j n y c h w s z y s t k i c h p a ó s t w N A T O , fakt ten nadal b u d z i spore emocje i k o n t r o w e r s j e . Ibidem, s. 147. 2 0 1 Ibidem, s. 192. 2 0 2 T.E. Deal, A . A . Kennedy, Corporate Cultures - The Rites of Corporate Massachusetts 1983, za: M . Cieslarczyk, O potrzebie i mozliwosciach..., Life, op.cit., s. 55. Reading, �197 Podśumowanie kultura organizacyjna powstaje w w y n i k u wieloletniego procesu uczenia sieę ludzi - ucza się z a r ó w n o ludzie, jak i całe organizacje. Ludzie, a razem z n i m i organizacje muszaę bowiem reagowaóc na zmiany zewneętrzne i wewneętrzne, wykrywając i korygujac z a u w a ż o n e nieprawidłowosci. Badacze zwracaja jednak uwage, ze zmiany moga, miec charakter wspomagajacy lub hamujący, a żeby były skuteczne i pozytywne dla organizacji - muszaę byóc sterowane . Pojawiajaę sieę wtedy pytania: w jakich kategoriach działaó dowodcy umiescic kreowanie kultury organizacji? Kiedy i dlaczego wprowadzac zmiany w kulturze organiza­ cji? W j a k i m celu? Jaki efekt osiagnaó? Jaka kultura organizacji n a p r a w d ę jest pozżaędana, takżze z p u n k t u widzenia wielonarodowych operacji? . Choóc na te pytania n i e ł a t w o dac odpowiedz, z pewnoscia wiedza o tym, jaka jest aktualna kultura organizacyjna wojska oraz j a k i m zmianom we w s p ó ł c z e s n y m swiecie wojsko bedzie m u s i a ł o stawic czoło, jest wstepem do tego, aby sterowac zmianami w t y m zakresie - jak wskazywano w poprzednich rozdziałach, zachodzi obecnie sterowanie zmianaę w kierunku „wojska (bardziej) kompe¬ tentnego kulturowo". 203 204 Nie istnieje przy t y m ż a d n a uniwersalna zasada, reguła, mowiaca o tym, w jaki sposob zarzaędzac wielokulturowaę organizacjaę. Istnieje jednak praktyczna koniecznosc budowania swiadomosci kulturowej w odniesieniu do rożznic kulturowych. Kluczem do tego m o ż e byc tylko i wyłacznie uwzględnienie problematyki swiadomosci kulturowej w programach tworzonych na potrzeby szkolnictwa wojskowego, powiaęzanych i zrożznicowanych w zalezżnosci od szczebli, pozniej zas od rodzaju zadan i charakteru samej operacji wielonaro¬ dowej. Jak z a u w a ż a generał Robert H . Scales, kompatybilnosc dowodcow i jednostek jest ważzniejsza niżz kompatybilnosc w doktrynie i w y p o s a ż z e n i u . Kompatybilnosc, oparta na swiadomosci roznic kulturowych, służy bowiem budowie wzajemnego zaufania i szacunku podczas operacji wielonarodowych. Tylko tego typu działanie moze minimalizowac p u ł a p k ę swoistego paradoksu, w j a k i m znalazło sie dzis w s p o ł c z e s n e wojsko: miedzynarodowe sojusze i koalicje sa konieczne (także ze wzgledu na ekonomizację wysiłku wojskowe¬ go) do prowadzenia efektywnych operacji wielonarodowych, a jednoczeósnie sam fakt ich wielonarodowoósci powoduje obnizżenie ich efektywnoósci . Poniewazż trudno w dzisiejszych realiach ósrodowiska bezpieczenóstwa i bezprecedensowej wspołzależnosci zglobalizowanego swiata wyobrazic sobie scenariusz zwiekszenia sięe liczby operacji jednonarodowych, trzeba poszukiwac rozwiaęzan minimalizujaęcych potencjalne skutki negatywne operacji wielonarodowych. Takim w ł a s n i e rozwiazaniem jest budowanie wspolnej swiadomosci kulturo¬ wej, opierajaęcej sięe n a s w i a d o m o s c i rozżnic w kulturach organizacyjnych, 205 206 2 0 3 2 0 4 Ibidem. Por. M . A . O b r u s i e w i c z , op.cit., s. 6 1 . 2 0 5 R . H . Scales, op.cit. ,s. 4 - 1 0 . 2 0 6 A . K i n g , The Paradox of Multinationality, Challenges in Military [ w : ] C . M . Coops, T.S. Tresch (red.), Cultural Operations, N A T O Defense College, R o m e 2007, s. 2 5 1 . �198 IV. Kultura organizacji wojśka - u podstaw świadomości miedzykulturowej... ó kulturach narodowych i kulturach wojskowych. Swiadomoósóc kulturowa mozże w ten sposoób przyczynióc sięe do budowania wielokulturowej, lecz pomimo wszystko spoójnej, kultury organizacyjnej, a przez to i tozżsamoósci Sojuszu Północnoatlantyckiego. wiadomosc kultury organizacji - zwłaszcza tak szczegolnej jak wojsko, odreębnoósci narodowych istniejaęcych w jej ramach, przy jednoczesnym funk¬ cjonowaniu wspóolnych wartoósci, umozżliwiajaęcych przezwycieęzżanie roózżnic narodowych i w s p o ł p r a c ę w ramach koalicji lub sojuszy, jest istotnym wstepem do rozwiązania problemow miedzykulturowych w e w n ą t r z wielonarodowych (a przez to wielokulturowych) sił wojskowych. To z kolei m o ż e stac się dopiero p o c z ą t k i e m do nawiązania efektywnej wspołpracy z kolejna,, bardzo odmienna grupaę kulturowaę, jakaęjest ludnoósóc cywilna, zazwyczaj w dodatku wywodzaęca sieę z odmiennego kreęgu kulturowego nizż grupy wojskowe obecne na jej terytorium. ó �R O Z D Z I A Ł Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia „przeciw-przeciwpartyzancka" - zdobywanie wiedzy o kulturze przez państwo i wojsko ...okupowanie przez Pentagon umysłów akademickich może trwać, dużo dłużej niż. okupacja i w odpowiedzi moze wymagac intelektualnych działań Iraku partyzanckich. Tom Hayden 1 Wprowadzenie Rozwazżajaęc temat zdobywania i wykorzystywania wiedzy o kulturze przez panóstwo i wojsko, należzy wypunktowaóc kilka podstawowych waętkoów, któore stanowiaę osnowęe tego złozżonego dyskursu. Po pierwsze, pytania o ózróodła, znaczenie i charakter wspoółpracy mieędzy óswiatem nauki a óswiatem polityki kierujaę nas ku pytaniom o zasady etyki zawodowej, ktoóre w wieększoósci nauk społecznych i humanistycznych krystalizowały sięe wraz z ich rozwojem. Poczaętki tych nauk z d e t e r m i n o w a ł y w wielu aspektach póoózniejszy stosunek badaczy do wspóołpracy ze óswiatem p o l i t y k i : administracji kolonialnej i panóstwowej, wojska, wywiadu etc. Staęd tezż próoba przeósledzenia głoównych „punktóow zapalnych" w rozwoju antropologii jako nauki predestynowanej do opisywania roóżznych kultur. Po drugie, nalezży zauważzyóc,izż filozoficznym t ł e m dyskusji toczaęcej sieę mieędzy dzisiejszymi zwolennikami wspóołpracy z wojskiem a jej obecnymi przeciwnikami jest de facto pytanie o sens samej wojny: czy jest to odwieczny element natury ludzkiej, a więec nieunikniona jest jej cykliczna powtarzalnoósóc wroóżznych odmianach, czy tezż wojna jest złem, wynaturzeniem, od ktoórego trzeba trzymaóc sieę jak najdalej, a w ktoórym uczestnictwo obciaęzża t y m moc¬ niej badacza społecznego, zże jego powinnoósciaę, identycznaę z powinnoósciaę le¬ karza, jest primum non nocere? Jeżeli wojna jest nieunikniona, dopoki istnieje człowiek, i jedyne, co możzna zrobióc, to „redukowaóc cierpienie", takzże przez poszanowanie kultury ludnoósci cywilnej, to działania zmierzajaęce do poprawy relacji wojsko-ludnoósóc lokalna powinny byóc postrzegane jako wreęcz moralny obowiaęzek badaczy społecznych. Jeósli jednak wojna jest z ł e m ostatecznym, a wojsko organizacjaę stosujaęcaę zbiorowaę i zorganizowanaę przemoc, to jakie¬ kolwiek zaangazżowanie sięe w popraweę jego wizerunku i jego relacji z niektoórymi 1 T. H a y d e n , Harvard's Humanitarian Hawks, „ T h e N a t i o n " 14 lipca 2007. �200 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... grupami społecznymi jest w i k ł a n i e m sięe w „ p a k t o w a n i e z szatanem", w ktoórym przegrywajaę zasady etyczne i moralne nie tylko czysto zawodowe, ale i te po prostu ludzkie. Byóc mozże jest jednak jeszcze inaczej: ani wojna, ani pokoój nie saę wpisane w geny człowieka - człowiek jest zdolny do wszystkiego . Postawy, jakie przyjmujemy wobec wojny i tego, co jest na wojnie dopuszczalne (np. torturowanie terrorystoów w celu wymuszenia zeznanó), zalezżaę zaroówno od wzoroów kultury, jak i doóswiadczanych, historycznych okolicznoósci, w jakich przebiega w o j n a . W a ę t k i te saę rozwazżane w punktach niniejszego rozdziału, w któorych zarysowano głoówne argumenty w sporze wokoół amerykanóskiego programu Human Terrain System . W jego kontekóscie analizowane saęróowniezż typy napięeóc tworzaęcych sieę mieędzy róożznorodnymi rolami, jakie zmuszony jest odgrywaóc antropolog: daężzaęcego do obiektywizmu badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta okreóslonego zawodu/kultury organizacji za¬ wodowej, np. stowarzyszenia antropologicznego, zaufanego przedstawiciela interesóow badanej grupy etc . 2 3 4 5 Antropologia staje sięe w niniejszym rozdziale przedmiotem rozwazżanó z p u n k t u widzenia jej w p ł y w u na p r o w a d z o n a ę p r z e z panóstwa politykęe zagraniczna, a przez to takze na stosunki m i ę d z y n a r o d o w e . Osia zainteresowan pozostaje antropologia zaangażzowana i „zdemilitaryzowana" w Stanach Zjed¬ noczonych. Jej u w i k ł a n i e jest ukazane na przykładach wojny z Japoniaę po ataku na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku i wojny w Wietnamie w latach 1957-1975 - dwoóch z trzech kluczowych przed Irakiem i Afganistanem konfliktoów, w ktoóre były z a a n g a ż o w a n e Stany Zjednoczone w X X wieku, wymagających poznania „kultury przeciwnika" . O ile przykład Japonii okazał sieę, w opinii wieększoósci badaczy, p r z y k ł a d e m praktycznego wykorzystania antropologoów i ich wiedzy o kulturze, o tyle przykład W i e t n a m u wskazuje na porażzkeę „wywiadu etnogra¬ ficznego" w zderzeniu z silnaę kulturaę organizacyjnaę wojska i mentalnoósciaę amerykanóskich dowoódcoów. W Wietnamie zabrakło odpowiednika Douglasa MacArthura, ktory miał okazję dobrze poznac k u l t u r ę j a p o ó s k a jeszcze w okresie poprzedzajaęcym przystaępienie Stanoów Zjednoczonych do I I wojny óswiatowej. Jego legendarna juzż óswiadomoósóc w t y m zakresie (jak pisał o n i m Ralph Peters, parafrazujaęc znane słowa Juliusza Cezara veni, vidi, vici: „Przybył, zobaczył, 6 2 R.B. Ferguson, Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2007, s. 5. 3 Por. ibidem. 4 T e r m i n w zasadzie n i e p r z e t ł u m a c z a l n y na jeęzyk p o l s k i . D o s ł o w n e b r z m i e n i e : system „ t e r e n u ludzkiego". 5 nauk Z o b . szerzej: a r t y k u ł na t e m a t roól a n t r o p o l o g o ó w w p e r s p e k t y w i e r o z w o j u wspoółczesnych humanistycznych: i zawodowej kulturowej. M . Lubas, Miejsce personie antropologa społecznego, Studia z antropologii społecznej, etyki w etnografii. [ w : ] M . Flis O moralnym (red.), Etyczny zaangażowaniu wymiar tozżsamosci Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakoów 2004, s. 169¬ 200. 6 Bardzo i s t o t n a b y ł a r o w n i e z w o j n a w K o r e i w latach 1 9 5 0 - 1 9 5 3 , k t o r a choc p r o w a d z o n a z s i ł a m i k o m u n i s t y c z n y m i p o d flagaę O N Z , zaangazżowała przede w s z y s t k i m siły amerykanóskie. �201 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze 7 z r o z u m i a ł " ) i umiejętnosc wykorzystania analiz kulturowych w praktyce powojennej okupacji Japonii zaważyły na tym, że pomimo olbrzymiej tragedii Hiroszimy i Nagasaki (6 i 9 sierpnia 1945) u d a ł o się u n i k n a ó uczynienia z Ja¬ ponii nieprzejednanego wroga Stanoów Źjednoczonych, co z pewnoósciaę możzna uznac za sukces ówczesnej polityki amerykaóskiej. Wietnam natomiast stał się p r z y k ł a d e m porazki tej polityki. 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzystywanie wiedzy o kulturze Nie ma juzż dzisiaj nic kontrowersyjnego w stwierdzeniu, zże antropologia imperialna narodziła się jako „ n i e o d r o d n e dziecko" epoki kolonialnej (czy tez „beękart epoki kolonialnej", jak piszaęniektoórzy badacze, odrzucajaęcy jej niechlubne korzenie), jako owoc „zachodniego imperializmu" . Ź d e c y d o w a n a większosc badaczy historii antropologii w ten w ł a s n i e s p o s ó b okresla dzis jej poczatki. Odrzucenie dziedzictwa kolonializmu zaczęło się w ramach rozwija­ jącej sie od lat 70. X X wieku krytyki postkolonialnej, ktora rozwinęła skrzydła dzięki d w ó m podstawowym pracom: Frantza Fanona (Wykluty lud ziemi, 1961) oraz Edwarda Saida (Orientalizm, 1978). Postkolonializm stworzył słownik krytycznych pojęeóc mozżliwych do zastosowania w analizie „kulturowej bezsilnoósci peryferii", opisywanej w pracach Homiego Bhabhy, publikacjach Billa Ashcrofta, Garetha Griffithsa i Helen Tiffin czy Gayatri Chakravorty Spivak; zaczai byó szybko utozsamiany z postulatem „dekolonizacji u m y s ł o w " , w y r a ż o n y m w tytule ksiażki kenijskiego pisarza Ngugi W a Thiong'o Decolonising the Mind: The Politics ofLanguage in African Literature. 8 Antropologowie, za sprawaę krytyki postkolonialnej obecnej w ich gronie od lat 70. X X wieku, także za s p r a w a k s i a ż k i pod redakcja, Talala Asada Anthro­ pology and the Colonial Encounter , postawili sobie za punkt honoru oddanie głosu wykluczonym i z e p c h n i ę t y m na margines społecznosciom pozaeuropejskim, ktore kiedys badali na użytek władzy kolonialnej, a k t ó r y m w swiecie postkolonialnym chcieli oddac choc częesc praw zabranych przez epokeę kolonialnaę. Jak z a u w a ż a Wojciech Kruszelnicki, głowna kwestia,, wokoł ktorej skupiaja się argumenty ksiaęzżki Talala Asada, jest „nieczyste sumienie" antropologii wobec wspierania nieetycznych praktyk brytyjskiego kolonializmu. Jak wyjasnia we wsteępie do tomu: „Antropolodzy majaę prawo twierdzic,zże przyczynili sięe do zachowania kulturowego dziedzictwa społeczenstw, ktore badali [...]. Lecz p r a w d a j e s t r o w n i e z , i z m i e l i o n i swoj udział, czasem tylko posredni, 9 7 R. Peters, Fighting for the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, Mechanicsburg 1999, s. 58. 8 Antropologie Stockingiem, imperialna, rozwijaną w krajach majacych należzy odrozżnic o d a n t r o p o l o g i i narodowej, kolonie, rozwijanej za George'em w ramach projektu narodowego, n p . w Polsce. 9 T. A s a d (red.), Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, L o n d o n 1973. �202 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... w utrzymywaniu struktur władzy reprezentowanych przez system kolonialny" . To bowiem zjawiska, któore kształtowały sięe pod w p ł y w e m ekspansji kolo¬ nialnej (orientalizm, kolonializm, imperializm i zachodzące wraz z n i m i procesy modernizacji i westernizacji), stały się elementem europejskiej tozsamosci w X I X i X X wieku, wspolnym dziedzictwem wielu s p o ł e c z e ó s t w europejskich , z ktoórym antropologowie p r z e ł o m u X X i X X I wieku zapragneęli zerwaóc. Wiek X I X był okresem kumulowania, klasyfikowania i hierarchizowania wiedzy o óswiecie, zwłaszcza t y m Nowym, i podbijanych „Innych". Wiedza 0 „Innych", jak kazżda wiedza, m u s i a ł a zostaóc uporzaędkowana, pogrupowana, poddana klasyfikacjom i hierarchizacji. W takim właósnie kontekóscie rodzi sieę antropologia majaęca za zadanie wyjaósnióc Europie miejsce społeczenóstw „pry¬ mitywnych", „pozaeuropejskich" na wznoszaęcej sięe drabinie rozwoju i posteępu. Antropologia stała sieę w owym czasie naukaęróownaę tym, ktoóre były juzż trwale zakorzenione w europejskim óswiecie uniwersyteckim dzięeki p o w o ł a n i u włas¬ nych instytucji: poczaętkowo muzeoów kolonialnych, poóózniej etnograficznych 10 11 1 katedr uniwersyteckich. Pierwsze muzea etnograficzne załozżono w 1807 ro¬ ku w Kopenhadze, w 1867 w Petersburgu, w 1873 w Berlinie, w 1875 w Dreznie, w 1878 w Paryzżu, a w 1879 w Hamburgu. Bardzo wiele z nich p o w s t a ł o w wy¬ niku nagromadzenia obiektóow najpierw przywiezionych z kolonii, a nasteępnie prezentowanych wraz z „ludami p r y m i t y w n y m i " na wystawach óswiatowych i kolonialnych jako atrapa „ n a t u r a l n e g o otoczenia" . 12 Wraz z kolonialnymi podbojami zaczeęły rozwijaóc sieę badania naukowe nad kulturami pozaeuropejskimi, prowadzaęce do powstania nowych szkóoł i paradygmatóow. Narodził sięe brytyjski funkcjonalizm (Malinowski, Radcliffe-Brown), Boasowski historyzm i relatywizm (Boas, Benedict, Herskovits, Kroeber), francuska szkoła socjologiczna (Durkheim, Mauss), niemiecka szkoła kręegóow kulturowych (Ratzel, Frobenius, Schmidt). Zostały utworzone pierwsze katedry etnologiczne na uniwersytetach: w 1866 roku A d o l f Bastian zaczaęł wykładaóc na Friedrich-Wilhelms-Universitat w Berlinie, w 1884 Edward Burnett Tylor na uniwersytecie w Oksfordzie, a w 1896 roku Franz Boas w Stanach Zjednoczo¬ nych na Columbia University . Ten ostatni pracował tam przez 37 lat, wywierajaęc olbrzymi w p ł y w na całe pokolenie amerykanóskich antropologoów, czynnych zaroówno w czasie I I wojny óswiatowej, jak i w okresie powojennym. W Polsce w 1905 roku Kazimierz Stołyhwo zorganizował Pracownięe Antropologii przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, a w 1908 roku p o w s t a ł Z a k ł a d 13 1 0 Cyt. za: W . K r u s z e l n i c k i , Antropologia reprezentacji, 1 1 i kolonializm czyli o polityczno-kulturowym uwikłaniu „ K u l t u r a i H i s t o r i a " 2010, nr 17. J. K i e n i e w i c z , Wprowadzenie do historii cywilizacji Wschodu i Zachodu, Wydawnictwo A k a d e m i c k i e D i a l o g , W a r s z a w a 2003, s. 244. 1 2 Za: H . Schreiber, Koncepcja „sztuki prymitywnej". Odkrywanie, oswajanie i udomowienie Innego w swiecie Zachodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012. 1 3 F. Boas, G . W . Anthropology, 1883-1911, Stocking Jr. (red.), A Franz Boas Reader. Basic Books, N e w Y o r k 1974, s. 290. The Shaping of American �203 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze Antropologii na Uniwersytecie Jagiellonskim w Krakowie, ktorym kierował Julian Talko-Hryncewicz, autor ksiażki Człowiek na ziemiach naszych ( 1 9 1 3 ) . Były to badania toczace się przede wszystkim w ramach antropologii fizycznej. Ź kolei pierwszym uprawiającym antropologie kultury (etnologię) był Wincenty Pol, który w latach 1849-1852 wykładał geografię, a także etnografię na pierw¬ szej w Polsce Katedrze Geografii Powszechnej Fizycznej i Poróownawczej na Uniwersytecie J a g i e l l o ó s k i m . Pierwsza katedra etnologii na dzisiejszym tere­ nie Polski p o w s t a ł a w 1919 roku w Poznaniu . 14 15 16 Po r o k u 1840 zaczeły rowniez powstawac pierwsze stowarzyszenia antropologiczne: w Stanach Źjednoczonych pod nazwaę American Ethnological Society (1842), w roku nastepnym w Wielkiej Brytanii p o w o ł a n o Ethnological Society of London, ktore w 1871 roku połaczyło sie z Anthropological Society of London (1862), tworzaęc funkcjonujaęcy do dzisiaj Royal Anthropological Institute (RAI). Podobne stowarzyszenia, choc czesto oprocz antropolo¬ gii zajmujaęce sięe biologiaę czy archeologiaę, utworzono w owym czasie takzże wParyzu (1858), Berlinie (1869), Wiedniu (1870), we Włoszech (1871) i w Szwe­ cji ( 1 8 7 2 ) . W Polsce pierwszym takim stowarzyszeniem staje sie Towarzystwo Ludoznawcze (obecnie: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze) założone w 1894 roku. W 1895 roku we Lwowie odbyło sie pierwsze Walne Ź g r o m a d z e n i e Towarzystwa . W drugiej połowie X I X wieku rodzi się więc antropologia jako nauka oferujaca wiedze o r ó ż n o r o d n o s c i kulturowej człowieka. 17 18 Źwiazki antropologii i władzy kolonialnej były szczególnie bliskie w X I X -wiecznej Wielkiej Brytanii, bedacej ó w c z e s n i e rozległym imperium, nad k t ó r y m „słoóce nigdy nie zachodzi". W 1908 roku brytyjscy antropologowie zaczeli szkolióc urzednikoów administracji kolonialnej w Sudanie, a w 1926 roku p o w o ł a n o Miedzynarodowy Instytut Kultur i Jezyków Afrykanskich , ktorego p r z e w o d n i c z ą c y m rady wykonawczej z o s t a ł l o r d Frederick Lugard, były gubernator N i g e r i i . Co ciekawe, misja Instytutu rozwijała sie t a k ż e n a podstawie wnioskow z artykułu Bronisława Malinowskiego Praktyczna antropo­ logia (1929), wydanego w publikowanym przez Instytut od 1928 roku czasopismie naukowym „Afryka", w k t ó r y m autor a r g u m e n t o w a ł , iż wiedza antropologiczna powinna byc stosowana do rozwiązywania problemow, przed 19 20 1 4 T . B i e l i c k i , T. K r u p i ó s k i , J. S t r z a ł k o , Historia pologiczny" 1987, t. 53, z. 1 5 antropologii w Polsce, „ P r z e g l a d A n t r o ­ 1-2. A . P o s e r n - Ź i e l i ó s k i , Kształtowanie sie etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), [ w : ] M . Terlecka (red). Historia etnografii polskiej, O s s o l i n e u m , W r o c ł a w 1973, s. 53. 1 6 Ź a s z c z e g ó ł o w e informacje i w s k a z ó w k i bibliograficzne dotyczace r o z w o j u antropologii w Polsce d z i ę k u j ę prof. M i c h a ł o w i B u c h o w s k i e m u . 1 7 A . Barnard, J. Spencer (red.), Encyclopedia ofsocial and cultural anthropology, Routledge, (1895-1995), Wydaw¬ L o n d o n 1996, s. 4 4 . 1 8 Ź . K ł o d n i c k i (red.), Kronika Polskiego Towarzystwa nictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, W r o c ł a w 1 9 International 2 0 B. M a l i n o w s k i , Practical Anthropology, Institute of African Ludoznawczego 1997. Languages and Cultures. „Africa" 1929, nr 2, s. 2 2 - 3 8 . �204 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... 21 którymi stoi kolonialna administracja . Przypuszcza się, iz celem artykułu było po prostu zdobycie funduszy z Instytutu na badania Malinowskiego i jego studentoów w Afryce, z któorym badacz oówczeósnie wspoółpracował, a pokazanie „ o b u s t r o n n y c h korzyósci" m i a ł o sieę do tego przyczynióc . Przy t y m wszystkim nalezży pamięetaóc,żze choóc znaczenie kolonializmu dla rozwoju antropologii było kolosalne, to jużz antropologii dla kolonializmu wcale takie nie b y ł o . Wiedza, ktoóraę antropologowie dostarczali kolonialnej administracji, nie zawsze była b o w i e m przez niaęmożzliwa do przyswojenia i użzycia. Natomiast fakt funkcjonowania kolonialnej administracji miał kluczowe znaczenie dla mozżliwoósci prowadzenia badanó. Jak pisze Nicholas Dirks: „wiedza antropologiczna k o n s t y t u o w a ł a sięe dzieęki głeębokiej historycznoósci samego panóstwa kolonial¬ nego, w czasach gdy antropologia była historiaę ludzi skolonizowanych" . 22 23 24 Epoka I wojny óswiatowej przyniosła antropologom i archeologom nowe doóswiadczenia - działalnoósóc szpiegowskaę. Umiejeętnoósci wnikliwej obserwacji okazały sięe przydatne dla rzaędoów i wielu antropologoów brało aktywny udział w k s z t a ł t o w a n i u polityki tych paónstw . Najwieększaę sławeę zyskał Sylvanus Morley (1883-1948), archeolog, który odkrył starozytne miasto Naachtun i prowadził prace rekonstrukcyjne przy Chichen Itza, do historii zaós przeszedł jako wybitny badacz prekolumbijskich cywilizacji Majóow. Beędaęc znakomitym archeologiem, pozostawał roównoczeósnie najlepszym tajnym agentem, jakiego Stany Zjednoczone miały w czasie I wojny óswiatowej . 25 26 Juzż wtedy po raz pierwszy zarysowuje sieę jednak odmienny sposóob postrzegania działalnoósci antropologoów. W 1919 roku najsłynniejszy oówczeósnie antropolog Ameryki, do dziós nazywany „ojcem amerykanóskiej antropologii", Franz Boas (1858-1942), opublikował list Scientists as Spies na ł a m a c h „The N a t i o n " , w ktoórym stwierdził, żze ludzie tacy jak Sylvanus Morley, Samuel Lothrop, Herbert Spinden i John Mason (choóc nie wymieniał wprost ich nazwisk), doprowadzili do „ p r o s t y t u c j i n a u k i przez użzywanie jej jako przykrywki dla szpiegowskiej działalnoósci". Choóc list był króotki, wywołał polityczno-naukowaę burzeę (pełna treósóc listu w Aneksie). Osiemdziesiaęt lat 27 2 1 M . M c F a t e , Anthropology Relationship, 2 2 Applied and Conterinsurgency: The Strange Story of Their Curious „ M i l i t a r y R e v i e w " 2 0 0 5 , t. 85, nr 2, s. 28. T. Weaver, Malinowski Anthropology as Applied Anthropologist, [ w : ] T. Weaver (red.), The Dynamics of in the Twentieth Century: The Malinowski Award Papers, Society for A p p l i e d A n t h r o p o l o g y , O k l a h o m a C i t y 2 0 0 2 , s. 19. 2 3 T. Asad, From the History ofColonial [ w : ] J. V i n c e n t (red.), The Anthropology Anthropology to the Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, ofColonial Theory and Encounter, Critique, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d , O x f o r d 2002, s. 134. 2 4 Cyt. za: W . K r u s z e l n i c k i , 2 5 Wymienióc t u mozżna takzże takie nazwiska, jak: A r t h u r Carpenter, T h o m a s G a n n , J o h n op.cit. H e l d . M . McFate, op.cit., s. 28. 2 6 Ibidem, s. 29. 2 7 Przedruk l i s t u do redakcji, z a t y t u ł o w a n y Scientists Anthropologists s. 2 3 - 2 5 . as Spies, [ w : ] R.J. Gonzóalez (red.), in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004, �205 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze pozniej David Price na łamach tego samego pisma opublikował list, majacy w założeniu stanowic ciag dalszy historii przedstawionej przez Franza Boasa, zatytułowany Anthropologists as Spies . Ostry w tonie list Boasa został óowczeósnie bardzo krytycznie przyjęety przez Amerykaónskie Towarzystwo Antropologiczne (American Anthropological Association - A A A ) , któore w głosowaniu, róożznicaę21 głosóow do 10, oficjalnie odcięeło sieęod tego listu. Dla autora był to szok, pełnił bowiem wóowczas funkcjęe prezesa A A A , a tymczasem ledwie uniknaęł wydalenia z jego grona. Sytuacja ta jednak stanowiła odbicie konfliktu politycznego z antropologami ze Smithsonian Institution, zmarginalizowanych przez Franza Boasa w ósrodowisku antropologicznym ze wzglęedu zaroówno na osobiste animozje, jak i zawodowaękrytykęe programu ewolucjonistycznego dominujaęcego w Smithsonian, ktoóry Boas potęepiał za ryzykowne spekulacje teoretyczne i brak rygoru badanó empirycznych . 28 29 Konflikt zaostrzył sie w realiach I wojny swiatowej. Podczas niej Franz Boas i jego uczniowie byli proniemieccy lub neutralni. Tymczasem antropologowie ze Smithsonian byli zwolennikami Ententy. Sylvanus Morley zas w o w y m czasie w s p o ł p r a c o w a ł z dyrektorem w Smithsonian - W i l l i a m e m Henrym Holmesem. Narastajaęcy latami konflikt Boasa z Holmesem zaostrzył sieę radykalnie po p u b l i k a c j i jego l i s t u . W i l l i a m Holmes o d p o w i e d z i a ł obelgami, piszaęc o „zdradzieckim artykule Boasa", potęepiajaęc „pruskaę kontrolęe nad antropologiaę w t y m kraju" (Boas był zasymilowanym niemieckim Źydem, urodzonym w M i n gen w Westfalii, w y k s z t a ł c o n y m na uniwersytecie w Berlinie), i domagajaęc sieę połozżenia kresu „reżzimowi H u n o w " . W sytuacji wojny wrogosc wobec „obcych" zaogniała sieę nawet wsrod antropologow. Dosc symptomatycznie, już w 1917 roku, Randolph Bourne (1886-1918), znany lewicowy intelektua¬ lista, pisarz i przeciwnik angażzowania sieę przez Stany Źjednoczone w „zbrojne promowanie demokracji" w innych czeęsciach swiata , pisał o szoku, jakiego 3 0 31 2 8 D . Price, Anthropologists Public Sphere, as Spies, p r z e d r u k w : R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists in the op.cit., s. 6 2 - 7 0 . Price o d s z u k a ł w s w o i c h badaniach nazwiska c z w o r k i antro- p o l o g o w oskarzżonych przez Boasa i o d k r y ł , iżz trzech z n i c h g ł o s o w a ł o na posiedzeniu A A A p r z e c i w k o Boasowi, t y l k o jeden n a t o m i a s t - J o h n M a s o n - za p o z o s t a w i e n i e m Boasa. M a s o n n a p i s a ł rowniezż pozniej przepraszajaęcy list do Boasa, w k t o r y m t ł u m a c z y ł sieę, izż przyjaęł roleę szpiega z poczucia patriotycznego obowiaęzku. Ibidem, s. 63. D a v i d H . Price jest rowniezż a u t o r e m z n a k o m i t e j pracy, s z c z e g o ł o w o napisanej na p o d s t a w i e z r o d e ł u d o s t e ę p n i o n y c h m u przez F B I Freedom of Information Act, k s i a ż k i Anthropological rican Anthropology 2 9 i funkcje Intelligence. The Deployment and Neglect of Ame¬ in the Second World War, D u k e U n i v e r s i t y Press, D u r h a m and L o n d o n 2 0 0 8 . Por. A . K ł o s k o w s k a , Wstęp antropologii kulturalnej, do pierwszego wydania polskiego. Różnorodność wzorów Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2005, s. 18; A . Kuper, Wymyóslanie społeczenóstwa Transformacje kultury [ w : ] R. Benedict, Wzory kultury, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o pierwotnego. mitu, t ł u m . T. Sieczkowski, A . Daębrowska, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiel- lonskiego, K r a k o w 2 0 0 9 . 3 0 A . Kuper, op.cit., s. 138. 3 1 Powstały po jego s m i e r c i i n s t y t u t jego i m i e n i a , propagujaęcy hasła antywojenne i ideologicznaę neutralnosc S t a n o w Ź j e d n o c z o n y c h w k w e s t i i narzucania z m i a n demokratycz¬ n y c h i k u l t u r o w y c h i n n y m o b s z a r o m g l o b u . h t t p : / / r a n d o l p h b o u r n e . o r g / (20.09.2011). �206 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... doznał, widzaęc uwiedzenie intelektualnych elit Stanoów Zjednoczonych wojennaę propagandaę: „proste sylogizmy zastaępiły głęebokie analizy, rzeczy poznaje sieępo ich etykietkach. (...) Mysl zaczęła służyc do łatwych racjonalizacji tego, co się aktualnie dzieje i tego, co najprawdopodobniej wydarzy sieę j u t r o " . Słowa te nie uległy dezaktualizacji w opinii wielu badaczy takzże podczas I I wojny óswiatowej. 32 2. Antropologowie w słuzbie panstwa w czasie II wojny Swiatowejcasus Japonii I I wojna óswiatowa stała sieę momentem p r z e ł o m o w y m w nawiaęzaniu óscisłych relacji mieędzy ósrodowiskiem a n t r o p o l o g o ó w i ó s r o d o w i s k i e m wojskow y m . Bardzo wielu antropologoów pracowało w Biurze Służzb Strategicznych (Office o f Strategic Services - OSS), instytucjonalnego poprzednika zaróowno CIA, jak i sił specjalnych, podległego Połaęczonemu Kolegium Szefoów Sztabóow (Joint Chief o f Staff) . Jak na ironięe losu, najwybitniejsze uczennice Franza Boasa: Ruth Benedict (1887-1948) i Margaret Mead (1901-1978), takze p r a c o w a ł y na rzecz amerykanóskiej armii podczas I I wojny óswiatowej, traktujaęc to jako swojaę misjeę (jak pisała o swojej pracy Benedict: „ z a d a n i e - J a p o n i a " ) . Ruth Benedict, autorka znana juzż dobrze w Stanach Zjednoczonych dzieęki bestsellerowym 3 3 34 35 3 2 R. B o u r n e , The War and the Intellectuals, [ w : ] C. Resek (red.), War and the Intellectuals, Harper, N e w Y o r k 1964, s. 1 1 . 3 3 na W y n i k i n i e z w y k l e s k r u p u l a t n y c h , a r c h i w a l n y c h badanó, jeósli c h o d z i o Stany Zjednoczone ten temat, o p u b l i k o w a ł David H . Price w pracy: Anthropological Intelligence... , Z a a n g a z ż o w a n i e a n t r o p o l o g o ó w w cele w o j e n n e w latach 40. X X w i e k u op.cit. b y ł o j e d n a k stałaę praktykaę w w i e l u i n n y c h krajach ( p o m i j a m t u oczywióscie skrajne p r z y k ł a d y , j a k w y k o r z y s t a n i e a n t r o p o l o g ó w w czasach I I I Rzeszy, opisane przez G.E. Schafft, Od rasizmu Antropologia do ludobójstwa. w III Rzeszy, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2 0 0 6 ) . D o b r z e opisane saę d z i a ł a n i a a n t r o p o l o g o ó w w A u s t r a l i i w czasie I I w o j n y óswiatowej, z a t r u d n i a n y c h do o p r a c o w y w a n i a materiałoów p r o p a g a n d o w y c h , G. Gray, Australian Anthropologists and World War II, „ A n t h r o p o l o g y T o d a y " czerwiec 2005, t. 2 1 , nr 3, s. 19. 3 4 P r z y k ł a d o w o : C a r l e t o n C o o n , profesor a n t r o p o l o g i i z U n i w e r s y t e t u Harvarda, autor k s i a ż k i North Africa dyrektor Story: The Anthropologist Sekcji Indonezyjskiej w as OSS Agent; T o m H a r r i s o n czy C o r a D u Bois, W y d z i a l e Badanó i A n a l i z O S S . W ó s r ó o d antropologóow działajaęcych na rzecz w o j s k a w o w y m czasie pojawiajaę sięe teżz tak s ł y n n e postacie j a k Gregory Bateson, m a ż Margaret M e a d . Za: M . McFate, op.cit. Gregory Bateson, k t ó r y d z i a ł a ł w owczesnej Burmie, miał przyznaóc po latach, z ż e j e g o p r a c a z l u d n o ó s c i a ę lokalnaę m i a ł a „ m a n i p u l a c j i " . D . Price, Past Wars, Present Dangers, Future Anthropologies, charakter „ A n t h r o p o l o g y Today" 2002, t. 18, nr 1, s. 3. Szeroko na t e m a t szczegoółoów działalnoósci Batesona zob. takzże: D . Price, Gregory Bateson and the OSS: World War II and Bateson's Assessment of Applied Anthropology, „ H u m a n O r g a n i z a t i o n " z i m a 1998, t. 57, nr 4, s. 3 7 9 - 3 8 4 . 3 5 W t y t u l e rozdz. I pracy: Chryzantema i miecz. Wzory kultury japonóskiej, t ł u m . E. K l e k o t , Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 1999. �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 207 36 Wzorom kultury ( 1 9 3 4 ) , została dyrektorem (a na samym poczatku jedynym członkiem) Sekcji Analiz Podstawowych w Biurze Wywiadu Ź a m o r s k i e g o , bęedaęcym czeęsciaę Biura Informacji W o j e n n e j . Jej zadaniem było, jak pisała, „sprawic, aby politycy brali pod uwagęe rożzne nawyki i zwyczaje funkcjonujaęce w innych częesciach swiata". Misja ta była konsekwencjaę postawy zaszczepionej jej przez Franza Boasa jeszcze w okresie poprzedzajaęcym wybuch I I wojny swiatowej, kiedy to p r z e w o d n i c z y ł Amerykanskiemu K o m i t e t o w i W a l k i o Demokracjeę i Wolnosc Intelektualnaę w ramach „akcji intelektualnego oporu wobec faszyzmu i r a s i z m u " . Źmaterializowała sięe takzże pod postaciaę cztero¬ krotnie wznawianej w okresie wojennym i tuzż po wojnie ksiaęzżki Ruth Benedict Rasa, nauka i polityka (1939). D z i e ł e m wyjaętkowym w t y m zakresie o k a z a ł a sięe jednak nie wyzżej wspomniana praca, ale opublikowana w 1946 roku ksiaężzka Chryzantema i miecz. Wzory kultury japonóskiej,bęedaęca w pewnej mierze kontynuacjaę teorii przedsta¬ wionej we Wzorach kultury z 1934 roku (na co wskazuje takżze p o d t y t u ł ksiaęzżki: Wzory kultury japońiskiej), napisana na zlecenie administracji prezydenta Franklina D. Roosevelta, przekonanego, żze Japonczycy saę „ k u l t u r o w o niezdolni do poddania sieę" i „bęedaę walczyc ażz do ostatniego c z ł o w i e k a " . Wiara w zwycieęstwo Japonii w wojnie opierała sieę przede wszystkim na wierze w potęegeę „japonskiego ducha" - w o l i zwycięezżania. Jak pisze Benedict: „Nacisk na ducha w praktyce wojennej potraktowany został d o s ł o w n i e : wojenny katechizm Japonczykow opierał sięe na dawnym hasle, ktorego nie wymyslono na uzżytek tej wojny. Brzmiało ono: «Nasze wyszkolenie przeciw ich liczbie i nasze ciało przeciw ich stali». (...) Japonscy lotnicy, ktorzy prowadzili malenkie samoloty do samobojczego zderzenia z naszymi okręetami, stanowili nieustanne potwierdze¬ nie wyzższosci ducha nad materiaę. Nazywano ich oddziałami kamikaze poniewazż kamikaze oznacza boski wiatr, ktory rozpraszajaęc i zawracajaęc statki Czyngis-Chana, uratował w X I I I wieku Japonięe od najazdu" . Choc w badaniach nad Japonczykami to własnie ksiaęzżka Ruth Benedict zrobiła mięedzynarodowaę karieręe, czerpała ona jednak obficie ze studiow 37 38 39 40 3 6 Pierwsze w y d a n i e u k a z a ł o s i e w 1934 w N o w y m J o r k u , do 1958 k s i a ż k a m i a ł a 11 w y d a n wjeęzyku a n g i e l s k i m , przekraczajaęc n a k ł a d 600 tysieęcy egzemplarzy, b y ł a w t e d y t ł u m a c z o n a jużz na 14 jeęzykow. Ź a : A . K ł o s k o w s k a , op.cit.,s.7. 3 7 Basic Analysis 3 8 A . K ł o s k o w s k a , op.cit., s. 3 1 . Ź a a n g a ż z o w a n i e i k o n t a k t y z c z ł o n k a m i K o m i t e t u Section of the Bureau of Overseas Intelligence z przedstawicielami lewicowego nurtu, w tym of the Office of War rownieżz z a m e r y k a n s k i m i Information. oraz komunistami, s p o w o d o w a ł y , żze Benedict n i g d y nie o t r z y m a ł a certyfikatu bezpieczenstwa, uprawniajaęcego jaę do wglaędu w r a p o r t y i badania amerykanskiej a d m i n i s t r a c j i , o p a t r z o n y c h klauzulaę „ t a j n e " (ibidem). 3 9 O b a w y te b y ł y w p e w n y m sensie uzasadnione, jesli spojrzy sięe na analizy zachowan j a p o n s k i c h j e n c o w w o j e n n y c h , k t o r z y w ogole nie b y l i szkoleni na w y p a d e k dostania sięe do n i e w o l i - j a p o n s k a strategia nie b r a ł a b o w i e m p o d uwagęe mozżliwosci p o d d a n i a sięe. W zwiaęzku z t y m , zauwazża Benedict, jency niezalezżnie o d t e m a t u o d p o w i a d a l i w sposob n i e z o r g a n i z o w a n y i chaotyczny. R. Benedict, op.cit., s. 39. 4 0 Ibidem, s. 33. �208 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... antropologicznych nad Japoniaę przeprowadzanych jeszcze w okresie mieędzywojennym przez takich antropologoów jak John Embree (jedyny wymieniony przez niaę we wsteępie z nazwiska ), Weston LaBarre czy Geoffrey G o r e r . Dwaj ostatni zostali zatrudnieni przez badaczkęe w I n s t y t u c i e S t u d i o ó w Mieędzykulturowych (Institute for Intercultural Studies - IIS), któore Biuro Informacji Wojennej ostatecznie p o w o ł a ł o na Columbia University. Działalnoósóc Instytutu, ktoóra oficjalnie zakonóczyła sieę w 1947 roku, była kontynuowana przez tych samych badaczy pod przewodnictwem Ruth Benedict pod nazwaę Columbia University Research i n Contemporary Cultures - RCC (sponsorem ich badanó był Medyczny Instytut Marynarki - Naval Medical I n s t i t u t e ) . Zaróowno ta ksiaęzżka, jak i wiele opracowanó tużz po wojnie (program badanó z lat 1947-1952 prowadzonych przez Mead, Benedict i innych na Columbia University) powstały jako „studia nad kulturaę z dystansu" (taki tytuł nosiła wydana w 1953 ksiażka pod redakcja, Margaret Mead i Rhody Metraux, The study of culture at a distance, Chicago University Press) z racji niemozżliwoósci prowadzenia w czasie wojny normalnych badanó terenowych . Nie mogaęc wyjechaóc do Japonii, Ruth Benedict prowadziła swoje badania w obozach internowania, w ktoórych na mocy rozkazu prezydenta Roosevelta nr 9066 z 19 lutego 1942 roku umieszczono 110 tysięecy osóob pocho¬ dzenia japonóskiego, z ktoórych azż dwie trzecie m i a ł o obywatelstwo amerykanóskie . Jej rozmoówcami byli wieęc japonóscy imigranci, internowani w obozach, 41 42 43 44 45 46 47 4 1 J o h n Embree był a u t o r e m uznanego za z n a k o m i t e takzże przez Japonóczykóow s t u d i u m Suye Mura, a Japanese Village, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1939; The Japanese a Social Survey, Farrar a n d Reinhart, N e w Y o r k 1945; Standardized a Note on Political Interpretation, „ W o r l d P o l i t i c s " 1950, t . 2, s. 4 3 9 - 4 4 3 . 4 2 Z o b . R. Benedict, op.cit., s. 17. 4 3 W . LaBarre, Some Nation: Error and Japanese Character: Observations on Character Structure in the Orient: the Japanese, „ P s y c h i a t r y " 1946, t . 8, s. 3 1 9 - 3 4 2 . 4 4 G. Gorer, Japanese Character Structure and Propaganda: a Preliminary Survey. Prepared for the Committee on National Morale and the Council on Human Relations, Yale U n i v e r s i t y , N e w Haven 1942; G. Gorer, Themes in Japanese Culture, N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences, N e w Y o r k 1943, s. 1 0 6 - 1 2 4 . 4 5 T . Sofue, Japanese Studies by American Anthropologists: Review and Evaluation, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" k w i e c i e ó 1960, t . 62, n r 2, s. 3 0 7 - 3 1 7 . Z o b . szerzej: R . V . A . Janssens, What Future for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, 1942-1945, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m 1995; S.K. Johnson, The Japanese Through American Eyes, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford 1988; N . Glazer, From Ruth Benedict to Herman Kahn: The Postwar Japanese Image in the American Mind, [ w : ] A . Iriye (red.), Mutual Essays in American-Japanese Relations, H a r v a r d U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e Katzenstein, Cultural Norms and National Security. Police and Military Images: 1975; takzże P.J. in Postwar Japan, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. 4 6 Powstały na bazie badanó p r o w a d z o n y c h na emigrantach japoónskich w Stanach Zjednoczonych, badanó prasy, medioów, l i t e r a t u r y i wynikóow uzyskanych przez i n n y c h badaczy p r z e d wojnaę w Japonii. 4 7 O . Starn, Engineering Internment: Anthropologists „ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " l i s t o p a d 1986, t. 13, n r 4. and the War Relocation Authority, �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 209 i jency wojenni; m a t e r i a ł e m do obserwacji - filmy, gazety codzienne, literatura pięekna, ktorych rozumienie starała sieę konfrontowac z osobami pochodzenia japonskiego. Procesem internowania, jak i obozami zarzaędzała Wojskowa Komisja ds. Przesiedlen (The War Relocation Authority - W R A ) , ktorej dyrektor D i l l o n Meyer - zatrudnił znanego owczesnie antropologa Johna Provinsa (1897-1965) na stanowisku dyrektora ds. zarzadzania ludnoscia (Chief of C o m m u n i t y Management) oraz, ostatecznie, jeszcze dwudziestu innych antropologow, ktorzy mieli przeprowadzac badania w jednostkach wojskow y c h . Co ciekawe, poczaętkowo antropologowie ci pracowali w Waszyngtonie, dopoki protesty i rozruchy w obozach internowania nie s p o w o d o w a ł y ich przeniesienia bezposrednio do obozow. Wielu z nich zresztaę p r o b o w a ł o pomoc internowanym, polepszyc warunki ich żzycia czy nawet przeciwdziałac funk¬ cjonowaniu negatywnych stereotypow na ich temat. Niektorzy badacze tamtego okresu uwazżajaę jednak, zże ich obecnosc w obozach m o g ł a paradoksalnie przedłuzżyc internowanie Japonczykow w zwiaęzku z uspokojeniem napięetej sytuacji w obozach . 48 49 50 4 8 Provins z k o l e i z a t r u d n i ł m . i n . Johna F. Embree i jego b y ł e g o w s p o ł p r a c o w n i k a Solona T. K i m b a l l a . W s p o l n i e z K i m b a l l e m p o w o ł a ł organizacjęe, k t o r a d a ł a u c h o d z c o m mozżliwosc p e w n e g o u d z i a ł u w sprawach, k t o r e ich d o t y c z y ł y , a z E m b r e e u t w o r z y ł p r o g r a m analiz społecznych. Nasladujaęc schemat d z i a ł a n i a j e d n o s t k i badawczej w centrum przesiedlen w Poston, w A r i z o n i e , gdzie i s t n i a ł o B i u r o ds. I n d i a n , Provinse i E m b r e e u m i e s c i l i badaczy s p o ł e c z n y c h w kazżdym c e n t r u m przesiedlen jako a n a l i t y k o w s p o ł e c z n y c h . D o ich obowiaęzkow nalezżało poznanie s p o ł e c z e n s t w rozwijajaęcych sieę i p o m o c w lepszej a d m i n i s t r a c j i c e n t r a m i . U t w o r z e n i e Sekcji A n a l i z Społecznych stało sieę j e d n y m z punktow zwrotnych rozwoju a n t r o p o l o g i i zaangazżowanej w Stanach Ź j e d n o c z o n y c h w czasie I I w o j n y s w i a t o w e j . Provinse n i e d ł u g o p o zakonczeniu w o j n y z o s t a ł p o w o ł a n y przez M i l t o n a E i s e n h o w e r a na szefa W y d z i a ł u Służzb S p o ł e c z n y c h w r a m a c h W a r Relocation A u t h o r i t y , ktorej zadaniem b y ł o rozwiaęzywanie p r o b l e m o w wynikajaęcych z przesiedlenia osob pochodzenia japonskiego z Źachodniego Wybrzeżza S t a n o w Ź j e d n o c z o n y c h . W t y m czasie Provinse z o s t a ł rowniezż w y b r a n y p i e r w s z y m p r z e w o d n i c z a ę c y m n o w o p o w o ł a n e g o Stowarzyszenia A n t r o p o l o g i i Ź a a n g a ż z o w a n e j . Po l i k w i ¬ dacji W R A w 1946 r o k u z o s t a ł m i a n o w a n y zasteępcaę K o m i s a r z a ds. I n d i a n w Departamencie Spraw W e w n ę e t r z n y c h , k t o r y t o urzaęd s p r a w o w a ł przez szesc lat. Ź a : E . H . Spicer, Obituary of John Henry Provinse, 4 9 5 0 „ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " sierpien 1966, t. 68, s. 9 9 0 - 9 9 3 . Ibidem. M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , „Huts Operational Art, and Nuts" or „Hearts and Minds"? - Anthropologists and Naval W a r College, N e w p o r t 2 0 0 8 , s. V I . Badania nad J a p o n c z y k a m i okresu w o j n y p r o w a d z i l i rownieżz Brytyjczycy. Takżze o n i z a t r u d n i a l i a n t r o p o l o g o w , by zwieększyc swojaę wiedzęe imozżliwosci działania w tym zakresie. P o d o b n i e do Amerykanow a n t r o p o l o g o w do p r z e p r o w a d z a n i a r o z m o w z j a p o n s k i m i j e n c a m i w o j e n n y m i zatrudnili z głownym celem - d o w i e d z e n i a sięe, co z a ł a m i e ich m o r a l e i woleę o p o r u . G e n e r a ł M o u n t b a t t e n , prowadzaęc kampanieę w o j e n n a ę w B u r m i e , p o s z u k i w a ł w i e d z y eksperckiej w celu p o p r a w y efektywnosci d z i a ł a n psychologicznych. Użzywał e k s p e r t o w ds. k u l t u r y w sposob i n s t r u m e n t a l n y : m i e l i p o m o c w o k r e s l e n i u , j a k i typ propagandy beędzie skuteczny w niszczeniu m o r a l e p r z e c i w n i k a . Sukcesy jego k a m p a n i i w A r a k a n d o p r o w a d z i ł y do zwieększenia w y d a t k o w na propagandeę wojennaę, a a n t r o p o l o g i c z n e analizy s t a ł y sieę i n t e g r a l n y m e l e m e n t e m operacji w o j s k o w y c h . D . F o r d , British Stereotyping?, Intelligence on Japanese Army Morale During Pacific War: Logical Analysis Źa: or Racial „ T h e J o u r n a l o f M i l i t a r y H i s t o r y " k w i e c i e n 2005, t. 69, n r 2, s. 4 4 0 - 4 4 1 oraz 463. �210 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Przykład ten słuzży zresztaę do dziós w dyskusji na temat zaangazżowania antropologow w tego typu działania. Zwolennicy (Walter Goldschmidt), powołujaęc sięe na działalnoósóc antropologóow w WRA, zauwazżajaę, żze internowanie było formaę gwałtu na amerykanóskich Japonóczykach, a udział antropologoów w sytuacji, w której nie mieli w p ł y w u na to, żeby internowania zostały prze¬ rwane, słuzżył polepszeniu ich sytuacji w obozach. David Price odpowiada: gwałt jest g w a ł t e m i w pewnym momencie działania na rzecz poprawienia sytuacji ofiar, podczas gdy gwałt jest kontynuowany, zamieniajaę „ulepszanie" we wspoółudział . 51 Japonia podpisała ostatecznie akt generalnej kapitulacji na pokładzie amerykanóskiego okręetu wojennego „Missouri" 2 wrzeósnia 1945 r o k u . Istotnym punktem negocjacji aktu kapitulacji było zżaędanie, by „prerogatywy Jego Ce¬ sarskiej Moósci jako suwerennego panujaęcego" w żzadnym stopniu nie zostały uszczuplone . M i m o poczaętkowych dyskusji na ten temat w Stanach Zjedno¬ czonych, właęcznie z deliberowaniem nad mozżliwoósciaę postawienia cesarza przed Mięedzynarodowym T r y b u n a ł e m Wojskowym ds. Dalekiego Wschodu ( M T W D W ) , pozycja cesarza nie uległa zachwianiu. 5 2 53 Jak pisze Ruth Benedict w Chryzantemie i mieczu, najwięecej pytanó budziło właósnie zachowanie Japonóczykóow wobec Jego Cesarskiej Moósci. Jakaę władzęe miał cesarz nad swoimi poddanymi? Niektórzy badacze, zauwaza autorka, minimalizowali roleę cesarza, twierdzaęc, iżz nie ma potrzeby, „by podczas wojny Amerykanie musieli obchodzióc sięe z cesarzem w białych ręekawiczkach. Wszyst¬ ko wskazywało raczej na to, zże powinniósmy zaatakowaóc z całaę mocaę szkodliwaę idee Fuhrera, ktora w Japonii była swieżej d a t y " . A jednak badacze, ktorzy naprawdeę znali Japonieę, pisze Benedict, wiedzieli dobrze, żze nic nie m o g ł o tak dotknaó Japonczykow i podniesc ich morale, jak lekcewazenie cesarza lub atak na jego osobeę, potwierdziły to rowniezż zeznania japonskich jencow wojennych. W wypowiedziach cytowanych przez Ruth Benedict znajdujaę sieę nasteępujaęce opinie: „Japonia bez cesarza nie jest Japoniaę"; „Nie możzna sobie wyobrazic Japonii bez cesarza"; „Cesarz japonski jest symbolem ludu japonskiego i sercem jego religii. Jest swieętosciaę religijnaę"; „Ludzie uważzajaę, żze cesarz nie ponosi odpowiedzialnosci za wojneę"; „ N a w e t jesli Japonia przegra wojneę, cesarza beędzie nadal szanowac dziesieęciu na dziesięeciu Japonczykow" . Detronizacja cesarza lub jego postawienie przed M T W D W nie wchodziły wieęc w greę, jesli Stany Zjednoczone chciały utrzymac efektywnaę politykeę okupacyjnaę bez rewolt i z a m i e s z e k , d o k t o r y c h w pierwszym okresie amerykanskiej obecnosci 54 55 5 1 D . Price, Like Slaves. Anthropological 5 2 W . D o b r z y c k i , Historia stosunków Scholar, W a r s z a w a 2006, s. 620. 5 3 Ibidem. 5 4 R. Benedict, op.cit., s. 3 8 - 3 9 . 5 5 Ibidem, s. 40. Note on Occupation, „ C o u n t e r p u n c h " styczen 2004. międzynarodowych 1815-1945, Wydawnictwo Naukowe �2. Antropologowie w śłuzżbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 211 56 powojennej w Japonii niektorzy dowodcy byli jeszcze g o t o w i . Jak zauwazża W i e s ł a w Dobrzycki, szacunek dla osoby cesarza pozwolił na kapitulacjęe Japonii, ktorej sprzeciwiali sieę jego dowodcy: m i m o wydarzen z 6 i 9 sierpnia na naradzie wojennej u cesarza dowodcy opowiedzieli sięe za kontynuowaniem wojny - tylko cesarz miał w tej sprawie odmienne zdanie, ktore d o p r o w a d z i ł o do rozpoczęecia negocjacji. Rowniezż jego zdanie przesaędziło o tym, zże gdy przyszła odpowiedz od amerykanskiego Sekretarza Stanu Jamesa Byrnesa w imieniu sprzymierzo¬ nych, izż „od momentu kapitulacji władza Cesarza i rzaędu japonskiego w zakresie kierowania panstwem zostanie podporzaędkowana Naczelnemu Dowodcy Wojsk Sprzymierzonych", zgodzono sieę na bezwarunkowaę kapitulacjęe m i m o goraęcych dyskusji, ktore po pismie aliantow w y b u c h ł y na dworze cesarskim . T y m samym I I wojna swiatowa została zakonczona. W R A przestało funkcjonowac 1 czerwca 1946 roku. Po zakończeniu wojny jedna grupa (o nazwie „Oddział Likwidacyjny") p r z e p r o w a d z i ł a roczne badania nad reintegracjaę internowanych w amerykanskim społeczenstwie. Ruth Benedict z m a r ł a dwa lata po ukazaniu się ksiażki w 1948 roku. Nigdy nie odwiedziła Japonii. M i m o to ksiaęzżka p r z e t r w a ł a nie tylko smierc swojej autorki, ale i głęebokie przemiany w samym społeczenstwie japonskim. Choc sposob zebrania m a t e r i a ł u empi¬ rycznego do tej publikacji (wywiady z japonskimi Amerykanami, ktorzy w wiekszosci opuscili Japonięe w okresie rewolucji Meiji, nie mieli wieęc wglaędu waktualna sytuację w Japonii), zastosowanie metodologii akceptowalnej w przy¬ padku małych grup społecznych kultur pierwotnych: Dobu, Kwakiutl i Źuni, opisanych we Wzorach kultury,dlawspołczesnego s p o ł e c z e n s t w a postindustrialnego w Japonii oraz całosc owczesnych studiow nad kultura, japonska do dzis wzbudza kontrowersje (powstawały rownieżz zaraz po publikacji Chryzantemy), niewaętpliwie krytycy ksiaęzżki byli w zdecydowanej mniejszosci. Alfred Louis Kroeber pisał o niej: „to ksiaężzka, ktora czyni nas d u m n y m i z bycia antropologami" . Do dzis pozostaje zresztaę jednaę z tych ksiaężzek, przez pryzmat ktorych Ź a c h o d patrzy na Japonieę , a sama Ruth Benedict jest antropologiem, o ktorym napisano prawdopodobnie najwieększaę liczbeę ksiaęzżek biograficznych . 57 58 59 60 5 6 Patrycja Grzebyk zauważza, zże decyzja o niepociaęgnieęciu cesarza do o d p o w i e d z i a l n o s c i b y ł a p o d y k t o w a n a c h ę c i ą zapewnienia lepszej politycznej w s p o ł p r a c y z elita, j a p o n s k a w okresie p o w o j e n n y m i cheęciaę uzyskania poparcia dla a d m i n i s t r a c j i okupacyjnej. Uzasadniano jaę takżze t y m , żze Japonia nie u t r a c i ł a suwerennosci w p r z e c i w i e n s t w i e do N i e m i e c , wieęc cesarz b y ł c h r o n i o n y i m m u n i t e t e m , co jednak b u d z i ł o d u z ż e w a ę t p l i w o s c i w s r o d s e ę d z i o w P. Grzebyk, Odpowiedzialnosc karna za zbrodnię MTWDW. agresji, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszaw¬ skiego, W a r s z a w a 2010, s. 2 9 2 - 2 9 3 . 5 7 W . D o b r z y c k i , op.cit., s. 620. 5 8 Ź a : S. Ryang, Chrysanthemum s Strange Life: Ruth Benedict in Postwar Japan, „Asian A n t h r o p o l o g y " 2002, t. 1, s. 9 1 . 5 9 E. K l e k o t , Przedmowa, 6 0 Dwie Anthropologist [ w : ] R. Benedict, op.cit., s. 8. ksiaężzki a u t o r s t w a Margaret M e a d : zredagowany przez niaę w y b o r p i s m at Work: Writings ofRuth Columbia University Press, N e w Benedict, H o u g h t o n M i f f l i n , B o s t o n 1959; Ruth York 1974; J.S. M o d e l l , Ruth Benedict: Patterns An Benedict, of Life, �212 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Nalezży t u podkreslic,zże piszaęc o odmiennych wzorach kultury japonskiej i amerykanskiej (gdyż w ksiażce zastosowano zabieg p o r ó w n a n i a obu kultur w celu u ł a t w i e n i a jej odbioru amerykanskiemu czytelnikowi), Benedict wychodziła z załozżenia, zże samo zrozumienie innej kultury wykluczy nienawisc bioraęcaę sieę w ł a s n i e z braku zrozumienia. T y m samym nie p o d a w a ł a gotowych wzorow rozwiaęzan czy metod posteępowania wobec Japonczykow. Czy wierzyła zatem, zże zrozumienie kultury „miecza i chryzantemy" wystarczy, zżebeędzie moralnaę busolaę, wytyczajaęcaę kierunki postęepowania Amerykanow wobec zwycieęzżonych Japonczykow? Jak zauwaza t ł u m a c z k a ksiażki na język polski, Ewa Klekot, choc sama praca Ruth Benedict niewiele ma wspolnego z amerykanskaę propagandaę imperialis¬ tyczna, to jednak nie u d a ł o się w niej u n i k n a ó pewnego „historycznego retuszu": m i m o zże wielokrotnie mowa jest o kapitulacji Japonii, ktora w czasie publikacji ksiaężzki była juzż faktem, nie ma zżadnej wzmianki o bombie atomowej oraz tragedii Hiroszimy i Nagasaki . Kiedy jednak w 1946 roku ukazała sie Chryzan¬ tema i miecz, w Japonii nadal p r z e b y w a ł o około 500 tysieęcy Amerykanow. Jej praca miała pomoc p r z e ł a m a c niezrozumienie odmiennosci funkcjonowania Japonczykow w czasie wojny oraz tego, jak działali i zachowywali sieę w okresie powojennym. Pisała: „ J a p o m k i e zaangażowanie sie w wojnę totalna musielismy poznac nie tylko od strony celow i motywacji, j a k i m i kierowały sieę w ł a d z e w T o k i o , nie t y l k o od strony h i s t o r i i Japonii, statystyk wojskowych i gospodarczych: musielismy sieę dowiedziec, na co rzaęd możze liczyc ze strony ludzi, sprobowac zrozumiec japonski sposob myslenia i emocje oraz wzory, w e d ł u g ktorych były one k s z t a ł t o w a n e . Trzeba było poznac sankcje, jakie stały za działaniem i opiniami Japonczykow. Na chwileę musielismy odłozżyc na bok przesłanki, na ktorych opieramy nasze działania jako Amerykanie, i powstrzymac sieę od wyciaęgania łatwych wnioskow, zże oni zrobiliby w konkretnej sytuacji to samo, co zrobilibysmy m y " . 61 62 Obraz Japonczykow, stworzony przez Amerykanow, był p e ł e n sprzecznosci i stereotypow, wynikajaęcych takzże z powierzchownego odbioru lub nieznajomosci juzż przeprowadzonych i znanych przed wojnaę - jednak tylko w kręegach amerykanskich japonistow - badan nad kulturaę japonskaę. Ruth Benedict, opisujaęc „stan wyjsciowy", punkt, w ktorym zaczynała, rozpoczęeła rozdział I swojej ksiaężzki, pod znamiennym t y t u ł e m „Zadanie: Japonia", nastęepujaęco: „Ze wszyst¬ kich wrogow, z ktorymi Stany Zjednoczone kiedykolwiek toczyły wojnęe totalnaę, Japonczycy byli najbardziej Amerykanom obcy. Zaden p o w a ż n y konflikt zbrojny nie wymagał brania pod uwageę tak odmiennych sposobow działania i myslenia przeciwnika. (...) Zasady prowadzenia wojny, jakie narodom Zachodu wydawały U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, P h i l a d e l p h i a 1983; M . M . Caffrey, Ruth Benedict: Stranger This Land, U n i v e r s i t y o f Texas Press, A u s t i n 1989; H . Lapsley, Margaret The Kinship ofWomen, U n i v e r s i t y o f Massachusetts Press, A m h e r s t 6 1 E. K l e k o t , 6 2 R. Benedict, op.cit., s. 16. op.cit.,s.7. in Mead and Ruth Benedict: 1999. �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 213 sieę wpisane w naturęe człowieka, dla Japonczykow wyraznie nie istniały. Ź tego powodu wojna na Pacyfiku stała się czyms wiecej niż sprawa, kolejnych ladowan na plazżach wysp i p r z e s t a ł a byc jedynie skomplikowanym zadaniem logistycz¬ nym. Najwieększym problemem stała sięe natura wroga, ktorego zachowanie musielismy zrozumiec,żzeby z n i m walczyc. O k a z a ł o sieę to bardzo trudne. W ciaęgu siedemdziesieęciu pięeciu lat, ktore upłyneęły od otwarcia sieę Japonii na swiat, Japonczycy stali sięe bohaterami tak fantastycznych historii, żzeżzaden inny n a r o d n a s w i e c i e pod t y m wzgleędem i m nie d o r o w n u j e " . 63 64 Bardziej bezposrednie (i o s k a r ż a n e o niemal „ r a s i s t o w s k i e " ) uzasadnienie dla koniecznosci poznania przeciwnika daje John M . Maki: „Gdybysmy mogli doprowadzic wojneę przeciwko ludziom do jej logicznego konca i zabic 72 miliony Japonczykow, nie musielibysmy sięe martwic wygrywaniem wojny idei. W s p o ł c z e s n a bron nie osiaęgneęła jednak jeszcze poziomu, ktory pozwoliłby dokonac anihilacji całego narodu; musimy zaakceptowac fakt, zże pozostanie kilka dobrych milionow Japonczykow, kiedy wojna dobiegnie konca. Wojna idei obejmuje w ł a s n i e tych ludzi. Jesli mozżemy zachwiac ich zindoktrynowaniem przez miażzdżzaęcaę porazżkeę militarnaę i zapewnic nowaę ideologicznaę bazeę dla ich struktur politycznych i ekonomicznych, to musimy przygotowac ich na powrot do społecznosci narodow, jak rowniezż chronic samych siebie przed wybuchem kolejnej wojny na Pacyfiku" . 65 Duzżo bardziej pacyfistyczny wydzwieęk ksiaęzżki Ruth Benedict, napisanej przy t y m barwnym, lekkim jęezykiem, zapewnił jej sukces i popularnosc, a przez to i wpływ na sposoby myslenia o Japonczykach przez Amerykanow. Nie znaczyło to oczywiscie, żze badania nad Japoniaęzakonczyły sieę dla amerykanskiej armii na Chryzantemie i mieczu. Douglas MacArthur doprowadził do powołania dwoch, wzajemnie ze soba konkurujących oórodkow, ktore miały m u zapewniac kontrolę nad Japonczykami w okresie okupacji. Dział Badan iAnaliz(Research and Analysis Branch - R&AB) p o d p o r z ą d k o w a n y był Sekcji Wywiadu Cywilnego (Civil Intelligence Section - CIS) i opracowywał cotygodniowe raporty Occupational Trends . Drugi osrodek, Departament Opinii Publicznej i Badan Socjologicznych (Public Opinion and Sociological Research Division - PO&SR), podporzaędkowany Sekcji Informacji Obywatelskiej i Edukacji (Civil Information and Education Section CIES), zatrudniał badaczy społecznych, ktorzy scisle wspołpracowali z Japonczykami zaangazżowanymi w demokratyzacjęe Japonii. Jak zauważza Michael B. Meyer: „ P r a w d o p o d o b n i e pierwszy raz w historii badania socjologiczne wspierały tradycyjne analizy wywiadowcze w informowaniu dowodcowokupacji" . 66 67 6 3 Ibidem, s. 13. 6 4 R . H . M i n e a r , Cross-Cultural Their Images ofJapan, 6 5 6 6 Perception and World War II: American Japanists J . M . M a k i , Japanese Militarism: M . B . Meyer, A History Its Cause and Cure, A l f r e d A . Knopf, N e w Y o r k 1945, s. I X . ofSocio-Cultural Intelligence Japan, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 2009, s. V . 6 7 Ibidem. of the 1940s and „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " g r u d z i e n 1980, t. 24, n r 4, s. 5 5 5 - 5 8 0 . and Research under the Occupation of �214 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Praca Ruth Benedict, obok zachwytów, wywołała także - często uzasadnionaę - krytykęe. Oczywiscie, f o r m u ł o w a n e daleko posunięete oskarżzenia 0 „polityczny rasizm" czy „brak jakiejkolwiek naukowej wartosci", sformuło¬ wane m . i n . przez najbardziej znanego jej krytyka Douglasa Lummisa, m o ż n a zaliczyc raczej do „pisarstwa politycznego", choc jego uprawianie Lummis zarzucał w ł a s n i e Ruth Benedict . Jednak z pozostałych głosow krytycznych żzaden nie przebił sięe do powszechnej swiadomosci czytelnikow urzeczonych ideaę „miecza i chryzantemy". Z tego wzgleędu warto w t y m miejscu oddac głos tym, ktorzy z powodu zbiegu historycznych okolicznosci nie mieli szansy swojej wizji Japonii przedstawic tylu m i l i o n o m czytelnikow, i l u miała Ruth Benedict: w badaniach sprzed dziesieęciu lat szacowano, iżz tylko w samej Japonii ksiaęzżka sprzedała sie od czasu jej p r z e t ł u m a c z e n i a w 1948 roku do roku 1999 w 2,3 m l n egzemplarzy; w badaniu przeprowadzonym z kolei na terenach miejskich 33% Japonczykow z 944 przebadanych słyszało o Chryzantemie i mieczu, a w czerwcu 1995 ksiaężzka uroczyscie obchodziła swoje 101 wydanie kieszonkowe . Okazała sie wiec bestsellerem w Japonii (w Stanach Zjednoczonych jej n a k ł a d nie przekroczył 23 tysięcy egzemplarzy w latach 1946-1971, choc dane sie rożnia: Clifford Geertz pisze, zże do 1988 sprzedano 350 tysieęcy egzemplarzy ), na trwale wchodzac także do japonskich podrecznikow akademickich . Okolicznosci te oraz pozniejsza krytyka ukazujaę dobrze historyczne t ł o i problemy uprawiania antropologii zaangazżowanej w Stanach Zjednoczonych okresu I I wojny s w i a t o w e j . „Benedictowski paradygmat", jak wspomina Sonia Ryang, wywarł bowiem w p ł y w nie tylko na powojennaę historięe Japonii i jej obraz w oczach Amerykanow, ale przede wszystkim na myslenie Japonczykow o sobie - myslenie, w ktorym obraz Japonii stworzony przez Ruth Benedict odegrał co najmniej dwuznacznaęroleę: retuszujaęc niechlubne fakty z historii Japonii 68 69 70 71 72 1 uniemozżliwiajaęc ich pozniejsze rozliczenie w powojennej historii tego kraju. Ta dwuznaczna rola ksiażki z pewnoscia nie była zamierzeniem samej autorki a jednak - habent sua fata libelli , a los tej własnie jak w soczewce ukazuje rownieżz niemożzliwosc przewidzenia przez antropologa wszelkich konsekwencji swojego „flirtu z władzaę", co staje sięe jednym z koronnych argumentow prze¬ ciwko „antropologii zaangazżowanej" . 73 74 6 8 D . L u m m i s , Uchinaru Gaikoku: „Kiku to katana" saiko (A Foreign Land Within: Rethinking The Chrysanthemum and the Sword), The Chrysanthemum 6 9 7 0 Jiji Tsushinsha, T o k y o 1 9 8 1 , takżze: D . L u m m i s , A New Look at and the Sword, Shohakusha, T o k y o 1982. S. Ryang, op.cit., s. 8 8 . Ibidem. 7 1 Ibidem, s. 89. 7 2 O p i e r a m s i ę t u przede w s z y s t k i m na a r t y k u ł a c h Richarda M i n e a r a , op.cit., oraz Sonii Ryang, op.cit. W a r t o j e d n a k s i ę g n a ó t a k ż e do obszernej p u b l i k a c j i g r o m a d z ą c e j najważniejsze teksty dotyczaęce a n t r o p o l o g i i J a p o n i i p o d redakcjaęJennifer Ellen Robertson, A Companion to the Anthropology of Japan, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d . , O x f o r d 2005. 7 3 Z ł a c . „Ksiaężzki majaę swoje losy". 7 4 Z o b . szerzej p u n k t : D y l e m a t y a n t r o p o l o g i i . �2. Antropologowie w śłuzżbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 215 Krytyka dotyczy tego, żzewksiaęzżce nie ma słowa o kolonialno-imperialnej przeszłosci Japonii, czytelnik więec, takżze japonski, uzyskuje wrazżenie, zże wojna dotyczyła tylko Amerykanow i Japonczykow, a nie obszaru Azji i byłych kolonii japonskich. Stworzyła rowniezż wizjęe homogenicznej nacji, w ktorej nie było miejsca na analizęe kulturowych zależznosci mięedzy rozżnorodnymi grupami etnicznymi żzyjaęcymi w Japonii: Koreanczykami, Chinczykami, mieszkancami Okinawy, Ajnami. Japonczycy skwapliwie przyjeęli obraz stworzony przez Ruth Benedict: ponieważz miał wzbudzic sympatieę i zrozumienie u przecięetnego Amerykanina, obraz został „wysterylizowany" z historycznych relacji o okrucienstwach i manipulacjach stosowanych przez Japonczykow, słuzac również przyjeęciu okreslonej polityki wzgleędem grup zmarginalizowanych i propagandy wiedzy na temat swojej przeszłosci. Sonia Ryang pisze: „... w czasach, kiedy s p o ł e c z e n s t w o japonskie postrzegano jako zespoł podludzkich potworow(subhuman monsters), znaczenie słow Benedict było ogromne: ona ocaliła ich człowieczenstwo, starajaęc sieę uczynic ich «potwornosc» zrozumiałaę i logicznaę. Jej ksiaężzka wyjasniła fanatycznaę lojalnosc wzgleędem cesarza w terminach psychologii kulturowej, nie zas jako czystego szalenstwa; wyjasniła ekstremalny militaryzm Japonii, dalece wykraczajaęcy poza ten majaęcy miejsce na Źachodzie, w kategoriach autochtonicznej racjonalnosci kulturowej, nie irracjonalnej zapamieętałosci; wyjasniła rownieżz narodowaę wiareę w Japonii, izż zwycięezży ona w wojnie (nie trzeba dodawac,żze całkowicie fałszywaę) w terminach narodo¬ wego charakteru, ktory mozżna rozumiec na jego własnych prawach, nie zas jako patologiczna iluzje czy zwykły brak krytycznej r e f l e k s j i " . K s i a ż k a nie tłumaczy rowniezż przemian polityczno-ekonomicznych, majaęcych w p ł y w na sposob funkcjonowania s p o ł e c z e n s t w a japonskiego: kultura j a w i sieę t u jako wyabstra¬ howany od historii, polityki, ekonomii i s p o ł e c z e n s t w a „przymiot" Japonii. 75 Rozważzania o antropologii zaangazżowanej okresu I I wojny swiatowej dobrze podsumowuje Richard H . Minear: „...mozżna zauwazżyc,zże zawsze istniały lepsze i gorsze czasy, kiedy obraz swiata niezachodniego był mniej ustereotypizowany i mniej protekcjonalny, oraz czasy, w ktorych stereotypy i protekcjonalizm rzadziły niepodzielnie. Jesli obraz Innego jest funkcja, obrazu, jaki mamy na temat nas samych, mozże z tego wynikac,żze nasze obrazy swiata niezachodniego stajaę sięe najbardziej protekcjonalne w czasach, kiedy jestesmy najbardziej utwierdzeni w naszych wartosciach. I I wojna swiatowa była własnie takim czasem (...). Jesli naszym celem jest prawdziwe widzenie ponad kultu¬ rowymi granicami, najlepszym dla tego czasem mozże byc czas najgorszy, zas najgorszym czasem mozże byc ten najlepszy. Czasy krucjat i pewnosci siebie saę mniej sprzyjajaęce w zdobywaniu tej wiedzy nizż czasy duchowego zagubienia i samozwaętpienia" . 76 7 5 S. Ryang, op.cit., s. 92. 7 6 R . H . M i n e a r , op.cit., s. 556 i 578. �216 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Czas wojny na Pacyfiku był bez waętpienia najlepszym czasem dla amerykanskich japonistow. Więekszosc z nich wybuch wojny zastał w salach wykładowych, na pozycjach m ł o d y c h badaczy stojaęcych dopiero u progu kariery. Było ich niewielu, nie więecej niżz k i l k u n a s t u . Wojna zapewniła i m w p ł y w na politykęe Waszyngtonu: wczesniej nauczali studentow, teraz mogli pouczac p o l i t y k o w . Za ten sukces przyszło i m jednak zapłacic okreslona cenę. Była nia niemożznosc wyzwolenia sieę z intelektualnej atmosfery „ W a s z y n g t o n u w stanie wojny". Utrata obiektywizmu w stosunku do Japonii była zwiaęzana z utrataę obiektywizmu wobec samych Stanow Zjednoczonych. W t y m sensie mozżna sięe zastanawiac, czy okres wojny na Pacyfiku nie był tak naprawdęe najgorszym czasem dla amerykanskich studiow nad Japoniaę . 77 78 79 3. Powojenna antropologia zaangażowana - casus Wietnamu W y d a w a ł o sieę, żze I I wojna swiatowa była bezprecedensowa, jesli chodzi o wykorzystanie wiedzy antropologicznej przez panstwo i wojsko. Jednak tylko na krotko antropologowie przestali sieę bezposrednio angazżowac w wysiłek wojenny Stanow Zjednoczonych. W styczniu 1961 roku swiezżo wybrany prezy¬ dent USA John F. Kennedy zaakceptował plan przeciwpartyzancki dla Wiet­ namu, ktory inspirowany był raportem generała brygady Edwarda G. Lansdale'a na temat sytuacji w t y m k r a j u . Generał Lansdale działał w Wietnamie razem z niekwestionowanym ekspertem w dziedzinie zwalczania partyzantki - kapitanem Charlesem T. Bohannonem, ktory pozniej zresztaę został w s p o ł a u t o r e m jednego z najlepszych studiow nad praktyka, operacji przeciwpartyzanckich: Counter-Guerilla Operations: 80 7 7 Por. R . H . M i n e a r , op.cit., s. 558. A u t o r pisze, izż b y ł o i c h m n i e j nizż t u z i n , w p o r o w n a n i u do b l i s k o 500 osob, z a j m u j ą c y c h się Japonia w Stanach Zjednoczonych w latach 80. X X w i e k u . 7 8 P r z y k ł a d o w e kariery: Charles B u r t o n Fahs, profesor n a u k p o l i t y c z n y c h w Pomona w 1 9 4 1 , p r z e d 1945 z o s t a ł szefem W y d z i a ł u Dalekiego W s c h o d u w ramach O d d z i a ł u Badan i A n a l i z OSS. E d w i n O. Reischauer p r z e d 1945 p r z e s z e d ł z U n i w e r s y t e t u H a r v a r d a i z o s t a ł specjalnym zastęepcaę d y r e k t o r a Biura ds. Dalekiego W s c h o d u w Departamencie Stanu. I n n i rowniezż objeęli s t a n o w i s k a o p o r o w n y w a l n y m znaczeniu: H u g h B o r t o n z o s t a ł szefem W y d z i a ł u ds. A z j i P o ł n o c n o - W s c h o d n i e j w Departamencie Stanu, W i l l i a m W . L o c k w o o d z o s t a ł zasteępcaę szefa W y d z i a ł u ds. G o s p o d a r k i Japonskiej i Koreanskiej w Departamencie Stanu, C h i t o s h i Yanaga z o s t a ł szefem Specjalnej Sekcji Badawczej OSS i D e p a r t a m e n t u Stanu, zas J o h n M . M a k i z o s t a ł r e g i o n a l n y m specjalistaę w zakresie p s y c h o l o g i i d z i a ł a n z b r o j n y c h w Biurze I n f o r m a c j i W o j e n n e j . Po w o j n i e t o p o k o l e n i e j a p o n i s t o w r o s ł o w siłeę. O d ważznych zadan okresu w o j n y przeszli na s t a n o w i s k a na uczelniach i w urzęedach, gdzie m i e l i o l b r z y m i w p ł y w na p o w o j e n n y r o z w o j s t u d i o w japonistycznych. Trzech w e t e r a n o w służzby z czasu w o j n y - Reischauer, B o r t o n i L o c k w o o d - z o s t a ł o p r z e w o d n i c z a ę c y m i Stowarzyszenia S t u d i o w Azjatyckich. Za: R . H . M i n e a r , op.cit., s. 558. 7 9 Za: R . H . M i n e a r , op.cit., s. 578. 8 0 Lansdale zasłynaęł t y m , zże n i e m a l w pojedynkeę u d a ł o m u sieę zapobiec k o m u n i s t y c z n e m u p r z e w r o t o w i na F i l i p i n a c h . P o m o g ł u t w o r z y c N g o D i n h D i e m o w i p o p i e r a n y przez A m e r y k a n o w rzaęd W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o i pozniej p r z e p r o w a d z i ł operacjęe „ M a n g u s t a " , k t o r a m i a ł a ż obalic re zim Fidela Castro na K u b i e . �217 3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu The Philippine Experience (1962). Bohannon był przekonany, ze siła militarna nie jest rozwiaęzaniem w zwalczaniu partyzantki. W swoich raportach przekazywał, zże taka strategia jest nieefektywna i mogłaby co najwyżzej charakteryzowac komunistyczne czy kolonialne rzaędy majaęce niewyczerpane zasoby ludzkie. O b s e r w o w a ł konwencjonalne myslenie wojskowe, ktore przekładało sieę w prak¬ tyce na coraz wieększe straty ponoszone przez amerykanskie wojsko w wiet¬ namskiej dzungli. Zamiast myslec o „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " , mowiono przede wszystkim o „wybiciu Vietcongu". Klasycznym p r z y k ł a d e m ignorowania szeregu alarmujaęcych raportow na temat nieskutecznosci tej strategii, bęedaęcej efektem rowniezż kompletnego ignorowania lokalnej kultury, były losy raportu antropologa z University o f Chicago, Geralda Hickeya, autora napisanego podczas wojny klasycznego i szczegołowego etnograficznego studium o Wiet¬ namie: Village in Vietnam . Nazbyt pacyfistyczny i drobiazgowy w ocenie wojskowych dowodcow raport Hickeya z tamtego okresu, trudno przekładalny na „jasne wskazowki operacyjne", z ktorego w dodatku płyneęło przesłanie, iżz ludnosc z p o ł u d n i a nie bęedzie cheętna do integracji z połnocnaę czeęsciaę k r a j u , wywołał wsciekłosc amerykanskich generałow, a nawet proby wpłynieęcia na zmianeę wnioskow koncowych: zalecane „ d o s t o s o w a n i e sieę" było postrzegane jako porażzka i poddanie sięe, zwycieęstwem zas m i a ł o byc bezdyskusyjne przyjęecie przez wietnamskaę ludnosc Amerykanow jako wybawcow. Gerald Hickey otrzymał jednak pozniej za swojaę działalnosc i raporty medal od Sekretarza Obrony Roberta McNamary za „wybitnaęsłuzżbęe publicznaę". Pomimo tej nagrody, a mozże raczej „dzieęki niej", nie mogł znalezc pracy ani na uniwersy¬ tecie, ani w innych osrodkach badawczych, ktore po wycofaniu sieę z Wietnamu straciły zainteresowanie wynikami badan Hickeya, majaęcych w ł a s n i e tej klęesce zapobiec. Robert McNamara stwierdził pozniej: „Nigdy nie byłem w Indochinach, nie r o z u m i a ł e m ani nie d o c e n i a ł e m ich historii, jęezyka, kultury czy wartosci. Kiedy przyszło do Wietnamu, znalezlismy sieę w sytuacji, w ktorej tworzylismy politykeę dla regionu bęedaęcego dla nas terra incognita" . 81 82 83 Sytuacjęe, o ktorejwprostpiszeRobertMcNamara,ujawniajaętakżze wspomnienia z Wietnamu, ktore Gerald Hickey opublikował w ksiaężzce Window on War. An Anthropologist in the Vietnam Conflict (swoje podrozże do Wietnamu w latach 1956-1973 n a z w a ł „ e t n o g r a f i c z n a o d y s e j a " ) . Pisał z gorycza: „ W 1956 roku m i a ł e m silne poczucie, zże amerykanóskie wsparcie ekonomiczne nowego rzaędu Ngo D i n Dhiema jest usprawiedliwione, gdyżz W i e t n a m P o ł u d n i o w y dawał nadziejeę na to, żze stanie sieę zdolnym do funkcjonowania 84 85 8 1 G. Hickey, Village in Vietnam, Yale U n i v e r s i t y Press, N e w H a v e n 8 2 Por. E.L. H a r m s , Vietnam. Anthropology C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 , s. 8 3 R.S. M c N a m a r a , In Retrospect, The Military 8 4 Authority 1964. Through Time and War, 2-10. R a n d o m House, N e w Y o r k 1995, s. 32; za: M . McFate, Utility of Understanding Adversary Culture, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 2 0 0 5 , n r 38, s. 42. G. Hickey, Window on War. U n i v e r s i t y Press, L u b b o c k 2002. 8 5 and Ethnographic Ibidem, s. 348. An Anthropologist in the Vietnam Conflict, Texas Tech �218 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... nowym panstwem w ramach nowego, postkolonialnego u k ł a d u w Azji Połud¬ niowej. W Sajgonie entuzjazm i nadzieja były odczuwalne, a widok tysięecy u c h o d z c o w z p o ł n o c y , przyjezżdżzajaęcych do Cai San, by uciec przed komuniz¬ mem i rozpoczaó nowe zycie, przypominał, ze W i e t n a m P o ł u d n i o w y jest rajem. Podrożzujaęc po wiejskich terenach, p o d z i w i a ł e m sposob, w jaki Wietnamczycy odbudowujaę wielkie mosty wysadzone podczas wojny indochinskiej i budujaę nowe drogi. Amerykanska pomoc umozżliwiała tworzenie nowych placowek edukacyjnych, od szkoł podstawowych po uniwersytety; opieka zdrowotna była rozwijana i ulepszana. Wszeędzie widoczne były znaki zwycieęstwa kapitalizmu. W t y m samym czasie zaczaęłem doswiadczac uczucia rozczarowania, jesli chodzi o amerykanskich przywodcow. Poczaętkowo m i a ł e m w głowie obraz amerykanskich dowodcow w Sajgonie powazżnie podejmujaęcych wysiłki w celu zrozumienia Wietnamczykow, ich historii, a przede wszystkim ich silnego nacjonalizmu. Szybko z o r i e n t o w a ł e m sieę, zże to nieprawda. Ogolnie rzecz ujmujac, amerykanscy przywodcy prezentowali niesłychana ignorancje w kwestii wietnamskiej idei narodowosciowej, ponieważz było to po prostu cos, co ich kompletnie nie interesowało. Etnocentrycznie stosowali w ł a s n e wartosci do wydawania o s a d ó w na temat Ngo D i n Dhiema i jego brata Ngo D i n N h u . W efekcie amerykanscy oficjele nigdy nie zblizżyli sięe nawet do zrozumienia tego, 0 co chodziło przywodcom wietnamskim, z ktorymi mieli przeciezż stawic czoło niebezpiecznym czasom" . Rozgoryczenie Hickeya rosło z biegiem wojny i lat. Jego kolejne raporty były ignorowane. Poczaętkowo myslał, izż to dlatego, żze był nic nieznaczaęcym badaczem, jednak pozniej coraz wyrazniej dostrzegał fakt, izż ignorowanie kwestii kulturowych było elementem kultury organizacyjnej amerykanskiego wojska i owczesnych elit politycznych. 86 Jesli na szczytach władzy nie zadawano sobie trudu zrozumienia realiow kulturowych kraju, w ktorym Stany Zjednoczone zwiaęzały swoje siły na bardzo trudne kolejne lata, to trudno przypuszczac, by sytuacja wyglaędała lepiej w te¬ renie. Wsparcia Siłom Zbrojnym W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o udzielano przeciezż nie tylko w sposob ekonomiczny, ale takzże militarny. Pomijam w t y m miejscu szereg fatalnych w skutkach działan, jak utworzenie wiosek strategicznych w 1962 roku, tzw. Strategic Hamlets, czy wreszcie, uznawanaę za amerykanskaę 1 przeprowadzonaę prawdopodobnie przez CIA, decyzjeę o przewrocie i zlikwido¬ waniu Ngo D i n Dhiema, choc i one miały ogromny w p ł y w na wynik wojny. Koncentrujaęc sięe na aspekcie antropologiczno-militarnym, warto przyjrzec sieę bliżzej zaleceniom Hickeya, opublikowanym w raporcie pod t y t u ł e m The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: the Case ofVietnam z 1965 roku .Przez dziesiec miesięcy w 1964 roku przeprowadzał on w Wietnamie Południowym badania terenowe dla korporacji RAND, dotyczaęce ofiar wojny w Wietnamie, w r a m a c h k t o r y c h przeprowadził wywiady z kilkuset amerykanskimi doradcami 87 8 6 Ibidem, s. 3 4 9 - 3 5 0 . 8 7 G. H i c k e y , The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: the Case A d v a n c e d Research Project Agency, A R P A Order N o . 1 8 9 - 1 , Santa M o n i c a 1965. ofVietnam, �3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu 219 wojskowymi. Amerykanscy doradcy w Wietnamie stanowili wowczas około 30% wszystkich żzołnierzy. W czasie badan Gerald Hickey zauważzył, z ż e i m b a r d z i e j dany doradca był kompetentny i i m bardziej profesjonalnaęwiedzęe posiadał, ajednoczesnie umiał jaę przekazac, t y m bardziej jego rozmowcy akceptowali jego rady i działali zgodnie z n i m i . Badania wykazały jednak, zże relacje mięedzy doradcami a ich rozmowcami nie były tak bliskie i produktywne, jak mogłyby byc. Po przeprowadzeniu wywiadow Hickey doszedł do nastęepujaęcych wnioskow wzakresiezasadrzaędzaęcych rolaędoradcow w takim kraju, jak Wietnam, oraz głownych barier dla obopolnego zrozumienia i lepszej wspołpracy: • czas, jaki doradcy i ich odbiorcy spedzaja razem, odgrywa bezposrednia i wazżnaę roleę w ich relacji i częesto decyduje o sukcesie doradcy w zdobyciu szacunku Wietnamczyka; • doradcy przed wyjazdem na teren działan zbrojnych, podczas pobytu w bazie w Stanach Zjednoczonych, nie czujaę potrzeby rozwoju swych umiejęetnosci jęezykowych, m i m o żze mogaę byc pozniej przydatne; • doradcy saę przeciaężzeni pracaę biurowaę; • rozrastajaęca sieę struktura wojskowa oddala doradceę od jego zwierzchnika i zwieększa jego odpowiedzialnosc; • przy wspołpracy z m a ł y m i jednostkami wojskowymi czy paramilitarnymi, aby byc efektywnym, doradca powinien wykazywac sięe znajomosciaęsrodowiska społecznego i kulturowego, w ktorym działa - obecnie wielu doradcow wykonuje swe czynnosci bez odpowiedniego przygotowania w t y m zakresie; • wyzżej opisane braki w szkoleniu powodujaę, żze czeęsto doradcy mierzaę Wietnamczykow ich w ł a s n y m i - amerykanskimi - standardami kulturowymi; • najwieększaę barieraę w komunikacji jest fakt, żze doradcy nie posługujaę sieę jęezykiem wietnamskim w odpowiednim stopniu; • problemem w komunikacji jest rowniezż brak doswiadczonych miejscowych tłumaczy, przez co trudno jest przekazac w odpowiedni sposob bardziej złozżone sprawy; • sposobżzycia i poglaędy na zżycie Wietnamczykow znacznie rożzniaę sięe od tych prezentowanych przez Amerykanow. Brak uwzglęednienia tej specyfiki powoduje kosztowne błęedy w programach cywilnych; • brak wiedzy doradcow o społeczenstwie wietnamskim sprawia, z ż e s a ę o n i nieprzygotowani na wysteępujaęce w Wietnamie problemy etniczne czy kon¬ flikty kulturowe, jak np. wrogosc mięedzy Wietnamczykami z nizin a goralami; • doradcy oraz ich odbiorcy sa czesto zle dobierani i nie maja np. odpowiedniej wiedzy profesjonalnej czy wspolnego doswiadczenia; • Amerykanie saę niedostatecznie przygotowani na to, zże praktyki i koncepcje wojskowe Wietnamczykowrozżniaę sieę od ich własnych. W szczegolnosci posrod oficerow wietnamskich mozżna zauwazżyc ciaęgle obecne duzże wpływy francuskie, przez co podejmuja oni decyzje, ktore trudno przyjaó Ameryka¬ nom. Ponadto żzołnierze wietnamscy w danej randze m o g a ę m i e c inne prerogatywy nizż ich odpowiednicy w armii amerykanskiej - czeęsto okazuje �220 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... sięe, zżezżołnierz, od ktoórego oczekujemy decyzji, musi jaę jeszcze skonsultowaóc z kimós wyzżej w hierarchii, co powoduje kosztowne opóoóznienia; • rotacja doradcow jest zbyt częsta - zbyt k r ó t k o pozostaja oni na terenie operacji, przez co nie majaę odpowiedniego czasu na naukęe i dostosowanie sieę do warunkoów w miejscu wykonywania działanó. Zamieszanie pogłeębia fakt, zże n o w i doradcy, ktoórzy dopiero co przybyli ze Stanoów Zjednoczonych, nie saę nauczeni wymogóowzwiaęzanych z ich stanowiskiem, w szczegoólnoósci planowania i udziału w programach cywilnych; • brak jest róownoległej wymiany wiedzy mięedzy poszczegóolnymi doradcami oraz odpowiednich ósrodkoów przekazu informacji i wiedzy mięedzy doradcaę a jego dowóodcaę . 88 W e d ł u g Geralda Hickeya rozwiaęzanie tych problemoów m o g ł o nastaępióc głóownie przez bardziej staranny dobóor personelu, lepsze przygotowanie szkoleniowe, jak roówniezż przez szereg zmian administracyjnych, o ktoórych mowa ponizżej. Hickey z a p r o p o n o w a ł nasteępujaęce kryteria selekcji doradcóow: • aby zapewnióc silnaę motywacjeę do wykonywanych działanó, nalezży - o ile to możzliwe - wprowadzióc zasadęe, żze wybóor pracy doradcy jest dobrowolny; • nalezży sprawdzióc przydatnoósóc kandydata pod kaętem jego wykształcenia, mozżliwoósci dostosowania sieę do innych kultur, szczegóolnych cech charakteru pozwalajaęcych zżyóc w stałym zagrozżeniu, czeęsto w prymitywnych warunkach, a takzżepokaętem znajomoósci jeęzykoów albo zdolnoósci do ich uczenia sięe. Podczas szkolenó, zdaniem Hickeya, nalezżało przyłozżyóc szczegóolnaę wagęe do: • nauki jęezyka, któory jest najwazżniejszym czynnikiem pozwalajaęcym przełamywaóc bariery kulturowe; • przygotowania do innych warunkóow kulturowych, co w szczegoólnoósci dotyczy akceptacji i respektowania odmiennoósci kulturowych Wietnamczykoów, przez zrozumienie znaczenia ich tradycji i rytuałóowczytezż kultu przodkóow, znaczenia tabu czy roózżnicy w podejósciu do higieny i zaufaniu medycynie ludowej; • nauki o wietnamskiej historii, ekonomii, stosunkach społecznych i etnicz¬ nych, o głoównych religiach i zwyczajach; • przygotowania do odmiennego sposobu odżzywiania sieę; • poznania struktury wietnamskiego wojska, tego, jak ono w rzeczywistoósci funkcjonuje, co obejmuje poznanie silnie obecnej francuskiej myósli wojskowej wósroód oficeróow i ich preferencje do stosowania francuskiej taktyki i technik wojskowych; • przygotowania do prowadzenia cywilnych operacji; • uóswiadomienia specyfiki lokalnych potrzeb i mozżliwoósci, odbiegajaęcych znacznie od amerykanóskich standardoów; 8 8 Ibidem. �3. Powojenna antropologia zaangażzowana - casus Wietnamu 221 • przygotowania doradcoów do tego, aby w swych rekomendacjach umieli wywazżyóc zalety szybkiego osiaęgnięecia celu w óswietle niezamierzonych efektoów ubocznych, ktoóre mogaę sieę z t y m wiaęzaóc; • wprowadzenia dodatkowego szkolenia dla nowo przybyłych doradcoów, ktoóre odbęedzie sięe na miejscu w Wietnamie, prowadzonego przez doradcóow, ktoórych słuzżba dobiegła konóca . 89 Dodatkowo Gerald Hickey zalecał, aby rozwazżyóc utworzenie w Wietnamie pilotazżowych centroów szkoleniowych w zakresie jęezyka i kultury, w ktoórych specjalnie wyselekcjonowany personel uczyłby sieę bezpoósrednio od Wietnamczykóow bez kontaktu z i n n y m i Amerykanami. W zakresie zmian administracyjnych z a p r o p o n o w a ł rozwiaęzania majaęce maksymalizowaóc efektywnoósóc doradcoów i stworzyóc warunki, w któorych bęedaę mogli w pełni wykorzystaóc swoje umiejeętnoósci: • przede wszystkim chodzi t u o zmniejszenie do m i n i m u m obciaężzenia biuro¬ kratycznego nałozżonego na doradceę; • nalezży rozwazżyóc róowniezż wydłużzenie czasu pobytu doradcy na miejscu operacji z dotychczasowych szeósciu do dziewięeciu miesieęcy; • nalezży odpowiednio dobieraóc doradcoów do ich odbiorcoów pod wzgleędem rangi i wiedzy profesjonalnej; • jeżzeli doradcy działajaę w grupach, nie nalezży w czasie jednej rotacji zmieniaóc całego zespołu, ale jedynie poszczegoólnych jej członkoów, tak aby umozżliwióc przekazywanie wiedzy; • nalezżyroówniezż rozwazżyóc wprowadzenie lepszej komunikacji mieędzy dorad¬ cami a ich przełozżonymi, jak róowniezż wymianeę wiedzy mieędzy roózżnymi grupami doradcoów z tego samego poziomu; • każzdy z doradcóow przed przekazaniem stanowiska nastęepcy powinien sporzaędzióc skroótowy raport na temat profilu swego odbiorcy, zawierajaęcy spis wszystkich dotychczas udzielonych m u rad z zaznaczeniem, czy zostały wdrozżone, czy tezż je odrzucono . 90 Zalecenia z raportóow Geralda Hickeya w więekszoósci zostały zlekceważzone. Zamiast tego w 1967 roku uruchomiono kolejny program Wsparcia Operacji Cywilnych i Rozwoju Rewolucji (Civil Operations and Revolutionary Development Support - CORDS) w ramach programu zarzaędzanego wspóolnie przez rzaęd p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i oraz Military Assistance Command, Vietnam (dalej: M A C V ) . Program CORDS łaęczył w sobie działania wywiadowcze ze zinte¬ growanymi działaniami majaęcymi na celu „zdobycie serc i umysłóow" południo¬ wych Wietnamczykoów. Idea CORDS opierała sieęnazałożzeniu, zże ostatecznie wojnęe możzna wygraóc nie na polu bitwy, ale dzięeki zdobyciu lojalnoósci 8 9 Ibidem. 9 0 Ibidem. �222 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... 91 i przychylnosci s p o ł e c z e ó s t w a . Działalnosc CORDS była oceniana przez Hickeya krytycznie . CORDS p o w s t a ł oficjalnie 9 maja 1967 roku i został właęczony w struktureę wojska amerykanóskiego w ramach tradycyjnej hierarchii wojskowej . Po raz pierwszy cywile zostali dopuszczeni t y m samym do dowodzenia wojskowym personelem i zasobami. CORDS przejaęł od innych agencji programy majaęce na celu wspieranie rozwoju lokalnej społecznoósci . W szczegóolnoósci dotyczy to programoów USAID, takich jak „rozwoój nowego żzycia", pomoc uchodózcom, utworzenie tzw. Policji Narodowej czy programu „ O p e n Arms". CORDS przejaęł tezż pod swojaę komendeę kadry CIA odpowiedzialne za program rozwoju o b s z a r ó w wiejskich, sprawy cywilne M A C V oraz terenowe operacje psycho¬ logiczne prowadzone dotychczas przez Joint U.S. Public Affairs Office. 92 93 94 W ramach CORDS działalnoósóc wywiadowcza i operacje cywilno-wojskowe zostały podporzaędkowane dowóodztwu cywilnemu. Miało to na celu zmianeę postrzegania sposobu prowadzenia wojny: z założzenia bezpoósredniego znisz¬ czenia armii poółnocnowietnamskiej i lokalnych komunistycznych oddziałoów partyzanckich do wspóołpracy z p o ł u d n i o w y m i Wietnamczykami w ramach działanó wywiadowczych, oraz rozwóoj programoów ekonomicznych i społecznych. Programy te miały osłabióc wsparcie miejscowej ludnoósci dla sił komuni¬ stycznych. 95 Jak pokazano na ponizższym schemacie , obrazujaęcym pozycjeę CORDS w strukturze amerykanóskiej armii, dowóodca M A C V (COMUSMACV) miał zasteępcęe ds. CORDS - najczęeósciej był to pracownik cywilny. Ponadto jeden z zastęepcóow szefa sztabu M A C V w zakresie CORDS odpowiadał za wsparcie wojskowe i cywilne rzaędu wietnamskiego, jak roówniezż wsparcie lokalnych programoów rozwojowych. Głoównaę cechaę CORDS, ktoórej zawdzięecza on swóoj sukces, było skuteczne zbieranie informacji i system raportowania, skupione na promocji bezpieczenóstwa, rozwoju gospodarczego, zarzaędzaniu i zapewnieniu potrzebnych u s ł u g na podstawowym szczeblu wiejskim. Raporty kulturalne, gospodarcze czy etno¬ graficzne wykonywano róownorzeędnie z miesieęcznymi raportami dotyczaęcymi 9 1 D . A n d r a d e , Ashes to Ashes: The Phoenix Program and the Vietnam War, L e x i n g t o n Books, Massachusetts 1990; R . W . Johnson, Phoenix/Phung Hoang: A Study of Wartime Intelligence Management, T h e A m e r i c a n U n i v e r s i t y , W a s h i n g t o n 1985; D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , Phoenix: Counterinsurgency Lessons from Vietnamfor 2006, s. 9-23; R. Coffey, Revisiting CORDS: CORDS/ the Future, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e ó The Need for Unity of Effort to Secure Victory in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e ó 2006, s. 3 5 - 4 1 , za: J. K i p p , L . G r a u , K. P r i n s l o w , D . S m i t h , The Human Terrain System-A 2006, s. 9 2 CORDS for the 21 Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 8-15. G. Hickey, Window on war, op.cit., s. 218. 9 3 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 14. 9 4 R . A . H u n t , Pacification: The American Struggle for Vietnam's Hearts and Minds, Westview Press, Boulder 1995, s. 93, za: D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 15. 9 5 T.W. Scoville, Reorganizing for Pacification Support, Center W a s h i n g t o n 1 9 9 1 , za: D . A n d r a d e , J.H. W i l l b a n k s , op.cit., s. 14. of Military History, �3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu AMBASADOR USA COMUSMACY ZASTĘPCA COMUSMACY USAID ZASTĘPCA D O W Ó D C Y SIŁ POWIETRZNYCH ZASTĘPCA ds. C O R D S S Z E F SZTABU DYREKTOR MACEYAL ZASTĘPCA ds. K A D R ZASTĘPCA ds. W Y W I A D U ZASTĘPCA ds. OPERACJI ZASTĘPCA ds. LOGISTYKI ZASTĘPCA ds. KOMUNIKACJI ZASTĘPCA ds. C O R D S ZASTĘPCA ds. STRATEGII ZASTĘPCA ds. WSPARCIA WOJSKOWEGO R y s u n e k 15. S t r u k t u r a C O R D S w W i e t n a m i e Zrodło: D. Andrade, J.H. Willbanks, op.cit., s. 14. 223 �224 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... szkolenia, sprzeętu, morale czy gotowosci bojowej armii p o ł n o c n o w i e t n a m s k i e j , i to od poziomu poszczegolnych plutonow wzwyż aż do dużych jednostek operacyjnych .Choc ciagle niedoskonały, system raportowania (MACEVAL) zapewniał zarowno rzadowi p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e m u , jak rownież M A C V odpowiedni poziom informacji, tak aby skutecznie działac w obszarach zdo¬ minowanych przez partyzantow. Staęd g ł o w n y m problemem CORDS było to, jak piszaę znawcy tematu, zże program ten rozpoczaęł sieę zbyt pozno i został zakonczony zbyt wczesnie . Ustanowienie CORDS w strukturach armii amerykanskiej m i a ł o jednak widoczny i szybki efekt. Jeszcze na poczatku 1966 roku jedynie około 1000 amerykanskich doradcow było właęczonych w działania, gdy juzż we wrzesniu 1967 roku liczba doradcow osiagneła ponad 7600 osob. O k o ł o 95% doradcow wywodziło sięe z armii amerykanskiej. Skaleę wdrozżenia programu CORDS widac rowniezż w zaangażzowaniu ekonomicznym Stanow Zjednoczonych. W latach 1966-1970 amerykanskie nakłady na pacyfikacjeę i programy ekonomiczne wzrosły z 582 m l n dolarow do 1,5 m l d dolarow. Na skutek wsparcia i doradztwa dla p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e j Policji Narodowej nastaępił rowniezż wzrost liczebnosci paramilitarnych oddziałow policyjnych z 60 tysieęcy osob w 1967 roku do 120 tysięecy w 1971 r o k u . Działalnosc CORDS s p o w o d o w a ł a w konsekwen¬ cji istotny wzrost bezpieczenstwa w Wietnamie P o ł u d n i o w y m . Szacuje sieę, ze na poczatku 1970 roku 93% mieszkancow Wietnamu P o ł u d n i o w e g o żyło w „relatywnie bezpiecznych" wioskach, co oznacza wzrost o 20% w stosunku do 1968 r o k u . Do s u k c e s ó w CORDS m o ż n a zaliczyc również program Phoenix (Feniks), ukierunkowany na rozbicie sieci powiaęzanó Vietcongu wósróod p o ł u d n i o w o w i e t namskiego społeczenóstwa. Pod wzgleędem celu, jaki u d a ł o sieęosiaęgnaęóc, program ten rzeczywióscie był sukcesem - w latach 1968-1972 u d a ł o sięe odszukaóc i „zneutralizowaóc" ponad 80 tysięecy członkoów Vietcongu, ukrywajaęcych sieę w s r ó d p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e g o społeczeóstwa. Gdy jednak przeanalizuje sieęósrodki, jakie posłuzżyły do realizacji tego celu - sukces juzż nie jest taki oczywisty. Z ponad 80 tysieęcy schwytanych członkoów Vietcongu prawie jedna trzecia została zabita, reszta zaós była przetrzymywana w więezieniach - częesto bez wyroku przez dwa lata i dłużzej, zdarzały sięe roówniezż tortury stosowane po to, aby dotrzec do kolejnych c z ł o n k ó w V i e t c o n g u . Krytycy programu Phoenix wskazujaęróowniezż,zże w czasie jego trwania u d a ł o sieę „wyłapaóc" jedynie członkoów Vietcongu ósredniego i niskiego szczebla . 96 97 9 8 9 9 100 101 9 6 9 7 9 8 9 9 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit , s. 1 4 - 1 7 . J. K i p p et al., op.cit., s. 1 1 . D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 17. Ibidem. 1 0 0 Ibidem, s. 20. 1 0 1 Ibidem, s. 2 1 . �225 3. Powojenna antropologia zaangażzowana - casus Wietnamu Wskazane wyzżej działania były jednak prowadzone w schyłkowej fazie wojny w Wietnamie. Zdaniem Williama Colby'ego, jednego z autorow strategii CORDS, to właósnie brak p e ł n e g o wdrozżenia CORDS, jak roówniezż zbyt póoózne rozpoczeęcie prac nad t y m programem, s p o w o d o w a ł o ostatecznaę przegranaę Stanoów Zjednoczonych w Wietnamie. Colby dowodził, żze „głóownym błęedem Amerykanoów w Wietnamie było prowadzenie wojny w ióscie amerykanóskim stylu przeciwko wrogowi, któorego działania z kolei, od samego poczaętku kon¬ fliktu, były nakierowane na prowadzenie wojny «ludowej», w której wrog u k r y w a sięe w ó s r ó o d r e s z t y s p o ł e c z e n ó s t w a " . Faktem jest, ż z e d z i a ł a n i a amerykanóskie w Wietnamie P o ł u d n i o w y m miały charakter prawie czysto konwencjonalny. Zmiana podejóscia w t y m zakresie była bardzo trudna z uwagi na oówczesnaę kultureę organizacyjnaę wojsk amerykanóskich. Armia, ktoóra za swóoj raison d'etre u w a ż a ł a wygrywanie wojen przez zastosowanie siły ognia i manewry taktyczne służzaęce zniszczeniu wroga, nie m o g ł a łatwo przestawióc s i e ę n a prowadzenie wojny w inny, w t y m wypadku nieregularny sposoób. Taki sposóob walki, posiadana na wyposażzeniu bronó, stosowane technologie i organizacja nie tyle nie pozwalały na zniszczenie wroga, ile nawet nie były wystarczajaęce, aby go znaleózóc i zidentyfikowaóc. Dlatego tezż działania typu CORDS były raczej niszo¬ we, p o z o s t a ł e zaós nastawione były na rozwoój technologii - np. wprowadzono i szeroko wykorzystano do r ó z n o r o d n y c h działaó h e l i k o p t e r y , zreorganizo¬ wano struktureę batalionoów przez wprowadzenie czterech zamiast trzech komp a n i i , czy tezż zastosowano róożznego rodzaju, tragiczne w skutkach, ósrodki chemiczne jak Agent O r a n g e . Nastawienie dowoództwa wojsk amerykanóskich w zasadzie nie d o p u s z c z a ł o prowadzenia wojny w inny sposóob - generałowie amerykanóscy dowodzaęcy w Wietnamie nie byli odpowiednio przygotowani do specyfiki tego rodzaju wojny, nie mieli przede wszystkim doóswiadczenia w walce partyzanckiej . Trafnie p o d s u m o w a ł to Robert McNamara - sekretarz obrony w latach 1961-1968, ktoóry stwierdził, żze: „jak wielu innych ludzi, tak róowniezż dowoódcy amerykanóscy (... ) błęednie rozumieli natureę tego konfliktu. Postrzegali go przede wszystkim jako operacjeę zbrojnaę, gdy w rzeczywistoósci był on bardzo złożona, nacjonalistyczna i mordercza, w a l k a " . 102 103 1 0 4 105 106 107 Zdaniem Colby'ego, dopiero porzucenie czysto konwencjonalnego podejscia do działanó zbrojnych, jak roównieżz podjeęcie wysiłkoów nakierowanych na zmianeę wiejskiego trybu żzycia mieszkanócoów W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o i rozwóoj gospodarczy tego kraju wytworzyłyby w a r u n k i niezbeędne do utrzymania po- 1 0 2 W . Colby, J. McCargar, Lost Victory: A First-Hand Account of America's Sixteen Year War in Vietnam, C o n t e m p o r a r y Books, C h i c a g o - N e w Y o r k 1989, s. 1 7 5 - 1 9 2 . 1 0 3 R.S. T h o m p s o n , No Exit from Vietnam, D a v i d M c C a y Co., N e w Y o r k 1969, s. 136. 1 0 4 W . W e s t m o r e l a n d , A Soldier Report, D a Capo Press, N e w Y o r k 1989, s. 2 8 3 . 1 0 5 Ibidem, s. 2 1 0 - 2 1 1 . 1 0 6 J.A. N a g l , Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons From Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2005, s. 199. 1 0 7 R.S. M c N a m a r a , B. V a n D e M a r k , In Retrospect: The Tragedy and Lessons R a n d o m House, N e w Y o r k 1995. of Vietnam, �226 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... koju i stabilnosci. Taki rozwój sytuacji stanowiłby przeciwwagę dla wartosci prezentowanych przez p a r t y z a n t ó w i dałby szansę na działanie lokalnej społecznoósci w ramach w ł a s n y c h instytucji i wartoósci . Do podobnych wnioskow dochodza Robert Brigham czy James Willbanks w badaniach nad armiaę południowowietnamskaę i jej zwiaęzkami ze społeczenóstwem, od ktoórego armia powinna otrzymaóc legitymacjeę dla swego istnienia, jak rowniez n i e z b ę d n e do funkcjonowania zasoby . James Willbanks wskazuje na roóżznicęe mieędzy pokonywaniem regularnych jednostek wojskowych a pacyfikacjaę Wietnamu P o ł u d n i o w e g o w k o ó c o w y m etapie wojny (1968-1975). Jednoczesnie podkreósla óscisły zwiaęzek mieędzy wietnamizacjaę a pacyfikacjaę, podajaęc, żzeta ostatnia przyczyniła sieę do stabilizacji na terenach wiejskich W i e t n a m u Południowego . 108 109 110 Pomimo wad, z wojskowego p u n k t u widzenia, jedno należzy oddaóc CORDS tam gdzie został on w pełni wdrozżony, aktywnoósóc wroga istotnie zmalała. Zapewne dlatego we wspomnieniach i dokumentach z czasóow wojny w Wietna¬ mie przywódcy p ó ł n o c n o w i e t n a m s c y wielokrotnie wyrażali o b a w ę o skutecznosc programu CORDS w utrudnianiu zaroówno działanó operacyjnych, jak i przewrotowych . 111 Program CORDS dostarczył róowniezż wskazoówek, w jaki sposóob rozwijaóc skuteczny wywiad kulturowy, któory moógłby byóc wsparciem dla dowóodcóow taktycznych i operacyjnych. Wdrożzenie tego programu s t a n o w i ł o roówniezż dla A m e r y k a n ó w swoista lekcję w zakresie działaó przeciwpartyzanckich. Wnioski, jakie z niego wyciaęgnięeto, były nastęepujaęce: • głoównym załozżeniem powinna byóc unifikacja dowodzenia nad działaniami wojskowymi i pacyfikacyjnymi czy też przeciwpartyzanckimi; • partyzantka trwa dopoóty, dopóoki udaje jej sięe utrzymaóc swojaę pozycjęe wósroód lokalnego społeczenóstwa. Pierwszym krokiem w działaniach przeciwpartyzanckich powinno byóc zatem zniszczenie tych powiaęzanó; • załozżenia programu nakierowanego na zniszczenie powiaęzanó mięedzy party¬ zantka a s p o ł e c z e ó s t w e m powinny byc możliwie szeroko komunikowane, aby uniknaęóc obaw członkoów lokalnej społecznoósci co do uczestnictwa w nim; • program pacyfikacyjny powinien mieóc odpowiednie uzasadnienie prawne nie mozżna dopuszczaóc do działanó, ktoóre mogaę byóc uznane za nielegalne; • partyzantki nie pokona sieę na polu bitwy. Walka toczy sieę tak naprawdeę o lojalnoósóc lokalnej społecznoósci, któoraę mozżna pozyskaóc, oferujaęc ósrodki słuzżaęce polepszeniu standardu zżyciowego; 1 0 8 A . Sen, Development as Freedom, R a n d o m House, N e w Y o r k 2000, s. 2 2 7 - 2 4 8 . 1 0 9 R.K. B r i g h a m , ARVN: Kansas, Lawrence 2006, s. 1 1 0 Life and Death of the South Vietnamese Army, U n i v e r s i t y Press o f 1-26. J.H. W i l l b a n k s , Abandoning Vietnam: How America Left and South Vietnam Lost its U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2004, s. 5 6 - 5 8 . 1 1 1 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 2 1 - 2 2 . War, �227 4. Projekt Camelot i „tajski skandal" • nalezży pamięetaóc,żze to jednostki panóstwa, na któorego terenie toczaę sieę ope¬ racje przeciwpartyzanckie, powinny byóc przede wszystkim odpowiedzialne za zapewnienie bezpieczenóstwa i ustanowienie instytucji zdolnych zaspokajaóc podstawowe potrzeby lokalnych mieszkanócoów. Dzieęki temu jednostki te odpowiednio przygotujaę sieę do działanó w okresie, gdy Amerykanie opuszczaę teren o p e r a c j i . 112 Z drugiej strony, za jednaę z najwieększych słaboósci CORDS należzy uznaóc m a ł e wsparcie z innych ózróodeł w zakresie wiedzy operacyjnej. Osoby uczestniczaęce w programie mogły polegaóc w zasadzie jedynie na badaniach własnych CORDS - programu nie przystosowano bowiem do tego, aby wykorzystaóc potencjał badanó i analiz kulturowych oraz społecznych prowadzonych w Stanach Zjednoczonych, co pozwoliłoby na jeszcze bardziej skuteczne działania. Zamiast tego zespoły doradcóow CORDS zostały pozostawione same sobie przy wyborze metod zbierania i analizowania własnych d a n y c h . 113 Niewaętpliwie program CORDS, choóc nie zmienił ostatecznego w y n i k u prowadzonej przez wojsko amerykanóskie wojny, w t y m nie zapobiegł kleęsce, stał sieę pierwszym punktem odniesienia do budowy programu Human Terrain System w Iraku i Afganistanie. Ten ostatni jest zreszta w literaturze przedmiotu czesto nazywany „ C O R D S X X I w i e k u " . 1 1 4 4. Projekt Camelot i „tajski skandal" Lata 60. i 70. X X wieku to okres dwoóch wielkich skandali w amerykanóskiej antropologii zwiaęzanych z u d z i a ł e m antropologoów w k s z t a ł t o w a n i u polityki i strategii wobec innych krajoów . Pierwszy dotyczył projektu Camelot, drugi przeszedł do historii pod nazwaę „tajski skandal". Projekt Camelot został przygotowany w ramach działalnoósci Biura ds. Badanó nad Operacjami Specjalnymi (Special Operations Research Office - SORO), ktore zostało p o w o ł a n e z inicjatywy Departamentu Obrony USA na The A m e r i c a n University (Washington D.C.). W ó s r ó o d j e g o p r a c o w n i k o ó w z n a l a z ł o sięe d u ż z e g r o n o socjologoów i antropologóow badajaęcych tzw. ludzki aspekt operacji przeciwpartyzanckich . W t y m samym roku SORO zaprojektowało plan Camelot. Jego celem było „stworzenie procedur oceny potencjalnoósci wojny domowej 115 116 1 1 2 Ibidem, s. 22. 1 1 3 J. K i p p et al., op.cit., s. 1 1 . 1 1 4 1 1 5 Ibidem. Por.: H . Schreiber, Swiadomosc miedzykulturowa operacji wojskowych, - „odswiezony" paradygmat [ w : ] B. Janusz-Pawletta (red.), Konwencje Genewskie 60 lat później, prowadzenia Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. 1 1 6 W i e l e raportóow p r z y g o t o w a n y c h przez S O R O m i a ł o u n i k a l n y charakter, n p . w efekcie r a p o r t o w p o w s t a ł a praca a u t o r s t w a Jamesa R. Price'a i Paula Jureidiniego, noszaca t y t u ł : Czarna magia, czarownictwo, operacje w Kongu Implications czary i inne zjawiska psychologiczne oraz ich wpływ (Witchcraft, on Military Sorcery, Magic, and Other na wojskowe i paramilitarne Psychological and Paramilitary Operations in Congo, 1 9 6 0 ) . Phenomena, and Their �228 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... wósroód społeczenóstw narodowych; zidentyfikowanie o podwyżzszonym poziomie tajnoósci tych działanó, któore rzaęd mozże podjaęóc w celu stworzenia warunkóow, uznawanych za dajaęce podstawęe do wzrostu mozżliwoósci wybuchu wojny do117 mowej" . Chile m i a ł o byc pierwszym studium przypadku projektu Camelot. M i m o że wojskowe korzenie tego projektu były utrzymywane w óscisłej tajemnicy, informacje o nich wyciekły do prasy. Wszystkie chilijskie gazety goraęco przeciwko temu protestowały, a rzaęd chilijski wystosował oficjalny protest dyplomatyczny do ambasadora Stanoów Zjednoczonych. W samych Stanach Zjednoczonych doszło do przesłuchanó w tej sprawie przed Kongresem i w roku 1965 projekt został zamknięety, przysparzajaęc jednak kwestii wspoółpracy antropologoów z wojskiem niechlubnej sławy. Króotko po tej aferze w y b u c h ł a nasteępna, zwiaęzana z prowadzeniem tajnych badanó socjologicznych. W marcu 1970 roku z uniwersyteckiego gabinetu jednego z profesoróow zostały wykradzione dokumenty wskazujaęce na zaangażzowanie badaczy społecznych w amerykanóski program działanó przeciwpartyzanckich w Tajlandii. Dokumenty zostały przekazane do Komitetu Mobilizacji Studentów na rzecz zakoóczenia wojny w W i e t n a m i e i były systematycznie publikowane na łamach wydawanego przez komitet pisma „The Student Mobilizer". Duzże grono antropologóow i socjologoówmiałowóswietle tych dokumentóow rzekomo zbieraóc i dostarczaóc dane Departamentowi Obrony StanoówZjednoczonych oraz Króolewskiemu Rzaędowi Tajlandii w celu wspierania zwalczania partyzantki przez np. przekazywanie pomocy rozwojowej, któorej celem miało byóc zacheęcenie wiosek tubylczych do pozostania lojalnymi wobec rzaędu tajlandzkiego. Ponownie rozgorzała wielka debata, zwłaszcza na posiedzeniach Komitetu ds. Etyki A A A . Wielu antropologoówbroniłosięe, moówiaęc, żzeuzżyczali swoich ekspertyz po to, aby powstrzymaóc upadek osiedli tubylczych w Tajlandii. Wzburzenie całego ósrodowiska s p o w o d o w a ł o wycofanie sięe na dłużzszy czas antropologoówzewspoółpracy z wojskiem. Za standard etyczny uznano brak takiego zaangażzowania, któory został formalnie ogłoszony przez A A A w 1971 roku jako jedna z zasad etyki zawodowej. P o w o ł y w a n o sięe na prawdopodobienóstwo tego, żze dotychczas przyjaóznie nastawiona do antropologóow ludnoósóc wszystkich zacznie podejrzewaóc o szpiegostwo i wyszukiwanie podatnego gruntu pod przyszłe operacje wojskowe (efekt „spalonej ziemi"). Tajnoósóc badanó została oficjalnie poteępiona przez A A A . 118 1 1 9 1 1 7 Z o b . szerzej na ten temat: I . L . H o r o w i t z Studies in the Relationship (red.), The Rise and Fall of Project Between Social Science and Practical Politics, Camelot. M I T Press, Massachusetts 1967. 1 1 8 Student Mobilization Committee to End the War in Vietnam, za: M . McFate, Anthropology..., op.cit. 1 1 9 E. W a k i n , Anthropology goes to war: Professional ethics and counterinsurgency in U n i v e r s i t y o f W i s c o n s i n , Center for Southeast A s i a n Studies, M a d i s o n 1992, s. 28. Thailand, �229 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku Zasady A A A podkreslały, ze „przeprowadzając badanie, antropolog od­ powiada przed osoba badana. Kiedy wystapi konflikt interesów, to własnie interes jednostki ma p i e r w s z e ó s t w o . Antropologowie musza uczynic wszystko co w ich mocy, aby chronióc psychiczne, społeczne i psychologiczne dobra osóob badanych, jak również ich honor, p o w a g ę i prywatnosc". Zasady zawierały roówniezż stwierdzenie, żze: „zgodnie ze stanowiskiem A A A w sprawie tajnych i nielegalnych badanó nie należzy przeprowadzaóc jakichkolwiek badanó, ktoóre nie saę ogoólnodosteępne dla opinii publicznej i dla populacji, ktoóre były badane (...). Antropologowie nie powinni ujawniaóc wynikoów badanó jedynie wybranym jednostkom, jednoczesnie zabraniając i n n y m dostepu do n i c h " . Innymi słowy, zasady A A A nakazywały antropologom rozdartym pomieędzy ochronaę osoby badanej a bezpieczenóstwem w ł a s n e g o narodu, aby zawodowaę lojalnoósóc wzgleędem osoób badanych stawiali zawsze wyzżej niżz swóoj patriotyzm. Zasady okreóslały roówniezż,zże to właósnie sfera publiczna jest właósciwym miejscem na antropologicznaę debateę i propagowanie antropologicznej wiedzy. 1 2 0 Do 1990 roku brzmienie niektóorych zapisóow zasad A A A zostało osłabione, czeęósciowo w odpowiedzi na lobbing rosnaęcej liczby a n t r o p o l o g ó o w s p o z a instytucji akademickich. W szczegoólnoósci dotyczyło to tajemnicy zawodowej w zakresie prowadzonych badanó i konsultacji. Dlatego tezż znalazło sieę tam sformułowanie: „Niezalezżnie, czy mamy do czynienia z badaniami akademicki¬ m i , czy tezż pozaakademickimi, antropologowie muszaębyóc uczciwi, jezżeli chodzi o ich zawodowaę tozżsamoósóc. Jezżeli w y n i k i ich badanó nie majaę byóc publicznie dosteępne, powinno to byóc komunikowane wszystkim zainteresowanym od samego p o c z a ę t k u " . 121 Róowniezż dzisiejszy kodeks etyczny jasno móowi o zakazie podejmowania jakichkolwiek tajnych badanó lub ich prowadzenia, jeósli w y n i k i nie mogaę zostaóc zaprezentowane p u b l i c z n i e . Odcieęcie sieę antropologoów od „podejrzanego" wojska stało sięe faktem. 122 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku Burzliwa historia zwiaęzku antropologii z organizacjami wojskowymi i wywia¬ dowczymi w przeszłoósci wiaężze sięe obecnie z wysteępujaęcaęwósróod antropologoów amerykanóskich obawaę co do wspoółpracy z rzaędem. Kontrastuje to oczywióscie z historycznymi korzeniami antropologii, powiaęzanej niemal symbiotycznie z p a ó s t w e m , przez co okreslano ja mianem „służebnicy k o l o n i a l i z m u " . Dzisiaj, zgodnie ze s ł o w a m i Montgomery McFate, osiagnelismy następujący stan rzeczy: „Walka z partyzantkaę w Iraku wymaga kulturowej i społecznej 123 1 2 0 Ibidem, s. 2 7 3 - 2 7 5 . 1 2 1 Ibidem, s. 2 3 5 . 122 Wersja z lutego 2 0 0 9 : http://www.aaanet.org/_cs_upload/issues/policy-advocacy/ 27668_1.pdf (26.06.2010). 1 2 3 M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , op.cit., z a ł a c z n i k D , s. I . �230 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... znajomoósci przeciwnika. Do chwili obecnej instytucje Stanoów Zjednoczonych dyplomacja, wojsko, wywiad, gospodarka - nie brały wprost pod uwagęe kultury przeciwnika przy k s z t a ł t o w a n i u czy realizowaniu polityki. Ta luka w wiedzy kulturowej ma prosta przyczynę - niemal całkowity brak obecnosci antropologii w instytucjach narodowego b e z p i e c z e ó s t w a " . Tragiczne w skutkach konsekwencje tej ignorancji kulturowej w sferze bezpieczenóstwa doprowadziły do tego, żze zaczyna sieę dyskutowaóc nad tym, czy byc m o ż e nie nadszedł „czas na pojednanie" . David Kilcullen, oficer piechoty wojsk australijskich, jeden z architektóow „zwrotu kulturowego" w wojsku, zauwazżył, zże nieobecnoósóc antropologoów stanowi problem na kazżdym szczeblu (od taktycznego do strategicznego), gdy konflikt i zadania operacyjne dotykaja spraw k u l t u r o w y c h . Oczywióscie takie argumenty nie przekonujaę wszystkich, w szczegoólnoósci tych, ktoórzy uwazżajaę udział antropologóow w wojnach z terroryzmem za naj¬ gorsze rozwiaęzanie z mozżliwych. Postawa Davida Kilcullena oraz Montgomery McFate została poddana ostrej krytyce przez Roberto Gonzóaleza, w zwiaęzku z ich w k ł a d e m w przygotowanie podreęcznika dla armii amerykanóskiej dotyczaęcego działanó przeciwpartyzanckich (FM 3 - 2 4 ) . Zagorzałym krytykiem wykorzystania antropologoów w ramach operacji wy¬ wiadowczych i wojskowych jest takzże David Price, ktoóry wychodzi z załozżenia, żze antropologowie saę zobowiaęzani przede wszystkim chronióc tych, ktoórych badajaę . Poglaęd ten podzielajaę wszyscy ci, ktoórzy wskazujaę, zże udział antropologoów w wojnie z terroryzmem beędzie stanowióc swoistaęzdradeę zaufania badanych oraz doprowadzi do zniszczenia nie tylko terrorystoów, ale roównieżz społecznoósci, z których sie w y w o d z a . Ponadto przeciwnicy wskazujaę na naduzżycia, jakich we wczeósniejszych okresach m i a ł o dopuszczaóc sieę CIA, wykorzystujaęc antropologieę jako osłoneę dla swych działanó. To sprawiło, żze w ł a d z e niektóorych krajoów podejrzewały, zże generalnie wszyscy antropologowie realizujaęcy badania terenowe w granicach ich panóstw prowadzaę mniej lub bardziej szkodliwaę działalnoósóc szpiegowskaę, co z kolei p o w o d o w a ł o konfiskateę i niszczenie materiałoów zwiaęzanych z badaniami antropologicznymi. Co wieęcej, czeęósóc antropologóow uwazża, żze prowadzone przez nich badania terenowe - zwłaszcza te wósroód społecznoósci majaęcych zwiaęzki 124 125 126 127 128 129 1 2 4 M . McFate, Anthropology... , op.cit., s. 24. 1 2 5 M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , op.cit., s. i . 1 2 6 1 2 7 Ibidem. R.J. Gonzalez, Towards Mercenary Anthropology? The New US Army Counterinsurgency FM 3-24 and the Military-Anthropology Manual Complex, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, n r 3, s. 14-19. 1 2 8 M.Drazul-Koszykowski, 1 2 9 D . Price, Past Wars, Present Dangers, op.cit., s. i i . Future Anthropologies, op.cit., s. 2 1 . Przy tej okazji wskazuje się na s ł y n n y j u z p r z y k ł a d T h o m a s a E d w a r d a Lawrence'a, k t ó r y z o s t a ł w zasadzie w y k o r z y s t a n y przez rzad b r y t y j s k i . Ostatecznie Lawrence z d a ł sobie s p r a w ę z tego, j a k bardzo z o s t a ł z m a n i p u l o w a n y oraz ż e z d r a d z i ł w i e l u A r a b o w , m i m o ż e ci o b d a r z y l i go szacunkiem i zaufaniem. Wieęcej na t e m a t Lawrence'a w rozdz. V I . �231 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku z partyzantkaę - były sabotowane przez lokalne rzaędy i policjeę, a niekiedy nawet róowniezż przez CIA i inne organizacje szpiegowskie z panóstw zachodnich. W t y m kontekóscie David Price przywołuje historieę jednego z najbardziej znanych antropologoów drugiej połowy X X wieku, twoórcy pojęecia materializmu kulturo¬ wego - Marvina Harrisa, ktoóry pod koniec lat 50. X X wieku prowadził badania terenowe nad praktykami dyskryminacji rasowej w Mozambiku. Marvin Harris w trakcie badanó miał kontakt róowniezż z liderami ruchu partyzanckiego, co w y w o ł a ł o obawy mozambickiego rzaędu. Ostatecznie badacz m u s i a ł uciekaóc z tego kraju - zostawiajaęc na miejscu wszystkie materiały dotyczaęce badanó. Gdy w koóncu materiały te zostały m u zwroócone, były bardzo zniszczone . 130 To oczywióscie jedna strona medalu. Sytuacja przedstawia sieę bowiem inaczej, jezżeli dowoódca jednostki wojskowej potrzebuje wsparcia antropologoów w celach humanitarnych, np. w ochronie ludnoósci cywilnej czy tezż dostarczeniu jej zżywnoósci, pomagajaęc siłom Organizacji Narodoów Zjednoczonych. Mozże róowniezż chodzióc o to, aby zminimalizowaóc straty w ł a s n e na przykład przez wyciaęgnieęcie właósciwych wnioskoów z przebiegu operacji wojskowych prowa¬ dzonych obecnie albo w przeszłoósci. Milan Vego w t y m kontekóscie wskazał, zże: „ n i e p o w o d z e n i e w wyciaęgnieęciu odpowiedniej lekcji z przeszłoósci częesto wynika z braku mozżliwoósci zrozumienia uwarunkowanó lokalnych albo braku postrze¬ gania armii przeciwnika lub jego społeczenóstwa zgodnie z jego w ł a s n y m i pojęeciami" . Uwazża, zże opinia antropologa mozże pomoóc kazżdemu dowóodcy wojskowemu lepiej rozumieóc społecznoósci, z któorymi zetknie sieę podczas planowanych operacji. 131 Dlatego teżz niektóorzy antropologowie, jak choócby H u g h Gusterson, proponujaę pewne rozwiaęzanie poósrednie. W e d ł u g niego antropologowie chcaę pomagaóc, ale niekoniecznie w ramach óscisłych struktur rzaędowych czy wojsko¬ wych, gdyzż taka praca możze przynieósóc wieęcej szkoód nizż pozżytku. Jak wskazuje Hugh Gusterson, antropologowie maja duzo do zaoferowania - w szczególnosci swoja wiedze na temat przyczyn ekstremizmóow religijnych i terroryzmu jednak sa zainteresowani znalezieniem możzliwie szerokiej platformy wspóołpracy, gdzie ich badania beda dostepne nie tylko dla wojska, ale tak naprawde dla o g ó ł u . P o s t u l u j a r ó w n o c z e s n i e , aby wymagania stawiane antropologom były realne oraz by dobrze dobieraóc wspoółpracownikoów spoósróod nich. Dla przykładu wskazał na opinie antropologoów przygotowane dla armii amerykanóskiej przed inwazja w Iraku, ktoóre móowiły, izż Irakijczycy sa gotowi postrzegaóc Amerykanóow jako wyzwolicieli, a kiedy Saddam Husajn straci władze, zaroówno szyici, jak i sunnici beda bardziej skorzy do porozumienia niżz do walki miedzy 1 3 2 1 3 0 D . Price, Interlopers and Invited Guests: On Anthropology s Witting and Unwitting Links to Intelligence Agencies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2002, t. 18, n r 6, s. 16. 1 3 1 M . Vego, Joint Operations Warfare: Theory and Practice, N a v a l W a r College Press, N e w p o r t 2009. 1 3 2 H . Gusterson, When Professors Go to War. Why the Ivory Tower and the Pentagon Don't http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/07/20/when_professors_go_to_war. Mix, �232 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... sobaę. W rzeczywistoósci po upadku reżzimu Husajna Irak pograężzył sieę w wojnie domowej. Staęd Hugh Gusterson wnosi, zże takie błeędne przewidywania były spowodowane politycznaę stronniczoósciaę antropologoów. Wósróod tych bowiem, ktoórzy doradzali armii amerykanóskiej w latach 2002-2003, przewazżali neokonserwatysci (tzw. neocons), a sceptycznie do inwazji nastawiona pozostała, spora częeósóc antropologoów u n i k a ł a wspóołpracy z wojskiem, wojsko nie m i a ł o zatem możliwie p e ł n e g o obrazu p r o b l e m ó w kulturowych i religijnych I r a k u . 133 5.1. Human Terrain System Ironia sytuacji polega wieęc na tym, żze w momencie, w ktoórym wojsko ponownie dojrzało do korzystania z wiedzy o kulturze, ósrodowisko antropologóow ostatecznie u z n a ł o wspóołpracęe z wojskiem co najmniej za kontrowersyjnaę. Powstał jednak, przy zaangażzowaniu niektoórych antropologoów (jak Mont¬ gomery McFate) i wsparciu ze strony politykoów i wojskowych (jak gen. Robert H . Scales czy kongresmen Ike Skelton), nowy system zdobywania wiedzy o kulturze - Human Terrain System. Irak i Afganistan ujawniły bowiem, zże armia USA nie ma doktryny odpowiadajaęcej realiom operacji. Doktryna Weinbergera-Powella formułowała zasady majaęce uniemozżliwióc Amerykanom zaangażzowanie sięe „w drugi Wietnam", a n i m właósnie okazały sieę z czasem Irak i , przede wszystkim, Afganistan. Nie było doktryny odbudowy i rekonstrukcji, a podręecznik wojskowy 3-07 Stability Operations and Support Operations nie został u k o ó czony ażz do lutego 2003 roku. W paózdzierniku 2003 roku odbyły sięe p r z e s ł u c h a n i a przed Komisjaę Izby Reprezentantoów ds. Służzby Wojskowej w sprawie lessons learned z operacji „Iracka wolnoósóc". Wtedy właósnie zeznania generała Scalesa spowodowały, zże członek Izby Reprezentantoów Ike Skelton opublikował list do Sekretarza Obrony Donalda Rumsfelda, w któorym pisał: „moówiaęc kroótko, gdybyósmy lepiej rozumieli irackaę kulturęe i mentalnoósóc, nasze plany wojenne byłyby d u ż o lepsze, niż sa obecnie, plany na okres powojenny ze wszystkimi jego wyzwaniami byłyby o niebo lepsze, a my sami bylibyósmy lepiej przygotowani na «długa harówkę», ktorej efektem byłby pokój w I r a k u " . W 2004 roku doradca naukowy Połaęczonego Dowoództwa zainicjował program znany pod nazwa, Cultural Preparation of the Environment (CPE), który miał byóc odpowiedziaę na zgłaszane przez dowoódcóow wracajaęcych z Iraku potrzeby pozyskania informacji społeczno-kulturowych w celu zminimalizowa¬ nia strat w przepływie informacji na ten temat, wysteępujaęcych przy rotacji jednostek, oraz wsparcia wojska przez e k s p e r t ó w od spraw k u l t u r o w y c h . 134 135 1 3 3 M . Drazul-Koszykowski, 1 3 4 Informacja prasowa b i u r a k o n g r e s m e n a Ike'a Skeltona: Skelton Urges Rumsfeld to Improve op.cit.,s.V. Cultural Awareness Training, 23 p a z d z i e r n i k a 2003, w w w . h o u s e . g o v / s k e l t o n / p r 0 3 1 0 2 3 . h t m l . Za: M . McFate, Anthropology... , op.cit., s. 27. 1 3 5 M . McFate, U.S. Miliatry Requirements for Socio-Cultural Knowledge, http://www.donhcs.- com/hsr/13_june/doc/Mongomery%20McFate%20HSR%20Conference%20Presentation%20June%2013,%202007%202.pdf (26.06.2010). �233 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku W 2006 roku T R A D O C (U.S. Army Training and Doctrine Command - Dowodztwo A r m i i Stanóow Zjednoczonych ds. Szkolenia i Doktryn) przejeło kontrole nad programem i zaprojektowano Human Terrain System, w efekcie ktoórego w t y m samym roku zostało wysłanych pierwszych pieóc grup doradcóow społeczno¬ -kulturowych do Iraku i A f g a n i s t a n u . Human Terrain System (HTS) funkcjonuje na podstawie Human Terrain Teams, składających sie z wojskowych, antropologów, socjologów, lingwistów etc. oraz doóswiadczonych juzż w misjach tego typu wojskowych. „Antropologiczne ko¬ manda", licza ce 5-8 osoób, słuzża swoja wiedza dowoódcom wojskowym, pomagaja c i m zrozumieóc złozżonoósóc sytuacji i projektowaóc działania wobec ludnoósci lokalnej. Montgomery McFate, wspóołtwoórczyni tego systemu, zapewnia, zże nie chodzi t u o „militaryzowanie" antropologii, ale raczej o „antropologizowanie" Pentagonu . Zgodnie ze swym statusem H T T nie zbieraja danych wywiado¬ wczych ani nie uczestnicza w działaniach k i n e t y c z n y c h . 136 137 138 Kazżdy zespoół H T jest rekrutowany i szkolony do pracy w okreóslonym regionie, gdzie działa jednostka wojskowa, któora zespoół ma wspieraóc. Pełna integracja zespołu H T z ta jednostka jest bardzo istotna, dlatego teżz zespóoł uczestniczy w spotkaniach grup roboczych jednostki i zajmuje w zasadzie podobna pozycje jak kapelan wojskowy czy członkowie JAG (Judge Advocate General). Dowoódca danej jednostki wojskowej okreósla zakres wspóołpracy zespołu H T z poszczegoólnymi czeósciami tej jednostki. Misja H T T jest zwiekszenie zdolnoósci poszczegoólnych jednostek do zrozumienia lokalnej społecznoósci, wósróodktoórej żzyja i działaja żzołnierze. Zespoły wspieraja róowniezż dowoódcoów jednostek w zrozumieniu uwarunkowanó społecznych i kulturowych danego terenu, co m o ż z e b y ó c w y k o r z y s t a n e przy podejmowaniu decyzji operacyjnych. Ponizżej przedstawiono schemat organizacyjny zespołóow H T oraz objaósnienie roli kazżdego z członkoów z e s p o ł u . 1 3 9 Dowoódca zespołu H T jest głoównym doradca dowóodcy jednostki wojskowej w zakresie H T , odpowiedzialnym za nadzorowanie prac zespołu H T i pomoc w przetworzeniu danych dostarczanych przez zespoół na potrzeby procesoów de¬ cyzyjnych w danej jednostce wojskowej. Kluczowa na t y m stanowisku jest umiejetnoósóc zapewnienia odpowiedniej integracji zespołu H T z jednostka wojskowa . Osoba taka powinna mieóc doóswiadczenie w budowaniu i zarza dzaniu z e s p o ł e m składającym sie z wysoko wykwalifikowanych s p e c j a l i s t ó w r ó ż n y c h dziedzin. Kierownik b a d a ó H T zarzadza p r z e p ł y w e m informacji w ramach zespołu, co obejmuje róowniezż ósledzenie, katalogowanie i archiwizowanie informacji 1 3 6 www.hts.army.mil. 1 3 7 K . F a t t a h i , U.S. Army enlists anthropologists, 1 3 8 h t t p : / / h t s . a r m y . m i l / i n t h e n e w s . h t m l (26.06.2010). 1 3 9 Schemat i informacje o poszczegóolnych funkcjach członkóow z e s p o ł u H T p r z y g o t o w a n o na podstawie strony internetowej BBC Service, 16 p a z d z i e r n i k a 2007. http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=138 L. G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , op.cit., s. 13. oraz J. Kipp, �234 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... zebranych przez zespóoł i przekazywanie ich dalej do wspieranej jednostki wojskowej. Kierownik badanó H T ponadto jest odpowiedzialny za integracjeę planóow zbierania danych H T z działaniami jednostki wojskowej, uczestniczy w odprawach dowoódcoów jednostki czy tezż patroli oraz wspóołpracuje z i n n y m i kluczowymi formacjami działajaęcymi na t y m samym terenie. Osoba zajmujaęca to stanowisko powinna mieóc wykształcenie wojskowe w zakresie wywiadu taktycznego. Zadaniem analityka kulturowego jest przede wszystkim doradzanie zes¬ połowi H T i dowóodztwu jednostki wojskowej w zakresie nauk społecznych i etnografii. Dlatego osoba ta odpowiada za prowadzenie czy tezż zarzaędzanie odpowiednimi badaniami oraz za przygotowywanie analiz dotyczaęcych sytuacji na terenie operacyjnym danej jednostki wojskowej. A n a l i t y k k u l t u r o w y powinien mieóc wykształcenie antropologiczne lub socjologiczne, powinien roównieżz wykazywaóc na tyle biegłaę znajomoósóc jęezyka lokalnego, aby móoc przeprowadzaóc badania terenowe. Docelowo osoby majaęce sprawowaóc tęe funkcjeę rekrutuje sieę z badaczy, ktoórzy mieli wczeósniej kontakt z terenem objęetym operacja wojskowa (badali ten teren, zyli na n i m itp.). Regionalny analityk ds. badanó powinien wykazywaóc sieę w zasadzie takim samym doóswiadczeniem i w y k s z t a ł c e n i e m jak analityk kulturowy. Dowódca zespołu HT Obowiązki: doradca ds. kulturowych dowódcy jednostki - Analityk kulturowy Obowiązki: doradca HTT i kadry jednostki, prowadzenie/zarządzanie badaniami i analizami etnograficznymi i społecznymi , Regionalny analityk ds. badań Obowiązki: dostarczanie wyjaśnień na temat uwarunkowań lokalnych i HT, prowadzenie tzw. grup fokusowych z przedstawicielami lokalnych społeczności y Kierownik badań HT Obowiązki: Kształtowanie planu badania HT zintegrowanego z planami wywiadowczymi jednostki; rezerwowy badacz danych HT Analityk HT Obowiązki: podstawowy badacz danych HT R y s u n e k 16. S t r u k t u r a Human Terrain Team ó Z róodło: Oprac. własne na podstawie schematu ze strony internetowej HTT. www.hts.army.mil. A n a l i t y k H T jest p o d s t a w o w y m o g n i w e m z e s p o ł u H T , do któorego obowiaęzkoów nalezży badanie informacji w zakresie H T oraz zbieranie danych. Analityk H T prowadzi badania terenowe, towarzyszy patrolom, bierze udział w spotkaniach przedstawicieli jednostki wojskowej ze społecznoscia lokalna. Jego zadaniem jest roówniezż prowadzanie analiz konkretnych problemoów i opra¬ cowywanie ich w y n i k ó w na potrzeby danej jednostki wojskowej. W zasadzie �235 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku osoba pełniaca te funkcje powinna mieóc wykształcenie wojskowe i doóswiadczenie w pracy dla agencji rzadowych czy tez pozarządowych, jak np. Amerykanóska Agencja dla Rozwoju Miedzynarodowego (USAID) czy teżz regionalne Zespoły Odbudowy Prowincji (Provincial Reconstruction Teams - PRT). W ramach zespołu H T funkcjonuje dodatkowo badacz społeczny, t j . osoba, ktoóra doradza dowóodztwu jednostki wojskowej w zakresie wszystkich spraw związanych z etnografia i socjologiaoraz która w szczególnosci odpowiada za wybóor metod badawczych koniecznych do uzyskania wszystkich wymaganych informacji. Badacz społeczny zarzadza przygotowywaniem badaó i a n a l i z e t n o graficznych i socjologicznych, opierajac sie na danych o planowanych działaniach operacyjnych uzyskanych od dowóodztwa jednostki wojskowej. Osoba piastujaca te funkcjepowinna mieóc wykształcenie antropologiczne, socjologiczne, ekono¬ miczne czy tezż w zakresie stosunkoówmiedzynarodowych albo nauk politycznych. Równolegle do z e s p o ł o w H T , działających na terenie objetym operacja zbrojna, na terenie Stanow Zjednoczonych utworzono Research Reachback Center (RRC) z siedziba w Fort Leavenworth (Kansas), gdzie swoja siedzibe ma roówniezż Center for Advanced Operational Culture Learning dla amerykanóskiej piechoty morskiej. W załozżeniu RRC, składaja ce sie z analitykóow wojskowych i cywilnych oraz badaczy społecznych, ma byóc wsparciem dla zespołoów H T . Dlatego RRC otrzymuje na bieżaco informacje od poszczególnych z e s p o ł o w H T poprzez system M A P - H T (Mapping Human Terrain) . W ten sposob dane sa zbierane, katalogowane i umieszczane w jednej centralnej bazie. RRC ma dawaóc odpowiedóz w skomplikowanych kwestiach poruszanych przez dowoódcóow jednostek wojskowych w zakresie k u l t u r o w y m i etnograficznym, gdzie nie wystarcza informacje zebrane przez dany zespoół H T . Jest to mozżliwe nie tylko dzieki wykorzystaniu potencjału wewnetrznego RRC, ale roównieżz przez zapew¬ nienie dostepu do organizacji rza dowych i uczelni w zakresie nauk społecznych, politycznych, ekonomicznych, historycznych czy kulturowych. W t y m zakresie RRC ósciósle wspoółpracuje z Georgia Tech Research Institute oraz University o f Nebraska . Mozżna powiedzieóc,żze RRC stanowi dodatkowe ogniwo zbierania i wykorzystywania informacji na szczeblu centralnym, któorego z a b r a k ł o w zakresie funkcjonowania programu CORDS w trakcie wojny w W i e t n a m i e . Rysunek 17 przedstawia schemat organizacyjny RRC, ktoóry jest w zasadzie zbliżzony do schematu organizacyjnego zespołu H T . 140 141 142 1 4 3 1 4 0 Maping Human Terrain. Specjalny p r o g r a m k o m p u t e r o w y , majacy byc o d p o w i e d n i k i e m „ k u l t u r o w e g o Google E a r t h " , obecnie mocno k r y t y k o w a n y ze w z g l e d u na kosztownoósóc i niewydajnosc. Por. J. Stanton, HTS' MAP HT Failure: People Not Being Paid, MAP HT Cost Overruns, „ Z e r o A n t h r o p o l o g y " czerwiec 2 0 1 0 , http://zeroanthropology.net/2010/06/02/hts-map-ht-failure-people-not-being-paid-map-htcost-overrruns/ 1 4 1 1 4 2 1 4 3 Zob. (25.20.2011). http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=148. J. K i p p , L . G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , op.cit, s. 14. Schemat p r z y g o t o w a n o na p o d s t a w i e s t r o n y i n t e r n e t o w e j ?page_id=138. http://hts.gtri.gatech.edu/ �236 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... Dowódca Reachback Centet Analityk kulturowy Regionalny analityk ds. badań Kierownik ds. wiedzy HT Kierownik badań HT Analityk HT Analityk HT R y s u n e k 17. Schemat organizacyjny R R C ó Z róodło: Oprac. własne na podstawie schematu ze strony internetowej HTT. www.hts.army.mil. Rozwinieciem w przypadku Afganistanu programu H T T jest p o w o ł a n i e dodatkowych z e s p o ł ó w kobiet oficerów: Female Engagement Teams (dalej: FET). Uznano, że odmienna pozycja kobiety w społeczeóstwie afgaóskim od pozycji kobiety na Zachodzie powoduje, zże armia złozżona przede wszystkim z meżzczyzn nie oddziałuje na istotna czesc s p o ł e c z e ó s t w a afgaóskiego, majaca, wbrew stereotypom, istotny w p ł y w na podejmowane decyzje rodzinne. Poniewazż kon¬ takty miedzy kobietami afganóskimi a obcymi mezżczyznami sa zabronione, uznano wiec, iż idealnym r o z w i ą z a n i e m bedzie posyłanie patroli złożonych z kobiet oficeroów, ktoórych zadaniem miałaby byóc „ s p o n t a n i c z n a interakcja z k o b i e t a m i a f g a n ó s k i m i podczas regularnie organizowanych patroli oraz spotkania ze starszyzna i przedstawicielami lokalnej administracji rza dowej celem wyjaósnienia swojej m i s j i " . 1 4 4 HTS od pocza t k u wywołuje protesty antropologoów-akademikóow. W odpo¬ wiedzi na krytyke narastajaca od samego momentu utworzenia programu na zebraniu A A A w 2007 roku głos zabrała zatrudniona w ramach HTS Zenia Helbig. Stwierdziła, izż HTS jest „przeceniany" przez ósrodowisko antropo¬ logiczne, ktoóre przez spektakularne debatowanie nad n i m i potepianie dostarcza m u wiarygodnosci stanowienia jedynej i rzeczywistej odpowiedzi na bolaczki pojawiaja ce sie w dzisiejszej armii, nieprzygotowanej do prowadzenia szeroko zakrojonych działanó niekinetycznych: (od)budowy zniszczonej infrastruktury (droóg, szkóoł, szpitali), tworzenia efektywnych struktur administracji i wojska narodowego, w celu przekazania i m jak najszybciej p e ł n i odpowiedzialnoósci etc. 1 4 4 M . F l y n n , R. Bras, Woman to Woman. Female Engagement Teams in Afghanistan, J o u r n a l " wrzesienó 2010, s. 3 4 - 3 6 . „C4ISR �5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku 237 Wszystkie te działania nie moga byc efektywnie prowadzone bez w s p o ł pracy i poparcia ludnosci lokalnej. Aby zas takie poparcie m ó c pozyskac, konieczne jest nawiązanie relacji opartych na szacunku i jakiejs dozie zaufania, któore jest mozżliwe przez poszanowanie lokalnych struktur, tradycji, wierzenó i zwyczajóow. Anna Simons, antropolog z Uniwersytetu Harvarda, udzieliła już w 2002 roku wywiadu dla American National Public Radio, w k t ó r y m b r o n i ł a a n t r o p o l o g ó w współpracujących z wojskiem a m e r y k a ó s k i m . W wywiadzie tym zauważyła, ze: „kluczowym pytaniem jest to, co m o ż e m y zaoferowac l u ­ dziom majacym wyjechac na Filipiny, do Gruzji, Jemenu czy Iraku, czy tez gdziekolwiek indziej, w celu lepszego zrozumienia, czego moga, spodziewac się tam na miejscu. I m lepiej nasi chłopcy beda przygotowani, t y m mniej ofiar będzie po obu stronach (...). Tak naprawde jestesmy przecież na wojnie przeciwko terroryzmowi i walczymy zasadniczo przeciwko ludziom, któorzy chcieliby zniszczyóc Stany Zjednoczone (...). Jezżeli antropologowie chcaę schowaóc głowy w piasek i nie beędaęwspoółpracowaóc, to do kogo wojsko, CIA czy inne instytucje zwroca się po informacje? Z w r ó c a się do ludzi, ktorzy udziela i m takich informacji, ż z e a n t r o p o l o g o w i e z a c z n a ę wyrywaóc sobie w ł o s y z głowy" . 1 4 5 W t y m kontekóscie pewnym rozwiaęzaniem wydaje sieę rozszerzenie programu realizowanego przez Departament Obrony pod nazwa Minerva Initiative 0 zagadnienia antropologiczne. Program Minerva Initiative z załozżenia ma słuzżyóc zrozumieniu istniejaęcych i przyszłych zagrozżenó wynikajaęcych z globalizacji, duzżej dynamiki zmian geopolitycznych, wzrostu tempa komunikacji oraz bezprecedensowych zmian społecznych. Obejmuje on całe spektrum problem ó o w o d z m i a n k l i m a t u , p r z e z o p i s y w a n i e s ł a b o ó s c i niektóorych panóstw 1 zwiaęzanych z t y m ekstremizmóow, po powstawanie nowych sił w polityce mieędzynarodowej, walki etniczne, katastrofy czy np. kleęski głodu. Zrozumienie dynamiki tych zmian ma sprawióc,żze Stany Zjednoczone beędaę przygotowane na odparcie ewentualnych zagrozżenó z t y m zwiaęzanych . W ramach programu Minerva Initiative Sekretarz Obrony Robert Gates w 2008 roku poruszył temat z e s p o ł ó w H T i w a t p l i w o s c i związanych z udziałem antropologóow w wojnie w Afganistanie oraz Iraku. Podczas przemoówienia, któore wygłosił na forum Stowarzyszenia U n i w e r s y t e t o ó w A m e r y k a n ó s k i c h 14 kwietnia 2008 roku, wskazał, ze: „ z r o z u m i e n i e tradycji, motywacji i jezyków innych czeęósci óswiata nigdy nie było mocnaę stronaę Stanóow Zjednoczonych. Wreęcz przeciwnie, to zawsze s t a n o w i ł o problem". Dlatego teżz wziaęł w obroneę antropologoów, ktoórzy brali aktywny udział w pracach zespołóow HT: „ W Iraku i Afganistanie bohaterskie poóswieęcenie i najlepsze intencje naszych zżołnierzy 146 1 4 5 W y d a n i e poranne, N a t i o n a l Public Radio, Anthropology and the Military: 1968, 2003, t. 19, n r 3, s. 2 5 - 2 6 . 1 4 6 Zob. http://minerva.dtic.mil/. and Beyond?, 14 sierpnia 2 0 0 2 . Za: H . Gusterson, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2003, �238 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... były podkopywane przez brak wiedzy o kulturze i ludziach, z któorymi przyszło i m sie codziennie stykac - ludziach tworzących społeczeóstwa zorganizowane w oparciu o sieóc rodoów i plemion, gdzie starożzytne kodeksy wstydu i honoru znaczyły d u ż o wiecej niz «serca i umysły». Dlatego tez wojska amerykaóskie dzieki wspóołpracy antropologoów i innych ekspertoów mogły lepiej zrozumieóc kulture, w ktoórej przyszło i m działaóc. Program Human Terrain jest w zasadzie w dalszym cia gu na etapie niemowlectwa i roósnie w boólach. Jednak jużz pierwsze jego efekty pokazuja, zże prowadzi do zmiany myóslenia, czego wyrazem jest chociażzby zapraszanie lokalnych przywoódcoów plemiennych na poóswiecenie me¬ czetu, odbudowanego z funduszy sił koalicji. Tego typu działania sa kluczem do sukcesu w dłuzższym okresie, jednak nie sa typowe dla dowoództwa wojskowego, któore w dalszym cia gu przykłada wiecej wagi do siły ognia i technologii. Co istotne, działania takie przyczyniaja sie do zmniejszenia przemocy, biedy czy ofiar wsrod c y w i l ó w " . Działania zainicjowane przez rza d amerykanóski zaowocowały podjeciem dyskusji na temat wspoółpracy antropologoów z wojskiem czy wywiadem. G ł o s e m w tej dyskusji była roówniezż wypowiedóz Nicholasa Gesslera na I I miedzynarodowej konferencji poóswieconej etyce wywiadu (Second International Conference on the Ethics ofNational Security Intelligence), ktoóry w ten sposoób scharakteryzował stosunki miedzy antropologia a wywiadem: „Antropologia nigdy nie miała łatwych relacji z wywiadem. Obie dziedziny starały sie w sposóob obiektywny zrozumiec kultury «Innych», czyli posiaśc i m tylko znana, wewnetrzna wiedze o pozornie tajemniczych sposobach działania i myóslenia «Innych» - ich po¬ strzeganiu i rozumieniu óswiata, wymaganiach, zachowaniach, któore wydawały sie radykalnie odmienne od naszych. Antropologowie, badacze służzacy dziedzinie powstałej w erze kolonializmu, podjeli starania, aby w oderwaniu od swych narodowych interesoów pozyskaóc zaufanie tych, któorych badali, oraz by budowaóc mosty miedzy kultura «Innych» a nasza . W ten sposoób wytyczali krete scieżki władzy i odpowiedzialnosci, nawigujac miedzy interesem tych, ktoórych badali, interesem ich samych, interesem tych, któorzy sponsorowali ich badania, a ideałami wspierania naukowych i humanistycznych celóow antropo¬ logii. Czeęósóc antropologoówwspoółpracowała, choóc i n n i byli przeciwni wspóołpracy z wywiadem, ta relacja była zawsze skazżona konfliktem interesoów. Perspektywa antropologiczna mozże bowiem dostarczyóc wywiadowi tego, co nazywa sięe wywiadem kulturowym, przez próobeęuóswiadomienia i oceny głeęboko zakorze¬ nionych i czeęsto niewidocznych róożznic mieędzy ludózmi. Dlatego nalezży mieóc na uwadze zaróowno aspekty etyczne wynikajaęce ze óscisłej wspoółpracy tych dwoóch dziedzin, jak róowniezż powstajaęce wtedy, gdy kazżda z nich podaęzża w swojaę strone" . 147 148 1 4 7 R . M . Gates, m o w a w y g ł o s z o n a 14 k w i e t n i a 2008 r o k u , zob. http://www.defense.gov/speeches/speech.aspx?speechid=1228 (28.10.2011). 1 4 8 N . Gessler, h t t p : / / w w w . s s c n e t . u c l a . e d u / g e o g / g e s s l e r / t u t o r i a l s / ( 2 0 . 0 9 . 2 0 0 8 ) . �239 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Ci, ktoórzy podejmujaę wspóołpraceę z wojskiem, saę jednak obecnie wykluczani ze ósrodowiska antropologiczno-socjologicznego. W ramach protestu przeciwko „antropologii wojskowo zaangazżowanej" p o w s t a ł a Sieóc Antropologoów „Zanie¬ pokojonych" t a k a w s p ó ł p r a c a (The Network o f Concerned Anthropologists N C A ) , k t ó r a wydała w 2009 roku The Counter-Counterinsurgency Manual or, Notes on Demilitarizing American Society (Podręcznik przeciw-przeciwpartyzancki z p o d t y t u ł e m : Notatki na temat demilitaryzacji spoleczeńistwa amerykańskiego) , bęedaęcy odpowiedziaę na nowy, uwzglęedniajaęcy (baędóz instrumentalizujaęcy i wypaczajaęcy, jak podkreóslajaę antropolodzy z N C A ) elementy wiedzy o kulturze Podręcznik walki przeciwpartyzanckiej, wydany w 2007 roku (Counterinsurgency Manual F M 3 - 2 4 ) . Zamieszczono w n i m - z prosba o wypełnienie i odesłanie do N C A - deklaracjęe odmowy udziału w działaniach przeciwpartyzanckich (pełna treósóc deklaracji w Aneksie). 14,9 150 Oproócz koronnego argumentu, żze HTS jest nieetyczny dla antropologoów i innych badaczy społecznych (tak jak lekarze, antropologowie saę przede wszystkim zobowiązani do tego, żeby nie zadawac cierpieó; w ramach funkcjo¬ nowania H T T nie jest możzliwe roówniezż d o p e ł n i e n i e standardu działalnoósci badaczy społecznych, j a k i m jest uzyskanie od badanych uprzedniej i óswiadomej zgody na badania), p o z o s t a ł e argumenty zgłaszane przez to ósrodowisko przeciwko HTS dotyczaę tego, zże: 1) nie ma żzadnych dowodoów na to, zże HTS jest efektywne (brak systemu niezależnej ewaluacji efektow); 2) HTS jest nie­ bezpieczne (na misji zgineło k i l k u wybitnych badaczy społecznych, w t y m znany doktor nauk politycznych z Oksfordu Michael Bhatia; roówniezż żzołnierze skarzżaę sięe, zże niedoóswiadczeni wojskowo badacze stanowiaę zagrozżenie dla ich bezpieczenóstwa); 3) HTS marnuje pieniaędze podatnikóow (od momentu utworzenia HTS p o c h ł o n a ł prawdopodobnie ok. 250 m l n d o l a r o w ) . 31 paózdziernika 2007 roku Zarzaęd A A A wydał oóswiadczenie w sprawie HTS, w któorym stwierdził, zże ważzne jest, aby ocena relacji mięedzy antropologiaę z jednej strony a wojskiem i wywiadem panóstwowym z drugiej była dokonana w sposóob ostrozżny i z uwzglęednieniem wszystkich okolicznoósci. W oóswiadczeniu podano, zże prace Komisji A A A , utworzonej w sprawie zaangażzowania antropologii w amerykanóskie bezpieczenóstwo narodowe i wywiad, nie zakładajaę systematycznych studióow nad projektem HTS. Zarzaęd A A A podkreóslił, zże projekt HTS niesie za sobaę istotne problemy etyczne. W oóswiadczeniu wska¬ zano, zże projekt HTS stawia antropologoów w pozycji wspoółpracownikóow amerykanóskich zżołnierzy w prowadzeniu wojny przez zbieranie na potrzeby 151 1 4 9 N e t w o r k o f C o n c e r n e d A n t h r o p o l o g i s t s , The Counter-Counterinsurgency on Demilitarizing Manual or, Notes American Society, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2 0 0 9 . 1 5 0 N a jego t e m a t por. rozdz. I I i rozdz. V I . 1 5 1 Stanowisko antropologow dotyczace programu Human Terrain System s f o r m u ł o w a n e w m a r c u 2010 i podpisane przez w s z y s t k i c h kolejnych p r e z e s ó w A A A , p e ł n i ą c y c h t ę funkcje o d http://sites.google.com/site/concernedanthropologists/ (26.06.2010). 1995: �240 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... wojska danych kulturalnych i społecznych, dotyczaęcych lokalnych społecznoósci. Waętpliwoósci etyczne podnoszone przy tego rodzaju działaniach dotyczaę nasteępujaęcych sytuacji: 1. Jako wspoółpracownicy wojska antropolodzy HTS działajaę w sytuacjach, gdy nie zawsze jest możzliwe odróozżnienie ich od standardowego personelu wojskowego i jednoznaczne postrzeganie ich jako antropologoów. Stanowi to istotnaę przeszkodeę w działaniu z etycznaę odpowiedzialnoósciaę właósciwaę dla antropologa, ktoóry powinien zawsze jednoznacznie informowaóc badanych, k i m jest i czym sięe zajmuje. 2. Antropologowie saę obciaęzżani odpowiedzialnoósciaę za negocjacje pomięedzy roózżnymi grupami, właęczajaęc w to zaroówno lokalne społecznoósci, jak roówniezż wojsko amerykanóskie, z ktoórym saę zwiaęzani i któore ich zatrudnia. W kon¬ sekwencji możze to rodzióc zobowiaęzania antropologóow HTS wobec wojska, któore to zobowiaęzania pozostajaę w konflikcie z ich obowiaęzkami wzgleędem osoób, ktoóre badajaę albo z ktoórymi sieę konsultujaę, w t y m z obowiaęzkiem nieczynienia krzywdy osobom badanym, wskazanym w art. III, ust. A, pkt 1 kodeksu etyki A A A . 3. Antropologowie HTS pracujaę w strefie wojennej w warunkach, w ktoórych trudno uzyskaóc od osóob badanych ich swobodnaę, nieprzymuszonaęzgodeęna takie badanie. Jak stanowi art. I I I ust. A, pkt 4 taka zgoda jest zawsze wymagana. 4. Jako członkowie z e s p o ł ó w HTS antropologowie dostarczają informacji i służa radaę dowóodcom polowym wojsk amerykanóskich. Powstaje w zwiaęzku z t y m ryzyko, zże informacja dostarczona przez a n t r o p o l o g ó o w H T S z o s t a n i e wykorzystana jako podstawa do podjeęcia decyzji w zakresie identyfikacji i wyboru okreóslonych społecznoósci jako celoów amerykanóskich działanó zbrojnych. Takie wykorzystanie informacji uzyskanych podczas badaón tere¬ nowych mogłoby stanowióc naruszenie obowiaęzkoów wskazanych w art. I I I , ust. A, pkt 1 kodeksu etycznego A A A . 5. Jako zże HTS łaęczy antropologieę i antropologoów z amerykanóskimi działaniami zbrojnymi, takie skojarzenie - biorac pod u w a g ę skalę globalnego pojmo­ wania a m e r y k a ó s k i e g o militaryzmu - m o ż e powodowac powazne ryzyko dla bezpieczenóstwa antropologoów niezwiaęzanych z HTS, jak roówniezż dla bezpieczenóstwa osoób, któore saę przez nich badane. Wóswietle powyzższego Zarzaęd A A A p o d s u m o w a ł , zże projekt HTS stwarza warunki sprzyjajaęce naruszaniu przez antropologoów kodeksu etycznego A A A . Z t y c h p r z y c z y n Z a r z a ę d A A A wyraził dezaprobateę dla programu HTS. W uzasadnieniu swej decyzji podkreóslił, żze kazżda wojna jest postrzegana jako naruszenie praw człowieka, opierajaęc sieę na zasadach dalekich od demokracji, dlatego nalezży postrzegaóc projekt HTS jako waętpliwe pod wzglęedem etycznym zastosowanie antropologicznej wiedzy i doóswiadczenia, ktoóre nie możze zostaóc zaakceptowane. �241 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Zarzaęd A A A wskazał jednoczeósnie, zże antropologia mozże byóc, i w praktyce jest, zobowiaęzana do pomocy w doskonaleniu polityki rzaędu amerykanóskiego przez mozżliwie szerokie działania majaęce na celu uzyskanie zrozumienia dla zasad antropologii w sferze publicznej, jak róowniezż powinna wspieraóc przej¬ rzysty rozwoój i wdrażzanie polityki amerykanóskiej przez demokratyczny proces debaty, dialogu i opierania sięe na faktach. W t y m znaczeniu antropologia mozże pomoóc w służzeniu humanitarnym zasadom globalnego pokoju i sprawiedliwoósci społecznej . W dyskusjach toczacych się na łamach amerykaóskich „Anthropology News" i brytyjskiej „Anthropology Today" rzadko słyszalny jest głos antropologoów, proóbujaęcych szukaóc „trzeciej drogi": mieędzy specyficznie rozumianaę (bo zawęezżonaę do wspoółpracy z wojskiem) antropologiaę engaged a concerned. Wieęcej takich głosóow jest obecnych w Stanach Zjednoczonych, co jednak nie dziwi, zważzywszy na fakt bezpoósredniego udziału antropologoów w działaniach zbroj¬ nych właósnie w armii amerykanóskiej i zaangazżowania znaczniejszych ósrodkoów finansowych na szeroko pojmowane badania społeczne w Stanach Zjednoczo¬ nych niżz w Europie (co udowadnia działalnoósóc choócby takich instytucji jak R A N D Corporation). Warto przyjrzeóc sieę wieęc argumentom tych, któorzy dostrzegajaęc etyczne wyzwania wiaężzaęce sieę z działalnoósciaęna rzecz panóstwa, widzaę roówniezż mozżliwoósóc podaęzżania „drogaęósrodka". Głos óswiezżo upieczonych absolwentóow antropologii z Texas University dobrze streszcza tytuł ich wypowiedzi zamieszczonej na ł a m a c h „Anthropology News": Kiedy „nie zadawaj cierpien" zamieniło sie w „nie rob nic"? . Podkreslaja, iż wspoółpraca z wojskiem wcale nie musi byóc róownoznaczna z konformizmem lub rozwijaniem stosowanej w wojsku ideologii czy praktyk. Możzeróownieżz oznaczaóc praceęwósroód wojskowych po to, aby przyczynióc sięe do zaistnienia zmian w dobrym kierunku. Odwołujaę sieę tutaj do opinii Komisji A A A ds. Antropologii Zaangazżowanej w Praceę na rzecz Bezpieczenóstwa Stanóow Zjedno¬ czonych i Organoów Wywiadowczych (AAA Commission on the Engagement of Anthropology with the US Security and Intelligence Communities), ktoóra w listopadzie 2007 roku zauważzyła, izż nie jest jej zamiarem wydawanie zalecenó powstrzyma¬ nia sięe od jakiejkolwiek wspóołpracy w tej mierze. C z ł o n k o w i e komisji podkreóslali raczej wageę dokładnej analizy rozmaitych form zaangażzowania w p r a c e ę n a r z e c z w o j s k a , k t o ó r e umozżliwiałyby zachowanie standardóow zawodowej odpowiedzialnoósci. „Postawęe ósrodka" reprezentowali takzże niektóorzy członkowie wspomnianej komisji. W dyskusji wewnaętrzósrodowiskowej Laura McNamara, stawiajac pytanie: „Gdzie sa antropologowie?" (w do152 153 154 1 5 2 AAA Executive Board Statement on the HTS Project, 3 1 paózdziernika 2007, w w w . a a a n e t . org/issues/policy-advocacy/Statement-on-HTS.cfm 1 5 3 (20.09.2011). M . Serrato, C. Laporte, R. D h a n i u , When Did „Do No Harm" Become „Do Nothing"?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l i s t o p a d 2009, s. 24. 1 5 4 s. 13. L . M c N a m a r a , Where Are the Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " p a z d z i e r n i k 2006, �242 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... mysle: w amerykaóskich instytucjach administracji p a ó s t w o w e j i wojska), zauwazżyła, żze ich bardzo niewielka liczba pracujaęca na rzecz wielorakich instytucji (roównieżz np. w obszarze bezpieczenóstwa energetycznego, bezpieczenóstwa wewnęetrznego) powoduje, izż antropologowie majaę słabe pojeęcie o wewneętrznej dynamice funkcjonowania i rozwijania sieę takich instytucji, i nie saę przez to w stanie zrozumieóc obecnej „instytucjonalnej obsesji na punkcie kultury w organach bezpieczeóstwa narodowego"; zamiast pomoc, doprowadzajado tego, zże pracownicy tych instytucji zaczynajaę posuwaóc sieę do poszukiwanó modeli obliczajaęcych dynamikęe kulturowaę, majaęcych byóc ekwiwalentem „policyjnej kryształowej k u l i " , pomagajacej zrozumiec to, co się d z i e j e . Laura McNamara zauważa: „Dobra wiadomosc jest taka, ze ludzie w wojsku, wy¬ wiadzie, instytucjach bezpieczenóstwa wewneętrznego i innych działach bezpieczenóstwa narodowego dostrzegajaę nieobecnoósóc a n t r o p o l o g ó o w i s a ę bardzo zainteresowani t y m , aby poznaóc sposóob, w j a k i my podchodzimy do problematyki kultury. Zła wiadomoósóc jest taka, zże nasza dyscyplina nie jest gotowa odpowiedzieóc konstruktywnie na zabiegi ze strony Departamentu Obrony, Departamentu Bezpieczeóstwa Wewnetrznego czy Centralnej Agencji Wywiadowczej. W rzeczy samej wielu antropologóow uznaje p o m y s ł konstruk¬ tywnej wspoółpracy w sprawach bezpieczenóstwa narodowego za oksymoron, jeósli nawet nie za straszliwa klatwe wiszaca nad naszym kodeksem e t y c z n y m " . Wymienia tych współpracujących z imienia i nazwiska (m.in. Kerry Fosher, Brian Selmeski, Anne I r w i n , Maren Tomforde), którzy jednak, z a u w a ż a autorka, nie sa znani w ósrodowisku antropologicznym, gdyzż wola „trzymaóc opuszczona głowe". Tocza ca sie debata, w ktoórej padaja skrajnie ostre słowa, nie pozwala na c h ł o d n e przyjrzenie sie ich pracy w takich dziedzinach, jak miedzynarodowe operacje pokojowe, rozwijanie programu szkoleniowego dla wojska czy krytyczna analiza kultury organizacji takich jak CIA. Jeósli ci badacze nie zostana dopuszczeni do głosu, a ósrodowisko wykluczy wspóołprace z p a n ó s t w e m w dziedzinach dotyczacych jego bezpieczeóstwa, pracownicy instytucji p a ó stwowych beda czerpali wiedze o kulturze od n i e a n t r o p o l o g ó w , oferujących i m fałszywe modele obliczeniowe oparte na czystej matematyce. 155 156 W y w o ł a n y przez Laure McNamara Brian Selmeski poół roku poóózniej opubli¬ kował na ł a m a c h „Anthropology News" artykuł nawiazuja cy do t y t u ł o w e g o pytania postawionego przez nia: „Kim sa antropologowie b e z p i e c z e ó s t w a ? " . W s k a z a ł na fakt p o w o ł a n i a kontrodpowiednika Network o f Concerned Anthropologists - Stowarzyszenia Antropologóow Wojska (Military Anthropology Network - M A N ) . W 2007 roku społecznoósóc internetowa M A N liczyła 135 osoób z 8 krajoów (Kanada, Niemcy, Izrael, Holandia, Norwegia, Szwecja, Wielka 157 1 5 5 Ibidem. 1 5 6 Ibidem. 1 5 7 s. 1 1 . B.R. Selmeski, Who Are the Security Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " maj 2007, �243 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Brytania i Stany Zjednoczone), reprezentujących różne dziedziny: antropologie, politologie, psychologie, nauki wojskowe i wojskowych praktykóow. W e d ł u g Briana Selmeskiego nie istnieje w t y m ósrodowisku łatwa przynalezżnoósóc czy teżz rozpoznawalnoósóc polityczno-ideowa: etykietowani jako neokonserwatyósci (neocons) w rzeczywistoósci sa takzże liberałami, wiekszoósóc z nich nie stawia roównieżz patriotyzmu ponad zawodowa odpowiedzialnoóscia, ale po prostu uwazża, żze ich wiedza i działalnoósóc moga „coós zmienióc na lepsze". Kwestia stawiana wprost przez Selmeskiego jest takżze kontrowersyjna dla wielu antropologóow „zaniepokojonych" (jak możzna by przetłumaczyóc idee concerned anthropology) sprawa tajnosci b a d a ó prowadzonych przez „ a n t r o p o l o g o w bezpieczenóstwa". Dla nas - pisze Brian Selmeski - nie tajnoósóc badanó jest najwiekszym problemem etycznym dyscypliny, t y m bardziej żze opublikowane ksiazżki antropologiczne roówniezż moga zostaóc wykorzystane do celóow bezpieczenóstwa, i jeósli w ten sposoób sprawa ta bedzie przedstawiana, to „pomyli sie las z d r z e w e m " . Rozwiewa takze m i t , że antropologowie pracujacy dla organoów bezpieczenóstwa narodowego sa pierwszymi informatorami - dostar¬ czycielami wiedzy o kulturach teraz szczegóolnie istotnych z p u n k t u widzenia i n t e r e s ó w S t a n ó w Zjednoczonych. Poniewaz sa to bardzo specyficzne regiony i potrzebne sa konkretne informacje, nie wystarczy byóc po prostu antropolo¬ giem, żzeby automatycznie staóc sie specjalista w tej kwestii. Zamiast tego, pisze Selmeski, „tak jak wiekszoósóc studentoów, poszukuja ózróodeł internetowych i informacji z Google, a - jesli Wikipedia okaze sie niedostatecznym zródłem - idaę do biblioteki. W konsekwencji, każzdy kto publikuje ksiaęzżki w publicznym dostepie, jest potencjalnie antropologiem bezpieczenstwa" . Bardzo dobrym podsumowaniem rownorzeędnosci stron sporu jest zesta¬ wienie skrajnych p o g l a d ó w w tabeli, przygotowanej przez Jacka Kukuczke. 158 159 T a b e l a 12. A n t r o p o l o g i a m i e d z y do no harm a do some good Zestawienie opinii negatywnych („przeciw") i pozytywnych („za") w dyskusji w o k ó ł z a a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g ó w w p r o j e k t y Human Terrain System i Minerva Consortia, przygotowane w latach 2006-2008 przez A r m i e Stanow Zjednoczonych i Departament Obrony USA Opinie negatywne - „ p r z e c i w " O p i n i e p o z y t y w n e — „za" („do no harm") ( „ d o some good") • ł a m a n i e k o d e k s u etycznego a n t r o p o l o g a • konflikt i n t e r e s o w p o m i ę d z y naukowa • perspektywa (bezstronnosc,poszukiwanie • uczynienie bardziej e f e k t y w n y m i progra- m o w p o m o c y h u m a n i t a r n e j i b u d o w y za¬ ufania wsrod lokalnej ludnosci przez p r a w d y ) a d o r a z n y m interesem p o l i t y c z n y m wyposazżenie operujaęcych jednostek w nie- i m i l i t a r n y m ( e f e k t y w n o sc, skutecznosc) zbeędne informacje dotyczaęce lokalnej kul¬ w y k o r z y s t y w a n i e badan a n t r o p o l o g i c z n y c h tury, j a k o narzęedzi - f o r m y pracy w y w i a d o w c z e j obyczajow - w p r o w a d z e n i u operacji m i l i t a r n y c h 1 5 8 1 5 9 Ibidem. Ibidem, s. 12. relacji społecznych i panujaęcych �244 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... Zestawienie opinii negatywnych ( „ p r z e c i w " ) i pozytywnych („za") w dyskusji w o k ó ł z a a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g ó w w projekty Human Terrain System i Minerva Consortia, przygotowane w latach 2006-2008 przez A r m i ę Stanow Zjednoczonych i Departament Obrony USA • ryzyko u t r a t y zaufania ( n a j w i ę k s z e g o kapi¬ t a ł u a n t r o p o l o g a pracujaęcego w • terenie) wósroód badanych społecznoósci • ryzyko l i m i t o w a n i a perspektywęe (cenzurowania) w y n i - wadzonej p o l i t y k i zagranicznej i obronnej • w y n i k i badanó m o g ł y b y - paradoksalnie • (tzw. oparcie p o l i t y k i zagranicznej U S A , w t y m politykęe pre¬ n i k a c h badanó dotyczaęcych t a k i c h sfer j a k oraz wzmagac ten¬ relacje p o m i e d z y religia a w ł a d z a , geneza konfliktóowetnicznychinarodowoóscio- s t r u m e n t u majaęcego podnieósóc skutecznoósóc nieufnoósóc militarnej e w e n t u a l n y c h działaón w o j e n n y c h , na wy¬ w y c h , tendencje separatystyczne etc. • w y k o r z y s t y w a n i e wynikoów badanó j a k o in¬ ogóolna dominacji guns and steel) dencje m i l i t a r y s t y c z n e • USA - uzasadniaóc niejako a priori operacji w o j s k o w y c h rozumienia polityki obronnej (a szerzej: p o l i t y k i zagranicznej U S A ) poza koówbadanó krytycznych wobec doraóznie pro¬ wencyjnej i n t e r w e n c j i szansa na uzyskanie w p ł y w u na rozszerze¬ nie • USA pejskich) antropologóowwobec ósrodowiska w o j s k o w y c h co do z a p e w n i e n i e więekszego bezpieczenóstwa o b y w a t e l o m U S A (i i n n y c h panóstw euro¬ przyczyn rystycznych etc. i n t e n c j i sponsorowanego p r o g r a m u i celóow w y k o r z y s t a n i a wynikoów badaón. przez diagnozowanie konfliktóow rodzaęcych sięe zagrozżenó terro¬ szczeroósci • A n t r o p o l o g i a m i a ł a b y szanseęwyjósóc z n a u k o wej niszy, przestac byc h e r m e t y c z n a dyscyplinaę; m o g ł a b y ukazaóc szerszemu ogoółowi społeczenóstwa swóoj p o t e n c j a ł i znaczenie wynikóow badanó, ktoóre mogaę byóc wazżne dla zżycia przecieętnego c z ł o w i e k a . Zrodło: J. Kukuczka, Antropologia na wojennej sciei.ce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie dla wspołczesnego etnologa, [w:] F. Wróblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia zaangażowana (?), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloóskiego. Prace etnograficzne" 2010, z. 38, s. 82. 7. „Arabski umysł" i Abu Ghraib Wspomniany przez Briana Selmeskiego problem wykorzystania informacji w publikowanych ksiaężzkach do celoów innych nizż w zamierzeniach autora publikacji pojawił sieęroównieżz w kontekóscie skandalu dotyczaęcego tortur psychicznych i fizycznych stosowanych w więezieniu A b u Ghraib, majaęcych ózroódło inspiracji w ksiaężzce Raphaela Pataia The Arab Mind. Sprawa A b u Ghraib wywołała ogromne poruszenie w Stanach Zjednoczonych, w t y m - ze wzglęedu na „zaangazżowanie" w nie autorytetu nauk humanistycznych i społecznych takżzewóswiecie antropologóow kultury. W maju 2004 roku znany amerykanóski dziennikarz Seymour Hersh w tygodniku „The New Yorker" ujawnił drastyczne przypadki torturowania przez amerykanóskich zżołnierzy irackich więeóznióow, w t y m kobiet, dzieci oraz osóob upoósledzonych. Do tortur należzały m.in.: pobicia (w t y m ósmiertelne), skakanie po ranach postrzałowych, oblewanie kwasem fosforowym, okładanie rannych metalowaę pałkaę, uderzanie więeózniem o mur, razżenie praędem, szczucie psami, zmuszanie do masturbacji na oczach pozostałych wspoółwięeóznióow, �7. „Arabski umysł" i Abu Ghraib 245 wiazanie konczyn i n a r z a d ó w płciowych drutem, a nastepnie przeciąganie po podłodze, w k ł a d a n i e przedmiotow w odbytnicęe, gwałty (rownieżz na nieletnich), oddawanie moczu na więezniow, ponizżanie seksualne, straszenie smierciaę, zmuszanie do stania przez wiele godzin w tej samej pozycji z workiem na głowie, podtapianie i t d . . Z o ł n i e r z e robili sobie przy t y m zdjęcia dokumentuja.ce, jak swietnie „radza sobie" z w i ę z n i a m i . W w y n i k u wielkiego skandalu, jaki wybuchł po ujawnieniu tych informacji, siedemnastu wojskowych odsunieęto od słuzżby, a siedmioro z nich zostało skazanych na kary więezienia. Owczesnej komendant wieęzienia, generał Janis Karpinski, obniżzono w 2005 roku stopien wojskowy do p u ł k o w n i k a . 1 6 0 Początkowo sprawa wykorzystania do tortur ksiażki The Arab Mind nie była, w s w i e t l e tak drastycznych informacji, szczegolnie widoczna. Lawineę w tej sprawie u r u c h o m i ł kolejny artykuł Seymoura Hersha (The Gray Zone z 2 0 0 4 ) . Choc oskarżenia Hersha pod adresem ksiażki Pataia padaja tylko w jednym akapicie, to stały sieę głosne zwłaszcza wtedy, gdy potwierdził je Tony Lagouranis, ktory w latach 2004-2005 pełnił funkcjęe sledczego przesłuchujaęcego osoby przetrzymywane takzże w A b u G h r a i b . W roku 2007 ukazała sięe jego ksiażka na ten temat: Fear up harsh: An army interrogator's dark journey through Iraq . 1 6 1 162 163 Seymour Hersh pisał: „ W i e d z a o tym, z ż e A r a b o w i e s a ę szczegóolnie uwrażzliwieni na kwestie ponizżenia na tle seksualnym, stała sieę elementem rozmóow prowojennie nastawionych n e o k o n s e r w a t y s t o ó w w W a s z y n g t o n i e w miesiaęcach poprzedzajaęcych marcowaę inwazjęe na Irak w 2003 roku. Ksiaęzżkaę wielokrotnie cytowana, był Arabski umysł, studium arabskiej kultury i psychiki, po raz pierwszy opublikowane w 1973 roku przez Raphaela Pataia, antropologa kultury, ktoóry wykładał m.in. na uniwersytetach Columbia i Princeton, a któory zmarł w 1996 roku. Ksiaęzżka zawiera 25-stronicowy rozdział na temat stosunku Arabóow do seksu, prezentujaęc seks jako tabu, n a ł a d o w a n e poczuciem wstydu i przemocy. «Segregacja płciowa, kobiety w chustach... i tysiac innych drobiazgowych zasad, ktoóre rzaędzaę i ograniczajaę kontakty mieędzy meęzżczyznami a kobietami, majaę w p ł y w na to, zżemyóslenie o seksie jest jednaę z podstawowych czynnosci u m y s ł o w y c h w swiecie arabskim», pisał Patai. Aktywnosc homosek¬ sualna, «lub jakiekolwiek skłonnosci homoseksualne, jak rowniezż jakiekolwiek inne wyrazżanie własnej seksualnosci, nigdy nie jest czynione publicznie. Saęto sprawy prywatne i takimi pozostajaę». Ksiaężzka Pataia, powiedział m i jeden z naukowcow, stała sieę «bibliaę neokonsereatystow w kwestii zachowania Arabow». W swoich dyskusjach, mowił, dwa tematy zwłaszcza sięe pojawiały - 1 6 0 S. H e r s h , Torture at Abu Ghraib, „ T h e N e w Y o r k e r " 10 maja 2004. 1 6 1 S. H e r s h , The Gray Zone, „ T h e N e w Y o r k e r " 25 maja 2 0 0 4 . 1 6 2 T. Lagouranis, Tortured Logic, „ T h e N e w Y o r k T i m e s " , 28 lutego 2 0 0 6 . 1 6 3 T. Lagouranis, A . M i k a e l i a n , Fear up harsh: An army interrogator s journey through N A L Caliber, N e w Y o r k 2 0 0 7 . Iraq, �246 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... «jeden, zże Arabowie rozumiejaę tylko i wyłaęcznie siłeę, i drugi, zże najwieększaę słaboscia Arabow jest wstyd i p o n i z e n i e » " . W obronie dobrego imienia ojca stanęeły jego coórki: Jennifer i Daphne Patai. Obie przytomnie zauważzajaę: „Badania naukowe mogaęzostaóc uzżyte lub wypa¬ czone na roóżzne sposoby, któorych autor nigdy nie zamierzał ani nie przewidywał. Jako autor [ksiaęzżki The Arab Mind] nie ponosi on [Raphael Patai] w żzadnym stopniu więekszej odpowiedzialnoósci za przewrotne cele, do jakich jego ksiaężzka mogła zostac użyta, niż odkrywca ognia za umyslne podpalenia" . Przypominają takżze, zże gdy ksiaęzżka sieę ukazała, zdobyła jednomyóslne pochwały, w tym opublikowanaęwłaósnie na łamach „The New Yorker" opinięe, iżz jest to „wykazujaęce dużze zrozumienie, szeroko zakrojone stadium, ukazujaęce, w jaki sposoóbtak podstawowe sprawy jak jęezyk, wychowywanie dzieci czy religia ukształtowały osobowoósóc arabskaę, tak róożznaę od mentalnoósci typowo zachodniej" . Sprawa A b u Ghraib pokazuje w soczewce proces instrumentalizacji wiedzy o kulturze, w ktoóry, niezalezżnie od wiedzy, chęeci czy óswiadomoósci, zaangażzowani saę wszyscy „specjaliósci od kultury", z antropologami na czele. Wósroód wielu osoób, wypowiadajaęcych sieę w tej kwestii, głos zabrał takzże antropolog „zaniepokojony" - Roberto J. Gonzalez , podkreslajac, że dylemat mieędzy wiarygodnoósciaę antropologóow w oczach rzaędowych agencji bezpieczenóstwa a wiarygodnoósciaę antropologoów wobec ludzi, ktoórych badajaę, musi zostaóc jednoznacznie rozstrzygnieęty. W jego ocenie ksiaęzżka Pataia, wbrew intencjom autora (zmarł w 1996), posłużyła jednak za materiał informacyjny, choc sens informacji, jakie zawierała, został wypaczony (sam jednak nie oceniał ksiaęzżki zbyt wysoko, przywołujaęc słowa innego dziennikarza, ktoóry stwierdził, zże ksiaężzka nadaje sieę co najwyzżej „do przytrzymywania d r z w i " ) . Skandal w więezieniu A b u Ghraib nie wpłynaęł na powszechne odrzuce¬ nie ksiaężzki Pataia, choóc niewaętpliwie przyczynił sieę do jej kojarzenia z t y m bardzo niekorzystnym kontekstem. Na ksiaęzżkęe Pataia, jako wartoósciowaę pozycjęe, powołuje sięe (przywoływany w rozdz. III) W i l l i a m Wunderle, pi164 165 166 167 1 6 8 1 6 4 1 6 5 S. H e r s h , The Gray Zone, op.cit. J. Patai-Schneider, D . Patai, Misreading 'The Arab Mind', http://mailman.lbo-talk.org/ 2004/2004-June/011964.html. 1 6 6 1 6 7 Ibidem. R.J. Gonzóalez, Patai and Abu nr 5, s. 23. W Ghraib, „ A n t h r o p o l o g y Today" paózdziernik 2 0 0 7 , t. 23, swojej najnowszej ksiaęzżce, bęedaęcej z b i o r e m przeredagowanych artykułoów Gonzóaleza, o p u b l i k o w a n e j w 2010 p o d t y t u ł e m Militarizing Culture, argumentacja rozwinieęta jest w rozdziale The Arab Mind and Abu Ghraib, s. 96 i n . Z o b . R.J. Gonzalez, Militarizing Culture, op.cit. 1 6 8 B. W h i t a k e r , Its Best Use Is as a Doorstop, „ G u a r d i a n U n l i m i t e d " , h t t p : / / w w w . g u a r d i a n . - co.uk (20.09.2011). F o r m u ł o w a n i e tego t y p u m o c n o d y s k r e d y t u j ą c y c h ocen prac antropologicz¬ nych w dyskursie na temat zaangazżowania a n t r o p o l o g i i w d z i a ł a n i a panóstwa i w o j s k a osiaęgnęeło notabene w y s o k i p o z i o m emocji negatywnych, utrudniajaęcych spokojnaę debatęe n a u k o w a ę w tej mierze, nie tylko w Stanach Zjednoczonych. Respektujaęce p r a w o do roóżznicy, ósrodowisko antropologiczne niestety w t y m aspekcie nie uznaje go w obręebie w ł a s n e j grupy, a debata dotyczaęca tej k w e s t i i p r z e r o d z i ł a sięe w niespotykany wczeósniej n a u k o w y t r y b a l i z m . �247 8. Dylematy antropologii szaęc o trzech pozycjach, ktoóre przywoódcy wojskowi powinni mieóc i przeczytaóc przed wyjazdem na misje bliskowschodnie: Glena Fishera, Mindsets: The Role of Culture and Perception in International Relations, Margaret K. (Omar) Nydell, Understanding Arabs: A Guide for Westerners, i Raphaela Pataia, The Arab Mind . 169 8. Dylematy antropologii Rozwazajac dylematy u w i k ł a n i a antropologa, Ewa N o w i c k a stwierdza: „ W antropologii, podobnie jak we wszystkich naukach społecznych, nie mozżna rozroózżnióc tzw. nauki czystej, wynikajaęcej tylko z motywóow poznawczych, i nauki stosowanej, nakierowanej na konkretne cele praktyczne. Kazżda wiedza zdo¬ bywana jako «czysta» mozże byóc jakoós wykorzystana, wiedza zaós zdobyta z motywoów praktycznych i instrumentalnych mozże daóc w efekcie wglaęd w sprawy, któore interesujaę badacza niekierujaęcego sięe takimi motywami. (... ) Fikcjaęsaę badania czyste, wolne od wartoósciowania. Wartoósciowanie zresztaę najtrudniej jest odrzucióc właósnie w badaniach nad społeczenóstwem, niezalezżnie od tego, czy jest to społeczenóstwo w ł a s n e czy obce. Badanie naukowe jest bowiem dzia¬ łaniem s p o ł e c z n y m " . 170 Juz w latach 70. i 80. X X wieku dyskutowano nad tym, dlaczego „jesli i n n i naukowcy mogaę przyjaęóc prace jako urzęednicy administracji, antropologowie mogaę byóc tylko zatrudnieni jako wykładowcy akademiccy lub byóc «zawodowo nie do z a t r u d n i e n i a » " . Powstaje pytanie o specyficzny charakter antropo¬ logii jako nauki, czyniaęcej ze zwiaęzku mięedzy badaczem a osobami badany¬ m i zwiaęzek szczegoólny, wyjaętkowy; czy z tego zwiaęzku nie mogaę powstaóc zaroówno obowiaęzki wobec grupy badanej, jak i wobec sfery władzy, majaęcej na te grupy w p ł y w szczegoólny, poprzez mozżliwoósóc stanowienia i egzekwowania prawa. Pytanie dotyczy takzże tego, jakaę rolęe pełni we wspoółczesnym óswiecie antropolog? Z adwokata uciskanych, skolonizowanych ludoów tubylczych, któory przy t y m wszystkim jednak był „Etnografem przez d u z ż e E " , niespoufalajaęcym sieę z grupaę badanaę, choóc filantropijnie i patriarchalnie wypowiadajaęcym sieę „za" poszanowaniem kultury grupy badanej, wspoółczesny antropolog zamienił sieę w antropologa przez m a ł e „a" - partnera w dyskusji z badanymi, nierzadko 171 172 1 6 9 Deploying W . W u n d e r l e , Through the Lens of Cultural to Arab and Middle Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for Studies US Armed Institute Press, Forces Fort L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 0 6 , s. 8. 1 7 0 E. N o w i c k a , Świat człowieka - świat kultury, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 6 , s. 153. 1 7 1 E.J. L e h m a n , The Executive 1 7 2 Z o b . d z i e ł o B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o , Argonauci Zachodniego Pacyfiku z 1922, w któorym Director Comments, „ A n t h r o p o l o g y N e w s l e t t e r " 1978, s. 32. t y m , co wyróozżnia Badacza o d badanych, pozwalajaęc m u wzglęedunamentalnewyposażzenie ż w sięe „postawióc" wyzżej o d n i c h aparat a n t r o p o l o g i c z n y , j e s t M e t o d a umoz liwiajaęca dystans do p r z e d m i o t u badanó. ze Badawcza, �248 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... nawiaęzujaęcego z badanymi przyjaóznó, nióc porozumienia, wieęóz o p a r t a ę n a wzajemnym - zaufaniu: „Korzystajaęc z informacji, czasu, a siłaę rzeczy takzże najczeęósciej goóscinnoósci badanych, bez ktoórej częesto badanie w ogóole nie byłoby mozliwe, badacz czuje się zobowiązany do lojalnosci. (...) Badacz, na mocy milczaęco przyjmowanej zasady, zawsze jest po stronie badanego: przedstawi¬ ciela odmiennej kulturowo grupy, mniejszoósci etnicznej. Dynamika jego pracy wymusza na n i m daęzżenie do rozumienia, a nawet identyfikowania sieę z celami b a d a n y c h " . Ewa Nowicka podsumowuje: badacz p r z e s t a ł byc „ p a n e m sytuacji", co wieęcej sam staje sieę obiektem manipulacji i wykorzystywania jego osoby do celoów politycznych przez grupęe badanaę lub - czeęósciej - jej lideróow. Badany przestał byóc narzeędziem w ręekach badacza, doszło do odwróocenia róol . 173 174 Dyskusja na temat roli antropologii we wspóołczesnym óswiecie toczy sieę zatem, choóc zmniejszymnatęezżeniem, w Polsce. Osiaęrozważzanó nie jest jednak, jak w wypadku antropologii amerykanóskiej, pytanie o etycznoósóc wspóołpracy z woj¬ skiem, gdyzż do tej pory zżaden antropolog-wykładowca akademicki nie wyjechał jako cywilny specjalista zatrudniony na kontrakcie przez Wojsko Polskie (autorce znane sa pojedyncze osoby, które ukoóczyły antropologie badó kulturoznawstwo, ale nie saę z niaę dalej zwiaęzane naukowo, któore były na misji w Afganistanie). Pierwsza szersza dyskusja na temat antropologii zaangazżowanej przetoczyła sięe na łamach pisma „op.cit." w 2010 roku. Głóownym punktem odniesienia była kwestia wspóołczesnej tożzsamoósci antropologa jako badacza i jego odpowiedzialnoósci wzglęedem badanych. W tym samym roku opublikowane zostały studia Antropologia zaangaiowana (?) [znak zapytania oryginalnie w tytule], bedace pokłosiem Kongresu Młodej Socjologii, ktoóry odbył sieę w 2008 roku. Zauwazżalne jest odmienne podejóscie do samego rozumienia terminu „antropologia zaangażzowana". O ile w antropologii amerykanóskiej doósóc oczywiste jest użzywanie terminu engaged anthropology na okreóslenie antropologoów wspoółpracujaęcych z i n s t y t u c j a m i p a n ó s t w o w y m i , w tym wojskowymi, o tyle w Polsce, z racji prawdopodobnie zupełnie innych doóswiadczenó tej dyscypliny naukowej, termin ten rozumiany jest duzżo szerzej, w tym takżzejako„zaangażzowanie" w sprawy społecznoósci badanej, pomoc w prezentacji jej interesoów czy wyjóscia z izolacji społecznej. Widaóc to takzże w zawartoósci studióowzamieszczonychwAntropologii zaangaizowanej (?), wktoórej tylko jeden tekst odnosi sięe wprost do kwestii etyki wspóołpracy z wojskiem w perspektywie doóswiadczeón amerykaónskich, pozostałe zaós do bardzo szerokiego spektrum „zaangażzowania": w animacjęe kultury, w badania nad Stoczniaę Gdanóskaę, postkolonialne rozliczenia muzealne, wyklu¬ czenie społeczne, kwestięe płci kulturowej czy etnografieębiznesu . 175 1 7 3 E. N o w i c k a , Tolerancja i nacjonalizmy A . P o s e r n - Z i e l i ó s k i (red.), Tolerancja małych narodow. Dylematy pracy antropologa, i jej granice w relacjach miedzykulturowych, [w:] Wydawnictwo Poznanóskie, Poznanó 2 0 0 4 , s. 222. 1 7 4 Ibidem, s. 223. 1 7 5 J. K u k u c z k a , Antropologia dla wspołczesnego na wojennej sciezce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie etnologa, oraz i n n e a r t y k u ł y [ w : ] F. W r ó b l e w s k i , Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), �8. Dylematy antropologii 249 Bardzo wyraózne zdanie w kwestii antropologii zaangażzowanej w wojsko wyraza jednak Piotr Balcerowicz (w wymianie listow z autorka, w marcu 2009): „(...) Jestem głeboko przekonany, że zaden naukowiec/badacz nie powinien wspieraóc swoimi kompetencjami i wiedzaę jakichkolwiek projektóow realizowa¬ nych przez wojsko, a ktoórych celem bezpoósrednim jest walka zbrojna, któorej ofiarami mozże paósóc takzże ludnoósóc cywilna.(... ) Rozmywanie tej granicy w rezul¬ tacie powoduje, zże organizacje niosaęce pomoc humanitarnaę przestajaę byóc odroózżniane przez miejscowa ludnosc od agend wojskowych. (...) Zgadzam sie z Pania, zże jednaę z głoównych przyczyn niepowodzenia misji natowskiej jest nieznajomoósóc n o r m kulturowych. Zgadzam sieę teżz,zże ważznaę sprawaę jest zmiana óswiadomoósci tych norm. I sam to teżz od dawna podkreóslałem. Ale to jest tylko jeden kom¬ ponent pewnej całoósci, w ktoórej pozostałych komponentoów brak. Otóozż problem polega na tym, że temu programowi nie towarzysza zadne zmiany w rozumieniu celów samej misji. A taka zmiana celu powinna byc R A D Y K A L N A [podkr. autora], gdyż inaczej misja bedzie skazana na niepowodzenie. (... ) N A T O cały czas stawia sobie cele militarne. Zaprowadzenia (s)pokoju w Afganistanie i zapobiezżenia (o czym moówiłem od lat) rozlania sie konfliktu na Pakistan (co niestety staje sie faktem) nie da sie osiagnaó, realizując cele militarne, a jedynie poprzez dalekosiezżne reformy w zakresie odbudowy Afganistanu i odpowiednie z m i a n y polityczno-gospodarczo-edukacyjne w Pakistanie. To, co potrzebne jest Afganistanowi, to m.in. inwestycje w rol¬ nictwo, infrastrukture transportowa , stworzenie możzliwoósci rozwoju itp. Wojsko natomiast - co niezmiennie podkreóslam przy kazżdej okazji - powinno zostac sprowadzone wyłacznie do roli policjanta ochraniającego np. budowe droóg. Natomiast wspoółpraca naukowcoów (... ) z cała pewnoóscia nie wpłynie na sam kierunek przemian w Afganistanie, a jedynie bedzie przyczyniaóc sie do zwiekszenia skutecznoósci bojowej walcza cej armii. Co wiecej, bedzie utwierdzaóc dotychczasowa bezskuteczna polityke natowska wobec Afganistanu. Wiedza na temat specyfiki kulturowej, jaka beda przekazywaóc wojsku badacze, bedzie traktowana wyłacznie instrumentalnie (...), a nie bedzie sie przekładaóc na autentyczne zrozumienie tej kultury czy szacunek. Instrumenta¬ lizacja tej wiedzy, wykorzystanie personelu cywilnego itp. beda prowadzióc do przekonania samych mieszkanócóow Afganistanu, żze obcokrajowcy-cywile podejmujacy programy humanitarne czy rozwojowe niczym sie nie rożnia od perso¬ nelu wojskowego, a wiec stanowia taki sam cel jak wojskowi. To długofalowo zniszczy mozżliwoósóc prowadzenia jakichkolwiek cywilnych projektoów humani¬ tarnych i rozwojowych w Afganistanie. Jedyna sensowna mozżliwoóscia realizacji takich działaó sa wyłacznie misje cywilne, n i e p o w i ą z a n e w żaden sposob z wojskiem. (... ) Przy okazji sami badacze w przyszłoósci beda traktowani nieprzychylnie i wrogo. A przecieżz to zaufanie umozżliwia nam prowadzenie badanó i kontakty w Afganistanie. Instrumentalizacja wiedzy badawczej do celóow Antropologia zaangażowana etnograficzne" 2010, z. 38. (?), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloóskiego. Prace �250 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... militarnych (a, niestety, nie do realizacji celoów humanitarno-rozwojowych) stwarza faktyczne niebezpieczenóstwo, zże ta wiedza bęedzie wykorzystywana niekoniecznie w realizacji celoów, jakie by pochwalali badacze. Na płaszczyóznie etycznej mozżna, m o i m zdaniem, moówióc tutaj o czymós, co bym n a z w a ł dylematem Oppenheimera. Ja jednak należzęe d o t y c h o s o ó b , dla ktoórych wspóołpraca badawcza z wojskiem, przyczyniajaęca sieę do poprawy technik walki, nie znajduje uzasadnienia dopóoty, dopoóki istniejaę inne mozżliwoósci rozwiaęzania konfliktu. A tych innych możliwosci (i jedynych realnych!) N A T O w ogole nie a n a l i z u j e i n i e z a m i e r z a r e a l i z o w a ó c , g d y z ż z zasady armia nie prowadzi działalnoósci humanitarno-rozwojowej" . 176 Podsumowanie Niniejszy rozdział miał na celu ukazanie u w i k ł a n i a dzisiejszych nauk huma¬ nistycznych i społecznych w biezżaęcaępolitykeę paónstw, a przez to we wspoółczesne stosunki mięedzynarodowe. Na przykładzie antropologii, dzielaęcej problemy etyczne z wieloma i n n y m i dyscyplinami uznajaęcymi człowieka za przedmiot badanó, ukazane zostały głoówne punkty sporu, wyznaczajaęce trzy podstawowe postawy wobec niego: wycofanie sieę nauki do wiezży z koósci słoniowej i zwiaęzane z t y m zerwanie z waętpliwymi moralnie działaniami podejmowanymi przez panóstwa, postrzeganie działanó na rzecz panóstwa jako służzby, moralnej powinnoósci badaczy społecznych, pełniaęcych roleę mediatoroów mieędzy roóżznymi kulturami, wreszcie poteępienie wspóołpracy z niektóorymi elementami struktury panóstwowej, takimi jak wojsko, któoraę to wspoółpracęe uznaje sięe za „wysługiwa¬ nie", „sprzedawanie", „ p r o s t y t u o w a n i e " nauki. W rzeczywistoósci zżadna z tych postaw nie jest łatwa do obrony. Badacze nieskonfrontowani tak dramatycznie jak ósrodowisko badaczy amerykanóskich z koniecznoósciaę samookreóslenia i wybrania ktoórejós z tych róol wskazujaę na wieloznacznoósóc wspóołczesnej roli badaczy społecznych. Ewa Klekot zauwazża: „Flirt nauki i władzy, choóc nieunikniony, zawsze pozostaje dwuznaczny, niezalezżnie od tego, czy sprzedajaęcym swaę wiedzęe n a u ż z y t e k polityki jest fizyk, biolog, historyk czy badacz społeczny. Nieosiaęgalnym postulatem nauki jest jej z u p e ł n a niezalezżnoósóc od u k ł a d u sił: akademicka wiezża z koósci słoniowej pozostaje jedynie złudze177 niem" . Ewa Nowicka dodaje: „Nie jest bowiem do konóca jasne, czy antropolog ma byóc c h ł o d n y m obserwatorem i analitykiem, czasem tylko słuzżaęcym swaę wiedzaę na zamóowienie, czy ma byóc aktywnym uczestnikiem zżycia s p o ł e c z n e g o , pełniaęcym roleę mediatora, adwokata stron skonfliktowanych. Wspomina sieę w t y m kontekóscie takzże o wychowawczej, edukacyjnej, a nawet moralizatorskiej roli antropologii i antropologóow. Takie zadania stawiane dyscyplinie rodzaęwiele problemoów natury etycznej, praktycznej, a takzże politycznej, w któore antropolog 1 7 6 F r a g m e n t y l i s t u do a u t o r k i z marca 2 0 0 9 . C y t o w a n i e za z g o d a ę a u t o r a l i s t u . 1 7 7 E. K l e k o t , op.cit., s. 12. �Podsumowanie 251 - chce czy nie chce - jest u w i k ł a n y . Jednym z ideologicznych załozżenó antropologii, wywodzaęcym sieę z jej wczeósniejszych okresoów rozwoju, jest daężzenie do obrony istniejaęcej odreębnoósci kulturowej, róożznorodnoósci, któora staje sieę osobnaę wartoósciaę" . Pytanie, czy antropolog wspóołpracujaęcy z wojskiem jest w stanie bronióc tej roózżnorodnoósci, pozostaje nadal otwarte. 178 1 7 8 E. N o w i c k a , Świat człowieka - swiat kultury, op.cit., s. 150. �R O Z D Z I A Ł Antropologizacja wojska i działań wojskowych ...stara recepta na sukces działań przeciwpartyzanckich partyzantów... Teraz recepta jest 10 antropologów brzmiała: na kazdy oddział 10 oddziałów wojska na 1 oddział 1 partyzancki . Wprowadzenie Koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej znalazła sie w centrum zaintereso¬ wania badaczy wojskowoósci w momencie, w któorym w doktrynie wojskowej z a p a n o w a ł wrecz „kult" doktryny operacji przeciwpartyzanckich (Counter-Insurgency Operations - C O I N ) , majacej charakter populacjo-centryczny (population-centric). Tam zas, gdzie zasadniczym punktem cieżkosci (center of gravity) staje sie ludnoósóc cywilna (populacja), nieuchronnie pojawia sie idea „zdoby¬ wania serc i umysłoów" (winning hearts and minds) oraz jej bardziej wysublimo¬ wany wspoółczesny odpowiednik - koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej. Zagrozżenia asymetryczne oraz specyfika prowadzonych operacji przeciwpartyzanckich w Iraku i Afganistanie unaoczniły bowiem koniecznoósóc zmiany myóslenia o samym terenie operacji. W centrum uwagi zamiast sił przeciwnika staneła ludnoósóc lokalna, ktoórej opowiedzenie sie po ktoórejós ze stron przesa dza dziós o sukcesie badóz klesce jednej z nich. Nalezży wiec zadaóc sobie pytanie, w jaki sposoóbóswiadomoósóc miedzykulturowa mozże wpłynaócna dotychczasowy charakter wojska jako organizacji i model żzołnierza, jaki ta organizacja kształci. Czy możzna moówióc o antropologizacji wojska w kontekscie działaó podejmowanych w wielu armiach, zmierzających do „wyposazenia" zołnierzy w swiadomosc miedzykulturowa? Równoczesnie wazżne jest rozwazżenie, czy sama wiedza o kulturze przeciwnika od razu pod¬ suwa gotowe rozwiaęzania do wdrożzenia w praktyce przez wojsko? Co wieęc jest jeszcze potrzebne do tego, aby móowióc o „operacjonalizacji" tej wiedzy? W niniejszym rozdziale wojsko, jako organizacja zmierzajaęca do minima¬ lizacji czynnika chaosu i niepewnoósci kazżdej operacji, analizowane jest przez pryzmat wewneętrznych mechanizmoów, uruchomionych w celu zdobycia wiedzy 1 Wypowiedóz a m e r y k a n ó s k i e g o zżołnierza służzaęcego w Tajlandii, W o l f a i Josepha Jorgensena w : Anthropology B o o k s " l i s t o p a d 1970, s. 33. c y t o w a n a przez Erica on the Warpath in Thailand, „ N e w Y o r k Review o f �253 Wprowadzenie o kulturze, jak i przez pryzmat doóswiadczenó historycznych. Przedstawiane propozycje rozwiaęzanó konfrontowane saę z p u ł a p k a m i , jakie sięe wiaęzżaę z kulturo-centrycznym (culture-centric) stosunkiem do planowania i prowadzenia operacji. Sama óswiadomoósóc mieędzykulturowa nie jest bowiem jedynym i wystarczajaęcym narzeędziem do „zdobycia serc i umysłoów", a z wojskowego p u n k t u widzenia przecenianie jej roli jest tak samo groózne jak jej niedocenianie. Najtrudniejsze okazuje sieę tradycyjnie odnalezienie „złotego ósrodka". Analizujaęc kulturowe uwarunkowania operacji wojskowych, napotykamy w zasadzie we wszystkich wypadkach na zderzenie kultur walki stosowanej przez tradycyjne armie i siły partyzanckie. W każzdym z omoówionych nizżej przykładoów to właósnie działalnoósóc partyzancka w y m u s z a ł a na tradycyjnej armii koniecznoósóc zmiany stosowanych metod walki. Jeósli ta koniecznoósóc zmiany została rozpoznana zbyt póoózno lub została całkowicie zignorowana - dochodziło do kleęski strony przywiaęzanej do konwencjonalnych metod i ósrodkoów walki. Warto więec przyjrzeóc sięe temu, czym naprawdęe roóżzni sięe armia tradycyjna od grup partyzanckich, ktoóre potrafiaę swoje słaboósci przekuóc w silne strony: T a b e l a 13. P o r ó w n a n i e s ł a b y c h i m o c n y c h s t r o n a r m i i tradycyjnej i g r u p partyzanckich Armia tradycyjna Grupy partyzanckie 1. Dysponuje duzżaę liczbaę dobrze uzbrojo¬ nych jednostek, majaęcych dosteęp do zasoboówzżywnoósci i a m u n i c j i 1. Dysponujaę małaę liczbaę s ł a b o u z b r o j o n y c h jednostek (przynajmniej na p o c z a t k u wal¬ k i ) , majaę trudnoósci w z d o b y c i u zasobóow zżywnoósci i a m u n i c j i 2. M o ż e s i ę szybko przemieszczac (dysponu¬ je l o t n i c t w e m , marynarkaę, p o j a z d a m i laędowymi) 2. Mogaę przemieszczaóc sieę głoównie pieszo 3. M a dobrze zorganizowane sieci k o m u n i ¬ kacyjne, któore dajaę przewageę w zakresie k o n t r o l i obszaru w a l k 3. Majaę małaę iloósóc sprzęetu k o m u n i k a c y j n e g o o d u ż y m zasiegu (przynajmniej na p o czaętku w a l k i ) , co p o w o d u j e trudnoósci w k o o r d y n a c j i operacji Ale Ale 1. Poruszanie sięe p o terenie objeętym działa¬ n i e m p a r t y z a n t ó w jest u t r u d n i o n e ; zazwy¬ czaj b r a k u j e j e j b a r d z o d o k ł a d n y c h informacji o terenie działaón 1. Same wybierajaę teren, na któorym beędaę walczyc, ł a t w o przystosowuje s i ę do szyb¬ k i e g o p o r u s z a n i a sięe p o t y m t e r e n i e , czeęsto potrafiaę sieęóswietnie ukrywaóc 2. Praktycznie nie m a zżadnego wsparcia o d lokalnej ludnoósci, n a w e t jeósli ta nie jest wrogo nastawiona 2. O t r z y m u j a ę w s p a r c i e lokalnej ludnoósci (oka¬ zywane spontanicznie l u b w w y n i k u stoso­ w a n i a t e r r o r u ) , z k t o r a sa scisle zwiazane 3. Zbieranie i n f o r m a c j i o ruchach i zamiarach grup partyzanckich s t a n o w i duzży p r o b l e m 3. O t r z y m u j a informacje o w s z y s t k i c h ru¬ chach p r z e c i w n i k a o d lokalnej s p o ł e c z noósci, a takzże - przez l o k a l n y c h a g e n t ó o w o jego zamierzonych d z i a ł a n i a c h Zródło: R. Trinquier, Modern Warfare: French View on Counterinsurgency, Praeger Security International, Westport 2008, s. 132. �254 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Rozwazane w niniejszym rozdziale h a s ł o „zdobywania serc i u m y s ł ó w " mozże w rzeczywistoósci przybieraóc bardzo roózżne formy - zalezżnie od postrze¬ gania skali użycia siły, ktora jest odpowiednia w walce przeciwpartyzanckiej. Dlatego zwolennicy rozwiazaó łagodniejszych, dażacy do pozyskania dla nich miejscowej ludnosci, beda stosowac mniej srodkow przymusu, nadajac wieksze znaczenie przestrzeganiu praw człowieka i wierzac, że takie podejscie jest bardziej skuteczne w uzyskaniu poparcia danej społecznosci. Natomiast ci, ktoórzy beda chcieli wymusióc tolerowanie swojej obecnoósci lub wzbudzióc strach u lokalnej społecznosci, uznaja, że mozna to uzyskac stosowaniem brutalnych metod - tak własnie było podczas działaó brytyjskiego i m p e r i u m w koloniach . Stad podejscie do walki przeciwpartyzanckiej zakładajace użycie dużej siły - jak miało to miejsce w Malezji - bywało kwalifikowane jako „zdobywanie serc i u m y s ł ó w " na r ó w n i z d u ż o mniej agresywnym podejsciem do działaó przeciwpartyzanckich prowadzonych od pewnego momentu w Iraku czy Afganistanie. Obecnie uwaza sie, że fraza „serca i u m y s ł y " powinna byc zarezerwowana jedynie do działaó, w których poszukuje sie zgody i zrozumienia w s r ó d lokalnej społecznosci, a nie nakierowanych wyłacznie na wzbudzenie strachu . Jej różne formy prezentuja zamieszczone w niniejszym rozdziale wybrane aspekty operacji wojskowych. 2 3 1. ŚwiadomoSć miedzykulturowa - koniecznoSc i trudnoSci stosowa­ nia w działaniach wojskowych Zastosowanie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej w praktyce pojawiło sie jako element „zwrotu kulturowego" silnie powiaęzanego z renesansem doktryn przeciwpartyzanckich w obliczu wojen w Iraku i Afganistanie. Jednoczeósnie jej p o w r ó t do myslenia wojskowego nie przebiegał bez oporow i nie został przyjęty przez wszystkich entuzjastycznie. Koniecznosc zmiany postaw zoł­ nierzy jest procesem d ł u g o t r w a ł y m i trudnym, t y m bardziej ze zwiazanym z wypracowaniem nowych schematóow zachowanó, nieodpowiadajaęcych dotych¬ czasowemu etosowi żołnierza. Etos ten doskonale oddaje oficjalne credo zołnierza amerykanóskiego, któore brzmi obecnie tak: „Jestem a m e r y k a ó s k i m żołnierzem. Jestem wojownikiem i c z ł o n k i e m zespołu. Służe obywatelom S t a n ó w Zjednoczonych i żzyjeę zgodnie z wartoósciami mojej armii. Misja beędzie dla mnie zawsze na pierwszym miejscu. Nigdy nie zaakceptujęe porazżki. Nigdy sieę nie wycofam. Nigdy nie zostawięe rannego kompana. 2 P. D i x o n , „Hearts and Minds"? British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" 2009, t. 32, nr 3, s. 366. 3 Ibidem. �1. SwiadomoSc międzykulturowa - koniecznoSc i trudnoSci stosowania... 255 Jestem zdyscyplinowany, twardy psychicznie i fizycznie, wyszkolony i biegły w moich zżołnierskich zadaniach i musztrze. Zawsze dbam o swojaę bronó, ekwipunek i samego siebie. Jestem ekspertem i profesjonalistaę. Jestem gotowy do wyjazdu, zaangażzowania sięe i zniszczenia przeciwnika Stanoów Zjednoczonych w bezpoósredniej walce. Jestem strazżnikiem wolnoósci i amerykanóskiego stylu zżycia. Jestem amerykanóskim żzołnierzem" . 4 W 2007 roku generał John Kiszely, słuzżaęcy w latach 1969-2008 w armii brytyjskiej, gdzie w czasie słuzżby brał udział w walkach o Falklandy, a takzże w misjach w Boósni i Iraku, p o d s u m o w a ł powody, dla ktoórych myósl wojskowa okazuje tak duzżaę antypatieę wobec działanó przeciwpartyzanckich. Kiszely stwierdził, zże działania przeciwpartyzanckie „ o d z n a c z a j a ę s i e ę c e c h a m i , d o któorych nie pasuje nieskalany etos wojownika: złożzonoósóc, wieloznacznoósóc, niepewnoósóc, oparcie sięe na kroótkoterminowych rozwiaęzaniach, problemy, ktoórych wojskowi nie rozwiaężzaę samodzielnie, a ktoóre wymagajaę wspoółpracy z róożznymi agencjami i jednostkami, aby wypracowaóc podejóscie wszechstronne, potrzeba działania wósroód miejscowej ludnoósci, ktoórej kultury sięe nie rozumie, oraz rozmowy przynajmniej z częeósciaę przeciwnikóow, co mozże byóc postrzegane jako paktowanie z w r o g i e m " . Nastęepnie Kiszely dodaje: „takie wojsko postrzega swe zadanie jako obwarowane swoistym przymusem działania wedle ósciósle okreóslonych zasad użycia siły (Rules of Engagement - RoE), negujących mozliwosc uzycia swej karty atutowej - siły ognia, gdzie zbyt dużzaę wagęe przykłada sięe do ochrony zamiast do użzycia siły, stosujaęc roózżne konsekwencje dyscyplinarne za nadużzycia w t y m zakresie, gdzie wreszcie należzy wspoółpracowaóc z mediami. Co więecej, w oczach wojownika działania przeciwpartyzanckie wymagajaę posiadania zde¬ cydowanie «niewojowniczych» przymiotóow, jak np. inteligencja emocjonalna, empatia, subtelnoósóc, wyrafinowanie, zręecznoósóc polityczna i umiejeętnoósóc do¬ strzegania pewnych niuansow. Armie, k t ó r e maja trudnosc w przyswojeniu sobie tych cech, zdajaę sieę postrzegaóc działania przeciwpartyzanckie jako swoistaę aberracjęe, szukajaęc mozżliwoósci powrotu do «właósciwej służzby wojskowej» i traktujaę kolejne szkolenie raczej jako szanseę na odzyskanie swych umiejeętnoósci walki nizż na zdobycie wiedzy o działaniach przeciwpartyzanckich" . W Stanach Zjednoczonych siły zbrojne, „ s t r a u m a t y z o w a n e " doswiadczen i a m i z W i e t n a m u , okazywały jeszcze więekszaęniecheęóc do dostrzeżzenia i akceptacji tych cech walki przeciwpartyzanckiej. Niewyciaęgnieęcie wnioskóow i brak rzetelnej oceny doóswiadczenia wietnamskiego przez dowoództwo woj¬ skowe, ósrodowiska akademickie i politykoów w z m o c n i ł y przekonanie, żze 5 6 4 Za: N . R . F . A y l w i n - F o s t e r , Changing the Army for Counterinsurgency Operations, „Military R e v i e w " l i s t o p a d - g r u d z i e n ó 2 0 0 5 , s. 13. 5 J. Kiszely, Learning s. 10. 6 Ibidem. About Conunterinsurgency, „Military Review" marzec-kwiecienó 2007, �256 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych działania przeciwpartyzanckie sa forma prowadzenia wojny „z ktorej nie wynika nic dobrego" . J a k s t w i e r d z i ł J a c k K e a n e , a m e r y k a n s k i g e n e r a ł , k t o r y brał u d z i a ł w operacjach m.in. w Wietnamie, Somalii i na Haiti, „po wojnie w Wietnamie wyrugowalismy wszystko, co dotyczyło prowadzenia wojny nieregularnej czy partyzanckiej, bo wiaęzało sięe to z powodem, dla ktorego przegralismy teę wojneę" . Z kolei David Ucko zauważzył, zże wojsko amerykanskie po doswiadczeniach wietnamskich „ m i a ł o a w e r s j e ę d o d z i a ł a n p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h i operacji stabilizacyjnych, łaęczaęc fakt, żze takie misje były niepozżaędane, z aktual¬ nie wysteępujaęcaę cheęciaę ich unikania" . Zamieszanie to w z m o c n i ł o przyjeęcie po 11 wrzesnia 2001 r o k u p o l i t y k i nakazujaęcej zapobieganie zagrozżeniom skierowanym przeciwko Stanom Zjednoczonym, skutkującej m.in. inwazjana Afganistan i I r a k . Niepowodzenie Stanow Zjednoczonych, probujaęcych wspolnie z wojskami koalicji doprowadzic do ustabilizowania sytuacji w Iraku po inwazji w 2003 roku, s p o w o d o w a ł o koniecznosc dokonania radykalnego przeszacowania tradycyjnych p r i o r y t e t ó w wojskowych . John A . Nagl zauwazył, że trudnosci armii amerykanskiej w radzeniu sobie z rosnaęcym chaosem w Iraku wynikały z braku identyfikacji i zrozumienia problemow własciwych w zasadzie dla każzdej kampanii przeciwpartyzanckiej. To z kolei wynikało z kultury organiza¬ cyjnej amerykanskiej armii i jej nastawienia, ktore zniechęecało do badania takich k o n f l i k t o w . W konsekwencji d o w o d z t w o wojskowe z i g n o r o w a ł o doswiadczenia płynaęce z tego typu wojen rowniezż w kwestii sposobu osiaęgania sukcesu we wspołczesnych kampaniach przeciwpartyzanckich. John Nagl podkreslił, iz „nie bedzie niesprawiedliwe powiedzenie, że w 2003 roku więekszosc oficerow armii amerykanskiej miała lepszaę wiedzeę o amerykanskiej wojnie secesyjnej nizż o działaniach przeciwpartyzanckich" . Dopiero w 2004 roku amerykanski Departament Obrony uznał, zże w Iraku istnieje głeęboko zakorzeniona partyzantka, co dało impuls do rozpoczeęcia pozyskiwania wiedzy dotyczaęcej przeprowadzania działan przeciwpartyzanckich przez dowodztwo wojsk amerykanskich . David Ucko zauważył, że „proces ten 7 8 9 10 11 12 13 7 D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , Whose Hearts Counterinsurgency, 8 Za: J.A. N a g l , Foreword to the University of Army/Marine Counterinsurgency 9 and Whose Minds? The Curious Case of Global „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" l u t y 2010, t. 33, n r 1, s. 8 2 - 8 3 . Corps Field Manual 3-24 of Chicago Press Edition: The Evolution Counterinsurgency, and Importance [ w : ] U.S. A r m y and M a r i n e Corps, Field Manual, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 7 , s. X I V . D . U c k o , Innovation or Inertia: The US Military and the Learning ofCounterinsurgency, „Orbis" 2008, t. 52, n r 2, s. 2 9 1 . 1 0 D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , op.cit., s. 83. 1 1 D . C . H e n d r i c k s o n , R . W . Tucker, Revisions in Need of Revising: What Went Wrong in the Iraq War, „ S u r v i v a l " 2005, t. 47, n r 2, s. 1 2 1 3 7-32. J.A. N a g l , op.cit., s. X V . D . Petraeus, Learning Counterinsurgency: R e v i e w " styczenó-luty 2 0 0 6 , s. 2 - 1 1 . Observations from Soldiering in Iraq, „Military �257 2. „Zdobyć serca i umysły" - u zrodeł koncepcji swiadomosci międzykulturowej charakteryzował sieę niespotykanym dotychczas poziomem pokory i brakiem s z o w i n i z m u " . W konsekwencji, w latach 2004-2005, amerykaóskie agencje wojskowe i partnerzy z sił koalicji (m.in. Brytyjczycy) dokonali krytycznej oceny amerykaóskich działaó w I r a k u . Proces ten zaowocował publikacja w 2007 ro­ ku podręcznika walki przeciwpartyzanckiej Counterinsurgency Field Manual,FM3-24 - najbardziej wszechstronnej, zdaniem wielu badaczy i praktykoów wojskowych, publikacji, jaka kiedykolwiek została wydana w tej materii (bardzo jednak krytykowanej w srodowisku antropologicznym). Co jeszcze bardziej istotne, nowy sposob myslenia zaczaęł sieę wyrazżac w praktyce operacyjnej i w bardziej ogolnych zmianach polityki wojskowej, połaęczonych ze zwieększeniem n a k ł a d o w na podniesienie poziomu bezpieczenstwa. Media podchwyciły to, piszaęc o zmianie, ktorej wyrazem miała byc koncepcja „zdobywania serc i u m y s ł o w " . 14 15 2. „Zdobyć serca i umysły" - u Źródeł koncepcji SwiadomoSci międzykulturowej H a s ł o winning hearts and minds stało sieę wspołczesnie na nowo przypomnianym kluczem do sukcesu prowadzonych operacji przeciwpartyzanckich. To dzisiaj „jasno swięecaęcy slogan", jak pisze o idei „zdobywania serc i u m y s ł o w " Elizabeth Dickinson w artykule na ł a m a c h „Foreign Policy" . Amerykanska prasa codzienna i wojskowa oraz telewizja regularnie przywołujaętęe koncepcjeę, choc nie zawsze w pozytywnych słowach: 16 • U.S. Must Win Afghan Hearts and Minds, Commander Says: „Stanley McChrystal chce wygrac bitwęe o serca i umysły ludzi w kraju ogarnieętym wojnaę: «To, co mowięe wprost, dotyczy tego, izż najwieększym niebezpieczenstwem w tej chwili jest utrata poparcia tutejszej ludnosci. Jesli s p o ł e c z e n s t w o bęedzie przeciwko nam, nie osiągniemy sukcesu. Jesli ludzie b ę d a postrzegac nas jako o k u p a n t ó w , nie wygramy, a liczba ofiar bedzie dramatycznie r o s n a ó » " . • Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?: „Witajcie na polu bitwy o afganskie serca i umysły, na ktorym - by uzżyc jeęzyka komunikacji strategicznej lub stratkomu (stratcom) - walka zaczyna byc okreslana «działaniami kinetycznymi», przypadkowa strzelanina «eskalacjaę siły», zas funkcjo¬ nowanie oddziałow zabojcow - «działaniami przeciwpartyzanckimi». W t y m swiecie wiadomosc jest krolem, a rzeczywistosc podlega łatwym z m i a n o m " . 17 18 1 4 D . U c k o , Innovation... , op.cit., s. 294. 1 5 N . Aylwin-Foster, 1 6 E. D i c k i n s o n , A Bright Changing..., Shining op.cit., s. Slogan. 2-15. How „Hearts and Minds" Came to Be, „Foreign Policy" w r z e s i e n - p a z d z i e r n i k 2 0 0 9 . 1 7 C N N Politics, 28 w r z e s n i a 2 0 0 9 , h t t p : / / a r t i c l e s . c n n . c o m / 2 0 0 9 - 0 9 - 2 8 / p o l i t i c s / a f g h a - nistan.obama_1_new-strategy-additional-forces-afghan?_s=PM:POLITICS ( 2 0 . 1 0 . 2 0 1 1 ) . 1 8 2009. J. MacKenzie, Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?,„The W o r l d " 28 maja �258 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych • How Not to Win Hearts and Minds: „ W badaniach O N Z 52% Afgaóczyków p o w i e d z i a ł o , zże zagraniczne organizacje pomocowe saę skorumpowane i przyjechały do ich kraju tylko po to, zeby się wzbogacic" . • U.S. Struggles to Win Hearts, Minds in the Muslim World: „Administracja Busha spotyka sieę z coraz więekszaę krytykaę zaróowno wewneętrznaę, jak i zewneętrznaę, p o n i o s ł a kleęskeę w agresywnej wojnie idei przeciwko Osamie ibn Ladinowi i Al-Kaidzie oraz i n n y m muzułmanóskim grupom ekstremistycznym w ostat¬ nich trzech latach, od czasoów atakóow 11 wrzeósnia 2001 r o k u " . 19 20 Choóc dzisiaj h a s ł o winning hearts and minds w zasadzie kojarzy sieę głóownie z operacjaę w Afganistanie, to zostało uzżyte duzżo wczeósniej przez drugiego prezydenta Stanoów Zjednoczonych Johna Adamsa, któory opisujaęc amerykanóskaę wojneę rewolucyjnaę z lat 1775-1783, podnosił, zże „rewolucja (amerykanóska) nastaępiła na d ł u g o przed rozpoczęeciem wojny. Rewolucja była w u m y s ł a c h i w sercach ludzi ( . . . ) " . Podobnie prezydent Franklin D. Roosevelt używał tego sformułowania w swych przemóowieniach dotyczaęcych wielkiego k r y z y s u . Najczeęósciej jednak fraza „serca i u m y s ł y " jest kojarzona z udanaę kampaniaę w Malezji, w ktoórej wojska brytyjskie dowodzone od 1952 roku przez m a r s z a ł k a Geralda Templera zwalczały partyzantke komunistyczna. Templer wyszedł z założzenia, żze: „odpowiedóz na powstanie nie lezży w decyzjach o posyłaniu kolejnych oddziałóowwdzżungleę, tylko w sercach i u m y s ł a c h l u d z i " , co tłuma¬ czył w nasteępujaęcy sposóob: „strzelanie to jedynie 25% tego problemu, kolejne 75% lezży w pozyskaniu ludzi do opowiedzenia sieę po naszej s t r o n i e " . Słowa Geralda Templera wynikały, jak przypuszczajaę badacze, z obserwacji działanó Mao Tse-tunga, ktoóry w 1949 roku odnióosł sukces w walkach partyzanckich prowadzonych z Kuomintangiem. Mao wskazywał, żze: „partyzantka musi poruszaóc sieę mieędzy ludózmi tak, jak ryba pływa w wodzie. Wystarczy wysuszyóc morze, a ryba z g i n i e " . W 1965 roku prezydent Stanoów Zjednoczonych Lyndon Johnson, móowiaęc o udziale wojsk amerykanóskich w wojnie w Wietnamie, stwierdził, zże „osta¬ teczne zwycieęstwo zalezży od serc i umysłoów ludzi, któorzy tam zżyjaę" (mimo takiego założzenia działania przeciwpartyzanckie prowadzone przez Amerykanoów w Wietnamie w praktyce były w zasadzie konwencjonalne ). Prezydent 21 22 23 24 25 26 1 9 W . Easterly, How Not to Win Hearts and Minds, 2 0 R. W r i g h t , U.S. Struggles to Win Hearts, Minds „ W a l l Street J o u r n a l " , 16 sierpnia 2010. in the Muslim World, „ T h e W a s h i n g t o n Post", 20 sierpnia 2 0 0 4 . 2 1 P. D i x o n , op.cit., s. 3 6 1 . 2 2 E. D i c k i n s o n , 2 3 B. Lapping, End of Empire, Paladin Grafton, L o n d o n 1985, s. 224; J. Cloake, Templer, Tiger ofMalaya: op.cit.,s.1. The Life ofField Marshal Sir Gerard Templer, H a r r a p , L o n d o n 1985, s. 477, za: P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 4 J. Cloake, op.cit., s. 262, za: P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 5 P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 6 Ibidem, s. 363. �2. „Zdobyć serca i umysły" - u zrodeł koncepcji SwiadomoSci miedzykulturowej 259 Johnson w t y m wypadku odwołał się do słow swego poprzednika - prezydenta Johna F. Kennedy'ego, który w przemowieniu do Kongresu z 2 kwietnia 1963 roku dotyczącym Ameryki Łacióskiej podażył za owczesna retoryka kontrrewolucyjnaę panujaęcaę w Stanach Zjednoczonych, podkreóslajaęc, żze„byócmozże najbardziej znaczaca jest zmiana w sercach i u m y s ł a c h ludzi - w rosnacej w o l i rozwoju ich k r a j o w " . 27 Zwrot „serca i u m y s ł y " w zwiazku z t y m na stałe wszedł do zasobu wyrażeó uzywanych przez polityków amerykaóskich w p r z e m ó w i e n i a c h . 14 wrzesnia 2005 roku prezydent George W . Bush na forum Zgromadzenia O g ó l n e g o O N Z t y m i s ł o w a m i u s p r a w i e d l i w i a ł inwazje na Irak, wychwalając m o ż l i w o s c zapoczaętkowania politycznej transformacji na Bliskim Wschodzie: „Poprzez cały swiat, serca i umysły jak nigdy przedtem otwieraja się na przesłanie 28 0 ludzkiej wolnosci" . Jego następca Barack Obama 9 stycznia 2009 roku wyraził się natomiast o przestrzeganiu konwencji genewskich w relacjach ze swiatem muzułmanskim, ze: „przyczyni sie to do zwiększenia naszego bezpieczenstwa i pomoże zmieniac serca i umysły w naszych staraniach przeciwko ekstremistom", by już poł roku pozniej w Moskwie wypowiadac się o Rosji, iż: „przez mobilizowanie, organizację i zmienianie serc i umysłow ludzi zmienicie polityczny krajobraz" . 29 Sformułowanie „serca i u m y s ł y " moze byc zatem interpretowane na rozne sposoby. Przede wszystkim należy jednak wskazac na jego częsci składowe. I tak słowo „serca" oznacza zdobycie emocjonalnego wsparcia lokalnej społeczno­ sci, słowo „umysły" zas wskazuje na to, ze członkowie lokalnej społecznosci daża do realizacji w ł a s n y c h racjonalnych interesow . Jak więc zasadnie wskazuje Thomas Mockaitis, s f o r m u ł o w a n i e „serca 1 umysły" odnosi sie do zrozumienia faktu, że sama siła nie wystarczy do skutecznej walki z partyzantka, potrzebne jest rownież połączenie tej siły z rozwojem politycznym i gospodarczym, ktory beędzie uderzac nie tyle w skutki, co w przyczyny zamieszek. Autor broni takze sformułowania „serca i umysły" przed jego krytykami, umniejszajaęc jednak znaczenie politycznej wolnosci i zgody: „koncepcja «zdobywania serc i umysłow» była często oczerniana i nierozumiana, gdy wskazywano, ze np. budowanie przez żołnierzy placow zabaw dla usmiechnieętych dzieci tak naprawdeę odciaęga ich od podstawowego zadania, to jest od walki. Kampania «serc i umysłow» polega jednak na trzezwej ocenie tego, co motywuje ludzi do buntu, oraz na opracowaniu strategii majaęcej uderzyc w przyczyny niepokojow. Najczęesciej niezadowolenie zaczyna sie od spraw podstawowych typu «chleb i masło». Brak pracy, przyzwoitego miejsca do zamieszkania, elektrycznosci, bieżzaęcej wody, opieki medycznej 30 2 7 2 8 2 9 3 0 E. D i c k i n s o n , o p . c i t . , s . 1 . Ibidem,s.2. Ibidem. P. D i x o n , op.cit., s. 363. �260 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych czy edukacji m o ż e skłaniac ludzi do akceptacji p a r t y z a n t ó w lub nawet do udzielania i m wsparcia. Jednak gdy tylko podstawowe potrzeby zostanaę za¬ spokojone, ludzie moga w y s u n a ó żadania wolnosci politycznych, ktorych brak mozże byc rowniezż paliwem dla p a r t y z a n t k i " . Dla Hew Strachana rowniez entuzjastyczne wsparcie społeczenstwa nie jest konieczne: „kiedy m o w i m y o «sercach i umysłach», nie m o w i m y o byciu m i ł y m dla tubylcow, ale o zapewnieniu i m poczucia stabilnego rzadu. «Serca i umysły» oznaczają władzę, a nie obłaskawienie. Oczywiscie reformy polityczne i spo­ łeczne moga, towarzyszyc ustanowieniu stabilnego r z a d u " . Ian A . Rigden argumentuje na korzysc bardziej „siłowej" interpretacji sformułowania „serca i umysły", wskazujac, że: „jest ono ciagle mylone z przyj­ mowaniem łagodnego podejscia przy działaniach wsrod lokalnej społecznosci. Kluczowa jest tymczasem zmiana myslenia u odbiorcow, co wymaga skom¬ p l i k o w a n y c h s r o d k o w i t w a r d e g o podejscia, przejawiajaęcego s i e ę n p . w przesiedleniach ludnosci, wprowadzeniu godziny policyjnej i bezposrednim udziale wojska w t ł u m i e n i u zamieszek. Gdy juz zmieni sie to podejscie, m o ż n a wdrożzyc drobne srodki wspierajaęce (np. w zakresie pomocy medycznej czy weterynaryjnej), a sposob, w jaki rzadowe siły bezpieczenstwa wspołdziałaja z lokalna społecznosci^, połaczony z efektywnym pozyskiwaniem informacji, pozwala zdobyc serca" . 31 32 33 Ashley Jackson dowodzi z kolei, że w przeszłosci s f o r m u ł o w a n i e „serca i u m y s ł y " m i a ł o wiele wspolnego z budowaniem strachu, aby wygrac swoista socjoekonomiczna bitwę o wsparcie danej społecznosci. Jego zdaniem, gdy brytyjska armia podczas kampanii kolonialnych uzywała m i n i m u m siły, to z kolei w ł a d z e cywilne „czesto używały metod blizszych panstwu policyjnemu czy monarchii feudalnej nizż demokracji". Jackson wskazuje, żze „brytyjskie zwycięestwa w zwalczaniu partyzantki w koloniach zostały osiaęgnięete dzieęki dosteępnosci, a niekiedy zastosowaniu przytłaczajaęcej s i ł y " . Najlepszym tego dowodem mozże byc kampania przeciwpartyzancka w Malezji. 34 2.1. D z i a ł a n i a p r z e c i w p a r t y z a n c k i e w Malezji Skala represji stosowanych przez wojska brytyjskie w Malezji była ogromna. Wystarczy wymienic chocby: 3 1 T.R. M o c k a i t i s , Iraq and the Challenge ofCounterinsurgency, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , L o n d o n 2 0 0 8 , s. 2 3 - 2 4 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 364. 3 2 H . Strachan, British Counterinsurgency from Malaya to Iraq, „Royal United Services I n s t i t u t e J o u r n a l " 2007, t. 152, n r 6, s. 8, za: P. D i x o n , op.cit., s. 364. 3 3 I . A . Rigden, The British Approach to Counterinsurgency: Myths, Realities, and Strategic Challenges, Carlisle Barracks, Carlisle 2008, s. 12, za: P. D i x o n , op.cit., s. 365. 3 4 A . Jackson, British Counterinsurgency in History: A Useful Precedent?, Review", w i o s n a 2006, n r 139, s. 1 2 - 2 2 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 365. „British Army �2. „Zdobyc serca i umysły" - u zrodeł koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej 261 35 • plan Briggsa , ktoórego wykonanie s p o w o d o w a ł o od 1950 roku przesiedlenie póoł miliona mieszkanócóow (do tzw. nowych wiosek), co s t a n o w i ł o około 25% Malezyjczykoów narodowoósci chinóskiej; • masowe aresztowania; • stosowanie kary ósmierci za noszenie broni; • przetrzymywanie ludzi w wieęzieniach bez procesu nawet przez okres do dwoch lat (w latach 1948-1957 było to o g ó ł e m 34 tysięcy osob przetrzymy¬ wanych dłużzej nizż 28 d n i ) ; • deportacje (ponad 10 tysięcy o s ó b w samym tylko 1949); • wprowadzenie ograniczenó w mozżliwoósci przemieszczania sięe po terytorium Malezji; • kontroleęzżywnoósci i sklepoów; • podpalenia domoów sympatykóow komunistoów; • cenzuręe; • stosowanie odpowiedzialnoósci zbiorowej; • bezkarne strzelanie do mieszkanócóow Malezji narodowoósci chinóskiej, uciekajaęcych przed patrolami wojskowymi; • masakreę w Batang Kali, gdzie w grudniu 1948 roku zabito 24 nieuzbrojonych cywilóow; • traktowanie osoób wieęzionych bez procesu jak przesteępcóow i powieszenie setek z n i c h . 36 W pierwszej fazie kampanii w Malezji, głownie w latach 1948-1951, domi¬ n o w a ł o zatem podejóscie do walki przeciwpartyzanckiej nakazujaęce wykorzystywaóc przede wszystkim wszelkie dostęepne ósrodki przymusu. Brytyjski wysoki komisarz w Malezji Henry Gurney stwierdził wreęcz, zże działania przeciwpartyzanckie w Malezji nie mogły byóc prowadzone na podstawie istniejaęcego prawa - w jego opinii ł a m a n i e prawa zaróowno przez policjęe, jak i wojsko było konieczne, aby utrzymaóc to prawo i przywróocióc porzaędek. Znamienne jest, zże brytyjski rzaęd, choóc nigdy nie zaakceptował celowego zabijania cywilóow w Malezji, to jednak swymi decyzjami stworzył atmosfereę dopuszczajaęcaę wyzżej opisane zachowania w zalezżnoósci od tego, jaka była lokalna interpretacja częesto dwuznacznych rozkazoów . 37 Stosowanie bardziej łagodnej p o l i t y k i wzgleędem miejscowej ludnoósci rozpoczęło się dopiero po smierci sir Henry'ego Gurneya, ktory 6 pazdziernika 1951 roku został zabity przez partyzantow z Komunistycznej Partii Malezji. Nastęepca Gurneya - Gerald Templer - przybył do Malezji w 1952 roku ze scisłymi wytycznymi rzaędu brytyjskiego, aby zjednac sobie mieszkancow Malezji narodowosci chinskiej przez przyznanie i m prawa do głosowania 3 5 B r y t y j s k i gen. H a r o l d Briggs przejaęł d o w o d z e n i e d z i a ł a n i a m i p r z e c i w p a r t y z a n c k i m i w Malezji w k w i e t n i u 1950 i s t w o r z y ł m . i n . p r o g r a m przesiedlen l u d n o s c i , majaęcy na celu odcieęcie p a r t y z a n t o w o d p o m o c y . Za: J.A. N a g l , 3 6 3 7 P. D i x o n , op.cit., s. 368. Ibidem. op.cit.,s.71-72. �262 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych w wyborach w ł a d z - jednoczesnie nie było jednak mowy o rezygnacji z planu Briggsa. Gerald Templer przyspieszył teżz formowanie armii malezyjskiej majaęcej za zadanie przede wszystkim zwalczanie partyzantki, jednoczesnie znacznie powięekszajaęc wywiad oraz zwieększajaęc nagrody za wydanie partyzantow. Paradoksalnie rowniezż smierc sir Gurneya, ktora odbiła sieę szerokim echem w całej Malezji, przyczyniła sieę do porazżki partyzantow. Był to impuls, ktory s p o w o d o w a ł odwrocenie sieę dużzej częesci s p o ł e c z e n s t w a malezyjskiego od partyzantow - powszechne stało sięe przeswiadczenie, żze „skoro Wysoki Komisarz nie był bezpieczny, istnieje m a ł a nadzieja na zachowanie bezpieczenstwa na malezyjskich u l i c a c h " . Po 1952 roku zmieniono teżz sposob walki z partyzantkaę. Zaprzestano stosowania dużzych formacji wojskowych na korzysc małych samodzielnych oddziałow, ktorych działania były poprzedzone odpo¬ wiednim rozpoznaniem wywiadowczym. W tych działaniach liczyły sięe przede wszystkim wiedza, doswiadczenie oraz w y t r z y m a ł o s c każzdego zżołnierza z osobna, a nie obezwładniajaęca siła o g n i a . 38 39 Krytycy brytyjskiej kampanii w Malezji w latach 1948-1960 twierdzaę w zwiaęzku z tym, żze jej sukces nie został osiaęgnieęty za pomocaę metod polegajaęcych na „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " . Porazżka partyzantow miała miejsce głownie dzięki siłowym działaniom Brytyjczykow w latach 1950-1952, gdy stosowano podejscie „znajdz i zniszcz". Przyznał to nawet Chin Peng, sekretarz Komunistycznej Partii Malezji, ktorego zdaniem pozycja partyzantow w Malezji była najsilniejsza w latach 1949-19 5 0 . 40 Dlatego stosowanie frazy „serca i u m y s ł y " wobec zwycieęskiej brytyjskiej operacji w Malezji nie oddaje w pełni rzeczywistosci i ukrywa represyjne metody czeęsto połaęczone z dopuszczaniem sieę poważznych naruszen praw człowieka. Represje stosowane przez Brytyjczykow w Malezji nie były odosobnione podobnie posteępowali rowniezż w Kenii czy w czasie innych konfliktow kolo¬ nialnych. T u wystarczy chocby wspomniec powstanie Mau Mau krawo stłu¬ mione przez wojska brytyjskie w 1955 r o k u . 4 1 Z tego p u n k t u widzenia fraza „serca i u m y s ł y " jest czeęsto postrzegana jako „zaklęecie", majaęce ukryc przed organizacjami ochrony praw człowieka, opiniaę publicznaę czy mediami, zże w rzeczywistosci skuteczne prowadzenie działan przeciwpartyzanckich mozże wiaęzac sieę z dużzymi represjami. Argument ten wykorzystujaęrowniezż ci, ktorzy twierdzaę, żze nalezży unikac wszelkich interwencji 3 8 J.P. O n g k i l i , Nation-building in Malaysia 1946-1974, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, Singapur 1985, s. 79. 3 9 4 0 4 1 P. D i x o n , op.cit., s. 369. Ibidem. D . A n d e r s o n , Histories of the Hanged: Britain's Dirty War in Kenya and the End of Empire, W e i d e n f e l d & N i c h o l s o n , L o n d o n 2005; H . Bennett, The Other Side of the COIN: Minimum Exemplary Force in British Army Counterinsugency and in Kenya, „ S m a l l W a r s and Insurgencies" 2007, t. 18, n r 4, s. 6 3 8 - 6 6 4 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 370. �3. Świadomość miedzykulturowa jako narzędzie i warunek „zdobywania serc i umysłów"... 263 - czy to przeciwpartyzanckich, czy też pokojowych - gdyż nie pozwalają one wykluczyć naruszenia praw c z ł o w i e k a . Trudno jednak nie zgodzic się z t y m , że Brytyjczycy wyciagnęli odpowiednie wnioski z walk w Malezji i potrafili dostosowac swoja, wojskowa, k u l t u r ę organizacyjna, do potrzeb walki z partyzantka, jeszcze wtedy, gdy konflikt trwał. Ostatecznie do zwycięstwa d o p r o w a d z i ł o stosowanie małych jednostek taktycz­ nych, k t ó r e wykazywały odpowiednia elastycznosc w dostosowywaniu sie do lokalnych w a r u n k ó w , mogły również byc szybko przerzucane w inne miejsca. Do tego doszła polityka stosowania m i n i m u m siły, ktora w wypadku wojsk brytyjskich dobrze było widac w Afganistanie. Brytyjczycy stosowali i stosuja siłeę jedynie wtedy, gdy mogaę osiaęgnaęóc dzieęki niej odpowiedni efekt ekono¬ miczny, polityczny czy propagandowy . 42 43 3. Świadomość miedzykulturowa jako narzędzie i warunek „zdoby­ wania serc i umysłów" w operacjach przeciwpartyzanckich Niewatpliwie należy podkreslic jedno: koncepcja hearts and minds jest nierozer¬ walnie spleciona z doktrynami działanó przeciwpartyzanckich, a jej odrodzenie w X X I wieku przybrało czesciowo formułe swiadomosci międzykulturowej. Traktowanie przez wojsko koncepcji „swiadomosci miedzykulturowej" jest bowiem przynajmniej w częesci traktowaniem utylitarnym: tak samo jak kon¬ cepcja hearts and minds ma bowiem słuzżyc „wygraniu" poparcia ludnosci cywilnej i , dzieki temu, zwiekszeniu efektywnosci prowadzonych d z i a ł a ń . J e d n a k głebsza analiza kształtowania sięe koncepcjihearts and minds wkontekscie działan przeciwpartyzanckich oraz analiza koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej pokazujaę, izż choc obie majaęduzżaęczęesc wspolnaę, to jednak nie mogaę zostac utożzsamione. Relacje między tymi koncepcjami m o ż e zilustrowac nastepujacy wykres: Rysunek 18. Relacje między koncepcjami C C A , Hearts & Minds oraz C O I N COIN - Counter-Insurgency operations (operacje przeciwpartyzackie); CCA - Cross-Cultural Awareness (swiadomosc miedzykulturowa); Hearts and Minds („serca i umysły"). Zrodło: Oprac. własne. 42 43 P. D i x o n , op.cit., s. 3 7 1 . J.A. N a g l , op.cit., s. 205. �264 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych Częesc wspolnaę wszystkich tych pojęec stanowi niewaętpliwie wiedza o kultu¬ rze: ona jest podstawaę do rozwijania swiadomosci mięedzykulturowej, podstawaę projektowania działan majaęcych na celu „zdobywanie serc i u m y s ł o w " oraz elementem efektywnych działan przeciwpartyzanckich. Tym, co beędzie rożznic te koncepcje, saę cel, kontekst i sposob realizacji, rozżny w przypadku szerokiego spektrum działan, w ktorych możzliwe beędzie użzywanie swiadomosci mieędzykulturowej, niezaweężzanej tylko i wyłaęcznie do operacji przeciwpartyzanckich, gdyżz zagadnienie to lokuje sieę takżze jako istotne w dyskusji nad operacjami pokojowymi, budowania pokoju, stabilizacyjnymi etc. Rowniezż koncepcja „zdobywania serc i u m y s ł o w " ma inny zasięeg i kontekst swojego powstania niżz koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej. To jednak, co je łaęczy, to fakt ich wspolnego wysteępowania w ł a s n i e w kontekscie operacji przeciwpartyzanckich. Poczatkow refleksji nad specyfika wojen przeciwpartyzanckich w X X wieku mozna szukac u słynnego Lawrence'a z Arabii (Thomas Edward Lawrence, 1888-1937), ktory pisał, żze „rebelia" potrzebuje trzech rzeczy: bazy nie do zdobycia (za takaę u z n a w a ł takzże, obok baz w sensie geograficzno-fizycznym, „umysły ludzi"), bezwzględnego wroga z prawdziwego zdarzenia i przyjaznej ludnosci. Ten ostatni element okreslał jako kluczowy: „Na rebelięe składa sięe 2% aktywnie razżaęcych wroga bojownikow i 98% ich biernych sympatykow. (... ) W k i l k u słowach: powstancy, jesli saę mobilni, zabezpieczeni (w sensie niedostęepnosci pewnych obiektow dla nieprzyjaciela), dysponujaę czasem oraz ideaę, ktora zjednuje i m przychylnosc ludnosci, odniosaę zwycieęstwo ( . . . ) " . 44 Thomas Lawrence brał udział jako tajny wysłannik Wielkiej Brytanii w kon¬ struowaniu ruchu partyzanckiego w krajach arabskich przeciwko imperium osmanskiemu, ktore przystęepujaęc do I wojny swiatowej po stronie panstw centralnych, p o s t a w i ł o sztab brytyjski w obliczu grozby realizacji niemieckiego planu osi Berlin-Bagdad. Pojawił sieę więec pomysł, by wzniecic powstanie Arabow przeciwko Turkom, ktore zwiaęzałoby ich siły. Arabowie byli rozbici i s k ł o c e n i , ale m o g ł a ich zjednoczyc wizja uwolnienia od jarzma pogardza¬ nych i znienawidzonych Turkow. Rewolucja arabska dawała szansęe zdezorga¬ nizowania armii tureckiej, w ktorej słuzżyło około 40% żzołnierzy pochodzenia arabskiego . 45 W y w o ł a n i a rewolucji (z sukcesem) podjaęł sięe Lawrence, ktory swoje przy¬ gody opisał w, uznanych za jedno z najwybitniejszych dzieł prozy angielskiej, Siedmiu filarach mądrości . Posmak gorzkich realiow wojennych, pisanych z dużzym dystansem, a zarazem wnikliwosciaę, jak rownieżz barwny jeęzyk, j a k i m napisane zostały dwa tomy Siedmiu filarśow,możze przyblizżyc nastęepujaęcy 46 4 4 Te rozwazania Lawrence'a z a r t y k u ł u będacego p r z y w o ł u j e i cytuje za: J.D. Kiras, Wojna nieregularna: baza dla terroryzm J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we współczesnym studiśow strategicznych, filarśwmadrosci partyzanckie, [w:] swiecie. Wprowadzenie do W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonskiego, K r a k o w 2009, s. 177. 4 5 Za: M . K . D z i e w a n o w s k i , Farys z Oksfordu, 4 6 T.E. Lawrence, Siedem filarśwmadrosci, 1971. Siedmiu i działania „Mowiaę W i e k i " 1994, n r 1. Panstwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa �3. Swiadomosc miedzykulturowa jako narzedzie i warunek „zdobywania serc i umysłów"... 265 fragment: „Tymczasem nasze ofiary i trudy poszły na marne, nie przynoszaęc zżadnego rezultatu z wyjaętkiem raportu, ktory jako pokarm dla sztabu w y s ł a ł e m do brytyjskiej kwatery głownej w Palestynie. Był to tandetnie napisany, efekciarski elaborat, p e ł e n dziwacznych alegorii i sztucznej prostoty. Na pod¬ stawie tego dokumentu możzna mnie było sklasyfikowac jako skromnego amatora, ktory z całych sił stara sieę nasladowac wielkie wzory. W rzeczywistosci byłem b ł a z n e m , ktory z szyderczym błyskiem w oczach patrzył, jak jego zwierzchnicy bijaęw beębny, maszerujaęc pod przewodem swego kapelmistrza Focha - utarta droga rozlewu k r w i prosto w o b j ę c i a Clausewitza. Zarowno bitwa, jak i raport były niemal we wszystkich szczegołach parodiaę obowiaęzujaęcych teorii militarnych. W kwaterze głownej przyjeęto go ciepło i z naiwnaę prostodusznosciaę, jakby dla ukoronowania dowcipu uznano za tak przekonujaęcy dowod mych zasług, żze ofiarowano m i odznaczenie. Nasze mundury wyglaędałyby znacznie efektowniej, gdyby kazżdy żzołnierz mogł bez swiadkow redagowac komunikaty o swych czynach na froncie" . W i n n y m fragmencie opisywał zwyczaje „ludzi pustyni": „ N a rzadko zaludnionej pustyni wszyscy znamienici ludzie znajaę sięe osobiscie i zamiast ksiaęzżek studiujaę genealogieę swych rodow. Ignorancja w tej dziedzinie narazża kazżdego człowieka na miano prostaka lub obcego, a obcych nie dopuszcza sieę ani do konfidencji, ani do familiarnych rozmow i narad. Nic tak mnie nie męczyło (a j e d n o c z e ś n i e od niczego tak bardzo nie z a l e ż a ł o powodzenie mojej misji), jak nieustanna gimnastyka u m y s ł o w a i pozowanie na wszechwiedzaęcego przy kazżdym pierwszym zetknieęciu z nieznanym m i p l e m i e n i e m " . 47 48 W opinii wielu wspołczesnych badaczy Thomas Lawrence był wybitnym specjalistaę od dwoch rzeczy: prowadzenia skutecznych działan partyzanckich i rozumienia Arabow (rozdz. I I i I I I w tomie pierwszym Siedmiu jllarowmądrosti sa p o s w i ę c o n e charakterystyce Arabow). Nic więc dziwnego, zejego 27 arty­ kułów - praktycznych porad i spostrzeżen z Arabii, ułozonych w 27 punktach i opublikowanych w 1919 roku w „Biuletynie Arabskim" - stało sieę wzorem, do ktorego dzis odwołujaę sieę takżze wspołczesni tworcy nowoczesnej kulturoi populacjo-centrycznej doktryny działan przeciwpartyzanckich: David Kilcullen (28 punktow) i David Petraeus (14 spostrzezżen) . 49 O ile jednak tekst Lawrence'a był napisany jako praktyczny przewodnik dla sił brytyjskich przy werbowaniu Arabow do w a l k i przeciwko i m p e r i u m osmanskiemu, o tyle zasady Kilcullena majaę pomoc amerykanskim zżołnierzom w „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " ludnosci cywilnej. Oprocz licznych podobienstw mieędzy t y m i dwoma tekstami, jak np. opisywanie kwestii wreęczania podarunkow, podkreslanie zasadnosci cierpliwego podejscia do miejscowych, saę tezż pewne istotne rozżnice. Thomas Lawrence opisuje chocby, jak należzymowic, ubierac sieę czy wspołdziałac z Arabami. U Davida Kilcullena nie znajdziemy 4 7 Ibidem, t . 2, s. 135. 4 8 Ibidem, t . 2, s. 39. 4 9 W s z y s t k i e t r z y teksty znajdujaę sięe w A n e k s i e . �266 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych tego typu etnograficznych szczegołow, możzna raczej powiedziec,zże przekazuje on niewiele „wiedzy kulturowej". Skupia sięe natomiast na przekazaniu tego, w jaki sposob należzy przygotowac sięe do misji, wykonywac zadania podczas jej trwania i w jaki sposobjaę zakonczyc . David Kilcullen podzielił swe 28 zasad na trzy wyrazne grupy. Pierwsze 9 zasad dotyczy w ł a s n i e przygotowan, ktore powinny byc podjete jeszcze przed dotarciem na teren operacji. Zasady od numeru 10 do 20 dotyczaę kwestii zwiaęzanych z przebywaniem juzż na terenie operacji i powinny byc w szczegolnosci - zdaniem ich autora - brane pod uwagęe przy wykonywaniu zadan operacyjnych. Natomiast zasady od 21 do 26 dotyczaę regularnej wspołpracy z miejscowaę ludnosciaę, ktora mozże zaistniec wtedy, gdy sytuacja w ramach operacji bęedzie mozżliwie jak najbardziej stabilna. Na zakonczenie autor podaje punkt 27, ktory dotyczy fazy opuszczania terenu operacji przeciwpartyzanckiej, a nasteępnie punkt 28, ktory stanowi podsumowanie wszystkich poprzednich (por. Aneks). 50 Działania przeciwpartyzanckie David Kilcullen charakteryzuje jako rywalizacjeę z partyzantami o prawo i zdolnosc do zdobycia serc, u m y s ł o w i akceptacji danej populacji. Wskazuje, ze aby wygrac, nalezy zdobyc szacunek ludnosci zamieszkujaęcej dany obszar, ugruntowany d z i a ł a n i a m i na rzecz lokalnej społecznosci oraz zaufaniem wynikajaęcym z realizacji wczesniej złozżonych obietnic, w szczegolnosci w kwestii zapewnienia bezpieczenstwa. Jego zdaniem stereotypy i plotki saę na t y m polu bitwy silniejsze niżz fakty czy tezż setki czołgow . 51 David Kilcullen należzy niewaętpliwie do czołowych teoretykow i zarazem praktykow w kwestii skutecznych działan przeciwpartyzanckich. Jego prace: The Accidental Guerilla. Fighting Small Wars in the Midst of a Big One (Oxford University Press 2009) oraz Counter-insurgency (Melbourne 2010) z a l i c z a j a s i e do wspołczesnych, „klasycznych" prac poswięeconych d z i a ł a n i o m przeciwpartyzanckim. Do innych „klasykow" w tej dziedzinie zaliczyc mozżna takzże Davida Galuli, Counterinsurgency Warfare: Theory and Practice (Westport 2008), Rogera Trinquiera, Modern Warfare: A French View of Counterinsurgency (Westport 2008); Johna A . Nagla, Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam (Chicago 2002), Roberta Thompsona, Defeating Communist Insurgency: Experiences from Malaya and Vietnam (London 1966). Nie jest to oczywiscie lista wyczerpujaęca. Poniewazż jednak „zwrot k u l t u r o w y " jest splecio¬ ny z renesansem tych doktryn, warto przyjrzec sieę temu, jakie reguły, zasady i przestrogi zawarte saę w doktrynach przeciwpartyzanckich, a nasteępnie jak, m i m o wiedzy o nich, po kolei je ł a m a n o . 5 0 R.J. Gonzalez, Towards Mercenary Anthropology? The New US Army Counterinsurgency Manual FM 3-24 and the Military-Anthropology 5 1 D. Kilcullen, Twenty-Eight IOSPHERE, lato 2006, pdf, s. 29. Complex, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, nr 3, s. 16. Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06_kilcullen. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 267 4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie Niezależnie od istniejących opracowan kwestii wojny (przeciw)partyzanckiej, jej cechy charakterystyczne, powtarzajaęce sieę w zasadzie u wszystkich badaczy, saę nasteępujaęce: • jest prowadzona przez siły rzaędowe przeciwko aktorom niepanstwowym; • celem partyzantow jest usunięecie danego rzaędu lub wyzwolenie danego terytorium spod okupacji; • wojna przeciwpartyzancka odrożznia sieęrownieżz od wojny przeciw terrorys¬ t o m zakresem wsparcia, jaki partyzanci majaęwsrod miejscowej l u d n o s c i . 52 Ze wzgledu na scisłe powiazanie tych trzech e l e m e n t ó w należy przyjrzec się rozwojowi koncepcji działanó przeciwpartyzanckich. Sama koncepcja była rozwijana w roóżznych kierunkach w zalezżnoósci od doóswiadczenó i historii sił zbrojnych, któore wcielały jaęw żzycie. Mozżna w zwiaęzku z t y m wyroóżznióc co naj¬ mniej kilka podejósóc, dobrze opisanych w literaturze, tutaj zostanaę przybliżzone podejóscia brytyjskie i amerykanóskie. Idea prowadzenia działanó przeciwpartyzanckich została przedstawiona i poszerzona przez takich autorow brytyjskich, jak Julian Paget, Robert Thomp­ son, Richard Clutterbuck czy Frank Kitson. Brytyjska koncepcja „zdobywania serc i umysłoów" obejmuje cztery podstawowe czynniki skutecznego d z i a ł a n i a . Pierwszy z tych czynnikoów to wola elity politycznej danego kraju do pokonania partyzantoów. Nie wystarczy t u jedynie zwycięestwo militarne - jeżzeli to partyzanci zdobeędaę „serca i u m y s ł y " społeczenóstwa, to dla rzaędu walka jest przegrana. Jak wskazywał wspomniany juzż generał Frank Kitson, rozwiaęzania wojskowe pełniaę w t y m wypadku jedynie roleę słuzżebnaę dla aktywnoósci poli53 5 4 tycznej . Drugi czynnik to wygranie bitwy o „serca i u m y s ł y " danego społeczenóstwa. Jest to istotne o tyle, ze ludzie przestana, popierac partyzantke, jeżeli uwierza, iż ich rzaęd jest w stanie jaę rzeczywióscie pokonaóc. Gdy bęedaę mieli przeóswiadczenie, zże partyzanci mogaę wygraóc z rzaędem - nie bęedaę ryzykowaóc, wystęepujaęc przeciwko tym, którzy byc m o ż e w przyszłosci beda miec nad n i m i władzę. Jako sposoby na wygranie bitwy o „serca i u m y s ł y " wskazuje sieę m . i n . zaangażzowanie lokalnej społecznoósci w projekty obywatelskie i działalnoósóc społecznaę oraz wzmocnienie inicjatyw lokalnych, działania psychologiczne za poósrednictwem ósrodkoów masowego przekazu, któore bęedaę nakierowane na wsparcie strony rzaędowej, jak roówniezż uzżywanie siły jedynie wtedy, gdy jest to rzeczywióscie niezbeędne, aby nie odstraszaóc lokalnej społecznoósci . 55 5 2 P. D i x o n , op.cit., s. 356. 5 3 Ibidem, s. 357. 5 4 F. K i t s o n , A Bunch of Five, L o n d o n 1977, s. 283, za: P. D i x o n , op.cit., s. 358. 5 5 P. D i x o n , op.cit., s. 359. �268 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Trzecim czynnikiem jest prymat użzywania sił policyjnych w walce party¬ zanckiej zamiast uzżywania regularnych formacji wojskowych. Wskazuje sieę, zże siły policyjne saę bardziej skuteczne w pozyskiwaniu informacji wywiadowczej, lepiej w s ł u c h u j a się w nastroje lokalnej społecznosci i t y m samym lepiej nadaja sięe do „zdobywania serc i u m y s ł o w " jej członkow. Stosowanie sił policyjnych pozwala zazwyczaj szybciej zaszczepic wsrod mieszkancow wizjęe powrotu do normalnosci, mozże byc rowniezż tansze od utrzymywania regularnej armii. Siły policyjne zazwyczaj bęedaę stosowac mniej przemocy nizż wojsko, bęedaęrowniezż bardziej s k ł o n n e do nawiaęzywania kontaktow z lokalnaę s p o ł e c z n o s c i a ę z założzenia ich obecnosc na danym terenie jest przeciezż dłuzższa. Lokalne siły policyjne saę w zwiaęzku z t y m lepiej obeznane z terenem, kulturaę i społeczenstwem zamieszkujaęcym dany obszar. Należzy jedynie uwazżac, aby jedna grupa społeczna nie z d o m i n o w a ł a zbytnio formacji policyjnych tak, aby nie doprowadzic do dyskryminacji innych g r u p . 56 Jako czwarty czynnik wskazuje sieę skoordynowane zarzaędzanie działaniami we wszystkich aspektach w a l k i przeciwpartyzanckiej. Chodzi t u przed wszystkim o aspekty polityczne, społeczne, psychologiczne czy wojskowe skoordynowane działania beędaę miały wieększe znaczenie nizż suma tych działan, liczaęc kazżde z osobna . Z kolei Robert Thompson wyrozżnia pięec czynnikow prowadzaęcych do „zdobycia serc i u m y s ł o w " : 1. Rzaęd musi miec jasno okreslony cel polityczny: stworzenie i utrzymanie wolnego, niepodległego i zjednoczonego kraju, ktory jest politycznie i ekonomicznie stabilny; 2. Rzaęd musi działac zgodnie z prawem; 3. Rzad musi miec całosciowy plan działan; 4. Rzad musi uczynic priorytetem pokonanie politycznej opozycji, nie partyzantow; 5. W wypadku guerilli rzaęd musi przede wszystkim zapewnic sobie bezpieczne bazy . Zwłaszcza jesli chodzi o ostatni punkt, to jego skutecznosc sprawdziła sieę wielokrotnie i okreslana jest jako „ink blot" (przez Brytyjczykow) badź „oil spot" (przez Amerykanow), została rowniezż wprowadzona do Afganistanu za czasow Petraeusa . 57 58 59 Politycy i wojskowi amerykanscy najprawdopodobniej po raz pierwszy uzżyli terminu Counter-Insurgency w latach 60. X X wieku, aby opisac wojne przeciwko narodowym ruchom wyzwolenczym podczas zimnej wojny. T e r m i n ten wydawał sieę Amerykanom bardziej odpowiedni niżz „działania przeciwrewolucyjne", gdyzż słowo „rewolucja" b u d z i ł o w społeczenstwie amerykanskim pozy¬ tywne lub wręecz bohaterskie skojarzenia . W podręeczniku przeciwpartyzanckim armii amerykanskiej (CFM 3-24) w obrazowaniu podejscia lokalnych społecznosci do wojska uwypukla sieę 60 5 6 Ibidem, s. 360. 5 7 Ibidem, s. 3 6 1 . 5 8 Za: Paul. D . W i l l i a m s ( r e d . ) , Security Studies. An Introduction, Y o r k 2 0 0 8 , s. 398. 5 9 6 0 Ibidem. P. D i x o n , op.cit., s. 356. Routledge, L o n d o n - N e w �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 269 znaczenie racjonalnego myóslenia jej członkóow, nakierowanego na realizacjeę w ł a s n y c h interesóow, pomniejszane jest natomiast znaczenie emocji czy zwyczajnego przychylnego nastawienia. Jednoczeósnie autorzy podręecznika poszukujaę rozwiaęzanó pozwalajaęcych budowaóc tzw. sieci zaufania: „gdy juzż jednostka ulokuje sieę na terenie operacji, jej nasteępnym zadaniem jest budowa lokalnych sieci zaufania. To jest rzeczywiste znaczenie frazy «serca i umysły», która składa sie z d w ó c h odrębnych k o m p o n e n t ó w . «Serca» oznaczaja prze¬ konanie ludzi, zże ich interesy bęedaę najlepiej zrealizowane, jezżeli działania przeciwpartyzanckie odniosaę sukces. «Umysły» oznaczajaę natomiast przeóswiadczenie członkoów miejscowej społecznoósci, zżezżołnierze walczaęcy z partyzantami mogaę ich obronióc, a wszelki opóor jest daremny. Nie nalezży sieę zastanawiaóc, czy ludzie l u b i a ż o ł n i e r z y . C h ł o d n a kalkulacja w ł a s n y c h i n t e r e s ó w , a nie emocje, to jest to, co n a p r a w d ę s i ę liczy. Po jakims czasie skuteczne sieci zaufania wrosnaę jak korzenie w danaę społecznoósóc. Wypraęsieci nieprzyjaciela, co zmusi ich do odkrycia sieę, pozwoli żzołnierzom przejaęóc inicjatyweę, a w konsek¬ wencji zniszczyóc partyzantóow" . Pomocna dla podsumowania roóżznic w podejósciach brytyjskim i amerykanóskim, majaęcych swoje korzenie w odmiennej kulturze organizacyjnej obydwu tych armii, jak roównieżz odmiennych doóswiadczeniach historycznych, mozże okazaóc sieę ponizższa tabela. 61 T a b e l a 14. W o j s k o w a k u l t u r a organizacyjna d z i a ł a n p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h W i e l k a Brytania Stany Zjednoczone Kierunek/Koordynacja Zwierzchnictwo cywilne Sposoby w p ł y w a n i a na społeczeństwo Z d o b y c i e „ s e r c i umysłóow" Zdobycie „ s e r c i umysłóow" za p o m o c a r e f o r m w z w i a z k u z bezalternatyw- politycz¬ Zwierzchnictwo wojskowe n y c h i r o z w o j u gospodarcze¬ n y m p r z e d s t a w i e n i e m prze¬ go w a g i w ł a s n y c h sił zbrojnych Użycie siły M i n i m a l n a siła P r z y t ł a c z a j a c a siła Pożądane techniki/siły Siły specjalne w połaęczeniu Jednostki piechoty z l o k a l n y m i j e d n o s t k a m i nie¬ regularnymi Zródło: Oprac. własne na podstawie: M.R. DeVore, Institutions, Culture and Counterinsurgency Operations: Why Do States Fight Similar Insurgencies Differently?, tekst referatu wygłoszonego na Meeting of the International Studies Association 2011 oraz J.A. Nagl, Learning to Eat Soup With a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, The University of Chicago Press, Chicago 2002, s. 51. Mozżliwoósci sojuszniczego zwalczania ugrupowanó partyzanckich dodatkowo zatem komplikujaę odmienna tradycja, doóswiadczenia i sposoby funkcjonowania sił zbrojnych Wielkiej Brytanii i Stanoów Zjednoczonych, któore ukształtowały specyficznaę wojskowaę kultureę organizacyjnaę w t y m zakresie. Co prawda wojska 6 1 U.S. A r m y and M a r i n e Corps, Counterinsurgency Field Manual, Chicago 2007, s. 294. �270 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych amerykanóskie zaczynajaę czerpaóc z doktryny brytyjskiej (pisze o t y m David Petraeus, kilkukrotnie przywołujaęcy zalecenia w t y m zakresie s f o r m u ł o w a n e przez Thomasa Lawrence'a ), a przyjmowane definicje dotyczaęce działanó przeciwpartyzanckich, rozumienia pojeęcia kultury i óswiadomoósci mieędzykulturowej raczej sieę zazeębiajaę nizż mocno róozżniaę, to jednak p r z e ł a m y w a n i e roózżnic w t y m zakresie dokonuje sieę bardzo powoli. 62 Powróot do idei „zdobywania serc i umysłóow" (hearts and minds) ludnoósci lokalnej w Afganistanie miał zastaępióc doktryneę „szoku i przerażzenia" (shock and awe), ktoóraę zastosowano w Iraku w marcu 2003 r o k u . „Szok i przerazżenie", zamiast wósroód zwolennikoów Saddama Husajna, z czasem z a p a n o w a ł y raczej w amerykanóskim wojsku, ktoóre m u s i a ł o zmierzyóc sieę z samoboójczymi atakami i partyzanckimi metodami walki, do ktoórych wyszkoleni zgodnie z American way ofwar żzołnierze w ogoóle nie byli przygotowani. O wczesny p u ł k o w n i k David Petraeus, w swoich szeroko komentowanych Observations From Soldiering in Iraq, ktoóre opublikował w 2006 roku, tuzż przed nominacjaę na głóownodowodzaęcego Multi-National Force-Iraq (od stycznia 2007 do wrzesnia 2008) w punkcie 9 (z 14 obserwacji) napisał: Cultural Awareness is a force mulitplier . Sam zaós, w pierwszej fazie kampanii w Iraku odpowiedzialny za rejon Mosulu, zrealizował tam 4500 projektoów odbudowy, a do obiegowych haseł z tamtego okresu w e s z ł o jego powiedzenie: „pieniaędze saę amunicjaę" . Skutecznoósóc takich właósnie działanó w walce z tzw. przeciwnikiem nieregularnym potwierdzajaę właósciwie wszyscy badacze (w zdecydowanej więekszoósci praktycy) w dziedzinie zwalczania działanó o charakterze partyzanckim. W e d ł u g Davida Galuli, przy działalnoósci przeciwpartyzanckiej, te o charakterze stricte militarnym stanowióc powinny zaledwie 20%, p o z o s t a ł e zas 80% przypasc powinno na działania c y w i l n e . 6 3 64 ó 65 66 67 Amerykanóskie działania w Iraku dajaę obraz zaróowno armii, jak i politykoów kompletnie nieprzygotowanych na realia tej operacji. Derek Gregory zauważza: „wiele z problemóow, przed któorymi stanęeły Stany Zjednoczone od czasoów inwazji na Irak w 2003 roku, możzna powiaęzaóc z niecheęciaę administracji Busha do użzywania dwóoch słoów oraz porazżkaę w zaplanowaniu i przygotowaniu sięe na każzde z nich: okupacja i partyzantka. Oba saę ze sobaę oczywióscie ósciósle powiaęzane; ludzie nie lubiaężzyóc pod wojskowaę okupacjaę. Amerykanie znaleózli sięe na 6 2 D . H . Petraeus, Learning Counterisurgency, 6 3 K . I . Sepp, From Counterinsurgency 6 4 'Shock and Awe' to op.cit. 'Hearts and Minds': The Fall and Rise of US Capability in Iraq, „ T h i r d W o r l d Q u a r t e r l y " 2 0 0 7 , t. 28, n r 2. Z w i e l u p u b l i k a c j i na ten t e m a t zob. R. W e i g l e y , The American Way ofWar. United States Military Strategy and Policy, M a c m i l l a n C o m p a n y , L o n d o n A History of 1973. 6 5 D . Petraeus, Observations from Soldiering in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e ó - l u t y 2006, s. 3. 6 6 M . R . G o r d o n , 101st Airborne Scores Success in Reconstruction of Northern Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 4 wrzeósnia 2 0 0 3 . 6 7 D . Galula, Counterinsurgency W e s t p o r t 2 0 0 8 , s. 63. Warfare: Theory and Practice, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 271 ulicach Bagdadu, ktore nie były niestety usiane p ł a t k a m i rozż, za to były wypełnione ludzmi" . Utrzymujący się do tamtej pory w szkoleniu wojskowym miejski model walki ukazywał miasta jako troźjwymiarowe przestrzenie pozbawione ludnoźsci. Rzeczywistoźsźc wojskowa była oczywiźscie zupełnie inna. Pentagon nie był jednak dobrze przygotowany na tego rodzaju wyzwanie, gdyzż głoźwny nacisk został położzony na RMA i rozwoźj nowych technologii, mogaęcych mieźc zastosowanie głoźwnie w konwencjonalnej walce, nieprzydatnych jednak w „nowych wojnach", prowa¬ dzonych przeciwko wrogowi niezwiaęzanemuzzżadnym panźstwem czy narodem. 68 Podział mieędzy wojskami stacjonujaęcymi w Iraku a mieszkanźcami zaczaęł sieę pogłeębiaźc, a ataki przeciwko zżołnierzom sił koalicji nasilały sięe. W 2005 roku dowźodca wielonarodowych sił w Iraku ( M N F - I ) , generał George Casey, zdecydował, żze najbardziej efektywnym sposobem na ograniczenie liczby ofiar po stronie sił koalicji bęedzie zmniejszenie obecnoźsci wojsk. Amerykanźskie oddziały wycofały sięe do olbrzymich baz (Forward Operating Bases - FOBs) połozżonych na przedmieźsciach. Mocno ufortyfikowane, były przedstawiane jako przyczoźłki dla operacji taktycznych i „ucieczka od niebezpieczenźstwa, miejsce, gdzie możzna odnowiźc naruszone zdrowie psychiczne" . Takie podejźscie s p o w o d o w a ł o , wedle słow George'a Packera, stworzenie „jednej z najbardziej izolowanych okupacji w historii". Podrźozżujaęc mięedzy strefami zielonymi a strefaę czerwonaę - jak nazywana była reszta Iraku - Packer doźswiadczył „dwźoch odręebnych rzeczywistoźsci, istniejaęcych po przeciwnych stronach. Od tej pory, jego zdaniem, amerykanźscy zżołnierze mieli prowadziźc działania przeciwpartyzanckie, «poruszajac się prawie na oslep po obcym t e r e n i e » " . Wiekszosc oddziałoźw rzadko opuszczała bazeę, a te, ktoźre juzż to czyniły, przeprowadzały patrole za pomocaę helikopterźow i wozoźw terenowych, co zasłuzżyło na okreźslenie mianem «turystyki wojennej» (war tourism)" . 69 70 71 Tytuł opublikowanej w 2005 roku ksiaężzki Packera The Assasin s Gate: America in Iraq posłużył jako metafora obecnosci S t a n ó w Zjednoczonych w Iraku. Brama, było główne wejscie do zielonej strefy w Bagdadzie, nazwanej po arabsku Bab al-Qasr, czyli Brama Pałacowa (z racji tego, iz w niedalekiej odległosci miescił sięe pałac Saddama Husajna, w ktorym nastęepnie rezydowały w ł a d z e okupacyjne). Z inicjatywy Amerykanow brama została nazwana Assassins Gate, z racji tego, izż oddział, ktory za niaę odpowiadał, nosił nazweę Alpha Assasins. George Packer wskazywał, żze Irakijczycy czeęsto skarzżyli sieę na sposob, w jaki amerykanscy żzołnierze zmieniali nazwy ich autostrad i budynkow, czy teżz 72 6 8 D . Gregory, The Biopolitics of Baghdad: Counterinsurgency and the counter-city, „Human Geography" 2 0 0 8 , n r 1. 6 9 L . W o n g , S. Gras, CU @ the FOB: How the Forward Operating Base is changing the life of combat soldiers, Strategic Studies I n s t i t u t e , marzec 2006, s. 1. 7 0 G. Packer, The Assassins Gate: America 2005. 7 1 Por. D . Gregory, 7 2 G. Packer, op.cit. op.cit.,s.3. in Iraq, Farrar, Strauss and G i r o u x , N e w Y o r k �272 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych przesuwali granice dystryktow. To nieustannie p r z y p o m i n a ł o i m o fakcie zewneętrznej i niechcianej okupacji. Błęedne t ł u m a c z e n i a i niezrozumienie sytuacji stanowiaę zresztaę motyw przewodni jego ksiaężzki . M i m o zże inwazja na Irak w 2003 roku miała poczaętkowo charakter konwencjonalnych działan zbrojnych, w k r o t c e p r z e k s z t a ł c i ł a s i e ę de facto w działania przeciwpartyzanckie. Brytyjczycy starali sieę w p ł y w a c na amerykanskie myslenie i planowanie podczas tych operacji, aby wymoc mniej kon¬ wencjonalne podejscie i w konsekwencji doprowadzic do stosowania mniejszej przemocy. Krytykowali Amerykanow za represyjne podejscie do Irakijczykow, traktowanie ich jako „podludzi", tymczasem sami starali sięe nie naduzżywac przemocy i minimalizowac swoje interwencje wewnaętrz irackiego społeczens t w a . Brak jednolitosci w podejsciu wojsk brytyjskich i amerykanskich do zarzaędzania o k u p o w a n y m obszarem w p ł y w a ł negatywnie na możzliwosc wdrazżania przez Brytyjczykow metod bardziej koncyliacyjnych. Brytyjczycy byli bowiem postrzegani jako s k ł a d o w a sił amerykanskich i Irakijczycy czeęsto przypisywali i m stosowanie tych samych metod, j a k i m i p o s ł u g i w a l i sięe Amerykanie. Jednym z przykładow braku jednolitego podejscia było nastawienie do lokalnych m i l i c j i . Gdy Brytyjczycy probowali właczaź c z ł o n k o w t y c h organizacji w zżycie polityczne i zachęecac do wstęepowania w szeregi tworzonej przez nich lokalnej policji, wojska amerykanskie na swym obszarze okupacyj¬ nym przystaępiły do eliminacji tzw. armii Mahdiego Muktady al-Sadra . W t y m kontekscie znamienne s a ę s ł o w a głownodowodzaęcego brytyjskiej armii generała Mike'a Jacksona, ktory w kwietniu 2004 roku, dystansujac sie od amerykanskiego podejscia, powiedział, żze: „ m u s i m y walczyc wspolnie z żzołnierzami amerykanskimi. Nie oznacza to jednak, zże musimy walczyc tak jak Amerykanie" . 73 74 75 76 W obliczu zmiany 1 wrzesnia 2010 roku operacji „Iracka w o l n o s c " n a operacjeę „ N o w a jutrzenka" (Operation New Dawn), majaęcej symbolizowac koniec działan o charakterze militarnym i poczaętek „prawdziwej" odbudowy, a nasteępnie oficjalnego zakonczenia wojny w Iraku 15 grudnia 2011 roku i wycofania sieę oddziałow amerykanskich z tego kraju pod koniec grudnia 2011, warto przypomniec słowa Kaleva Seppa: „Dla Stanow Zjednoczonych najwazżniejszym sojusznikiem w Iraku sa sami Irakijczycy. Osiągnięcie celow polityki amerykanskiej jest praktycznie w całosci uzalezżnione od Irakijczykow, bez ich bezposredniego zaangazżowania i pomocy Stany Zjednoczone nie beędaę w stanie stworzyc warunkow, w ktorych mozżliwe bęedzie osiaęgnieęcie sukcesu" . 77 7 3 D . Gregory, 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " l i p i e c - s i e r p i e n 2008, n r 150, s. 2. 7 4 S. Rayment, US Tacticts Condemned by British Officers, „ D a i l y Telegraph", 11 kwietnia 2004, za: P. D i x o n , op.cit., s. 373. 7 5 P. D i x o n , op.cit., s. 373. 7 6 R. N o r t o n - T a y l o r , General Hints Out at US Tactics, „ T h e G u a r d i a n " , 21 k w i e t n i a 2004, za: P. D i x o n , op.cit., s. 374. 7 7 K . I . Sepp, From 'Shock and Awe', op.cit., s. 223. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 273 Roózżne podejóscie wojsk brytyjskich i amerykanóskich do działanó przeciwpartyzanckich charakteryzuje roówniezż interwencjeę w Afganistanie. Brytyjczycy bardziej skupiali sieę na działaniach politycznych niżz militarnych. Dla przykładu jesieniaę 2006 roku negocjowali rozejm w Musa Qala i zgodzili sieę na wycofanie z miasta, nad ktoórym władzeę miały przejaęóc siły gubernatora okreęgu i lokalnej starszyzny, przy jednoczesnej obietnicy ze strony talibóow, zże nie zajmaę tego terenu. Poóózniej talibowie złamali postanowienia rozejmu i zajęeli miasto, co z m u s i ł o siły N A T O do ponownej walki o nie w grudniu 2007 roku. Takich negocjacji prowadzonych przez wojska brytyjskie było więecej, czemu ostro sprzeciwiali sięe Amerykanie, żzaędajaęc, by Brytyjczycy przyjęeli bardziej radykalny sposoób działanó . 78 Kolejnym p r z y k ł a d e m roóżznego podejóscia wojsk brytyjskich i amerykanóskich do kwestii „zdobywania serc i umysłóow" lokalnej społecznoósci afganóskiej mozże byóc to, zże Brytyjczycy byli przeciwni niszczeniu upraw maku, wykorzystywa¬ nego do produkcji opium w prowincji Helmand, dopoóki miejscowym nie uda sięe znaleózóc innych sposobóow na zarobek. Amerykanie tymczasem nalegali na bezwarunkowe zniszczenie tych u p r a w . Tarcia pojawiały sięe roównieżz w kwestiach naduzżywania siły, przestrzegania konwencji genewskich czy w za¬ kresie traktowania wieęóznioów (Abu Ghraib, Guantanamo, baza lotnicza Bagram), jak róownieżz w kwestii amerykanóskich działanó na terenie saęsiadujaęcego z Afganistanem Pakistanu. 79 Amerykanóskie podejóscie do wojny przeciwpartyzanckiej zbliżzyło sieę do tego prezentowanego przez Brytyjczykóow w zasadzie dopiero wtedy, gdy za działania amerykanóskiego wojska w Iraku i Afganistanie zaczaęł odpowiadaóc generał David Petraeus. Jeszcze w czasie słuzżby w Iraku zauważzył on, zże wojna ta sprowadza sięe w zasadzie do zwycieęstwa nad społeczenóstwem, a nie nad konkretnaę armiaę, w zwiaęzku z czym wdrozżył niektóore rozwiaęzania postulowane wczeósniej przez Brytyjczykoów . 80 Koniecznoósóc „zdobycia serc i umysłóow" społeczenóstwa afganóskiego prokla¬ mowana jako element strategii przeciwpartyzanckiej (COIN) przez generała Stanleya M c C h r y s t a l a , g ł ó o w n o d o w o d z a ę c e g o Mięedzynarodowymi S i ł a m i Wspierania Bezpieczenóstwa w Afganistanie (International Security Assistance Force - ISAF), wspierana roówniezż przez generała Davida Petraeusa, miała byóc odpowiedziaę i szansaę na zwięekszenie efektywnoósci działanó sił koalicyjnych w t y m kraju. O tym, zże kultura i polityka majaę na wojnie duzże znaczenie, przekonano sięe jednak zbyt póoózno. Po ponad dziesieęciu latach obecnoósci sił 81 7 8 P. D i x o n , op.cit., s. 375. 7 9 Ibidem, s. 375. 8 0 M . R . G o r d o n , T. Shanker, Bush to Name a New General to Oversee Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 5 stycznia 2 0 0 7 ; B. H o f f m a n , Insurgency and Counterinsurgency, N a t i o n a l Security Research D e v i s i o n , Santa M o n i c a 2004, s. 9, za: P. D i x o n , op.cit., s. 375. 8 1 Z d y m i s j o n o w a n e g o 23 czerwca 2010 w atmosferze skandalu p o p u b l i k a c j i zapisu rozmóow z g e n e r a ł e m i jego o t o c z e n i e m przez d z i e n n i k a r z a „ T h e R o l l i n g Stone" M i c h a e l a Hastingsa The Runaway General z d n i a 22 czerwca 2010. �274 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych 82 koalicji w t y m kraju Afganistan, w opinii ekspertoów, staje sięe drugaę Somaliaę . Winaę możzna za to obarczyóc nie tylko podstawowe braki w wiedzy o kulturze grup zżyjaęcych na terenach Afganistanu, ale i brak odpowiednich decyzji politycznych we właósciwym czasie. Dramatycznaę sytuacjeę w Afganistanie, spowodowanaę brakiem jakiejkolwiek sensownej strategii rozwoju i odbudowy tego kraju od 7 paózdziernika 2001 roku do pazdziernika 2011 roku, m o ż n a ocenic za Piotrem Balcerowiczem jako „dekadęe zaprzepaszczonych szans" . Słowa podsumowujaęce przygotowany przez autora raport mogaęroówniezż stanowióc zakonóczenie niniejszej króotkiej analizy: „Obecnie sytuacja jest patowa. Obecnoósóc wojsk obcych, a co za t y m idzie: ogromne fundusze «pomocowe», ktoóre w rzeczywistoósci miały kupióc przychylnoósóc mieszkanócóow dla sił okupacyjnych, pogłęebiły uzalezżnienie Afganistanu. Z jednej strony, wycofanie sieę wojsk w 2014 roku przekazże de facto całaę władzęe talibom albo tezż doprowadzi do «somalizacji» Afganistanu, t j . podziału kraju na regiony kontrolowane przez roózżne grupy zbrojne konkurujaęce ze sobaę o władzeę. W rezultacie Afganistan opadajaęcy na dno pociaęgnie za sobaę Pakistan (a czyni to jużz od k i l k u lat) i w rezultacie w ręekach taliboów mozże sięe znaleózóc pakistaónska bronó atomowa. Nawet jeósli sieę nie znajdzie, to Afganistan pograężzony w chaosie znowu stanie sieę regionem skutecznie eksportujaęcym rewolucję fundamentalistyczna i ataki terrorystyczne na cały swiat. Z drugiej zas strony, pozostawienie w Afganistanie sił okupacyjnych pogłęebi tylko negatywne procesy, ktore na nowo wynoszaę talibow do władzy. 83 Tej patowej i dramatycznej sytuacji mozna było uniknaó. Tak sie nie stało, gdyzż politycy i wojskowi «wiedzaę lepiej», ignorujaęc ostrzezżenia i analizy kulturoznawcow, organizacji pozarzaędowych działajaęcych na miejscu i cywil¬ nych ekspertow doskonale znajaęcych r e g i o n " . W obliczu spodziewanej klęeski, zamiast mowic o Afganistanie jako tescie wiarygodnosci N A T O , szybko zdewaluowano operacjęe Sojuszu do zwykłego zadania wojskowego (chodzi o grę s ł o w w j e z y k u angielskim: nie test a task ). Zadania, w ktoórym ginie coraz więecej, a nie mniej, osoób cywilnych i zżołnierzy. Tymczasem niezbednym elementem skutecznej strategii „zdobywania serc i u m y s ł ó w " jest także unikanie strat w ludnosci cywilnej. Dane ukazujace skale tego zjawiska od pocza t k u obecnoósci sił koalicyjnych w Afganistanie nie wygla dały dobrze: co prawda w roku 2010, jednym z najbardziej krwawych, jeósli chodzi o straty, 75% osob zgineło z rak talibów (z 2777 cywilów), to należy takżze dodaóc do tego dane moówia ce o 588% i 248% wzroóscie liczby zabitych 84 85 86 P. Balcerowicz, Raport: Afganistan 8 3 2011 - dziesięć lat poźniej, Warszawa 2011. Ibidem,s.4. 8 4 Ibidem, s. 13. 8 5 W . W a s z c z y k o w s k i , Koniec operacji w Afganistanie?, I n s t y t u t Sobieskiego, Komentarz nr 95, 1 lipca 2 0 1 1 . 8 6 W p o r o ó w n a n i u do p o p r z e d n i c h lat, gdy liczba c y w i l i ginaęcych z raęk A m e r y k a n o ó w i Sojuszu p r z e w y ż s z a ł a straty w l u d n o s c i cywilnej zadawane przez t a l i b o w . �275 4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 87 cywilow w samych tylko prowincjach Helmand i Kandahar . I choc liczba osob cywilnych ginaęcych „z broni" Sojuszu zmalała, to trzeba pamieętac,żze„smierc k i l k u przypadkowych ofiar powoduje dziesieęciokrotnie więekszy napływ do partyzantki osob wywodzaęcych sięe z kreęgu przyjacioł i krewnych zabitych" . W marcu 2011 roku został takzże przypadkowo zabity przez siły N A T O kuzyn prezydenta Afganistanu Yar Muhammad Khan, a reporterzy wskazujaę na to, zże gniew wywołany smiercia bliskich z powodu działan Sojuszu jest d u ż o większy, nizż gdy cywile ginaęz raęk t a l i b o w . W roku 2009 generał Stanley McChrystal jednym z priorytetow w zapre¬ zentowanej przez siebie nowej strategii dla Afganistanu uczynił więec ograni¬ czenie liczby „strat ubocznych" wywołanych przez siły m u podlegajaęce . Miał to na uwadze rownieżz generał David Petraeus, zdajaęcy sobie doskonale spraweę z katastrofalnych skutkow kazżdej przypadkowej smierci Afganczyka-cywila. Po przejeęciu dowodzenia w Afganistanie w czerwcu 2010 roku, w w y n i k u dymisji generała Stanleya McChrystala, generał Petraeus miał rowniezż wprowadzac w praktykeę ideęe „swiadomosci mieędzykulturowej". W dniach 11-14 marca 2010 roku European Interagency Security Forum (EISF) zorganizowało konferencję p o s w i ę c o n a Afganistanowi pod znamiennym t y t u ł e m Winning „Hearts and Minds" in Afghanistan: Assessing the Effectiveness of Development Aid in COIN Operations. Jej uczestnicy przedstawili swoje wnioski w nastęepujaęcych punktach, ktore - ze wzglęedu na ich znaczenie dla prowa¬ dzonych rozważzan na temat skutecznosci samej doktryny przeciwpartyzanckiej oraz waęsko rozumianej idei „zdobywania serc i u m y s ł o w " - warte saę szerszego przytoczenia . Po pierwsze, w opinii uczestnikow konferencji aktualne strategie stabiliza¬ cyjne stosowane w Afganistanie bazujaę na dawno u k s z t a ł t o w a n y c h i obecnie częesto kwestionowanych załozżeniach, w szczegolnosci żze: 88 89 90 91 • kluczowym motorem destabilizacji jest ubostwo, bezrobocie oraz radykalne podejscie do islamu; • rozwoj gospodarczy i modernizacja saę czynnikami stabilizujaęcymi; • programy pomocowe pozwalajaę zdobywac „serca i u m y s ł y " oraz pomagajaę legitymizowac władzęe rzaędu; 8 7 Straty w liczbie zabitych dzieci w z r o s ł y o 2 1 % , a k o b i e t o 6%. Za: z r o d ł a O N Z cytowane w a r t y k u l e NATO Kills Cousin world-south-asia-12700630 8 8 of Afghan President Hamid Karzai; J. M c C u e n , The Art of Counter-Revolutionary za: T . Paszewski, Klasycy http://www.bbc.co.uk/news/ (10.03.2011). doktryny War, Stackpole Books, H a r r i s b u r g 1966, s. 6 1 , wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „Sprawy M i ę e d z y n a r o d o w e " 2 0 1 0 , n r 3, s. 32. 8 9 NATO 9 0 S. M c C h r y s t a l , COMISAF 9 1 Raport kills... op.cit. z konferencji s Initial Assessment, dosteępny na 1004WPCReport.pdf (20.10.2011). K a b u l , 30 sierpnia 2009. stronie: http://www.eisf.eu/resources/library/ �276 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych • rozszerzanie zasiegu kontroli rzadu centralnego nad danym terytorium prowadzi do stabilizacji, a projekty rozwojowe sa skutecznymi ósrodkami do osiagniecia tego rozszerzenia; • społecznoósóc miedzynarodowa i rza d Afganistanu maja te same cele, jezżeli chodzi o promocje rozwoju, dobrego rzadzenia i praworzadnosci. Po drugie, wdrożzenie doktryny przeciwpartyzanckiej nie uwzglednia odpowiednio kwestii politycznych. W y n i k i badanó prowadzonych w Afganistanie pokazuja, żze wiele z podstawowych czynnikóow konfliktogennych ma de facto charakter polityczny - jak np. konflikty etniczne czy miedzyplemienne i wewnatrzplemienne spory. W rzeczywistosci wielu A f g a ó c z y k ó w s a d z i , ze główna przyczyna braku bezpieczeóstwa jest sam rzad, który jest postrzegany jako skorumpowany i niesprawiedliwy. Strategia przeciwpartyzancka, zakładajaca działania na rzecz przekonania społeczenóstwa do tak negatywnie postrzeganego rzadu, napotyka d u ż e trudnosci, szczególnie gdy talibowie sa przez wielu odbierani jako bardziej skuteczni w tak podstawowych kwestiach jak za¬ pewnianie bezpieczenóstwa czy wymierzanie sprawiedliwoósci. Bez uwzglęednienia kwestii politycznych zaróowno cele wojskowe, jak i pomocowe saę trudne do osiaęgnieęcia w pożzaędanym zakresie. Po trzecie, skutecznie zaplanowana i dostarczona pomoc rozwojowa wydaje sieę przynosióc pewne korzyósci stabilizacyjne na poziomie taktycznym, a nie strategicznym. Badacze i praktycy opisali sposoby efektywnego dostarczania pomocy majaęcej na celu zapewnienie wspóołdziałania mieędzy siłami mięedzynarodowymi a społecznoósciaę lokalnaę, ktoóra okazała sięe zainteresowana rozwojem relacji, budowaniem przyjaznej atmosfery i zbieraniem informacji. Jednak te relacje były z zasady kroótkotrwałe i b r a k o w a ł o dowodoów na to, żze miały szerszy efekt w postaci przekonania społecznoósci do działanó rzaędu. W sytuacji gdy p o t w i e r d z a ł o sieę to, zże programy rozwojowe saę rzeczywióscie skuteczne, m a ł o było dowodoów na to, zże udane programy rozwojowe przynoszaęwieększe korzyósci stabilizacyjne. Po czwarte, mniej oznacza czeęsto wieęcej - zbyt duzża pomoc możze mieóc efekt destabilizujaęcy. Istnieje zgoda co do tego, żze Afganistan nie mozże skutecznie przyjaęóczwieększonej pomocy przeznaczonej dla niebezpiecznych regionóow kraju. Zbyt dużzo pienięedzy wydanych szybko przy ograniczonym nadzorze mozże mieóc destabilizujaęcy w p ł y w na kilka sposobóow, właęczajaęc w to: • wzmocnienie korupcji; • tworzenie podziałóow na przegranych i wygranych w społeczenóstwie po¬ dzielonym pod wzglęedem etnicznym i plemiennym; • wspieranie lukratywnej ekonomii wojny, któora sprzyja partyzantom, przez korupcjeę urzeędnikoów i innych podmiotóow; • tworzenie fałszywych zacheęt dla głoównych graczy politycznych, aby sprzyjali utrzymaniu status quo w zakresie braku bezpieczenóstwa i złego zarzaędzania. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 277 Koniecznosc szybkiego wydania olbrzymich srodkow pomocowych staje sięe, niestety, celem samym w sobie. Rentierska gospodarka panstwa afganskiego zmniejsza potrzebęe wsrod kreęgow rzaędowych uzyskania legitymacji społecznej oraz poczucie odpowiedzialnosci przed obywatelami Afganistanu. Po piaęte, pomoc wydaje sieę raczej sprzyjac traceniu niżz pozyskiwaniu „serc i u m y s ł o w " w Afganistanie. W czasie gdy na programy pomocowe wydaje sieę w Afganistanie wieęcej pienięedzy nizż kiedykolwiek wczesniej, powszechne postrzeganie wsparcia jest w duzżej mierze negatywne. Pomimo dużzej pracy, ktora została wykonana, właęczajaęc w to rozszerzenie podstawowych swiadczen społecznych, znaczne inwestycje w drogi i inna, infrastrukturę, w dalszym ciagu trwa w społeczenstwie negatywne przekonanie, zże m a ł o zostało zrobione, zże zrobiono niewłasciwe rzeczy, żze to, co zrobiono, jest kiepskiej jakosci, zże korzysci z pomocy saę rozłozżone nierownomiernie oraz żzedużzo pienięedzy stracono na skutek korupcji i marnotrawstwa. W y n i k i badan pokazujaę więec, zże politycy p o w i n n i byc bardzo ostrozżni w przyjmowaniu załozżenia, zże projekty pomocowe kształtujaę pozytywny obraz dostawcow pomocy, czy tezż pozwalajaę legitymizowac władzęe rzaędu. Po szoste, kluczowe jest wzmocnienie systemu s a m o r z ą d ó w w prowincjach i regionach oraz wspieranie skutecznego i transparentnego przywodztwa afganskiego w Kabulu. Samorzaęd lokalny nie mozże zastaępic prymatu w ł a d z w Kabulu, ale jest wazżnym s k ł a d n i k i e m umowy społecznej pomieędzy centrum i peryferiami kraju. W praktyce oznacza to budowanie panstwa bardziej odpowiedzialnego i transparentnego, promowanie mechanizmow obejmowania wazżnych stanowisk ze wzglęedu na zasługi, budoweę społecznych możzliwosci w odniesieniu do struktur National Solidarity Programme, jak rowniezż pieętnowanie naduzżyc władzy, ktore przez s p o ł e c z e n s t w o saę postrzegane jako niespra¬ wiedliwe. Wspieranie jakosci afganskiego przywodztwa jest rowniezż istotne dla zrownowazżonej strategii opuszczenia Afganistanu przez wojska koalicji. W s w i e t l e powyższych ustalen konferencji przyjęto m.in. rekomendacje: nastepujace 1. Wojska koalicji powinny zadbac o to, aby doktryna przeciwpartyzancka była oparta na faktach, a nie na bezkrytycznym powielaniu założeó typu: „pomoc rozwojowa zdobywa serca i umysły oraz promuje stabilizację". Głowny nacisk powinien zostac p o ł o ż o n y na oszacowanie rzeczywistych efektow stabilizacyjnych poszczególnych projektów, a nie na ocenianiu w p ł y w u na podstawie wydanych kwot czy liczby wdrozonych projektów. W i ę k s z y nacisk nalezżyroówniezż połozżyóc na zrozumienie motywóow konfliktu, gdyzż projekty pomocowe mogaę byóc skuteczne w promowaniu celóow stabilizacyjnych tylko wtedy, jezżeli wpływajaę na zmniejszenie głóownych przyczyn destabi¬ lizacji. 2. Polityka rozwojowa i przeciwpartyzancka powinna uwzglęedniaóc potencjalne efekty destabilizujaęce zwiaęzane z niesieniem pomocy. Istnieje potrzeba wieększej óswiadomoósci w zakresie destabilizujaęcych efektóow pomocy, co �278 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych dotyczy tworzenia stron „przegranych" i „wygranych", promowania des¬ trukcyjnej ekonomii wojny i powodowania wzrostu korupcji. Istnieje takżze potrzeba wieększego rozeznania w zakresie roli darczynócóow (a nie tylko odbiorcóow pomocy) w tworzeniu sytuacji sprzyjajaęcych korupcji, co ma miejsce przy dostarczaniu pienięedzy bez odpowiedniej kontroli i nadzoru. 3. Darczynócy p o w i n n i uwzglęedniaóc priorytety i wzmacniaóc mechanizmy odpowiedzialnoósci, aby zminimalizowaóc destabilizacyjne efekty korupcji. Instytucje cywilne i wojskowe powinny przyznawaóc jedynie tyle pomocy rozwojowej, ile saę w stanie w sposóob efektywny i odpowiedzialny rozliczyóc, nie wieęcej. Wydawanie pienieędzy bez odpowiedniego nadzoru robi wieęcej krzywdy niżz przynosi pożzytku. Darczynócy p o w i n n i wdrozżyóc mechanizmy kontrolne, aby zminimalizowaóc ryzyko korupcji. Powinny zostaóc stworzone pewne mechanizmy zacheęty, ktoóre bęedaę promowaóc róowniezż jakoósóc przy¬ znanej pomocy, a nie tylko jej iloósóc, proces jej przyznania, a nie tylko wynik tego procesu, oraz skutki, a nie tylko wydajnoósóc. 4. Darczyócy p o w i n n i rozrózniac między celami stabilizacyjnymi i rozwojowymi przy rozdzielaniu zasobóow. Powinni unikaóc ustalania zbyt ambitnych celóow pomocy w zakresie stabilizacji. Powinni rozroóżzniaóc fundusze stabilizacyjne, uzżywane na relatywnie małaęskaleę i w zakresie króotkoterminowych projektóow, nakierowanych na osiaęgnieęcie efektóow stabilizacyjnych na poziomie taktycznym, od funduszy pomocowych na dużzaę skalęe i skutecznych w dłuzższym okresie. Zwraca sięe roówniezż uwagęe na brak róownowagi w pomocy dla regionóow bezpiecznych i niebezpiecznych, dlatego należzy wzmocnióc fundusze rozwojowe dla regionóow bezpiecznych, kontynuujaęc jednoczeósnie wydatkowanie ósrodkoów stabilizacyjnych w regionach uznawanych za niebezpieczne. W n i o s k i uczestnikóow konferencji doskonale pokazujaę ograniczenia bezre¬ fleksyjnego wdrazżania koncepcji „zdobywania serc i umysłóow" w ramach działanó przeciwpartyzanckich oraz niedostatki zwiaęzane z jej wprowadzaniem na szerokaę skaleę tylko na najnizższym poziomie. Obecny rozwój sytuacji w Afganistanie, zwiekszona dynamika operacji pro¬ wadzonych przez talibóow, deklaracje o konkretnych datach wycofania sie z Afganistanu w 2014 roku złożone przez administracje Baracka Obamy (oraz kolejne p a ó s t w a : Wielka, Brytanie, Australie, Polske, Niemcy itd.), zmiana retoryki na temat misji ISAF w samym N A T O oraz narastające przekonanie, że „tej wojny nie mozżna wygraóc", skłaniaja do wysnucia niepokoja cych wnioskóow. Brak politycznego przygotowania do misji, brak strategii wobec tego kraju, roztrwonienie zaufania ludnoósci miejscowej, j a k i m cieszyły sie siły sojusznicze na samym pocza tku, takżze przez liczne „straty uboczne", jak eufemistycznie okreósla sie w miedzynarodowym prawie humanitarnym straty w ludnoósci cywilnej, bedace efektem prowadzonych operacji, zalicza sie na konto Zachodu. W e d ł u g danych z czerwca 2010 roku w Afganistanie zgineło juzż ponad 1000 �5. CIA - w stronę Cultural Intelligence 279 Agency? żołnierzy amerykaóskich, a liczba użytych IED (Improvised Explosive Device improwizowane ładunki wybuchowe) sieę p o d w o i ł a . Piotr Balcerowicz w swoim raporcie stwierdza: „Amerykanóska inwazja w 2001 roku, a w óslad za niaę zaangazżowanie innych obcych wojsk w ramach ISAF, a takzże pomoc niesiona przez S wiat, odbyła sięe bez właósciwej analizy faktycznych przyczyn wojny domowej w Afganistanie. Zastosowane ósrodki przypominały raczej leczenie objawowe bez zajeęcia sięe przyczynami: tak, jakby pacjentowi powazżnie choremu na gruózliceę podawaóc cukierek do ssania. T y m samym zaprzepaszczono jedynaę okazjęe do budowy pokoju i bezpieczenóstwa w regionie, kiedy ruch talibóow przestał praktycznie istnieóc, a zaistniały warunki, aby usunaęóc przyczyny, ktoóre wyniosły taliboów do władzy w latach 9 0 . " . 92 ó 93 5. CIA - w stronę Cultural Intelligence Agency? Rozpoznanie „kultury przeciwnika", kluczowe w operacjach w Iraku i Afgani¬ stanie, ponownie staneęło na wokandzie, kiedy w styczniu 2010 roku głóowny amerykanóski oficer wywiadu w Afganistanie, generał Michael Flynn, opubliko¬ wał druzgocaęcy raport, wskazujaęcy na koniecznoósóc zasadniczych zmian w działaniu wywiadu i przygotowywaniu analiz wywiadowczych dla wojsk stacjonujących w t y m k r a j u . Raport z a t y t u ł o w a n y Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, wydany przez Center for New Ameri¬ can Security, ujawnia, jak nieskutecznie amerykanóski wywiad starał sieę dopasowac swe działania do warunkow afgaóskich, w szczegolnosci do walki de facto przeciwpartyzanckiej, kontynuujaęc jednoczeósnie nieodpowiadajaęce realiom procedury, takie jak utrzymywanie tajemnicy informacji (norma w czasie zimnej wojny), co we wspoółczesnych realiach jest nieefektywne i niepotrzebne, gdyzż tak naprawdęe wieększoósóc informacji pochodzi z powszechnie dosteępnych ózróodeł . 94 95 Ze wskazanego raportu przebija jedna głoówna myósl: w czasie, gdy był on przygotowywany, stwierdzono, izż wywiad dostarcza armii informacje, któore nie saę istotne z p u n k t u widzenia prowadzonych operacji. Co ciekawe, takich przydatnych informacji dla żzołnierzy, zdaniem Michaela Flynna, dostarczajaę media. Jak możzna przeczytaóc w raporcie: „ O d oósmiu lat wojny w Afganistanie wywiad amerykanóski wnosi niewielki w k ł a d w całoósciowaę strategieę. Ogromny aparat wywiadowczy jest niezdolny do udzielenia odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczaęce uwarunkowanó terenu, na ktoórym działajaę wojska amerykanóskie i sojusznicze, jak roówniezż dotyczaęce ludzi, któorzy tam mieszkajaę. Ignorancja w kwestiach lokalnej gospodarki czy właóscicieli ziemskich, mgliste pojęecie 9 2 M . Hastings, op.cit. 9 3 P. Balcerowicz, op.cit., s. 8. 9 4 Z o b . Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, http:// www.cnas.org/files/documents/publications/AfghanIntel_Flynn_Jan2010_code507_voices.pdf. 9 5 G. Grant, US Afghan Intel „Ignorant" and „Incurious", http://www.dodbuzz.com/2010/01/ 0 5 / u s - a f g h a n - i n t e l - i g n o r a n t - a n d - i n c u r i o u s / , s. 1 ( 1 0 . 1 0 . 2 0 1 1 ) . �280 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych o tym, kto z mieszkanócóow jest liderem danej społecznoósci i jak na takich lideroów mozżna w p ł y w a ó c , b r a k z n a j o m o ó s c i relacji pomiedzy róozżnymi projektami rozwojowymi a poziomem wspoółpracy pomiedzy rolnikami oraz brak zaangażzowania ludzi, ktoórzy maja znaleózóc odpowiedzi na te pytania - t j . oficeroów wywiadu i analitykoów - ktoórzy potrafia tylko wzruszaóc ramionami na problemy stawiane przez d o w ó d c o w wysokiego szczebla, poszukujących wiedzy, analizy czy informacji wymaganych, aby skutecznie walczyc z partyzantka" . Błedy wywiadu, zdaniem twoórcoów raportu, objawiały sie n a k a ż z d y m poziomie. Na poziomach niżzszych od batalionu (z batalionem wła cznie), komoórki wywiadu byóc możze miały nieco informacji o najbliżzszym otoczeniu, jednak ze wzgledu na brak wystarczaja cej liczby personelu nie były w stanie zbieraóc informacji wymagaja cych wiekszego zaangazżowania i analizy. Mozżna wskazaóc choócby, żze zbyt wiele czasu poóswiecano na poszukiwania partyzantóow zajmujących sie p o d k ł a d a n i e m improwizowanych ł a d u n k o w wybuchowych (Improvised Explosive Device - I E D ) . M i m o ze takie działania sa zrozumiałe, to nalezżało takzże pamietaóc,zże osoby, ktoóre rozmieszczaja bomby, to najczeósciej ludzie, których łatwo m o ż n a zastapió. Dlatego, choc unieszkodliwienie komorki zajmuja cej sie p o d k ł a d a n i e m IED jest doósóc istotne, to wciazż jest to zajmowanie sie jednostkami wroga, ktoóre pozostaja na bardzo niskim poziomie, jezżeli chodzi o ich znaczenie, w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł a czescia sił przeciwnika. Zajmujac sie IED, zżołnierze wywiadu nie byli w stanie opracowywaóc innych danych, a przez to dowoódcy l i n i o w i czesto tracili inicjatywe na polu walki. 96 M i m o uzżywania skomplikowanych narzedzi wywiadowczych (satelity czy bezzałogowe samoloty szpiegowskie) wywiad dostarczał dowóodcom jednostek wojskowych bardzo m a ł o informacji, ktoóre byłyby przydatne lub teżz o któorych wczeósniej w danej jednostce by nie wiedziano. Oficerowie z jednego z batalionoów wskazali, żze wiecej informacji możzna pozyskaóc z gazet amerykanóskich nizż z raportoów wywiadowczych. W gazetach przede wszystkim pisało sie wiecej na tematy inne niżz tylko działania wroga czy IED. Problemem nie jest jednak brak dostepnych informacji, jako zżewiekszoósóc z nich pochodzi z otwartych ózróodeł. Problemem, w e d ł u g autoróow raportu, jest kultura organizacyjna, zgodnie z ktoóra zbyt duzża wage przykłada sie do utrzymywania poufnoósci informacji, co w p ł y w a na mniejsza efektywnoósóc ich przepływu. Z uwagi na te poufnoósóc i specyficzny charakter działanó wywiadu jego oficerowie rzadko musza tłumaczyóc sie ze swych niedocia gnieóc, co jest kolejnym w a ż n y m czynnikiem wpływajacym na ich efektywnosc . Wojna w Afganistanie - jak podaja autorzy raportu - jest wojna przeciwpartyzancka , a sta d takzże - „wojna polityczna ". Zbieranie informacji o powia zaniach poszczegoólnych osóob i władzy na szczeblu lokalnym, dynamice plemiennej, poła czeniach społecznych, czy lokalnej gospodarce jest bardzo potrzebne. W wojnach z partyzantka to właósnie informacja taktyczna na 97 9 6 9 7 Fixing Intel, op.cit. Ibidem. �5. CIA - w stroneę Cultural Intelligence 281 Agency? poziomie lokalnym ma daleko więeksze znaczenie strategiczne nizż przy zwykłych konfliktach. Taka informacja dostarcza nie tylko wskazoówek, gdzie mogaę ukrywaóc sieę partyzanci, możzna z niej wyczytaóc roówniezż, jakie saę potrzeby lokalnej społecznoósci i jak je wesprzeóc, marginalizujaęc t y m samym partyzantkeę - co juzż ma olbrzymie znaczenie strategiczne. W e d ł u g generała Michaela Flynna receptaę na te problemy jest stworzenie cywilnych zespołoów analitycznych, ktoóre mogaę przeglaędaóc ogromne iloósci infor¬ macji pochodzaęcych zaroówno z wojskowych, jak i cywilnych ózróodeł, a nastęepnie przetwarzaóc te informacje w sposoóbuzżyteczny dla żzołnierzy. Przy czym, co charakterystyczne, w t y m zakresie wskazuje on, zże: „nie mozżna czynióc skroótoów. To raczej Microsoft W o r d nizż PowerPoint powinien byóc narzeędziem wybiera¬ nym przez profesjonalistóow w zakresie działanó przeciwpartyzanckich" . 98 Nie jest to jednak wcale proste zadanie. Ostatnie doniesienia medialne głoszaę: „Pentagon tonie w zalewie danych wywiadowczych. Coraz sprawniejsze i liczniejsze satelity oraz samoloty zwiadowcze dajaę amerykanóskiemu wojsku tyle informacji, zże analitycy nie saę w stanie ich obrabiaóc. Jak powiedział generał Robert Kehler, szef U.S. Strategic Command, ilosc danych zwiększyła się w ciagu pięeciu lat o 1500%, a zdolnoósci ich przetwarzania tylko o 30%. Pentagon stał sięe ofiaraę g w a ł t o w n e g o postęepu technicznego. Dzieęki znacznemu zwieększeniu mozżliwoósci przesyłania informacji amerykanóskie satelity i bezzałogowe samo¬ loty zwiadowcze wysyłajaę nie strumienó, ale potop danych. Niestety dla wojska, nie opracowano jeszcze metod automatycznego analizowania informacji i przez wszystko, co otrzyma Pentagon, muszaę sieę przekopywaóc ludzie - analitycy" . Tylko analityk rozumiejaęcy dany region jest w stanie wychwycióc informacje, ktoóre saę istotne z p u n k t u widzenia bezpieczenóstwa. Inaczej bęedaę powtarzane błęedy zdefiniowane przez Flynna. 99 Wósroód pomysłóow na zapewnienie wiedzy o kulturze potencjalnego przeciw¬ nika pojawiła sieęroównieżz koncepcja „wywiadu etnograficznego" (ethnographic intelligence - EI). Anna Simons tak go zdefiniowała: „wywiad etnograficzny jest to informacja o społecznoósciach zamieszkujaęcych dane terytorium, o lokalnych organizacjach i tradycyjnych metodach zrzeszania sięe. Klany, plemiona, pota¬ jemne stowarzyszenia, system hawala, braterstwo religijne, wszystko, co dotyczy tubylcoów albo jakichós ukrytych form organizacji dostęepnych dla naszych przeciwnikoów. To tworzy sieci, ktoóre saę dla nas niewidoczne, dopoóki nie będziemy patrzec na nie w szczegolny sposób; objawiaja się w formach, których nie znamy; nie mozżna ich zobaczyóc, czy ósledzióc wyłaęcznie na mapie, bez odpowiedniej uwagi i właósciwego szkolenia" . 100 9 8 9 9 Ibidem. http://www.tvn24.pl/12691,1721756,0,1,pentagon-wie-za-duzo-nie-nadaza-obrabiac- danych,wiadomosc.html (22.10.2011). 1 0 0 A . Simons, D . Tucker, Improving Ethnographic 2 0 0 4 , s. 5. Capability, Human Intelligence in the War on Terrorism: The Need for an r a p o r t p r z y g o t o w a n y dla Sekretarza O b r o n y Stanoów Zjednoczonych �282 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Czesc d o w ó d c ó w amerykaóskich zdaje sobie sprawe z duzych korzysci wynikajaęcych z zastosowania wywiadu etnograficznego, ktoóry pozwoli na opisanie i ósledzenie powiaęzanó lokalnych społecznoósci, na okreóslanie tego, co dla danej społecznoósci jest ważzne oraz co pozwoliłoby przewidzieóc,jak mieszkanócy danego regionu mogaę zareagowaóc w okreóslonych okolicznoósciach. Juz w latach 60. X X wieku, w czasie wojny w Wietnamie, Amerykanie mieli swiadomosc znaczenia b a d a ó nad s p o ł e c z n o s c i a m i l o k a l n y m i . Z kolei w latach 90. ubiegłego stulecia nie u d a ł o sie i m rozwinaó narzędzi, ktore pozwoliłyby w odpowiednim czasie wyeliminowac zagrożzenia pochodzaęce z Iraku, Afganistanu czy zwiaęzane z działalnosciaę A l - K a i d y . 101 102 W t y m kontekscie znamienne sa słowa generała Roberta Scalesa, ktory w ten sposob podkreslił potrzebeę rozwoju swiadomosci kulturowej wsrod wojsko¬ wych walczacych w Iraku: „Gdy zapytałem d o w o d c ę trzeciej dywizji piechoty, czy informacje o aktualnej sytuacji i połozżeniu jednostek wroga przekazywane przez dowodztwo podczas marszu na Bagdad były dla niego adekwatne, odpowiedział: «Znałem p o ł o ż e n i e kazdego czołgu nieprzyjaciela zakopanego na przedmiesciach Tallil. Jednak g ł o w n y m problemem dla moich zżołnierzy była walka z fanatykami poruszajaęcymi sięe pieszo baęd z w pick-upach, ktorzy strzelali do nas ze swych AK-47 i z mozdzierzy. Miałem wieęc swietne informacje odnosnie do sytuacji taktycznej. To, czego m i zabrakło, to swiadomosc kulturowa. Potęzny wywiad technologiczny, ale... niewłasciwy w r o g » " . 1 0 3 Jednak Irak to nie jedyny przykład zapotrzebowania na wywiad etnogra¬ ficzny. Kolejnym p r z y k ł a d e m jest walka z Al-Kaidaę. W 2004 roku Marc Sageman napisał ksiażke pod t y t u ł e m Understanding Terror Networks, w ktorej starał się wyjasnic, na czym polega błeędne postrzeganie tego, kto przyłaęcza sięe do siatek terrorystycznych oraz jakie motywacje kierujaę osobami, ktore zasilajaę ich szeregi . Znamienne jest, jak bardzo w y n i k i badan Marca Sagemana rożnia sie od stereotypowego postrzegania Al-Kaidy. Okazuje sięe, zże wieększosc terrorystow to ludzie wykształceni, wywodzacy sie z klasy sredniej. Zazwyczaj sa zonaci, a swoje rodziny kształtujaę wedle surowych zasad. Saę to wyznawcy całkowicie podporzaędkowani idei dzżihadu. 104 Majac to na uwadze, istotne jest, aby informacje potrzebne dla „wywiadu etnograficznego" pozyskiwaóc na bieżzaęco, niezalezżnie od zaangażzowania w konflikty zbrojne. Dlatego postuluje sięe na przykład, aby odbywało sięe to 1 0 1 H . B . M i l w a r d , J. Raab, Dark International Networks: Drug, Terror and Arms Trafficking The Structure, Networks, Operation and Performance of w y k ł a d p r z y g o t o w a n y na I n t e r n a t i o n a l Conference o n the E m p i r i c a l Study o f Governance M a n a g e m e n t and Performance w Barcelonie, H i s z p a n i a 2002, s. 2 8 - 3 9 . 1 0 2 Ibidem, s. 28. 1 0 3 R. Scales, Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t. 130, n r 10. 1 0 4 M . Sageman, Understanding P h i l a d e l p h i a 2 0 0 4 , s. 143. Terror Networks, University o f Pennsylvania Press, �283 6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? 105 w ramach struktur przypisanych do poszczegoólnych ambasad . Obecnie bowiem attachóe wojskowy zajmuje sięe zbieraniem informacji zwiaęzanych z wojskiem czy uzbrojeniem, nie ma natomiast odręebnej komoórki, któora mogłaby zajaęóc sieę wywiadem etnograficznym . Aby działaóc efektywnie, takie odreębne komoórki organizacyjne p o w i n n y byóc p o w o ł a n e t y l k o d o z a d a n ó zwiaęzanych z wywiadem etnograficznym, ich personel zaós powinien mieóc prawo do dłuzższego pobytu na terenie danego kraju - co powinno byóc dodatkowo wynagradzane . Informacje pozyskane przez wywiad etnograficzny powinny byóc - w e d ł u g pomysłodawcóow takiego rozwiaęzania - nasteępnie przekazywane dowoództwu wojskowemu i udostęepniane innym placóowkom dyplomatycznym, jeżzeli byłoby to konieczne. Jako tych, ktoórzy mogliby wykonywaóc tęe pracęe, wskazuje się oficerow ds. obcego terenu (Foreign Area Officers - F A O ) . Obecnie nie słuzży ich w armii amerykanóskiej zbyt wielu - jest ich ok. 1000, z czego więekszoósóc słuzży w Europie. Jedynie 145 takich zżołnierzy znajduje sięe na r o d k o w y m Wschodzie, przy czym i tak nie sa w pełni wykorzystani operacyjnie, gdyżz czasem muszaę wykonywaóc obowiaęzki czysto administracyjne . 106 107 1 0 8 ó 109 6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? Podkreóslajaęc znaczenie óswiadomoósci mieędzykulturowej, operacjonalizowanej na potrzeby wojskowe w celu zwieększenia efektywnoósci prowadzonych działanó wedle założzonych celoów, należzy rozwazżyóc, jaki system zapewniania tej wiedzy jest, z wojskowego p u n k t u widzenia, najefektywniejszy. Majaęc na wzglęedzie przedstawione w rozdziale V kontrowersje, jakie „dostarczanie" wiedzy o kul¬ turze wojsku przez antropologoów wywołuje w ósrodowisku akademickim, należzy przyjrzeóc sięe, jak sami wojskowi oceniajaę kwestieę pozyskiwania óswiadomoósci mięedzykulturowej za najbardziej efektywnaę z operacyjnego p u n k t u widzenia. W debacie nad antropologizacjaę wojska wyraóznie słyszalne saę głosy kry¬ tyczne wobec programu Human Terrain System . Wojskowi krytycy HTS wskazujaę, żze jest on niekompatybilny z aktualnie obowiaęzujaęcaę doktrynaę i ignoruje znaczenie działanó wojskowych na rzecz pozyskiwania informacji kulturowych. Zdaniem majora U.S. Army, Bena Connable'a, amerykaóscy zżołnierze od dawna wykorzystywali wiedzeę kulturowaę w tzw. małych wojnach w X X wieku, z a r ó w n o w Wietnamie, jak i - inaczej, niż się powszechnie sadzi w Iraku i Afganistanie. S wiadomoósóc kulturowa w wojsku, owszem, była niska, 110 ó 1 0 5 F. Renzi, Networks: Terra Incognita and the Case of Ethnographic Intelligence, „Military Review" w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 2 0 0 6 , s. 20. 1 0 6 K . M . Marisa, Consolidated Military Attache and Security Assistance Activities: A Case for Unity of Command, „ F A O J o u r n a l " 2 0 0 3 , t. 7, n r 2, s. 6 - 1 1 . 1 0 7 A . Simons, D . Tucker, Improving, 1 0 8 F. Renzi, op.cit., s. 2 1 . 1 0 9 G. Jaffe, In Iraq, One Officer Uses Cultural 15 listopada 2 0 0 5 , s. 15. 1 1 0 Z o b . rozdz. V . op.cit. Skills to Fight Insurgents, „ W a l l Street Journal", �284 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych ale dotyczyło to w zasadzie pierwszej fazy kazżdej kampanii z uwagi na brak systemu szkoleó w d r a ż a n y c h w okresach m i ę d z y konfliktami zbrojnymi; z u p ł y w e m czasu, w toku walki, żzołnierze nabierali doóswiadczenia w t y m zakresie . Jego zdaniem praktyka wysyłania naukowcoów w obszary działanó zbrojnych mozże podkopaóc i tak juzż bardzo napięete relacje mięedzy wojskiem a społecznoósciaę akademickaę w zakresie nauk społecznych. 111 W e d ł u g tego autora w zasadzie tylko jedno załozżenie, któore legło u podstaw stworzenia systemu HTS, mozna uznac za prawdziwe: swiadomosc kulturowa amerykanskiego wojska w latach 2001-2003 była na krytycznie niskim poziomie. Poza t y m inne załozżenia, beędaęce podstawaę stworzenia HTS, wydajaę sięe w jego opinii nietrafione. Z uwagi na swojaę doktrynęe, misjeę i organizacjeę wojsko amerykanskie powinno szkolic ekspertow w dziedzinie kulturowej. Wiedza kulturowa jest bowiem przede wszystkim powiaęzana z procesem wywiadowczym. Centra wsparcia jużz istniejaę w ramach wojska i stanowiaę zaplecze dla operacji zbrojnych. Wydaje sie zatem, ze brak jest usprawiedli¬ wienia dla zatrudniania dodatkowego personelu cywilnego, słabo wyszkolonego od strony wojskowej, ktory bęedzie sięe zajmowac kwestiami k u l t u r o w y m i . 112 Ben Connable wskazuje dalej, zże zarowno wojska laędowe, jak i marynarka wojenna szkola oficerow ds. obcego terenu (Foreign Area Officer - FAO) czy też ds. cywilnych (Civil Affairs Officer - CAO), ktorzy maja słuzyc dowodcom rada w zakresie politycznym czy k u l t u r o w y m . Podręecznik opisujaęcy działania przeciwpartyzanckie (FM 3-24) tak opisuje zadania tych oficeroów: „personel ds. cywilnych został wyszkolony do analizy populacji, kultury i rozwoju gos¬ podarczego", a z kolei „FAO majaę wiedzęe jeęzykowaę, historycznaę i kulturowaę dotyczaęcaę poszczegóolnych regionoów i przebywajaę tam zawsze przez dłużzszy czas". Podobnie jednostki morskie definiujaę roleę FAO: „uzżywa jeęzyka i wiedzy 0 siłach zbrojnych, kulturze, historii, socjologii, gospodarce, polityce, geografii wybranych t e r e n ó w , aby wykonywac zlecone zadania" . Znamienny jest fakt, zże w e d ł u g programu HT, kazżdy zespóoł H T powinien mieóc przynajmniej dwóoch oficeroów z doóswiadczeniem w zakresie FAO, CAO lub w y w i a d u . W zwiazku z t y m , zdaniem Connable'a, nie jest konieczne utrzymywanie odreębnego programu HTS, skoro wojsko samo mozże znaleózóc 1 wyszkolióc odpowiednich specjalistóow . Ponadto Ben Connable wskazuje, zże zatrudniajaęc w zespołach H T badaczy społecznych, pogłeębia sięe r o z ł a m mięedzy antropologami ze ósrodowisk akademickich na tych, ktoórzy chcaęwspóołpracowaóc z wojskiem, i tych, ktorzy na taka. w s p ó ł p r a c ę nigdy nie przystana . Program HTS stanowi przeciezż silny argument dla przeciwnikoów udziału badaczy 113 114 115 1 1 1 B. Connable, All Our Eggs in a Broken Basket: How the Human Terrain System is Undermining Sustainable Military 1 1 2 Cultural Ibidem, s. 59. 1 1 3 Ibidem, s. 60. 1 1 4 Ibidem, s. 6 1 . 1 1 5 Ibidem, s. 63. Competence, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e n 2 0 0 9 , s. 5 7 - 5 8 . �6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? 285 społecznych w operacjach w Iraku czy Afganistanie, zrzeszonych choócby w ta¬ kich organizacjach, jak Network o f Concerned Anthropologists (zob. rozdz. V ) . Dlatego jako alternatywęe dla bezpoósredniego udziału antropologoów w operacji zbrojnej autor ten wskazuje raczej wsparcie dla szkolenia zżołnierzy, któorzy bęedaę zajmowaóc sięe tematykaę kulturowaę, np. przez udział w przygotowywaniu podreęcznikóow, jak choócby opisywanego juzż podreęcznika przeciwpartyzanckiego F M 3-24. W takiej roli nie ryzykujaę oni bezpoósredniego zagrozżenia dla obiektoów swoich badanó, nie udzielajaę informacji wykorzystywanych bezpoósrednio przy planowaniu taktycznym, jak róownieżz nie dostarczajaę społecznoósci akademickiej argumentoów przeciwko wspóołpracy cywilno-wojskowej. W kon¬ kluzji Ben Connable wskazuje na dwa istotne negatywne skutki HTS dla amerykanóskiej armii. Po pierwsze, m i m o swych licznych wad i niedoskonałoósci system ten jest w dalszym ciaęgu rozwijany i konsekwentnie p o c h ł a n i a ósrodki finansowe, któore do tej pory przeznaczane były na inne roównoległe sposoby pozyskiwania wiedzy o kulturze w ramach wojska. Po drugie, wprowadzenie odręebnych zespołoów H T jest dobrym w y t ł u m a c z e n i e m dla oficeróow sztabowych, któorzy nie muszaę juzż sami zajmowaóc sieę uwarunkowaniami k u l t u r o w y m i operacji, co z kolei pozwoliłoby i m zignorowaóc kompleksowe i wymagajaęce szkolenia k u l t u r o w e . 116 W t y m kontekóscie pozbawienie zżołnierzy pogłęebionego szkolenia kulturo¬ wego i przerzucenie cieężzaru zadanó kulturowych na wyspecjalizowane zespoły H T możze rodzióc obawy, czy rzeczywióscie kwestie kulturowe znajdaę właósciwe odzwierciedlenie w procesie podejmowania decyzji na szczeblach taktycznym i operacyjnym. Nalezży bowiem pamieętaóc,zże dowoódcy wojskowi saę szkoleni do podejmowania szybkich decyzji w sytuacji, gdy m a ł o jest czasu na dyskusjeę i roztrzaęsanie roózżnych stanowisk. W zwiaęzku z t y m dowoódca mozże nie mieóc częesto czasu na pozyskanie rady od zespołu H T - musi działaóc (częeósciowo wykazał to rownież LOE 1.2). W takim wypadku lepiej byłoby z p u n k t u widzenia doniosłoósci skutkoów danej operacji, aby zaroówno dowóodca, jak i jego zżołnierze brali roówniezż pod uwagęe kwestie kulturowe - na co wskazał takzże Maxie McFarland. Ten emerytowany p u ł k o w n i k amerykaóskiej armii wyodrebnił cechy, jakie powinny charakteryzowaóc tzw. k u l t u r o w o wyszkolonych żołnierzy (culturally literate soldiers) . 117 I tak kulturowo wyszkoleni zżołnierze: 1. Rozumiejaę, żze kultura w p ł y w a na ich zachowanie i przekonania, jak róowniezż na zachowanie i przekonania innych. 2. Majaęóswiadomoósóc specyficznych k u l t u r o w y c h przekonanó,wartoósci i wrazżliwoósci, któore mogaę wpływaóc na to, jak oni sami czy tezż inne osoby myóslaę lub sieę zachowujaę. 1 1 6 Ibidem, s. 64. 1 1 7 M . M c F a r l a n d , Military s. 6 3 - 6 4 . Cultural Education, „Military Review" marzec-kwiecienó 2005, �286 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych 3. Doceniajaę i akceptujaęróozżnorodnoósóc przekonaón, wyglaędu czy sposobu zżycia. 4. Saęóswiadomi tego, zże wiedza historyczna jest wypadkowaę czynnikoów oso¬ bistych, politycznych czy społecznych, w zwiaęzku z czym możzemieóc roóżznoraki wydózwięek. 5. Znajaę historięe roózżnych amerykanóskich kultur i rozumiejaę, jak te kultury wpływajaę na obecne społeczenóstwo. 6. Rozumieja perspektywy grup innych kulturowo, gdy ucza się o wydarzeniach historycznych. 7. Majaę wiedzeę o głóownych historycznych wydarzeniach dotyczaęcych innych narodóow i rozumiejaę, jaki w p ł y w te wydarzenia wywierajaę na zachowanie, przekonania i relacje z i n n y m i . 8. Sa swiadomi p o d o b i e ó s t w miedzy grupami r o ż n y m i kulturowo, jak rownież akceptuja róożznice miedzy n i m i . 9. Rozumieja zagrozżenie, jakie wiazże sie z budowaniem stereotypóow, etnocentryzmem i i n n y m i stronniczymi zachowaniami, oraz maja óswiadomoósóc wrażzliwoósci takich kwestii, jak rasizm czy uprzedzenie. 10. Moówia w dwoóch lub wiekszej liczbie jezykoów albo podejmuja starania w celu nauczenia sie jezykoów obcych. 11. Potrafia komunikowaóc sie, wspóołdziałaóc i pracowaóc konstruktywnie z przed¬ stawicielami innych grup kulturowych. 12. Korzystaja z rozwiazaó technologicznych w komunikowaniu sie z przed¬ stawicielami innych kultur, jak roówniezż w pozyskiwaniu danych na temat innych kultur. 13. Sa obeznani ze zmieniającymi sie warunkami wymiany informacji i potrafia skutecznie wspoółdziałaóc w nowych warunkach. 14. Rozumieja, zże istnieja roóżznice kulturowe i żze powinny byóc one uwzgledniane w kontekóscie operacji wojskowych. 15. Rozumieja, zże jako zżołnierze sa czeóscia pewnej stereotypowej kultury, ktoóra zakłada w sobie pewne uprzedzenia do innych, co beda musieli zwalczaóc w relacjach miedzykulturowych. 16. Działaja w sposoób, ktoóry pozwala innym czuóc sie bezpiecznie w ich poblizżu . 118 7. Pułapki SwiadomoSci międzykulturowej Powrot idei wdrazania rozwiazaó przeciwpartyzanckich, opierający sie na „populacjo-centrycznym" podejósciu, w ktoórym punkt cieżzkoósci zostaje w całoósci przeniesiony z siły zbrojnej na ludnoósóc cywilna i „zdobycie jej serc i umysłóow", 1 1 8 Ibidem. Oczywióscie, zestaw cech wskazanych przez M c F a r l a n d a możzna uznaóc za idealistyczny, za zestaw „ m a k s i m u m " . Dużzo t r u d n i e j jest okreóslióc zestaw „ m i n i m u m " p o d s t a w o w y „ n i e z b e d n i k " do zdobycia p o d s t a w o w e j k o m p e t e n c j i m i e d z y k u l t u r o w e j . myóslenia na ten t e m a t z o s t a ł y omóowione w rozdz. I I I (edukacja m i e d z y k u l t u r o w a ) . - Kierunki �287 7. Pułapki SwiadomoSci międzykulturowej nie jest bezkrytycznie przyjmowany, i to nie tylko w amerykanóskim wojsku. Dowodem na to m o ż e byc debata na ł a m a c h „Joint Forces Quarterly", w ktorej głos zabrali John A . Nagl oraz Gian Gentile. Jej tresc dobrze oddaja j u ż same tytuły ich opinii na ten temat: Let's Win the Wars We're In (Nagl) oraz Let's Build an Army to Win All Wars ( G e n t i l e ) . Gian Gentile swoój sceptycyzm wobec bezkrytycznego zachwytu powrotem idei działanó przeciwpartyzanckich i operacji „populacjo-centrycznych" wyrazża także w wywiadzie zamieszczonym w „Small Wars J o u r n a l " . Jego krytykę mozżna zasadniczo streóscióc w nastęepujaęcym stwierdzeniu: błyskotliwa taktyka nie uratuje operacji, jeósli nie bęedzie powiaęzana z dobrze przemyóslanaę strategiaę. Zauwaza ironicznie: „Idea prowadzenia efektywniejszej wojny przez udosko¬ nalenie taktyki przeciwpartyzanckiej zaczeęła nam róowniezż definiowaóc przy¬ czyny wojny w Iraku. Najnowsze ksiaęzżki, jak te autorstwa Toma Ricksa: Fiasco: The American Military Adventure in Iraq oraz The Gamble: General Petraues and the American Military Adventure in Iraq przedstawiaja nieprzygotowana, niekompetentnaę, konwencjonalnie walczaęcaę armięe, ktoóra nie potrafi zwalczaóc partyzan¬ tów, ale poniewaz wreszcie na scenę wchodzi lepszy i «oswiecony» generał, ktoóremu towarzyszy k i l k u innowacyjnie myóslaęcych o f i c e r o ó w n a n i z ż s z y c h szczeblach, to dochodzaę oni do wnioskoów, jak nalezży właósciwie prowadzióc kampanie przeciwpartyzanckie, i voild - armia zostaje na nowo wynaleziona i zaczyna działaóc w kompletnie odmienny sposoób. A ponieważz armia zaczyna działaóc w odmienny sposóob, doprowadza t y m samym do transformacji sytuacji, jak podpowiada nam dominujaęca narracja. Wyrażza sięe ona w przekonaniu, żze ulepszona taktyka mozże uratowaóc nieudanaę strategięe i politykęe" . Gentile namawia do „ p o w r o t u do Clausewitza", piszaęcego, iżz „ p u n k t cięezżkoósci" (center ofgravity) kazżdej operacji musi zostaóc uprzednio odkryty. Tymczasem narracja na temat działanó przeciwpartyzanckich przedstawia tylko jeden punkt cieężzkoósci - ma n i m byóc ludnoósóc cywilna i walka o jej „serca i umysły". Gentile podkreósla kilkukrotnie: o ile s p o ł e c z e ó s t w o m o ż e b y ć kluczowe dla okreslonej operacji, o tyle nie zawsze musi takie byc. Tymczasem obowiazujacy paradygmat, przedstawiony i utwierdzony za sprawa bestsellerowego Podręcznika walki przeciwpartyzanckie] (FM 3-24), zakłada, ze punktem cieżkosci zawsze jest ludnoósóc cywilna w operacjach przeciwpartyzanckich. Twierdzenie to nie wytrzymuje konfrontacji z faktami historycznymi. P r z y w o ł y w a n y czeęsto przykład udanej brytyjskiej operacji przeciwpartyzanckiej na Malajach jest nietrafiony jego zdaniem o tyle, żze partyzantka malajska została rozbita, jeszcze 119 120 121 1 1 9 J.A. N a g l , Let s Win the Wars We re In, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2 0 0 9 , t. 52, s. 2 0 - 2 6 ; G . G e n t i l e , Let s Build an Armyto Win All Wars, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2 0 0 9 , t . 52, s. 2 7 - 3 3 . 1 2 0 G. Gentile, O. Manea, Thinking Critically War: An Interview with Colonel Gian Gentile, 121 about COIN and Creatively about Strategy and „ S m a l l W a r s Journal" grudzienó 2010. �288 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych zanim generał Gerald Templer obja ł dowodzenie. Jej opóor został p r z e ł a m a n y przez dokonanie przesiedlenó na wielka skale ludnoósci chinóskiej, co doprowa¬ dziło do zerwania łacznosci z partyzantami. Zdaniem Gentile'a Brytyjczycy wygrali operacje przeciwpartyzancka na Malajach, ale nie dlatego, zże prioryte¬ tem uczynili „populacjo-centryczne zdobycie serc i u m y s ł o ó w " . Niestety, podsumowuje Gian Gentile, pozwolilismy na to, by taktyka populacjo-centrycznych operacji przeciwpartyzanckich u s u n e ł a w cienó kwestie strategii . W podobnym duchu, choóc atakuja c filtr kultury z innej strony, wypowiada sie Patrick Porter: „ D o g m a t determinizmu kulturowego wydaje sie nie uwzgledniaóc złozżonoósci działanó wojskowych. Jego empiryczne i koncepcyjne błedy odzwierciedlaja bardziej złozżony problem. Determinizm kulturowy widzi w historii to, co chce widziec, dobierajac fakty do swych teorii, aby potwierdzic swe pilne wspoółczesne zadania, któore obecnie skupiaja sie na zaalarmowaniu wojskowych i politykóow o głebokich róożznicach miedzy tradycjami kulturowymi. Jednakzże jakkolwiek bardzo uwodzicielska i kreowana w dobrej wierze byłaby ta teoria, konkurujące sposoby prowadzenia wojny sa wyklepane na matrycy, gdzie kultura jest tylko jednym z e l e m e n t ó w wspołdziałajacych z innymi, takimi jak warunki materialne, nieróownowaga sił i jednostki. Byłoby niepowazżne, gdyby wiele kultur wojennych z przeszłoósci skatalogowaóc wedle tych uproszczonych kategorii po to, aby wzmocnióc obecne wyczulenie k u l t u r o w e " . 122 123 124 Podsumowanię Podczas typowej kampanii przeciwpartyzanckiej celem jest odciecie partyzantoów od wsparcia ze strony społeczeónstwa (jedzenie, woda, schronienie itp.). Jednak ostatni konflikt w Afganistanie pokazał, zże to nie partyzanci otrzymuja wsparcie ze strony społeczenóstwa, ale jest d o k ł a d n i e na odwroót: to oni wspieraja społeczenóstwo i sa w stanie zdobyóc przychylnoósóc społeczenóstwa dzieki pienia dzom, kontaktom, zapewnianiu bezpieczenóstwa etc. S wiadomoósóc miedzykulturowa mozże pomoóc „zdobyóc serca i u m y s ł y " społecznoósci lokalnej przez okazywanie szacunku dla ich tradycji i przez udzielenie adekwatnej pomocy (np. rozwojowej), w ten s p o s ó b zmniejszając poparcie dla grup powstaóczych, ale sama „nie wygra" wojny. Analiza wybranych operacji wojskowych wyraóznie wskazuje na znamienna role kultury i óswiadomoósci miedzykulturowej prezentowanej przez okreóslone siły zbrojne w kontekóscie efektywnoósci prowadzonych przez nie operacji. Operacje te pokazuja jednak róownoczeósnie, zże sama óswiadomoósóc miedzykultuó 122 Ibidem,s. 3. 1 2 3 Ibidem,s. 2. 1 2 4 P. Porter, Good Anthropology, 2007, nr 3 7 ( 2 ) , s. 56. Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " �Podsumowanie 289 rowa w siłach zbrojnych bez głeęboko przemyóslanej strategii i adekwatnych rozwiaęzanó politycznych nie jest żzadnym gwarantem sukcesu konócowego. Brak óswiadomoósci mięedzykulturowej zawsze jest natomiast wynikiem istotnych luk systemowych: niedostatkoów w analizie sytuacji operacyjnej, w (braku) strategii, niewłaósciwym szkoleniu taktycznym, a nie jest to lista wyczerpujaęca. Skuteczna, wspoółczesna armia z pewnoósciaę nie mozże sobie pozwolióc na lekcewazżenie wiedzy o kulturze i powinna daęzżyóc do tego, by zbudowaóc w ł a s n e zaplecze poszerzajaęce praktycznaęóswiadomoósóc mięedzykulturowaę. Wskazane przykłady ostatnich interwencji: w Iraku i Afganistanie ze wzgleędu chociazżby na ogromne róożznice kulturowe, polityczne i gospodarcze tych krajóow wydajaę sieę nieporóownywalne. A jednak majaę ważzny wspóolny mia¬ nownik: w obydwu wypadkach arogancja Zachodu (zwłaszcza Stanoów Zjed¬ noczonych), liczacego na swoisty Blitzkrieg X X I wieku w krajach cywilizacji islamu zderzyła sieę boleósnie z odmiennoósciaę kulturowaę, ktoóra wpłynęeła na przedłużzenie sieę planowanej obecnoósci wojsk koalicyjnych baędóz sojuszni¬ czych, koniecznoósóc zwieększenia ich liczebnoósci kilkudziesieęciokrotnie w sto¬ sunku do planowanej oraz stopniowaę utratęe poparcia własnych społeczenóstw w zwiaęzku z rosnaęcymi stratami w ludziach i zwieększajaęcymi sięe kosztami operacji, ktoóre w obliczu óswiatowego kryzysu finansowego stały sieę mocno palaęcaę kwestiaę. Czy uda sieę przeciwdziałaóc pogarszaniu sięe sytuacji w Afganistanie dzieęki zastosowaniu koncepcji swiadomosci miedzykulturowej? W tej chwili m o ż e byc to bardzo trudne, w zasadzie niewykonalne. Koncepcja winning hearts and minds w Afganistanie jest dzisiaj spozniona o ponad dziesieęc lat. Co nie znaczy, zże nalezżyjaę porzucic. Jednak jej wdrozżenie wsrodzżołnierzy, bez rownoczesnego wprowadzenia jej na poziom politykow i strategow, bęedzie niczym plaster na z ł a m a n i u otwartym - mozże dobrze wyglaędac, ale z pewnosciaę nie rozwiaęzże problemu. Sama swiadomosc mieędzykulturowa nie jest zatem wystarczajaęca. Własciwie s f o r m u ł o w a n a strategia polityczna, ktora w efektywny sposob konfrontuje sieę z zasadniczymi zagrozżeniami ze strony mieędzynarodowych ugrupowan, stosujaęcych metody partyzanckie, wymaga duzżo wieęcej nizż tylko swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j . W s w i e c i e , w ktorym zagrożenia maja polimorficzny charakter i saę podsycane zderzeniami interesow w takim samym stopniu, jak zderzeniami kultur i religii, idea „zdobywania serc i u m y s ł o w " musi rowniezż zostac ukierunkowana na wzrastajaęce poczucie niepewnosci i braku bezpieczenstwa u więekszosci społeczenstw zżyjaęcych w panstwach wielokulturowych. Ponowoczesny sposob prowadzenia wojny wymaga bowiem strategii wykraczajaęcej poza dotychczasowe, konwencjonalne działania przeciwpartyzanckie. Fenomen sukcesu takich ugrupowan we w s p o ł c z e s n y m swiecie oddziałuje nie tylko na „serca i u m y s ł y " ludzi zżyjaęcych w cywilizacji islamu. Wywiera rowniezż 1 2 5 1 2 5 Por. D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , op.cit., s. 115. �290 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych w p ł y w na „serca i u m y s ł y " ludzi zżyjaęcych w liberalnych demokracjach óswiata Z a c h o d u . Z tego wzgleędu ani óswiadomoósóc mieędzykulturowa, ani koncepcja hearts and minds, ani najdoskonalsza doktryna przeciwpartyzancka, nie wystarczaę, choócby nawet razem wzieęte, jeósli nie beędzie towarzyszyła i m głęeboko przemyóslana polityka i adekwatna strategia. 126 1 2 6 Ibidem, s. 117. �Uwagi końcowe Nikomu z nas nie jest danym wyzwolić: się z toru wyznaczonego przez bieg swego zycia. Myślimy, czujemy i działamy, wierni tradycji, w ktorej zyjemy. Jedyny srodek wyzwolenia stanowi zatopienie sie w inne zycie, zrozumienie mysli, czucia i ktore nie wyrosło na gruncie naszej cywilizacji, ale ma zródło w innych warstwach działania, kultury. Franz Boas 1 Ten głeboko humanistyczny przekaz, sformułowany przez Franza Boasa, takzże dzis m o ż e stanowic drogowskaz pozwalający „zanurzyc sie" w innej cywilizacji lub odmiennej kulturze w sposoób wolny od uprzedzenó,zgoóry przyjetych zał o z e ó , instrumentalnie stawianych przed nia z a d a ó . Jednak radykalizm metodologiczny Franza Boasa, któory unikał w cia gu swojej naukowej kariery formułowania syntez i teorii, w całosciowych ujeciach widzac ryzyko fałszywych generalizacji, pozostaje kontrowersyjnym wzorem w uprawianiu nauki - nie podazżył za n i m zżaden z jego ucznioów. Roówniezż postulowane przez niego „wyzwolenie" przez zatopienie sie w innej kulturze w „powrzeósniowym" óswiecie stanowi niezmiernie trudne wyzwanie. Biezża ce potrzeby administracji panóstwowej, polityki wewnetrznej i zagranicznej, wreszcie stosowane narzedzia w realizacji ich celoów wydaja sie wrecz nakładaóc wymoóg instrumentalizacji kultury, jej „operacjonalizacji", „unarzedziowienia" w celu nadania jej waloru użytecznosci. Czy jednak utylitaryzm w tej materii nie jest bronia skuteczna tylko w krotkiej perspektywie, w dodatku obosieczna? Przykład finansowania ruchu odrodzenia islamu przez Stany Zjednoczone w okresie zimnej wojny, który zwrócił sie ostatecznie przeciwko USA 11 wrzesnia 2001 roku (gdy swiat o zimnej wojnie dawno jużz z a p o m n i a ł ) , niech bęedzie tylko jednym z wielu przykładóow nieprzewidywalnych konsekwencji procesu instrumentalizacji kultury. Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej jest w zwiaęzku z t y m „bezpiecznym narzeędziem"? Zapewne wszystko zalezży od tego, kto jaębęedzie stosował. Swiadomoósóc tego, żze ma ona znaczenie, jest jednak kluczem do tego, aby staraóc sieę korzystaóc z niej w rozsaędny - w zglobalizowanym óswiecie sposoób. ó 1 Z listu F r a n z a Boasa d o przyjaciela, A . K ł o s k o w s k a , Wstep do pierwszego antropologii kulturalnej, wydania etnografa polskiego. niemieckiego Rożnorodnosc F.S. wzorow Kraussa. kultury Za: i funkcje [ w : ] R. Benedict, Wzory kultury, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 , s. 28. �292 Uwagi końcowe Zagrozżenia zwiaęzane z brakiem swiadomosci kulturowej i mieędzykulturowej były widoczne chocby podczas ostatnich operacji w Iraku i Afganistanie: niechęec społeczenstwa lokalnego do sił koalicji, najczeęsciej zwiaęzana z brakiem po¬ szanowania jego kultury i tradycji, udzielanie przez ludnosc pomocy partyzan¬ tom, nieumiejęetnosc zrozumienia rożznic, tarc i n a p i ę e c wewnaętrz danych społeczenstw w efekcie doprowadziły do przedłuzżenia działan zbrojnych. Ozna¬ czało to duzżo wyzższe, nizż pierwotnie przewidywano, koszty ludzkie i materialne. Zagadnienie poruszane w niniejszej pracy, oprocz znaczenia naukowego, ma więec niemałe znaczenie praktyczne i społeczne. Jednak w zwiaęzku z tym, zże Polska nie jest obecnie (i najprawdopodobniej nie będzie w najbliższej przyszłosci) krajem, w ktorym odmienne kulturowo grupy etniczne stanowiaę istotnaę liczebnie czeęsc s p o ł e c z e n s t w a , problem ten jest bagatelizowany i marginalizowany. Negatywnie odbija sięe to nie tylko na przygotowaniu polskich żzołnierzy do misji poza granicami kraju, ale w ogole na naszych relacjach z innymi nacjami, chocby w najbliżzszym saęsiedztwie. Mobilnosc wynikajaęca z członkostwa w U n i i Europejskiej, ale rownież z niespotykanych wczesniej możliwosci przemieszczania sieę powoduje, żze Polacy coraz częesciej stykajaęsieę z ludzmi reprezentujaęcymi inne kultury. Zapotrzebowanie na wiedzeę o odmiennych kulturach (edukacjęe mięedzykulturowaę), majaęcaę w efekcie przyniesc możzliwaędo wykorzystania kompetencjęe kulturowaęi swiadomosc mięedzykulturowaę, beędzie stale wzrastało. Zwieększac sięe rownieżz beędzie rola „doradcow ds. kultury": antropologow, kulturoznawcow, psychologowmieędzykulturowych, religioznawcow, socjologow. Pozostałe grupy badaczy społecznych rownieżz nie zostanaę zwolnione z obowiaęzku uwzgleędniania w swoich analizach czynnika kulturowe¬ go, dotychczas słabo obecnego w dziedzinach nauki, niezajmujaęcych sieę kulturaę w g ł o w n y m nurcie badawczym. Paweł Boski, podsumowujaęc swojaę obszernaę ksiaęzżkęe po swięeconaę kulturowym ramom zachowan społecznych, stwierdza: „Nie chodzi (...) o rozszerzanie biurokracji, lecz o adekwatna, odpowiedz na wyzwania, przed ktorymi stanelismy, prezentujac jak dotad wachlarz reakcji od ignorancji i b e z r a d n o ś c i do ignorancji pomieszanej z p e w n o ś c i ą siebie. Dawniej w PRL mielismy ministerstwa przemysłu włokienniczego, chemicznego itp. Minęeły czasy ich przydatnosci. Nadszedł czas na profesjonalne radzenie sobie ze zrożznicowanym kulturowo swiatem" . 2 Profesjonalna o d p o w i e d z i a n a istniejące zapotrzebowanie na wiedze 0 kulturze w wojsku stała sieę koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej. Nie pojawiła sięe ona jednak w prozżni, ale w efekcie szerszych zmian w stosunkach mieędzynarodowych. Staęd teżz nalezżyjaę rozpatrywac w sposob holistyczny 1 zarazem interdyscyplinarny. Probujaęc dokonac takiego w ł a s n i e ujeęcia, przy podsumowaniu rozwazżan podjęetych w niniejszej rozprawie z a d a ł a m sobie cztery pytania: 1) Jak radzimy sobie jako Zachod z i d e a ę r o w n o u p r a w n i e n i a k u l t u r w swiecie rożznorodnosci 2 P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 , s. 610. W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N i Wydaw¬ �293 „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? kulturowej, czyli: czy „ z w r o t k u l t u r o w y " we wspóołczesnych stosunkach mieędzynarodowych nie jest zwrotem przeciwko Zachodowi? 2) Jakaę przyszłoósóc ma przed sobaę „zwrot kulturowy", czyli: jaki zwrot po zwrocie kulturowym? 3) Czy koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej jest właósciwym i skutecznym rozwiaęzaniem problemoów wspóołczesnych operacji prowadzonych przez wielo¬ narodowe siły wojskowe, a zatem: czy istnieje alternatywa dla óswiadomoósci mieędzykulturowej? 4) Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej mozże byóc złotym ósrodkiem mięedzy dotychczasowaę kulturofobiaę a obecnym kulturocentryzmem? „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? Powroót do myóslenia w kategoriach kulturowych na Zachodzie bezpoósrednio wiaęzże sieę z jego porażzkami w dzisiejszej walce o „rzaęd dusz" społecznoósci m i ę d z y n a r o d o w e j . Sekretarz Obrony S t a n ó w Zjednoczonych Donald Rumsfeld na jednym ze spotkanó powiedział: „Gdybym miał wystawiaóc oceny, powiedział¬ bym, zże jako panóstwo prawdopodobnie zasłuzżyliósmy na dwoójęe, lub ewentualnie dwoójeę z plusem, w kwestii tego, jak dobrze radzimy sobie w wojnie idei, któora ma miejsce w dzisiejszym swiecie" . To poczucie kleski znajduje tez swoje odzwierciedlenie w zmianie naukowego dyskursu. Jacek Kowalewski i Wojciech Piasek zauważzajaę: „Antropologizacja dyskursow humanistycznych mozże przejawiac sięe wrozżnej postaci. Jednym z najczeęsciej wskazywanych jej fundamentow jest dosc powszechne dzis przekonanie o utracie przez prawdy nauki zachodniej statusu obiektywnie obowiaęzujaęcych, bowiem z r o d ł e m dogmatyzacji wiedzy zachodniej, wiary w obowiaęzywanie jej uniwersalistycznych przedstawien jest stereotypizacja i kulturowa mitologizacja samej n a u k i " . 3 4 Obserwowana niecheęc do Zachodu, pomieszana z poczuciem fascynacji „zdobyczami cywilizacyjnymi": nowinkami technologicznymi, w o l n y m ryn¬ kiem, mediami, systemem kształcenia, czeęsto modaę czy muzykaę, staje sieę istotnym elementem nie tylko polityki zagranicznej, ale i wewnęetrznej w krajach islamu. Cheęc zmazania przewin w ł a s n e g o s p o ł e c z e n s t w a za „kulturowaę kapitulacjeę" wobec zachodnich wzorcow nowoczesnosci, nieznosne uczucie ciaęgłego ponizżania i upokorzenia obecne w swiecie islamu saę niesłabnaęcaę siłaę napeędowaę do „ b u n t u przeciwko Zachodowi". Staęd zasadne wydaje sieę pytanie, czy „zwrot kulturowy" w stosunkach mięedzynarodowych, w ł a s n i e z perspektywy swiata islamu, nie jest w jakiejs częesci „ z w r o t e m antyzachodnim", co majaętakzże ukazywac h a s ł a skandowane na ulicach i placach Egiptu, Tunezji, Libii, Jordanii, 3 W y p o w i e d z z d n i a 27 marca 2 0 0 6 w o d p o w i e d z i na pytanie zadane po p r z e m o w i e n i u D o n a l d a Rumsfelda w A r m y W a r College, Carlisle Barracks. Za: T.F. M e t z , M . W . Garrett, J.E. H u t t o n , T . W . Bush, Massing Information 4 J. Operations, Kowalewski, Antropologizowanie Effects in the Information Domain. A Case Study in Aggressive „ M i l i t a r y R e v i e w " maj-czerwiec 2006, s. 2. W. Piasek, Wprowadzenie, humanistyki. Zjawisko [ w : ] J. - proces - perspektywy, W a r m i ó s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2 0 0 9 , s. 7-8. Kowalewski, W. Piasek (red.), Instytut Filozofii Uniwersytetu �294 Uwagi koncowe Bahrajnu i innych krajóow, doóswiadczajaęcych tzw. arabskiej wiosny ludoów. Choóc niektóorzy badacze w „arabskim przebudzeniu" poszukujaę dowodu na uniwersalnoósóc wartoósci stworzonych na Zachodzie, podkreóslajaęc, zże społeczenóstwa arabskie domagajaęsięe „wolnoósci", „ d e m o k r a c j i " , „godnoósci", to jednak rdzeniem postulatóow nie jest wolnoósóc słowa, ale wolnoósóc od biedy i braku perspektyw, zwłaszcza dla młodych ludzi, któorzy dzieęki n o w y m mediom wiedzaę, żze mozżna zżyóc inaczej. Postulaty te połaęczone saę ze skrajnaę niechęeciaę wobec przywoódcóow, postrzeganych jako „pachołki Zachodu", „ m a r i o n e t k i USA" etc., a więec powielajaęcych odrzucanaę przez społeczenóstwa postawęe podległoósci. W ten sposóob postulaty te nie tyle i nie tylko saę zwiaęzane z potrzebaę prze¬ strzegania praw człowieka, ile z potrzeba „pojscia w ł a s n a droga,", niezależna od i n t e r e s ó w Zachodu, droga, ktora zostanie okreslona i wybrana przez społec z e ó s t w o m u z u ł m a ó s k i e , a nie przez autorytarnych przywódców, działających zgodnie z geopolitycznymi kalkulacjami. Droga, ktoóra przede wszystkim zapewni ludziom prace i dostatnie zżycie - ale w zgodzie z w ł a s n y m i tradycjami kulturowymi. Dżzalal Al-e A h m a d uwazża wrecz, żze podział na Wschoód i Zachóod ma znaczenie nie tyle geopolityczne, ile ekonomiczne właósnie: kraje Zachodu stworzyły maszyny , k t ó r e nastepnie zniewoliły Wschod, czyniac z niego jedy­ nie dostarczyciela okreslonych z a s o b ó w (obejmujacych jednak nie tylko rope naftowa czy rudy zżelaza, ale takzże sztuke, legendy, mity, aksjomaty) . Samym pojeciom „wolnoósci", „demokracji", „godnoósci" nadawane jest wiec odmienne znaczenie od tego, ktoóre zdazżyło sie zakorzenióc na Zachodzie. Powierzchowne odczytywanie przez zachodnie media t r a n s p a r e n t ó o w n a manifestacjach mozże rodzióc wrazżenie, izż społeczenóstwa muzułmanóskie domagaja sie wprowadzenia wartoósci wywodza cych sie z miedzynarodowego rezżimu praw człowieka, ktoóre Zachoód od dawna lansuje jako „ u n i w e r s a l n e " . Tymczasem to, co rzeczywióscie m o g ł o b y pretendowaóc do uniwersalnoósci, to fakt, izż wiele k u l t u r i cywilizacji r o z w i n e ł o jakaós koncepcje wartoósci i godnoósci człowieka. Nie mozżna jednak utozżsamiaóc tego z załozżeniem uniwersalnoósci faktu, izż to jednostki sa „ p o d m i o t a m i praw", gdyzż ta konstrukcja myóslowa jest typowo europejska . 5 6 7 8 5 C h o d z i o rewolucje p r z e m y s ł o w a , o d c z a s ó w k t o r e j w i d z i o n z m i a n e w relacjach do tej p o r y p a r t n e r s k i c h , jesli c h o d z i o w y m i a n e k u l t u r a l n a i h a n d l o w a , na korzysc przewagi, jaka dzieki „ m a s z y n o m " odpowiedzi z d o b y w a Z a c h ó d . A . E r d t , Od okcydentozy na zachodnią uwarunkowania ekspansje, rozwoju w Azji do okcydentalizmu. [ w : ] K . G ó r a k - S o s n o w s k a , J. Jurewicz i Afryce, (red.), Iranskie Kulturowe W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ó d z 2010, s. 43. 6 Za: A . E r d t , op.cit., s. 43. 7 W y w o d z i sie to z przyjecia, iżz s t w o r z o n a w E u r o p i e koncepcja „ p r a w a naturalnego", na ktoórej opiera sie idea u n i w e r s a l i z m u p r a w c z ł o w i e k a , tezż jest u n i w e r s a l n a . Z tego tezż w z g l e d u , po przyjeciu w 1948 Powszechnej Deklaracji Praw C z ł o w i e k a , Amerykaónskie T o w a r z y s t w o A n t r o p o l o g i c z n e w y d a ł o oficjalne stanowisko, o d r z u c a j ą c e jej u n i w e r s a l i s t y c z n y charakter. 8 Por. C h . B r o w n , Prawa swiatowej. Wprowadzenie człowieka, [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), Globalizacja do stosunkow międzynarodowych, skiego, Krakoów 2008, s. 854. polityki Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloó- �295 „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? O ile jeszcze do niedawna podwazżanie uniwersalizmu tych praw nie było szczegolnie widoczne, o tyle po 11 wrzesnia, kiedy doszło do bardzo silnego powiaęzania kwestii praw człowieka z promowaniem demokracji i „walkaę z terroryzmem", nastaępiło osłabienie przekonania o niepodwazżalnosci dogmatu uniwersalizmu praw człowieka. W y m u s i ł o to zadawanie pytan o to, czy ideolo¬ gia praw człowieka nie maskuje w rzeczywistosci uprzywilejowania zachodnich koncepcji politycznych . 9 Prowadzone od ponad dziesięeciu lat badania Larbi Sadiki pokazujaę, zże demokracja na wzor zachodni nie jest mozżliwa do wprowadzenia w krajach, w ktorych struktura społeczna utkana jest z tozżsamosci kastowych, plemien¬ nych, klanowych i to one, a nie panstwo, saę pierwszym poziomem identyfikacji (odwrotnie nizż w wielu s p o ł e c z e n s t w a c h Zachodu, gdzie grupa narodowa jest istotnym, wreęcz podstawowym punktem odniesienia) . Pojęeciu „demokracji" nadawane jest bowiem odmienne znaczenie w zależznosci od regionu swiata, w ktorym sięe znajdujemy. O ile sama idea jakiejs formy partycypacji społecznej w rzaędach istnieje prawie na całym swiecie, o tyle wypełnienie tresciaę pojęecia „demokracja" nie dokonuje się automatycznie z „ k u b k a Z a c h o d u " . Co więcej, upatrujaęc w systemie demokratycznym (w jego ujeęciu zachodnim) jedynej szansy na realizacjeę praw człowieka w ich zachodnim rozumieniu, nie dostrzega sieę tego, zże w w y n i k u „ d e m o k r a t y c z n y c h " w ł a s n i e wyborow dojsc m o z ż e d o przekazania władzy ugrupowaniom, ktore wprowadzaę ograniczenia (w zachod¬ n i m rozumieniu tego słowa) w takich dziedzinach praw człowieka, jak np. rownouprawnienie kobiet, prawo do edukacji etc. Naiwne upatrywanie w demokracji „leku na całe z ł o " nie ma więec pokrycia w d ł u g o t e r m i n o w y c h analizach konsekwencji takich wyborow. Społeczenstwa te nie muszaę bowiem „dojrzewac do demokracji" (tak jak częesto prezentuje to Zachod), ale potrzebujaę szansy na odzyskanie lub zdobycie własnej tożzsamosci, ktora pozwoli i m stworzyc swoj model partycypacji społecznej w rzaędach - i na swoich zasadach. Zbigniew Brzezinski zauwazża wreęcz profetycznie w stosunku do wydarzen 10 11 9 Ibidem, s. 856. N i e c h o d z i t u t y l k o o p r o m o w a n i e o k r e s l o n y c h koncepcji p o l i t y c z n y c h , ale rowniezż okreslonej w i z j i r o l i k o b i e t y i meężzczyzny, co zaczaęł demaskowac dyskurs feminis¬ tyczny, zwracajaęc uwagęe na stereotypowe p r z y p i s y w a n i e r o l , a w r a z z t y m takżze p r a w w ramach i d e o l o g i i p r a w c z ł o w i e k a , majaęcej p r o m o w a c , n a w e t w d o k u m e n t a c h przeznaczonych do e l i m i n a c j i d y s k r y m i n a c j i k o b i e t - p a t r i a r c h a l n y m o d e l r o d z i n y . Z o b . n p . S.M. O k i n , Feminism, Women's Human Rights and Cultural Differences, [ w : ] U . Narayan, S. H a r d i n g (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, Bloomington and Indianapolis 2000. 1 0 L . Sadiki, The Search for Arab Democracy, C. H u r s t & Co., L o n d o n 2 0 0 4 . Z o b . r o w n i e ż : R. B r y n e n , B. Korany, P. N o b l e (red.), Political Liberalization and Democratiziation in the Arab World: Theoretical Perspectives, t . 1, L y n n e Riener Publishers, Boulder C O 1995; M . Browers, Democracy and Civil Society in Arab Political Thought. Transcultural Possibilities, Syracuse U n i v e r s i t y Press, Syracuse 2006. 1 1 R u t h Benedict w jednej z n a j s ł y n n i e j s z y c h w ogole prac a n t r o p o l o g i c z n y c h Wzorykultury z 1934 r o k u stosuje metaforęe „ k u b k a " w opowiesci o Indianach, k t o r y c h k u b e k (jako metafora z r o d ł a k u l t u r y ) r o z b i ł sięe za sprawaę b i a ł e g o c z ł o w i e k a . �296 Uwagi koncowe w krajach arabskich z poczaętku 2011 roku: „(... ) tak naprawdeę, to w ł a s n i e godnosci, a nie wolnosci, łakna ludzie - dzis politycznie przebudzeni i swiadomi swoich nierownosci - na całym swiecie. Chcaę godnosci egzystencji; godnosci wynikajaęcej staęd, zże możzna dac sensownaężzyciowaę szansęe swoim dzieciom; godnosci, płynaęcej z szacunku otrzymywanego od innych, w t y m szacunku dla ich kultury i r e l i g i i " . Jednoczesnie nalezży zauwazżyc paradoksalnaę konsekwencjeę idei rownouprawnienia kulturowego. W swiecie, w ktorym ze wzglęedow politycznych i historycznych nie mozżna juzż mowic o „rasach" - w „bezpieczny" sposob mowimy o „ k u l t u r a c h " . Co nie zmienia faktu, zże dyskurs kulturalistyczny pro¬ wadzi na te same manowce: zesencjalizowane, rownouprawnione i jakzże „ i n d y w i d u a l n e " kultury zamiast do partnerskiego dialogu zaczynajaędaęzżyc do separacji, budowania m u r o w i wycofywania sięe z prob porozumienia - pragnaęc zarazem przeciezż tylko „ p o s z a n o w a n i a odręebnosci i specyfiki" samych siebie. Prawo do zżycia we własnej kulturze staje sieę zatem argumentem na rzecz walki i wojny, toczonej w imieę zachowania tejzże kultury własnie. Emancypacja kulturowa całego swiata, ktory odrzuca dzis jednoznacznie prymat Zachodu, jest zatem z jednej strony szansaę dla dotychczas ucisnionych, z drugiej zas pułapkaę, w ktorej odnajdujemy dobrze znane Herderowskie monady, tworzaęce „zwarte i zamknieęte całosci, jednolite wzory myslenia i zachowan, ktorych nosicielami saę ludzie zżyjaęcy we wzgleędnie homogenicznych s p o ł e c z n o s c i a c h " . Rownouprawnione i zreifikowane kultury zostajaę zwolnione z obowiaęzku komunikowania sieę, gdyżz - tak jak rzeczy - majaę prawo dbac o swojaę nieprzenikalnaę odręebnosc. 12 13 Jaki zwrot po „zwrocie kulturowym"? Użzywajaęc metafory, mozżna powiedziec,zże w latach 90. X X wieku doszło do otwarcia puszki Pandory z kulturaę. Konsekwencje tej zmiany bęedaę prawdo¬ podobnie odczuwalne przez całaę pierwszaę połowęe X X I wieku. W odniesieniu do wielonarodowych operacji wojskowych słynne, wreęcz banalne juzż dzisiaj zdanie-hasło, uzżywane na okreslenie przewagi partyzantki talibskiej: „ W y macie zegarki, my mamy czas" - ukazuje z całaę siłaę zmniejszajaęce sieę znaczenie prze¬ wagi technologicznej (zegarek\) nad kwestiami niematerialnymi (czas). W ta¬ kiej sytuacji zasadniczaę roleę odgrywa własnie czynnik kulturowy, przesaędzajaęcy o koniecznosci „dozbrojenia" zżołnierzy w swiadomosc kulturowaę i mieędzykulturowa. Narzędzie to nie powinno byc jednak celem samym w sobie (swoista kulturowa poprawnoscia, r ó w n i e j a ł o w a jak polityczna poprawnosc), lecz srodkiem do celu, j a k i m jest przywrocenie bezpieczenstwa i mozżliwosci roz- 1 2 Z . B r z e z i n s k i , B. Scowcroft, Ameryka politycznym, 1 3 i swiat. Rozmowy o globalnym przebudzeniu W y d a w n i c t w o A H A , Ł o d z 2009, s. 272. M . B u c h o w s k i , Antropologiczne klęska wielokulturowosci?, kłopoty z wielokulturowoscia, [ w : ] H . M a m z e r (red.), Czy W y d a w n i c t w o Fundacji H u m a n i o r a , Poznan 2008, s. 16. �Jaki zwrot po „zwrocie kulturowym"? 297 woju - z poszanowaniem lokalnych n o r m kulturowych - w panóstwach naznaczonych wieloletniaę przemocaę, biedaę i brakiem perspektyw dla ludnoósci cywilnej. Co zostanie ze „zwrotu kulturowego"? Odpowiedóz nie jest prosta. Wydaje sieę, zże „zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych ma przed sobaę jeszcze długaę i ciekawaę drogeę. Pozostaje jednak pytanie, czy „zwrot kulturowy" w wojsku, po poczaętkowym olbrzymim sukcesie, skonóczy sieę, gdy tylko pojawiaę sieę konflikty odmienne od tych w Iraku i Afganistanie. Ich w p ł y w na dokona¬ nie sięe „ z w r o t u kulturowego" jest zasadniczy choócby ze wzgleędu na ogromnaę liczbeę zaangazżowanych w ich przebieg panóstw i sił zbrojnych. Pozostaje t y m samym pytanie, czy Irak i Afganistan saę wzorcowym p r z y k ł a d e m „nowych wojen", ktore powtarzac sie b ę d a w X X I wieku, czy też dosc specyficznymi przykładami operacji, ktoóre niekoniecznie muszaę wyznaczaóc jednolity trend. Badania nad specyfikaę nowych wojen zdajaę sieę potwierdzaóc,zże mozżna jednak moówióc o pewnym trendzie, któory trwaóc beędzie dłuzżej nizż operacja w Afga¬ nistanie. Wspóołczesne konflikty zbrojne coraz czeęósciej nalezżaę bowiem do konfliktów asymetrycznych, naznaczonych obecnoscia rożnych grup nieregular¬ nych, partyzantoów, terrorystóow etc. Poznanie ich motywacji, wartoósci i zasad, relacji ła cza cych ich z danym społeczenóstwem ma ogromne znaczenie. Choóc trudno w t y m momencie wyrokowaóc o przyszłoósci „ z w r o t u kulturo¬ wego" w wojsku, gdyzż w wielu armiach (jak choócby w Wojsku Polskim) nawet sie jeszcze na dobre nie rozpocza ł (choóc widaóc pierwsze zmiany w t y m kie¬ runku), to jednak prognozowanie przyszłoósci samej koncepcji óswiadomoósci miedzykulturowej jest juzż nieco łatwiejsze. Nalezży spodziewaóc sie, żze zostanie ona w ciagu najbliższych lat wdrozona w system szkoleó wiekszosci liczacych sie armii na óswiecie. Takie prognozy uzasadniaja działania podjete zaroówno w armii Stanóow Zjednoczonych, jak i siłach zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec, Holandii, Australii, Francji czy Wielkiej Brytanii. Roównoczeósnie - co mozże okazaóc sie paradoksalnie pozytywne z czysto utylitarno-wojskowego p u n k t u widzenia - nie stanie sie ona dominującym paradygmatem myslenia o zaangazżowaniu w operacje poza granicami kraju, ale czeóscia szerszej zmiany, j a k a s a n a p r z y k ł a d Comprehensive Approach czy Effects-Based Approach to Operations. Pułapka, w jakiej jednak koncepcja swiadomosci miedzykulturowej znalazła sieę od samego poczaętku, jest fakt, zże armie uczaęce sięe o innych kulturach, uczaę sięe o nich - d o s ł o w n i e i w przenoósni - jak o rzeczach w rodzaju nowego typu broni. Uczenie sięe kultury w taki właósnie sposoób powoduje zaroówno pisanie „łopatologicznych instrukcji obsługi kultury", jak i ich stosowanie w praktyce. Dowodzaę tego konstrukcje schematoów, diagramóow i ankiet, majaęcych oswoióc i ułatwióc poznanie kultur obcych dla zżołnierzy. Dynamiczne, zmienne i wymykajaęce sieę generalizacjom procesy społeczne wpychane saę - jak przedmioty - do wygodnych pudełek, przepisywane na proste i wygodne karty informacyjne. Brakuje czasami jeszcze tylko tego, by zamknaęóc je w muzealnych gablotkach, z ktoórych możzna by je wyciaęgaóc w momencie wyjazdu w „teren �298 Uwagi koncowe z p u d e ł e c z k a " zgodnie z h a s ł e m : „w razie potrzeby zbic szybkeę". Nowe kulturowe sytuacje, w jakich z n a j d u j a ę s i e ę m i e s z k a n c y t e r e n o w o b j ę e t y c h działaniami wojennymi, takzże przez kontakt z wielonarodowymi siłami wojsko¬ w y m i , pozostajaę częesto niezauwazżone, a zmiana kulturowa, ktoraę generuje sytuacja wojenna, zignorowana. Czy jednak jest inna, lepsza metoda na zdoby¬ wanie wiedzy o kulturze przez wojsko? Czy istnieje alternatywa dla koncepcji świadomości międzykulturowej? Aby odpowiedziec na to pytanie, należzy najpierw zdefiniowac znaczenie tej koncepcji: przeanalizowac, czy jest to znaczenie istotne, czy tezż marginalne dla powodzenia operacji. W s w i e t l e przedstawionych w rozprawie wynikow badan ieksperymentow zasadne jest rozpatrywanie swiadomosci mięedzykulturowej jako obejmujaęcej trzy elementy: (a) swiadomosc własnej kultury, (b) swiadomosc kultury partnera/ partnerowkoalicji, (c) swiadomosc kultury srodowiska operacyjnego (ludnosci lokalnej, przeciwnika działajaęcego na terenie zamieszkiwanym przez teę ludnosc). Na poziomie politycznym koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej pomaga więec w znalezieniu wspolnie zaakceptowanego rozumienia sytuacji przez partnerow koalicji. Na poziomie strategicznym jest niezbęedna do przygotowania armii do działan w nieznanym srodowisku oraz zdefiniowania narzęedzi i metod wspołpracy, na poziomie operacyjnym pomaga wspierac efektywnosc prowadzo¬ nych działan (np. dzieki stworzeniu miejsca dla działalnosci d o r a d c o w d s . kulturowych), a na poziomie taktycznym pomaga w wybraniu najlepszej drogi osiaęgnięecia celu bez niepotrzebnych strat czasu, ludzi i srodkow. W odniesieniu do poziomu politycznego wdrozżenie koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej możze pozwolic rowniezż na pełniejszaę realizacjęe zobowiaęzan mieędzynarodowych, sformułowanych w wielu rozżnych konwencjach, zalece¬ niach, apelach etc. Bioraęc za przykład tylko ostatniaę Konwencjeę UNESCO orozżnorodnosci kulturowej (z 2005, w e s z ł a w zżycie w 2007, Polska jest jej stronaę), odnajdujemy w preambule, zżerożznorodnosc kulturowa: jest niezbęedna dla pokoju i bezpieczenstwa w skali lokalnej, krajowej i mieędzynarodowej; jest wazżna dla pełnej realizacji praw człowieka i podstawowych wolnosci; istnieje potrzeba uwzgleędnienia kultury jako elementu strategicznego narodowych i mieędzynarodowych polityk rozwojowych oraz mieędzynarodowej wspołpracy na rzecz rozwoju. Swiadomosc mieędzykulturowa jest jednak powiaęzana nie tylko z koncepcjaę rożznorodnosci kulturowej, ale rowniezż z koncepcjaę dziedzictwa kulturowego, ktore powinno byc traktowane z powagaę i szacunkiem podczas wszelkich operacji wojskowych czy humanitarnych, a takżze koncepcjaę dialogu mieędzyk u l t u r o w e g o promowanego obecnie przez O N Z i obejmujaęcego dialog mieędzyreligijny. Jest podstawaę do efektywnej komunikacji mieędzykulturowej i jako taka nie mozże byc ignorowana. �Czy istnieje alternatywa dla koncepcji świadomości międzykulturowej? 299 Odnoszaęc sieę do poziomu strategicznego, nalezży zauwazżyc,zże kultury krajow, wspołpracujacych w ramach koalicji czy sojuszy wojskowych, roznia się mięedzy sobaę w wielu wymiarach: od kultury strategicznej przez systemy wartosci, stosunki społeczne na poziomie relacji mieędzy poszczegolnymi jed¬ nostkami, na poziomie rodziny oraz na poziomie instytucji i szerszych grup. Ignorowanie tego typu rożznic w procesie budowania koalicji możze prowadzic do zasadniczych błęedow, ktorych skutki mogaę byc powazżne i dalekosieężzne, z klęeskaę misji włacznie. Aby osiagnaó własciwy poziom zaufania pomiedzy członkami koalicji/sojuszy, niezbeędna jest więec wzajemna, podstawowa wiedza o cechach i priorytetach kulturowych wszystkich zaangażzowanych stron: dlatego zże musimy rozmawiac z drugaę stronaęi jaę rozumiec, a takżze dlatego żze istniejaę realne i praktyczne zagrożzenia, zwiaęzane z p o p e ł n i a n i e m błeędow w komunika¬ cji mieędzy partnerami koalicji. Z praktycznego, wojskowego p u n k t u widzenia chodzi takżze o to, żzeby żzołnierz jadaęcy na misje (a w s p o ł c z e s n e misje majaę charakter mieszany i łaęczaę sieę w nich funkcje wojskowe z rozwojowymi, humanitarnymi i wspierania pokoju) wiedział, jakich zachowan unikac, by nie pogłeębiac tragicznego, wojennego położenia miejscowej ludnosci. To bowiem zwykli zołnierze beda musieli stawiac czoło codziennosci w nieznanym i m srodowisku i to własnie oni ponoszaę odpowiedzialnosc za obraz sił koalicyjnych w społeczenstwie. Czasami jeden ich błaęd m o z ż e m i e c g ł e ę b o k i e i d ł u g o f a l o w e konsekwencje. Brak swiadomosci mieędzykulturowej p o w o d o w a ł i beędzie powodowac tragiczne w skutkach, a wynikłe z niezrozumienia rożznic kulturowych straty, przede wszystkim niepotrzebnaę utrateężzycia ludnosci cywilnej, ale takzże tworzenie bezsensownych i nieprzystajaęcych do realiow kulturowych danego kraju projektow pomocowych czy wreszcie nieumiejęetnosc skutecznego zapewnienia bezpieczenstwa i pokoju, a nawet kleęskęe administrowania procesu pojednania pokonfliktowego. Ważzne jednak jest przy tym, by nie zadowalac sieęswiadomosciaę mieędzykulturowaę na poziomie taktycznym. Jej obecnosc na poziomie operacyjnym beędzie rownie, jesli nawet jeszcze nie bardziej, istotna. Jej brak na poziomie strategicznym i politycznym moze zas zniweczyc każda celowosc i sens podjeętych działan na najnizższym, taktycznym poziomie. Wydaje sieęwieęc, żze na razie nie ma alternatywy dla koncepcji swiadomosci miedzykulturowej, ktora pozwoliłaby u n i k n a ó zagrożen wiażacych się z brakiem rozpoznania s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o terenu operacji - nawet przy wszystkich złozżonych zastrzezżeniach, wynikajaęcych z u ł o m n o s c i procesu jej nauczania. Jej wdrozżenie ma wieęc istotne znaczenie na wielu płaszczyznach i poziomach, wykraczajaęc daleko poza cele czysto wojskowe i majaęc w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e srodowiska mięedzynarodowego. Brak powodzenia działan zbrojnych w Iraku i Afganistanie w y m u s i ł dostrzezżenie znaczenia innych nizż militarne instrumentow do zwycieęstwa. Bez zrozumienia jednak tego, zże konflikty oraz idaęce za n i m i klęeski operacji zostały w y w o ł a n e błeędami politycznymi i strategicz¬ nymi, koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej wdrozżona na najnizższym, taktycznym poziomie, bęedzie miała ograniczonaę wartosc. Pozostaje pytanie, �300 Uwagi koncowe czy jej wdrożzenie nie grozi kolejnaę skrajnoósciaę: popadnięeciem w kulturocentryzm? Kulturofobia czy kulturoceńtryzm? Wydaje sięe, zże proóba znalezienia złotego ósrodka mieędzy dotychczasowaę „kulturofobiaę" a obecnym kulturocentryzmem jest jedynym rozsaędnym kierunkiem interpretacyjnym. Jednoczeósnie należzy dostrzec specyficzne „zużzycie sięe" samego pojęecia kultury. James Clifford pisze: „Możze byóc prawdaę, żze pojeęcie kultury juzż swoje odsłużzyło" , a niektoórzy antropologowie uwazżajaę, żze dziós słuzży ono tylko do potęegowania roóżznic i budowania nowych hierarchii, stajaęc sięe - na nowo - narzeędziem dominacji, w zwiaęzku z czym nalezżałoby zaczaęóc „pisaóc przeciwko k u l t u r z e " . Badawcza rezygnacja z tego pojeęcia nie doprowadzi jednak do jego wymazania z żzycia społecznego i stosunkóow mieędzynarodowych, pozostaje nam zatem nadal próobowaóc sięe z n i m „zaprzyjaóznióc". Badacze procesu kulturyzacji nauk humanistycznych deklarujaę: „Wierzymy, żze wyobraóznięe teoretycznaę, bęedaęcaę fundamentem procesu antropologizacji dziedzin humanistyki jednak mozżna uwspoólniaóc przez interdyscyplinarny dialog. Jak przekonywał przy t y m Michaił Bachtin, w dialogu nie musimy zatracaóc swej odreębnoósci, mozżemy, pozbywajaęc sieę ciaęzżaęcych stereotypóow, rozpoznawaóc i zmieniaóc siebie nawzajem w granicach istniejaęcych systemoów dyscyplinarnych tożzsamoósci. Aprobujaęc antropologizowanie dyskursóow huma¬ nistyki, warto teżz pamieętaóc słowa wielkiego rosyjskiego humanisty wypowie¬ dziane u kresu jego życia: «Nie ma co obawiac się eklektyzmu: dla nauki stopienie wszystkich tendencji w jednaę oznaczałoby ósmieróc (gdyby nauka była ósmiertelna). I m wieęcej podziału (pod warunkiem zżesaęone przeprowadzone bez zawisci), t y m lepiej. Bez awantur na g r a n i c a c h » " . Aby uniknaęóc tych sporóow, baędóz zarzutoów o „kulturofilieę" czy „kulturocentryzm", nalezży podkreóslióc,izż sama óswiadomoósóc mięedzykulturowa nigdy nie jest jedynym i rozwiaęzujaęcym wszystkie problemy narzeędziem podczas operacji wojskowych. Jej lekcewazżenie jednak mozże byóc tak samo groózne, jak braki w wyposazżeniu czy przestarzała technologia. Trawestujaęc Helen Mears, pis z a c ą w Mirror for Americans: Japan (1948) także o tym, ż e m ó w i a c o „Innych", moówimy tak naprawdeę najwieęcej o nas samych, mozżna zauwazżyóc,żzeze swiadomoscia międzykulturowe jest tak jak z władza, - jej nadmiar jest tak samo niebezpieczny jak niedobor... 14 15 16 17 1 4 J. C l i f f o r d , The Predicament ofCulture, H a r v a r d U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1988, s. 274. Cyt. podajęe w t ł u m a c z e n i u M . Buchowskiego, Antropologiczne 1 5 Tak m . i n . Lila Abu-Lughod. 1 6 J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, kłopoty, op.cit., s. 22. Ibidem. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), op.cit., s. 9. 1 7 With power, however, too much can be as dangerous as too little. Americans: Japan, H o u g h t o n - M i f f l i n , B o s t o n 1948, s. 7. H . Mears, Mirror for �Ańeks 1 1. Thomas E. Lawreńce, 27 Articles (27 Artykułów), 1917 Ponizższe notatki zostały ułozżone w formie przykazan dla więekszej przejrzystosci i by łatwiej było zapamięetac ich słowa. Saę to jednak tylko moje wnioski, pojawiajaęce sieę stopniowo, gdy p r a c o w a ł e m w Hidzżazie , a teraz zostały prze¬ lane na papier na podobienstwo dobrze ujezżdżzonych koni, ktore w arabskich armiach daje sieę rekrutom. Rady te maja zastosowanie jedynie do Beduinow; ludzie z miasta czy Syryjczycy wymagajaę całkowicie innego traktowania. Nie nalezży tych wskazowek stosowac w jakichkolwiek innych sytuacjach. Obcowanie z Arabami z Hidzżazu jest sztukaę, a nie naukaę, z wyjaętkami i bez żzadnych oczywistych reguł. Jednoczesnie trafiła sieę d o s k o n a ł a okazja; szarif nam ufa i dał nam tęe samaę pozycje (w swym rzadzie), jaka Niemcy chcieli uzyskac w Turcji. Jeżeli bedziemy postęepowac taktownie, możzemy zachowac jego przychylnosc i wykonywac n a s z a ę p r a c ę e , a l e b y o d n i e s c sukces, m u s i m y uzżyc wszelkich srodkow i umiejeętnosci, jakie tylko posiadamy. 2 1. Miej sieę na bacznosci przez pierwszych kilka tygodni. Zły poczaętek cieęzżko odpokutowac, a Arabowie formułujaę swe saędy o ludziach na podstawie zachowan i cech zewneętrznych, ktore my ignorujemy. Kiedy uda ci sieę dotrzec do wewneętrznego kreęgu plemienia, mozżesz zachowywac sięe, jak zechcesz, i posteępowac w e d ł u g w ł a s n e g o uznania. 1 T.E. Lawrence, 27 Articles, „ T h e A r a b B u l l e t i n " , 20 sierpnia 1917. Tłum. Schreiber, konsultacja i k o r e k t a dr M a r t a W o z n i a k ( U n i w e r s y t e t Ł o d z k i , Katedra Hanna Bliskiego W s c h o d u i A f r y k i P o ł n o c n e j ) . Z a d o g ł e b n a i rzetelna p o m o c dr M a r t y W o z n i a k a u t o r k a pragnie przekazac szczegolne wyrazy wdzieęcznosci. 2 W a n g i e l s k i m oryginale: Hejaz. A r a b . Al-Hidzzaz jest r e g i o n e m h i s t o r y c z n y m w A r a b i i ; jego stolicaę jest Dżzudda, zas roleę g ł o w n e g o m i a s t a p e ł n i M e k k a . Okreslany ZiemiaęSwięetaę m u z u ł m a n o w . T.E. Lawrence p r z y b y ł t a m z szarifem, t j . władcaę M e k k i na czele. w 1916, p o t e m u t w o r z o n o k r o l e s t w o Hidzżazu �302 Aneks 3 2. Dowiedz sięe najwieęcej jak to mozżliwe o szarifach i Beduinach. Poznaj ich rodziny, klany, plemiona, przyjacioł i wrogow, ponadto ich studnie, wzgorza i drogi. Rob to przez słuchanie i dowiadywanie sięe przez posrednikow. Nie stawiaj pytan. Staraj sieęmowic w ich dialekcie arabskim, a nie w swoim. Dopoki nie bęedziesz rozumiał wszystkich ich aluzji, dopoty unikaj wdawania sięe w pogłęebione rozmowy, w przeciwnym razie wszystko popsujesz. Na poczaętku zachowuj sięe w sposob formalny, nawet nieco sztywny. 3. W swojej działalnosci wspołpracuj jedynie z dowodcaę armii, kolumny lub jednostki, w ktorej służzysz. Nigdy sam nie wydawaj n i k o m u rozkazow, zachowuj swoje wskazowki albo rady dla dowodcy niezależznie od tego, jak wielka byłaby pokusa (ze wzglęedu na efektywnosc) bezposredniej w s p o ł pracy z jego p o d w ł a d n y m i . T w o i m zadaniem jest doradzac, a twoje rady powinny trafiac wyłaęcznie do dowodcy. Niech widzi, żze to jest twoja kon¬ cepcja wypełniania tych o b o w i a ę z k o w i ż z e t o o n m a b y c w y ł a ę c z n y m wykonawcaę waszych wspolnych planow. 4. Zdobaęd z i utrzymaj zaufanie swojego dowodcy. Umocnij jego prestizż swoim kosztem, jesli m o ż e s z - zanim zrobia to inni. Nigdy m u nie odmawiaj ani nie krytykuj jego planow, ale dbaj o to, aby w pierwszej kolejnosci przedstawiał je wyłaęcznie tobie. Zawsze akceptuj jego pomysły, a po udzieleniu p o c h w a ł y zmien je nieznacznie, uwzgledniajac jego sugestie, chyba ze nie sa całkowicie zgodne z twojaę opiniaę. Kiedy jużz osiaęgniesz ten stan, staraj sięe go utrzymac, zachowaj scisłaę kontroleę jego p o m y s ł o w i wdrazżaj je tak stanowczo, jak tylko mozżliwe, ale potajemnie, tak zże każzdy oprocz niego (i to nie wprost) beędzie miec swiadomosc twojej presji. 5. Pozostawaj w kontakcie ze swoim dowodca tak długo i dyskretnie, jak to tylko mozżliwe. Mieszkaj z n i m , tak abys w czasie posiłku czy przy audiencji mogł byc wsposob naturalny obecny w jego namiocie. Formalne wizyty odbywane w celu udzielania porad nie saę tak dobre jak nieustanne poddawanie p o m y s ł o w w trakcie zwyczajnej rozmowy. Kiedy obcy szejk przychodzi po raz pierwszy, aby przysieęgac wiernosc ioferowacswoje usługi, opusc namiot. Jezżeli jego pierwszym wrazżeniem bęedzie zazżyłosc obcokrajowca z szarifem, mozżetowyrzaędzi c Arabowi [twojemu dowodcy] wiele krzywdy. 6. Unikaj zbyt bliskich relacji z podkomendnymi ekspedycji. Ciaęgłe obcowanie z n i m i uczyni niemozżliwym wykraczanie poza instrukcje, ktore arabski 3 W t y m kontekscie szarifowie (ang. Ashraf) to liczba m n o g a o d s ł o w a s z a r i f ( a n g . Sherif), po arab. szlachetny, czyli t y t u ł u uzżywanego przez p o t o m k o w P r o r o k a M u h a m m a d a . Zwykle m i a n e m szarifow okre sla sieę p o t o m k o w Proroka, pochodzaęcych o d jego w n u k a Al-Hasana, w odrozżnieniu o d sajjidow - p o t o m k o w innego w n u k a P r o r o k a ( A l - H u s a j n a ) . Szarifowie cieszaę sięe w swiecie m u z u ł m a n s k i m szczegolnymi wzgleędami, a w k l a s y c z n y m i s l a m i e u p r z y w i l e j o w a n a ę grupeę społecznaę. Za: J. D a n e c k i , Kultura Szkolne i Pedagogiczne, W a r s z a w a 1997, s. 180. islamu. Słownik, stanowili Wydawnictwa �1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułow), 1917 303 dowodca dał i m zgodnie z twojaę radaę, a to z kolei ujawni jego słabosc i w konsekwencji zniszczy rownieżz ciebie. 7. Traktuj zastęepcow dowodcy swojej jednostki nieco lekcewazżaęco. To jest sposob na utrzymanie sięe ponad ich poziomem. Traktuj dowodcęe, jeżzeli to szarif, z szacunkiem. Odwzajemni twoj stosunek, co sprawi, zże we dwoch beędziecie gorowac nad resztaę. Pierwszenstwo to bardzo istotna kwestia wsrod Arabow i musisz go przestrzegac. 8. Idealna pozycja dla ciebie, to: jestes obecny, ale pozostajesz niezauwazżony. Nie badó zbyt zażyły, zbyt widoczny czy też zbyt gorliwy. Unikaj zbyt d ł u g i e g o lub zbyt częestego identyfikowania z j a k i m k o l w i e k szejkiem plemiennym, nawet gdy jest dowodcaę twojej ekspedycji. Aby wykonywac swojaę praceę, musisz byc ponad zazdrosciaę; utracisz prestizż, gdy beędziesz kojarzony z jakims [ k o n k r e t n y m ] plemieniem lub klanem i ich nieuniknio¬ n y m i wasniami. Szarifowie saę ponad krwawymi wasniami i lokalnymi rywalizacjami; to oni wyłaęcznie kształtujaę zasadeę jednosci wsrod Arabow. Pozwol więec, aby twoje imieę było kojarzone z imieniem szarifa i dziel sięe jego o p i n i a ę w s r o d plemion. Kiedy nadejdzie odpowiednia chwila, poddaj sieę publicznie pod jego rozkazy. W ten sposob zyskasz sympatięe Beduinow. 9. Wzmacniaj i rozwijaj rosnaęce znaczenie szarifow, ktorzy saę naturalnaę arystokracjaęwsrod Arabow. Mieędzyplemienna zazdrosc uniemożzliwia to, aby jakikolwiek szejk mogł zajaó pozycje dowodcza, i jedyna nadzieja na jednosc wsrod koczownikow arabskich lezży w tym, aby szarifowie byli powszechnie traktowani jak klasa panujaęca. Szarifowie to w połowie ludzie z miasta, a w połowie koczownicy; jesli chodzi o sposob zachowania i zżycia wykazujaę instynkt dowodczy. Same zasługi i pieniaędze bęedaę niewystarczajaęce, aby zyskac uznanie; ale szacunek Arabow dla pochodzenia i dla Proroka daje nadziejeę na ostateczne zwycieęstwo szarifow. 4 10. Nazywaj swojego szarifa Sidi zarowno publicznie, jak i prywatnie. Innych ludzi nazywaj ich zwykłymi imionami, nie wymieniajaęc tytułu. W zazżyłej rozmowie nazywaj szejka Abu Annad, Achu Alia albo uzżywajaęc podobnych przydomkow . 5 11. Obcy chrzescijanin nie jest mile widziany w Arabii. Niezależnie od tego, jak bardzo przyjaznie i nieformalnie beędziesz traktowany, zawsze pamieętaj, zże fundamenty takiego traktowania saę zbudowane na piasku. Trzymaj szarifa przed soba jak sztandar i chowaj za n i m swoj umysł i swoja, osobe. Jeżeli ci 4 D i a l e k t a l n a f o r m a h o n o r o w e g o meęskiego t y t u ł u „ m o j panie"; w jęezyku l i t e r a c k i m zwrot ten b r z m i „ s a j j i d i " . 5 „ A b " oznacza w jęezyku a r a b s k i m ojca, „ A c h " - brata. W krajach m u z u ł m a n s k i c h czeęsto p o i m i e n i u dodaje sieę imięe ojca l u b najstarszego syna, rzadziej c o r k i czy brata. �304 Aneks sięe uda, beędziesz miał zwierzchnictwo nad setkami m i l ziemi i tysiaęcami ludzi, z tego powodu warto jest odgrywac to przedstawienie. 12. Pielęegnuj swoje poczucie humoru. Beędziesz go potrzebowac kazżdego dnia. Sucha ironia jest najbardziej użzyteczna, a osobiste, choc niezbyt dotkliwe riposty podwojaę twoje wpływy wsrod wodzow. Upomnienie, jezżeli jest podane z usmiechem, beędzie prowadzic dalej i działac dłuzżej nizż najbardziej brutalna przemowa. Moc m i m i k r y czy parodii jest wielka, ale uzżywaj jej oszczeędnie, dla dowcipu [te d w i e ] nadajaę sięe lepiej niżz humor. Nie prowokuj wysmiewania sięe z szarifa chyba zże pomięedzy i n n y m i szarifami. 13. Nigdy nie podnos reęki na Araba; w ten sposob sięe degradujesz. Możzesz myslec,zże w oczywisty sposob uzyskasz wtedy wieększy szacunek, ale to, co naprawdeę musisz zbudowac, to mur mieędzy sobaę a innymi. Trudno jest siedziec cicho, jezżeli wszystko zostało zrobione zle, ale i m mniej sięe złoscisz, t y m wieększe bęedaę korzysci. Unikniesz rownieżz bycia złym na samego siebie. 14. Beduini dajaę sięe łatwo prowadzic,jezżeli ma sieę cierpliwosc, aby ich znosic. I m mniej i m sięe narzucasz, t y m masz wieększy na nich wpływ. Oni chcaę podaężzac za twojaę radaę i robic to, czego i ty chcesz, ale nie oznacza to, zże beda ci to uswiadamiac. Musisz przezwyciężyc swoja, irytacje, by dotrzec do istnieja cych pokładóow ich dobrej w o l i . 15. Nie staraj sie robióc zbyt duzżo osobióscie. Lepiej niech Arabowie zrobia to w s p o s ó b zaledwie satysfakcjonujący, niż gdybys ty miał zrobic to per¬ fekcyjnie. To jest ich wojna i ty masz i m jedynie pomagaóc, a nie wygraóc ja za nich. W rzeczy samej, biorac pod uwage osobliwe warunki Arabii, m o ż e twoja praca nie bedzie az tak dobra, jak o t y m sadzisz. 16. Jezeli możesz, dawaj podarunki, zanim sam je otrzymasz, lecz nie badó zbyt rozrzutny. Dobrze przemyóslany podarunek jest najbardziej skuteczny w zjednywaniu sobie podejrzliwego szejka. Nigdy nie przyjmuj prezentóow, jeósli nie masz mozżliwoósci roównorzednego odwzajemnienia, choóc możzesz zwlekaóc (zapewniajac, żze z pewnoóscia nastapiwpoóózniejszym czasie), jezżeli potrzebujesz okreóslonej usługi ze strony darczynócy. Nie pozwalaj domagaóc sie podarunkoów, gdyzż ich chciwoósóc sprawi, zżebedziesz postrzegany jedynie jako krowa, ktoóra mozżna wydoióc. 17. Noós arabskie nakrycie głowy, gdy przebywasz poósróod plemienia. Beduini maja pewne złoósliwe uprzedzenia co do kapeluszy i wierza (co wynika prawdopodobnie z nieprzejednanych nakazóow Brytyjczykoów), żze nasz upóor w ich noszeniu jest oparty na pewnej niemoralnej czy niereligijnej zasadzie. Grube nakrycie głowy (w arabskim stylu) zapewnia dobra, ochrone przed słonócem, jednak gdy bedziesz nosióc kapelusz, nawet t w o i najlepsi arabscy przyjaciele beda sie za ciebie wstydzióc na forum publicznym. �1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułow), 1917 305 18. Przebieranie sieę nie jest zalecane. Z wyjaętkiem szczegolnych miejsc pozwol, aby było oczywiste, z ż e j e s t e s b r y t y j s k i m oficerem i chrzescijaninem. Jednoczesnie mozżesz nosic stroj arabski, gdy przebywasz mieędzy plemio¬ nami; zyskasz w ten sposob ich zaufanie i zażzyłosc w stopniu niemozżliwym do osiaęgnieęcia, gdy jestes w mundurze. Jest to jednak niebezpieczne i trudne. Moga, nie okazywac ci szczegolnych względow, gdy ubierasz się tak samo jak o n i . Naruszenie etykiety, ktore standardowo nie obciaężza cudzoziemca, nie jest tolerowane, gdy bęedziesz ubrany w stroj arabski. Beędziesz jak aktor w obcym teatrze, grajaęcy roleę dzien i noc przez długie miesiaęce, bez odpoczynku i z niepewnym wynikiem. Całkowity sukces odniesiesz wtedy, gdy Arabowie zapomnaę o twojej obcosci i bęedaęmowic przy tobie w sposob naturalny, zaliczajaęc cieę w poczet swoich; taki sukces jest prawdopodobnie mozżliwy jedynie w przebraniu. Jednak juzż sukces połowiczny (do ktorego większosc z nas będzie dażyc, inne wymagaja zbyt duzo wysiłku) łatwiej jest osiagnaó w stroju brytyjskim, ty zas dłuzej bęedziesz sięe czuł komfortowo. Wtedy rownieżz nie zostaniesz powieszony przez T u r k o w w razie złapania. 19. Jeżzeli nosisz stroj arabski, nos najlepszy. Ubior ma znaczenie wsrod ple¬ mion, musisz ubierac sieę odpowiednio i tak, aby stroj pasował. Ubieraj sieę jak szarif, jeżzeli sieę na to zgodzaę. 20. Jeżzeli nosisz stroj arabski, musisz zmienic sięe w całosci. Porzuc na wybrzeżzu angielskich przyjacioł i angielskie zwyczaje i przyjmij zwyczaje arabskie. Jest możzliwe dla Europejczyka, zaczynajaęc własnie od tego poziomu, aby pokonac Arabow w ich grze, gdy ma sieę silniejszaę motywacjeę do działania i w k ł a d a sieę w to więecej serca niżz oni. Jezżeli mozżesz ich przescignaó, d o k o n a ł e s ogromnego kroku k u c a ł k o w i t e m u sukcesowi, ale wysiłek zwiaęzany z zżyciem i mysleniem w obcym, na poły rozumianym jęezyku, barbarzynskie jedzenie, dziwne ubrania oraz jeszcze dziwniejsze drogi, bez jakiejkolwiek prywatnosci i ciszy, bez mozżliwosci jakiegokolwiek odpoczynku od nasladowania innych przez długie miesiaęce na koncu powodujaę duzży dodatkowy stres oprocz zwykłych trudnosci z Beduinami, klimatem czy Turkami, tak wieęc ta droga nie powinna byc wybierana bez wyjaętkowo głeębokiego jej przemyslenia. 2 1 . Dyskusje religijne beda częste. M o w , co ci się podoba o swojej religii, unikaj zas krytykowania ich wyznania, chyba zże dyskusja jest dosc abstrakcyjna, a ty mozżesz dodatkowo zyskac, dowodzaęc swych racji. Dla Beduinow islam jest tak wszechobecny, zże m a ł o tam religijnosci, entuzjazmu i wzglęedu na inne religie. Nie wnioskuj jednak z ich zachowania, zże o to nie dbajaę. Ich przekonanie o prawdziwosci własnej wiary i pamieętanie o niej w kazżdym czynie i mysli, w zasadach codziennego zżycia jest tak intymne i intensywne, żzeażznieuswiadomione. Religia jest w dużzej mierze czeęsciaę ich natury, tak jak sen czy jedzenie. �306 Aneks 22. Nie staraj sie przekazywaóc tego, co wiesz o walce. W Hidzżazie zawodzi standardowa taktyka. Ucz Beduinóow zasad wojny tak szybko i prosto, jak potrafisz, chyba zże znasz ich na tyle, zże wiesz, izż twoja rada nie bedzie żzadna wartoóscia dla szarifa. Niezliczone pokolenia plemiennych podjazdóow nauczyły ich wiecej w zakresie tego rodzaju działalnoósci, nizżbyós sie spo¬ dziewał. W znanych sobie warunkach beda walczyóc dobrze, ale walka w in¬ nych stronach mozże spowodowaóc nawet panike. Utrzymuj m a ł y oddział. Ich oddziały podjazdowe licza sobie od jednej do dwóoch setek ludzi i kiedy zabierzesz ze soba t ł u m , spowoduje to zamieszanie. Roównieżz ich szejkowie, choócby byli wyósmienitymi wodzami, sa zbyt „skostniali", aby pojaóc, jak dowodzióc odpowiednikami batalionoów czy pułkoów. Nie proóbuj czynióc rzeczy, do któorych oni nie nawykli, chyba zże odwołaja sie do instynktu grupy, ktoóry jest silny u Beduinóow albo gdy sukces jest oczywisty. Jezżeli istnieje jakis dobry cel (łup), beda atakowac jak demony; sa wysmienitymi zwiadowcami, ich mobilnoósóc daje ci przewage, dzieki któorej wygrasz te lokalna wojne; oni zrobia dobry uzżytek ze swojej wiedzy o kraju (nie zabieraj c z ł o n k ó w plemienia w miejsca, ktorych nie znaja), a łowcy gazeli sa w s p a n i a ł y m i strzelcami. Szejk z jednego plemienia nie możze wydawaóc rozkazoów ludziom z innego plemienia; do dowodzenia siłami składajaęcymi sięe z połaęczonych plemion potrzebny jest szarif. Jezżeli w załozżeniu ma byóc dokonana grabiezż, a szanse saęróowne, wygrasz. Nie wykorzystuj Beduinóow, aby atakowaóc okopy (nie zniosaęofiar) albo przypróobach obrony danej pozy¬ cji; oni nie mogaę walczyóc w miejscu - od tego słabnaę. I m bardziej niekonwen¬ cjonalne i arabskie beda twoje działania, t y m bardziej jest prawdopodobne, że Turcy polegnaęprzez swoój brak inicjatywy, któory przypisujaęroówniezż tobie. Musisz podejmowaóc ryzyko, jeósli chcesz osiaęgnaęóc sukces. 23. Powoód, ktoórym oficjalnie Beduini bęedaę tłumaczyli swoje działania lub po¬ wstrzymanie sięe od nich, mozżebyócprawdziwy, ale zawsze bęedziesz zgady¬ wał, jakie saę inne motywy ich działanó. Musisz znaleózóc te ukryte przyczyny (beda i m zaprzeczac, co nie przeszkodzi i m jednak w działaniu), zanim zacz¬ niesz argumentowaóc w ten czy inny sposoób. Aluzja jest skuteczniejsza nizż logiczne wyjaósnienia: nie lubiaęzwięezłych sformułowanó. Ich umysły pracujaę tak jak nasze, ale zwracajaęuwagęe na inne przesłanki. Nie ma nic nieuzasad¬ nionego, niezrozumiałego czy nieprzeniknionego w Arabach. Obeznanie z n i m i oraz wiedza o ich uprzedzeniach umozżliwiaęci przewidzenie ich nastawienia i mozżliwego biegu wydarzeón prawie w kazżdym wypadku. 24. Nie mieszaj Beduinoów z Syryjczykami albo wyszkolonych zżołnierzy z koczownikami. Niczego nie zdziałasz, bo oni sieę nienawidzaę. Nigdy nie w i d z i a ł e m udanej operacji połaęczonej; było za to wiele nieudanych. W szczegoólnoósci niegdysiejsi oficerowie armii tureckiej, jakkolwiek saę Arabami w uczuciach, we k r w i i w jęezyku, nie sprawdzajaę sieę w kontaktach z Beduinami. Saę bardzo ograniczeni w zakresie działanó taktycznych, nie umieja dopasowac sie do prowadzenia wojny nieregularnej, nie sa obeznani �307 1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułów), 1917 w arabskiej etykiecie, [za t o ] nadeęci do tego stopnia, zżesaę niezdolni do jakichkolwiek przejawoów uprzejmoósci dla ludzi z plemion przez czas dłuzższy niżz kilka minut, niecierpliwi i zazwyczaj nieprzydatni, jezżeli nie majaę w poblizżu swych oddziałóow. Twoje rozkazy (jezżeli byłeós na tyle niemaędry, aby wydawaóc jakiekolwiek) beędaę bardziej przestrzegane przez Beduinóownizż przez mahometaónskich oficeróow syryjskich. Arabowie z miast i Arabowie z plemion koczowniczych utrzymujaę słabe relacje mieędzy sobaę, gorsze i bardziej obraózliwe niżz z obcymi. 6 25. Unikaj zbyt lekkich rozmóow o kobietach. Ten temat jest tak samo trudny jak religia, a ich standardy sa tak odległe od naszych, ze jakakolwiek uwaga, nieszkodliwa w oczach Anglika, i m mozże sieę wydaóc m a ł o powósciaęgliwa; tak samo mogaę brzmieóc dla nas niektoóre ich stwierdzenia, jeżzeli byłyby tłumaczone dosłownie. 26. Dbaj o swoich słuzacych jak o siebie samego. Jeżeli chcesz miec słuzacego o wyrafinowanych manierach, najprawdopodobniej musisz wybrac Egip¬ cjanina albo Sudanóczyka, jednak musisz mieóc naprawdeę dużzo szczeęóscia, by na szlaku nie zniszczył wielu dobrych, cięeżzko wypracowanych przez ciebie efektoów. Arabowie ugotujaę ci ryzż i zrobiaę dla ciebie kaweę, natomiast tobie pozostawiaę niemeęskie prace typu czyszczenie butóow czy pranie. Dobrych słuzżaęcych mozżesz zdobyóc jedynie w arabskim przebraniu. Najlepszymi słuzżaęcymi saę niewolnicy wychowani w Hidżzazie, ale istniejaę zasady zakazujaęce Brytyjczykom posiadania ich na własnoósóc, wieęc powinieneós ich wypożzyczyóc. Zawsze bierz ze sobaę jednego Adzżajli albo dwoóch, jeżzeli wyruszasz w głaęb kraju. Saę najlepszymi kurierami w Arabii i rozumiejaę wielbłaędy. 7 27. Od poczaętku do konóca sekretem obcowania z Arabami jest ich nieustanne poznawanie. Trzymaj sięe ciaęgle na bacznoósci; nigdy nie móow niepotrzeb¬ nych rzeczy, cały czas obserwuj otoczenie i swoich kompanoów; wsłuchuj sieę w to, co sięe dzieje obok; uwazżaj na to, co sięe odbywa poza zasieęgiem twoich oczu; odczytuj ich charaktery; odkrywaj gusta i słaboósci i zachowuj dla siebie wszystko, czego sieę dowiesz. Wejdóz głęeboko w kraęg Arabóow, wyzbaędóz sięe wszelkich zainteresowanó i idei poza pracaę, któoraę masz do wykonania, tak aby twóoj umysł był zajeęty tylko jednaę rzeczaę, a zrozumiesz głeębokie znaczenie swojej roli, by moóc przeciwdziałaóc niepowodzeniom, któore mogaę zniszczyóc cięezżkaę pracęe ostatnich tygodni. Twóoj sukces bęedzie proporcjonalny do wysiłku umysłowego, ktoóry włozżysz. 6 Okreóslenie „mahometanóski" (w znaczeniu „muzułmanóski") jest błeędne, niemniej Lawrence je stosuje. 7 A n g . Ageyli. handlem - M ł o d z i mieszkanócy m i a s t z K a s i m u w centralnej A r a b i i , któorzy t r u d n i l i sieę h o d o w a l i i sprzedawali wielbłaędy, służzaęce do eskorty k a r a w a n idaęcych przez pustynie. Por. J. Barr, Setting Desert on Fire: T.E. Lawrence and Britain's 18, B l o o m s b u r y P u b l i s h i n g , L o n d o n 2 0 0 6 , s. 108. Secret War in Arabia 1916¬ �308 Aneks 8 2. Frańz Boas, Scientists as Spies (Naukowcy jako szpiedzy) , 1919 Szanowna Redakcjo, w przemowieniu wojennym do Kongresu prezydent Wilson podkreslił mocno znaczenie teorii, zże tylko panstwa autorytarne utrzymujaę szpiegow; zże nie saę oni potrzebni demokracjom. W t y m samym czasie, kiedy prezydent poczynił swoje zapewnienia, rzaęd Stanow Zjednoczonych zatrudniał szpiegow w nieustalonej liczbie. Nie obawiam sięe tu rozbiezżnosci pomięedzy s ł o w a m i prezydenta a stanem faktycznym, choc jego słowa byc mozże należzy rozumiec w ten sposob, żze to w ł a s n i e my zżyjemy w ustroju autorytarnym, nasza demo¬ kracja zas to fikcja. Chciałbym goraęco zaprotestowac przeciwko temu, zże pewna liczba osob, ktore wybrały naukęe jako swoj zawod, osob, ktorym odmawiam przymiotu naukowca, s p r o s t y t u o w a ł a naukeę, uzżywajaęc jej jako osłony dla swojej działalnosci szpiegowskiej. ż Z ołnierzowi, do ktorego zadan należzy umiejeętnosc mordowania, dyploma¬ cie, ktorego p o w o ł a n i e bazuje na umiejęetnosci zwodzenia i skrytosci, polityko¬ w i , k t o r e g o żzycie polega na k o m p r o m i s a c h z w ł a s n y m s u m i e n i e m , biznesmenowi, ktorego celem jest osobisty zysk w granicach dozwolonych przez łagodne prawo - i m możzna wybaczyc, jesli stawiajaę patriotyczne poswieęcenie ponad zwyczajnaę przyzwoitosc i wykonujaę zadania jako szpiedzy. Oni przeciezż ledwie akceptujaękodeks moralny, ktoremu nowoczesne s p o ł e c z e n s t w o w dalszym ciaęgu podlega. Ale tak byc nie możze w przypadku naukowca. Esencjaę jego zżycia jest służzba prawdzie. Wszyscy znamy naukowcow, ktorzy w zżyciu prywatnym nie posteępujaę zgodnie ze standardami prawdomownosci, ale ktorzy wszelako nie byliby w stanie swiadomie sfałszowac wynikow swojej pracy. Jednak osoba, ktora wykorzystuje naukęe jako przykrywkęe dla szpiegostwa politycznego, ktora poniżza siebie do tego, aby pozorowac przed obcym rzaędem roleę badacza i prosic o wsparcie swych rzekomych badan, aby dokonywac pod taę osłonaę politycznych machinacji, prostytuuje naukęe w bezpardonowy sposob i traci t y m samym prawo do bycia uznawanaę za naukowca. Przypadkowo w moje reęce dostał sięe niezaprzeczalny dowod, zże przynaj¬ mniej cztery osoby, ktore prowadziły badania antropologiczne, beędaęc zatrud¬ nione jako rzaędowi agenci, przedstawiały sieę obcym rzaędom jako reprezentanci instytucji naukowych ze Stanow Zjednoczonych, wysłani w celu prowadzenia badan naukowych. Te osoby nie tylko podważzyły wiareę w prawdomownosc nauki, ale uczyniły najwięekszy mozżliwy despekt badaniom n a u k o w y m . W konsekwencji ich czynow kazżdy n a r o d b e ę d z i e patrzył z nieufnosciaęna odwiedzajaęcych go obcych badaczy, ktorzy bęedaę chcieli wykonac rzetelnaę praceę, podejrzewajaęc ich o złowrogie zamiary. Takie działanie w z n i o s ł o nowaę barieręe dla rozwoju przyjaznej wspołpracy mieędzynarodowej. 8 T ł u m . H a n n a Schreiber. Przedruk l i s t u do redakcji „ T h e N a t i o n " z g r u d n i a 1919, zaty¬ t u ł o w a n e g o Scientists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004, s. 2 3 - 2 5 . in the Public Sphere. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 309 3. David Kilculleń, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency (Dwadziescia osiem puńktow: podstawy działań przeciwpartyzańckich ńa poziomie kompańii) - streszczeńie, 2006 9 1. P o z ń a j t e r e ń s w o j e j o p e r a c j i W t y m zakresie autor radzi, aby poznac ludzi, topografięe, gospodarkęe, historięe, religieę czy kultureę danego obszaru w takim stopniu, aby stac sieę faktycznym ekspertem. Nie należzy przy t y m zbytnio oczekiwac na wsparcie i briefing innych ekspertow, w t y m oficerow wywiadu. Należzy liczyc na siebie, bo „zlekcewazżenie tej wiedzy m o ż e zabic" . 10 2. Z d i a g ń o z u j p r o b l e m y Kiedy juz zna sie teren i mieszkających na n i m ludzi, należy przyjrzec się partyzantom i sprobowac okreslic, co n i m i powoduje, kto jest ich liderem i dlaczego zyskujaę nasladowcowwsrod lokalnej społecznosci. Nalezży poznac wroga, ktory potrafi sięe łatwo adaptowac do biezżaęcej sytuacji, ma sporo zapasow i prawdopodobnie dorastał na danym obszarze, jest dobrze znany wsrod lokalnych mieszkancow. Jego siła wynika nie tyle z naiwnej wiary danego społeczenstwa, ile z szeregu błęedow polityki rzaędowej czy działan sił bezpieczenstwa. 3. S k u p i a j s i e ń a w y w i a d z i e David Kilcullen wskazuje, że w działaniach przeciwpartyzanckich „zabijanie wroga to juzż pestka. Natomiast znalezienie go jest czeęsto prawie niemożzliwe" . Dlatego tezż autor podkresla, zże działania operacyjne i wywiad uzupełniajaę sieę nawzajem. Informacje wywiadowcze należy pozyskiwac w ramach działan operacyjnych, w t y m zakresie pomoc z innych zrodeł - np. ze strony dowodztwa - m o ż e nie byc wystarczajaca. Istotne jest wsparcie kompanii wywiadu (S2) i operacji (S3), ktore zapewnia odpowiedni rekonesans i nadzor nad prze¬ twarzaniem informacji. Ponadto ważznym ogniwem w tych działaniach saęosoby, ktore znaja lokalny jezyk. Chodzi t u nie tylko o pozyskanie lingwistów z zewnaętrz, ale rowniezż o szkolenie w t y m zakresie przeprowadzane dla dowodcow jednostki. Dalej radzi, żze nawet gdyby sformowanie kompanii zajmujaęcej sieę wywiadem odbyło sięe kosztem liczebnosci innych kompanii, warto jest wykonac takie działania. 11 9 D. Kilcullen, IOSPHERE, lato Twenty-Eight 2006, k i l c u l l e n . p d f ( 2 7 . 1 0 . 2 0 1 1 ) , s. 29. 1 0 1 1 Ibidem. Ibidem, s. 30. Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06_ �310 Aneks 4. P r z y g o t u j s i ę n a i n t e r a k c j e z l o k a l n a s p o ł e c z n o ś c i ą W zasadzie wszystkie działania sił bezpieczenóstwa wymagajaęinterakcji z lokalnaę społecznoósciaę, któora zamieszkuje dany obszar. Dlatego w ocenie autora istotnaę roleę odgrywa odpowiednie przygotowanie własnej jednostki, polegajaęce na poznaniu zwyczajoów panujaęcych na danym terenie. Należzy przede wszystkim spojrzeóc na siebie oczami cywili, aby zminimalizowaóc strach, nieufnoósóc czy tezż ewentualnaę krytykeę w zwiaęzku z niewłaósciwymi zachowaniami, a nastęepnie wdrozżyóc odpowiednie rozwiaęzania. 5. Z r e d u k u j w y p o s a z e n i e o d d z i a ł ó w f r o n t o w y c h i w z m o c n i j o d d z i a ł y w s p a r c i a Zazwyczaj zołnierze oddziałów frontowych sa bardzo obciażeni różnego rodzaju cięezżkim sprzęetem, jak np. ochraniacze, kamizelki kuloodporne, racje zżywnoósciowe, dodatkowa amunicja, urzaędzenia do komunikacji. Tymczasem przeciw¬ nik będzie wyposażony jedynie w karabin, czasem RPG, arafatkę i b u t e l k ę wody, a i to nie zawsze. Jeżeli sie nie zredukuje odpowiednio obciążenia oddziałów frontowych, to partyzanci zawsze b ę e d a ę b a r d z i e j m o b i l n i . A l e r e d u k u j a ę c uzbrojenie tych oddziałoów, nalezży pamieętaóc, aby w t y m samym czasie wzmocnióc oddziały wsparcia. Skala a t a k ó w partyzanckich na jednostki wsparcia (Combat Service Support - CSS) w Iraku w latach 2004-2005 pokazuje, że to one sa czeęósciej w ogniu walki nizż jednostki f r o n t o w e . 12 6. Z n a j d z d o r a d c ę kulturowo-politycznego W idealnie zorganizowanej jednostce wojskowej przystosowanej do walki przeciwpartyzanckiej powinien działaóc doradca kulturowo-polityczny, najczeęósciej specjalnie oddelegowany do tej funkcji dyplomata lub oficer ds. zagranicz¬ nych (Foreign Area Officer - FAO), który potrafi m ó w i c w lokalnym języku i poruszac sie w zawiłosciach lokalnej polityki. Jednak, jak wskazuje Kilcullen, w praktyce najczęeósciej nie działa to sprawnie i takie osoby saę przydzielane jedynie dowoódcom jednostek wyzższego rzęedu, jak korpusy czy dywizje. Dlatego dowoódcy mniejszych jednostek p o w i n n i poszukaóc odpowiedniej osoby na to stanowisko wósróodswoichzżołnierzy. Osoba taka powinna odznaczaóc sięe zdolnoscia budowania relacji interpersonalnych i powinna „czuc" srodowisko, w ktorym przyszło jej działac, co w e d ł u g autora jest duzżo bardziej istotne nizż np. legitymowanie sieę dyplomem ukonczenia studiow w zakresie nauk społeczn y c h . Dowodca nie powinien rownież sam wykonywac tych o b o w i a z k o w musi miec bowiem obraz całosciowy danej sytuacji, jak rowniezż nie powinien powierzac tej funkcji oficerom wywiadu - ich rolaę jest zrozumienie danego srodowiska, rolaę zas doradcy kulturowo-politycznego jest jego k s z t a ł t o w a n i e . 13 1 2 1 3 Ibidem. Ibidem. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 311 7. S z k o l d o w o d c o w o d d z i a ł o w , a p o t e m i m z a u f a j W walce przeciwpartyzanckiej bardzo w a ż n e jest wyszkolenie kompetentnych l i d e r o w w s r o d dowodcow nizższego szczebla, ktorzy beędaę działac w sposob inteligentny i niezalezżny, bez koniecznosci wydawania i m bezposrednich rozkazow. Jest tak dlatego, żze ta wojna ma charakter walki mięedzy m a ł y m i grupami zżołnierzy, a nie starc mieędzy wielotysięecznymi jednostkami wojskowymi. Szkolenie zatem powinno skupiac sięe na doskonaleniu prostych umiejeętnosci: patrolowaniu, zapewnieniu bezpieczenstwa w trakcie poruszania sieę i postoju, podstawowych zasadach musztry. Gdy jużz sięe odpowiednio przeszkoli takich zżołnierzy, nalezżyimrowniezż w pełni zaufac,zżesaę w stanie własciwie, bez dodatkowych rozkazow, wykonac powierzone zadania. 8. S t o p i e ń w o j s k o w y j e s t ń i c z y m : t a l e ń t j e s t w s z y s t k i m Nie każzdy żzołnierz nadaje sięe do zadan przeciwpartyzanckich - zwraca uwageę Kilcullen - w szczegolnosci nie liczy sieę ranga żzołnierza, tylko jego predys¬ pozycje do wykonywania specyficznych zadan w t y m obszarze. Dlatego, jego zdaniem, należzy szukac talentow i na nie stawiac. 9. U s t a l p l a ń d z i a ł a ń i a Przed rozpoczeęciem kazżdej operacji nalezży przygotowac odpowiedni plan działania, ktory powinien uwzgleędniac możzliwy rozwoj sytuacji. Planowanie powinno byc na tyle elastyczne, aby przewidywało zmiany pierwotnych załozżen. Plan wyznacza etapy i cele danej operacji, np. zdobycie dominacji, zbudowanie lokalnych struktur, marginalizacja wroga. Dodatkowo trzeba zadbac, aby plan był prosty, zrozumiały i dosteępny dla każzdego zżołnierza, ktoremu jest to niezbeędne do wykonania zadan. 10. B a d ź o b e c ń y Pierwszym zadaniem po przybyciu na miejsce prowadzenia operacji powinno byc zaznaczenie swojej obecnosci. To wymaga obecnosci przede wszystkim fizycznej, ktora polega na ciaęgłym przebywaniu na danym terenie, w możzliwie bliskiej odległosci od lokalnej społecznosci, a nie prowadzeniu działan wypa¬ dowych z odległej, bezpiecznej bazy. Sposoby działania, takie jak poruszanie sieę pieszo, spanie w wioskach wsrod mieszkancow, nocne patrole, to działania bardzo ryzykowne, ale - zdaniem Kilcullena - to one budujaę wieęzi z lokalnymi społecznosciami, ktore zaczynajaę postrzegac zżołnierzy jak ludzi z k r w i i kosci, ktorych mozżna obdarzyc zaufaniem i z n i m i w s p o ł p r a c o w a c . W e d ł u g autora „ p o r u s z a n i e sieę dookoła w uzbrojonym konwoju, jakbysmy byli turystami w piekle, obniżza swiadomosc sytuacji, i czyni z ciebie cel, co jest ostatecznie d u ż o bardziej niebezpieczne" . 14 1 4 Ibidem, s. 3 1 . �312 Aneks 11. U n i k a j p o c h o p n y c h d z i a ł a ń w o d p o w i e d z i n a p i e r w s z e w r a z e n i a Nie wolno działac ani formułowac przekonan zbyt pochopnie, przede wszystkim nalezży zebrac wszelkie dostęepne informacje o kazżdym działaniu wroga. A k t y przemocy mogaę miec bowiem rozżnorakie podstawy, możze to byc czeęsc strategii partyzantow, mozże oznaczac walki rozżnych grup przeciwko sobie czy wreęcz realizacje osobistych zemst. Nalezy p a m i ę t a c , ż e „ n o r m a l n o s c " na terenie objeętym działaniami partyzantow, np. w Afganistanie, wyglaęda zupełnie inaczej niżz na terenie Stanow Zjednoczonych. W r o g zas, zdaniem Kilcullena, tylko czeka na nasz błaęd, aby go wykorzystac. 12. O d s a m e g o p o c z a t k u d z i a ł a ń p r z y g o t o w u j s i ę n a p r z e k a z a n i e i n f o r m a c j i s w o j e m u nastęepcy Juzż od poczaętku zmiany nalezży zadbac o to, aby nalezżycie zebrac i przekazac wiedzeę kolejnemu dowodcy odpowiedzialnemu za dany obszar. W zasadzie chodzi t u o skatalogowanie wszystkich danych, takich jak doswiadczenia, szczegoły dotyczaęce lokalnej społecznosci, informacje o wioskach, raporty z pa¬ troli, mapy czy zdjęecia. W opinii autora jest to zadanie nudne, ale istotne dla zapewnienia bezpieczenstwa zżołnierzy. 13. B u d u j r e l a c j e o p a r t e n a z a u f a n i u W a ż n y m zadaniem dla „zdobywania serc i u m y s ł o w " jest zbudowanie sieci zaufania - t j . wzajemnych powiaęzan z lokalnym s p o ł e c z e n s t w e m , opartych na zasadzie zaufania. David Kilcullen podkresla, że taka siatka jest niczym korzen, ktory łaęczy zżołnierzy ze s p o ł e c z e n s t w e m zamieszkujaęcym dany obszar, jednoczesnie wypierajaęc powiaęzania z wrogiem, co zmusza go do otwartej walki. Dzieki temu m o ż n a przejaó inicjatywę. Nawiązywanie takich relacji z lokalna społecznoscia najlepiej jest przeprowadzic, okreslajac i zaspokajając jej rozsadne oczekiwania, jak rowniezż pozyskujaęc jej wsparcie dla lokalnych działan. 14. Z a c z n i j o d m a ł y c h krokńow Kilcullen przestrzega, zże po przejęeciu danego terenu, zanim przystaępi sieędo zdecydowanych działan przeciwpartyzanckich, dobrze jest odpowiednio zabezpieczyc swojaę pozycjeę i pozyskac mozżliwie jak najwięeksze wsparcie lokalnej społecznosci. I tak zamiast podejmowac np. spontaniczne proby zdobycia naj¬ silniejszego w okolicy p u n k t u oporu p a r t y z a n t ó w , lepiej zajaó się bardziej bez¬ piecznymi obszarami i stopniowo rozszerzac wpływy. 15. S z u k a j o k a z j i do s z y b k i e g o z w y c i ę s t w a Na poczaętku obecnosci na danym terenie należzy mozżliwie szybko i dobitnie zaznaczyc swojaę dominacjęe, najlepiej przez szereg drobnych, ale szybkich sukcesow. Kilcullen nie m o w i t u jedynie o sukcesach militarnych, ktore osta¬ tecznie mogaę wymagac zbyt dużzego wysiłku, jak rowniezż prowadzic do eskalacji �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 313 k o n f l i k t u . Przede wszystkim chodzi m u o sukcesy na polu w s p o ł p r a c y z miejscowaę ludnosciaę. Takim sukcesem m o g ł o b y byc chocby pozyskanie do wspołpracy lokalnego lidera, m i m o żze ten wczesniej na takaęwspołpraceę sieę nie zgadzał. Drobne, ale szybkie sukcesy pozwalajarowniez przejaó inicjatywę m i m o poczaętkowej fazy danej operacji . 15 16. P r z e p r o w a d z a j p a t r o l e p r e w e ń c y j ń e Należy starac sie patrolowac podległy obszar w taki sposob, aby wroga odstraszyc baęd z zniechęecic do ataku, nigdy zas w ten sposob, aby dodatkowo go prowokowac. Jednaę z takich metod patrolowania jest tzw. patrol wielokrotny, gdy na okreslonym terenie pojawia sięe kilka patroli, ktore wzajemnie sieę ubezpieczajaę, jednak kazżdy z nich z osobna jest na tyle mały, zże nie stanowi dla wroga celu wartego zainteresowania. Drugaę metodaę jest tzw. patrol niebiesko-zielony, czyli np. w ciaęgu dnia przeprowadza sieę całkiem jawne patrole o cha¬ rakterze humanitarnym, natomiast w nocy ukryte patrole wykonujaę okreslone zadania. Ta druga metoda pozwala utrzymywac wroga w niepewnosci oraz wzmaga w n i m poczucie ciaęgłego zagrożzenia. Kilcullen wskazuje, żze w danej chwili w patrolach powinno brac udział od jednej trzeciej nawet do dwoch trzecich żołnierzy danej j e d n o s t k i . 16 17. B a d ź p r z y g o t o w a ń y ń a ń i e p o w o d z e ń i a Niepowodzenia w walce przeciwpartyzanckiej saę czyms normalnym, tak jak w wypadku standardowych działan wojennych. Kiedy juzż wystaępiaę, nalezży wrocic do poprzedniej fazy operacji i odzyskac rownowagęe. Niepowodzenie niekoniecznie musi byc wynikiem błeędu - aby umiec sobie z n i m i dobrze radzic, nalezży dac dowodcom nizższego szczebla możzliwosc elastycznego dostosowania ich postaw do warunkow lokalnych. 18. P a m i e t a j o m e d i a c h Obecna walka z partyzantkaę bardzo rozżni sięe od tej sprzed kilkudziesieęciu czy kilkunastu lat. W zasadzie kazżdy ruch wojsk jest sledzony przez media i opisy¬ wany w telewizji, w radiu, w gazetach czy tezż na blogach internetowych. Wiedzaę o t y m r o w n i e ż z partyzanci, dlatego niektore z ich działan saę przeprowadzane czysto na pokaz, aby pojawic sieę w aktualnym przekazie informacyjnym. Poza t y m trzeba miec na uwadze, żze wszystko, co sięe powie, bęedzie opublikowane i poddane krytyce przez globalnaę opinieę publicznaę. Staęd istotne jest, w e d ł u g Kilcullena, aby miec media po swojej stronie, pomagac i m w przygotowaniu m a t e r i a ł u i udostęepniac informacje. Dotyczy to w szczegolnosci wspołpracy 1 5 1 6 Ibidem, s. 32. Ibidem. �314 Aneks z miejscowymi mediami, co służzyrowniezż wzmocnieniu swiadomosci sytua¬ cyjnej. 19. Z a a ń g a z u j k o b i e t y , w y s t r z e g a j sie d z i e c i M i m o że kobiety zazwyczaj nie walcza w oddziałach partyzanckich, moga wspierac je przez swoje działania. Staęd bardzo istotne jest pozyskanie do wspołpracy kobiet przy f o r m u ł o w a n i u programow kierowanych do społecznosci czy inicjatywach majaęcych poprawic ich warunki żzyciowe. Pozyskanie zaangażzowania kobiet w działania zwiaęzane z walkaę przeciwpartyzanckaę jest kluczem do przyciaęgnięecia rodziny oraz niszczy powiaęzania społecznosci z partyzantami. Z drugiej strony należy bardzo u w a ż a c na relacje z dziecmi. Partyzanci przyglaędajaę sięe t y m relacjom i jesli bęedaę zbyt przyjazne, mogaę to wykorzystac - karzaęc dzieci za te kontakty, czy tezż wykorzystujaęc je przeciwko zżołnierzom z jednostki stacjonujaęcej na danym terenie. 20. P r o w a d ź z r e g u l a r ń e podsumowańia W trakcie obecnosci danej jednostki wojskowej na okreslonym terenie liczebnosc oddziałow partyzanckich mozże sieę zmieniac. Aby w miareę odpo¬ wiednio zarzaędzac działaniami rozwojowymi kierowanymi do lokalnej społecznosci, dowodca powinien miec wglaęd w aktualne dane na temat tego, jaki był szacunkowy stan liczebny partyzantow na poczaętku danej zmiany (rotacji), jak d u z ż o p a r t y z a n t o w p r z e n i k n e ę ł o na dany teren z innych obszarow, jaka szacunkowo liczba osob z lokalnej społecznosci wspiera partyzantow, a ile osob przeszło w jej szeregi. To pozwoli oceniac aktualne trendy i mozżliwy rozwoj sytuacji. 21. W y k o r z y s t a j p o t e ń c j a ł l o k a l ń y c h m i t ź w W wieększosci s p o ł e c z e n s t w - jak podkresla Kilcullen - istniejaę pewne czynniki opiniotworcze. Mogaę to byc lokalni liderzy, duchowni, dziennikarze oraz inne osoby, ktore wyznaczajaę trendy zachowan i wpływajaę na postrzeganie faktow przez danaę społecznosc. Ten w p ł y w jest budowany nierzadko rowniezż przez wykorzystanie lokalnych mitow, czyli prostych, jednoczaęcych, przysteępnych opowiesci, ktore pomagajaę zrozumiec otaczajaęcaę nas rzeczywistosc. Takie mity i opowiesci wspierajaęce działania partyzantow szerzono w Iraku, tak robiaę tezż Al-Kaida czy talibowie. Dlatego należzy wykorzystac lokalne opowiesci do wy¬ kluczenia partyzantow. Jak stwierdza Kilcullen: „to jest sztuka, a nie n a u k a " . 17 1 7 Ibidem, s. 33. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 315 22. L o k a l n e s i ł y z b r o j n e n a l e ż y k s z t a ł t o w a ć n a p o d o b i e ń s t w o w r o g a , a n i e n a s z y c h jednostek Przy k s z t a ł t o w a n i u lokalnych sił zbrojnych w walce z partyzantkaę nalezży nadac i m charakter zblizżony do k s z t a ł t u sił partyzanckich. Powinny one sięe poruszac, byc wyposażzone i zorganizowane jak te siły. W połaęczeniu ze wsparciem lokal¬ nej społecznosci da to siłęe zdolnaę wyprzec partyzantow z danego terenu. 23. Z a j m u j sieę s p r a w a m i c y w i l n y m i Sprawy cywilne saę kluczowe dla sukcesu w walce przeciwpartyzanckiej, dlatego nie powinny byc traktowane jako zadanie dodatkowe, ale jako zadanie głowne. Ochrona lokalnej społecznosci, zidentyfikowanie jej potrzeb, prowadzenie projektow majaęcych na celu popraweę jej warunkow bytowych to, zdaniem Kilcullena, najwazżniejsze zadania, majaęce pomoc zbudowac wieęzi z lokalnym s p o ł e c z e n s t w e m , a takzże pomoc w jego mobilizacji przeciw partyzantom. 24. M a ł e j e s t p i ę k n e Istnieje tendencja do przeprowadzania działan humanitarnych na szerokaę skaleę na duzżym obszarze. Zazwyczaj takie działania saębłeędne. Programy pomocowe kierowane do lokalnej społecznosci konczaę sieę sukcesem głownie dzięeki specyficznym uwarunkowaniom lokalnym, o ktorych na samym poczaętku nic nie wiadomo, a takzże dzięeki temu, zżesaę na tyle ograniczone w swoim zakresie, zże czesto pozostajaniezauwazone przez partyzantów, przez co nie będa przeszkadzac w ich realizacji. Kilcullen radzi, aby realizowaóc głoównie małe projekty, co pozwoli utrzymaóc ich niskie koszty, jak roównieżz zapewni zroównowazżony wpływ na lokalnaę społecznoósóc. Dodatkowo powinny mieóc m a ł e znaczenie, aby nie wzbudzaóc zainteresowania partyzantoów, a takzże nalezży zadbaóc, aby w razie niepowodzenia mozżna je było łatwo zastaępióc innym projektem. 25. Z w a l c z a j s t r a t e g i e ę w r o g a , a n i e j e g o s i ł y Kilcullen ostrzega, żze na t y m etapie partyzanci mogaę rozpoczaęóc działania ofensywne. Ich pozycja na danym terenie i znaczenie dla społecznoósci lokalnej zostały bowiem mocno zagrozżone. W takiej sytuacji najczeęósciej szuka sieę otwartej konfrontacji z partyzantami w nadziei na ostateczne zwycięstwo. To rozwiaęzanie jest jednak niebezpieczne, m o ż z e b o w i e m o d w r o ó c i ó c sympatie społeczne i skierowaóc je z powrotem k u partyzantom. Dlatego aby zwycieęstwo było długotrwałe, należzy zwalczaóc nie tyle siły wroga, co jego strategięe. I tak gdy wróog np. chce przejaęóc kontrolęe nad lokalnaę społecznoósciaę, należzy wzmacniaóc wspoółpraceęztaę społecznoósciaę. 26. B u d u j w ł a s n e r o z w i ą z a n i a - a t a k u j w r o g a t y l k o w t e d y , g d y w e j d z i e c i w d r o g ę Przy k s z t a ł t o w a n i u planu operacyjnego dla danego obszaru należzy przyjaęóc podejóscie, ktoóre w centrum stawia społeczenóstwo, a nie wroga. Dlatego nie �316 Aneks mozżna przykładac zbyt dużzego znaczenia do działan majaęcych na celu zabicie baęd z schwytanie partyzantow. Kilcullen zauwazża, żze trzeba miec na uwadze fakt, izż pozyskanie c z ł o n k o w lokalnej s p o ł e c z n o s c i pręedzej czy pozniej doprowadzi do bezposrednich kontaktow czy negocjacji z partyzantami. O ile to mozżliwe, trzeba wykorzystywac kazżdaę okazjęe do przeciaęgnięecia partyzantow na swojaę stronęe. Należzy konsekwentnie wykorzystac wszystkie mozżliwe etapy zwalczania partyzantki, zaczynajaęc jednak od najbardziej skutecznych - co Kilcullen opisuje t y m i słowami: „dezercja jest lepsza niżz poddanie sięe, poddanie sie jest lepsze niz schwytanie, a schwytanie jest lepsze niż zabicie" . 18 27. U t r z y m a j p l a ń o p u s z c z e ń i a d a ń e g o t e r e ń u w tajemńicy Jeżeli dana jednostka ma n i e d ł u g o opuscic zajmowany przez siebie teren, szczegoły tej operacji należzy utrzymywac w tajemnicy mozżliwie jak najdłuzżej. W przeciwnym wypadku partyzanci beędaę mieli możzliwosc, aby dobrze sieę przygotowac i wykorzystac nadarzajaęcaę sieę okazjeę do przejęecia władzy nad lokalnaę społecznosciaę czy teżz dokonania innych aktow sabotazżu o duzżym znaczeniu i rozgłosie. 28. C o k o l w i e k r o b i s z , u t r z y m u j i ń i c j a t y w e Kilcullen podsumowuje artykuł zasadaę 28, wskazujaęc, żze w walce przeciwpartyzanckiej najważzniejsza jest inicjatywa, bo pozwala kontrolowac wroga i dany obszar działan. Pozwala takżze mobilizowac s p o ł e c z e n s t w o przeciw partyzantom, co jest kluczowe dla zwycieęstwa. 1 8 Ibidem, s. 34. �317 4. Generał David Petraeus, 14 Observations from Iraq... 4. Generał David Petraeus, 14 Observations from Iraq (14 spostrzezen z Iraku), 2006 19 1. Nie staraj sieę zrobióc zbyt wiele w ł a s n y m i ręekoma. 2. Działaj szybko, ponieważz kazżda armia wyzwolicielska ma kroótki żzywot. 3. Pieniaędze saę amunicjaę. 4. Zwięekszanie liczby zainteresowanych ma ogromne znaczenie dla sukcesu. 5. Analizuj koszty i korzyósci przed kazżdaę operacjaę. 6. W y w i a d jest kluczem do sukcesu. 7. Każdy powinien wykonywac pracę na rzecz budowania narodu. 8. Pomagaj budowaóc instytucje, a nie tylko jednostki. 9. wiadomosc kulturowa zwielokrotnia twoje siły. 10. Sukces w zwalczaniu partyzantki wymaga czegoós więecej niżz tylko działanó wojskowych. 11. Ostateczny sukces zależy od lokalnych przywódcow. 12. Pamięetaj o strategicznych kapralach i porucznikach. 13. Nic nie zastaępi elastycznych, łatwo przystosowujaęcych sieę dowoódcóow. 14. Najważzniejszym zadaniem dowoódcy jest nadaóc działaniom właósciwy ton. ó 1 9 Tłum. H a n n a Schreiber. Z r ó d ł o : D . Petraeus, Observations „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e ó - l u t y 2006, s. 3. from Soldiering in Iraq, �318 Aneks 5. The Network of Cońcerńed Ańthropologists, Pledge of Non-Participation in Counterinsurgency (Deklaracja odmowy udziału w działańiach przeciwpartyzańckich), 2009 20 My, nizżej podpisani, wierzymy, zże antropologowie nie p o w i n n i angazżowac sieę w badania i inne działania, ktore słuza działaniom przeciwpartyzanckim w Iraku czy tezż na innych polach „wojny z terrorem". Co więecej, saędzimy, zże antropo¬ logowie p o w i n n i powstrzymac sieę od bezposredniego asystowania wojskom amerykanskim w walce czy tezż przy stosowaniu tortur, przesłuchan,jakrowniezż w zakresie udzielania taktycznych porad. Wojsko amerykanskie, agencje wywiadowcze oraz wspołpracownicy wojska zidentyfikowali kwestie „wiedzy o kulturze", „wywiadu etnograficznego" i „ma¬ powania terenow ludzkich" jako kluczowe dla prowadzonych przez Stany Zjednoczone wojskowych interwencji w Iraku i w innych częesciach Srodkowego Wschodu. W konsekwencji formacje te z d e c y d o w a ł y s i e ę n a r e k r u t a c j ę e profesjonalnych antropologow jako pracownikow i konsultantow. M i m o zże czeęsto taka praca jest przedstawiana przez jej zwolennikow jako budowa bardziej bezpiecznego swiata, ochrona amerykanskich żzołnierzy na polu bitwy czy promowanie zrozumienia mięedzykulturowego, tak naprawdeę stanowi ona wsparcie dla prowadzenia brutalnej wojny i okupacji, ktore pociaęgajaę za sobaę olbrzymiaę liczbęe ofiar. Dlatego praca na rzecz wojska niweczy relacje polegajaęce na szczerosci i zaufaniu, łaęczaęce antropologow na całym swiecie z ludzmi, z ktorymi pracujaę, oraz bezposrednio i posrednio umozżliwia okupowanie jednego kraju przez drugi. Do tego nalezży dodac,zżewieększosc tej pracy jest objęta klauzula tajnosci. Antropologiczne wsparcie dla takiego przedsięwzięcia jest zatem sprzeczne z i d e a ł a m i humanitaryzmu w ł a s c i w y m i dla naszej dyscypliny naukowej, jak rowniezż ze standardami zawodowymi. Nie jestesmy przeciwni i n n y m formom antropologicznych konsultacji udzielanych instytucjom panstwowym czy wojskowym, o ile taka w s p o ł p r a c a przyczyni sięe doosiaęgnięecia ogolnie akceptowanych celow humanitarnych. Istniejaę przecieżz zrożznicowane poglaędy, a kwestie etyczne w t y m zakresie saę bardzo złozżone. Niektorzy z nas stojaę na stanowisku, zże antropologowie mogaę skutecznie udzielac informacji dyplomatom czy pracowac dla sił pokojowych bez poswieęcania zawodowych wartosci. Jednak działalnosc, ktora jest tajna, ktora łamie relacje otwartosci i zaufania oraz ktora umozżliwia okupowanie jednego kraju przez drugi, jest naruszeniem profesjonalnych standardow. W konsekwencji deklarujemy, że nie będziemy podejmowac badan badź też innych czynnosci, majaęcych na celu wsparcie działan przeciwpartyzanckich w Iraku czy teżz na innych polach „wojny z terrorem", i jednoczesnie apelujemy do wszystkich antropologow, aby podjęeli takie samo zobowiaęzanie. 2 0 T ł u m . H a n n a Schreiber. Deklaracja znajduje sieę w p r z y g o t o w a n y m przez N e t w o r k o f Concerned Anthropologists -counterinsurgency Manual), „Podręeczniku w a l k i przeciw-przeciwpartyzanckiej" Prickly Paradigm Press, Chicago 2 0 0 9 , s. 1 9 2 - 1 9 3 . (Counter- �319 6. Joint Doctrine Note 1/09, The Significance of Culture to the Military... 6. Joińt Doctrińe Note 1/09, The Significance of Culture to the Military, Cultural Analysis Template (Formularz ańalizy kulturowejprzygotowańy ńa potrzeby brytyjskich Sił Zbrojńych), 2009 21 4 A 1 . Formularz analizy kulturowej został stworzony w celu pomocy w analizie rożznych grup kulturowych (przeciwnych, neutralnych lub przyjacielskich) przez: a. Identyfikacjeę i w y a r t y k u ł o w a n i e zapotrzebowania na informacjeę. b. Zebranie danych do pozniejszej analizy przy użzyciu odpowiedniej metodo¬ logii, np. p u n k t u cieżkosci (Center o f Gravity), analizy SWOT (Strengths/ Weaknesses/Opportunities/Threats). c. W k ł a d do Kroku 1 procesu oceny - zrozumienie sytuacji. 4 A 2 . Podstawowa informacja o grupach s p o ł e c z n y c h / k u l t u r o w y c h obej­ muje: a. b. c. d. e. f. g. Nazwęe grupy, elementy identyfikujaęce jej tożzsamosc. Wielkosc grupy i punkty wsparcia. Podstawowe informacje demograficzne. Mozżliwosci wojskowe i zagrozżenia (jezżeli dotyczy). Teren działalnosci lub w p ł y w o w . Rozpoznawalne kulturowe wierzenia, symbole i tabu. „Co wolno, a czego nie" przy wspołdziałaniu z członkami danej grupy. P1. C o spaja grupę? • Jak grupa opisuje swoja, historię i wywodzi swoje pochodzenie? Jakie sa kluczowe wydarzenia formujace dla danej grupy i jakie jest ich znaczenie? • Jak grupa postrzega obecne i przeszłe wydarzenia? • Czy członkowie grupy wyznajaętęe samaę wiareę? Jezżeli tak, k i m saę? Jezżeli nie, jakie saę inne wierzenia w ramach tej grupy? • Jakie ważzne rytuały majaę miejsce w ramach tej grupy? P2. Jak grupa jest zorganizowana? • • • • Jakie sa istotne relacje i czy pokrewienstwo odgrywa w nich jakaś role? Czy klasa społeczna odgrywa jakaś rolę? Czy pochodzenie etniczne odgrywa jakaś rolę? Czy ustrój plemienny odgrywa jakaś rolę? P3. C o motywuje grupę? Należy wziaź p o d uwage: politykę, zyski ekono­ miczne, opor, zmiany społeczne, d o s t a w ę u s ł u g badź dostep do informacji. 2 1 T ł u m . H a n n a Schreiber. A n e k s 4 A - J D N 1/09. F o r m u l a r z p r z y g o t o w a n y n a podstawie o p r a c o w a ń a u t o r s t w a A . K i n g a (Exeter U n i v e r s i t y ) , Cultural Estimate; J. Bastrup-Birk, Group Tool oraz Defense Intelligence H u m a n Factors, Generic Anthropological Assessment ARIA Template. �320 Aneks • Jakie sa kluczowe postawy i motywacje jednostek (np. czy sa zbieżne z celami grupy, czy jest to władza, zmiana osobistej sytuacji ekonomicznej lub społecznej, ochrona)? • Jakie saę głoówne metody osiaęgnieęcia tych celoów (np. polityczne, bez uzżycia czy zuzżyciem przemocy)? • Jak ich cele wyrazżane saę w stosunkach wewneętrznych i zewneętrznych? P4. Jakie relacje m o ż n a z a u w a ż y ć w ramach grupy i z l u d ź m i spoza grupy? • Jak grupa odnosi się do grup będacych w jej otoczeniu (czy jest odizolowana)? • Jaka jest baza wsparcia grupy? • Jak czeęsto ludzie przystajaę do grupy i odchodzaę od grupy? Jak dużzo czasu potrzeba, aby staóc sięe członkiem grupy? • Jakie saę najwazżniejsze wewneętrzne relacje w ramach grupy? Co sprawia, żzete relacje stajaę sieę wazżne i kiedy tak sieę dzieje? • Jakie sa najważniejsze relacje z e w n ę t r z n e grupy (kto wspołdziała z kim)? Co sprawia, żze te relacje stajaę sieę wazżne i kiedy tak sięe dzieje? • Kto i dlaczego jest liderem w grupie? • Jaka jest natura relacji grupy ze społeczenóstwem i z panóstwem? • W j a k i m stopniu grupa jest podobna do innych i ktore wartosci sa w s p ó l n e / roóżzne w poroównaniu z i n n y m i grupami? • Jak mozżna zostaóc członkiem grupy? • Czy ludzie opuszczajaę grupeę? Jeżzeli tak, to jak i dlaczego? P5. Jakie s ą g ł ó w n e zasoby ekonomiczne grupy? • Jak grupa pozyskuje swoje zasoby? • Kto jest odpowiedzialny za pozyskiwanie zasoboów? • Jakie mozżliwoósci dajaę te zasoby grupie? P6. Jakie formy przybierają w ł a d z a i organizacja polityczna w grupie? • • • • • Jakie polityczne znaczenie ma grupa? Jak zdobywa sieę i utrzymuje władzęe w grupie? Czy grupa ma przywoódcóow, jezżeli tak, to jak o n i saę ustanawiani? Jakie saę role i cechy charakterystyczne przywoódcoów? Jaki jest styl przywoództwa (np. rozkazywanie, poszukiwanie konsensusu, laissez-faire)? • K i m saę osoby opiniotwóorcze i strażznicy informacji? • Jak informacja jest rozpowszechniana w ramach grupy? • Jak okreóslany jest status w grupie? �Bibliografia Monografie, prace zbiorowe i opracowania A f r i c a n Rights ( O r g a n i z a t i o n ) , Somali Human Rights Abuses by the U.N. Forces, 1993. Allied Joint Doctrine for Counterinsurgency ( C O I N ) , AJP 3.4.4. Allied Joint Doctrine for Civil-Military Cooperation ( C I M I C ) , AJP 0-9. A l t m a n - K l e i n H . , Pongonis A . , K l e i n G., Cultural Barriers to Multinational C2 Decision Making, W r i g h t State U n i v e r s i t y , D a y t o n 2 0 0 0 . A n d e r s o n D . , Histories of the Hanged: Britain's Dirty War in Kenya and the End of Empire, W e i d e n f e l d & N i c h o l s o n , L o n d o n 2005. A n d r a d e D . , Ashes to Ashes: The Phoenbc Program and the Vietnam War, Lexington Books, Massachusetts 1990. A n i o ł W . , Paradoksy globalizacji, Oficyna W y d a w n i c z a ASPRA-JR, W a r s z a w a 2002. A s a d T. (red.), Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, L o n d o n 1973. Balcerowicz B., Pokoj i„nie-pokćj" na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a 2002. Balcerowicz B., Siły zbrojne w stanie pokoju, kryzysu, wojny, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. Balcerowicz B. (red.), Słownik terminow z zakresu bezpieczenstwa narodowego, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2002. Balcerowicz P., Raport: Afganistan 2011 - dziesieć lat poźniej, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Baran-Wojtachnio M . , Ł a t a c z J., K o ł o d z i e j c z y k A . , N o w o s i e l s k i W . , W a c h o w i c z M . , Cywile a wojskowi. Bezpieczenźstwo i promocja wojska w wymiarze społecznym, W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunś 2 0 0 6 . Barnard A . , Antropologia, t ł u m . S. Szymanśski, P a n ś s t w o w y I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2006. Barnard A . , Spencer J. (red.), Encyclopedia ofsocial and cultural anthropology, Routledge, L o n d o n N e w Y o r k 1996. Barr J., Setting Desert on Fire: T.E. Lawrence and Britain's Secret War in Arabia 1916-18, P u b l i s h i n g , L o n d o n 2006. Baylis J., S m i t h S. (red.), Globalizacja polityki swiatowej. Wprowadzenie do stosunkow Bloomsbury miejdzynaro- dowych, t ł u m . M . F i l o r y et. al., W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakśow 2 0 0 8 . Baylis J., W i r t z J., Gray C.S., Cohen E. (red.), Strategia we wspoźłczesnym źswiecie. Wprowadzenie do studiźow strategicznych, t ł u m . W . N o w i c k i , W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakośw 2009. Bean R., The Effectiveness of Cross-Cultural Training in the Australian Context, C o m m o n w e a l t h o f A u s t r a l i a , Canberra 2006. �322 Bibliografia Benedict R., Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońtskiej, t ł u m . E. K l e k o t , P a ó s t w o w y I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 1999. Benedict R., Wzory kultury, t ł u m . J. P r o k o p i u k , W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 . Bernat R. (oprac.), Program kursu kulturoznawczego dla PKW ISAF, Kielce 2009. Black J., War and the Cultural Turn, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2 0 1 1 . Bledsoe E.E., The Use of Culture in Operational Planning, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2005. Boas F., Stocking G . W . Jr. (red.), A Franz Boas Reader. The Shaping of American 1883-1911, Anthropology, Basic Books, N e w Y o r k 1974. B o b r o w D . B . , H a l i ż a k E., Zieba R. (red.), Bezpieczeńtstwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 1997. B o l i J., Thomas Organizations G.M. (red.), Constructing World Culture. International since 1875, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford B o o t h K., Strategy and Ethnocentrism, Nongovernmental 1999. C r o o m - H e l m , L o n d o n 1979. B o r n e m a n J., Subversions ofInternational Order: Studies in the Political AnthropologyofCulture, State U n i v e r s i t y o f N e w Y o r k Press, N e w Y o r k 1998. Boski P., Kulturowe ramy zachowani społecznych, Wydawnictwo Naukowe P W N i Wydawnictwo SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Bozeman A . , Politics and Culture in International History: From the Ancient Near East to the Opening of the Modern Age, Transaction Publications, N e w B r u n s w i c k NJ 1994. Bradbury M . , The Somali Conflict: Prospect for Peace, O x f a m , O x f o r d 1994. B r i g h a m R.K., ARVN: Life and Death of the South Vietnamese Army, U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2 0 0 6 . Browers M . , Democracy and Civili Society in Arab Political Thought. Transcultural Possibilities, and Democratiziation in the Arab Syracuse U n i v e r s i t y Press, Syracuse 2006. Brynen R., K o r a n y B., N o b l e P. (red.), Political Liberalization World: Theoretical Perspectives, t . 1, L y n n e R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1995. Brzezinóski Z . , Second Chance. Three Presidents and the Crisis ofAmerican Superpower, Basic Books, N e w Y o r k 2007. Brzezinski Z . , Scowcroft B., Ameryka i swiat. Rozmowy o globalnym przebudzeniu politycznym, tłum. D . Rossowski, W y d a w n i c t w o A H A , Ł o d z 2009. Burszta W.J., Januszkiewicz M . (red.), Kulturo-znawstwo: dyscyplina bez dyscypliny?, Wydaw¬ n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Caffrey M . M . , Ruth Benedict: Stranger in This Land, U n i v e r s i t y o f Texas Press, A u s t i n 1989. Caforio G. (red.), Handbook of the Sociology of the Military, Springer, N e w Y o r k 2006. C a m e r o n K.S., Q u i n n R.E., Diagnosing and changing organizational values framework, Reading, M A A d d i s o n - W e s l e y Chaney D . , The Cultural Turn. Scene-Setting culture: Based on the competing 1999. Essays on Contemporary Cultural History, Routledge, L o n d o n 1994. Chay J. (red.), Culture and International C h o j n a c k i W . , Profesjonalizacja wojska Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. w teorii i badaniach socjologicznych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2008. C h u t n i k M . , Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, przeciwdziałanie, W y d a w n i c t w o Universitas, Krakóow 2 0 0 7 . Cieslarczyk M . , C h o j n a c k i M . , R a d o m y s k i A . , Współpraca Zbrojnych cywilno-wojskowa (CIMIC) w Siłach (SP) RP, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. Cieóslarczyk M . , Deębska A . (red.), Wojsko wobec wyzwani wspoiłczesnego iswiata, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2005. Cieóslarczyk M . , P o m y k a ł a E. (red.), Kultura organizacyjna Narodowej, Warszawa 2003. w siłach zbrojnych, Akademia Obrony �323 Bibliografia Cloake J., Templer, Tiger of Malaya: The Life of Field Marshal Sir Gerard Templer, Harrap, L o n d o n 1985. Coates C h . H . , Pellegrin R.J. (red.), Military Sociology: A Study of American Military Institutions Military and Life, Social Science Press, College Park 1965. C o h e n E., Bacevich A . (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Age, Columbia U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 . C o l b y W . , McCargar J., Lost Victory:A First-Hand Account of America 's Sixteen Year War in Vietnam, C o n t e m p o r a r y Books, C h i c a g o - N e w Y o r k 1989. C o m m i t t e e o n A r m e d Services U.S. H o u s e o f Representatives, Building Language Skills and Cultural Competencies in the Military: Bridging the Gap, grudzienó 2010. C o x T.J., Creating the Multicultural Organization: A Strategy for Capturing the Power of Diversity, Jossey-Bass, San Francisco 2 0 0 1 . Curanovic A . , Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej,Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010. Czaja J., Kulturowe czynniki bezpieczenistwa, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2008. Czaja J., Bezpieczenistwo kulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2004. Czaputowicz J., Teorie stosunkow międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Wydawnictwo N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2008. Czuprynóski A . , Elak międzykulturowa L . , Schreiber w operacjach H. (red.), reagowania Bezpieczenistwo kryzysowego, dla Akademia rozwoju. Komunikacja Obrony Narodowej, W a r s z a w a 2012. D a n e c k i J., Kultura islamu. Słownik, W y d a w n i c t w a Szkolne i Pedagogiczne, W a r s z a w a 1997. D e a l T.E., Kennedy A . A . , Corporate Cultures - The Rites ofCorporate Life, Reading, Massachusetts 1983. D e r i a n J.D., Virtuous War, W e s t v i e w Press, Boulder 2 0 0 1 . D e u t s c h K . W . , The Analysis D e u t s c h K . W . , Nationalism ofInternational Relations, Prentice-Hall, N e w Jersey 1 9 7 1 . and Social Communication, D e u t s c h K . W . , The Nerves ofGovernment: M I T Press, C a m b r i d g e Models ofPolitical Communication 1966. and Control, T h e Free Press, N e w Y o r k 1969. D e b s k i S., G o r k a - W i n t e r B. (red.), Kryteria bezpieczeńistwa międzynarodowego pańistwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 0 3 . D o b r z y c k i W . , Historia stosunkowmiędzynarodowych 1815-1945, Wydawnictwo Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 6 . Doktryna Dolan wspiołpracy cywilno-wojskowej J.P., Understanding Culture N A T O AJP-09, Bruksela 2003. in the Role of Indigenous Armies, U.S. A r m y W a r College, Carlisle 2008. D o r a n J., Menzies E., R e p o r t M N E 6, Sub L O E 1.2., O b j . 4.3. (Defense Science a n d Technology Laboratory U K M O D ) , n r d o k u m e n t u dstl/TR48474. D r a z u l - K o s z y k o w s k i M . , „Huts and Nuts" or „Hearts and Minds"? - Anthropologists and Operational Art, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2 0 0 8 . E i s e n h o w e r D . D . , Crusade in Europę, Doubleday, N e w Y o r k 1948. E m b r e e J., Suye Mura, a Japanese Village, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1939. E m b r e e J., The Japanese Nation: a Social Survey, Farrar a n d Reinhart, N e w Y o r k 1945. Esdaile C.J., The Peninsular War: A New History, Palgrave M a c M i l l a n , N e w Y o r k 2003. F a r r e l l T., T e r r i f f T . (red.), The Sources ofMilitary Change: Culture, Politics, Technology, Lynne R i e n n e r Publisher, Boulder C O 2 0 0 2 . Febbraro A . R . , McKee B., Riedel S.L., Multinational Research a n d T e c h n o l o g y 323(HFM-120)TP/225. Organization Military NATO, Operations and Intercultural l i s t o p a d 2008, nr d o k u m e n t u : Factors, AC/ �324 Bibliografia Fever P., K o h n R. (red.), Soldiers and Civilians. The Civil-Military Gap and American National Security, M I T Press, C a m b r i d g e 2 0 0 1 . Fisher G., Mindsets. The Role ofCulture and Perception in International Relations, I n t e r c u l t u r a l Press Inc., B o s t o n 1997. Flis M . (red.), Etyczny wymiar tożsamosci kulturowej. Studia z antropologii społecznej, Zakład W y d a w n i c z y „ N o m o s " , K r a k o w 2004. From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21-Century Military. Executive Summary, Arlington 2011. Galula D . , Counterinsurgency Warfare: Theory and Practice, Praeger Security International, Westport 2008. Gareis S.B. et al., Conditions of Military Multinationality. The Multinational Corps Northeast in Szczecin, S O W I , F o r u m I n t e r n a t i o n a l , t. 24, Strausberg 2 0 0 3 . G a w r y c k i M . F . (red.), Dzieje kultury latynoamerykanźskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009. Gagor F., Paszkowski K., Międzynarodowe operacje pokojowe w doktrynie obronnej RP, Wydaw¬ n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunś 1999. Gagor F., R o m a n o w s k i R. (oprac.), Zakres i zasady udziału Polski w Wielonarodowym Eksperymen¬ cie 6, W a r s z a w a maj 2 0 0 9 . G i e n o w - H e c h t J.C.E., Schumacher F. (red.), Culture and International History, Berghahn Books, O x f o r d 2003. G i e r a t - B i e r o ń B. (red.), Europejskie modele polityki kulturalnej, t . 1,2, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakśow 2005, 2 0 0 6 . G o l d s t e i n J., Koehane R . D . , Ideas and Foreign Policy, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1993. G o l k a M . , Bariery w komunikowaniu i społeczenstwo (dez)informacyjne, Wydawnictwo Naukowe P W N , W a r s z a w a 2008. G o ł e m b s k i F., Kulturowe aspekty integracji europejskiej, W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjo¬ nalne, W a r s z a w a 2008. Gonzalez R.J., American Counterinsurgency: Human Science and the Human Terrain, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2009. Gonzalez R.J. (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2 0 0 4 . Gonzalez R.J., Militarizing Culture, Essays on the Warfare State, Left Coast Press Inc., W a l n u t Creek 2 0 1 0 . G o r d o n A . M . , Preparing Commanders Today, for Coalition Operations ofTomorrow. Or Handy Hints for Herding Cats, J o i n t Forces Staff College, N o r f o l k 2 0 1 0 . Gorer G., Japanese Character Structure and Propaganda: a Preliminary Survey. Prepared for the Committee on National Morale and the Council on Human Relations, Yale U n i v e r s i t y , N e w H a v e n 1942. Gorer G., Themes in Japanese Culture, N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences, N e w Y o r k 1943. G ń r a k - S o s n o w s k a K., Jurewicz J. (red.), Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ń d z 2010. Gray C., Postmodern War, R a n d o m House, N e w Y o r k 1997. Grzebyk P., Odpowiedzialnosc karna za zbrodnie agresji, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszaw¬ skiego, W a r s z a w a 2 0 1 0 . H a l i z a k E. et al. (red.), Stosunki międzynarodowe w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, Warszawa 2006. H a l i z a k E., Lizak W . , Ł u k a s z u k L . , S i w k a E. S V D (red.), Terroryzm w swiecie wspołczesnym, Fundacja S t u d i ń w M i ę d z y n a r o d o w y c h i Fundacja M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a K s i ę z y W e r b i s t o w , W a r s z a w a - P i e n i e ż n o 2004. H a m m B., Smandych R. (red.), Cultural Domination, Imperialism. Essays on the Political Broadview Press L t d . , Petersborough 2005. Economy of Cultural �325 Bibliografia H a r d i s o n C., Sims C., A l i F., V i l l a m i z a r A . , M u n d e l l B., Cross-Cultural Personnel Defining Cross-Cultural H a r l e V . , European Values in International H a r m s E.L., Vietnam. Skills for Deployed Air Force Performance, R a n d C o r p o r a t i o n , Santa M o n i c a 2009. Anthropology Relations, Pinter, L o n d o n 1990. and Ethnographic Authority Through Time and War, Cornell the Case of Vietnam, U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . H i c k e y G., The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: A d v a n c e d Research Project Agency, A R P A Order N o . 1 8 9 - 1 , Santa M o n i c a 1965. H i c k e y G., Village in Vietnam, Yale U n i v e r s i t y Press, N e w Haven H i c k e y G., Window on War. An Anthropologist 1964. in the Vietnam Conflict, Texas Tech U n i v e r s i t y Press, Lubbock 2002. H o e c k l i n L . , Managing Cultural Differences, Strategies for Competitive Advantage, Addison-Wesley, L o n d o n 1995. Hoffman B., Insurgency and Counterinsurgency, N a t i o n a l Security Research D e v i s i o n , Santa Monica 2004. Hofstede G., Culture s Consequences: International Differences in Work-Related Values, C A Sage, T h o u s a n d Oaks 1980. Hofstede G., Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2000. H o l m e s - E b e r P., Scanlon P . M . , H a m l e n A . L . (red.), Applications Perspectives from the Field, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o H o r o w i t z I . L . (red.), The Rise and Fall ofProject for Operational Culture. 2009. Camelot. Studies in the Relationship Between Social Science and Practical Politics, M I T Press, Massachusetts 1967. H u d s o n V . M . , Culture and Foreign Policy, Lynne R i e n n e r Publisher, Boulder C O 1997. H u l l I . V . , Absolute Destruction: Military Culture and the Practices ofWar in Imperial Germany, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 2 0 0 5 . H u n t L . , B o n n e l l V . (red.), Beyond the Cultural Turn, U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a Press, Berkeley 1999. H u n t R.A., Pacification: The American Struggle for Vietnam s Hearts and Minds, W e s t v i e w Press, Boulder 1995. H u n t i n g t o n S.P., Kim jestesmy? Wyzwania dla amerykaniskiej tożsamosci narodowej, t ł u m . B. Pie¬ t r z y k , W y d a w n i c t w o Z n a k , Krakóow 2007. H u n t i n g t o n S.P., The Soldier and the State: the Theory and Politics of Civil-Military Relations, Harvard U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1957. Huntington S.P., Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2000. H u n t i n g t o n S.P., H a r r i s o n L . (red.), Kultura ma znaczenie, t ł u m . S. D y m c z y k , W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Krakoów 2000. Issa-Salwe A . , The Collapse ofthe Somali State: The Impact ofthe Colonial Legacy, H A A N Associates, L o n d o n 1996. Jackson S.E. (red.), Diversity in the Workplace, G u i l f o r d Press, N e w Y o r k 1992. Jacquin-Berdal D . , Oros A . , V e r w e i j M . (red.), Culture in World Politics, St. M a r t i n ' s Press, N e w Y o r k 1998. Jameson F., The cultural turn: selected writings on the postmodern 1983-1998, Verso, N e w Y o r k 1998. Janovitz M . , Professional Soldier: a Social and Political Portrait, Free Press, Glencoe 1964. Janssens R . V . A . , What Futurę for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m Jencks C h . , Kultura. Terminy kluczowe, t ł u m . W . J . Burszta, Z y s k i S-ka, Poznanó 1999. J o h n s o n S.K., The Japanese Through American Eyes, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford J o h n s o n R . W . , Phoenix/Phung University, Washington 1942-1945, 1995. 1988. Hoang: A Study of Wartime Intelligence Management, T h e A m e r i c a n 1985. �326 Bibliografia J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09 (The Siginificance of Culture to the Military), United Kingdom. Kaldor M . , New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2 0 0 6 . Kaldor M . , K a r l T . L . , Said Y . (red.), Oil Wars, P l u t o Press, L o n d o n and A n n A r b o r 2 0 0 7 . K a m i e ń s k i Ł., Technologia i wojna przyszłości. wojskowych, Kaminska-Szmaj I . (red.), Słownik wyrazćw Karcanes J.A., Cultural Awareness Wokoł nuklearnej i informacyjnej rewolucji w sprawach W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ń s k i e g o , K r a k o w 2009. Competence into Culture-Centric obcych, W y d a w n i c t w o Europa, W r o c ł a w 2 0 0 1 . and the Operational Commander; Moving Beyond Cultural Warfare, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2 0 0 7 . Katzenstein P.J., Cultural Norms and National Security. Police and Militaryin Postwar Japan, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Katzenstein P.J., The Culture ofNational Security: Norms and Identity in World Politics, Columbia U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Kaęcki Cz., Siły wielonarodowe do misji pokojowych, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, W a r s z a w a 2003. Keene S.T., Know Your Enemy and Know Yourself: Assessing Competence to Enhance Operational Effectiveness, Keller J., Multinationale Streikriifte. Progress in Developing Cultural N a v a l W a r College, N e w p o r t 2007. Eine Untersuchung aus organizatorischen Sicht,FUhrungsakade- m i e der B u n d e s w e h r 1999, Fachbereich Sozialwissenschaften, 301f. K e l l y G.A., Lost Soldiers: The French Army and Empire in Crisis 1947-1962, M I T Press, Cambridge 1975. K h o n g Y . F . , Analogies at War: Korea, Munich, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton K i e n i e w i c z J., Wprowadzenie Den Bien Phu, and the Vietnam decisions of 1965, 1992. do historii cywilizacji Wschodu i Zachodu, W y d a w n i c t w o A k a d e m i c k i e Dialog, Warszawa 2003. Kier E., Imagining War: French and British Military Doctrine Between the Wars, Princeton U n i v e r s i t y Press, P r i n c e t o n 1999. K i t s o n F., A Bunch of Five, Faber a n d Faber, L o n d o n 1977. K l o c z k o w s k i M . , W a c h o w i c z M . , Weselinński M . , Wpływ udziału polskich żzołnierzy w misjach poza granicami kraju na proces profesjonalizacji, K l o c z k o w s k i M . , Zajdzik J., Wpływ proces profesjonalizacji, W B B S , W a r s z a w a 2008. ż udziału polskich zołnierzy w misjach poza granicami kraju na WBBS, Warszawa 2009. K ł o d n i c k i Z . (red.), Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1895-1995), Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 1997. K o j k o ł J., M a l i n o w s k i M.J. (red.), Spotykajac Innego. Polacy w Afganistanie. wyznawcźww swiadomosci żołnierzy zawodowych. Stereotypy islamu i jego Diagnoza i koncepcja oddziaływali w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . K o j k o ł J., Przybysz P.J. (red.), Edukacja wobec wyzwani kulturowo-cywilizacyjnych, Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2002. K o ł o d z i e j c z y k A . , Wojsko a społeczenźstwo. cywilnych i wojskowych, Kulturowe podobienźstwa i odmiennoźsci studentźow uczelni WBBS, Warszawa 2006. K o ł o d z i e j c z y k A . , Zawodowe przygotowanie oficeroźw wojska do misji innych nizż wojenne, WBBS, Warszawa 2002. ź K o r o t k i c h K., Ł a w s k i J., Zawadzka D . (red.), S wiatło w dolinie. Prace ofiarowane Profesor Krukowskiej, Halinie U n i w e r s y t e t w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007. K o w a l e w s k i J., Piasek W . (red.), Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko - proces - perspektywy, I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i n ń s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2009. ń K o w a l e w s k i J., Piasek W . , Sliwa M . ( r e d . ) , Granice dyscyplinarne w humanistyce, I n s t y t u t Filozofii U n i w e r s y t e t u W a r m i ń n s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2006. Kowalski D., Kwiatkowski M . , Zduniak perspektywy, A. (red.), Edukacja dla bezpieczenźstwa. Wybrane W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , L u b l i n - P o z n a n 2004. K o w a l s k i T . A . , Mniejszości narodowe w Siłach Zbrojnych W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunń 1997. Drugiej Rzeczypospolitej (1918-1939), �327 Bibliografia K o z e r a w s k i D.S., Międzynarodowe działania stabilizacyjne w swietle doswiadczeni X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. Koziej S., Wstęp do teorii i historii bezpieczenstwa. Skrypt internetowy, W a r s z a w a 2010. Krecikij J., W o ł e j s z o J. (red.), Podstawy dowodzenia, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2007. Kroeber A . L . , K l u c k h o h n C., Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, V i n t a g e Books, N e w Y o r k 1952. Krzysztofek K., Komunikowanie stosunki międzynarodowe, K u h n T., Struktura Kuper międzykulturowe. rewolucji naukowych, A . , Kultura. Informacja, kultura, srodki masowego przekazu, P W N , W a r s z a w a 1983. Model P W N , W a r s z a w a 1965. antropologiczny, tłum. I . Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2005. K u p e r A . , Wymyislanie społeczenistwa pierwotnego. Transformacje mitu, t ł u m . T. Sieczkowski, A . Daębrowska, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 9 . Kuózniar R., Polityka i siła. Studia strategiczne - zarys problematyki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 5 . Kuózniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki mięedzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Kuózniar R. (red.), Porzaędek mięedzynarodowy u progu XXI wieku, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, W a r s z a w a 2005. Lagouranis T., M i k a e l i a n A . , Fear up harsh: An army interrogator s journey through Iraq, N A L Caliber, N e w Y o r k 2 0 0 7 . Lakatos I . , Musgrave A . (red.), Criticism and the Growth of Knowledge, Press, C a m b r i d g e Cambridge University 1970. Lang K., Military Institutions and the Sociology ofWar, Sage Publications, Beverly H i l l s 1972. L a p i d Y . , K r a t o c h w i l F. (red.), The Return of Culture and Identity in International Relations Theory, Lynne R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1996. L a p p i n g B., End ofEmpire, Paladin Grafton, L o n d o n 1985. Lapsley H . , Margaret Mead and Ruth Benedict: The Kinship ofWomen, Press, A m h e r s t University ofMassachusetts 1999. Laughrey J., Know Before You Go: Improving Army Officer Sociocultural Knowledge, U.S. A r m y W a r College, Carlisle 2 0 0 8 . Lawrence T.E., Siedem filaroiwmaędroisci, t ł u m . J. Schwakopf, Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , Warszawa 1971. L e b o w R . N . , A Cultural Theory of International Relations, C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, Cambridge 2008. Legro J.W., Cooperation Under Fire: Anglo-German Restrain During World War II, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1995. L i t t l e R . W . , Handbook ofMilitary Institutions, L u m m i s D . , A New Look at The Chrysanthemum L u m m i s D . , Uchinaru Chrysanthemum Gaikoku: Sage Publications, Beverly H i l l s 1 9 7 1 . and the Sword, Shohakusha, T o k y o 1982. „Kiku to katana" saiko (A foreign land within: Rethinking The and the Sword), Jiji Tsushinsha, T o k y o 1 9 8 1 . M a c i e j e w s k i J., K r a s o w s k a - M a r u t A . , Rusak A . (red.), Szeregowcy w grupach dyspozycyjnych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2009. Madej M . , Zagrożzenia asymetryczne bezpieczenistwa panistw obszaru transatlantyckiego, Polski I n s t y t u t Spraw M i ę e d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2007. M a k i J . M . , Japanese Militarism: Its Cause and Cure, A l f r e d A . Knopf, N e w Y o r k 1945. M a l i n o w s k i B., Argonauci zachodniego Pacyfiku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 5 . M a l i n o w s k i K . (red.), Kultura bezpieczenistwa narodowego w Polsce i Niemczech, I n s t y t u t Z a c h o d n i , Poznanó 2003. Marczewska-Rytko M . , Religia i polityka w globalizujaęcym się swiecie, W y d a w n i c t w o U M C S , L u b l i n 2010. �328 Bibliografia M a r k o w s k i M . P . , Nycz R. (red.), Kulturowa teoria literatury. Głowne pojecia i problemy, Universitas, Krakńow 2 0 0 2 . M a z r u i A . A . , Cultural Forces in World Politics, P o r t s m o u t h N H , H e i n e m a n n M c C h r y s t a l S., COMISAF's Initial Assessment, M c C u e n J., The Art of Counter-Revolutionary 1990. K a b u l , 30 sierpnia 2009. War, Stackpole Books, H a r r i s b u r g 1966. M c N a m a r a R.S., V a n D e M a r k B., In Retrospect: The Tragedy and Lessons ofVietnam, Random House, N e w Y o r k 1995. McRae K . D . , The Role ofCulture M e a d M . , An Anthropologist in Joint Operations, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2006. at Work: Writings ofRuth Benedict, H o u g h t o n M i f f l i n , B o s t o n 1959. M e a d M . , Ruth Benedict, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1974. Mears H . , Mirror for Americans: Japan, H o u g h t o n M i f f l i n , Boston 1948. Meyer M . B . , A History ofSocio-Cultural Intelligence and Research under the Occupation ofJapan, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 2009. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i J., Komunikacja mięedzykulturowa. Wprowadzenie, Wydawnictwo Akademii E k o n o m i c z n e j , Krakońw 1 9 9 1 . M i n i s t e r s t w o O b r o n y W i e l k i e j B r y t a n i i , Land Operations, t. 3 - Counter-Revolutionary częeźsźc 3 - Counter-Insurgency M N E 6, Cross-Cultural Awareness. MNE Analytical 6, Bados V . , M a r t i n e z - F e r r e r Operationalization ofCulture Operations, A r m y Code n r 70516, L o n d o n 1970. Concept, t . 1, Granada 2010. J., Lavella L . , Guidelines into Military Operations for (Best Practices), Commanders and Staffs. Granada 2010. M N E 6, C C A , U.S. C o m m u n i t y o f Interest - C O I , U.S. Perspective for MNE 6, Obj. 4.3., CCA LOE 1.2., After Action Report, czerwiec 2010. M o c k a i t i s T.R., Iraq and the Challenge of Counterinsurgency, Praeger Security International, London 2008. M o d e l l J.S., Ruth Benedict: Patterns ofLife, M o s k o s C h . , The American U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, Philadelphia 1983. Enlisted Man: the Rank and File in Today s Military, Russell Sage F o u n d a t i o n , N e w Y o r k 1970. M o s k o s C h . , Peace Soldiers: The Sociology ofa United Nations Military Force, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1976. M o s k o s C h . , W i l l i a m s J.A., Segal D . R . (red.), The Postmodern Military. Armed Forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . Moskos C h . , W o o d F.R. Washington (red.), The military: More than just a job?, Pergamon-Brassey's, 1988. M o x o n - B r o w n e E. (red.), A Future for Peacekeeping, M a c m i l l a n Press, Basingstoke 1998. N a g l J.A., Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons From Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2005. Narayan U . , H a r d i n g S. (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, B l o o m i n g t o n 2000. N e t w o r k o f Concerned Anthropologists, Demilitarizing The Counter-Counterinsurgency Manual or, Notes on American Society, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2009. N o r t o n J . M . , The French-Algierian War and FM 3-24, Counterinsurgency: A Comparison, Fort L e a v e n w o r t h , Kansas 2007. ź N o w i c k a E., S wiat człowieka - źswiat kultury, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 6 . N y e J., Soft Power. Jak osiaęgnaęźc sukces w polityce źswiatowej, t ł u m . J. Z a b o r o w s k i , W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2 0 0 7 . O'Conor A . , Roan L . , C u s h n e r K., M e t c a l f K . A . , Cross-Cultural Teaching, Training, and Mentoring Skills of Military Strategies for Improving the Transition Team Advisors, F o r t Leavenworth, Kansas 2010. Olszewski P., Kapusniak T., Lizak W . (red.), Bezpieczenstwo międzynarodowe. Wyzwania i zagrozżenia XXI wieku, Wyzższa S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2 0 0 9 . O n g k i l i J.P., Nation-building in Malaysia 1946-1974, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, Singapur 1985. �329 Bibliografia Orzyłowska A . , Przygotowanie -wychowawczej kadry w strukturach NATO, i absolwentiowszkioł wojskowych do pracy dowiodczo- W B B S , W a r s z a w a 2002. O r z y ł o w s k a A . , Dęebska A . , W a c h o w i c z M . , Kultura organizacyjna sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010. O w e n s W . A . , Offley E., Lifting Packer G., The Assassins the Fog ofWar, Baltimore, London 2001. Gate: America in Iraq, Farrar, Strauss a n d G i r o u x , N e w Y o r k 2005. Page T.J. Jr., Culture and the Profession of Arms Dimension Theory Within the North Atlantic in the 21 st Century: An Application Treaty Organization (NATO) Peace (PfP) Military Cultures, N o v a Southeastern U n i v e r s i t y 2003 Paige R . M . (red.), Education for the Intercultural of Hofstede's and the Partnership for (maszynopis). Experience, I n t e r c u l t u r a l Press, Y a r m o u t h 1993. Paleczny T., Stosunki mięedzykulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2005. Paret P., Clausewitz and the State: The Man, His Theories, and His Times, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton 2007. Peters R., Fighting for the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, Mechanicsburg Pfaltzgraff R.L., Schulz R . H . (red.), Ethnic Conflict and Regional Instability, 1999. Strategic Studies I n s t i t u t e , U.S. A r m y W a r College, Carlisle 1994. Pietraós M . (red.), Oblicza procesoiw globalizacji, Pike K., Language in Relation W y d a w n i c t w o UMCS, Lublin 2002. to the Unified Theory of the Structure of Human Behavior, Mouton, T h e Hague 1967. Pisarek W . , Wstęep do nauki o komunikowaniu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, W a r s z a w a 2008. P o l m a n L . , War Games. The Story of Aid and War in Modern Times, V i k i n g , U K 2010. Poponete C.-R., Culture in the Romanian armed forces, n i e p u b l i k o w a n a praca d o k t o r s k a o b r o n i o n a na H e n r i Coanda R o m a n i a n A i r Force Academy, Brasov, R u m u n i a 2 0 0 7 . Posern-Zielinóski A . (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach mięedzykulturowych, Wydawnictwo Poznanóskie, Poznanó 2004. Price D . H . , Anthropological Intelligence. The Deployment and Neglect ofAmerican Anthropology in the Second World War, D u k e U n i v e r s i t y Press, D u r h a m a n d L o n d o n 2 0 0 8 . P r u s - Z a j a ę c z k o w s k a J., Opinie isrodowisk wojskowych w ramach sojuszniczych operacji NATO, Purcell V . , Malaya: Communist na temat zaangażzowania i udziału SZ RP W B B S , W a r s z a w a 2003. or Free?, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford 1954. Ray L . , Seyer A . (red.), Culture and Economy after Cultural Turn, SAGE, L o n d o n 1999. Record J., Making War, Thinking History. Munich, Vietnam and Presidential Uses of Forcefrom Korea to Kosovo, N a v a l I n s t i t u t e Press, A n n a p o l i s 2002. Reeves J., Culture in International Relations: Narratives, Natives, and Tourists, Routledge, L o n d o n 2004. R e i n h a r t W . H . , Taking Culture to the Next Level: Understanding and Using Culture at the Operational Level ofWar, Naval W a r College, N e w p o r t 2010. Rentsch J.R., M o t I . , A b b e A . , Identifying Understanding, the Core Content and Structure U.S. A r m y Research I n s t i t u t e for the ofa Behavioral Schema for and Social Cultural Science, A r l i n g t o n 2009. Resek C. (red.), War and the Intellectuals, Rigden I . A . , The British Approach Harper, N e w Y o r k 1964. to Counterinsurgency: Myths, Realities, and Strategic Challenges, Carlisle Barracks, Carlisle 2 0 0 8 . R o b e r t s o n J.E. (red.), A Companion to the Anthropology of Japan, Blackwell Publishing Ltd., Oxford 2005. Rogers S.C., Improving Information Operations with a Military Cultural Analyst, Fort Leavenworth, Kansas 2 0 0 5 . R o s e n t h a l D . B . , W a d s w o r t h L . A . , Elfenbein H . A . , Sanchez J., R u a r k G.A., Training Soldiers to Decode Nonverbal Cues in Cross-Cultural Interactions, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2009. �330 Bibliografia Sadiki L . , The Search for Arab Democracy, C. H u r s t & Co., L o n d o n 2004. Sageman M . , Understanding Terror Networks, U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, Philadelphia 2004. S a l m o n i B.A., Holmes-Eber P., Operational Culture for the Warfighter. Principles and Applications, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o , V i r g i n i a 2008. Samovar L . A . , Porter R.E. (red.), Intercultural Communication - A Reader ( 8 t h ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997. Schafft G.E., Od rasizmu do ludobiojstwa. Antropologia w III Rzeszy, t ł u m . T. B a ł u k - U l e w i c z o w a , W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2 0 0 6 . Schein E . H . , Organizational Culture and Leadership, Jossey-Bass, San Francisco 2010 Schreiber H . , Koncepcja „sztuki prymitywnej". Odkrywanie, oswajanie i udomowienie Innego w iswiecie Zachodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 2 . Schreiber H . , M i c h a ł o w s k a G. kulturowy, (red.), Kultura w stosunkach międzynarodowych,t. 1: Zwrot W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . Scoville T . W . , Reorganizing for Pacification Support, G P O , W a s h i n g t o n 1 9 9 1 . Segal D . , The postmodern military: armed forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, O x f o r d 2000. Sen A . , Developement as Freedom, R a n d o m House, N e w Y o r k 2000. Shy J., Revolutionary S i k o r s k i C., Sztuka War, Princeton U n i v e r s i t y Press, N e w Jersey 1986. kierowania. Szkice o kulturze organizacyjnej, I n s t y t u t W y d a w n i c z y Zwiaęzkóow Z a w o d o w y c h , W a r s z a w a 1986. Simons A . , T u c k e r D . , Improving Human Intelligence in the War on Terrorism: The Need for an Ethnographic Capability, raport p r z y g o t o w a n y dla Sekretarza O b r o n y Stanoów Zjednoczonych 2004. Sinóczuch M . , Ocena jakoisci kształcenia kandydatoiw do zawodu wojskowego. wykształcenia SIPRI Cz. II: Ocena przydatnoisci ż wojskowego w realiach słu zby w opinii oficeroiw WP, W B B S , W a r s z a w a 2009. Yearbook 2010. Armaments, Disarmaments and International Security. Summary, SIPRI 2010. S m i t h H . , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defense Force Academy, Canberra 1993. S m i t h R., Przydatnosc siły militarnej. Sztuka wojenna we współczesnym swiecie, Polski I n s t y t u t Spraw Mieędzynarodowych, Warszawa 2010. Snyder J., The Soviet Strategic Culture: Implications for Nuclear Options, R A N D , Santa M o n i c a 1977. Sobol E., Mały słownik jęezyka polskiego, P W N , W a r s z a w a 1999. Soeters J., M e u l e n J. van der (red.), Cultural Diversity in the Armed Forces. An international comparison, Routledge, L o n d o n 2007. Sokala P., Wizja, polityka i siła w służzbie wielkiej strategii Chin, Fundacja Studióow Mieędzynaro- d o w y c h , W a r s z a w a 2010. Solarz A . , Schreiber H . (red.), Religia w stosunkach mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012. Staszczak Z . (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogoilne, P a n ó s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , W a r s z a w a - P o z n a n ó 1987. Steinmetz G. (red.), State/Culture. State Formation After The Cultural Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. S t e n m a r k T.E., Looking for Gold Nuggets in the Melting Pot: Language, Cultural Awareness, and the Fourth Generation Warrior, M a x w e l l A i r f o r c e Base, A l a b a m a 2006. Stewart R . W . , The United States Army H i s t o r y , F o r t Lesley, W a s h i n g t o n in Somalia, 1992-1994, US A r m y Center for M i l i t a r y 2003. Stouffer S. (red.), The American Soldier, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton Stubbs R., Hearts and Minds in Guerilla Warfare: Malayan Emergency, 1948-60, 1949. Oxford University Press, O x f o r d 1989. S u ł e k M . , Metody i techniki badani stosunkoiw mięedzynarodowych, ASPRA-JR, W a r s z a w a 2004. �331 Bibliografia ź ż Symonides J. (red.), S wiat wobec wspoźłczesnych wyzwanź i zagro zenź, W y d a w n i c t w o Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Szeloch Z . , Kierowanie szkołaęw źswietle teorii organizacji i zarzaędzania, cz. 2, I n s t y t u t K s z t a ł c e n i a Nauczycieli, W a r s z a w a 1987. T h o m p s o n R.S., No Ecit from Vietnam, D a v i d M c C a y Co, N e w Y o r k 1969. Toffler A . , Toffler H . , Wojna i antywojna, T o m l i n s o n J., Cultural Imperialism: A t ł u m . B. i L . Budreccy, M u z a SA, W a r s z a w a 1997. Critical Introduction, J o h n H o p k i n s U n i v e r s i t y Press, Baltimore 1991. T o n e J.L., The Fatal Knot, Chapel H i l l 1994. T r i n q u i e r R., Modern Warfare: A French View of Counterinsurgency, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t 2008. T y l o r E.B., Primitive Culture, J o h n M u r r a y , N e w Y o r k 1 8 7 1 . Tyszkiewicz A . , Operacje stabilizacyjne, Bellona, W a r s z a w a 2 0 0 5 . U l l m a n H . K . , W a d e J.P., Rapid Dominance, A Force for All Seasons: Technologies and Systems Achieving for Shock and Awe, Royal U n i t e d Services I n s t i t u t e , L o n d o n 1998. U.S. A r m y a n d M a r i n e Corps, Counterinsurgency U.S. D e p a r t m e n t o f Defense, Conduct ofthe Field Manual, Chicago 2 0 0 7 . Persian GulfConflict: An Interim Report to Congress, W a s h i n g t o n D . C . , lipiec 1 9 9 1 . Vego M . , Joint Operations Warfare: Theory and Practice, N a v a l W a r College Press, N e w p o r t 2009. V i n c e n t J. (red.), The Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, Theory and Critique, Blackwell Publishing Ltd, Oxford 2002. W a k i n E., Anthropology goes to war: Professional ethics and counterinsurgency in Thailand, U n i v e r s i t y o f W i s c o n s i n , M a d i s o n 1992. W a l u c h K., Polityka kulturalna W e i g l e y R., The American Unii Europejskiej, W y d a w n i c t w o N a u k o w e N o v u m , P ł o c k 2 0 0 1 . Way of War. A History of United States Military Strategy and Policy, M a c m i l l a n Company, L o n d o n 1973. W e s t m o r e l a n d W . , A Soldier Report, D a Capo Press, N e w Y o r k 1989. W i a t r J.J., Socjologia stosunkoźw politycznych, W i l l b a n k s J.H., Abandoning P W N , W a r s z a w a 1977. Vietnam: How America Left and South Vietnam Lost its War, U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2004. W i l l i a m s M . C h . , Culture and Security, Routledge, L o n d o n 2007. W i l l i a m s R., Culture, F o n t a n a N e w Sociology Series, C o l l i n s , Glasgow 1 9 8 1 . W i l l i a m s R., Keywords: a Vocabulary ofCulture W i l l i s M.S., Contrasts Between American and Society, Fontana, Glasgow and Afghan 1976. Warriors, a Comparison Between Two Martial Cultures, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 1 0 . W i l s o n S., Effectiveness, Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless Battle for Hearts and Minds in NATO's Wojciuk A . , Dylemat War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2 0 0 9 . potęegi. Praktyczna teoria stosunkoźwmięedzynarodowych,Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 1 . W o ł e j s z o J., Sposoby obliczania potencjału bojowego pododdziału, oddziału i zwiaęzku taktycznego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2000. W r ó b l e w s k i F., Sochacki Ł., Steblik J. (red.), Antropologia zaangażowana (?), „ Z e s z y t y N a u k o w e U n i w e r s y t e t u Jagiellonńskiego. Prace etnograficzne" 2010, z. 38. W u n d e r l e W . , Through the Lens ofCultural Arab and Middle Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for US Armed Forces Deploying to Studies I n s t i t u t e Press, F o r t Leavenworth, Kansas 2006. W u r z e l J.S. (red.), Toward multiculturalism: A reader in multicultural education, Intercultural Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n 2004. X i n t i a n Y . (red.), Cultural Impact on International Relations, „ C h i n e s e Philosophical Studies", X X , T h e C o u n c i l for Research i n Values and Philosophy, W a s h i n g t o n 2 0 0 2 . �332 Bibliografia Zajac J., Role Unii Europejskiej w regionie Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010. Zajdzik J., Etyczne aspekty służby w aspekcie profesjonalizacji sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2009. Z a p a ł o w s k i L . , Operacje pokojowe ONZ, K r a j o w a Agencja W y d a w n i c z a , Krakóow 1989. Z b y l u t M . L . , M e t c a l f K . A . , K i m J . M . , H i l l R . W . Jr., Rocher S., V o w e l s C., Army Excellence in Leadership (AXL): A Multimedia Approach to Building Tacit Knowledge and Cultural Reasoning, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 0 7 . Zenderowski R., C e b u l K . , K r y c k i M . , Mięedzynarodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2010. Z i ę t e k A . (red.), Międzynarodowe stosunki kulturalne, Z i ę t e k A . , Stachurska K . (red.), Adaptacja Poltext, W a r s z a w a 2010. wartosci europejskich w krajach islamu, W y d a w n i c t w o UMCS, Lublin 2004. Artykuły, studia i rozdziały w pracach zbiorowych A d i b e C.E., Learning from the Failure of Disarmament and Conflict Resolution E. M o x o n - B r o w n e (red.), A Futurę for Peacekeeping, Basingstoke A l b e r t M . , Kessler O., Stetter S., On Order and Conflict: International in Somalia, [w:] 1998. Relations and the 'Commu- nicative Turn', „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 2008, nr 34. ż Aleksy-Szucsich A . , Zroi znicowanie etnolingwistyczne dla krajów, jako ziriodło potencjalnych korzyisci ekonomicznych [ w : ] E. H a l i z a k et al. (red.), Stosunki międzynarodowe w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2006. A n d r a d e D . , W i l l b a n k s J . H . , CORDS/Phoenix: Counterinsurgency Lessons from Vietnam for the Futurę, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e ó 2006. A r n o l d S.L., Operations Other Than War in a Power Projection Army: Lessons from Operation Hope and Hurricane Andrew ReliefOperations, Conflict and Regional Instability, Restore [ w : ] R.L. Pfaltzgraff, R . H . Schulz (red.), Ethnic U.S. A r m y W a r College, Carlisle 1994. A s a d T., From the History of Colonial Anthropology to the Anthropology of Colonial Encounter, [ w : ] J. V i n c e n t (red.), The Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d , O x f o r d 2002. A y l w i n - F o s t e r N . R . F . , Changing the Army for Counterinsurgency Operations, Theory and Critique, „ M i l i t a r y Review" listopad-grudzienó 2005. Balcerowicz B., Kultura w sferze wojskowości - od kultury strategicznej do zwrotu kulturowego, H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura kulturowy, w stosunkach międzynarodowych, [w:] t . 1: Zwrot W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . Balcerowicz B., Recenzja ksiaęzżki Ruperta Smitha „Przydatnoisic siły militarnej. Sztuka wojenna we wspoiłczesnym iswiecie", „ S p r a w y M i e ę d z y n a r o d o w e " 2010, nr 3. Balcerowicz B., Siła militarna w rzeczywistoisci mięedzynarodowej. et al. (red.), Stosunki mięedzynarodowe w XXI wieku, Stan i perspektywy, [ w : ] E. Halizżak Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006. Balcerowicz B., Teorie, koncepcje wojny (i pokoju) po zimnej wojnie, [ w : ] R. K u z n i a r (red.), Porzaędek mięedzynarodowy u progu XXI wieku, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, Warszawa 2005. Ballard J.A., M c D o w e l l A.J., Hate and Combat Behavior, „ A r m e d Forces & Society" 1 9 9 1 , t. 17, nr 2. Barna L . , Stumbling Blocks in Intercultural Intercultural Barnett Communication M . , Konstruktywizm iswiatowej. Wprowadzenie Communication, - A Reader ( 8 społeczny, t h [ w : ] L . A . Samovar, R.E. Porter (red.), ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997. [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h do stosunkoiwmięedzynarodowych, (red.), Globalizacja Wydawnictwo polityki Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 . Bennett H . , The Other Counterinsugency Side of the COIN: Minimum and Exemplary Force in British in Kenya, „ S m a l l W a r s a n d Insurgencies" 2007, t. 18, n r 4. Army �333 Bibliografia Bennett M.J., A Developmental Approach to Training Intercultural Sensitivity, „ I n t e r n a t i o n a l Journal o f I n t e r c u l t u r a l Relations" 1986, t . 10, n r 2. Bennett M.J., Becoming interculturally A reader in multicultural competent, [ w : ] J.S. W u r z e l (red.), Toward multiculturalism: education, I n t e r c u l t u r a l Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n 2 0 0 4 . Bennett M.J., Towards ethnorelativism: A developmental model of intercultural sensitivity (revised),[w:] R . M . Paige (red.), Education for the Intercultural Experience, Intercultural Press, Y a r m o u t h 1993. B i e l e ń S., Nowa dynamika geopolitycznej fragmentacji porzaędku międzynarodowego, ź [ w : ] J. Symonides ż (red.), S wiat wobec wspźołczesnych wyzwanź i zagro zenź, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. B i e l i c k i T., Krupińnski T., S t r z a ł k o J., Historia antropologii w Polsce, „Przeglaęd A n t r o p o l o g i c z n y " 1987, t. 53, z. 1-2. Boas F., Scientists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzńalez (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2 0 0 4 . Boas F., Stocking G . W . Jr. (red.), A Franz Boas Reader. The Shaping ofAmerican 1883-1911 Anthropology, , Basic Books, N e w Y o r k 1974. Bodziany M . , Armia a nowa jakoźsźc ładu społecznego, „ Z e s z y t y N a u k o w e W S O W L " 2009, n r 1 (151). Bodziany M . , Relatywizm kulturowy i tolerancja jako społeczny i kulturowy dylemat w jednostkach wojskowych w perspektywie integracji kulturowej, wielonarodowych [ w : ] J. M a c i e j e w s k i , A . Krasowska- M a r u t , A . Rusak (red.), Szeregowcy w grupach dyspozycyjnych, Wydawnictwo Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2009. Bosman F., Soeters J., A i t Bari F., Dutch Muslim Soldiers During Peace Operations in Muslim Societies, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t. 15, n r 5. Bourne R., The War and the Intellectuals, [ w : ] C. Resek (red.), War and the Intellectuals, Harper, N e w Y o r k 1964. B r o w n C h . , Prawa człowieka, Wprowadzenie [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), Globalizacja polityki swiatowej. do stosunkoźw mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellońnskiego, Krakńow 2008. B r z o z o w s k i J., Wspźołczesne koncepcje dotyczaęce stosunkoźw mięedzynarodowych, „ E u r o - l i m e s " styczenń 2006, n r 1. B u c h o w s k i M . , Antropologia jako „prćba ognia", „ P r z e g l a d Bydgoski. H u m a n i s t y c z n e Czasopismo Naukowe" 2001, nr X I . B u c h o w s k i M . , Antropologiczne wielokulturowosci?, Burszta kłopoty z wielokulturowosciaę [ w : ] H . M a m z e r (red.), Czy klęska W y d a w n i c t w o Fundacji H u m a n i o r a , Poznan 2008. W.J., Januszkiewicz M . , Słowo wstęepne: kłopot zwany Burszta, M . Januszkiewicz (red.), Kulturoznawstwo: kulturoznawstwem, [w:] W.J. dyscyplina bez dyscypliny?, W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2010. Burzynńska A . , Kulturowy literatury. zwrot teorii, [ w : ] M . P . M a r k o w s k i , R. Nycz (red.), Kulturowa teoria Głćwne pojęcia i problemy, Universitas, K r a k o w 2002. B y m a n D . , Seybolt T., Humanitarian Approaches, Intervention and Communal Civil Wars: Problems and Alternative „ S e c u r i t y Studies" jesienń 2003, t . 13, n r 1. C h o j n a c k i W . , Kultura organizacyjna wojska w wymiarze narodowym i wielonarodowym, M . Cieslarczyk, A . Debska (red.), Wojsko wobec wyzwani wspćłczesnego swiata, [w:] Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2005. Cieslarczyk zbrojnych, M . , O potrzebie i mozzliwosciach badania problemćw kultury organizacyjnej [ w : ] M . Cieńslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), Kultura organizacyjna w siłach w siłach zbrojnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003. Coffey R., Revisiting CORDS: The Needfor Unity of Effort to Secure Victory in Iraq, „ M i l i t a r y Review" marzec-kwiecienń 2006. C o h e n E., Kosovo and the New American Way ofWar, [ w : ] E. C o h e n , A . Bacevich (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Age, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 . �334 Bibliografia Conce E., State, International Systems and Intercultural Transfer: A Commentary, -Hecht, F. Schumacher (red.), Culture and International History, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - Berghahn Books, O x f o r d 2003. Connable B., All Our Eggs in a Broken Basket: How the Human Terrain System is Undermining Sustainable Military Cultural Competence, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e n ó 2009. C z a p u t o w i c z J., Konstruktywizm, i systematyzacja, [ w : ] J. Czaputowicz, Teorie stosunkoiw mięedzynarodowych. Krytyka W y d a w n i c t w o Naukowe P W N , Warszawa 2008. C z a p u t o w i c z J., Kryteria bezpieczenistwa mięedzynarodowego panistwa - aspekty teoretyczne, [w:] S. Deębski, B. G ó o r k a - W i n t e r (red.), Kryteria bezpieczenistwa mięedzynarodowego panistwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2003. Czuprynóski A . , Operacje czydziałania połaęczone?, „Przeglaęd W o j s k Laędowych" styczenó 2008, n r 1. D e p t a k V . , Cultural Approaches to International Relations - a Challenge?, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher (red.), Culture and International D e V o r e M . R . , Institutions, Insurgencies History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . Culture and Counterinsurgency Differently?, t e k s t referatu Operations: Why Do States Fight w y g ł o s z o n e g o na M e e t i n g o f t h e Similar International Studies A s s o c i a t i o n 2 0 1 1 . Dęebska A . , Kobiety w kulturze Kultura organizacyjna organizacyjnej wojska, [ w : ] M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), w siłach zbrojnych, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. D i c k i n s o n E., A Bright Shining Slogan. How „Hearts and Minds" Came to Be, „ F o r e i g n Policy" wrzesienó-paózdziernik 2009. D i x o n P., „Hearts and Minds"? British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ T h e Journal o f Strategic Studies" 2009, t. 32, n r 3. D o m a n ó s k a E., Zwrot performatywny we wspiołczesnejhumanistyce, D o n n e y P . M . , C a n n o n J.P., M u l l e n M . R . , Understanding Development „ T e k s t y D r u g i e " 2007, n r 5. the Influence ofNational Culture on the of Trust, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t Review" 1996, t . 23. Duffey T., Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2000, t. 7, nr 1. D w o r k e n J.T., Restore Hope: Coordinating D z i e k a n M . , Poszanowanie ReliefOperations, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 1995, t . 8. dla odmiennoisci, „ W o j s k a Laędowe" 1 5 - 3 1 lipca 2003, n r 14 ( 7 9 ) . D z i e w a n o w s k i M . K . , Farys z Oksfordu, „Móowiaę W i e k i " 1994, n r 1. Easterly W . , How Not to Win Hearts and Minds, „ W a l l Street Journal", 16 sierpnia 2 0 1 0 . Elak L . , T r e m b e c k i J., Operacje reagowania Podstawy dowodzenia, E l r o n E., Shamir Operational kryzysowego, [ w : ] J. Kręecikij, J. W o ł e j s z o (red.), A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2007. B., B e n - A r i E., Why Unity in Multinational Don't They Fight Each Other? Cultural Diversity and Forces, „ A r m e d Forces & Society" 1999, t . 26, n r 1. Ely R.J., T h o m a s D . A . , Cultural Diversity at Work: The Effects ofDiversity Perspectives on Work Group Progress and Outcomes, „ A d m i n i s t r a t i v e Science Q u a r t e r l y " 2 0 0 1 , t . 46. Embree J., Standardized Error and Japanese Character: a Note on Political Interpretation, „World P o l i t i c s " 1950, t . 2. E r d t A . , Od okcydentozy do okcydentalizmu. -Sosnowska, J. J u r e w i c z Iramkie odpowiedzi na zachodnie ekspansję, [ w : ] K . Gorak- ( r e d . ) , Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ó d z 2010. Faber P., Rewolucja w dziedzinie wojskowoisci, „ Z e s z y t y N a u k o w e A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j " , 2003, n r 4. i Falecki J., Fraęczek J., S wiadomoisic i komunikacja mięedzykulturowa w przedmisyjnym Wojska Polskiego w iswietle doiswiadczeni CSNPSP H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo reagowania kryzysowego, dla rozwoju. w Kielcach, Komunikacja szkoleniu żzołnierzy [ w : ] A . Czuprynóski, L . Elak, mięedzykulturowa w operacjach W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2012. Falk R.A., Culture, Modernism, Postmodernism: (red.), Culture and International A Challenge to International Relations, Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. Fattahi K., U.S. Army Enlists Anthropologists, BBC Service, 16 paózdziernika 2007. [ w : ] J. Chay �335 Bibliografia Ferguson R.B., Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2 0 0 7 . F i j a ł k o w s k a A . , Imperializm kulturowy, wstosunkachmięedzynarodowych, [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), t. 1: Zwrot kulturowy, Wydawnictwa Kultura Uniwersytetu Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. F l y n n M . , Bras R., Woman to Woman. Female Engagement Teams in Afghanistan. „C4ISR Journal" wrzesieńn 2 0 1 0 . F o r d D . , British Intelligence on Japanese Army Morale During Pacific War: Logical Analysis Stereotyping? or Racial „ T h e J o u r n a l o f M i l i t a r y H i s t o r y " kwiecieńn 2005, t. 69, n r 2. G a w r y c k i M . F . , Kryzys studićow regionalnych (area studies) i prćoby jego przezwycięeżzenia, „ S t o s u n k i M i e ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2009, t. 40, n r 3 - 4 . G a w r y c k i M . F . , Kultura Hollywoodzki a stosunki mięedzynarodowe, [ w : ] M . F . G a w r y c k i , Uwikłane film a stosunki mięedzynarodowe, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u obrazy. Warszawskiego, Warszawa 2011. Gentile G., A Strategy of Tactics: Population-centric COIN and the Army, „ P a r a m e t e r s " j e s i e ń 2009. Gentile G., Let's Build an Army to Win All Wars, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " pierwszy k w a r t a ł 2009, t. 52. Gentile G., M a n e a O., Thinking Critically about COIN and Creatively about Strategy and War: An Interview with Colonel Gian Gentile, „ S m a l l W a r s J o u r n a l " grudzienń 2 0 1 0 . G i f f o r d R.K., Jackson J.N., DeShazo K . B . , Observation of a human dimensions research team in Somalia during Operation Restore Hope, w y k ł a d zaprezentowany w ramach I n t e r - U n i v e r s i t y Seminar na A r m e d Forces a n d Society B i e n n i a l Conference, ktońra o d b y ł a sięe w dniach 2 2 ¬ 2 4 pańzdziernika 1993 w B a l t i m o r e , M a r y l a n d . Glasl F., Confronting Conflict - A First Aid Kit for Handling Conflict, Hawthorn Press, Gloucestershire 1999. Glazer N . , From Ruth Benedict to Herman Kahn: The Postwar Japanese Image in the American [ w : ] A . Iriye (red.), Mutual Images: Essays in American-Japanese Press, Cambridge G o d l e w s k i G., Luneta Mind, Relations, H a r v a r d U n i v e r s i t y 1975. i radar: o dwćch strategiach M . Januszkiewicz (red.), Kulturo-znawstwo: badani kulturoznawczych, [ w : ] W.J. Burszta, dyscyplina bez dyscypliny?, W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyżzszej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2010. G o l k a M . , Przekłady nikowanie i pomosty w komunikowaniu mięedzykulturowe miejdzykulturowym, - szanse i wyzwania, [ w : ] J. I s a ń s k i (red.), Komu¬ Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznańn 2009. Gonzńalez R.J., Patai and Abu Ghraib, „ A n t h r o p o l o g y Today" pańzdziernik 2007, t. 23, n r 5. Gonzalez R.J., Towards Mercenary Anthropology? -24 and the Military-Anthropology The New US Army Counterinsurgency Manual FM 3¬ Complec , „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, n r 3. G o o d e n o u g h W . , Intercultural Expertise and Public Policy, [ w : ] P.R. Sanday (red.), Anthropology and the Public Interest, Academic Press, N e w Y o r k 1976. G o r d o n M . R . , 101st Airborne Scores Success in Reconstruction ofNorthern Iraq, „ N e w York Times", 4 wrzeńsnia 2003. G o r d o n M . R . , Shanker T., Bush to Name a New General to Oversee Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 5 stycznia 2 0 0 7 . Gorer G., Themes in Japanese Culture, „ N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences", 1943, seria I I , t. 5. Gray G., Australian Anthropologists and World War II, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2005, t. 2 1 , n r 3. Gray C.S., Strategic Culture as Context: the First Generation of Theory Strikes Back, „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 1999, nr 25. Gregory D . , The Biopolitics of Baghdad: Counterinsurgency and the Counter-City, „Human Geography" 2008, n r 1. Gregory D . , 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern „ R a d i c a l Philosophy" lipiec-sierpienń 2008, nr 150. War, �336 Bibliografia Gusterson H . , Anthropology and the Military: 1968, 2003, and Beyond?, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2003, t . 19, n r 3. Gusterson H . , The Cultural Turn in the War on Terror, [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), Anthropology Global Counterinsurgency, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n and 2010. H a n d l e r R., Cultural Theory in History Today, „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l Review" grudzienń 2002, t. 107, n r 5. H a n n e r z U . , Kiedy kultura jest wszęedzie. Refleksje na temat ulubionego pojęecia, [ w : ] U . H a n n e r z , Powiaęzania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, t ł u m . K . Franek, W y d a w n i c t w o Uni¬ w e r s y t e t u Jagiellonńskiego, Krakńow 2006. H a r r i s o n L.E., Dlaczego kultury nie sposoćb przecenićc?, [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), Kultura ma znaczenie, W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Krakońw 2000. H a y d e n T., Harvard's Humanitarian Hawks, „ T h e N a t i o n " 14 lipca 2 0 0 7 . H e n d r i c k s o n D . C . , T u c k e r R . W . , Revisions in Need ofRevising: What Went Wrong in the Iraq War, „ S u r v i v a l " 2005, t . 47, n r 2 H e r s h S., The Gray Zone, „ T h e N e w Y o r k e r " 25 maja 2004. Heuser B., The Cultural Revolution in Counter-Insurgency, „ T h e Journal o f Strategic Studies" l u t y 2007, t . 30, n r 1. H u n e r w a d e l J.P., The Effects-Based Approach to Operations. Questions and Answers, „ A i r & Space Power J o u r n a l " w i o s n a 2006. H u n t i n g t o n S.P., No Exit - The Errors of Endism, „ T h e N a t i o n a l Interest" 1989, n r 17. H u n t i n g t o n S.P., Z kultura trzeba się liczyc, [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), Kultura ma znaczenie, W y d a w n i c t w o Zysk i S-ka, Krakńow 2 0 0 0 . I s a ń s k i J., Wstęp. Komunikowanie międzykulturowe - szanse i wyzwania, nikowanie mięedzykulturowe - szanse i wyzwania, [ w : ] J. I s a ń s k i (red.), Komu¬ W y d a w n i c t w o N a u k o w e U A M , Poznanń 2009. I w a n e k T., Kadra Wojska Polskiego wobec misji irackiej, [ w : ] T . K o ł o d z i e j c z y k , D.S. Kozerawski, J. M a c i e j e w s k i (red.), Oficerowie grup dyspozycyjnych. Socjologiczna analiza procesu bezpieczenć- stwa narodowego, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2008. Jackson A . , British Counter-insurgency in History: A Useful Precedent?, „ B r i t i s h A r m y Review", w i o s n a 2006, nr 139. Jackson P.T., N e x o n D . H . , Paradigmatic Faults in International-Relations Theory, „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " 2009, nr 53. Jaffe G., In Iraq, One Officer Uses Cultural Skills to Fight Insurgents, „ W a l l Street Journal", 15 listopada 2005. Jahn B., The Power of Culture in International (red.), Culture and International Relations, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher History, Berghahn Books, O x f o r d 2003. Janssens R . V . A . , What Futurę for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m Jarmoszko S., Tendencje rozwoju wspćłczesnych sił zbrojnych, 1942-1945, 1995. [ w : ] J. Zajdzik, T . I w a n e k Socjologiczne aspekty wojska i obronnoćsci, Polskie P r z e d s i e ę b i o r s t w o (red.), Geodezyjno-Kartograficz¬ ne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 . Jepperson R.J., Swidler A . , What Properties of Culture Should We Measure? „ P o e t i c s " 1994, nr 22. J o h n s t o n A . I . , Thinking about Strategic Culture, „ I n t e r n a t i o n a l Security" w i o s n a 1995. Jones D . M . , S m i t h M . L . R . , Whose Hearts and Whose Minds? The Curious Case ofGlobal Counter- -Insurgency, „ T h e Journal o f Strategic Studies" l u t y 2010, t. 33, nr 1. Kagan R., Kowboje i barmani, „ G a z e t a W y b o r c z a " , 17 sierpnia 2 0 0 2 . Kaplan R . D . , A Historian for Our Time, „ A t l a n t i c M o n t h l y " , styczenń-luty 2007. Karawajczyk W . , Teoria wojny a edukacja wojskowa, wobec wyzwanć kulturowo-cywilizacyjnych, Keiseker P., Relation Between Non-Government [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), Edukacja Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2002. Organizations and Multinational Forces in the Field, [ w : ] H . S m i t h , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defense Force Academy, Canberra 1993. �337 Bibliografia K i e r E., Culture and Military Doctrine: France Between the Wars, „ I n t e r n a t i o n a l Security" 1995, nr 19/4. K i n g A . , The Paradox ofMultinationality, [ w : ] C . M . Coops, T.S. Tresch (red.), Cultural Challenges in Military Operations, N A T O Defense College, R o m e 2 0 0 7 . K i p p J., G r a u L . , P r i n s l o w K . , S m i t h D . , The Human Terrain System - A CORDS for the 21 Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " wrzesienó-paózdziernik 2006. Kiras J.D., Wojna nieregularna: terroryzm i działania partyzanckie, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we wspiołczesnym iswiecie. Wprowadzenie do studiiow strategicznych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2009. Kiszely J., Learning About Conunterinsurgency, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e n ó 2007. K l o c z k o w s k i M . , Dziedzic J., Zołnierze polscy w misjach poza granicami kraju, „ K w a r t a l n i k Bellona" 2009, n r 4. K ł o s k o w s k a A . , Wstęep do pierwszego antropologii kulturalnej, wydania polskiego. [ w : ] R. Benedict, Wzory Riożznorodnoisic wzoroiw kultury kultury, Warszawskie i funkcje Wydawnictwo Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 . K o j k o ł J., Ł a p a A . , Polacy w Afganistanie. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę Metodologiczne podstawy Innego. Polacy w Afganistanie. wiswiadomoisci żzołnierzy zawodowych. badani, [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. Stereotypy islamu i jego Diagnoza i koncepcja oddziaływani wyznawcow w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . K o j k o ł J., Ł a p a A . , Zakoniczenie. Koncepcja oddziaływani wyznawcow, w kierunku zmiany stereotypoiw islamu i jego [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę: Innego. Polacy w Stereotypy ż islamu i jego wyznawciow wiswiadomoisci cja oddziaływani w kierunku zołnierzy zawodowych. Afganistanie. Diagnoza ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, i koncep¬ Warszawa 2011. K o l a A . F . , Nie-klasyczna komparatystyka. W stronęe nowego paradygmatu, „ T e k s t y Drugie" 2008, n r 1-2. K o ł o d z i e j c z y k A . , Wielonarodowosc jako wyzwanie dla wspiiłczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), Socjologiczne aspekty wojska i obronnosci, W y d . Polskie Przedsiebiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne Kołodziejczyk S.A., W a r s z a w a 2004. A . , N o w o s i e l s k i W . , Teoretyczno-metodologiczne - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , a wojskowi. Bezpieczenistwo [w:] M . Baran- W . Nowosielski, M . Wachowicz, Cywile i promocja wojska w wymiarze tło badani, społecznym, Wydawnictwo Adam M a r s z a ł e k , Torunó 2 0 0 6 . K o z e r a w s k i D.S., Wielokulturowoisic w działaniach -Południe, stabilizacyjnych [ w : ] D.S. K o z e r a w s k i , Mięedzynarodowe działania MięedzynarodowejDywizji Centrum- stabilizacyjne w iswietle doiswiadczeni X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. K r u s z e l n i c k i W . , Antropologia i kolonializm czyli o polityczno-kulturowym uwikłaniu reprezentacji, „ K u l t u r a i H i s t o r i a " 2 0 1 0 , n r 17. K u k u c z k a J., Antropologia na wojennej iscieżzce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie dla wspiołczesnego etnologa, oraz inne a r t y k u ł y [ w : ] F. Wróoblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia zaangażzowana (?), „ Z e s z y t y N a u k o w e U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego. Prace Etnograficzne" 2010, z. 38. LaBarre W . , Some Observations on Character Structure in the Orient: the Japanese, „ P s y c h i a t r y " 1946, t. 8. Lagouranis T., Tortured Logic, „ T h e N e w Y o r k T i m e s " , 28 lutego 2006. Lamentowicz W . , Amerykamki i europejski wariant atlantyckiej kultury P. O l s z e w s k i , T . Kapuósniak, W . Lizak (red.), Bezpieczenistwo i zagrożenia strategicznej,[w:] mięedzynarodowe. Wyzwania XXI wieku, W y z s z a S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2009. Landes D . , Kultura przesadza prawie o wszystkim, Kultura ma znaczenie. Jak wartoisci wpływajaęna Poznanó 2003. [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), rozwoijspołeczenistw, W y d a w n i c t w o Zysk i S-ka, �338 Bibliografia Lantis J.S., H o w l e t t D . , Kultura strategiczna, Strategia we wspoiłczesnym iswiecie. [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Wprowadzenie do studiiow strategicznych, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2009. L a p i d Y . , Culture s Ship: Returns and Departures F. K r a t o c h w i l (red.), The Return ofCulture in International and Identityin Relations Theory, [ w : ] Y . L a p i d , International Relations Theory, L y n n e Rienner Publishers, Boulder C O 1996. Lawrence T.E., 27 Articles, „ T h e A r a b B u l l e t i n " , 20 sierpnia 1917. L e h m a n E.J., The Executive Director Comments, „ A n t h r o p o l o g y N e w s l e t t e r " 1978. L e m a n n N . , The Next World Order, „ T h e N e w Y o r k e r " , 1 k w i e t n i a 2004. Lubaós M . , Miejsce etyki w etnografii. społecznego, społecznej, O moralnym zaangażzowaniu [ w : ] M . Flis (red.), Etyczny wymiar i zawodowej tożzsamoisci kulturowej. personie antropologa Studia z antropologii Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakóow 2 0 0 4 . Lucas S., „Total Culture" and the State-Private Network - a Commentary, F. Schumacher (red.), Culture and International Lysgaard S., Adjustment [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . in a Foreign Society. Norwegian Fulbright Grantees Visiting the United States, „ I n t e r n a t i o n a l Social Science B u l l e t i n " 1955, nr 7. Ł a p a A . , Stereotypy islamu i islamistoiw w opiniach uczestnikiow misji stabilizacyjnej [ w : ] J. Kojkoł, M.J. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę ż islamu i jego wyznawcoiwwiswiadomoisci w Afganistanie, innego. Polacy w Afganistanie. zołnierzy zawodowych. Diagnoza i koncepcja Stereotypy oddziaływani w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Łoós-Nowak T., Wyjaisniaic czy interpretowaic: dylematy i wyzwania czwartej debaty interparadygma- tycznej, „ S t o s u n k i M i ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2009, t . 39, n r 1-2. MacKenzie J., Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?, „ T h e W o r l d " , 28 maja 2009. Magala S., Nie dziel, ale rza/iź, [ w : ] G. Hofstede, Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2 0 0 0 . M a k a r o J., Bariery komunikowania międzykulturowego J. M a c i e j e w s k i , O . N o w a c z y k a uczestnictwo (red.), Bezpieczenistwo w misjach pokojowych, narodowe a grupy [w:] dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005. M a l k i n L . , The First Spanish Civil War, „ M i l i t a r y H i s t o r y Q u a r t e r l y " z i m a 1989. M a l i n o w s k i B., Practical Anthropology, M a l i n o w s k i K . , Kultura „Africa" 1929, n r 2. bezpieczenistwa K . M a l i n o w s k i (red.), Kultura narodowego: koncepcja i możzliwoisci zastosowania, bezpieczenistwa narodowego w Polsce i w Niemczech, [w:] Instytut Z a c h o d n i , Poznanó 2003. M a m d a n i M . , Culture Talk: Six Debates That Shape the Discourse on „Good" Muslims, „ T h e A m e r i c a n J o u r n a l o f Islamic Social Sciences" 2005, t . 22, n r 3. M a m d a n i M . , Good Muslim, Bad Muslim. A Political Perspective on Culture and Terrorism, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" wrzesienó 2 0 0 2 , t . 104, nr 3. M a r i s a K . M . , Consolidated Military Attache and Security Assistance Activities: A Case for Unity of Command, „ F A O J o u r n a l " 2 0 0 3 , t . 7, n r 2. M a s t e r m a n M . , The Naturę Growth ofKnowledge, of a Paradigm, [ w : ] I . Lakatos, A . Musgrave (red.), Criticism and the C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e M a t h e r s J.G., Reform and the Russian Military, Military 1970. [ w : ] T . Farrell, T . T e r r i f f (red.), The Sources of Change: Culture, Politics, Technology, L y n n e Rienner Publisher, Boulder C O 2002. M c F a r l a n d M . , Military Cultural Education, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e n ó 2005. McFate M . , Anthropology and Counterinsurgency: The Strange Story of Their Curious Relationship, „ M i l i t a r y Review" 2005, t. 85, nr 2. McFate M . , The Military Utility of Understanding Adversary Culture, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 2005, n r 38. M c N a m a r a L . , Where Are the Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " paózdziernik 2 0 0 6 . Mersiades M . , Peacekeeping and Legitimacy: Lessons from Peacekeeping" lato 2005, t. 12, n r 2. Cambodia and Somalia, „International �339 Bibliografia M e t z T.F., Garrett M . W . , H u t t o n J.E., B u s h T . W . , MassingEffects Study in Aggressive Information M i c h a ł o w s k a G., Bezpieczenćstwo in the Information Domain. A Case Operations, „ M i l i t a r y R e v i e w " maj-czerwiec 2006. kulturowe w warunkach globalizacji procesoćw społecznych, B o b r o w , E. H a l i ż a k , R. Z i ę b a (red.), Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a M i c h a ł o w s k a G., Czy zderzenie cywilizacji - granice XX 1997. tolerancji, [ w : ] E. Halizżak, W . Lizak, ń L. Ł u k a s z u k , E. S liwka S V D (red.), Terroryzm w ćswiecie wspoćłczesnym, M i e ę d z y n a r o d o w y c h i Fundacja [w:] D.B. u schyłku Fundacja Studińow M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a Księeżzy Werbistńow, Warszawa- Pienieęzżno 2004. M i c h a ł o w s k a G., Istota i geneza mięedzynarodowych Mięedzynarodowe stosunki kulturalne, stosunkćow kulturalnych, [ w : ] A . Zięetek (red.), Poltext, L u b l i n 2 0 1 0 . M i c h a ł o w s k a G., Porzaędek mięedzynarodowy w perspektywie R. K u z n i a r (red.), Porzaędek międzynarodowy paradygmatu cywilizacyjnego, [w:] u progu XXI wieku, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2005. M i c h a ł o w s k a G., Uwarunkowania Miedzynarodowe miedzynarodowej stosunki kulturalne, M i l c z a r e k - G n a c z y n ń s k a M . , Stereotypy Spotykajaę żzołnierzy w kulturze, Innego. Polacy w Afganistanie. zawodowych. Diagnoza wspoćłpracy kulturalnej, [ w : ] A . Zięetek (red.), Poltext, W a r s z a w a 2010. [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Stereotypy i koncepcja islamu i jego wyznawcćww oddziaływanć w kierunku swiadomosci ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . M i l l e r L . L . , M o s k o s C., Humanitarians or Warriors?: Race, Gender, and Combat Status in Operation Restore Hope, „ A r m e d Forces & Society" 1995, t . 2 1 , n r 4. M i l l i k e n F.J., M a r t i n s L . , Searching for Common Diversity in Organizational M i l w a r d H . B . , Raab J., Dark Networks: Drug, Terror Conference and Arms on the Threads: Understanding the Multiple Effects of Groups, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t R e v i e w " 1996, t . 2 1 . The Structure, Trafficking Operation and Performance Networks, E m p i r i c a l Study wykład przygotowany o f Governance M a n a g e m e n t ofInternational na International and Performance w Barcelonie, H i s z p a n i a 2 0 0 2 . M i n e a r R . H . , Cross-Cultural Perception and World War II: American Japanists ofthe Images ofJapan, 1940s and Their „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " grudzienń 1980, t . 24, n r 4. M o c k a i t i s T.R., The Origins of British Counterinsurgency, „ S m a l l W a r s a n d Insurgencies" 1990, t . 1, n r 3. M u r d e n S., Kultura w stosunkach polityki ćswiatowej. międzynarodowych, Wprowadzenie [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), do stosunkćow miedzynarodowych, Globalizacja W y d a w n i c t w o Uniwersy¬ t e t u Jagiellonńskiego, Krakńow 2005. N a g l J.A., Foreword to the University of Chicago Press Edition: The Evolution and Importance of Army/ Marine Corps Field Manual Counterinsurgency 3-24 Counterinsurgency, [ w : ] U.S. A r m y a n d M a r i n e Corps, Field Manual, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 7 . N a g l J.A., Let's Win the Wars We're In, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2009, t . 52. N o r t o n - T a y l o r R., General Hints Out at US Tactics, „ T h e G u a r d i a n " , 2 1 k w i e t n i a 2 0 0 4 . N o w a c z y k O., Konstruowanie narodowego, ładu społecznego przez wojsko jako determinanta [ w : ] J. M a c i e j e w s k i , O. N o w a c z y k (red.), Bezpieczenstwo bezpieczenćstwa narodowe a grupy dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005. N o w i c k a E., Tolerancja i nacjonalizmy małych narodow. Dylematy pracy antropologa, -Zieliński (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, [ w : ] A . PosernWydawnictwo Poznanńskie, Poznanń 2 0 0 4 . N o w i c k a E., G r z y m a ł a - M o s z c z y n ń s k a H . , Postawy i gospodarze. Problem adaptacji kulturowej młodzieżzy w obozach wobec cudzoziemcoćw, dla uchodćcćw oraz [ w : ] Goćscie otaczajaęcych społecznoćsciach lokalnych, Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakńow 1998. ć N o w o s i e l s k i W . , S wiadomoćsćc historyczna ćsrodowisk wojskowych, W B B S , W a r s z a w a 2006. je �340 Bibliografia Oberg K., Cultural Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropology" 1960, n r 7. Obrusiewicz M . A . , Kultura mykała organizacyjna (red.), Kultura w działaniach połaęczonych, organizacyjna w siłach zbrojnych, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. Po¬ Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003. O d o i N . , Cultural Diversity in Peace Operations: Training Challenges, „Kofi A n n a n International Peacekeeping a n d T r a i n i n g C e n t r e Paper" marzec 2005, nr 4. O k i n S.M., Feminism, Women's Human Rights and Cultural Differences, [ w : ] U . Narayan, S. H a r d i n g (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, B l o o m i n g t o n 2 0 0 0 . O l c h o w s k i J., Kultura i zjawiska [ w : ] A . Zięetek (red.), Miedzynarodowe Packer G., Knowing the Enemy: Can Social Scientists Redefine the „War on Terror?", „ N e w Yorker", stosunki kulturalne, dezintegracji i konfliktu, Poltext, W a r s z a w a 2010. 18 g r u d n i a 2006. Paszewski T., Klasycy doktryny wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „Sprawy M i e ę d z y n a r o d o w e " 2010, nr 3. Pawlak M . , Ograniczone mozliwosci aplikacji modelu kulturowego reagowania kryzysowego, rozwoju. Komunikacja Hofstede w osiaganiu celćw operacji [ w : ] A . Czuprynński, L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenćstwo dla miedzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, Wydawnictwo dla edukacji międzykulturowej w wojsku, [ w : ] Akademii Obrony Narodowej, Warszawa 2012. P a w l i c k i R., Służba poza granicami panstwa - wyzwania D . K o w a l s k i , M . K w i a t k o w s k i , A . Z d u n i a k (red.), Edukacja perspektywy, Wybrane W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , Lublin-Poznanń 2004. P a w l i k J.J., O potrzebie D. dla bezpieczenstwa. Zawadzka dialogu w relacjach międzykulturowych, (red.), ć S wiatło w dolinie. [ w : ] K . K o r o t k i c h , J. Ł a w s k i , Prace ofiarowane Profesor Halinie Krukowskiej, U n i w e r s y t e t w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007. Petraeus D . , Learning Counterinsurgency: Observations from Soldiering in Iraq, „ M i l i t a r y Review" styczenń-luty 2006. Porter P., Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " 2007, nr 37(2). P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . , Kształtowanie (do 1939 r.), się etnografii [ w : ] M . Terlecka polskiej jako (red). Historia samodzielnej etnografii polskiej, dyscypliny naukowej Ossolineum, W r o c ł a w 1973. P o s e r n - Z i e l i n ń s k i A . , Negocjowanie wspćołdziałania, kulturowych, tolerancji, czyli miedzy groćzba konfliktu a dazżeniem do [ w : ] A . P o s e r n - Z i e l i n ń s k i (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach miedzy- W y d a w n i c t w o Poznanńskie, Poznanń 2004. Price D . , Anthropologists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004. Price D . , Gregory Bateson Anthropology, and the OSS: World War II and Bateson's Assessment of Applied „ H u m a n O r g a n i z a t i o n " z i m a 1998, t . 57, n r 4. Price D . , Interlopers and Invited Guests: On Anthropology's Witting and Unwitting Links to Intelligence Agencies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2 0 0 2 , t . 18, nr 6. Price D . , Like Slaves. Anthropological Note on Occupation, „ C o u n t e r p u n c h " styczenń 2004. Price D . , Past Wars, Present Dangers, Future Anthropologies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2 0 0 2 , t . 18, nr 1. R a y m e n t S., US Tacticts Condemned by British Officers, „ D a i l y Telegraph", 11 k w i e t n i a 2 0 0 4 . Renzi F., Networks: Terra Incognita and the Case of Ethnographic Intelligence, „ M i l i t a r y Review" wrzesienń-pańzdziernik 2 0 0 6 . Rietjens S.J.H., Managing Reconstruction Civil-Military Team in Afghanistan, Cooperation. Experiences from the Dutch Provincial „ A r m e d Forces & Society" 2008, t . 34, n r 173. R u b e n s t e i n R.E., Crocker J., Challenging Huntington, „ F o r e i g n Policy" 1994, nr 96. �341 Bibliografia R u b i n s t e i n R., Keller D . M . , Scherger M . E . , Culture and Interoperability in Integrated Missions, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t . 15, n r 4. Ryang S., Chrysanthemum s Strange Life: Ruth Benedict in Postwar Japan, „ A s i a n A n t h r o p o l o g y " 2002, t. 1. Scales R., Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t . 130, n r 10. Scales R . H . , Too Busy to Learn, „ P r o c e e d i n g s Magazine" l u t y 2010, t . 136. Scales R., Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, „ P a r a m e t e r s " z i m a 1998. Scheltinga T . A . M . , Rietjens S.J.H., Boer S.J. de, W i l d e r o m C . P . M . , Cultural Conflict within Military Civil Cooperation: A Case Study in Bosnia, „ L o w I n t e n s i t y C o n f l i c t & L a w E n f o r c e m e n t " 2005, t . 13, nr 1. Schreiber H . , Kultura organizacyjna wojska i jej wpływ na efektywoisic operacji wielonarodowych, [w:] A . Czuprynóski, L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo dla rozwoju. Komunikacja mięedzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2012. Schreiber H . , Religia jako element zwrotu kulturowego larz, H . Schreiber (red.), Religia w stosunkach w stosunkach mięedzynarodowych, [ w : ] A . So¬ mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u W a r s z a w s k i e g o 2012. i Schreiber H . , S wiadomoisic mięedzykulturowa wojskowych, - „odiswiezżony" paradygmat [ w : ] B. Janusz-Pawletta (red.), Konwencje prowadzenia operacji Genewskie 60 lat pioizniej, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. Schreiber H . , Gawrycki M . F . , Cywilizacja latynoamerykaniska - zarys problematyki,[w:]M.F.Gawrycki (red.), Dzieje kultury latynoamerykaniskiej, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa 2009. Schulz R . H . , Showstoppers, Schwartz T.P., Marsh Commemorative, „ T h e W e e k l y Standard", 26 stycznia 2004. R . M . , The American Soldier Studies of WWII: A 50 th Anniversary „ J o u r n a l o f Political a n d M i l i t a r y Sociology" 1999, t. 27, n r 1. Scully M . , 'Social Intel New Tool For U.S. Military, „ D e f e n s e N e w s " , 26 k w i e t n i a 2 0 0 4 . Segal D.R., Burns T.J., Silver M . , Falk W . W . , The All-Volunteer Force in the 1970s., referat zaprezentowany podczas spotkania A m e r y k a n ó s k i e g o T o w a r z y s t w a Socjologicznego, New Y o r k 1996. Selmeski B.R., Who Are the Security Anthropologists?, Sepp K . I . , Best Practices in Counterinsurgency, Sepp K . I . , From 'Shock and Awe „ A n t h r o p o l o g y N e w s " maj 2 0 0 7 . „ M i l i t a r y Review" maj-czerwiec 2005. to 'Hearts and Minds : The Fall and Rise ofUS Counterinsurgency Capability in Iraq, „ T h i r d W o r l d Q u a r t e r l y " 2007, t . 28, n r 2. Serrato M . , L a p o r t e C., Dhaniu R., When Did „Do No Harm" Become „Do Nothing"?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l i s t o p a d 2009. Sewall S., Modernizing Strategy, US Counterinsurgency Sheehan M . , Ewolucja nowoczesnych Strategia Practice; Rethinking Risk and Developing a National „ M i l i t a r y Review" wrzesienó-paózdziernik 2 0 0 6 . wojen, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), we wspoiłczesnym iswiecie. Wprowadzenie do studioiw strategicznych, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2009. Siebold G., Core Issues and Theory in Military Sociology, „ J o u r n a l o f Political a n d Military Sociology" lato 2 0 0 1 . S ł o j e w s k a A . , Wojsko Unii niezdatne do użycia, „ R z e c z p o s p o l i t a " , 22 k w i e t n i a 2013. Smolarek M . , Kształcenie jęezykowe kadry zawodowej pokojowych, [w:] D . Kozerawski zadania, warunki, WP w aspekcie jej uczestnictwa (red.), Mięedzynarodowe w operacjach operacje pokojowe. Planowanie, sposoby realizacji, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 . Soeters J., Values in Military Academies. A Thirteen Country Study, „ A r m e d Forces & Society" 1997, n r 24. Soeters J., Poponete C.-R., Page J.T. Jr., Culture's Consequences in the Military, [w:] T . W . Britt, A . B . A d l e r , C . A . Castro (red.), The Psychology of Serving in Peace and Combat,t.4: Culture, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t , Connecticut, L o n d o n 2 0 0 6 . Military �342 Bibliografia Sofue T . , Japanese Studies by American Anthropologists: Review and Evaluation, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" kwiecienó 1960, t . 62, n r 2. Spicer E . H . , Obituary of John Henry Provinse, „ A m e r i c a n Anthropologists" sierpieó 1966, t. 68. Springer N . , Many Paths Up the Mountain: Population-Centric COIN in Afghanistan, „Small Wars Journal" 2010. Starn O., Engineering Internment: Anthropologists and the War Relocation Authority, „American E t h n o l o g i s t " listopad 1986, t. 13, n r 4. Steinmetz G., Introduction: Culture and the State, [ w : ] G. Steinmetz (red.), State/Culture. State Formation After the Cultural Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. Strachan H . , British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ R o y a l U n i t e d Services I n s t i t u t e J o u r n a l " 2007, t . 152, nr 6. Strachan H . , The Civil-Military Gap in Britain, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference on C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t ą u i d a n , France 2000. Szyjko C.T., Interesy i sprzecznoisci globalizacji w perspektywie 2010, h t t p : / / s t o s u n k i - m i e d z y n a r o d o w e . p l Tajfel H . , T u r n e r J.C., The Social Identity paradygmatu cywilizacyjnego, Theory of Intergroup Behavior, [ w : ] S. W o r c h e l , W . G . A u s t i n (red.), Psychology of Intergroup Relations, N e l s o n - H a l l , Chicago T e r r i f f T., 'Innovate or Die' : Organizational lipiec (21.03.2011). 1986. Culture and the Origins of Maneuver Warfare in the United States Marine Corps, „ T h e Journal o f Strategic Studies" czerwiec 2006, t . 29. The Dictionary ofMilitary Terms. The U.S. Departement ofDefense, Skyhorse P u b l i s h i n g Inc., N e w Y o r k 2009. T h u K., Faulkner J., On the Front Lines ofWar From an Anthropologist Infantryman, „Anthropology N e w s " l u t y 2007. Tokarska-Bakir J., Repetytorium z człowieka, [ w : ] A . Barnard, Antropologia, Paónstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2006. T r e m b e c k i J., Pojęecie misji pokojowej, operacji pokojowej i operacji wsparcia pokoju, K o z e r a w s k i (red.), Mięedzynarodowe operacje pokojowe. Planowania, realizacji, zadania, [ w : ] D.S. warunki i sposoby A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. U c k o D . , Innovation or Inertia: The US Military and the Learning of Counterinsurgency, „ O r b i s " t. 52, n r 2, 2008. V a n n e s o n P., Civil-Military Relations in France, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference on C i v i l M i l i t a r y Relations, Ecole de Saint Cyr C o e t ą u i d a n , France 2000. W a c h o w i c z M . , N o w o s i e l s k i W . , I w a n e k T., K l o c z k o w s k i M . , Społeczne aspekty służzby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 4 W a g n e r J.G., An IHL/ICRC Perspective on Humanitarian Space, „ H u m a n i t a r i a n Exchange Magazine" 2005, n r 32. W a l k e r R.B.J., The Concept ofCulture Culture and International in the Theory ofInternational Relations, [ w : ] J. Chay (red.), Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. W a s z c z y k o w s k i W . , Koniec operacji w Afganistanie?, I n s t y t u t Sobieskiego, K o m e n t a r z n r 95, 1 lipca 2 0 1 1 . W i l l i a m s R . M . Jr, The American Soldier: An Assessment, Several Wars Later, „ P u b l i c O p i n i o n Q u a r t e r l y " 1989, t . 53. W o j c i u k A . , Kultura w teoriach stosunkoiw mięedzynarodowych, (red.), Kultura w stosunkach [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a mięedzynarodowych,t.1:Zwrot kulturowy, Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . W o l f E., Jorgensen J., Anthropology on the Warpath in Thailand, „ N e w Y o r k Review o f Books" W o n g L . , Gras S., CU @ the FOB: How the Forward Operating Base is Changing the Life of Combat listopad 1970. Soldiers, Strategic Studies I n s t i t u t e , marzec 2 0 0 6 . W r i g h t S., The Politicization of'Culture , „ A n t h r o p o l o g y Today" l u t y 1998, t . 14, nr 1. �343 Bibliografia W r i g h t R., U.S. Struggles to Win Hearts, Minds in the Muslim World, „ T h e W a s h i n g t o n Post", 20 sierpnia 2 0 0 4 . Y a n i k L.K., Review: Culture in International Relations: What Is It Good For?, „ I n t e r n a t i o n a l Studies Review" wrzesienń 2005, t. 7, nr 3. ż Z ycińnski J., Wspćołczesne tendencje w filozofii nauki. Od maksymalizmu Koła Wiedenćskiego do nihilizmu K.P. Feyerabenda, „ Z a g a d n i e n i a filozoficzne w nauce" 1 9 7 8 / 7 9 , n r 1. Z i z e k S., Tolerance as an Ideological Category, „ C r i t i c a l I n q u i r y " j e s i e ń 2007. A r t y k u ł y i m a t e r i a ł y ze stron internetowych Afganistan. Przewodnik kulturalny dla Wojska Polskiego. Sabotażz czy głupota, http://afganowie.sa- lon24.pl/254991,afganistan-przewodnik-kulturalny-dla-wojska-polskiego-glupota (25.10.2011). A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i c a l A s s o c i a t i o n , A n t h r o p o l o g i s t s ' Statement o n the H u m a n T e r r a i n System Program, h t t p s : / / s i t e s . g o o g l e . c o m / s i t e / c o n c e r n e d a n t h r o p o l o g i s t s / (22.10.2011). A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i c a l A s s o c i a t i o n Executive Board Statement o n the H u m a n T e r r a i n System Project, 31 pańzdziernika 2 0 0 7 , www.aaanet.org/issues/policy-advocacy/State- ment-on-HTS.cfm (20.09.2011). C N N Politics, 28 wrzeńsnia 2 0 0 9 , http://articles.cnn.com/2009-09-28/politics/afghanistan.o- bama_1_new-strategy-additional-forces-afghan?_s=PM:POLITICS Czaja J., Refleksje nad kulturę politycznę (20.10.2011). Rosji, „ R e a l i a . I co dalej...", s i e r p i e ń 2 0 1 1 , t . 25, n r 4, http://realia.com.pl/dzial_4/artykul_80.html (23.10.2011). D i l l e y R., Lessons From Lawrence ofArabia, BBC N e w s , 9 k w i e t n i a 2004, h t t p : / / n e w s . b b c . c o . u k / 2/hi/uk_news/magazine/3605261.stm Evans M . , From Kadesh to Kandahar: Military (24.10.2011). Theory and the Futurę of War, „ N a v a l W a r College Review" lato 2003, h t t p : / / f i n d a r t i c l e s . c o m / p / a r t i c l e s / m i _ m 0 J I W / i s _ 3 _ 5 6 / a i _ 1 0 5 2 1 0 2 2 4 / ?tag=content;col1 (10.01.2011). Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, http://www.cnas.org/files/ documents/publications/AfghanIntel_Flynn_Jan2010_code507_voices.pdf. From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21st-Century (22.10.2010). Military, Final Report, http://mldc.whs.mil/download/documents/Final%20Report/MLDC_Final_Report.pdf. Gates R . M . , m o w a w y g ł o s z o n a 14 k w i e t n i a 2 0 0 8 r o k u , zob. http://www.defense.gov/ speeches/speech.aspx?speechid=1228 (28.10.2011). G r a n t G., US Afghan Intel „Ignorant" and „Incurious", afghan-intel-ignorant-and-incurious/ http://www.dodbuzz.com/2010/01/05/us- (05.01.2010). G u s t e r s o n H . , When Professors Go to War. Why the Ivory Tower and the Pentagon Don't Mix, h t t p : / / www.foreignpolicy.com/articles/2008/07/20/when_professors_go_to_war (21.07.2008). H o w HTS W o r k s , http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=138 (22.10.2011). http://www.arrc.nato.int/alliedrapidreactioncorps/currentoperations.aspx (25.02.2011). http://www.culture.af.edu/history.html (26.06.2010). http://www.isaf.nato.int/images/media/PDFs/18%20october%202011%20isaf%20placemat.pdf (27.10.2011). http://www.tvn24.pl/12691,1721756,0,1,pentagon-wie-za-duzo-nie-nadaza-obrabiac-danych,wiadomosc.html (22.10.2011). K i l c u l l e n D . , Twenty-Eight Articles: lato 2006, Fundamentals ofCompany-Level Counterinsurgency, IOSPHERE, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06k ilcullen.pdf , (27.10.2011). L i b i c k i M . , www.USDoD.com: Virtual Diplomacy Report 7, U n i t e d States I n s t i t u t e o f Peace, L u t y 1999, w w w . u s i p . o r g / v i r t u a l d i p l o m a c y / p u b l i c a t i o n s / r e p o r t s / l i b i c k i I S A 9 9 . h t m l . McFate M . , U.S. Miliatry Requirements for Socio-Cultural 13_june Knowledge, http://www.donhcs.com/hsr/ /doc/Mongomery%20McFate%20HSR%20Conference%20Presentation%20Ju- ne%2013,%202007%202.pdf (26.06.2010). �344 Bibliografia NATO Kills Cousin of Afghan President Hamid Karzai; http://www.bbc.co.uk/news/world-south- asia-12700630 (10.03.2011). Patai-Schneider J., Patai D . , Misreading 2004-June/011964.html 'The Arab Mind', http://mailman.lbo-talk.org/2004/ (22.10.2011). Skelton I . , Skelton Urges Rumsfeld to Improve Cultural Awareness www.house.gov/skelton/pr031023.html Training, 23 pazdziernika 2003, (18.02.2005). W h i t a k e r B., Its Best Use is as a Doorstop, „ G u a r d i a n U n l i m i t e d " , h t t p : / / w w w . g u a r d i a n . c o . u k / world/2004/may/24/worlddispatch.usa (20.09.2011). W y w i a d L . Y a z h o u dla D . X u z Dongfang W a n g (Szanghai), 31 maja 2 0 0 4 r., w w w . e v e n i n g post.org/blog/archives/2005/1/8. �Indeks osob A b b e A . 81 B a r a n - W o j t a c h n i o Magdalena 155, 176 A b u - L u g h o d L i l a 300 Barber Benjamin 20 A d a m s J o h n 258 Barna Laray 188 A d i b e C.E. 191 Barnard A . 30, 203 A d l e r A . B . 148 Barnett M . 33, 34 Agassi Joseph 39 Barr J. 307 A i d i d M o h a m m e d Farrah 190, 1 9 1 , 194, 195 Bastian A d o l f 2 0 2 A i t B a r i F. 189 B a s t r u p - B i r k J. 319 A l - H a s a n 302 Bateson Gregory 2 0 6 A l - H u s a j n 302 B a u m a n Z y g m u n t 20, 26, 30 Albert M . 41 Aleksander I I I Wielki Baylis J o h n 20, 33, 6 1 , 62, 72, 264, 294 (zw. M a c e d o n ó s k i m ) 145 Bean R. 80 B e n - A r i Eyal 1 4 7 - 1 4 9 , 160, 179 Aleksy-Szucsich A g n i e s z k a 178 Benedict R u t h 202, 2 0 5 - 2 0 8 , 2 1 0 - 2 1 5 , 2 9 1 , A l f a r o Jose 11 295 A l i F. 8 1 Benjamin W a l t e r 55 A n d e r s o n D . 262 Bennett H . 262 A n d r a d e D . 2 2 2 - 2 2 4 , 226 Bennett M i l t o n 1 2 1 , 122 A n i o ł W ł o d z i m i e r z 22 Bernat R. 136 A p p a d u r a i A r j u n 20 Bhabha H o m i 2 0 1 A r n o l d S.L. 193 Bhatia M i c h a e l 239 A s a d Talal 2 0 1 , 2 0 4 Bielenó S t a n i s ł a w 26 Ashcroft Bill 201 B i e l i c k i Tadeusz 203 A s h l e y R i c h a r d 34 Black Jeremy 70 A u s t i n W i l l i a m G. 182 Bledsoe E.E. 80 A y l w i n - F o s t e r N . R . F . 255, 2 5 7 Boas Franz 202, 2 0 4 - 2 0 7 , 2 9 1 , 308 B o b r o w Denis B. 66 Bacevich A n d r e w 60 Bodziany M a r e k 95, 150, 187, 196 B a c h t i n M i c h a i ł 300 Boer S.J. de 172 Bados N i e t o V i c t o r 1 1 , 9 1 , 1 4 1 , 143 B o h a n n o n Charles T . 216, 217 Balcerowicz B o l e s ł a w 1 1 , 26, 3 1 , 4 1 , 45, 6 1 ¬ 63, 7 2 - 7 4 , 78, 79, 80, 88, 9 3 - 9 5 , 148, 150, 182 145¬ B o l i J. 35 B o n n e l l V i c t o r i a 46 B o o t h K e n 63, 64 Balcerowicz P i o t r 1 1 , 249, 274, 279 Borneman John 21 Ballard J.A. 193 B o r t o n H u g h 216 �346 Indeks osob B o s k i P a w e ł 1 1 8 - 1 2 5 , 153, 164, 292 Clutterbuck Richard 267 Bosman F. 189 Coates Charles 152 Bourne R a n d o l p h 206 Coffey R. 222 Bozeman A . 2 1 C o h e n E. 60, 62, 72, 2 6 4 Bradbury M . 191 C o h e n W i l l i a m 77 Bras R. 236 C o l b y W i l l i a m 225 B r a u m a n R o n y 175 Conce Eckart 2 1 Briggs H a r o l d 2 6 1 , 2 6 2 C o n n a b l e Ben 2 8 3 - 2 8 5 B r i g h a m R o b e r t 226 Coon Carleton 207 B r i t t T . W . 148 Coops C. M . 197 Browers M . 295 C o t t r e l l Leonard S. Jr. 167 Brown Ch. 294 C o x T.J. 178 Brynen Rex 295 Crocker J. 30 Brzezinński Z b i g n i e w 20, 36, 295, 296 Curanovińc A . 27 B r z o z o w s k i Jan 20 C u s h n e r K . 81 B u c h o w s k i M i c h a ł 1 1 , 24, 28, 203, 296, 300 Czaja Jan 22, 64, 66, 67 Burns T.J. 169 C z a p u t o w i c z Jacek 3 3 - 3 5 , 37, 4 1 , 43, 45, 66 Burszta W o j c i e c h J. 2 8 - 3 0 , 40, 47 C z u p r y ń s k i A n d r z e j 92, 136, 143, 153 Burzyńnska A n n a 47 Czyngis-Chan (Dzżyngis-chan) 207 Bush George W . 5 1 , 68, 73, 76, 88, 258, 259, 270 D a D e p p o Serge 11 Bush T i m o t h y W . 293 D a n e c k i Janusz 302 B y m a n D . 59 D a ę b r o w s k a A . 205 Byrnes James 2 1 1 D e a l T e r r y 196 D e p t a k V o l k e r 21 Caffrey Margaret M . 212 D e r i a n J.D. 77 Caforio Giuseppe 144, 152 DeShazo K . B . 192 C a m e r o n K i m S. 172 Deutsch Karl W . 41 C a n n o n J.P. D e V i n n e y Leland C. 167 182 Carpenter A r t h u r 2 0 4 D e V o r e M . R . 269 Casey George 2 7 1 D e b s k a A n n a 153, 154, 163, 164, 196 Castro C.A. 148 Dęebski S ł a w o m i r 66 Castro F i d e l 217 D h a n i u R. 2 4 1 C e b r o w s k i A r t h u r 68 D i c k i n s o n Elizabeth 2 5 7 - 2 5 9 C e b u l K r z y s z t o f 27 D i l l e y R. 68 Cezar (Gajusz Juliusz Cezar) 200 Dirks Nicholas 204 Chaney D . 47 D i x o n P. 254, 2 5 8 - 2 6 3 , 267, 268, 272, 273 Chay Jongsuk 2 1 D o b r z y c k i W i e s ł a w 210, 2 1 1 C h i a r e l l i Peter 143 D o l a n J.P. 81 C h i n Peng 262 D o m a n ń s k a E w a 4 1 , 53 C h o j n a c k i M . 145 D o n n e y P . M . 183 C h o j n a c k i W ł o d z i m i e r z 150, 153, 174, 180, D o r a n J. 1 0 5 - 1 0 7 , 109 187, 196 C h u t n i k M o n i k a 124 Cieslarczyk M a r i a n 144, 145, 153, 162, 163, 196 Drazul-Koszykowski M y r a 209, 232 D u Bois C o r a 206 Duffey T. 190 Clausen J o h n A . 167 D u r a n M a r i e n 11 Clausewitz K a r l P h i l i p p v o n 59, 89, 265, 287 D u r k h e i m E mile 2 0 2 C l i f f o r d James 300 D w o r k e n J.T. 191 C l i n t o n W i l l i a m (Bill) 75, 195 D y m c z y k S. 30 Cloake J. 258 Dżzalal A l - e A h m a d 2 9 4 ń 229, 230, �Indeks osob Dziedzic Joanna 149 Gentile G i a n 74, 287, 288 D z i e k a n M a r e k 9 1 , 92 Gessler N i c h o l a s 238 Dziewanowski Marian K a m i l 264 Giddens A n t h o n y 34 347 G i e n o w - H e c h t Jessika 21 Easterly W i l l i a m 258 Gierat-Bieronń Bożzena 22 E i s e n h o w e r M i l t o n 209 G i f f o r d R. K . 192 Elak Leszek 92, 136, 143, 153 Glasl F r i e d r i c h 179 Elfenbein H . A . 80 Glazer N . 209 E l r o n Efrat 1 4 7 - 1 4 9 , 160, 179 G o d l e w s k i Grzegorz 40 Ely R.J. 179 Goldschmidt Walter 211 E m b r e e J o h n 208, 209 G o l d s t e i n J. 32 E n n e n F r a n k 11 G o l k a M a r i a n 116, 117 Erdt A . 294 G o ł e m b s k i Franiszek 22 Evans M . 75 Gonzńalez Roberto J. 67, 87, 88, 204, Faber P. 79 230, 246, 266, 308 G o o d e n o u g h W a r d 119 Fahs Charles B u r t o n 216 G o r d o n A . M . 81 Falecki Janusz 136, 138 G o r d o n M . R . 270, 273 Falk R . A . 21 Gorer Geoffrey 209 Falk W . W . 169 G ń o r a k - S o s n o w s k a Katarzyna 46, 2 9 4 F a n o n Franz 2 0 1 G ń o r k a - W i n t e r Beata 66 F a t t a h i K . 87, 233 G r a n t G. 279 Faulkner J. 112 Gras S. 2 7 1 Febbraro A . R . 84 G r a u Lester 9 1 , 222, 233, 235 Ferguson B r i a n 7 1 , 200 Gray C h r i s 72 Fever P. 175 Gray C o l i n S. 62, 64, 2 6 4 Feyerabend Paul K a r l 38 Gray G. 2 0 6 F i j a ł k o w s k a A l i c j a 60 Gregory D e r e k 42, 69, 70, 79, 270-272 F i n n e m o r e M a r t h a 34 Griffiths Gareth 2 0 1 Fisher G l e n 2 1 , 247 Grzebyk Patrycja 2 1 1 Flis M a r i o l a 200 G u r n e y H e n r y 2 6 1 , 262 F l y n n M i c h a e l 236, 279, 2 8 1 Gusterson H u g h 4 2 , 69, 70, 2 3 1 , 232, 237 F o r d D . 209 G u t t m a n Louis 167 Fosher K e r r y 2 4 2 G u z z i n i Stefano 34 F o u c a u l t M i c h e l 38 Franek K . 30 Haliżzak E d w a r d 45, 66, 79, 178 Fraęczek Joanna 136, 138 H a m l e n A . L . 82 F r o b e n i u s Leo 202 H a m m B. 60 F u k u y a m a Francis 20 H a n d l e r R i c h a r d 39 H a n n e r z U l f 20, 29, 39 Gabb T h o m a s 205 H a r d i n g Sandra 295 G a l u l i D a v i d 266, 270 H a r d i s o n C. 81 G a n d h i M a h a t m a 35 Harle V . 21 Gann T. 204 H a r m s E.L. 2 1 7 Gareis S.B. 150, 180 Harris Marvin 231 Garrett M a r k W . 293 G a r r i s o n W i l l i a m 194 H a r r i s o n L . E . 30, 46 Gates R o b e r t M . 237, 238 Hastings M i c h a e l 273, 279 G a w r y c k i M a r c i n F l o r i a n 37, 43, 45, 48 H a y d e n T o m 199 Gaęgor Franciszek 14 93, 96, 97 Helbig Zenia 237 Geertz C l i f f o r d 25, 52, 2 1 4 Held John 204 Harrison T o m 206 205, �348 Indeks osob H e n d r i c k s o n D . C . 256 Jencks C h r i s 28 Herder Johann G o t t f r i e d 296 Jepperson R.J. 58 H e r o d o t 68 J o d e ł k a H . zob. Schreiber H a n n a H e r s h Seymour 2 4 4 - 2 4 6 J o h n s o n L y n d o n 258, 259 Herskovits Melville John 202 Johnson R . W . 222 Heuser B. 59 J o h n s o n S.K. 208 Hickey Gerald 217-222 J o h n s t o n A l a s t a i r I a i n 33, 63 H i l l R . W . Jr. 8 1 Jones D . M . 256, 289 Hobbes T h o m a s 35 Jorgensen Joseph 2 5 2 H o e c k l i n L . 85 J u r e i d i n i Paul 227 H o f f m a n B. 273 Jurewicz Joanna 4 6 , 2 9 4 Hofstede Geert 124, 125, 152, 153, 155, 156¬ 158, 160, 162, 164, 171 Kagan R o b e r t 65 H o l m e s W i l l i a m H e n r y 205 K a l d o r M a r y 2 6 , 59, 7 1 - 7 3 H o l m e s - E b e r P. 82, 1 0 1 , 114, 115, 141 Kamienóski Ł u k a s z 75, 77, 78 Hoogensen G u n h i l d a 11 Kaminóska-Szmaj Irena 125 H o r o w i t z I . L . 228 K a n t I m m a n u e l 35 H o v l a n d C a r l I . 167 K a p l a n R o b e r t 68 Howlett D. 62-64 Kapuósniak Tomasz 63 Hudson V . M . 21 Karawajczyk W i n c e n t y 7 1 , 132 H u n e r w a d e l J.P. 96 Karcanes J.A. 8 1 H u n t L y n n 46 Karl T.L. 72-74 H u n t R . A . 223 K a r p i n s k i Janis 246 H u n t i n g t o n Samuel 20, 26, 2 7 , 30, 33, 45, 4 6 , Katzenstein Peter 33, 34, 208 48, 4 9 , 55, 60, 152, 163, 168 H u t t o n James E. 293 Kaęcki C z e s ł a w 93 Keane Jack 256 Keene S.T. 80 Iriye A k i r a 208 Kehler R o b e r t 2 8 1 I r w i n Anne 242 Keiseker P. 190 I s a ó s k i Jakub 118, 179 Keller D . M . 7 1 , 144 Issa-Salwe A . 190 Keller J. 150 I w a n e k Tadeusz 93, 142, 147, 1 5 1 , 162, 163, K e l l y J.D. 42, 69 180, 182, 196 K e n n e d y A l a n 196 K e n n e d y J o h n F. 216, 259 Jackson A s h l e y 260 Kessler O. 4 1 Jackson J . N . 192 K i e n i e w i c z Jan 2 0 2 Jackson M i k e 2 7 2 K i l c u l l e n D a v i d 230, 265, 266, 3 0 9 - 3 1 6 Jackson Patrick Thaddeus 43 K i m J.M. 81 Jackson S.E. 179 K i m b a l l Solon T . 209 Jacąuin-Berdal D o m i n i ą u e 21 K i n g A . 197, 319 Jaffe G. 283 K i p p Jacob 9 1 , 2 2 2 , 224, 227, 234, 235 Jahn Beate 2 1 Kiras J.D. 2 6 4 Jameson Frederic 46 Kiszely J o h n 255 Janis I r v i n g L . 167 K i t s o n F r a n k 267 J a n k o w s k a H a n n a 2 6 , 60 K l e i n G. 8 1 Janovitz M o r r i s 152 Klein H . A . 81 Janssens R . V . A . 208 K l e k o t E w a 206, 2 1 1 , 2 1 2 , 2 5 0 Januszkiewicz M i c h a ł 2 8 - 3 0 , 40, 47 K l o c z k o w s k i M a r i a n 149, 163, 180, 182, 185 Janusz-Pawletta Barbara 67, 2 2 7 K l u c k h o h n Clyde 30 Jarmoszko S t a n i s ł a w 142, 143, 151 K ł o d n i c k i Z y g m u n t 203 Jarosz M i r o s ł a w . 125 K ł o s k o w s k a A n t o n i n a 205, 207, 2 9 1 �349 Indeks osob K n o x MacGregor 78 L e b o w R i c h a r d N . 22 Koehane R . D . 32 L e h m a n E.J. 2 4 7 K o h n R. 175 L e m a n n N . 76 K o j k o ł Jerzy 7 1 , 123, 126, 127, 1 3 1 , 132, 134 Lńevi-Strauss Claude 56 K o l a A d a m F. 37, 38, 4 1 , 47, 48 L i b i c k i M . 76 K o ł b o n Izabela 25 L i p p m a n W a l t e r 123 K o ł o d z i e j c z y k A d a m 93, 1 3 9 - 1 4 1 , 147, 150, 1 5 1 , 154, 155, 162, 163, 1 7 5 - 1 7 8 , 180¬ 182, 186, 187, 196 L i t t l e R . W . 152 Lizak W i e s ł a w 45, 63 Locke J o h n 35 K o ł o d z i e j c z y k Tomasz 163 Lockwood W i l l i a m 216 K o r a n y Baghat 295 L o n g h u r s t K e r r y 64 K o r o t k i c h K r z y s z t o f 122 L ó s e r W o l f - D i e t e r 181 K o w a l e w s k i Jacek 37, 38, 42, 43, 293, 300 L o t h r o p Samuel 2 0 4 K o w a l s k i Dariusz Lubańs M a r c i n 2 0 0 134 K o w a l s k i Tadeusz A . 167 Lucas Scott 21 K o z e r a w s k i Dariusz S t a n i s ł a w 93, 134, 162, L u h m a n n N i k l a s 35 173, 183, 184, 186 L u g a r d Frederick 203 Koziej S t a n i s ł a w 79, 89 L u m m i s Douglas 2 1 4 K r a s o w s k a - M a r u t A g a t a 150 L u m s d a i n e A r t h u r A . 167 K r a t o c h w i l F r i e d r i c h 2 1 , 26, 34 L u m s d a i n e M a r i o n H . 167 Krauss F.S. 2 9 1 Lyles Lester L . 169 Kreęcikij Janusz 92 Lysgaard Sverre 124, 125 Kroeber A l f r e d Louis 30, 202, 2 1 1 Krupinński Tadeusz 203 Ł a p a A d a m 1 2 6 - 1 3 1 , 134 K r u s z e l n i c k i W o j c i e c h 2 0 1 , 202, 2 0 4 Ł a t a c z Joanna 155, 176 K r y c k i Mateusz 27 Ł a w s k i J a r o s ł a w 122 Krzysztofek K a z i m i e r z 22 Łońs-Nowak Teresa 37, 43, 47, 48 K u h n T h o m a s 39, 4 1 , 43, 4 4 Ł u k a s z u k L e o n a r d 1 1 , 45 K u k u c z k a Jacek 243, 244, 248 K u p e r A d a m 25, 28, 52, 205 K u z n i a r R o m a n 20, 26, 3 1 , 43, 45, 46, 53, 57, 63, 64 M a c A r t h u r Douglas 200, 213 M a c h i a v e l l i N i c c o l o 44 M a c i e j e w s k i Jan 93, 95, 150, 162 MacKenzie J. 257 K w i a t k o w s k i M i c h a ł 134 Madej M a r e k 60, 6 1 , 111 Magala S. 153 LaBarre W e s t o n 208 M a h d i A i d i d 191 Lagouranis T o n y 245 M a h d i M u k t a d a al Sadr 272 Lakatos I m r e 39, 43 M a k a r o J. 93 L a m e n t o w i c z W o j c i e c h 63 M a k i J o h n M . 213, 216 Landes D . 30 Malinowski Bronisław 202-204, Lang K . 152 M a l i n o w s k i K r z y s z t o f 22, 64 Lansdale E d w a r d 2 1 6 M a l i n o w s k i M.J. 123, 126, 127, 131 Lantis Jeffrey S. 6 2 - 6 4 M a m d a n i M a h m o o d 26, 29, 4 9 - 5 2 , 57 L a p i d Y o s e f 2 1 , 26, 29, 3 1 , 32, 34, 52, 58 M a m z e r H a n n a 296 Laporte C. 2 4 1 M a n e a O t a v i a n 287 L a p p i n g B. 258 M a o Z e d o n g (Mao Tse-tung) 258 Lapsley H . 212 M a r c h James G. 157 Laughrey J. 81 Marczewska-Rytko M a r i a 27, 52 Lavella L . 9 1 , 1 4 1 , 143 M a r i s a K . M . 283 Lawrence T h o m a s E d w a r d 13, 68, 230, 264, M a r k o w s k i M i c h a ł P a w e ł 47 265, 270, 3 0 1 , 307 Lazarsfeld Paul F. 167 M a r s h Robert 167, 168 247 �350 Indeks osob M a r s h a l l A n d r e w 75, 77 M u n d e l l B. 81 M a r t i n e z - F e r r e r J. 9 1 , 1 4 1 , 143 M u r d e n S i m o n 20, 6 1 M a r t i n s L . 183 M u r r a y John 3 1 M a s o n J o h n 204, 205 M u r r a y W i l l i a m s o n 78 M a s t e r m a n M . 43 Musgrave A l a n 43 M a t c z a k M a r c i n 1 1 , 104 M y r d a l G u n n a r 168 M a t t i s James 183 Mauss M a r c e l 202 Maziarska A n n a 73 N a g l J o h n A . 13, 83, 225, 256, 2 6 1 , 263, 266, 269, 287 M a z i a r s k i Jacek 73 N a k o n i e c z n a Justyna 11 Mazrui A l i A . 21 N a r a y a n U m a 295 McCargar J. 225 N e x o n D a n i e l H . 43 M c C h r y s t a l Stanley 257, 273, 275 Ngo D i n h Diem 216-218 M c C u e n J. 275 N o b l e Paul 295 M c D o w e l l A.J. 193 N o r t o n - T a y l o r R. 272 M c F a r l a n d M a x i e 285, 286 N o w a c z y k O l g a 93, 95 McFate M o n t g o m e r y 68, 82, 83, 87, 204, 206, N o w i c k a E w a 1 1 , 247, 248, 250 217, 2 2 8 - 2 3 0 , 2 3 2 , 233 McKee B. 84 M c L u h a n M a r s h a l l 20 N o w i c k i W . 62 N o w o s i e l s k i W a l d e m a r 154, 155 163, 175, 176, 180, 182 M c N a m a r a Laura 2 4 1 , 2 4 2 N y c z Ryszard 47 M c N a m a r a R o b e r t 217, 225 N y d e l l M a r g a r e t K . 247 McRae K . O . 8 1 N y e Joseph 26, 32, 36 M e a d Margaret 2 1 , 206, 208, 2 1 1 Mears H e l e n 300 O b a m a Barack 88, 259, 278 Menzies E. 1 0 5 - 1 0 7 , 109 O b e r g Kalervo 125 Mersiades M . 190 O b r u s i e w i c z M a r e k A n d r z e j 196, 197 M e t c a l f K . A . 81 O ' C o n o r A . 81 M e t r a u x R h o d y 209 O d o i N . 181 M e t z T h o m a s F. 293 Offley E. 77 Meyer D i l l o n 209 O k i n S.M. 294, 295 Meyer John 34 O l c h o w s k i Jakub 63, 66 Meyer M i c h a e l B. 213 O l s z e w s k i P a w e ł 63 M i c h a ł o w s k a Grazyna 1 1 , 22, 29, 3 1 - 3 3 , 43, O n g i k i l i J.P. 262 45, 46, 60, 63, 66, 67 O n u f N i c h o l a s 34 M i k e a l i a n A . 246 O p p e n h e i m e r J. R o b e r t 2 5 0 M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i Jerzy 117 Oros A n d r e w 2 1 M i l c z a r e k - G n a c z y n ó s k a Magdalena 123 O r z y ł o w s k a A n n a 154, 163, 164 M i l l e r Laura 189, 1 9 1 - 1 9 4 Osama b i n Laden zob. U s a m a i b n L a d i n M i l l i k e n F.J. 182 Osborne Frederic 167 M i l w a r d H . B . 282 O w e n s W i l i a m 77 Minear Richard H . 213-216 M o c k a i t i s T h o m a s 259, 260 Packer George 68, 2 7 1 M o d e l l J.S. 2 1 1 PageT. Joseph. Jr. 148, 157, 160, 1 6 1 , 1 7 1 , 189 M o r l e y Sylvanus 204, 205 Paget J u l i a n 2 6 7 M o s k o s Charles 72, 152, 155, 157, 158, 165, Paige R . M . 1 2 1 , 122 179, 189, 1 9 1 - 1 9 4 Paleczny Tadeusz 23 M o t I . 81 Paluch P i o t r 11 M o u n t b a t t e n L o u i s 209 Paszewski Tomasz 73, 74, 275 M o x o n - B r o w n E d w a r d 191 Paszkowski K r z y s z t o f 93 M u l l e n M . R . 182 Patai D a p h n e 2 4 6 �351 Indeks osob Patai Raphael 2 4 4 - 2 4 7 Rietjens S.J.H. 172 Patai-Schneider Jennifer 246 R i g d e n I a n A . 260 Pawlak M a r e k 153 Roan L . 8 1 P a w l i c k i Robert, 134 Robertson Jennifer E l l e n 2 1 4 P a w l i k Jacek 1 1 , 122 Rocher S. 8 1 Pellegrin R o l a n d 152 Rogers S.C. 81 Perry W i l l i a m 76 R o m a n o w s k i R o b e r t 96 Peters R a l p h 74, 75, 80, 89, 200, 2 0 1 Roosevelt F r a n k l i n D e l a n o 207, 208, 258 Petraeus D a v i d 83, 9 1 , 1 1 1 , 256, 265, 268, R o r t y R i c h a r d 38 270, 273, 275, 317 Rosen Steven 63 Pfaltzgraff R o b e r t L . 193 Rosenthal D . B . 80 Piasek W o j c i e c h 37, 38, 42, 43, 293, 300 R u a r k G.A. 80 Pietraós M a r e k 2 2 R u b e n s t e i n R.E. 30 Pike K e n n e t h 119 R u b i n s t e i n R. 7 1 , 144 Pisarek W a l e r y 117 Ruggie J o h n Gerard 34 Pol W i n c e n t y 203 R u m s f e l d D o n a l d 68, 76, 2 3 2 , 293 P o l m a n L . 144 Rusak A n d r z e j 150 P o m y k a ł a E d w a r d 144, 163, 196 Ryang Sonia 2 1 1 , 214, 215 Pongonis A . 81 Poponete C r i s t i n a 148, 154, 157, 1 7 1 , 189 Saddam H u s a j n 73, 79, 2 3 1 , 270, 271 Popper K a r l 4 4 Sadiki L a r b i 295 Porter Patrick 42, 59, 68, 69, 288 Sageman M a r c 282 Porter R.E. 188 Sahlins M a r s h a l l 30, 56 P o s e r n - Z i e l i n s k i Aleksander 203, 248 Said E d w a r d 50, 2 0 1 Powell Colin 232 Said Y . 72, 73 Price D a v i d 205, 206, 210, 230, 2 3 1 S a l m o n i B . A . 1 0 1 , 114, 115, 141 Price James R. 2 2 7 Sałacinóski K r z y s z t o f 11 P r i n s l o w K a r l 9 1 , 2 2 2 , 233, 235 Samovar L . A . 188 Provins John 209 Sanchez J. 80 Prus-Zajaczkowska Jolanta 163 Scales R o b e r t H . 67, 68, 182, 183, 197, 2 3 2 , Przybysz P i o t r Jan 7 1 , 132 Py Jean-Louis 181 282 Scanlon P . M . 82 Schafft G.E. 2 0 6 Q u i n n R o b e r t E. 172 Schein Edgar 154 Scheltinga T . A . M . 1 7 2 - 1 7 4 Raab Joerg 282 Scherger M . E . 7 1 , 144 Radcliffe-Brown A l f r e d 2 0 2 S c h m i d t W i l h e l m 202 R a d o m y s k i A d a m 145 Schreiber H a n n a 25, 33, 45, 56, 60, 63, 67, Ratzel F r i e d r i c h 202 136, 143, 153, 173, 2 0 2 , 227, 3 0 1 , 308, Ray L. 46 317-319 R a y m e n t S. 272 Schulz R i c h a r d H . 76, 193 Rees W i l l i a m 35 Schumacher F r a n k 2 1 Reese T i m o t h y 83 Schwartz T.P. 167, 168 Reeves Julie 2 1 , 2 2 Scoville T . W . 222 R e i n h a r t W . H . 80 Scowcroft B r e n t 296 Reischauer E d w i n O. 2 1 6 Scully M . 67 Renzi F. 283 Segal D . R . 72, 152, 169 Rentsch J.R. 8 1 Selmeski B r i a n 2 4 2 - 2 4 4 Resek C. 207 Sen A . 2 2 6 Ricks T o m 287 Sepp Kalev I . 270, 2 7 2 Riedel S.L. 84 Serrato M . 2 4 1 �352 Indeks osob Seybolt T . 59 S u c h m a n E d w a r d A . 167 Seyer A . 46 S u ł e k M i r o s ł a w 33, 37 Shamir Boas 147, 148, 160, 179 Sun T z u (Sun-Tzy) 89, 91 Shanker T . 273 Swidler A . 58 Sheehan M . 72, 75 Symonides Janusz 26 Sheffield Fred D . 167 Szyjko Cezary T . 43 Siebold G. 152 Sieczkowski T . 205 S liwa M a r t a 38 S i k o r s k i C z e s ł a w 161 S liwka E. 45 ń ń Silver M . 169 Simons A n n a 237, 2 8 1 , 283 Sims C. 81 Sinńczuch M a r c i n 185 Skelton Ike 232 S ł o j e w s k a A n n a 149 Smandych R. 60 S m i t h D o n 9 1 , 222, 233, 235 S m i t h H . 190 S m i t h M . Brewster 167 S m i t h M . L . R . 256, 289 S m i t h R u p e r t 73, 133 S m i t h Steve 20, 33, 6 1 , 2 9 4 Smolarek M i r o s ł a w 184 Snyder Jack 62, 64 Sobol E w a 93 Sochacki Ł u k a s z 244, 248 Soeters J. Joseph 17, 147, 148, 153, 1 5 5 - 1 6 0 , 162, 164, 166, 1 7 1 , 188, 189 Sofue T . 208 Sokala P a w e ł 64 Solarz A n n a 25 Spencer J. 203 Spicer E . H . 209 Spinden H e r b e r t 2 0 4 Spivak Gayatri C h a k r a v o r t y 2 0 1 Springer N . 74 Stanton J. 235 Tajfel H e n r i 182 T a l k o - H r y n c e w i c z J u l i a n 203 T e m p l e r Gerald 67, 258, 2 6 1 , 262, 288 Terlecka M . 203 T h a t c h e r Margaret 148 T h o m a s D . A . 179 T h o m a s G . M . 35 T h o m p s o n Robert 225, 2 6 6 - 2 6 8 T h u K . 112 Tiffin Helen 201 Toffler A l v i n 20, 78 Toffler H e i d i 20, 78 Tokarska-Bakir Joanna 30 T o m f o r d e M a r e n 242 T o m l i n s o n J. 2 1 Toynbee A r n o l d 20 T r e m b e c k i Jacek 1 1 , 92, 93 Tresch T.S. 197 T r i n q u i e r Roger 253, 2 6 6 T r u m a n H a r r y 169 T u c k e r D a v i d 2 8 1 , 283 Tucker R.W. 256 T u k i d y d e s 68 T u r n e r J.C. 182 T y l o r E d w a r d B u r n e t t 3 1 , 202 Tyszkiewicz A n d r z e j 93 Starn O . 208 Starr Shirley A . 167 U c k o D a v i d 256, 257 Staszczak Z o f i a 119 U l l m a n H . K . 76 Steblik Jakub 244, 248 U s a m a i b n L a d i n (Osama b i n Laden, Osama Steinmetz George 46, 47 i b n L a d i n ) 35, 5 1 , 258 Stenmark T . E . 8 1 Stetter S. 4 1 V a n D e M a r k B. 226 Stewart R . W . 194 V a n der M e u l e n J. 166 Stocking George W . Jr. 2 0 1 , 202 V a n n e s o n P. 175 S t o ł y h w o K a z i m i e r z 202 Vego M i l a n 231 Stouffer Samuel 152, 167 Verweij M a r k 21 Strachan H e w 175, 260 Villamizar A . 81 S t r i k T o n 173 V i n c e n t J. 2 0 4 S t r z a ł k o J. 203 V o w e l s C. 8 1 �353 Indeks osob W a c h o w i c z M a r i u s z 154, 155, 163, 164, 176, 180, 182 W o ł e j s z o J a r o s ł a w 92, 133 W o n g L. 271 W a d e J.P. 76 W o o d F r a n k R. 155 W a d s w o r t h L . A . 80 W o r c h e l Stephen 182 W a g n e r J.G. 175 Wońzniak M a r t a 1 1 , 301 W a l k e r R.B.J. 2 1 W r i g h t R. 258 W a l k i n E. 228 W r i g h t Susan 5 5 - 5 7 W a l t z K e n n e t h 45 Wrńoblewski F i l i p 244, 248 W a l u c h K a z i m i e r z 22 W u n d e r l e W i l l i a m 83, 1 1 2 - 1 1 5 , 247 W a r d Colleen 124 W u r z e l J.S. 121 W a r d e n J o h n I I I 78 Waszczykowski W i t o l d 274 X i n t i a n Y u 21 Weaver T . 2 0 4 W e b e r M a x 158 W e i g l e y R. 270 W e i n b e r g e r Caspar 2 3 2 W e n d t A l e x a n d e r 34 Weselinński M i c h a ł 163 Yanaga C h i t o s h i 216 Y a n i k L e m a K . 22 Yar M u h a m m e d K h a n 275 Y a z h o u L i u 77 W e s t m o r e l a n d W . 225 W h i t a k e r B. 246 Z a b o r o w s k i J. 32 W i a t r Jerzy J. 54 Zajac Justyna 60 W i l d e r o m C . P . M . 172 Zajdzik Janusz 93, 142, 147, 1 5 1 , 163, 165, W i l l a i m e J.-P. 53 185, 196 W i l l b a n k s J . H . 2 2 2 - 2 2 4 , 226 Z a p a ł o w s k i L e s ł a w 93 W i l l i a m s J.A. 72 Z a w a d z k a D a n u t a 122 W i l l i a m s M i c h a e l 2 1 , 22 Z a w a d z k i Jńozef 195 W i l l i a m s Paul D . 268 Z b y l u t M . L . 81 W i l l i a m s R a y m o n d 28 Z d u n i a k A n d r z e j 134 W i l l i a m s R o b i n M . Jr. 167, 168 Z e n d e r o w s k i R a d o s ł a w 22, 27, 50 W i l l i s M . S . 81 Z i ę b a Ryszard 66 W i l s o n T h o m a s W o o d r o w 308 Z i ę t e k A g a t a 2 2 , 27, 29, 3 1 , 63 W i l s o n S. 7 1 , 144 Z i z e k Slavoj 55, 56 W i r t z James 62, 72, 2 6 4 Z y b e r t o w i c z A n d r z e j 38 W o j c i u k A n n a 33, 34, 36 W o l f Eric 2 5 2 Z y c i ń s k i Jozef 38, 39 ��Wykaz tabel, rysunków i wykresów Tabele T a b e l a 1. Z r ń d ł a w i e d z y o i s l a m i e i w y z n a w c a c h i s l a m u w o p i n i a c h a n k i e t o w a n y c h o s o b (dane w % ) 128 T a b e l a 2 . O p i n i e a n k i e t o w a n y c h o p o z i o m i e i c h w i e d z y o i s l a m i e i jego w y z n a w c a c h (dane w % ) 129 T a b e l a 3. O c e n a w i a r y g o d n o s c i i r z e t e l n o s c i w p r z e k a z a c h m e d i a l n y c h k r e u j a c y c h o b r a z y i s l a m u i j e g o w y z n a w c o ń w w o p i n i a c h u c z e s t n i k o ń w m i s j i (dane w % ) 130 T a b e l a 4 . Przebieg z m i a n d y s p o z y c j i u c z e s t n i k o ń w m i s j i stabilizacyjnej w o b e c i s l a m u i j e g o w y z n a w c o ń w (dane w % ) 131 T a b e l a 5. P o s t u l a t y dotyczace p r o c e s u e d u k a c j i i s z k o l e n i a sensu stricto 139 T a b e l a 6. P a ń s t w a , i n s t y t u c j e w o j s k o w e oraz l i c z b a r e s p o n d e n t ó w b i o r a c y c h u d z i a ł w b a d a n i u Josepha Soetersa Tabela 7. W y m i a r y organizacyjna, kultury 156 i modele zastosowane w badaniach w o j s k a przez Josepha Soetersa n a p o d s t a w i e nad modelow kultura Hofstede i Moskosa 157 T a b e l a 8. K o n f i g u r a c j e k u l t u r o w e wńsrońd w o j s k a 159 T a b e l a 9. R ń z n i c e w e w s k a ń n i k a c h w y m i a r ń w osiaganych przez w o j s k o i organizacje c y w i l n e z a u w a ż o n e w b a d a n i a c h Soetersa 171 T a b e l a 10. R ń z n i c e w k u l t u r a c h o r g a n i z a c y j n y c h w o j s k a i o r g a n i z a c j i cywilnych ( m i ę d z y n a r o d o w y c h rzadowych i pozarzadowych) Tabela 1 1 . Rodzaje trudnońsci odczuwanych przez 173 oficerońw ze strony rńożznych p o d m i o t ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h 178 T a b e l a 12. A n t r o p o l o g i a mięedzy do no harm a do some good 243 T a b e l a 13. P o r ń o w n a n i e s ł a b y c h i m o c n y c h s t r o n a r m i i t r a d y c y j n e j i g r u p partyzanc¬ kich 253 T a b e l a 14. W o j s k o w a k u l t u r a o r g a n i z a c y j n a działanń p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h 269 �356 Wykaz tabel, rysunków i wykresów Rysunki Rysunek 1. P o j ę c i a występujące w anglojęzycznych publikacjach nt. „zwrotu kulturowego" w wojsku 70 Rysunek 2. Piramida natura - k u l t u r a - osobowosc 85 R y s u n e k 3. P i r a m i d a óswiadomoósci k u l t u r o w e j 113 Rysunek 4. Taksonomia kultury 114 R y s u n e k 5. E m i c - e t i c 120 R y s u n e k 6. Skala w r a ż l i w o s c i m i ę d z y k u l t u r o w e j M i l t o n a B e n n e t t a 122 Rysunek 7. M e c h a n i z m p o w s t a w a n i a stereotypóow 123 R y s u n e k 8. C h a r a k t e r y s t y k a c z y n n i k o ó w d e t e r m i n u j a ę c y c h s t e r e o t y p y i s l a m u i w y z n a w c o ó w i s l a m u w óswiadomoósci u c z e s t n i k ó o w m i s j i stabilizacyjnej w A f g a n i s t a n i e . . 127 R y s u n e k 9. Relacje mieędzy pojęeciami wiaężzaęcymi sięe z k u l t u r a ę o r g a n i z a c y j n a ę 161 R y s u n e k 10. I n d e k s w y m i a r ó o w k u l t u r y organizacyjnej W o j s k a P o l s k i e g o 164 Rysunek 1 1 . U d z i a ł m n i e j s z o s c i r a s o w y c h i e t n i c z n y c h oraz k o b i e t w korpusie oficerskim i podoficerskim w a r m i i a m e r y k a ó s k i e j na tle całej populacji U S A w 2008 roku 170 R y s u n e k 12. Czeęstotliwoósóc o d c z u w a n y c h przez oficeróow trudnoósci ze s t r o n y roóżznych podmiotóow (organizacji, grup, struktur) społecznych Rysunek 13. Rodzaje 177 trudnoósci d o ó s w i a d c z a n y c h przez oficeroów uczestniczaęcych w m i s j a c h i n n y c h niżz w o j e n n e ze s t r o n y oficeroów z i n n y c h k o n t y n g e n t ó o w Rysunek 14. O d c z u w a n e braki w zakresie edukacji oficeróow 186 uczestniczaęcych w m i s j a c h i n n y c h niżz w o j e n n e 187 R y s u n e k 15. S t r u k t u r a C O R D S w W i e t n a m i e 223 R y s u n e k 16. S t r u k t u r a Human 234 Terrain Team R y s u n e k 17. S c h e m a t o r g a n i z a c y j n y R R C 236 R y s u n e k 18. Relacje m i e d z y k o n c e p c j a m i C C A , Hearts & Minds oraz C O I N 263 Wykresy Wykres (Oberga) 1. K r z y w a akulturacji mierzona poziomem stresu według Lysgaarda 125 �S U M M A R Y Cross-Cultural Awareness. From Militarization of Anthropology to Anthropologization of the Military Making war upon rebellion is messy and slow, like eating soup with a knife. Thomas E. Lawrence 1 To say that September 11, 2001 shook the modern w o r l d and not only created a new direction i n American foreign policy and security strategy, but also introduced changes i n the field of international relations w o u l d be a clichóe. The impact o f this event has been multidimensional and resulted i n large-scale engagement o f several dozen countries worldwide i n the definition o f their respective positions toward New York's unprecedented tragedy. After the attack, the 'clash o f civilizations' concept gained a new, clearcut meaning and, according to many, i t is taking place right now. A t the same time, i t has been found that the West addressed a new type o f conflict i n a conventional manner, well-known after almost fifty years o f two-sided Cold War competition, as well as earlier European history. Meanwhile, the new, 2 1 century 'clash of civilizations' requires an understanding of what civilizations actually consist in, what unites and divides them, and what helps them endure. A t the beginning, however, the cultural factor was not even taken into account by the political elites. I t seemed that Iraq and Afghanistan could be treated conventionally, making use o f the overwhelming technological, operational and tactical advantage, as well as superiority i n numbers. Most of the measures taken so far have failed, however. Experience has shown that dispersed groups o f poorly armed fighters trained i n 'insurgency' conditions have been gathering strength following the initial disorganization and inflicting significant damage on the Western forces, drawing on the support o f local communities, among other factors. Waging war i n Iraq and Afghanistan soon reminded everyone o f the s t 1 T h o m a s Lawrence's m o t t o c i t e d by J o h n A . N a g l i n his b o o k e n t i t l e d Learning to Eat Soup With a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 2 . �358 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... prominent words by Thomas Lawrence - i t became as tedious, complicated and prolonged as eating soup w i t h a knife. The need to change the methodology i n Iraq and Afghanistan made it necessary to look into the domains whose involvement i n modern military operations had been scarce to date: the humanities and social sciences, w i t h a special focus on cultural anthropology and sociology. The training system was then reshaped w i t h these science fields i n m i n d across the world's armed forces - a trend initiated by the U.S. The new cross-cultural awareness concept (CCA) was to open the path to success i n operations undertaken by the West i n Central Asia and the Middle East. The acknowledgment of the fact that Afghanistan might become 'the second Vietnam' was accompanied by the work on counterinsurgency warfare manuals, research i n the complexity o f social interrelations, tribal networks and values professed by various ethnic groups. I t was also decided that anthropologists specializing i n the region should be employed w i t h i n the military and sent to assist i n field operations. The launch o f the H u m a n Terrain System started a heated debate among social researchers on whether cooperating w i t h the army is ethical. The question o f providing information concerning the researched groups and the possibility o f making use o f such data by military commanders was strongly criticized alongside the issue o f endangering the lives and health o f anthropologists taking part i n the process. Professional accountability principles were put on the table and claimed to be broken or increasingly blurred. As a result, many works have been published to counter the ethics, legitimacy and effectiveness o f cooperation between social scientists and the military. A t the same time, many articles have praised the new military operations paradigm, i.e. cross-cultural awareness as the key to success. Increased interest i n the issue can also be observed i n Poland. This is due to the fact that i t is impossible to effectively influence the development o f a secure environment w i t h o u t establishing good relations w i t h the local community and therefore some basic knowledge concerning its culture, as the experience o f the Polish troops has shown. During his interview w i t h "Dziennik Gazeta Prawna" on October 20, 2009, the then chief o f the General Staff o f the Polish A r m e d Forces, General Franciszek Gagor said: "The Afghans treated ISAF as intruders due to cultural and behavioral differences, as well as lack o f trust on their part symbolized by armored vehicles patrolling Afghan villages." So far, there has been no work presenting a comprehensive description o f this complex and interdisciplinary issue that w o u l d take into account the question o f w i n n i n g and opening military structures to cultural issues w i t h i n the field o f political science. The implications o f the observed cultural t u r n for the country i n question and for contemporary international relations have not been raised either. This gap is visible both i n Polish and foreign scientific literature despite the existence o f a large number of works partially dealing w i t h the issue, especially i n languages other than Polish. I n Poland, this has only recently emerged as a research subject. The aim o f this dissertation is to fill that �Summary 359 gap and present the features o f the cultural t u r n i n international relations, taking as an example the concept o f cross-cultural awareness i n multinational military operations. The term 'cultural t u r n ' is understood as an 'inflated' need for knowledge concerning human cultural diversity and its impact on relations between individuals, countries, cultures and civilizations, as well as the tendency to put a greater emphasis on the cultural factor i n international relations research. The concept o f cross-cultural awareness presented here may be used as a new analytical and research tool adopted from social science and the humanities by military science. This approach has been growing i n attractiveness i n view o f the radical changes taking place i n international relations as a whole. To provide a reliable analysis o f these changes, we must look at the cultural factor as a new approach adopted by political science e.g. i n the course of post-colonial studies, via armed conflict anthropology, cross-cultural communication or international cultural relations. The 'anthropologization' o f the contemporary discourse concerning international relations is illustrated i n the dissertation w i t h the use o f the cultural t u r n concept, alluding to the shift experienced i n the most brutal domain o f these relations: war, conflict and military operations - all paid w i t h human life. Precisely, this domain takes the form o f a lens focusing such questions as the degree to which the cultural t u r n contributes to a permanent change i n the nature o f international relations. A l t h o u g h several components o f the International Security Assistance Force (ISAF) have already been w i t h d r a w n from Afghanistan, i t is beyond doubt that the lengthy-by-all-means lesson w i l l make the decision-making process concerning participation i n foreign military operations (regardless o f whether it is Afghanistan, Libya, Chad, Congo or Bosnia and Herzegovina) take into account the knowledge provided by cross-cultural awareness providers, i.e. anthropologists, sociologists, cross-cultural psychologists, linguists and religious researchers. The direct impulse for taking this issue as the subject o f my scientific research came w i t h my participation i n Multi-National Experiment 6 i n 2009-2010 to which I was invited by the Ministry o f Culture and National Heritage and by the General Staff o f the Polish A r m e d Forces. The aim o f the project was to establish the concept o f cross-cultural awareness i n N A T O allied operations. The possibility o f confronting the vast literature on the subject w i t h the process o f m u l t i - n a t i o n a l experimentation i n practical terms, and consultations w i t h international military and scientific circles have influenced the final shape and content o f this dissertation. A t the same time, the outcome went far beyond the experiment itself, illustrating the issue i n contexts omitted or merely hinted by i t . This dissertation was written w i t h three distinct categories o f recipients i n mind: international relations (IR) researchers looking for additional answers to IR dynamics i n culture, anthropologists taking part i n the discussions concerning their role i n shaping foreign affairs policies and international �360 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... relations, as well as military representatives interested i n culture and its impact on the effectiveness o f the undertaken operations w i t h i n the realm o f various types o f difficult military operations. Although some parts o f this dissertation may seem interesting for each of these groups, this does not imply that they w i l l find here a set o f fully satisfactory theses and statements or answers to all their questions or doubts related to the use o f culture as a tool i n contemporary international relations (regardless o f the intentions accompanying this 'use'). During my discussions w i t h the representatives o f all the three groups o f recipients w i t h respect to particular fragments o f t h i s dissertation, I understood that taking up this subject is equivalent to stumbling into a morass i n scientific terms, the morass being culture when politicized, militarized or operationalized in different fields o f today's international and cross-cultural relations. I was able to confront the civil and military views on the subject thanks to m y participation i n numerous conferences and workshops organized i n Poland and abroad, meetings w i t h soldiers during vocational training courses for officers at the National Defense Academy o f Warsaw, courses organized by the Military Training Center for Peace Support Operations i n Kielce (currently Center for the Preparation for Foreign Missions) and sessions for the participants o f post-graduate 'Cross-Cultural Communication i n the field o f International Security' studies organized i n cooperation w i t h the University of Warsaw (International Relations Institute o f the Faculty o f Journalism and Political Science) and the National Defense Academy (Management and Command Department) i n 2011. A t the same time, I was deeply convinced that the controversy o f the issue makes i t the more i n need o f an interdisciplinary approach (although marked by many obstacles) and an attempt at expanding the topics for discussion is imperative especially i n Poland. As a result, I decided not to 'wave the white flag' and continue my research on the subject. The outcome o f my efforts can be evaluated by the Reader alone. The goal o f Chapter I entitled Cultural Turn in International Relations is to present the problems related to defining culture and the cultural t u r n i n the context o f international relations and to point to the implications and challenges coming from the introduction o f a cultural perspective into IR research. I n the subsequent parts o f the chapter, the heralds o f cultural t u r n are considered based on IR theories forecasting the return o f culture into this field of study. A review o f the discussed issues leads to the conclusion that, throughout the chapter, the term 'cultural t u r n ' is treated as a determinant and background of the changes i n the way contemporary military conflicts and military operations are perceived, especially i n the case o f multinational initiatives. The rise o f the cross-cultural awareness concept was possible precisely because such a cultural t u r n took place. Chapter I I presents the cultural turn in the modern military. Using the term 'cultural turn', as defined i n Chapter I , I try to determine the way i n which i t may be applied i n an attempt at grasping the changes today's armed forces are �Summary 361 undergoing. Such changes are obviously multi-directional and multi-dimensional, but the main focus o f the chapter is to determine the point at which the impact o f culture on the functioning o f the military was first noticed, as well as persons w h o became the architects ofthe cultural t u r n i n this environment. The chapter is also aimed at determining the practical aspects o f the observed cultural turn i n the field. Chapter I I I discusses the concept of cross-cultural awareness in multinational armed forces operations. The subject is presented i n the light o f works on cross-cultural awareness undertaken as part o f the Multi-National Experiment (MNE) initiated by the United States Joint Forces Command (USJFCOM). M N E 6 encompassed 22 countries and N A T O . The European U n i o n and the United Nations, as well as other international organizations were invited as observers. 11 objectives were implemented as part o f M N E 6, including objective 4.3.: 'develop an improved ability for coalition forces and partners to promote cross-cultural awareness o f the operational environment i n order to contribute to a shared situational understanding'. The research problem o f M N E 6 was related to the ability o f coalition forces to generate joint situational awareness by establishing procedures and mechanisms for information exchange, efforts synchronization and achieving operational progress i n cooperation w i t h international organizations and other players o f the operational environment, by fighting irregular threats and other non-cooperating entities. The chapter presents the main assumptions, structure and results of the experiment. I t is concluded by considerations related to the possibility o f implementing cross-cultural awareness i n the educational and training systems of the Polish A r m e d Forces. The principal aim here is to answer the question o f whether the knowledge o f culture alone suggests ready-made solutions for practical implementation w i t h i n the armed forces. W h a t else is needed to ensure the effectiveness, or 'operationalization' o f this knowledge? Chapter IV, entitled Military organization culture - the foundations of cross-cultural awareness in multinational armed forces, indicates that cross-cultural awareness is not concerned solely w i t h the relations w i t h local inhabitants. The internal cultural diversity o f the coalition/allied forces, which often inhibits the effectiveness o f military operations (to be blamed on multinational contingents), is equally important. For this reason, the dissertation also discusses the organizational culture of the armed forces, its national variants and influence on civil and military cooperation. Touching upon the issue o f military culture required that the results o f comparative studies conducted by Dutch researchers (e.g. Joseph Soeters) be presented to investigate the impact o f cultural diversity w i t h i n multinational armed forces on joint operations conducted i n unrest or armed conflict areas. The aim o f the chapter was to describe the organizational culture o f the armed forces at the national and international levels and compare i t w i t h civil organizational structures to assess its influence on the effectiveness o f �362 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... multinational operations, i.e. operations conducted by civil-military forces from more than t w o countries. Chapter V ponders the relation between the militarization of anthropology and 'counter-counterinsurgency' anthropology, focusing on the acquisition o f cultural knowledge by the state and the armed forces. The chapter presents the main points o f dispute over the H u m a n Terrain System. I n this context, various types of tension concerning the roles to be adopted by the anthropologist are discussed: the role o f an objective researcher, representative o f his/her own culture, representative o f a specific profession/professional organization culture, e.g. an anthropological society etc. Anthropology, as a science designed for leading the discourse on the cultural diversity o f human beings, shaped by the 'fieldwork fetish', is discussed i n terms o f influence i t exerts on the foreign policies adopted by countries and, consequently, on international relations. This influence is illustrated by the U.S. policy toward Japan and Vietnam. Chapter V I , entitled Anthropologization of the military and military operations, discusses the concept o f 'winning the hearts and minds' and population-centric operations. The above terms are presented i n the context o f the refreshed scheme o f counterinsurgency operations (COIN). Instead o f focusing on the opponent, such actions concentrate on local inhabitants whose support for one or the other side o f the conflict largely affects the outcome o f the operation. The knowledge and respect of, as well as abiding by the cultural background, values, customs and traditions governing the behavior o f local communities are therefore central to the armed forces fighting the insurgents and play an important part i n the C O I N strategy. The chapter also presents the interrelations between the concept o f cross-cultural awareness, C O I N operations and the concept o f ' w i n n i n g the hearts and minds', based on the example of Iraq and Afghanistan operations. Final considerations provide a summary o f the dissertation and constitute an attempt at answering the following questions: 1) H o w does the West cope w i t h the idea o f equality o f cultures i n a culturally diverse world?; 2) W h a t is the future o f the cultural turn?; 3) Is the concept o f cross-cultural awareness appropriate and sufficient to solve the problems faced by multinational armed forces today?; 4) Can the concept o f cross-cultural awareness serve as a golden mean between the 'culture-fobia' o f the past and the 'culture-centrism' o f the present? Cross-cultural awareness was analyzed w i t h an interdisciplinary approach, which made i t possible to combine various research methods typical o f social sciences and the humanities, including political science and international relations, studies on security, defense as well as ethnology. The primary goal o f this dissertation was to provide a comprehensive, holistic view o f the complexity o f cross-cultural awareness bordering on the domains o f each o f these sciences. Naturally, cross-cultural awareness functions as a correlate o f other, well-established terms and concepts, such as national culture, strategic culture, �Summary 363 military culture, security culture, cultural security and cross-cultural education, cross-cultural competence, cross-cultural dialogue or cultural heritage. The concept o f cross-cultural awareness is therefore a phenomenon concerned w i t h a series o f different scientific disciplines, such as anthropology, sociology, political science, pedagogy, security studies, strategic studies, international relations, cross-cultural psychology, international law etc. I tried to provide an impartial (if possible) presentation o f the dilemmas and challenges posed by the return o f culture into international relations at various levels: intergovernmental, interorganizational and interindividual. I n view o f the cultural turn encountered i n this field, I decided to analyze various viewpoints on the matter presented by political scientists, politicians, social scientists, anthropologists, sociologists, cross-cultural psychologists, military theorists and practitioners. The adopted holistic approach to cross-cultural awareness reflects my conviction that only an interdisciplinary study can be effective i n this case, however difficult to conduct. Such a study should form part o f a larger and more in-depth research project and I hope that this dissertation w i l l encourage other researchers to take up the subject or continue theoretical and practical activity i n this area. Thus, before we start reading a book, i t is w o r t h asking ourselves how much depends on the cultural factor. The answer, as i t seems, w i l l depend on the person to which the question is addressed. I t is highly probable that a soldier (even today) w o u l d say that not much, an anthropologist w o u l d insist that a lot while a political scientist or international relations specialist w o u l d say i t depends. The latter view is the most familiar to me personally as i t tries to look at the cultural sphere i n the context o f international relations where culture may be the deciding factor, as well as other areas i n which i t is o f background importance. I n view o f the subject o f the dissertation, cross-cultural awareness is naturally put i n the foreground. I t is, however, always accompanied by various considerations concerning pitfalls, challenges and threats deriving from its absolutization. A t the same time, i t is to be hoped that the various points o f view and diverging theoretical directions w i t h i n the above-mentioned scientific fields have been successfully presented on the subsequent pages. As an outsider w i t h respect to military science and an insider i n the field o f humanities, I decided to focus on the importance o f the undertaken subject for the 'ordinary' participants o f global international processes: soldiers w h o w o u l d never have decided to ' v i s i t ' Afghanistan i f i t were not for state decisions, and anthropologists w h o are currently being summoned to support military actions and often expected to be at least available on the 'anthropological hotline', i f n o t engaged directly i n the operations. This is due to the fact that the dynamics o f today's international relations is very often shaped by those w h o were merely passive observers u n t i l recently. The cultural t u r n caused a radical change i n their position. �364 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... International relations have been 'culturalized' and culture has been politicized. Politicized culture becomes an instrument used to exercise power, create and take control over identity-driven human aspirations. The militarization of culture is also clearly visible by now. W i t h today's army transformations and changes i n alliance and coalition forming, culture is used for utilitarian purposes, i.e. to increase mission efficiency and the chances o f defeating the enemy (and not understanding the Other). These t w o processes lead to a t h i r d phenomenon - the operationalization o f culture by means o f which culture becomes a tool, a 2 1 century weapon, deficient and adjusted to specific purposes. The above three processes produce parallel changes i n the reactions to their very existence: the hitherto culture-free domains are culturalized or, to use a more legitimate term deriving from historical sources - anthropologized. Thus, we are dealing w i t h the culturalization or anthropologization o f the military as we see i t today and o f the policies undertaken by certain countries as a result o f such a state o f affairs. s t Is there a differentiating factor between these processes? Probably not i n the practical sense as both the politicization o f culture and the anthropologization of politics are task-oriented. Nevertheless, culture can very well function on its own, w i t h o u t international relations. On the other hand, the latter cannot function w i t h o u t the former. W i t h o u t culture, international relations are forced to present a fragmentary, 'shredded' vision o f the world. Culture w i l l function perfectly w i t h o u t the military. The same does not apply to the military. I t w i l l be functional o f course, but i t w i l l be imperfect, handicapped, taken out o f the dynamic social context both nationally and on foreign missions. Both cases point to the only solution at hand: adopting the cultural approach. I f not out o f liking, at least out o f common sense. Even such a relationship may result very fruitful, shaping cross-culturally aware politicians, scientists and soldiers, as well as other individuals living i n a difficult, complicated but extremely interesting and culture-conscious world. Tłum. Karolina Bros � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce7861fc6542f41333d6e02f8a463d15.pdf 60d56a93ec60bbe3b897d9f016167ba5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6643 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource UNESCO cultural heritage Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6211 Title A name given to the resource Intangible cultural heritage: safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China. Part 1 Description An account of the resource 258 s.; il.color. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna (ed.) Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available National Heritage Board of Poland Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE edited by Hanna Schreiber 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �Title Intangible Cultural Heritage: Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China. The 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 Convention through the Prism of Sustainable Development. Scientific and substantive editor Hanna Schreiber Principal reviewer Andrzej Rottermund Language editing Tomasz Wiśniewski Translation LIDEX Mechanical editing Aleksandra Zych Proof-reading Tomasz Wiśniewski, Aleksandra Zych, Hanna Schreiber Layout, cover design and typesetting Magdalena Piotrowska-Kloc, Printomato © 2017 National Heritage Board of Poland ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa ISBN 978-83-63260-95-8 Printed by Łódzkie Zakłady Graficzne The views expressed in the articles published in this volume are those of the authors and do not necessarily represent the views of the institutions they work for, neither the National Heritage Board of Poland nor the Polish Ministry of Culture and National Heritage. �FOREWORDS Intangible cultural heritage at the heart of sustainable development . . . 12 Timothy Curtis Foreword . . . 16 Magdalena Gawin Opening speech . . . 20 Chen Fafen The National Heritage Board of Poland in the process of implementing the provisions of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage . . . 26 Małgorzata Rozbicka Introductory speech made during the opening of the 1st China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage . . . 34 Leszek Zegzda Kraków and its heritage in the European context . . . 40 Jacek Purchla �4 INTRODUCTORY PAPERS Intangible cultural heritage safeguarding: a global campaign and its practice in China . . . 52 An Deming Implementation of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – the Polish experience . . . 68 Jan Adamowski PART 1. ICH AND GOOD PRACTICES OF ITS SAFEGUARDING Croatia’s intangible cultural heritage safeguarding policies and practice. The implementation of the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Croatia . . . 86 Mirela Hrovatin, Martina Šimunković Safeguarding intangible cultural heritage in Latvia: insights into the contribution of NGOs . . . 100 Gita Lancere, Anita Vaivade Intangible cultural heritage in Lithuania . . . 112 Vida Šatkauskienė, Loreta Sungailienė, Skirmantė Ramoškaitė Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Hungary . . . 128 Eszter Csonka-Takács, Vanda Illés �5 PART 2. ICH AND THE EXAMINATION AND DOCUMENTATION OF PHENOMENA The strategy of safeguarding the intangible cultural heritage in the Czech Republic . . . 142 Martin Šimša Estonian inventory of intangible cultural heritage. The case of cross-trees . . . 154 Marju Kõivupuu Intangible cultural heritage of Albania and the challenges in creating the National Inventory and the list of phenomena and elements . . . 166 Silva Breshani, Arta Dollani Ambiguity in the system of safeguarding intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia . . . 184 Velika Stojkova Serafimovska, Ivona Opetčeska Tatarčevska The implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in the Republic of Serbia: documentation of the National Register of Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum in Belgrade . . . 198 Danijela Filipović Safeguarding intangible cultural heritage in Bosnia and Herzegovina . . . 214 Milica Kotur Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Slovakia . . . 226 Eva Ryšavá-Záhumenská �6 Safeguarding intangible cultural heritage in Bulgaria . . . 238 Albena Georgieva Documentation as a form of safeguarding of the intangible cultural heritage in China: practice and experience . . . 254 Deng Xuechen PART 3. CREATING THE ICH SAFEGUARDING SYSTEM – CURRENT CHALLENGES AND SOLUTIONS The intangible cultural heritage of Romania: current situation and future directions . . . 262 Marta Nedelcu The intangible cultural heritage of Slovenia and the activities of the Coordinator . . . 274 Nena Židov Networks of intangible cultural heritage experts in Hungary . . . 286 Eszter Csonka-Takács Intangible cultural heritage in the system of cultural heritage protection in Poland . . . 292 Katarzyna Zalasińska What do we mean when we say ICH? Or does the Galičnik wedding constitute ‘intangible cultural heritage’? . . . 300 Ivona Opetčeska Tatarčevska �7 ‘World is sacred’ worldview as an element of intangible cultural heritage in the modern world . . . 306 Vida Šatkauskienė Safeguarding and transmission of intangible cultural heritage – the case of Surova in a museum context . . . 318 Iglika Mishkova The Association of Folk Artists and its activities for the safeguarding of intangible cultural heritage in Poland . . . 336 Waldemar Majcher, Paweł Onochin, Katarzyna Smyk PART 4. ICH AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT Lists of intangible cultural heritage: the beginning or the end of sustainability? . . . 352 Eva Románková-Kuminková Intangible cultural heritage and sustainable development: case study of Suiti cultural space in Latvia . . . 370 Anita Vaivade Vernacular religion as an element of intangible heritage in terms of sustainable development . . . 380 Katarzyna Smyk Importance of inter-institutional cooperation for ICH safeguarding and sustainable development. The case of dry stone building . . . 398 Mirela Hrovatin �8 Securing the future of intangible cultural heritage in Romania in a sustainable way: benefits and subsequent risks . . . 412 Adina Hulubaş Discontinuation in transmission – threats and questions. The case study of Glasoechko singing in the Republic of Macedonia . . . 422 Velika Stojkova Serafimovska SUMMARY Ten remarks on the 10th anniversary of entry into force of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage . . . 434 Hanna Schreiber Acknowledgements . . . 472 Hanna Schreiber �FOREWORDS �12 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage at the heart of sustainable development Timothy Curtis* * Chief of the Intangible Cultural Heritage Section, Culture Sector, UNESCO Secretary of the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. �Forewords In 2003, the adoption of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage has shaped a new global understanding of heritage, beyond monuments, beyond artefacts, to include living heritage, recognising this as a force of innovation, social transformation and sustainable development. Within this new normative instrument, a radically new approach to the safeguarding of the living dimension of heritage has been promoted, putting communities and peoples first, as custodians and as bearers of cultural expressions. A similar spirit has inspired the elaboration of the 2030 Agenda for Sustainable Development, agreed in 2015 by the United Nations Member States. For the first time at the global level, culture, and in particular cultural heritage and diversity are recognised as drivers and enablers of an inclusive and human-centred approach to development. Heritage, including intangible cultural heritage, is indeed at the centre of the most pressing challenges facing humanity. Leveraging living heritage for sustainable development can help communities build more tolerant and more inclusive societies. In this context, the 2003 Convention can play an important role in the implementation of the 2030 Agenda for Sustainable Development, as a tool for realising the potential of intangible cultural heritage for environmental sustainability, inclusive social and economic development, as well as peacebuilding. At its sixth session in May-June 2016, the General Assembly of States Parties to the 2003 Convention adopted a new Chapter VI of Operational Directives dedicated to the safeguarding of intangible cultural heritage and sustainable development at national level. These new Operational Directives encourage States and communities to see living heritage as a wellspring of solutions to eradicate poverty and hunger, to create decent and green jobs 13 �14 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Timothy Curtis, 2016, © UNESCO. �in the cultural sector, in arts and crafts, in music and many other fields. By placing emphasis on the importance of traditional knowledge systems for identifying ways of living together and using resources sustainably, they reaffirm UNESCO’s firm conviction that living heritage is at the heart of contemporary issues facing our societies. Furthermore, they demonstrate how the international community is increasingly aware of the true potential of intangible cultural heritage for tackling current development challenges and those that can be anticipated in the future. In this endeavour, international and regional cooperation – one of the key purposes of the 2003 Convention – is of tremendous importance. Driven by a fast economic growth in the past two decades, Central and Eastern European countries, as well as China, face comparable challenges in safeguarding the diversity and ensuring the viability of their living heritage. Globalization and an unprecedented urban growth bring out new challenges for the future of our societies in better living together. Against this backdrop, efforts to safeguard intangible cultural heritage are increasingly considered as important to support communities not only in safeguarding their practices and values that define their lifestyles but also in promoting respect for other cultural traditions and lifestyles. However, this enhanced awareness among decision-makers, experts and communities is not yet sufficient. I am therefore very pleased to see the initiative of the Ministry of Culture and the National Intangible Cultural Heritage Board of Poland to convene a wide range of experts from Central and Eastern Europe and China to share good and effective practices in the safeguarding of living traditions. It fully demonstrates how urgent and useful it is to identify and safeguard the many cultural practices and knowledge that we have been elaborating over our history, and that are still relevant to many of our present challenges. It also highlights the commitment of the international community in ensuring that heritage’s full potential is mobilised, thereby advancing the well-being of societies and human progress, and it is my hope that it will serve as a source of inspiration for many other stakeholders worldwide. �16 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Foreword Magdalena Gawin* * Under-secretary of State at the Ministry of Culture and National Heritage (Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego), Warsaw, Poland, professor. �Forewords The First China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage is a wonderful continuation of the partnership and cooperation between China and 16 countries of Central and Eastern Europe initiated in Warsaw, Poland, and which has been maintained for more than four years now. I am glad that culture and intangible cultural heritage play such a significant role in many of the obvious areas of the cooperation, such as the economy, diplomacy, or infrastructure investments. That is because it is precisely this area of the heritage of mankind with all of its otherness and diversity that allows us to draw deep connections between places even as far afield – at first glance – as Asia and Europe or China and the countries of our region. Irrespective of the above-mentioned differences, all of us draw from the traditions, knowledge and skills of the past generations equally. It is culture and the heritage it creates that build our identity and sense of community – the great, human, European, Asian, or national ones, but also the small, regional, local and familial ones. In important and everyday moments, it is precisely intangible heritage that allows us to answer the basic questions of who we are, where we come from, where we are headed and what for, as well as what values are important to us. It is also culture that allows us to recognise the same invaluable process that has created civilisation for centuries and millennia in other human beings – irrespective of their origin and identity. Culture teaches us the respect for our own culture and achievements, but also for the different paths and achievements of our neighbours, often as far afield and seemingly distant as China. 17 �18 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Magdalena Gawin, 2016. Photo by Monika Szalek. �Forewords St John Paul II, one of the greatest Poles, and at the same time one of the most brilliant thinkers of the 20th century, wrote: What is culture? Culture is the expression of man. It is an affirmation of humanity. It is created by man – and it is through culture that man is created. He creates himself through the inner effort of the spirit: the thought, the will and the heart. And at the same time, man creates culture together with others. Culture is an expression of interpersonal communication, joint thinking and joint action of humans. It is created in service of the common good – and it becomes a basic right of human communities.1 Today, these words seem to be the most accurate description of the role which intangible heritage plays in the life of societies. It is the heritage that, by permeating all layers of culture – from traditional, folk culture to popular culture to high, classical or modern culture – consolidates and co-creates it, and helps to appreciate the role of community in all meanings and scopes of this word. Owing to legal instruments such as the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, since 2003 we have had international mechanisms that make it possible to safeguard elements of the heritage for future generations, as well as promote its diversity all over the world. Over the course of three days, the experts and representatives of seventeen countries who gathered at the First China – Central and Eastern European Countries Forum shared their experiences with regard to safeguarding, supporting, and developing activities that promote and disseminate intangible heritage. This exchange of practices, culminating in this exceptional publication, will enable all of us not only to make greater use of the potential for growth that lies in understanding and making use of the wealth of our common experiences than we did before, but first and foremost sensitise the governments and influential bodies of our countries to the significance of safeguarding and supporting – also financially – the intangible heritage of our nations and local communities for contemporary times. 1 Fragment of a speech presented to the youth gathered at Wzgórze Lecha (Lech’s Hill) in Gniezno on 3 June 1979. 19 �20 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Opening speech Chen Fafen* * Deputy Director of the Bureau for External Cultural Relations, Ministry of Culture, People’s Republic of China. �Forewords Distinguished Ministers, Experts, scholars, Ladies and gentlemen! The first ‘China-Central and Eastern Europe Intangible Cultural Heritage Protection Experts Forum’, jointly prepared by the Ministry of Culture of the People’s Republic of China and the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland is opening today in the Cultural Capital of Europe – Kraków. First, I would like to extend my warm welcome to officials and experts from China and 16 Central and Eastern European countries on behalf of the Ministry of Culture of the People’s Republic of China. Moreover, I would like to express my sincere gratitude to the organisers from Poland for all they have done to ensure the success of the forum. Culture is the spirit and soul of a country and a nationality. The level of cultural development plays a decisive role in the degree of civilisation, comprehensive power, and international competitiveness of countries and nationalities. At the same time, intangible culture plays an essential role and has a significant impact on the cultural life of people. As modernisation and globalisation accelerate, inherent cultural ecology and cultural space are put under huge pressure. Intangible culture has received an unprecedented blow. According to the consensus reached by state leaders, including the ministers of culture from China and Poland during the third meeting of Central China and Eastern European Countries 21 �22 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-cultural encounter. Mr Chen Fafen and the Chinese delegation meeting the Lajkonik from Kraków, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Forewords in Beijing in February 2015, the Ministry of Culture of the People’s Republic of China and the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland jointly held the forum obliged to pave the way for stimulating international research and communication in terms of safeguarding intangible cultural heritage, boosting international cooperation among institutions and experts from the intangible cultural heritage sector in all countries, setting the concept consensus for China and Central and Eastern European Countries to expand communication and cooperation, and gradually laying the firm foundation for the public opinion consensus. We are hoping that the experts and scholars from culture sectors in China and 16 Central and Eastern European Countries will make full use of the discussions and exchange their views on the issues in the current environment for intangible cultural heritage safeguarding. China is an ancient civilisation; a country with a long history. The Chinese people have created a wide range of profound and kaleidoscopic cultural heritage over the course of history. It has fully embodied their extraordinary imagination and creativity. As a key part of the rich traditional culture of China, intangible cultural heritage is the intuitive witness of the evolution of the Chinese civilisation, as well as the inexhaustible driving force behind its sustainable development. The Kunqu opera was selected as the Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) in 2001. The intangible cultural heritage safeguarding guided and driven by the Chinese government has been carried out for 15 years ever since then. Cultural authorities in all levels and areas have been sparing no efforts so that China could make great progress in intangible cultural heritage safeguarding thanks to the concern of the Chinese government. Especially when China’s first law – the Law of the People’s Republic of China on intangible cultural heritage protection – was enacted in 2011, it has accelerated the progress of China’s intangible cultural heritage safeguarding, and strengthened the awareness of its entire society about intangible cultural heritage, and furthermore, significantly improved China’s global influence. China’s intangible cultural heritage safeguarding has thus been on the track of the exemplary legislative cycle. In August 2004, the Chinese Government joined the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. This means that modern China, together with its uninterrupted 5000-year-old tradition will continue to progress and perfect the safeguarding of its intangible cultural heritage, and set the will to protect it as a national goal. China has been constantly refining its work concept of safeguarding intangible cultural heritage amid its continuous efforts to expand and perfect the practical aspects of the safeguarding process. 23 �24 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development We have especially stressed three concepts in recent years: the first concept is safeguarding with improvement; the second is integrating intangible cultural heritage with modern life; the third is the ecological protection concept regarding people, heritage, and life. Central and Eastern European countries have long histories and splendid cultures. The safeguarding of their intangible cultural heritage is characterised by different features and truly inspires our work in China. The Ministry of Culture of the People’s Republic of China and Chinese experts greatly cherish the opportunity for communication. We hope to discuss with the intangible cultural heritage safeguarding experts from 16 countries the challenges in the relationship between intangible cultural heritage and sustainable development, and gain substantial results. Finally, I want to thank the organisers again for their dedicated efforts and invite all the Central and European Countries to actively participate and wish the forum a great success. ��26 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The National Heritage Board of Poland in the process of implementing the provisions of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage Małgorzata Rozbicka* * Director of the National Heritage Board of Poland, Warsaw, Poland, professor, Faculty of Architecture, Warsaw University of Technology �Forewords Heritage – this term is ambiguous and undergoes continuous change, which constantly broadens and enriches its semantic range. In the field of many sciences, disciplines, and social practices, including those in whose context the term ‘heritage’ has not been properly recognised recently, this term often turns from a peripheral to a central one. It occurs wherever attempts are made to safeguard, adapt or use (sometimes practical) tangible and intangible remnants of the past. In this sense, heritage is also emotionally charged as it creates a close link between the entity which is or feels like the owner thereof and the entity which consented to succession (Kowalski 2013, 15). The term ‘cultural heritage’ has been changing and evolving since the 1960s. Nowadays, heritage is understood as a broad collection of tangible and intangible values; it is a re-source subjected to constant change, adjustment and interpretation by many users. The perception of the past and the relics thereof, and thereby the manner and scope of making use of them, undergo constant change. The spectrum of what is considered worth preserving also broadens and new interpretations emerge under the so-called patrimonialisation processes. Certain aspects of the past are assigned significance, whereas others are deliberately or unin-tentionally allowed to disappear, be it from the cultural landscape or from the public awareness (Murzyn 2007). The First China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage is doubtlessly a perfect occasion for international experts to discuss the above-mentioned issues, and in particular to exchange information on the contemporary meaning of intangible heritage for the communities of the countries represented at the Forum, and ways in which they understand, interpret, use, and safeguard it. 27 �28 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Małgorzata Rozbicka, 2013. Photo by Emilia Matuszewicz, © National Heritage Board of Poland. �Forewords In Poland, before the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2003) was ratified (2011), the tasks thereunder were assigned to the National Heritage Board of Poland (Narodowy Instytut Dziedzictwa, hereinafter referred to as ‘NID’) by decision of the Minister of Culture and National Heritage of 15 February 2010. NID is a cultural institution, which has continued the activities of the former National Centre for Research and Documentation of Monuments (Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków) since 2011, and at the same time is a legal successor of the Centre for Preservation of Historic Landscape (Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, 2002), which was founded in 1962, and of the Centre for Preservation of Archaeological Heritage (Ośrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego, 2007). NID, under a new name and new by-laws and better adjusted to the current needs of the system for safeguarding cultural heritage, also gained additional competencies, for in-stance in the scope of monitoring historical monuments, digitalising the collected documentation, and creating databases of monuments, as well as – which is of particular interest to us – in the scope of safeguarding intangible heritage. Therefore, in connection with the implementation of Article 13 of the Convention concerning the establishment of institutions documenting intangible cultural heritage and enabling access thereto, the Team for Preservation of Tradition and Culture (currently: Team for Intangible Heritage, Zespół ds. dziedzictwa niematerialnego) was created in May 2011 at NID, whose main objective was to develop and implement strategic solutions aimed at ensuring adequate safeguarding of the intangible heritage of Poland. In collaboration with experts – researchers of this issue from academic circles – the Team – which has been responsible for implementing the provisions of the UNESCO 2003 Convention since its establishment – developed the inventory strategy for the intangible cultural heritage in Poland and prepared the required documents, such as the rules and procedures for entering phenomena onto the National List of Intangible Cultural Heritage (Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego), as well as a relevant application form and guidelines for filling it in. In 2012, the Team for Intangible Heritage prepared an information package for Local Government Units which apart from discussing the possibility of implementing the 2003 Convention also contained guidelines and forms helpful for the identification and inventory of intangible heritage. Moreover, NID launched a website (niematerialne.nid.pl), which is dedicated to the Convention and the issues of safeguarding, first and foremost in relation to national intangible heritage. The intended fundamental task of the website was the publication and dissemination of knowledge 29 �30 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development of the phenomena entered onto the National List of Intangible Cultural Heritage and the creation of a modern platform for the exchange of experiences between depositaries, non-governmental organisations, and cultural institutions. The website was also supposed to provide relevant information on the events, competitions and workshops organised in our country in connection with intangible cultural heritage. Also in 2012, the Team within NID, in cooperation with the Department of Polish Culture of the Institute of Culture Studies at Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, Poland (Zakład Kultury Polskiej Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), organised an international scientific conference ‘Intangible Cultural Heritage: Sources – Values – Safeguarding’ (Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona). Submission of applications to the National List of Intangible Cultural Heritage, which is supposed to constitute a list of the manifestations of living intangible heritage in Poland, ultimately opened in January 2013. The List, maintained by the Minister of Culture and National Heritage, with the help of NID and the Council for Intangible Cultural Heritage of the Ministry of Culture and National Heritage (Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego), is for information purposes only, and at the same time reflects the diversity of the intangible heritage present in our country. Applications to enter such elements onto the National List of Intangible Cultural Heritage are reviewed by the Council for Intangible Cultural Heritage. To this day, the Minister of Culture and National Heritage has issued decisions to enter twenty various phenomena from all over Poland1 onto the National List of Intangible Cultural Heritage on the basis of recommendations of the Council. Also in February 2013, the NID Team organised an international conference under the name ‘Best Practices in the Implementation of the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage’ (Dobre praktyki w realizacji zadań związanych z Konwencją UNESCO w sprawie ochrony dziedzictwa niematerialnego z 2003 roku) together with the Association of Folk Artists (Stowarzyszenie Twórców Ludowych), the aim of which was to present the general assump1 Phenomena entered onto the National List of Intangible Cultural Heritage (as of 2016): ‘Artistic and historical gunsmithing – items made in accordance with the traditional Cieszyn school’; ‘The Lajkonik procession’; ‘The Kraków szopka tradition’; ‘The lightering traditions in Ulanów’; ‘The Corpus Christi procession in Łowicz’; ‘The Esperanto language as a carrier of the Esperanto culture’; ‘The skill of creating and playing the koza (Podhale bagpipes)’; ‘The Żukowo school of Kashubian emroidery’; ‘Falconry – living tradition’; ‘The Polish national dances’; ‘The indulgence festivities in honour of St Roch with blessing of animals in Mikstat’; ‘The traditional casting technique of the Felczyńskis in Taciszów’; ‘The Dyngus przywołówki in Szymborze’; ‘The Warmia dia-lect as a carrier of oral traditions’; ‘The Żywiec–Sucha Beskidzka toymaking’; ‘Honey hunting’; ‘Perebory – the Bug River weaving traditions’; ‘The Kraków bobbin lace’; ‘The cultural traditions of Biskupizna’; ‘The carol singing of the New Year Dziady in the Żywiec region’. �Forewords tions connected with the implementation of the provisions of the Convention and the scope and manners of operation of the safeguarding of the intangible heritage in Poland and other European countries. In 2014, Regional Coordinators for Intangible Heritage were appointed at all sixteen Regional Offices of NID. Before taking action, they were comprehensively trained. They participated in two training sessions which concerned both the provisions of the 2003 Convention and the practical aspects of the implementation thereof. From filling in applications to measures which NID coordinations can and should take in order to safeguard and inventory intangible heritage as part of the cooperation and contact with the depositaries, local government units and non-governmental organisations, as well as academic circles. At present, coordinators independently help local communities to fill in applications and also inform stakeholders as well as relevant institutions and organisations of the potential benefits, but also dangers associated with entering individual phenomena onto the National List or, in the future, onto UNESCO lists. In 2014, NID organised a workshop in Sandomierz which was dedicated to the cooperation of non-governmental organisations, cultural institutions and local government units in the area of intangible heritage. Representatives of circles active in the area of safeguarding, promoting and documenting intangible cultural phenomena: representatives of non-governmental organisations, cultural and educational institutions, offices and cultural animators were invited to participate in the two-day workshop the purpose of which was to develop methods of cooperation in safeguarding the intangible cultural phenomena present in our country. The workshop concerned the essence of intangible cultural heritage and forms of safeguarding it compliant with the methodology developed at the UNESCO forum. Practitioners from this field shared their experience and professional tips on how to safeguard intangible cultural heritage effectively, which helped the workshop participants gain new competencies in the area of identification and inventory. The second nationwide workshop was organised by NID in 2015 in Zakopane. This time it was dedicated to presenting the so-called good practices in safeguarding intangible heritage. The speakers and the hosts of the workshop were professionals who safeguard such heritage on a daily basis. On the first day, they shared their practical experience with a large audience. On the following day, seven workshop groups jointly discussed the matter of how the tools proposed by the Convention can be used to safeguard individual intangible cultural phenomena effectively. At present, NID employees actively participate in meetings dedicated to safeguarding the intangible cultural heritage of our country, co-organised by the Monuments Preservation Department 31 �32 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development (Departament Ochrony Zabytków) of the Ministry of Culture and National Heritage for representatives of local governments. They also participate in many conferences and meetings of statutory bodies of the UNESCO 2003 Convention. They also try to promote and disseminate the need to safeguard intangible heritage and the principles thereof with the use of the radio and television. Furthermore, in order to complete the illustration of the activity of NID outlined above, which has been carried out since 2011 in the scope of technical, organisational, and educational support for the implementation of the tasks under the 2003 Convention, it seems necessary to mention the publishing activity of NID as well. With regard to the issue of identifying and safeguarding intangible heritage, as many as six works have been published so far, including both Polish translations of key UNESCO publications2 and original works by Polish authors,3 sometimes consisting of several volumes, which concern both theoretical and practical aspects of identifying, documenting and safeguarding the invaluable intangible cultural heritage of our country.4 To conclude, I would like to express my hope that the 1st China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage was a perfect occasion for professionals from the seventeen countries not only to freely exchange their views and experience and to establish relations with international experts, but also to present the wealth of their national heritage and the measures taken by their countries in order to safeguard such heritage. It brings immense joy and satisfaction to the National Heritage Board of Poland, which had the honour and pleasure to co-organise the Forum in Kraków, that it met with such great interest and was evaluated by the participants in such a favourable manner. References Adamowski, Jan, and Katarzyna Smyk, eds. 2013. Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona [Intangible cultural heritage: origins – values – protection]. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. 2 A set of eight UNESCO brochures outlining the idea behind the 2003 Convention (UNESCO 2011). 3 Narodowy Instytut Dziedzictwa n.d.; Adamowski and Smyk 2013, 2015; Przybyła-Dumin 2016. 4 A brochure presenting phenomena entered onto the National List in the years 2014–2016 (Sadowska-Mazur and Włodarczyk 2016). �Forewords Adamowski, Jan, and Katarzyna Smyk, eds. 2015. Niematerialne dziedzictwo kulturowe: zakresy – identyfikacja – zagrożenia [Intangible cultural heritage: scope – identification – threats]. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Kowalski, Krzysztof. 2013. O istocie dziedzictwa europejskiego: rozważania [Reflections on the essence of European heritage]. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Murzyn, Monika A. 2007. “Dziedzictwo kulturowe w okresie przemian. Szanse i wyzwania [Cultural heritage in time of change: opportunities and challenges].” In Dziedzictwo kul-turowe w XXI wieku: szanse i wyzwania, edited by Monika A Murzyn and Jacek Purchla, 139–54. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Narodowy Instytut Dziedzictwa. n.d. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce [Intangible cultural heritage in Poland]. Edited by Anna Marconi-Betka, Katarzyna Sadowska-Mazur, and Julia Włodarczyk. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Przybyła-Dumin, Agnieszka. 2016. Narracja, obyczaj, wiedza…: o zachowaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego [Narrative, custom, knowledge…: on the preservation of intangible cultural heritage]. Chorzów–Lublin– Warszawa: Muzeum „Górnośląski Park Et-nograficzny w Chorzowie”; Wydawnictwo Uniwersytetu Marii CurieSkłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Sadowska-Mazur, Katarzyna, and Julia Włodarczyk, eds. 2016. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego [National List of Intangible Cultural Heritage]. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. UNESCO. 2011. Niematerialne dziedzictwo kulturowe [Intangible Cultural Heritage]. Paryż: UNESCO. 33 �34 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Introductory speech made during the opening of the 1st China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage Leszek Zegzda* * Member of the Government of the Małopolska Province. �Forewords Everything starts with the word. It is where all things originate. First, there is a thought, an idea, something of value. The word allows us to express that thought, build an image, form a new reality. And thus, the intangible precedes the tangible, for the latter is formed out of the former. All that takes tangible shape has its roots in the intangible. Tradition – the living, intangible manifestations of culture that we inherit from our ancestors is what makes up our identity – both the identity of an individual and the identity of our community as a whole. It allows us to define ourselves, to choose our place and to grow roots, forming a strong foundation and helping us build a sense of value. And so, tradition becomes the link between the past, the present, and the future. Rites, practices, performances and musical traditions bind people together and at the same time play a vital role in maintaining and nurturing our cultural diversity. Intangible heritage facilitates the contacts between different cultures, creating a common space for dialogue and mutual respect. In these contexts, the Małopolska Province truly stands out in terms of the wealth of its cultural resources. This remarkable diversity has been accumulated over the ages by the several ethnic groups and minorities that lived here. All of them created a vibrant cultural mosaic the individual parts of which may be both of pure colours that represent the most pronounced ethnic characteristics and of mixed shades produced through the cross-pollination of neighbouring cultures. Ruthenians, Jews, Romani People, Slovakians and Hungarians as well as German settlers have all created an outstanding mixture of intangible heritage on this very 35 �36 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Leszek Zegzda, 2015, © Marshal Office of the Malopolska Region. �Forewords soil. Likewise, the influence of the dozen-odd neighbouring ethnographic regions clustered together in Małopolska – Cracovians, Gorals, members of the Lachy culture and highlander groups – all different in terms of local dialect, outfits, music, rites and customs – has only added more vibrancy to this cultural melting pot. It is our people who make up this invaluable cultural wealth and whose creativity and involvement are both rooted in regional traditions. Their attachment to the location in which they live and to their traditions and age-old customs have shaped the character of consecutive generations and still does so today. It is here, in the Małopolska region, that all phenomena of the present day are experienced in a very special manner, filtered through the century-old values which influence our perception of the world, thereby shaping our ability to create. Intangible heritage is fleeting, fragile, and cannot exist on its own. Many phenomena have been lost forever as people passed away and as stories came to an end, for there was nobody to remember, nobody to save them from oblivion. It is for this reason that it is so important for us to continue to pay great attention to the living manifestations of our heritage. During the 1st China and East-Central Europe Expert Forum dedicated to intangible cultural heritage, organised in Kraków at the International Cultural Centre, we have a unique opportunity to reiterate our call for dialogue and creative exchange of experiences and good practices in the field of safeguarding intangible cultural heritage, the philosophy and management thereof, as well as the economic and political dimensions of the activities in question; for whenever different cultures meet, these are the values that always matter most. It is no coincidence that Kraków was chosen as the meeting place on this occasion. It is a place where intangible heritage has a meaningful impact on the identity of the local residents, at the same time forming an immense potential for the sustainable development of the city. The local government of the Małopolska Province pays special attention to the protection, development, and interpretation of the intangible heritage of the region. Among the many cultural institutions of the Małopolska Province, museums and culture centres continue to play a pivotal role, their activities extending to the entire region, allowing for model solutions to be developed. As a result, these institutions continue to serve as important centres of not just cultural protection, but cultural animation as well. Without a doubt, the SOKÓŁ Cultural Centre for the Małopolska Region in Nowy Sącz plays an important role in the entire process, providing care and support to local artists – regional bands and ensembles, folk musicians, instrumentalists, singers, carolers, farmer’s wives associations and country theatres. An important event which is regularly held in 37 �38 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the region is the Regional Culture Congress, first organised back in 2015 at the initiative of the Małopolska Province, with the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – ratified by the Republic of Poland in 2011 – serves as an inspiration. Works are now underway to establish the Heritage Centre for Intangible Culture, formed at the initiative of the SOKÓŁ Cultural Centre. This project would never have been possible without the involvement of the Małopolska Province, which considers the establishment of this Centre to be an important stage in the formation of a regional heritage safeguarding system. The Małopolska Province continues to acknowledge and reward various activities and projects aimed at the promotion of good examples in the field of protection of all phenomena which comprise the local cultural heritage. It is for this reason that two awards have been established: the Roman Reinfuss Prize for exceptional achievements in the field of safeguarding the local cultural identity in the Małopolska region, and the Władysław Orkan Prize for promoting the idea of regionalism and for extraordinary achievements in the field of artistic and cultural activity of local communities of Małopolska. The extraordinary wealth and diversity of the activities performed is clearly reflected in statistics: more than 1000 folk artists, 281 regional ensembles (including 153 children’s ensembles), about 170 bands, more than 350 groups of carolers, over 200 singing ensembles, 140 folk poets, 240 folk storytellers, 50 country theatres and 450 farmer’s wives associations – all of them involved in a plethora of artistic activities. These impressive figures translate directly into an equally stellar artistic and substantive level attained by most of the artists and groups involved. The ensembles and solo artists from the Małopolska region have repeatedly earned top spots in numerous folklore competitions both in Poland and abroad. The activities of regional artists have made it possible to produce a highly attractive cultural offer, complementing the efforts of our tourism industry and ensuring the continuing popularity of Małopolska as a travel destination. These are just a few of the countless activities and valuable initiatives pursued by various institutions, private entities and both formal and informal groups of people all across the Małopolska region, aimed at the preservation, safeguarding, and perpetuation of all that matters most to our regional culture. In one of his homilies, Pope John Paul II once said the following words: ‘I beseech you, stay true to your heritage! Make it the foundation of the upbringing of your children! Make it a source of noble pride! Preserve this heritage! Make it thrive! Pass it on to the next generations’. �Forewords All the activities which are currently being implemented are intended as an answer to this call – an answer that must involve all those who live in the region, for it is only in close cooperation with them that the safeguarding of the intangible cultural heritage has any chance of succeeding. I sincerely hope that the process of cooperation and dialogue, initiated during this Forum by the eminent experts from seventeen countries who have gathered here, shall bear fruit in the near future, becoming a starting point for joint solutions, which – through their territorial extent – will be able to serve as examples of good practices in the field of safeguarding of the intangible cultural heritage at the local, regional, national, and international level. 39 �40 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Kraków and its heritage in the European context1 Jacek Purchla* * Director of the International Culture Centre in Krakow, President of the Polish National Commission for UNESCO. 1 This chapter is based on a selection of excerpts from the book by Jacek Purchla, Kraków in the European Core (translated by Teresa Bałuk-Ulewiczowa), second edition, International Cultural Centre, Kraków 2016 (courtesy of Wydawnictwo BOSZ). �Forewords Kraków is often perceived as ‘the heart of Poland’ and ‘the most Polish of all Polish cities’. Although Poland’s boundaries have been shifted to and fro so many times, Kraków has always been Polish. But at the same time it is also the most cosmopolitan place in Poland: not only were numerous foreign influences imported here, but they were also submitted to creative reprocessing. The myth of Poland’s ancient capital, a place of symbolic meaning in Polish politics and national life, must be reinterpreted today in the wider context of a uniting Europe. If Central Europe’s complex rests in its continual striving to prove its European membership, Kraków has no need of such proofs. It has always made up the Polish chapter of European heritage. Kraków is one of the so-called ‘creative cities’, that is cities which have made a creative contribution to the building up of the universal values in our civilisation while at the same time maintaining their local features and pursuing their own, unique, identities. It is also inseparably bound with the specific properties and genius loci of Central Europe. Three ideas of Central Europe, the Hanseatic, Jagiellonian, and Habsburg visions, coincided with the peak of Kraków’s civilisational prosperity. Two of them came before the end of the Middle Ages. All were to meet at Wawel Hill at the turn of the 13th and 14th centuries. Kraków was the only city in which a creative and harmonious blend of all three of these integrative concepts for Europa Minor ensued. If we look at Europe’s civilisational development in its two main aspects, cultural and economic, we observe a growing integration of Bohemia, Poland, and Hungary in the 12th and 13th centuries with Carolingian Europe. A factor associated with this process was the economic programme of the Cistercians; but the major determinant was the great sweep eastwards of colonisation, carrying the Western European settlement model into these countries. 41 �42 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Jacek Purchla, 2015. Photo by P. Mazur. �Forewords Kraków became a special symbol of the new dimension in urbanisation. The Middle Ages turned it into a European metropolis lodged at the foot of Poland’s royal and sacred hill. The factors determining this were not only the city’s role as capital, but also its adoption of a new model of settlement. Re-organised in the mid-13th century on German municipal law and designed as an ambitiously expanding colonial town, Kraków was rapidly becoming one of the largest trading emporia in late mediaeval Europe. Its characteristic and distinctly lucid municipal layout, which goes back to that period, was its first creative contribution to European civilisation. This is the paradox the incursion of Genghis Khan’s hordes brought: by destroying, they only managed to reinforce the civilisational strength of Latinate Europe, as borne out by the mediaeval defensive churches of Transylvania, and by Kraków. Though materially devastated, it survived the cataclysm of 1241, demonstrating its power to continue as a civitas not in the sense of physical structure, but as something more, an ethnos, a combination of functions, a process, or perhaps above all as the idea of a city. The disaster gave the impulse and opportunity for an extraordinary amount of creativity. The initiative came from its prince, Boleslaus V (the Bashful). The groundwork for his capital’s new structure was the municipal charter he granted in 1257, opening up a new age in its history. Up to that time, the chief factor determining Kraków’s urbanisation was spontaneous growth in its municipal functions and space. The charter endowed it with the framework of a new design. With its distinctive, hitherto unparalleled scale and symmetry, the new urban layout ranked Kraków uniquely in contemporaneous civilisation. Its Market Square, one of the biggest mediaeval market places, is extraordinary for the regularity and scale of its design, well ahead of its time in town planning, blending harmoniously with what had survived the destruction. Freed by its 1257 charter of the narrow streets typical of mediaeval towns, Kraków was invested with a design which is still the basis of its metropolitan development today. For Kraków, the Magdeburg municipal law on which its charter was based soon turned into a constitutional matrix, the first implementers of which were newcomers from Silesia. Just as elsewhere in Central Europe at the time, the culture of the German speakers played a vital role in the growth of the new Kraków. The influx of German colonists introduced multi-ethnicity as an important ingredient in the life of the nascent metropolis. In the 15th century, Kraków was one of the biggest towns in Central Europe. Since Vladislaus Jagiełło’s victory over the Teutonic Knights at Grunwald in 1410, in 1410 it has been also the capital of a rising European power. Its economic status was growing along with its political power. The vigour of life at Court and the thriving city encouraged the growth of intellectual and artistic 43 �44 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development activity. The splendour of the last years of the reign of Casimir the Jagiellonian and the work of Veit Stoss mark the climax of Kraków’s age of felicity. In the 16th century, as capital of a vast dominion, Kraków propagated its influence from the south-western corner of the realm into the vast lands of Lithuania and Ruthenia. The monarch convened Sejm parliamentary sessions to Kraków; while Wawel Castle, headquarters of the dynasty, was one of the most important centres of political power in contemporary Europe. The splendour of the last Jagiellon reigns marked the acme of Kraków’s significance on the map of Europa Minor. The multi-ethnicity of the metropolis meant that large groups of Jews, Germans, Italians, Ruthenians, Hungarians, and Scots lived in the environs of Wawel Castle. At the same time, Kraków was truly the focal point for Polish culture. Sigismundian Kraków not only imported a variety of foreign influences; it also creatively transformed them, assuming the role of a prolific centre with an impact well beyond the borders of the Jagiellonian domain. In the mid-16th century, the Kraków agglomeration counted some 30,000 inhabitants, like Prague, the other major city in Central Europe. Though these two cities could not vie with Rome, Venice, Naples, Constantinople, Lisbon, Paris, London, or Antwerp in magnitude or economic status, they were well ahead of the other cities in Central Europe, such as Gdańsk, Königsberg, Wilno, Riga, Kiev, Lwów, or Wrocław, in the complexity and power of their functions. Triumph would soon turn into the cause of downfall. The concept of union with Lithuania devised in Kraków in the late 14th century eventually created a threat to Kraków’s status as capital. This was connected with the constitutional evolution that ensued in the 15th and 16th centuries. The commonwealth of the nobility into which Poland was transformed during the 15th century based its political existence on a parliamentary system for the szlachta (Polish nobility and gentry). With a peripheral situation in a state bulging out north-eastwards, for practical reasons Kraków could no longer be the venue for parliamentary conventions. If we consider the headquarters of the supreme authorities the capital of any state, then Kraków was gradually losing this position in the 16th century. However, for a long time, Kraków retained its status as capital, as understood in an age of feudalism. Here the insignia of statehood – the royal treasury and archives – were lodged. Well-nigh until the demise of Poland-Lithuania all the main state occasions, coronations and royal weddings were held here. Already by the turn of the 18th and 19th centuries Kraków’s legend had proved the critical factor decisive of its future. The city of Kraków provided the natural setting for the last great �Forewords attempt to salvage Poland’s sovereignty. On 24 March 1794, the Kościuszko Insurrection broke out. Kraków’s capital status unexpectedly assumed a new dimension at the Congress of Vienna. In 1815, the city became the object of keen rivalry between the three Partitioning Powers, since it was still perceived as a symbol of Poland’s sovereignty. In the outcome of the compromise arrived at between Austria, Prussia, and Russia, in 1815–1846 Kraków was formally an independent state, a Republic (der Freistaat Krakau) under the ‘guardianship’ of the three Powers. The 19th century brought changes in the settlement network of Europe. A combination of political and economic causes made Kraków remain a non-industrial city with a fairly slow rate of growth until the end of the century. Locked inside the Austrian defences, it was relatively small and poor. But a way was found to give the city a chance of development thanks to the liberalism that came to Austria in 1860, and the power of the old metropolitan tradition. This was the essence of the Kraków phenomenon of that period: there was no simple relationship between the city’s size and its metropolitan function. The power of tradition was an extremely important factor in its progress. Thanks to the power of its past Kraków became the place integrating all the Polish people; Kraków, not the province’s capital, Lwów, became the heart of Polish national life. Kraków’s development at the turn of the 19th and 20th centuries was based on numerous contradictions. The systemic deficiency in the city’s economy was compensated for by its extraordinary significance to the people of Poland. Its function as the nation’s spiritual capital contrasted blatantly with its function as a frontier fortress and provincial garrison manned by a foreign army. From the vantage-point of the great cosmopolitan metropolis into which Vienna had turned as the centuries changed, Kraków was but a middle-sized peripheral town. From the point of view of Polish raison d’être, it was fulfilling the functions of the capital, albeit an impoverished capital, of a non-existent Polish state. These and other antinomies made up the Kraków phenomenon and accounted for the exceptionality of its situation under Austrian rule. The contemporary Kraków was not merely the Polish Athens, but also the Polish Piedmont. At the turn of the 19th and 20th centuries, Lwów performed the functions of provincial capital of Galicia, the largest province in Austria, while Kraków was the lynch-pin integrating Polish national affairs, especially after the 1905 Revolution was crushed in the Congress Kingdom (Russian partitional zone). On the eve of the First World War, it was in Kraków that the activities of the major independence groups were concentrated. Kraków was HQ for Józef Piłsudski, who in August 1914 led his Polish Legions out from this city to fight for independence – against Russia, but still as a partner of Austria. 45 �46 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development With a population of around 750,000, Kraków is much bigger than the planners of fifty years ago expected and, more importantly, now going through a period of demographic stability. This certainly does not mean a stop to development, but rather a slowing down of the expansion which was responsible for a fall in the standard of living. By virtue of its hallmark and the attractiveness of its heritage, Kraków has the potential for the metropolitan game. Its heritage is what makes Kraków Poland’s second city and not just one of sixteen provincial capitals. Kraków’s heritage is the natural asset with which it has entered the 21st century. It is its first metropolitan function, still determining its position in Europe today. The potency of heritage in Kraków’s metropolitan personality has been defined by its investiture in the 19th and 20th centuries as the archetype of the nation’s spiritual capital, an archetype supporting Kraków’s essential role as the factor integrating the people of Poland, yet at the same time determining the city’s high level of recognisability in Europe and throughout the world. There is also a material aspect of cultural heritage: a superbly preserved historic urbanistic fabric and firstrate monuments. The fact that Kraków was placed on the UNESCO World Heritage List already in 1978 is a cogent testimonial to the supra-regional value of its heritage resources. Kraków, the only large historic city within Poland’s current borders to have survived the tragedy of the Second World War physically unscathed, is a symbol of continuity and endurance. Its second metropolitan function, strictly bound up with the first, is its intellectual and artistic potential. One of the signs of its capacity for the creation of culture is that it is often referred to as Poland’s cultural capital. And this is another reason why Kraków has become an international tourist centre. Kraków is one of those of our Continent’s old cities whose contemporary development is determined by their past and tradition. It is the only city of such a large size between Warsaw, Berlin, Prague, Bratislava, Vienna, and Budapest which has had its historically shaped metropolitan functions degraded to the rank of a provincial centre. Today, Kraków’s cultural heritage has to be deciphered not only in its national framework but also in the international dimension. It is no coincidence that international tourism has become the chief factor determining the economic development of Kraków and Lesser Poland, especially since Poland’s accession to the European Union on 1 May 2004. Today Kraków is ‘trendy’. The work which contributed to the changeover involved not only operations to stop the prospect of ecological disaster, but also the swift removal of the consequences, by the conservation of heritage. Kraków is currently one of the busiest tourist markets on the continent. Over ten million tourists visit it every year. In the plebiscite held by the monthly magazine Travel & Leisure in July �Forewords 2015, it was ranked third in the top ten of Europe’s most attractive cities. Only Florence and Rome came ahead of it. The sites entered on the UNESCO World Heritage List in the vicinity of Kraków, especially the Wieliczka Salt Mine and the Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum, are popular destinations for tourists. One of the paramount factors accounting for the growth of the tourist industry is that Lesser Poland is the birthplace of John Paul II. The Sanctuary of Divine Mercy at Łagiewniki, which the Pope from Poland consecrated on 17 August 2002 during his last pilgrimage to Poland, receives pilgrims from scores of countries all over the world. Research shows that 25% of all the pilgrims are from abroad, chiefly from Europe, but also from the Philippines, Costa Rica, Cuba, Japan, South Korea, the USA, and they also include Ukrainians and Russians… A monumental religious venue, the John Paul II Centre, has been raised in the neighbourhood of the Sanctuary of Divine Mercy, on the site of Kraków’s old Solvay soda works, where during the Second World War Karol Wojtyła worked as a blue-collar labourer. The St. John Paul II Sanctuary is at the Centre’s very heart. The relics of the Polish Pope were brought here in 2011 and since that time his cult has flourished. There is no other city in Poland which has accumulated so much myth and legend and preserved its symbolic layer as full of life as the space of Kraków’s mediaeval City Centre, teeming with life today. As in past centuries, the medieval melody of the bugle call sounding from St Mary’s Tower determines the rhythm of life, and the Royal Sigismund Bell tolls from Wawel Hill to comment on the important moments in the life of the nation and the city. The city continues to order its life by the traditional calendar of religious holy days such as the feast day of St. Stanislaus, patron of Kraków, and Corpus Christi, and the folkloric amusements such as the Rękawka fair, the Lajkonik Hobby-Horse parade, or the Wianki midsummer night’s eve festival. The multilayer memory and identity of the city are superbly complemented by the suburban folklore which has been forming since the 19th century in Zwierzyniec, Krowodrza, and Ludwinów. The folklore is still thriving, symbolised by the Lajkonik and the Nativity scene (szopka) traditions, particularly distinctive for Półwsie Zwierzynieckie and Krowodrza. The Nativity scene (szopka) is a traditional craft which is passed down from generation to generation, ensuring its continuity. The Lajkonik parade is a colourful pageant through the city of Kraków. The main character is a rider dressed as a Tatar mounted on a hobby-horse. The event commemorates the Mongol invasions which threatened the city in the 13th century. The Lajkonik parade and the Nativity scene (szopka) competition show how robust the local tradition is, and that is precisely why they have been entered on the National List of Intangible Cultural Heritage. 47 �48 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-cultural encounter. The Nativity Scene (szopka) Tradition in Kraków explained to Hungarian ICH expert, Dr Eszter Csonka-Takács, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Forewords Is a city which has committed itself to such an extent to the reverence of its past still capable of facing the challenges of the present day? There can be no doubt that Kraków is an arena for a fierce confrontation between contemporary civilisation and the heritage of the past. Heritage means memory, choice, and identity. That is why Kraków is today creating a new chapter of Polish heritage for Europe and the world. After the death of John Paul II in 2005 Kraków quite naturally became the guardian of his memory and his legacy. At the same time, the city is endeavouring to revive its multi-ethnic tradition, lost as a result of the Holocaust. This is expressed both by the Jewish Cultural Festival, which every June since 1988 has summoned a large audience from all over the world; as well as in the phenomenon of Kraków’s Kazimierz quarter. Before our very eyes, Kazimierz has become a laboratory for the retrieval of the memory of a world that has gone forever but nevertheless is still an inherent part of the identity of the European Core. Finally, there is the most astonishing experience: the reinterpretation of the heritage of Nowa Huta. Today the Polish Magnitogorsk is not just a symbol of the Sovietisation of Poland, but also the fourth phase of the grand urban development of Kraków, a development reaching far beyond the local bounds. At the same time, it is also the legend of a battle for dignity, the legend of Solidarity. Diversity, integration, continuity, authenticity, representativity, artistic class in architectural heritage – all of these determine not only the meaning of Kraków’s heritage, but also the strategy for its protection, and especially the comprehensiveness of that strategy. The foundation of this endeavour is the continual reinterpretation of heritage. Thus history has become a factor in the city’s development which in turn has created a variety of options for the interpretation of cultural heritage, for meanings of the city – as a process, a function, an idea, form, and mirror of civilisation. The complex story of Kraków, in the 20th century as well, confirms the words of Sophie Lang that cities are never a random occurrence, that they are a concept of a higher order. In Central Europe, cultural identity has never been a feature that has been fixed for all time. It has always called for continual choice. In this sense, too, Kraków is the very essence of the European core, understood also as trauma and ambivalence. The comprehension of the Kraków phenomenon, and a broader historical outlook on the changeability of the functions it has played in the settlement network for this part of Europe and of its changing meanings and subject-matters, holds the key to understanding the nature of Europa Minor. Europa Minor has never been out of the European civilisation. But it has preserved a distinctiveness which today is a value. 49 �50 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �INTRODUCTORY PAPERS �52 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage safeguarding: a global campaign and its practice in China An Deming* * Chinese Academy of Social Sciences (中國社會科學院), Beijing, People’s Republic of China, e-mail: andm@cass.org.cn. �Introductory papers Over the recent thirty years or so, China has experienced dramatic changes in the economy, culture, politics, and many other aspects of social life. One of the problematic side-effects that accompany this great development is the fading of traditional culture. Introduction The campaign of intangible cultural heritage safeguarding has currently been developed into an influential social and cultural movement in China. Its quick prevalence is deeply rooted in the consciousness of national identity, especially when facing the strong influences of industrialisation and globalisation, and considering the impact from UNESCO. Since its introduction to China, this campaign has indeed brought many dynamic results to traditional culture and people’s practice, as well as to related academic disciplines such as folklore studies. Thanks to a series of actions related to ICH safeguarding and more active cooperation between the state, communities and scholars, numerous folk culture genres – especially folk beliefs and religious practices used to be labelled as feudal superstition and restrictedly prohibited – have gained an improved status in the whole country by being identified as ‘ICH items’, together with their bearers and communities having received more space for survival. Meanwhile, folklore studies are also celebrating various new opportunities and challenges to the discipline caused by the movement. However, a number of problems have also risen simultaneously. Among them, the central one is the paradox between the UNESCO ideal theory and the actual practice of ICH safeguarding in specific contexts. It has not only caused competition or conflict between different places in the country, and caused various countries to fight over property rights to traditional events, but has also diminished the authority and confidence of the common people as traditional bearers in expressing themselves through their own culture. To this extent, ICH communities, scholars – including folklorists worldwide – and the state powers still have a long way ahead. The Project of Intangible Cultural Heritage Safeguarding has currently been developed into a well-known and popular movement in China. It is such a wide and influential movement, that 53 �54 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Part of volumes of the ten collections displayed at the 4th Exhibition of Chinese ICH, 2016. Photo by Wang Xuewen. The 100th performance of Mudanting (Peony Pavilion), the most well-known kunqu Opera. 11 May 2007. Photo by Wang Feng. �Introductory papers it involves figures and institutions from different levels and regions. A Google search for ‘intangible cultural heritage’ results in more than one million hits. And the first several pages are mostly about the content in China. Thus we can see how it flourishes. The growing consciousness of national identity and the stimulation from international society: the reason for the quick prevalence of ICH movement in China The reason for the quick prevalence of this movement in China is deeply rooted in the strong consciousness of national identity, and the influence from the international community, especially that from UNESCO. Over the recent thirty years or so, China has experienced dramatic changes in the economy, culture, politics, and many other aspects of social life. One of the problematic side-effects that accompany this great development is the fading of traditional culture. Facing the strong challenges of industrialisation and globalisation, and answering the question how to preserve and maintain the identity of Chinese traditional unique culture and value became common concerns for Chinese people, especially the intellectual elites. In fact, in China, similarly to many other countries, intellectuals are always the first to perceive the crisis of traditional culture and the first to take steps in order to prevent it. And it was thanks to their promotional endeavours that their anxiety towards the status of tradition became a matter of nationwide care. An earlier example of this is the project of collecting folk songs and other folklore genres started by scholars between the late 1910s and early 1920s. Considering the drastic decline of traditional culture, and facing a violent impact of industrialisation and westernisation, a number of faculty members and students from Peking University initiated the project for the sake of rebuilding the ‘spirit of the nation’. It eventually developed into a country-wide cultural movement, the so-called folk song studies movement (歌谣学运动), and has been generally recognised as the birth of Chinese folklore study as a new discipline (Zhang 1985, 306–47). In the early 1980s, the issue of salvaging the Chinese traditional culture against the impact of western cultures and arbitrary misuse or excessive exploitation was raised again. This request was in a way consistent with what had been embodied in the folk song studies movement. Furthermore, since the impact of westernisation and commercialisation accompanying the implementation of the central government’s new policy ‘reform and open’ (改革开放) was 55 �56 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development much more severe and prevalent than before, it involved much broader social circles and evoked wider concerns towards the critical situation of tradition and nation. As early as in late 1970s and early 1980s, based on increasingly more urgent requests and proposals from scholars with folklorists at the centre, the Chinese Ministry of Culture (文化部), State Ethnic Affairs Commission (国家民族事务委员会), and China Federation of Literary and Art Circles (中国文学艺术界联合会) jointly launched the compilation of 十部中国民族民间文艺集成志书 (Ten sets of Chinese ethnic folk literature and arts collections, abbreviated as 十套集成 – Ten collections). These collections included folk tales, folk songs and rhymes, proverbs, opera music, ethnic and folk instrument music, opera and dance forms, song styles, arias, and other elements of culture. Each of them was carried out by a specific governmental bureau or government-based society, such as the Chinese Folk Literature and Arts Association (中国民间文艺家协会), each having its agencies on different administrative levels. In the time shortly after the Cultural Revolution (文化大革命) of 1966–1976 that had brought fatal destruction to Chinese traditional culture, the purpose of reconstructing the culture with the resources of folk tradition became obvious in this project. At first, the participants of different collections collected works of specific genres in villages and then compiled them into genre-specific county collections. These county collections were subsequently selected and compiled into volumes for each province, which make the final results of the project. In this process, many folklore genres that had been declining for a period of time were revived. Various local artistic organisations have been created or enhanced, and many local art talents have emerged. After twenty-five years, with more than 10 million participants working together, by the end of 2004 a total of 298 provincial volumes had been completed. And by the end of 2009, all those volumes containing around 450 million words in Chinese had been published.1 This huge project was universally praised as a modern ‘Great Wall’ of cultural undertakings and has established a substantial practical and theoretical foundation for the whole society in China. One of its aims has been to embrace the series of actions and movements initiated by UNESCO. Aiming at the safeguarding of intangible cultural heritage, UNESCO has successively adopted a series of conventions, recommendations, and declarations over the recent years, such as the UNESCO Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore of 1989, the UNESCO Universal Declaration on Cultural Diversity of 2001, the Istanbul Declaration of 2002 adopted by the Third Round Table of Ministers of Culture, the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage of 2003, and others. Each of them stresses the importance 1 For detailed information on this project, see An and Yang 2015. �Introductory papers and urgency of safeguarding ICH (or ‘traditional culture’ in earlier expressions) all over the world (An 2008), and they all received active response and support from China, where the idea of protecting traditional culture has been widely spread from the very beginning.2 According to the 2003 Convention, the purposes of safeguarding ICH are ‘to ensure respect for the intangible cultural heritage of the communities, groups and individuals concerned’, and to raise awareness of ‘ensuring mutual appreciation thereof’ (UNESCO 2003). Nevertheless, in practice, for many countries, the most stimulating UNESCO act was the proclamation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity launched in 2000, which was later incorporated to the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity after the 2003 Convention entered into force. In China, since the traditional Chinese opera kunqu (昆曲) was listed as one of the first group of 19 Masterpieces in May 2001, and guqin (古琴), the seven-string zither was listed as one of the second group of 28 Masterpieces in November 2003, the Chinese people eager to distinguish their ‘unique’ traditional culture in the world have been greatly encouraged. Related agencies of the state and local governments, official or academic institutions, and organisations, various individuals from different backgrounds have all been engaged in this movement (Xiang 2004, 35–37). The practice, achievements, and the significance of the campaign in China As far back as 2003, the Ministry of Culture and the Ministry of Finance (财政部), in collaboration with the State Ethnic Affairs Commission and China Federation of Literary and Art Circles, launched a project of protecting folk and ethnic culture as a form of a response to UNESCO’s action. An administrative system in charge of related affairs has been since set up, which included a leadership panel, an expert committee, and a national centre for the project. Organisational institutions on local levels have been also accordingly established in provinces, regions, and municipalities. The National Center for the Project of Protecting Folk and Ethnic Culture (中国民族民间文化保护工程 国家中心) had been working actively until 2006 when it was renamed to the China National Center for Intangible Cultural Heritage Protection (中国非物质文化遗产保护中心) after China ratified 2 For instance, China joined the 2003 Convention as early as August 2004, which made it one of the first member states to ratify the Convention at that time. 57 �58 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development A guqin artist playing. 12 June 2014. Photo by Wang Feng. �Introductory papers the 2003 Convention in 2004. It was authorised as the sole official agency in charge of matters related to ICH safeguarding in China, such as providing policy advice for stakeholders, organising general investigations and academic discussions, and advising or guiding the implementation of safeguarding measures in various localities or communities. Some Chinese scholars, mostly folklorists, by comparing the contents of lists from their respective domains have observed that the concept of intangible cultural heritage, especially as it has been recently introduced into China, is almost identical as that of ‘folk culture’ (民间文化), a term already familiar to Chinese people. The main reason for the prevalence of this new term lies in the intention to keep the pace with the international discourse, which introduces new concepts and movements. Nevertheless, the term ‘folk culture’ is still used interchangeably with the term ‘intangible cultural heritage’ on many occasions. The comprehensive participation of the governmental departments is very helpful for the further promotion and implementation of the project of ICH safeguarding. The Ministry of Culture, in cooperation with several other related ministries, has formulated an Inter-ministerial Joint Committee as a focal point of the project, to address major issues in a coordinated way; the Ministry of Finance has set aside a special fund, and a number of provinces, regions and cities also collectively appropriated funds to support the project. This has greatly attracted the wider attention of the whole society to the project of ICH safeguarding. Institutions and people from all backgrounds have become involved, and thus shaped a new cultural movement throughout the country.3 The movement has already made great achievements in practice. Here are some statistical information about China by the end of 2015: The information about 879 thousand ICH elements has been collected; 38 elements have been inscribed on UNESCO ICH Lists (including 30 elements on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, 7 elements on the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, and one element on the Register of Good Safeguarding Practices); 1372 elements have been included in the national inventory of ICH; 1986 inheritors have been identified as Representative Inheritors of ICH at National Level; the central government has appropriated more than 4.2 billion Chinese Yuan (around 525 million euro or 600 million US dollars) in total to support the ICH safeguarding programme. 3 As mentioned by Barbro Klein (2006), since the term ‘cultural heritage’ had been introduced and applied widely in the academic domain in Sweden, not only many museum specialists celebrated it as a self-evident concept to describe what they had been doing all along, but also many university-based ethnologists who recently denied that their field had nothing to do with efforts of preserving and presenting culture or with any activities tainted with the worst aspects of ‘the old folklife research’ started to increasingly use it. Similarly in China, many other academic disciplines that used to look down on folklore studies have also began to ‘jump on the bandwagon’ initiated mainly by folklorists. 59 �60 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development It has shown its significance of the survival of folk tradition as well. Many genres of folk tradition such as temple festivals and other activities concerning folk beliefs have been functioning in people’s everyday life for a long time. However, in the past, they had been labelled as feudal, superstitious vestiges, and were restrictedly prohibited for several decades. Although these kinds of tradition became revived after the Cultural Revolution, they were still struggling to receive the legitimacy from the governmental discourse. As a most remarkable achievement of the ICH protection movement, in the 中国民族民间文化保护工程普查工作手册 (Guiding manuals for general investigation of Chinese ethnic and folk culture) published by the National Center for the Project of Protecting Folk and Ethnic Culture in 2005, folk belief was listed as one of the genres to be investigated. This is actually an indication that the folk belief or religious practice received considerable legitimacy in the official discourse. In this situation, officials or legislators will have to be cautious when they deal with folk culture such as temple festivals and other traditional religious practice. It therefore provided those kinds of tradition more space for survival and maintenance (Gao 2013). Along with the confusing translation ‘intangible cultural heritage’ (非物质文化遗产, literally ‘non-material’ cultural heritage) which became increasingly popular, growing numbers of communities, tradition bearers, and even entrepreneurs would like to use this unusual coinage to label their cultural items. By doing so, these individuals or groups might not only gain economic benefits for these specific items, but also endow them with more significant and multiple meanings in the global perspective, and hence improve their social status. And this was greatly reinforced by the legislative establishment of the National Cultural Heritage Day (文化遗产日) in 2008, and the promulgating of the national Law on intangible cultural heritage4 in 2012. Folklore studies and other related disciplines also celebrate new opportunities. This does not mean the superficial prosperity similar to the one when the so-called folklore experts received through praise and recognition from the governments, local communities and mass media. Instead, this movement enables scholars to think thoroughly and deeply about the relationship between culture and people’s lives; it enables them to investigate Chinese folklore more deeply and more comprehensively, with strong support from governmental agencies; it also allows searching for a way to solve the big dilemma embedded in the movement itself. Therefore, it makes it possible to contribute new perspectives and methods based on Chinese experiences, both to the academic domain and to the campaign of ICH. 4 中国非物质文化遗产法. �Introductory papers During the 9th annual session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage held at UNESCO Headquarters in Paris from 24–28 November 2014, the Committee decided to establish the Evaluation Body (consisting of six NGOs and six independent ICH expert scholars) for the evaluation of nomination for inscription on the UNESCO Lists from 2015. China Folklore Society (中国民俗学会) was successfully elected into the Evaluation Body for a term of three years. This enabled Chinese folklorists to participate in affairs concerning ICH on a more international level as opposed to the domestic one. Through closer communication with related policies and practices of UNESCO and various countries, Chinese folklorists have been ever since trying to build a new bridge for the mutual understanding of ICH between UNESCO and the Chinese government, and between communities and government. In terms of establishment of this rapport, we can mention two of the most notable examples: the modification of strategic principle of ICH safeguarding in China from the earlier ‘safeguarding the ICH according to its original ecology’ to the current ‘safeguarding the integration of ICH’ or ‘safeguarding the ICH along with its living context’, and the focus on tradition bearers that has changed from ‘active bearers’ (those who possess particular traditional knowledge) to all ordinary people, stated in the conception ‘everyone is the culture bearer’. Since the concept of intangible cultural heritage has been introduced into China, for quite a while the dominant idea about the ICH safeguarding strategy among the involved scholars and governmental agencies was maintaining the authenticity or the original nature of concerned items. As a result of strong concerns and alarms about the severe misuse of traditional culture and the widespread artificiality claimed as tradition based on rapid development of tourism and commercialisation, this idea emphasised the need to keep the tradition pure. Nevertheless, it resulted in a critique from some folklorists who had been focusing on the academic history of the controversial concept of ‘folklore as survival’, and that of the so-called authenticity. It was those scholars’ continuous argumentation and promotion that led to the growing debate among different participants of ICH studies and practice. Most of the stakeholders finally came to a reflective agreement on the impossibility of ‘safeguarding authenticity’, and on the new principle of safeguarding ICH in an integrated way. Tradition bearers are another main focus of ICH safeguarding. For quite a long time, in accordance with the situation of the academia, the attention of most participants of the ICH programme has been mainly paid to the active bearers, who are usually very dynamic in the transmission of specific cultural items and have special talents in particular cultural genres. However, when the concept of community as integration was introduced to the public, together with more and more scrutiny on the distinction between the ‘active bearers’ and ‘passive bearers’ by some folklorists 61 �62 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Shehuo, the traditional folk art performance at the temple festival during the Chinese New Year in Jiezi Villages, an item included in ICH inventory of Gansu Province, China. 24 February 2013. Photo by An Deming. �Introductory papers (Yang et al. 2011, 23–24), it has been gradually accepted that those ordinary people who are not specialists in any cultural items actually shape the main foundations of the viability and vitality of the concerned traditions. Based on increasingly more discussions and adequate communication, the concept of ‘everyone is the bearer of traditional culture’ was subsequently promoted as the theme word on the 4th Chengdu International Conference on Intangible Cultural Heritage in 2013. As a new way of understanding the nature of people and their relation to culture, this modification was in fact in accordance with the idea of safeguarding the integration of ICH. Moreover, a new light has been shed on the timely and reasonable adjustment of the safeguarding strategies and measures throughout the country. The paradox between the UNESCO theoretical requirement and actual practice; the negative impact of the programme and the possible solution The entire project has also brought many negative impacts, among which there has been some competition and even conflict. Because of the system of inscription on the Representative Lists (or the proclamation of masterpieces at the beginning), or nomination on various administrative UNESCO levels (national or local), a certain amount of discordance has emerged among local people, as well as disputes over the ownership of specific cultural items among communities or localities within the same nation, or even between different nations. This has sometimes led to disturbances in people’s regular relationship within societies or among communities. For many specific culture items or events, there used to be various claims of origin and ownership from different areas or groups. Through long-term arguments and disagreements, the concerned people or communities have reached compromises or agreements, and this has also formed a vital foundation to maintain the vitality of related cultural items. However, the proclamation of representative items can reinforce those existing tensions and upset this balance, especially as it is associated with economic and other visible or imagined benefits. In China, the most remarkable event concerning this affair was the debate about the ‘property rights’ to the Duanwu Festival between the Chinese and Korean internet users.5 5 In 2005, the Gangneung Danoje Festival (Dano Festival) in Korea was proclaimed by UNESCO as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity. Although this festival is different in content and ceremony form from the Chinese Duanwu Festival (or Dragon Boat Festival), since the two festivals take place on the same day (the 5 May according to the lunar calendar) 63 �64 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Folklore, or intangible cultural heritage, is highly affected by transformation and transmission. Its time and space constantly change, adjusting and adapting to new contexts. In this process, many customs absorb influences from other cultures and hence retain their vitality. In the time when the world is closely tied together, emphasising the distinctiveness of each culture in a hierarchical way might to some extent create sources of new conflicts; the legislative proclamation of the bearers and practitioners who have special responsibilities in the practice and transmission of a traditional cultural item, which is simply understood by people as ‘ownership’ of the element concerned, in fact, restricts or even hurts the viability and vitality of the cultural item itself. The project of ICH safeguarding was founded on principles of equality and diversity of human culture, but unfortunately, it, in fact, produced a new hierarchy among cultures, and within a unique culture. The experts and UNESCO have the privilege to determine what item is suitable to be inscribed on the Representative List, which in the public mind means a certificate to the more valuable; whereas the actual bearers of a particular cultural item cannot have their voice on it. This is another significant problem embedded in the project itself. Although community participation is always emphasised by UNESCO, community members actually are only objects in the schemed framework of ICH. To some extent, they might be treated according to the desire of those who are higher in hierarchy. This leads to a paradoxical situation where it is the government agency that decides which culture or whose culture constitutes culture (or cultural heritage), and folklorists who are supposed to be made by folklore will decide what is folklore. In this process, ordinary people are actually losing their last remaining power to express themselves through their own tradition, becoming divided into two separate groups through being recognised as ‘having the identified cultural heritage’ or ‘not having the identified heritage’. All these issues are deeply rooted in the inevitable paradox between the ideal UNESCO theory and the actual practice in various situations. There exists a fundamental contradiction between UNESCO’s initial purpose of shaping equal understanding and mutual appreciation among different traditions, and the pursuit of the benefits related to the intellectual property of various ICH items in the practice of different countries. The latter is, in fact, the initial motivation for many countries to start or participate in this campaign at the beginning, which derives from the perception or realisation of the people in developing countries about the economic potential embedded in the industrialand share the same Chinese concept of ‘Duanwu’ in the name, many Chinese people thought the Dano Festival came from China, and the UNESCO proclamation would disable Chinese ownership and intellectual property of the Duanwu Festival in the global context. This caused bitter hostility and fierce quarrel between internet users from the two countries, which lasted for several months and damaged the relationship, and costed a lot of time and effort of the two countries to restore. �Introductory papers ised culture, and the possibility of accelerating the development of the economy with this potential.6 It is hard to say that such kind of motivation or pursuit is wrong; instead, considering the contradiction mentioned above, either UNESCO or academia need to accept the fact that the ICH programme was originated and facilitated by diverse forces with different appeals. It is therefore crucial to stress the principles expressed in concepts such as ‘cultural diversity’, ‘ICH of humanity’ and ‘mutual respect’ in the ICH safeguarding campaign, and it is also necessary to pay close attention and genuine respect to the appeal to intellectual property embodied in various intangible cultural heritage items from many states parties of the 2003 Convention; especially nowadays, when the cultural industrialisation is becoming increasingly more widespread and international. Only by doing so, UNESCO and various states parties can make a feasible step forward to solve this problem. Another serious example of the paradox between theory and practice centres on the concept of ‘community’, which came from my observation when I participated in the UNESCO ICH evaluation work as a member of the Evaluation Body team as representative of the Chinese Folklore Society. According to UNESCO’s requirement of the nomination for different lists (Representative List of ICH of Humanity, List of ICH in Need of Urgent Safeguarding, and the Register of Good Safeguarding Practices), the community’s participation, consent, and leading role in the whole process of safeguarding the ICH item should be adequately demonstrated in the nomination, and the lack of any of these counterparts will result in a ‘request for additional information’. The emphasis on the community is actually an emphasis on the tradition bearers, which is in agreement with the final aim of safeguarding the rights of ordinary people through culture protection. However, because of the heterogeneity and diversity even within a single community, and due to cultural, political, and economic differences between various countries, it leads to the dominance of the government in the ICH safeguarding practice. In some situations, communities concerned with a specific ICH item might actually prefer to rely on the dominance of the government in the safeguarding of an item, which can be a better way in dealing with particular issues in this special context. Such a fact is however not an excuse for any government from the UNESCO state party to reject the central role of community, and states should aim to limit their ambition to interfere and exert their power in the process; however, a long time is necessary to solve this paradox. 6 For example, the Ministry of Foreign Affairs and Religion of the Republic of Bolivia submitted a Proposal for International Instrument for the Protection of Folklore to the Director-General of UNESCO in 1973, which was later regarded as one of the first signs of the ICH project in the UNESCO framework. The main argument in that proposal was to propose a legislative protection of the folklore or cultural forms of expression that were ‘undergoing the most intensive clandestine commercialization and export’ as a result of commercially oriented transculturation destructive of traditional culture, and thus to protect the proprietary rights of a nation or people in that nation to their traditional cultural heritage (Intergovernmental Copyright Committee 1973, Annex A). 65 �66 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Nevertheless, by closer and deeper investigations of the movement and by continuous reflection on the theory and practice, the ICH communities, scholars including folklorists worldwide, and the state powers will negotiate a better way to maintain the healthy development of the campaign. In this regard, the concept of ‘cultural conversation’ (Baron and Spitzer 2008, 77–103) developed by American folklorists might be helpful. As outsiders who cooperate with the community, the state power, as well as scholars should treat each other as cultural brokers instead of owners, in order to come to a cultural representation based on mutual collaboration. This might be one of the ways to reduce the difference between the insider and outsider, and thus to lead to a better practice of ICH safeguarding. Conclusion As a result of the stronger consciousness of national identity and closer contact with the international society of contemporary China, the intangible cultural heritage safeguarding has been developed into a quite prevalent and influential movement in the country. In accordance with the principles and actions of UNESCO, China has acted very positively and has made various achievements in the practice and academic studies of ICH safeguarding. The widespread prevalence of the movement has also shed a bright light on the ways of life of the Chinese society. However, by scrutinising different practices of the projects inside and outside China, we may also find that it causes a great deal of negative impact. For instance, it does only stimulate competition, but also conflict between different places, inside a country, or among various countries when claiming property of traditional events. It also facilitates a new cultural bureaucracy and hegemony that might diminish the authority and confidence of the common people as traditional bearers to express themselves through their own culture. All those problems are deeply rooted in the paradox between UNESCO’s theoretical proposal and diverse practices of different countries. And since the campaign of ICH safeguarding has already developed into an arena for different forces to display and present their views – which is far beyond UNESCO’s initial purpose of launching the programme: to ensure the respect and protection of cultural diversity according to the 2003 Convention – the space between theory and practice is much broader. Moreover, the project has provided a framework for various participants from different backgrounds to communicate, understand, negotiate, and make compromises. It is necessary for �Introductory papers scholars to raise alarm in response to any ambiguous aspects both in theory and practice of the programme, in order to nurture it and ensure its healthy development. References An, Deming安德明. 2008. “Feiwuzhi wenhua yichan baohu: minsuxue de liangnan xuanze非物质文化遗产保护：民俗学 的两难选择 [Intangible cultural heritage protection: the dilemma for folklore studies]. Henan Shehui Kexue 1: 14–20. An, Deming, and Yang Lihui. 2015. “Chinese Folklore Since the Late 1970s: Achievements, Difficulties, and Challenges.” Asian Ethnology 74 (2): 273–90. Baron, Robert, and Nick Spitzer, eds. 2008. Public Folklore. Jackson: University Press of Mississippi. Gao, Bingzhong. 2013. Zhongguo de feiwuzhi wenhua yichan baohu yu wenhua geming de zhongjie中国的非物质 文化遗产保护与文化革命的终结 [Intangible cultural heritage protection and the end of Cultural Revolution in China]. Kaifang Shidai 5: 143–52. Intergovernmental Copyright Committee. 1973. “Proposal for International Instrument for the Protection of Folklore.”. http://unesdoc.unesco.org/images/0000/000058/005845eb.pdf. Klein, Barbro. 2006. “Cultural Heritage, the Swedish Folklife Sphere, and the Others.” Cultural Analysis 5: 57–80. UNESCO. 2014. Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Ninth session, UNESCO Headquarters, 24 to 28 November 2014, Decisions. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/ src/ITH-14-9.COM-Decisions-EN.doc UNESCO. 2015. Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Tenth session, Windhoek, Namibia, 30 November to 4 December 2015, Decisions. http://www.unesco.org/culture/ ich/doc/src/ITH-15-10.COM-Decisions-EN.doc. Xiang, Yunju向云驹. 2004. Renlei koutou he feiwuzhi yichan 人类口头和非物质遗产 [Oral and intangible heritage of humanity]. Yinchuan: Ningxia Renmin Jiaoyu Chubanshe. Yang, Lihui杨利慧, Zhang Xia张霞, Xu Fang徐芳, Li Hongwu 李紅武, and Tong Yunli仝云丽. 2011. Xiandai koucheng shenhua de minzuzhi yanjiu – yi sige hanzu shequ wei gean现代口承神话的民族志研究 – 以四个汉族社区为个案 [An ethnographic study of orally transmitted myth in contemporary society: Based on investigations in four Han Chinese communities]. Xi’an: Shaanxi Shifan Daxue Chubanshe. Zhang, Zichen张紫晨. 1985. Zhongguo misu yu minsuxue中国民俗学与民俗学[Chinese folklore and folkloristic]. Hangzhou: Zhejiang Renmin Chuban 67 �68 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Implementation of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – the Polish experience Jan Adamowski* * Department of Polish Culture of the Institute of Culture Studies at Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, Poland, professor, President of the Council for Intangible Cultural Heritage, jadamowski@poczta.fm. �Introductory papers Intangible cultural heritage must attain an appropriate legal status, either under a separate act or by incorporating these issues to existing acts, the latter method being probably easier to implement. The ratification of the UNESCO 2003 Convention in Poland took place relatively late – only in 2011, eight years after the adoption of the said Convention in Paris, with our country becoming the 136th state to implement this document. This fact was confirmed and proclaimed by the publication of the Convention in the Journal of Laws of the Republic of Poland.1 From that moment onwards, efforts have been underway to incorporate the provisions of the Convention into our legal system. However, even before the ratification, various groups had already been working on the foreseen implementation of the Convention provisions. Efforts in this regard had been made both by the Minister of Culture and National Heritage (Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego), including the Monuments Preservation Department (Departament Ochrony Zabytków), and by the special Intangible Cultural Heritage Committee (Zespół ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego) – a distinctive body appointed by the Ministry, predecessing the establishment of the Council for ICH after the ratification of the Convention.2 One needs to emphasise that Poland has many long-standing traditions and achievements in the field of intangible heritage protection. Examples include documentation efforts such as Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, 1 Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r. [UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage adopted in Paris on 17 October 2003], Dziennik Ustaw no. 172 item 1018, 8 February 2011. 2 The ICH Committee was established by the Regulation no. 12, issued on 30 April 2010 by the Minister of Culture and National Heritage (Zarządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 12 z dnia 30 kwietnia 2010 r. w sprawie Zespołu do spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Dziennik Urzędowy MKiDN [Official Gazette of the Minister of Culture and National Heritage] no. 2 item 17, 20 May 2010). 69 �70 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development muzyka i tańce (The people, their customs, way of life, speech, legends, sayings, rituals, beliefs, festivities, songs, music and dance) by Oskar Kolberg – a work which has since attained recognition in nearly all Slavic countries. This 19th-century initiative, the first volume of which was published back in 1857, has continued into the modern times, with 84 volumes published. A series of publications known as Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały (The Polish folk songs and music. Sources and materials), created in 1974 at the initiative of Professor Ludwik Bielawski and published under his supervision as a scholarly editor, can be considered a tribute to the ideas of Kolberg. This series – much like the works of Kolberg – presents the examples of Polish folk music documented in the modern times, arranged by region. So far, four volumes of this series have been released (some of them consisting of several parts) for the following cultural regions: ‘Kujawy’, ‘Kashubia’, ‘Warmia and Masuria’, ‘the Lublin Region’ and ‘the Podlachia Region’ (in two parts).3 The implementation of the Convention itself encompasses various activities which take place in a multitude of dimensions. These are mostly conducted by the following entities: the Ministry of Culture and National Heritage (including through the Monuments Preservation Department), the National Heritage Board of Poland (Narodowy Instytut Dziedzictwa) – an institutionalised body acting under the supervision of the Minister of Culture and National Heritage – as well as the Council for Intangible Cultural Heritage (Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego) appointed by the Minister and composed of 20 specialists and experts in different ICH domains.4 The Council – in cooperation with the National Heritage Board of Poland – was the first to develop the necessary procedures of action related to applications for the national as well as UNESCO ICH lists. The first issue to be resolved was that of developing an appropriate application form so that applications for inscription into the National List of Intangible Cultural Heritage (Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego) could be made. It was also for this purpose that the conceptual range of the term ‘intangible cultural heritage’ was updated and elaborated in order to match the conditions prevailing in Poland. The importance of the latter stems from the fact that, in our tradition, the term ‘heritage’ tends to be associated mostly with material heritage. 3 In 2016, the second, extended edition was published, which contains the third part of Pieśni Powszechne [common songs] – editorial note. 4 The Council was established by the Regulation of the Minister of Culture and National Heritage issued on 18 September 2013 (Zarządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 18 września 2013 r. w sprawie Rady do spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego, Dziennik Urzędowy MKiDN, item 35, 19 September 2013) – editorial note. �Introductory papers This is confirmed by the entries in various dictionaries, in which words such as ‘scheda’ (inheritance) or ‘spadek’ (legacy) are stated as synonymous with the term ‘heritage’ (Adamowski i Smyk 2013, 9). The Convention, by contrast, clearly provides that ‘intangible heritage’ is a distinct entity which comprises ‘the practices, conceptions, expressions, knowledge and skills as well as the associated instruments, objects, artifacts and cultural space which communities, groups and – in some cases – individuals consider to be a part of their cultural heritage’.5 Section 2 of article 2 of the Convention includes a concise list of the five basic domains of intangible heritage. In order for these general domains to be more easily identified, the Council – following a discussion among the experts in the field – has proposed the addition of further examples, updated to accommodate various national traditions. In this version, the Polish definition of intangible cultural heritage encompasses the following items: 1. ‘Oral traditions and expressions’, which manifest themselves, inter alia, in folk tales, proverbs, songs, orations, stories, speeches, funerary lamentations, shepherds’ or merchants’ calls or shouts as well as in language as such, since language remains a vessel for intangible cultural heritage. The term ‘orature’ may be used to collectively refer to all of the above. 2. ‘Performing arts’ – including vocal and instrument traditions, dance traditions, religious, carnivals or annual performances, etc.; 3. Socio-cultural practices, which manifest themselves in annual, family, or occasional rituals, customs and practices such as christenings, weddings, funerals, customs related to parish indulgence fairs and pilgrimages, games and festivities, children’s folklore, festive customs, as well as practices designed to facilitate contacts with other people such as traditional greetings, etc.; 4. Knowledge and practices concerning nature and the universe, including traditional views of the universe, folk meteorology, traditional methods of attending to household duties, providing care to the sick, verbal spells intended to bring about good health or romance, etc.; 5. Knowledge and skills related to traditional crafts, including both the manner in which specific objects are manufactured and their subsequent use (both in practical and artistic terms, e.g. the ability to make an instrument and play it in a variety of circumstances) (after Adamowski i Smyk 2013, 11). At this stage, the proposed update of the conceptual range of the term ‘intangible cultural 5 Konwencja UNESCO…, art. 2. 71 �72 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Folk Band from Lubzina (the Kuraś family band), Podkarpackie Province, 2017. Photo by Jan Adamowski. The ‘Sielanki’ vocal band from Sielec, Lubelskie Province, 2017. Photo by Jan Adamowski. �Introductory papers heritage’ is merely a proposal, which allows for other phenomena to be included, provided that they correspond to the basic criteria set out in the Convention. Furthermore, Intangible cultural heritage should: • remain a living heritage which reflects both the traditional and contemporary practices in which the identity of various cultural groups manifests itself; • be inclusive in nature; • be representative (as opposed to evaluative) in nature; • remain firmly anchored in local communities, which means that it may be considered as a part of the identity and tradition of specific communities only by such communities and with their consent (Zalasińska 2013, 45). The office workers and experts of the National Heritage Board of Poland together with the members of the Council (specialists in different ICH domains), take a direct part in regional meetings intended to promote the idea of the Convention, appearing both as lecturers and participants in the discussions. Furthermore, research conferences which discuss and analyse the issues of intangible cultural heritage in Poland are organised, resulting in the publication of a series entitled Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce i jego ochrona (Intangible cultural heritage in Poland and its protection), the publication of which began back in 2013.6 All these efforts have sparked an interest among various local associations and pro bono societies which strive towards the identification of those manifestations of intangible cultural heritage, which are of particular importance for individual regions and ensure its organised protection. In this regard, the Council engages in relatively close cooperation with the Polish National Commission for UNESCO (Polski Komitet ds. UNESCO). Furthermore, seeking to extend both its organisational and substantive scope, the Council appointed appropriate specialist working groups (the group for legal affairs and development strategy for the safeguarding of the intangible cultural heritage, as well as the group for music and dance), with the results of their work presented and discussed by the Council. Some research institutions have also created special departments that specialise in this field, with intangible cultural heritage now incorporated into the curricula of cultural studies. The efforts of the Council related to intangible heritage itself, on the other hand, have resulted in the positive assessment of 18 applications (it needs to be said that a number of appli6 However, the first publications about the Convention appeared in Poland earlier, soon after its adoption (see Jodełka 2005) and the first working translation of the Convention, two years before its ratification by Poland (Jodełka-Schreiber 2009). 73 �74 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development cations have been rejected following discussions and the preparation of the relevant expertise) and the inscription of the following elements on the National List of Intangible Cultural Heritage: 1. ‘Artistic and historical gunsmithing’ – these traditions, related to the manufacture of hunting rifles in the Cieszyn Silesia region, known as the ptaszniczanka (a rifle designed for shooting game birds) or the cieszynka (a name derived from its place of origin) trace back to the 16th century and are notable due to the considerable rarity of the skills involved. 2. ‘The Nativity scene (szopka) tradition in Kraków’ – the tradition of building elaborate, static nativity scenes during the Christmas period traces back to the mid-19th century; the characteristic feature of these nativity scenes is that the urban landmarks of Kraków serve as backdrops to the scenes themselves. 3. ‘Lajkonik procession’ – another name of this custom is konik zwierzyniecki; it is a local street parade which takes place in Kraków on the Thursday after Corpus Christi, with the presence of the Lajkonik – a man in Mongolian attire, riding a hobbyhorse. 4. ‘Rafting traditions of Ulanów’ – an annual reenactment presenting the legacy of the San river raftsmen of Ulanów, who had once transported timber and other goods to the Gdańsk seaport; today, these reenactments serve purely recreational and touristic functions; 5. ‘Corpus Christi celebrations in Łowicz’ – a long-standing Catholic tradition; this street procession takes place each year on Corpus Christi and features the adoration of the Blessed Sacrament – a symbol of Jesus Christ. According to the local folk traditions, this procession is also intended to ensure good crops and protect the town against natural disasters; the Łowicz procession is notable due to the presence of lavish visual elements which are a nod towards the local folk culture; 6. ‘Esperanto as a carrier of the Esperanto culture’ – the artificial auxiliary language created by Ludwik Zamenhof (which, since its creation, has become known all around the world), along with the elaborate accompanying cultural tradition; 7. ‘The art of making and playing bagpipes (the bagpipes of the Podhale region)’ – the bagpipe is a polyphonic instrument which has been known in the Podhale region since the 16th century; the practice of making and playing these instruments has survived into the modern times; 8. ‘Falconry – a living tradition’ – the tradition of hunting in the company of specially trained birds which continues to be practised today and traces back to the medieval times, when it was practised, among others, by the members of the Polish royal court; �Introductory papers 9. ‘Polish national dances’ – this scope of protection applies to various dances such as the polonez, the krakowiak, the mazur, the kujawiak and the oberek. All of them stem from rural traditions and are known in various social circles; 10. ‘Żukowo school of the Kashubian embroidery’ – a regional type of embroidery used to decorate tops, tablecloths, aprons, duvet covers, ties, etc. It is distinguishable due to the use of distinctive colours (shades of blue, green, yellow, red and black) as well as regional motifs such as tulips, clovers, hearts and rosettes); 11. ‘Traditional bronze work technique used by the Felczyński family for producing bells in Taciszów’ – a traditional technique based on knowledge passed from generation to generation within a single family, involving the use of natural materials such as clay, sand and water for the purposes of making bells of various kinds; 12. ‘Celebrations in honour of St Roch with the blessing of animals in Mikstat’ – St Roch is, among others, the patron saint of herdsmen and domestic animals; In connection with this saint figure, a para-liturgical custom came into being in a number of parishes which involves the blessing of livestock; according to folk traditions, this custom has its origins in the votive function of the blessing, and at the same time it is also intended to grant protection to cattle and other animals against diseases; 13. ‘Easter rhymes in Szymborze’ – a regional custom from the Kujawy region according to which, during Easter, the local bachelors climb a pedestal erected specifically for the purpose and recite short, humorous poems about the local maidens, designed to serve matrimonial purposes; 14. ‘Warmia dialect as a carrier of oral traditions’ – the local language used on the Polish-German border, which had once been commonly used in the Prussian territory; today, this tradition is experiencing a gradual comeback; 15. ‘Toy making traditions in Żywiec and Sucha Beskidzka’ – a type of craft with long traditions in the Żywiec and Sucha Beskidzka areas, often practised by entire families; the most typical types of these wooden toys include the horse-drawn britzka (known locally as the karetka) with horses, rattles, cribs and, most importantly, little birds that had once been used as Christmas tree decorations; 16. ‘Honey hunting’ – a traditional manner of obtaining honey, achieved through the preparation of special wild beehives in the trunks of living trees; a profession typical for areas located amidst primaeval forests (the Kurpiowska Forest, the Białowieża Forest, the Augustów Forest etc.); 75 �76 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Lace making traditions in Koniaków, 2015, © National Heritage Board of Poland. Polish national dances presented to the guests of the Forum in Wieliczka Salt Mine, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Introductory papers 17. ‘Perebory – weaving traditions in the Bug river region’ – the art of making characteristically striped and ornamented patterns on linen textiles using looms (weaving devices), used mostly to decorate shirts and women’s skirts, with the most popular motifs being rhombuses, squares, star polygons etc. This tradition is a typical feature of the culture of the eastern border areas; 18. ‘The Kraków bobbin lace’ – a variety of lace, hand-made using bobbins (commonly referred to as klocki – blocks); the threads wound on bobbins are braided and twisted, allowing for a myriad of openwork forms to emerge.7 In its further activities, the Council proposes placing a particular emphasis on the Polish experiences in the field of the so-called best practices related to the safeguarding of intangible heritage. A good example which illustrates activities of this kind is the annual Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych (Nationwide Festival of Folk Bands and Singers), which takes place in Kazimierz Dolny at the end of June each year. Throughout the Festival’s 50-year history, a hierarchical model of regional preliminaries has been developed, ensuring that only the very best performers appear on the stage in Kazimierz Dolny, presenting a repertoire of both songs and instrumental compositions. It is extremely valuable in cultural terms and remains consistent with the regional convention. In addition, the performers appear in regional outfits, creating a lavish and remarkably diverse visual experience. The Festival takes the form of a competition, with the prizes and awards serving not only to distinguish individual folk artists but also to confirm the value of their work in the social and cultural spheres. At present, the competition is divided into five categories, with the so-called ‘Tower’ – a commemorative medal – serving as the main prize. During the 2016 edition of the Festival, the top prizes went to: 1. The Folk Band from Lubzina (the Kuraś family band) – Podkarpackie Province; 2. The ‘Sielanki’ vocal band from Sielec – Lubelskie Province; 3. Adam Tarnawski – a solo violinist from Janiszew, Mazowieckie Province; 4. Stanisław Madanowski – a solo singer from Boczki Chełmońskie, Łódzkie Province; 7 The latest inscriptions on the National List of ICH, evaluated by the Council for ICH from December 2016 until August 2017 include also: ‘Cultural traditions of Biskupizna’, ‘New-year caroling in the Żywieckie region’, ‘Lace making traditions in Koniaków’, ‘The “Turki” guards procession in Grodzisk’ and three others are recommended for inscription, awaiting final decision of the Minister of Culture: ‘Wedding traditions in the Szamotuły area’, ‘Bagpipe traditions in the Wielkopolska region’, ‘“Kabłącok” basket making traditions in Lucima, Radomskie region’ – editorial note. 77 �78 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development 5. The family band of Jacek Bursa from Guzów, Mazowieckie Province (in the ‘folklore continued’ category). The Festival performs a variety of social and cultural functions in both direct and indirect ways. In addition to the function outlined above, which may be described as related to identity and which is implemented at both the regional and nationwide level, the Festival also plays an important role by creating a certain model for the contemporary transmission of traditions. This function is performed primarily by a special type of concert, where masters present their apprentices. These efforts, implemented over the years, have already borne fruit. For many years now the former apprentices have been appearing during the main competition concert, with some of them having already presented apprentices of their own. One may therefore say that it is at least the third generation of folk performers that participate in the Festival. The Festival, therefore, serves as a good example of an active approach to stimulating the transmission of culture, which also ensures its safeguarding. In addition, the well-established structure of the Festival also allows it to exert a certain influence on the transmission of musical traditions. The aforementioned regional preliminaries encourage large numbers of local performers to become involved. For example, in 2016, more than 200 performers took part in twelve regional festivals in the Lubelskie Province alone. In most cases, these events also served as festivals of a more general nature for individual local communities and their members of different generations. One can, therefore, say that the Festival remains conducive towards cultural expression, both on the vertical and horizontal levels. Furthermore, the Festival in Kazimierz Dolny performs other important functions. I shall refer now to its two further functions – cognitive and ludic ones. The Festival performs the cognitive function in a twofold manner. On the one hand, the Festival aims at ensuring that the audience becomes acquainted with the Polish folk music tradition and allows other interested individuals to become acquainted with it in a broader sense, using both media coverage and various publications documenting the issue in question (see for example the publication known as Kazimierskie nuty, containing music sheets of songs and instrumental pieces, etc.). On the other hand, the cognitive function also refers to the perception of the performers themselves, who come to the festival from various locations all across Poland and have an opportunity to become acquainted with the culture of other regions, which in turn allows them to strive more actively towards the incorporation of their own culture into the greater body of national culture. �Introductory papers The ludic function manifests itself directly in the town of Kazimierz Dolny in the form of accompanying events such as Saturday folk festivities, traditional dance workshops, social gatherings etc. Furthermore, the Festival remains an annual celebration of folk culture – at least in the prevalent view of the artists who come there to perform. The participants often prepare for the whole year for this event, which manifests itself in both their traditional clothing and the atmosphere surrounding the Festival reminiscing that of a parish indulgence fair where various souvenirs are available for purchase; the oldest performers also consider this to be a good opportunity to rest after long, hard work in the field. There are many more examples of similar well-established schemes aimed at ensuring the protection of intangible cultural heritage in Poland, which have been in place for many years. These examples include the following: • Annual meetings of rural theatres known as the Ogólnopolski Sejmik Teatrów Wsi Polskiej (Nationwide Assembly of Polish Country Theatres). During the final meeting in Tarnogród (which took place for the 41st time in 2016) there are usually about 15 theatrical troupes (about 300 performers in total), selected in the course of 5 regional meetings (Piła-Kaczory – Pomorskie Province, Stoczek Łukowski – Lubelskie Province, Bukowina Tatrzańska – Małopolskie Province and Tarnogród – Lubelskie Province). The most typical repertoire of the said troupes is theatrical reenactment (which thus also includes education and safeguarding) of the local rituals, customs and beliefs such as various forms of carol singing, weddings, christenings, the sobótki fires lit during various holidays, Shrovetide as well as general reenactments of the old country life. • The nationwide meetings of blacksmiths held in Wojciechów near Lublin. These meetings take two distinct forms. The first one is the typically educational event known as the Ogólnopolskie Warsztaty Kowalskie (Nationwide Blacksmiths’ Workshops), which is held for the 22nd time this year – commonly referred to as the ‘school of blacksmithery’. It is aimed primarily at young people interested in this craft, who under the supervision of its masters are able to learn new abilities as well as enhance the skills and techniques that they already possess. The second one is known as the Ogólnopolskie Spotkania Kowali (Nationwide Blacksmiths’ Meetings) and is a more general forum that also includes elements of historical and cultural reflection. • The Sabałowe Bajania (Sabała’s tales) competition – a Polish highlander competition for storytellers, musicians, singers, best men and masters of ceremony held in Bukowina Tatrzańska. In 2016, the 50th edition of this event took place. This competition is aimed primarily at inhab- 79 �80 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Bagpipe traditions in the Wielkopolska region, 2017, © National Heritage Board of Poland. Traditional sleigh (kumoterki) races. Photo by Maciej Baraniak, © National Heritage Board of Poland. �Forewords itants of the Polish mountains and the Małopolskie Province, even though representatives of other regions of Poland also tend to participate; in 2016, the residents of the following provinces have taken part in the competition: Łódzkie, Lubelskie, Kujawsko-Pomorskie, Podkarpackie, Świętkorzyskie, Wielkopolskie, Śląskie (together with guests from Slovakia). Due to the large number of young performers taking part in these meetings, one may easily see that the festival performs the role of systematic and direct transmission of intangible cultural heritage, making it an exemplary event in this regard. Of course, activities of this kind are much more numerous. All of them tend to involve large groups of people and are not just ad-hoc citations from the cultural memory of the given groups; they perform a practical role in the propagation of traditions. As such, they should have much greater recognition and institutional support based on the guidelines presented by the Minister to the Council members. To conclude, one may briefly reiterate some of the most urgent tasks: 1. Intangible cultural heritage must attain an appropriate legal status, either under a separate act or by incorporating these issues to existing acts, the latter method being probably easier to implement. 2. The central and local government institutions must secure at least a minimum of funds for the protection of intangible heritage. 3. Intangible heritage must not be treated as a type of ‘historical monument’, primarily due to its unique character and the ‘inherent nature’ of its features. For this reason, all actions related to the identification, safeguarding and dissemination thereof require employing appropriate specialist personnel. 4. One must make all the organisational and substantive arrangements necessary, proposing the first nominations of the Polish values forming part of our intangible heritage to be inscribed on the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity as well as Register of Good Safeguarding Practices. 5. The safeguarding and dissemination of the values linked with intangible heritage must also be incorporated into the systemically understood didactic curriculum. In this regard, cooperation between a number of ministries such as the Ministry of Culture, the Ministry of Education and the Ministry of Higher Education must be ensured. 6. In order to ensure the promotion of the idea of intangible heritage itself as well as to facilitate discussions on different issues between various groups within the society – including expert discussions – one must establish dedicated publishing institutions that must operate 81 �82 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development on a systemic basis and receive support from the decision-making centres; these efforts may include, among others, an independent magazine as well as the continuation of the publishing series which had so far been released based on ad-hoc resources. 7. All the works linked with popularising the National Lists must be continued. 8. It is also necessary to integrate and systematise the cooperation with various associations and cultural institutions, particularly including regional institutions, as well as research centres and other entities operating in the cultural field in order to improve the efficiency of joint operations. 9. A greater visibility of the work performed by individuals implementing the intangible cultural heritage safeguarding programme must also be ensured. In the first place, more specialist personnel must be hired (including both on the central level – for example, at the National Heritage Board of Poland itself – as well as on the Province level). 10. It is necessary to create more favourable conditions for the identification and documentation, analytical recognition, as well as dissemination and the sharing of phenomena and values that form our intangible cultural heritage. The proposals specified above do not encompass the entire range of needs, and one must also emphasise that Poland has only just begun implementing the ideas inherent in the Convention. Yet, even this fact may also have certain advantages. It may serve as a starting point for the development of a carefully thought-out overall plan of action, designed for a period of many years that would facilitate the implementation of a long-term strategy, ensuring efficient solutions to be developed in the future. References Adamowski, Jan and Katarzyna Smyk. 2013. “Niematerialne dziedzictwo kulturowe – teoria i praktyka [Intangible cultural heritage – theory and practice].” In Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona [Intangible cultural heritage – sources – values – protection], edited by Jan Adamowski and Katarzyna Smyk, 9–17. Lublin; Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Narodowy Instytut Dziedzictwa. Jodełka, Hanna. 2005. “Międzynarodowa ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego [International safeguarding system of the intangible cultural heritage].” Stosunki Międzynarodowe – International Relations 32 (3–4): 169–87. �Introductory papers Jodełka-Schreiber, Hanna. 2009. “Niematerialne dziedzictwo kulturowe: idea, prawo, praktyka [Safeguarding of the intangible cultural heritage: idea, law, practice].” In Wokół problematyki prawnej zabytków i dzieł sztuki: praca zbiorowa, t. 3 [Legal framework for the safeguarding of cultural heritage, monuments and works of art, vol. 3], edited by Wojciech Szafrański and Katarzyna Zalasińska, 115–30. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Zalasińska, Katarzyna. 2013. Zalecenia dotyczące wdrożenia prawodawstwa UNESCO do polskiego porządku prawnego [Recommendations on the implementation of UNESCO legislation into the Polish legal order]. Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO. 83 �84 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �PART 1. ICH AND GOOD PRACTICES OF ITS SAFEGUARDING �86 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Croatia’s intangible cultural heritage safeguarding policies and practice. The implementation of the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Croatia Mirela Hrovatin* Martina Šimunković** * Senior Expert Advisor, Ministry of Culture, Republic of Croatia (Ministarstvo kulture Republike Hrvatske), e-mail: mirela.hrovatin@min-kulture.hr. ** Senior Expert Advisor, Ministry of Culture, Republic of Croatia, e-mail: martina.simunkovic@min-kulture.hr. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding The inscription of the elements, both in the National Registry and on the UNESCO lists, has largely contributed to raising awareness of the importance of safeguarding intangible cultural heritage in the country and beyond, inside as well as outside the discussed communities. This is why the number of activities related to intangible cultural heritage safeguarding has been increasing… As a part of the South-European, Central-European, as well as Mediterranean cultural circles and traditions, Croatia is very rich in valuable cultural and historical heritage. Through the actions of its Ministry of Culture (Ministarstvo kulture), it has actively followed UNESCO’s efforts in creating an international instrument for the safeguarding of traditional culture already since the 1970s (Bouchenaki 2004), and intensified them especially in the 1990s. This enabled the inclusion of intangible cultural heritage as a special category in the 1999 Act on the protection and safeguarding of cultural goods.1 The preparation of the nomination files for two editions of the UNESCO Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity programme in 2003 and 2005 resulted in the formation of a special expert Committee for Intangible Cultural Heritage (Povjerenstvo za nematerijalnu kulturnu baštinu) in Croatia in 2002,2 and a special Department for ICH in the Ministry of Culture (Odjel za nematerijalnu kulturnu baštinu) in 2004 that prepared the first inscriptions into the national Registry of Cultural Goods of the Republic of Croatia (Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske),3 a publicly available book published by the Ministry of Culture. Soon 1 Zakon o zaštiti i očuvanju kulturnih dobara, Narodne Novine [National Newspaper] 69/1999, 5 July 1999. 2 The Committee is comprised of seven experts and scientists dealing with specific types of intangible heritage in scientific and expert institutions (faculties, museums, institutes). The Committee’s role is to encourage legal and practical protection of ICH in Croatia, and the preservation and promotion of ICH on both the national and international levels. Its members have been active not only on national inscriptions and meetings with the local communities in Croatia, but also on the international level at various meetings and conferences (ICTM), and have worked in UNESCO bodies on ICH (Intergovernmental Committee from 2008 until 2012, Evaluation Body for examination of nomination files). 3 The national Registry of Cultural Goods is available online at: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212 (for intangible cultural heritage choose ‘Vrsta’ and ‘nematerijalno kulturno dobro’ in the search engine). 87 �88 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development after these activities, Croatia ratified the UNESCO 2003 Convention on ICH in 2005, and confirmed the Ministry of Culture as the central national body responsible for its implementation. Such efficient legislative and administrative background, as well as the coordinated work of communities, NGOs, individuals, experts, and state institutions, had enabled the inscription of more than 150 ICH elements in the Registry of Cultural Goods until 2016. Out of those 150 elements, 14 are inscribed on the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity and the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding. Several more are in preparation, out of which one for the inscription on UNESCO’s Register of Good Safeguarding Practices. The Ministry’s Department for UNESCO (Odjel za UNESCO) has contributed significantly to the implementation of the 2003 Convention in Croatia and has supported the Department for ICH in its work. In the last decade, the Department for ICH has been intensifying and systematising the cooperation with the Expert Committee for ICH and different institutions (research institutes and academics, among others) on documenting, listing, and safeguarding ICH elements in Croatia. The first inscriptions into the National Registry and onto the UNESCO Lists were prepared very quickly and the communication with the bearers was done mostly via the experts who have been researching these elements for years (Hrovatin 2011). In recent years, the full participation of the bearers in the inscriptions has been ensured by a special procedure and the communication on future planning and projects is better than before. The procedure of the inscription of ICH elements into the National Registry comprises of several phases (Šimunković 2009 and 2015). First, the proposals for the inscription are submitted to 19 Conservation Departments (konzervatorski odjeli) of the Ministry of Culture,4 depending on the geographical location of an ICH element. Proposals can be submitted by the local communities, bearers, NGOs, but also by experts, local and regional museums, and various expert and scientific institutions. This is done via the special Ministry’s Application Form, which consists of basic information about the element (description, historical background, future safeguarding measures and other, see Appendix 1). The evaluation process includes networking and cooperation of the experts from the Ministry with the experts from the Advisory Committee for ICH and other associates from expert institutions. The long scientific and expert research conducted over the years has provided a good basis not only for writing the texts on intangible elements that have been inscribed, but 4 List of Conservation Departments of the Ministry of Culture: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=1721. 19 departments are under the Ministry of Culture; 1 department is under the capital city of Zagreb and is a part of the city’s Institute for Preservation of Cultural and Natural Monuments (Gradski zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode). �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding also for achieving better communication with the communities during the implementation of the 2003 Convention. The institutions involved in this research include: the Institute of Ethnology and Folklore Research (Institut za etnologiju i folkloristiku), the Department of Ethnology and Cultural Anthropology of the University of Zagreb (Odsjek za etnologiju i kulturnu antropologiju),5 Institute of Croatian Language and Linguistics (Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje), ethnographic museums (in Zagreb, Pazin, Split, and Dubrovnik and other cities), as well as many other expert organisations: Croatian Cultural Association (Hrvatski sabor kulture), Centre for Intangible Culture of Istria (Centar za nematerijalnu kulturu Istre), Croatian Chamber of Trades and Crafts (Hrvatska obrtnička komora), National Folk Dance Ensemble of Croatia LADO (Ansambl narodnih plesova i pjesama Hrvatske), and others. The fast inscriptions were also possible thanks to the safeguarding and documenting efforts of the local communities. The applicant(s) for the establishment of protection of intangible cultural property can be all natural and legal persons in the Republic of Croatia (individuals, communities, institutions, including local heritage and city museums, NGOs, local and regional administrations, institutions, Conservation Departments of the Ministry of Culture, among others). Proposals for the inscription in the Registry are submitted in the Conservation Departments of the Ministry on a specially drafted application form of the Ministry of Culture, in which applicants give basic information about the element. The criteria for inscription of the proposed element into the Registry are not rigid, but rather form a type of a ‘checklist’ of conditions which should be met before proceeding further. The basis for making the criteria is formed by the UNESCO documents on ICH safeguarding and the 2003 Convention: • The element belongs to one or more categories of intangible heritage, according to Article 9 of the Act on the Protection and Safeguarding of Cultural Goods (the intangible cultural goods may be of various forms and expressions of spiritual origin transmitted orally or otherwise, especially: 1. Language, dialects, speeches, toponyms, oral expressions and oral literature of all kinds; 2. Folk creativity in the areas of music, dance, play, customs, ceremonies, rituals, as well as other traditional and folk values; 3. Traditional artistry and craftsmanship). • The element is in accordance with international human rights instruments, requires mutual respect between communities, and is in harmony with sustainable development. 5 For more information about the Department of Ethnology and Cultural Anthropology of the University of Zagreb, see www. ffzg.unizg.hr/etno. 89 �90 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development • The community has identified the element as part of its cultural heritage. • The element gives the community and individuals a sense of identity and continuity. • The element is part of the community and is transmitted and constantly recreated. • The element contributes to the diversity of the ICH in the Registry, testifying to cultural diversity and human creativity. • The element is submitted with the free, prior and informed consent of the community concerned following the participation of the community at all stages of identification, definition, documentation, and nomination. • The above-mentioned consent of the community concerned is accompanied by the appropriate documentation and feasible safeguarding measures according to the official Application Form for Proposal to Establish the Protection of Intangible Cultural Heritage. The whole evaluation process of inscribing an ICH element includes networking and cooperation of the experts from the Ministry of Culture with the experts from the Advisory Committee for ICH and, when needed, other associates from various museums, institutes, universities, and other institutions. Prior to the inscription, the text of the official Resolution document (a legal document by which the element is inscribed into the Registry) is sent back to the bearers to confirm its content and once again confirm their agreement with the inscription. The final step is the confirmation of the inscription in the Registry by the Expert Committee for the Establishment of the Properties of Cultural Goods (Stručno povjerenstvo za utvrđivanje svojstva kulturnog dobra), which is a special expert body in the Ministry of Culture that inscribes all the cultural elements into the National Registry of Cultural Goods, including movable and immovable tangible heritage, as well as intangible heritage. The same final procedure prior to the inscription of any cultural element has contributed greatly to raising awareness about the value of intangible heritage alongside the tangible heritage, that has been for a long time considered more important in the expert circles. Moreover, this Committee relies almost exclusively on the decision of the Committee for ICH, thus a special approach is secured for deciding on the inscription of an ICH element. After the Expert Committee’s final decision, the Resolution (Rješenje) is sent officially to the bearers and local administration, thus ensuring that they become more active in the safeguarding activities. The system of monitoring inscribed ICH elements involves the experts from the Ministry of Culture as well as experts from the Conservation Department of the Ministry of Culture in charge of the exact geographical area. The monitoring is aimed at particular communities in specific areas and their specific safeguarding activities. Also, for periodic reports, the Ministry’s experts use various �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding information about the inscribed ICH elements that is continually collected by other institutions via their regular research activities. The inscription of the elements both in the National Registry and on the UNESCO’s Lists has largely contributed to raising awareness on the importance of ICH safeguarding in the country, as well as in the neighbouring countries. This is why the number of activities on ICH safeguarding has been increasing. Since 2008, the Ministry has also made possible for ICH safeguarding programmes to apply for financial support via the annual open call for the public needs in culture. Annually, the Ministry supports around 70 programmes aimed at ICH safeguarding, with around 300 different projects supported from 2008 until 2016 (see Chart 1). The activities of the programmes include transmission, enhancement, presentation, research, documentation through formal and informal education, workshops, courses, classes, exhibitions, festivals, and the production of audio-visual recordings and any related materials (Hrovatin 2016). Such support helps to start, continue, and develop various ICH safeguarding programmes further, including the promotion via the ICH elements such as games, culinary practices and rituals that are demonstrated to the public. Beside expert and scientific institutions, the Ministry together with its ICH Department and 19 Conservation Departments contribute to the cooperation with the bearers but also with the local authorities, which have been supporting increasingly more various cultural events and festivals, at the same time showing the achievements of safeguarding and encouraging the youth to participate and learn. 80 120 000 70 100 000 60 80 000 50 40 60 000 30 40 000 NUMBER OF PROGRAMMES 20 20 000 10 0 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 TOTAL IN EURO 0 Chart 1: Increase in the number of ICH safeguarding programmes and state funds from 2008 until 2016 in Croatia. 91 �92 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Since the intensification of the programmes, the local and state authorities have been providing more technical and financial support for ICH safeguarding, including support to NGOs and research and educational institutions, as well as the inclusion of ICH in various local and national educational, scientific, and development programmes and projects. A special attention and support is given also to programmes developed by the minorities in Croatia. Various awareness-raising programmes take place during exhibitions, festivals, talks, workshops, open days and other activities for the general public, and schoolchildren in particular. To promote traditional craftsmanship, arts programmes are implemented by different governmental bodies, cultural artistic societies, experts, and bearers in community centres and other regional centres spread across the country, for example in Kumrovec, the ‘Old Village’ Museum (Museum “Staro selo”) it is making wooden toys and gingerbread. Various workshops are also organised as a part of protection programmes in Lepoglava and Pag (lace-making), Islam Grčki (ojkanje singing) and other. These events are in most cases open for the general public to participate. The mass media, such as newspapers and magazines, broadcasting stations, television stations, and websites have also played an important role in awareness-raising. Through the broadcast of many documentaries and reports about traditional culture prepared by a special Department for Folk and Oral Culture Broadcasts (Odsjek emisija pučke i predajne kulture), the national Croatian television plays an important role in educating and raising awareness of the importance and value of intangible cultural heritage in Croatia. The mobile exhibition Croatian Intangible Heritage on UNESCO’s Lists has been travelling since 2011 all over Croatia and abroad, presenting 14 elements from Croatia inscribed on UNESCO lists. It has been prepared as an initiative of the Ministry of Culture, in cooperation with the experts from the Ethnographic Museum in Zagreb (Etnografski muzej u Zagrebu). The exhibition displays films, articles, photographs, maps, and other items linked to individual cultural goods on the UNESCO Lists. The exhibition aims at supporting intercultural dialogue, making this heritage more visible to people worldwide; it also raises awareness of the importance and the need for safeguarding intangible cultural heritage in general. Some of the effects of the inscriptions of ICH elements from Croatia onto UNESCO Lists are visible also in the projects of several organisations. For example, the Croatian National Tourist Board (Hrvatska turistička zajednica) has initiated and designed the project of ethnic posters displaying motifs of the most attractive traditional customs and folk costumes of Croatia. Apart from their visual content, the posters also carry brief information on the richness of Croatian tradi- �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding tional heritage, particularly of the variety inscribed on the UNESCO Lists. In 2012, the Croatian Post (Hrvatska pošta) released four new commemorative postage stamps with a common theme: ‘Croatian intangible cultural heritage inscribed on the UNESCO Representative List’.6 Since the intensification of the ICH listing in Croatia, ICH has been incorporated into the annual programme of the European Heritage Days, coordinated by the Ministry of Culture. In 2008, the Ministry of Culture organised the European Heritage Days in cooperation with the Ethnographic Museum in Zagreb under the topic ‘Treasure of Knowledge and Skills’. The ICH elements inscribed in the National Registry were presented through an exhibition and an interactive CD along with the system for protecting intangible cultural heritage in Croatia. The efforts of UNESCO aimed at safeguarding intangible cultural heritage were also presented. In 2016, intangible cultural heritage was the main topic again, with the emphasis on the communities, as a recommendation of the Council of Europe. Another exhibition: Lokalne zajednice kao čuvari baštine (Local communities as heritage keepers), was prepared with the aim to present different communities, NGOs, and individuals that implement various safeguarding measures (documenting, transmission, promotion). On both occasions, various events and activities on ICH safeguarding in Croatia were advertised in a special booklet prepared for marking the European Heritage Days in Croatia.7 The policy of promoting different forms of music and performance was best shown at the 44 International Folklore Festival (Međunarodna smotra foklora), dedicated to worldwide activith ties on safeguarding intangible cultural heritage, conducted in UNESCO member states. All festival participants were the representatives of the ICH elements listed in their national inventories and some also on the UNESCO Representative List. The festival theme was chosen partially because it took place during the International Decade for the Rapprochement of Cultures (2013–2022). The programme of the 2013 annual concert of the National Folk Dance Ensemble of Croatia LADO, a professional national ensemble, was made on the basis of the inscribed intangible cultural heritage, both in the National Registry and the UNESCO lists. In its programme, LADO has incorporated the songs, dances, and customs of Croatia that are inscribed on those lists, and has adapted them for stage performance. Even though these elements exist within their communities, such performance brought a unique opportunity for wider audiences to see, hear, and feel the listed items. 6 7 For more information about the project on postage stamps, see www.posta.hr/print.aspx?id=4685. For more information about European Heritage Days and the booklets, see www.min-kulture.hr/default.aspx?id=7216. 93 �94 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Pula: Fair of traditional meals and ecologically grown home products, 2014. Photo by Andreas Kancelar, © Ethnographic Museum of Istria/Museo Etnografico dell’Istria. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding In addition, there are many educational and awareness-raising programmes throughout the country (Šimunković 2014). Intangible cultural heritage is included on the basis of general information in the primary school curriculum. In 2011, the UNESCO Handbook for Schools World Heritage in Young Hands was presented to the public. The Handbook contains the first list that has ever been published in Croatia of all cultural and natural tangible as well as intangible heritage elements listed by UNESCO. The Handbook is intended as a contemporary teaching aid, to help teachers prepare regular and extra-curricular lesson plans, and raise awareness of the need to safeguard these elements among young people. Depending on the skills and interests of teachers, the activities on awareness raising and learning the traditional know-how are implemented in the schools in Croatia. The skill of producing children’s toys has been included in the curriculum of the Woodwork Department of the Secondary School in Oroslavje in the northern part of Croatia. For the people who are interested but do not possess the necessary skills, special courses and trainings are provided in various public institutions beside schools. Starting with the basics, the attendees of these courses develop their skills and talents. For example, the Open University in Ivanec has launched a training course for lacemakers, and the qualification that the participants obtain can be entered in their official employment record. Through various projects, Croatia has also achieved a very good international cooperation on ICH that includes bearers. Some of the programmes that are supported by EU funds also include intangible cultural heritage, as an important vehicle for regional development and nurturing interborder cooperation. On expert and scientific level, Croatia has participated in many conferences and has been active at international UNESCO’s meetings, as well as in the work of UNESCO’s intergovernmental and expert bodies (Hrovatin 2016a). Moreover, Croatia is also a regular member of the Regional Centre for the Safeguarding of ICH in South-Eastern Europe (UNESCO Category 2 Centre) in Sofia (Bulgaria) since its establishment in 2011. A special department for UNESCO at the Ministry of Culture and the Croatian Commission for UNESCO (Hrvatsko povjerenstvo za UNESCO) are also actively working to raise awareness of the value of ICH, and promote it in Croatia and abroad. Furthermore, international cooperation includes the preparation of multinational nominations of ICH elements and implementation of the safeguarding projects that are supported by national and international funding. The two chosen examples: ‘Rovinj maritime traditions’ and ‘Traditional drystone building’ present two good practices of ICH safeguarding in local communities that comprise of various 95 �96 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Kornati: Building and renewal of dry-stone walls, 2015. Photo by Vilma Stopfer, © Association 4 grada Dragodid. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding activities and involve the effective cooperation of the bearers and experts with local and state authorities. In Rovinj, the bearers have been included in planning the Batana Ecomuseum Project8 from the beginning, as it was themselves who had initiated it, basing on their own concern about the imminent disappearance of their traditional heritage (songs, socialising, knowledge, and the skills of building traditional wooden batana boats). It was also a good idea of the local community to include an expert that knew how to use her previous knowledge on cultural management, which helped to ensure long-term sustainable development of the safeguarding projects, as well as the active participation of the local community. The bearers’ and expert’s ideas were also supported by the local authorities, and the project started to be implemented. Many activities have been conducted and various results have been achieved, all contributing to the preservation of the local ICH and its inclusion into current ways of life. The second example is the building technique based on using stone without mortar. It is an initiative started by an NGO comprised of a multi-disciplinary team of experts. The safeguarding activities have been aimed at local communities along the Adriatic coast, the preservation of the know-how that is rapidly disintegrating, and the use of the technique in new context. Today, with the first years of the initiative slowly advancing, the NGO Dragodid receives technical and financial support both from the local authorities as well as from the state.9 Moreover, it connects different bearers, local communities, and various other stakeholders in the safeguarding of this ICH element. Both examples show that such multi-level approach to safeguarding ICH elements results in securing the viability of the element, their inclusion in the current way of living, contribution to sustainable development and preservation of nature, as well as to social cohesion, controlled presentation in tourism, and local development. In conclusion, the Ministry of Culture provides an overall as well as financial support for individuals and institutions for researching, presenting, and nurturing intangible heritage. Within the strategy of the Ministry of Culture, the significance of intangible cultural heritage and the obligation to safeguard and promote it holds an important place. The continuous work of experts, both in the Ministry and other institutions, has to a large extent contributed to better, more organised activities aimed at protecting and safeguarding intangible heritage in Croatia. The inscription of the elements, both in the National Registry and on the UNESCO lists, has largely contributed to raising awareness of the importance of safeguarding intangible cultural 8 For more information about the project, see www.batana.org. 9 For more information about the project, see www.dragodid.org. 97 �98 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development heritage in the country and beyond, inside as well as outside the discussed communities. This is why the number of activities related to intangible cultural heritage safeguarding has been increasing, and many institutions support the implementation of projects that originate from local communities and other stakeholders. We can also observe an increasing recognition among the public of the exceptional value of intangible cultural heritage, as well as the conviction that the commitment and responsibility for its safeguarding and transmission to future generations should rest on the bearers, local communities and relevant institutions; local, national, or minority identities. Not so long ago, intangible cultural heritage, in terms of architectural, archaeological, and movable monuments was not sufficiently recognised, valued and protected; however, due to many activities on the safeguarding and listing of ICH, this attitude has been changing in Croatia over the recent years. Although some issues still remain to be resolved, such as intellectual rights, the market placement of products, lack of networks and mass tourism, the enhancement of the administrative procedure, supporting and motivating new projects, taking care of sustainability of programmes and the viability of ICH and its inclusion in educational programmes have helped to systematise and improve its safeguarding in Croatia. On the local and regional level, apart from the 19 mentioned Conservation Departments and special sectors for culture within the local administrative bodies, numerous regional and local history and ethnographic museums, nongovernmental organisations and amateur cultural-artistic societies are also engaged in the safeguarding of intangible heritage; tourist boards are becoming increasingly active in this respect as well. Using the bottom-up principle of popularisation and promotion of intangible cultural heritage, the bearers themselves raise awareness of the value of traditional heritage as a unique treasure, which ensures cultural diversity and democracy both on the national and local level. What is more, global threats to intangible cultural heritage, such as the negative aspects of globalisation, migration, industrialisation, and pollution compel us all to raise awareness of its value of and importance not only on the local and national level, but also as a part of world heritage. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding References Bouchenaki, Mounir, ed. 2004. Museum International Vol. 56, Issue 1–2. Wiley-Blackwell. Hrovatin, Mirela. 2011. “Registriranje i očuvanje nematerijalnih kulturnih dobara u Hrvatskoj [Listing and safeguarding of intangible cultural goods in Croatia].” In Zbornik radova sa Međunarodnog skupa Craftattract – Tradicijski obrti: nove atrakcije za kulturni turizam [Collection of papers Craftattract – Traditional crafts: new attractions for cultural tourism], edited by Goranka Horjan, 21–30. Gornja Stubica: Muzeji Hrvatskog zagorja. Accessed September 12, 2016. http://www.craftattract.com/pdf/Zbornik-Craftattract.pdf. Hrovatin, Mirela. 2016a. “A Short Overview of the ICH Safeguarding Policy in Croatia.” In The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO, edited by Miglena Ivanova, 93–104. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. Accessed September 11, 2016. http://www.unesco-centerbg.org/wp-new/ wp-content/uploads/2016/05/izdanie_UNESCO_print-last.pdf. Hrovatin, Mirela. 2016b. Izložba Lokalne zajednice kao čuvari baštine, Zagreb, Muzej Mimara, 20.–28/9/2016 / Exhibition Local Communities as Heritage Keepers, Zagreb, Mimara Museum, 20–28/9/2016. Zagreb: Ministarstvo kulture Republike Hrvatske. Accessed October 11, 2016. https://issuu.com/narodni.muzej.zadar/docs/katalog_zajednice. Šimunković, Martina. 2009. “Nematerijalna kulturna dobra i zaštita kulturne baštine” [Intangible cultural goods and protection of cultural heritage].” In Slavonija, Baranja i Srijem: vrela europske civilizacije. Katalog izložbe [Slavonija, Baranja i Srijem: sources of European civilisation. Exhibition catalogue], edited by Vesna Kusin and Branka Šulc,183–87. Zagreb: Galerija Klovićevi dvori. Šimunković, Martina. 2014. “Promocija nesnovne kulturne dediščine na Hrvaškem / Promotion of the Intangible Cultural Heritage in Croatia.” In Promocija nesnovne kulturne dediščine: ob deseti obletnici Unescove Konvencije / Promotion of the Intangible Cultural Heritage: The 10th Anniversary of the UNESCO Convention, edited by Anja Jerin, Tjaša Zidarič, Nena Židov, 78–85. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Accessed September 16, 2016. http://www.etno-muzej.si/files/unesco_obletnica_web_1.pdf. Šimunković, Martina. 2015. “Nematerijalna kulturna baština u Republici Hrvatskoj i sustav njene zaštite / Intangible Cultural Heritage in the Republic of Croatia and Its Conservation.” In Nacionalni katalog »Ruralni turizam Hrvatske« / National Catalogue Rural Tourism in Croatia, edited by Leila Krešić-Jurić and Vesna Rajković, 12–17. Zagreb: Hrvatska gospodarska komora. Accessed September 18, 2016. http://www.hgk.hr/documents/hgkkatalogruralniturizamhrvatskeweb57728ea64487b.pdf. 99 �100 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding intangible cultural heritage in Latvia: insights into the contribution of NGOs Gita Lancere* Anita Vaivade** * Leading Expert in Folklore, Latvian National Centre for Culture (Latvijas Nacionālais kultūras centrs), e-mail: Gita.Lancere@lnkc.gov.lv. ** Assistant professor, researcher, Latvian Academy of Culture (Latvijas Kultūras akadēmija), e-mail: anita.vaivade@lka.edu.lv. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Traditional Latvian folklore dates back well over a thousand years; more than 30 thousand melodies of folk songs and 1.2 million texts have been identified and documented. These are significant roots of the intangible cultural heritage in Latvia, which remains a part of a much larger and diverse heritage. Latvia, one of the three Baltic states, is a country in the Baltic region of Northern Europe. It has about 2 million inhabitants, and its people are historically Latvians and Livs, together with diverse ethnic minority groups. The official language, Latvian, is an Indo-European language; in fact, Latvian and Lithuanian languages are the only two surviving Baltic languages. Despite foreign (German, Swedish, Russian) rule from the 13th to 20th centuries, the people of the present territory of Latvia maintained their culture throughout generations via language and traditions. The 19th century saw the initial formation of a distinct Latvian national identity. Several crucial cultural and social developments took place and played a key role in that regard – such as the first Latvian Song and Dance Celebration (Vispārējie Latviešu Dziesmu un Deju Svētki) that took place in 1873, initiating a tradition which continues to this day. Also, the publication of a vast collection of Latvian folk songs (Latvju Dainas, 1894–1915), catalogued in the Cabinet of Folksongs, which was inscribed in 2001 on the UNESCO International Memory of the World Register. Traditional Latvian folklore dates back well over a thousand years; more than 30 thousand melodies of folk songs and 1.2 million texts have been identified and documented. These are significant roots of the intangible cultural heritage in Latvia, which remains a part of a much larger and diverse heritage. 101 �102 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development State support system for the intangible cultural heritage Policies related to cultural heritage have existed for almost a century in Latvia’s history. After achieving independence in 1918, concerns about the identification and consolidation of cultural heritage soon became integral to the policy development in culture, education, scholarship, and the non-governmental organisations in the capital and other areas of the country. The continuation of these policies only became possible in 1991, when Latvian independence was re-established. The Republic of Latvia joined the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (ICH) on 14 January 2005. At present, Latvia has two elements inscribed on the ICH lists of UNESCO: ‘Baltic song and dance celebration’ – Representative List of the ICH of Humanity, 2008; and ‘Suiti cultural space’ – List of ICH in Need of Urgent Safeguarding, 2009. Since Latvia’s adherence to the Convention, the main institution responsible for its implementation has been the Ministry of Culture of the Republic of Latvia (Latvijas Republikas Kultūras ministrija). The Ministry develops the legal framework for ICH safeguarding and determines relevant national policies and strategies in the field. Latvian National Centre for Culture (Latvijas Nacionālais kultūras centrs) implements national cultural policies and programmes in the field of ICH, coordinates the execution of state policies, provides consultations for municipalities and communities, carries out relevant documentation, information, popularisation, awareness-raising projects, and is the state body responsible for organising the main nationwide celebrations and festivals (including the Latvian Song and Dance Celebration). Policy and legal framework After the continuous work of many experts from different fields, the Latvian parliament (Saeima) adopted the Intangible Cultural Heritage Law on 29 September 20161, which determines responsibilities of different stakeholders involved in the safeguarding of ICH. The legal framework, which is created by the Latvian State for the sustainable development of ICH, includes also the Song and Dance Celebration Law2 adopted earlier, on 16 June 2005. It aims to preserve, develop, and pass on the tradition of the Song and Dance Celebration to future generations. The policy framework is determined by the Concept on the Safeguarding of the ICH of Latvia (2008), and the Plan for the Safeguarding and Development of the Song and Dance Celebration Tradition (the latter adopted in 2016). 1 Nemateriālā kultūras mantojuma likums, Latvijas Vēstnesis [Latvian Herald], 204 (5776), 20 October 2016; English translation is published on the official portal of Latvian national legislation (www.likumi.lv). 2 Dziesmu un deju svētku likums, Latvijas Vēstnesis, 99 (3257), 28 June 2005; English translation is published on the official portal of Latvian national legislation (www.likumi.lv). �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Financial framework The main national funding resource for the safeguarding of ICH in Latvia is the State Culture Capital Foundation (Valsts Kultūrkapitāla fonds), which has a support programme for traditional culture. The state non-profit, joint-stock company began its work in 1998. The resources of the Foundation are comprised by: state budget resources from the annual general revenue in the amount stipulated by a law on state budget; contributions and donations by physical persons, including foreign persons; and other financial assistance and income from the economic activities of the Foundation.3 European structural and investment funds are available also for regional development, including ICH. Structural funds can be used for infrastructure development, while regional cooperation programmes – for promotional activities, events, and communication. Rural development programmes can be useful for different local initiatives, equipment, etc. Stakeholders There are several stakeholders involved in the sustainable development of ICH in Latvia. Those are municipalities, NGOs, as well as research and education institutions (Archives of Latvian Folklore within the Institute of Literature, Folklore and Art of the University of Latvia – Latvijas Universitātes Literatūras, folkloras un mākslas institūta Latviešu folkloras krātuve; Institute of Latvian History of the University of Latvia – Latvijas Universitātes Latvijas vēstures institūts; Jāzeps Vītols Latvian Academy of Music – Jāzepa Vītola Latvijas Mūzikas akadēmija; and Latvian Academy of Culture – Latvijas Kultūras akadēmija, where the UNESCO Chair on Intangible Cultural Heritage Policy and Law is established in 2017). Among active stakeholders, there are also memory institutions such as museums (Ethnographic Open-Air Museum of Latvia – Latvijas Etnogrāfiskais brīvdabas muzejs; National History Museum of Latvia – Latvijas Nacionālais vēstures muzejs, among others), libraries (National Library of Latvia – Latvijas Nacionālā bibliotēka, among others), and archives (National Archives of Latvia – Latvijas Nacionālais arhīvs, among others). Contribution of non-governmental organisations After Latvia’s independence was re-established in 1991, many non-governmental organisations (NGOs) were founded in the capital and other regions in Latvia. Some of them put safeguarding of 3 Valsts Kultūrkapitāla fonda likums, Latvijas Vēstnesis, 161 (2926), 14 November 2003; English translation is published on the official portal of Latvian national legislation (www.likumi.lv). 103 �104 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Vodka-making expedition, 2008. Photo by Uģis Pucens. The Folk Pharmacy exhibition during the Contemporary Culture Forum ‘Baltā Nakts’ (Nuit Blanche), 2010. Photo by Signe Pucena. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding ICH and developing their own activities as their goal. The following two organisations can be highlighted: the Interdisciplinary Art Group SERDE (Starpnozaru mākslu grupa SERDE), which works at the borderline between heritage safeguarding and artistic creativity, and the Society for Traditional Culture APRIKA (Tradicionālās kultūras biedrība APRIKA) that aims to foster heritage transmission and pass it to younger generations. The Interdisciplinary Art Group SERDE is the first NGO in Latvia that has applied to become accredited to the UNESCO 2003 Convention, and was accepted by the General Assembly of States Parties in 2016. The organisation is situated in the Kurzeme region in Western Latvia, in a small town named Aizpute. The name serde in Latvian means ‘core’ or ‘pith’, and at the core of this NGO, there are only a few people: Signe Pucena, ICH expert and producer of culture events; Uģis Pucens, artist and restorer; Ieva Vītola, researcher; Māris Grosbahs, artist; and some others. Since the establishment of the organisation in 2002, it has become an inspiring example of interconnectedness explored between scholarly research in traditional culture and artistic activities. The organisation studies living memory and life histories and has significant experience in fieldwork; it also runs artistic residences and workshops, with an overall objective to encourage dialogue between the artists, scholars, and educators, often in international networking frameworks. SERDE collaborates with ICH experts, artists, students, and scholars. In preparation for fieldwork, the ICH experts design lists of questions, and they interview informants; the artists document the process, the milieu, and the participants. The fieldwork, which culminates in presentations and workshops for the communities, raises awareness at the local, national, and international level about the importance of intangible cultural heritage. SERDE, through regular fieldwork in rural areas, also collects life histories and personal stories about recent historical events, and about the traditional skills inherited from earlier generations, which were crucial during the Soviet period because of very limited access to consumer goods. The collected stories demonstrate how particular skills were carried forward from the period preceding World War II, and subsequently maintained during the Soviet period, when many items had to be made at home. One of the most successful and attractive projects of SERDE has been the Post-Soviet Summer Camp, an art event with the themes ‘Artists against technological standards’ and ‘Myths of technology’, where one of the explored topics was the distillation of alcohol. The Camp at the SERDE residence gathered artists from former Soviet republics who interpret myths about Soviet life through their art. The event included several presentations and discussions about life in the post-Soviet space and its cultural context. After the thorough fieldwork on the respective theme in Central Kurzeme region was completed, the results – which included audio 105 �106 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The XI Latvian School Youth Song and Dance celebration at the Freedom Monument, 10 July 2015. Photo by Ilmārs Znotiņš. The ‘Pulkā Eimu Pulkā Teku’ National Event, 4 May 2012. Photo by Guntis Pakalns. The ‘Pulkā Eimu Pulkā Teku’ National Event, 2013. Photo by Dzintars Leja. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding recordings, photos, and the purchase of a distillation apparatus – went on display as an exhibition and performance that toured to many places in Latvia and abroad. Another very successful project was the international expedition in the framework of Herbologies/Foraging Networks events. This program was launched in Helsinki and in the Kurzeme region of Latvia, and later expanded. The examination of traditional knowledge about herbs, wild edibles and medicinal plants was carried out in a series of fieldwork excursions with more than 30 participants from Latvia, Lithuania, Finland, Southern Sweden, Poland, Spain, and Belgium. This Herbologies/Foraging Networks expedition continued the research into indoor plants and their medical uses conducted by SERDE researchers themselves. This research resulted in the Folk Pharmacy exhibition: an exposition where visitors were invited to write down their own favourite recipes or remedies. Garden Allotment Culture was another publicly observable project initiated by SERDE, and focused on growing vegetables, fruits, herbs, and medicinal plants in home gardens. The results of this research were presented as a summer exposition The Freedom Garden (Brīvības dārzs) in a venue on Brīvības Street in the Vidzeme market, as part of the Riga 2014 festivities, to mark Riga’s turn as the European Capital of Culture. SERDE has also collaborated with the Latvian National Commission for UNESCO (UNESCO Latvijas Nacionālā komisija), and provided folklore study opportunities for UNESCO Associated School Project teachers and youth from Alsunga and Riebiņi counties. This project was implemented with students and teachers invited from the corresponding counties to participate in the fieldwork under the guidance of ICH experts. Local elders were interviewed about local history, the Soviet period, seafaring and fishing, beer brewing, beekeeping, traditional food, and many other subjects. All the research results provided by SERDE are published in the attractively designed series of fourteen tradition-themed notebooks named Notebooks of Traditions (Tradīciju burtnīcas). Some of them achieved enormous success and are out of print at the moment. Almost all of these publications have been presented to the local communities and individuals in the events that closed the project. As the leader of the society, SERDE Signe Pucena (2015, 37) acknowledges: In our opinion, such expeditions and subsequent presentations promote and support the capacity building ability of local populations to carry out research and emphasise the importance of documenting the process. The most important element of all of SERDE’s expeditions has been a closing event which brings together everyone involved in the fieldwork. SERDE’s experience in the safeguarding of intangible cultural heritage is based on close collaboration with communities and individuals who are willing to share their stories and skills. 107 �108 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The XI Latvian School Youth Song and Dance celebration at the Freedom Monument, 10 July 2015. Photo by Ilmārs Znotiņš. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding The Society for Traditional Culture APRIKA has chosen the inheritance of cultural traditions as its main arena of focus, concentrating particularly on children and youth (aprika in Latvian means a round hunk of bread, cut off from a large loaf of bread). The Society’s long history of training folklore teachers represents valuable experience in non-formal education. The Society for Traditional Culture APRIKA was founded in 2009 as a non-governmental, non-profit organisation that is comprised of folklore teachers, leaders of children’s folk groups, as well as others enthusiasts of teaching and promoting traditional culture. APRIKA is the successor of the University of Latvia’s Ethnic Culture Centre (Latvijas Universitātes Etniskās kultūras centrs), which was closed during the 2008 financial crisis. One of the major activities of the Society is the organisation of children’s and youth folk festival, as well as a variety of other celebrations, including folklore competitions for children and youth, which have become a format for encouraging the development and learning of skills connected to ICH. These activities are a part of Latvian children’s and youth folklore movement Pulkā eimu, pulkā teku (We come together, we sing together), or PEPT in short. This movement has become a crucial framework for fostering transmission of cultural traditions, and these initiatives are often a part of the extra-curricular activities that take place in community centres of numerous municipalities. The extensive and diverse educational programme ‘Pulkā eimu, pulkā teku’ started already in 1984 with a concert featuring several folklore groups. Since then, PEPT has grown into a comprehensive movement, encompassing five folklore based competitions for children and youth. These include contests for storytelling and anecdotes, traditional singing, folk dancing, and folk music. A wide range of different activities have been carefully planned and are carried out within the framework of the school year. As the leader of the society APRIKA Māra Mellēna (2015, 81) puts it: It is apparent that the contemporary forms of competition adopted by PEPT have been successful in bringing traditional forms of communication and practice to life. Children learn traditional culture and folklore (traditional singing, dance, and music) in folklore groups at school, in extra-curricular settings or community centres (a holdover from Soviet times). This learning often takes place in post-functional contexts where the transmission of traditional culture has been interrupted or altered. It is clear that preparing for regular folklore competitions galvanises developing skills and advances learning in each field of practice. The skills possessed by group leaders are uneven since they arrive with varying levels of musical education and skill, knowledge of traditional singing, and uneven general understandings of tradition and its local variability. Teachers and group leaders also vary in their pedagogical training and understanding of teaching methodologies for traditional arts. However, the involvement of professionals and scholars in the jury and the teachers’ professional development process has contributed significantly to broadening their understanding of traditional culture and honing their teaching skills. 109 �110 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The society APRIKA is also involved in the implementation of lifelong learning and in-service training programmes for folklore teachers. It also organises seminars and conferences dedicated to issues of ICH inheritance, including training in storytelling, singing, dancing, and playing traditional music instruments. APRIKA also offers practical training sessions for the acquisition of traditional skills, organises annual summer schools for folklore teachers and folk group leaders, develops training material for folklore teacher training programmes, and regularly takes part in the creation and implementation of folklore programmes for the Latvian Nationwide Song and Dance Celebration and for the Latvian Youth Song and Dance Celebration (Latvijas skolu jaunatnes dziesmu un deju svētki). Practice of cooperation of the State and NGOs In addition to a set of activities ran by NGOs, there is an initiative undertaken by a government institution, and further developed through involvement of NGOs and individual masters. The project ‘Meet Your Master!’ (Satiec savu meistaru), organised by the Latvian National Centre for Culture in cooperation with municipalities and NGOs, started in 2009 with a goal to ensure visibility of ICH values. The gist of the project is to inform the wider public about safeguarding and inheritance of ICH, as well as about masters, their knowledge, and skills. Within the framework of the event, the organisers of ‘Meet your master!’ promote cooperation in identification and popularisation of the ICH and its masters among local communities, NGOs, state and municipal institutions, as well as private bodies. In 2016, the event ‘Meet your Master!’ was held throughout Latvia for the eighth time. Masters of applied arts, storytellers, narrators and musicians invited apprentices to visit them in more than 150 places. The event was attended by more than 5 thousand people. During the event, the organisers prepared 7 different exhibitions and 11 seminars on various topics related to art and crafts. In 22 venues, the visitors had an opportunity to learn new things about traditional music, and had a chance to sing, dance, and take part in games. A unique venue was chosen by the organisers in Sigulda – the event took place in a railway station, and everybody who visited Sigulda had a chance to briefly meet weavers and handicraft masters; they could also sing and dance along with the folk group. In most of the venues, masters offered practical classes and also invited visitors to try out their skills, and participate in, for example, weaving or wood-working. Almost all of the masters �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding also invited the visitors to call at their own workshops, as only a few had other premises to demonstrate their craft skills. As there are 114 folk applied art studios and hobby groups in Latvia, they are frequently the most active participants of the event. The folk applied art studios are mostly based in the community and municipal centres; therefore, the local governments also invest in this event. Altogether, 72 community centres, 26 craft centres, 25 master workshops, and 3 schools became involved in the event. In recent years, 18 thousand people representing different generations have visited ‘their masters’ in workshops, studios, museums, schools, cultural centres, and libraries, and ‘Meet your Master!’ has become an event to be looked forward to every spring. References Mellēna, Māra. 2015. “Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana, tālāknodošana un pārmantošana. Tradicionālās kultūras biedrības ‘Aprika’ pieredze / Safeguarding, Transferring, and Inheriting Intangible Cultural Heritage. The Experience of the Society for Traditional Culture ‘Aprika.’” In Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences, edited by Anita Vaivade, 58–83. Riga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Accessed October 13, 2016. http://www.unesco.lv/ files/unesco_web_a931d609.pdf. Pucena, Signe. 2015. “Tradīcijas un atmiņas saglabājot. Starpnozaru mākslas grupas SERDE pieredze / Preserving Living Practices and Memories. The Experience of the Interdisciplinary Art Group SERDE.” In Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences, edited by Anita Vaivade, 14–41. Riga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Accessed October 13, 2016. http://www. unesco.lv/files/unesco_web_a931d609.p 111 �112 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage in Lithuania Vida Šatkauskienė* Loreta Sungailienė** Skirmantė Ramoškaitė*** * Deputy Director, head of the Department of Ethnic Culture of the Lithuanian National Culture Centre (Lietuvos nacionalinis kultūros centras), Vilnius, Lithuania, e-mail: satkauskiene@lnkc.lt. ** Senior specialist of Ethnic Culture Division of the Lithuanian National Culture Centre, e-mail: l.sungailiene@lnkc.lt. *** Specialist at the Lithuanian National Culture Centre, e-mail: s.ramoskaite@lnkc.lt. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding … children are getting increasingly more involved in the activities concerning ICH. In Lithuania, a growing number of families want their children to grow up according to the traditional upbringing, following the subtle and creative means that appeal to their spiritual world. Increasingly more often people choose the values of traditional culture: they organise family clubs and family folklore groups. The overview of ICH status: state protection and modern approaches The processes related to the protection, studies, dissemination and the awareness of the importance of intangible cultural heritage (ICH) in Lithuania are prolific and varied. They all sprang from the folklore movement in the ’60s, formed as a bottom-up approach initiated by aspiring individuals and communities. Their efforts manifested through organised folklore expeditions, first public folklore concerts, the revival of calendar holidays, and through the appearance of folklore groups in villages and cities. Moreover, the movement of the old Baltic culture Romuva was founded, ongoing folklore festivals Skamba skamba kankliai in Vilnius and Atataria lamzdžiai in Kaunas were initiated, significant ethnology-oriented studies were conducted, and collections of ICH were published. The historical context, however, was unforgiving – the Soviet government would prosecute any kind of national cultural heritage manifestations. Therefore, the movement, opposed to the rule, has nurtured the national identity awareness and contributed to the restoration of Lithuanian independence since the time of its particular expansion in the ’80s. The participants of the mentioned movement – the people of various occupations, including famous ICH researchers and advocates – influenced state cultural policy formation concerning ICH even after the ’80s, when the independence had been restored. Nowadays Lithuania has an ICH safeguarding legal system: it has adopted a law on the principles of the state protection of ethnic culture1 (a revised version will be soon issued), ratified UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage,2 and adopted the law on the 1 Etninės kultūros valstybinės globos pagrindų įstatymas, Valstybės Žinios [State Gazette] no. 82-2414, 1 October 1999. 2 Nematerialaus kultūros paveldo apsaugos konvencija, Valstybės Žinios no. 115-5734, 7 November 2003. 113 �114 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development song celebrations of the Republic of Lithuania,3 which regulates the protection and development of the elements on the Representative List of UNESCO, and the law on national heritage products,4 which regulates the certification of the traditional folk art and craft products. Since 2003, the Ministry of Culture (Kultūros ministerija) has approved the periodically updated State Programme on the Development of Ethnic Culture, and the municipalities prepare similar programmes based on it. The programme includes measures in terms of recording ICH objects and researching them, their long-term protection, the preservation of historic and cultural identities of the ethnographic regions, the development of traditions, raising awareness, and other guidelines. The Ministry of Agriculture (Žemės ūkio ministerija) prepares the Traditional Crafts Development Programme 2012–2020. Both the Ministry of Culture and the Ministry of Education and Science (Švietimo ir mokslo ministerija) prepare the Song and Dance Celebrations Tradition Continuity Programme. In terms of the institutional system, there is the Council for the Protection of Ethnic Culture under the Lithuanian Parliament (Etninės kultūros globos taryba) with 5 regional branches. The Ministry of Culture governs its Department for Regional Culture (Regionų kultūros skyrius), the Commission of Experts of Ethnic Culture (Etninės kultūros ekspertų komisija), and the Lithuanian National Commission for UNESCO (Lietuvos nacionalinė UNESCO komisija). One of the institutions that have the most impact on the implementation of ICH policies is the Lithuanian Folk Culture Centre, on the 1st of October 2016 renamed to Lithuanian National Culture Centre (Lietuvos nacionalinis kultūros centras). It cooperates with community centres, museums, libraries, and other institutions. Since 1990, specialised ICH centres have been founded in the cities and municipalities. They aim at reviving ICH and integrating it into the modern culture, which is implemented by specialists in ICH matters. In our opinion, this is Lithuania’s unique trait. A prominent role in safeguarding ICH and popularising it among the society is played by the Lithuanian National Museum (Lietuvos nacionalinis muziejus), Lithuanian Art Museum (Lietuvos dailės muziejus) and the municipality museums. Other ministries are also involved. The Ministry of Education and Science supervises the main institutions related to ICH matters: Institute of Lithuanian Literature and Folklore (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas), established in 1907, updates the ICH archive; Institute of the Lith- 3 Lietuvos Respublikos dainų švenčių įstatymas, Valstybės Žinios no. 128-5212, 7 December 2007. 4 Tautinio paveldo produktų įstatymas, Valstybės Žinios no. 77-3043, 12 July 2007. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding uanian Language (Lietuvių kalbos institutas) conducts research on dialects; Lithuanian Institute of History (Lietuvių istorijos institutas) has an Ethnology Department (Etnologijos skyrius); and the Lithuanian Culture Research Institute (Lietuvos kultūros tyrimų institutas). The Ministry of Environment (Aplinkos ministerija) protects the ICH which is manifested in national and regional parks. The Ministry of Agriculture, in turn, coordinates the protection of national heritage products, certifies craftsmen, and provides financial support, and also establishes and supervises crafts centres. The Ministry also oversees the work of the Council of National Heritage Products (Tautinio paveldo produktų taryba). The higher education institutions – Lithuanian Academy of Music and Theatre (Lietuvos muzikos ir teatro akademija), Vytautas Magnus University (Vytauto Didžiojo universitetas), Klaipėda University (Klaipėdos univertitetas), as well as others – contribute significantly to ICH-related research. Other schools and universities also provide programmes on ICH as an extracurricular or a separate subject. However, the negative tendencies are still observable – the number of students and programmes is declining. Non-governmental organisations also contribute, for example: Lithuanian Folk Artists Union (Lietuvos tautodailininkų sąjunga), Community of Lithuanian Ethnographers (Lietuvos kraštotyros draugija), Lithuanian Ethnic Culture Society (Lietuvių etninės kultūros draugija), Lithuanian Choreographers Union (Lietuvos choreografų sąjunga), and in terms of Song Celebrations – the Lithuanian Choral Union (Lietuvos chorų sąjunga). The aforementioned institutions are state-funded; the Lithuanian Council for Culture (Lietuvos kultūros taryba) distributes funds for projects (ICH activities have a separate programme open for both individual and communal initiatives), municipality councils and various funds also provide financial aid. Target funds are only allocated for Song and Dance Celebrations Tradition Continuity Programme; they are administered by the Lithuanian National Culture Centre. There are several awards for achievements in the field of ICH in Lithuania: National Jonas Basanavičius Prize (Nacionalinė Jono Basanavičiaus premija); 3 annual prizes; 4–6 scholarships from the Ministry of Culture and the Ministry of Agriculture awarded to the best craftsmen and crafts centres; the ‘Aukso paukštė’ award for the most prominent amateur art groups; and ‘Aukso vainikas’ award for the best traditional craftsmen. One of the state policies that disseminate ICH is dedicating every year to a specific object. The Parliament, encouraged by the society and communities, has announced the years of Dialects (2013), Ethnographic Regions (2015), Communities (2016), and National Costume and Mounds 115 �116 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Laureate Lukas Malašauskas’ wooden sculpture of St. Luke for the Lithuanian youth craft contest ‘Sidabro vainikėlis’, 2016. Photo by Jonas Tumasonis-Adominis. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding (2017). The method functions really well as a reminder and promoter of ICH phenomena, and it encourages society to learn about them. It also invites the media to pay attention to them. Unfortunately, the Lithuanian media maintain a rather negative opinion about traditions – we consider this one of our problems. Nowadays, the traditional Lithuanian culture and the culture of other residents of various nationalities exist in their natural environment, both in inherited and modern forms. In Lithuania, there is a huge community of active folklore groups and craftsmen: more than 500 folklore groups and 4000 folklore artists and craftsmen are active in cities, towns, and villages. Also, various calendar events, such as Rasos (St. John’s Day), Užgavėnės (similar to Mardi Gras), or the Easter Sunday are revived and celebrated. A network of folklore festivals (including international ones) has been formed, which organises contests and educational events. Moreover, new events that involve society and celebrate the values of ICH appear, some of them organised in cooperation with the national media, e.g. the project on national dances Visa Lietuva šoka (Lithuania dance), or Tautinio kostiumo konkursas „Išausta tapatybė” (National costume contest ‘Woven identity’), as well as others. What is more, the scientific and cultural institutions, as well as non-governmental organisations frequently organise academic conferences; various other institutions are involved in hosting seminars, courses, trainings, and camps for ICH preservers. The implementers of the activities, together with the entire society also add to improving the specialist qualifications needed for these tasks. In terms of ethnology, various inter-institutional programmes concerning musical folklore and dialects are conducted, and ICH development field studies are resumed. The results are shared with the society via publications and other electronic information systems. A compelling example is the independently initialised foundation of the Institute of Inherent Culture (Prigimtinės kultūros institutas) by the community of scientists. The results of their phenomenological ICH research are presented in seminars, and the material is published online and in the media. The local communities also feel the need to identify and preserve their traditions, to create a positive agricultural environment, to re-establish their customs and skills, as well as to pass it on to the society through activities, programmes and tourist routes (bread, linen, beer routes, crafts camps, etc.). Therefore, we noticed two ICH continuity tendencies in Lithuania: a historical-cultural and a modern one. Lithuanian youth have been supporting the idea of modernised ICH forms, for example, in the field of music; new groups appear and popular festivals are organised, for example, Mėnuo 117 �118 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development A symbolic ceremony held during the Folklore Day of Lithuanian Song Celebration: the map of Lithuania is created with ground from all over the country, 2009. Photo by Martynas Vidzbelis. The best examples of cross-crafting vitality: the ensembles of crosses, the most famous is the Hill of Crosses in Šiauliai region, 2004. Photo by Lithuanian National Culture Centre Archive. St. John’s Day in Lithuania, 2009. Photo by Vytautas Daraškevičius. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Juodaragis, Suklegos, Kilkim Žaibu, among others. They are acknowledged events that also include lectures by various academics working in the field of ICH. The historical and archaeological festivals are also held; one of the biggest – Festival of Experimental Archaeology ‘Days of Live Archeology in Kernavė’ (Eksperimentinės archeologijos festivalis „Gyvosios archeologijos dienos Kernavėje”) – is international. Moreover, the youth takes into consideration the ancient Baltic traditions and worldview, e.g. through Baltic cultural and religious communities: Ancient Baltic Religious Community ‘Romuva’ (Senovės baltų religinė bendrija „Romuva”), Ancient Baltic Fellowship of Battles ‘Vilkatlakai’ (Senovės baltų kovų brolija „Vilkatlakai”), Baltic Warfare Club of the Living History ‘Varingis’ (Baltų karybos gyvosios istorijos klubas „Varingis”), Ancient Baltic Reconstructed History Club ‘Sūduvos žirgas’ (Senovės baltų atkuriamosios istorijos klubas „Sūduvos žirgas”). The Lithuanian picture is varied and covers a spectrum of activities and people; we are proud to say that we are passionate about ICH preservation and continuity, although unfortunately one of the persistent problems concerning the ICH field that we have identified is the ICH register, which does not fully function yet. Nonetheless, it is in progress: the formation of new ICH chapter of Lithuanian National Culture Centre is almost completed, the funding is reorganised, and the research on the suitable informational system is ongoing. As far as the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity is concerned, Lithuanians hold three inscribed elements: ‘Cross crafting and its symbolism’, ‘Sutartinės, Lithuanian multipart songs’, and the tradition of ‘Baltic song and dance celebrations’ (together with Latvia and Estonia). Cross crafting is a Lithuanian folk-art tradition that emerged in the 15th century. It is a synthesis of craftsmanship, artistry, and faith; every step of the making and maintenance of crosses is important, including establishing the purpose of the cross (in honour of the deceased, God or saints, search for mercy or protection), choosing the right craftsmen, following the creative process, erecting and consecrating the crosses, visitations to crosses, chanting, and other related ceremonies that include the burning of a collapsed monument and other activities. In this tradition, the ideas of Christianity and the archaic human relationship intertwine with nature. The monuments are built not only in cemeteries but also in villages, towns, near water areas and wells, and stones that are considered to be sacred; they are also hung on trees. The shapes of sculptures vary, for example, they can be crosses, pillars with roofs, ornaments and statuettes of saints, as well as chapels with paintings and metal parts – it depends on the region. 119 �120 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Even though the crafting of crosses had been forbidden during various periods of occupation, it did not stop people from resurrecting the tradition. The best examples of cross crafting vitality are the ensembles of crosses; the most famous is the Hill of Crosses in Šiauliai region. Nowadays there are more than active 200 cross craftsmen in Lithuania. Sutartinės is a syncretic art form based on interlinking polyphonic music, lyrics, and movement. The meaning of the word sutartinė is derived from a Lithuanian verb sutarti, which means ‘to be in tune’. Sutartinės are usually sung by women and the instrumental versions are performed by men on pan-pipes, horns, long wood trumpets, and kanklės (similar to citterns). The choreographic part is moderate; for example, walking in a circle while holding hands and stomping feet. The poetic lyrics relate to work, calendar cycle, weddings, family, wartime, and other moments of everyday life. Sutartinės represent an ancient form of two- or three-voice polyphony. Melodies contain 2 to 5 pitches and comprise distinct simultaneous melodic parts, accompanied by different sets of lyrics: a meaningful main text and a refrain that may include archaic vocals. Folk singers distinguish three main types of sutartinės in terms of performing practices and the number of performers, location, and function: dvejinės (twosomes), trejinės (threesomes) and keturinės (foursomes); however, it is further divided into almost 40 variations. The distinctive feature of sutartinės is the presence of second interval harmonies that derive from polyphonic melodic lines. The tradition of singing sutartinės is most common in North-East Lithuania; they are performed on solemn occasions, as well as festivals, concerts, and social gatherings. Lithuanian Song Celebration is an ongoing cultural development process, involving amateur and professional ensembles, artists, as well as cultural and educational institutions. It is also a prominent event that assembles more than 40,000 participants every 4 years since 1924 when it first took place in Kaunas. The celebration consists of 4 main parts: the Folklore Day dedicated to the traditional culture; the Ensembles’ Evening, which is a theatrical concert of stylised folk song, dance and instrumental groups; the Dance Day, on which 10,000 dancers present massive choreographic compositions; and the Song Day that gathers more than 20,000 singers that perform arranged folk songs and professional repertoire of modern and classic Lithuanian composers. The distinctive feature of the celebration is a cappella singing. The festivities are usually held for 7 days; the programme expands and improves by adding other, equally significant events: folk art exhibition, the national musical instrument kanklės concert, performances of amateur theatre groups, shows of brass orchestras, and colourful participant parades. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding The tradition and symbols of the Baltic song and dance celebrations (including Lithuanian ones) were inscribed in 2008 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. The list is relatively short, although important to Lithuanians and their attempts to form their notion of identity. Therefore, there are numerous examples of institutional and independent good practices in the safeguarding of ICH in Lithuania, which include the society and help to disseminate the importance of ICH and the objects themselves. The Lithuanian good practices in the safeguarding of ICH The Folklore Day of the Lithuanian Song Celebration One of the examples of Lithuanian good practices in the field of ICH preservation and the widespread dissemination of traditions is the experience of organising the Folklore Day (Folkloro diena), which is a part of the Lithuanian Song Celebration programme. It is also an instance of natural folklore movement continuation after the restoration of Lithuanian independence in 1990. It is not just an ordinary event; it is significant that around 400 folklore groups and communities, including craftsmen and other ICH promoters – 7000 participants altogether – take part. Even though the event is held only once every 4 years, the preparation process is always under way and of an inclusive character. Eventually, the main aspects of Folklore Day and related activities have been formed, namely: • to respect ICH and increase knowledge about it; • to highlight and present the cultural diversity of regions; • to celebrate the range of ICH areas: traditional singing, dancing, playing games and instruments, storytelling, customs, crafts, cuisine, costumes, medical knowledge and practices, forms of agriculture (beekeeping, farming, fishing, sauna traditions, etc.); • to involve participants in the making of the celebration (from the preparation of the material to the participation in the main event), and to allow them to express themselves fully; • to include the spectators in the activities and help them interact with the participants, and to learn from the experience. In our opinion, one of the distinctive guidelines is to provide the preparation, programme activities and of course the context that contains celebration-specific themes and ideas. We aim not only for a respectful presentation of traditions, but also for ideas which are relevant for modern 121 �122 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development individuals and which correspond to everyone’s worldview, personal standpoints, and universal, humanistic, progressive values such as sustainable development. The programme of the 2007 Song Celebration Folklore Day ‘Saulutė rateliu tekėjo’ (The sun rises in a wheel) was dedicated to the concepts of day and night, and the organisation of human life according to the solar cycle (Lietuvos nacionalinis kultūros centras 2007). The idea was to highlight all the elements of the day – morning, afternoon, evening and night; as well as their domestic context, in order to show the activities of people at different times of the day, such as eating, working, playing, etc. Moreover, there was an emphasis on the most significant, traditionally meaningful and sacred stops of the sun’s journey around the sky: the sunrise, the noon, the sunset and the midnight; and also on their relation with human life: birth, wedding, etc. The event actually started with sunrise at 4:45 am and was planned to continue until late at night. However, a heavy rain stopped it. In the 2009 celebration ‘Žemynėle žiedkelėle’ (The earth in blossom) (Lietuvos nacionalinis kultūros centras 2009), we tried to reflect the relation of a human being with the earth. The most important premise is that the earth has been always considered sacred, the source of food, the mother (the sky is the father) which gives birth and accepts after death. One of the most obvious expressions of respect is to kiss the earth (the saying goes ‘By kissing the earth and kissing the crucifix we indulge in the same act’). The participants also demonstrated in the programmes that the work on the field – ploughing, sowing, harvesting – is a sacred action followed by rituals. The idea of the programme was also to discover the mythological images of the origin and the place of the earth and its parts in the cosmological structure, and the symbolical aspects of the earth in the history of the Lithuanian state. And even more importantly, it tried to revive the emotional relationship between human beings and the earth in general: the connection with their birthplace, the place in which they live, their motherland, the earth’s manifestations in the landscape, and the relationship of human beings with the land of all citizens – the Homeland, Lithuania. It is difficult to shortly present the content of the 2014 celebration’s Folklore Day ‘Laimužės lemta’ (Destined by Laima). The topic was rather abstract and all-embracing – happiness. In our tradition, we consider happiness as a principle which integrates human beings, their environment (home), life, and activities. In Lithuanian tradition, happiness is related not only with joy, but also with fate, destiny, success, fulfilment, economic welfare, abundance, healthiness, and other things. Every human being, depending on the gender and age, has their own happiness or luck, and an ability to realise the qualities and talents (a talent is conceived as a human success) bestowed to them by destiny. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Those gifts are signs of fate, which can be found in nature, the environment, or changed by actions – attracting or distracting. Another very important quality in the Lithuanian tradition is luck. There are successful or unlucky places and moments; even a word can change one’s fate. Laimė (luck) or Laima is the name of the Lithuanian goddess of fate. Another very important aspect is sharing. The more good one shares (for example, good words or thoughts), the more happiness he spreads. However, the implementation of this concept was not easy at all – there were many separate smaller programmes and rituals. It was even said that the place which hosted these events became the happiest place in entire Lithuania. As mentioned, the preparation of the participants for this event took a long time as they had studied the material in detail, choosing the elements that seemed close to them, thus entering and staying in context; and able to choose themselves the accents reflected in the programme. By allowing the organisers to choose specific rituals and other activities as highlights of the programme, we united all participants and the audience. Continuation of ICH traditions by the society and communities As stated before, the communities have the greatest impact on the preservation of ICH in its natural environment and on the support to the bearers. Here, several more examples of the best practices in this field will be discussed. The villages and towns in the Dzūkija ethnographic region (Southern Lithuania) are a good example of ICH centres where oral, agricultural, and living traditions are passed on naturally. Only a few decades ago, most women of Dzūkija could sing at least a hundred songs; the most accomplished singers remembered as many as four hundred. Songs were passed from generation to generation, exchanged among villages, and changed or augmented in the process. Nowadays, for example, the locals of Žiūrai village in Southern Dzūkija pass on their singing traditions to the younger generations. For the villagers, the songs, customs, beliefs, and the oral folklore are a natural part of their everyday life that impacts their spiritual practices, family and community celebrations. What is more, 45 years ago, one of the first ethnographic ensembles in Lithuania was founded in the village. It is still active and the members pass on their experience to their children and grandchildren. During the anniversary concert, the whole community and the four generations of the ensemble sang the traditional songs of Žiūrai village. In fact, children are getting increasingly more involved in the activities concerning ICH. In Lithuania, a growing number of families want their children to grow up according to the traditional 123 �124 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development upbringing, following the subtle and creative means that appeal to their spiritual world. Increasingly more often people choose the values of traditional culture: they organise family clubs and family folklore groups. They foster family and community traditions, celebrate calendar holidays, expand knowledge and experience of ethnic culture and apply it to the upbringing of their children. Nowadays, the customs, lullabies, games, and other inherited knowledge can help adults to communicate with children, to soothe them, play with them, nourish them, and improve various skills, such as language, the ability to listen, sense of rhythm, coordination and focus. It is worth mentioning that there is a number of implemented and on-going projects in the capital city and other regions, dedicated to the ethnocultural education of young families. For instance, for 10 years, a private non-formal education school Diemedis in Vilnius has held folklore lessons for mothers and children. Their methods and gathered knowledge have spread to other cities, for example, to the Panevėžys ethnoclub ‘Raskila’, which implemented them in their lessons for mothers; also, in Klaipėda, the ethnoculture club organises theme nights called ‘Traditional lullabies and playing’ and ‘Song club for everyone’; Vilnius Ethnic Culture Centre (Vilniaus etninės kultūros centras) invites families to ‘Afternoons for toddlers’; and the folklore ensemble ‘Virvytė’ carries out ethnocultural education camps for families. There are more than 100 folklore groups for children, youth, and higher education students. Usually, they function under cultural or educational institutions; however, there are some active independent groups and clubs. The young people interested in traditional culture are keen on folklore trainings and master’s courses, where ethnomusicologists and folklorists share their experience. This contemporary folklore community of students gathers together every year to celebrate St. George’s Day (it has been organised by the Palanga ethnoclub ‘Mėguva’ for more than 20 years), and every two years to attend Lietuvos studentų folkloro festivalis (Lithuanian student folklore festival), organised by the Lithuanian National Culture Centre. Measures that promote nationwide ICH continuity Lithuanian National Culture Centre pays particular attention to the dissemination of traditional art among the youth. In line with this notion, it organises a youth contest ‘Sidabro vainikėlis’ (Silver coronet), which maintains traditional art forms and revives those on the edge of extinction and encourages the youth to become interested and educated in traditional crafts. Hundreds of school students all around Lithuania apply to be a part of the contest and hold craft exhibitions and seminars. This competition has also fostered the idea of children crafts workshops. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Since 2005, the Lithuanian National Folklore Centre together with the Kaunas National Culture Centre (Kauno tautinės kultūros centras) and traditional culture teachers have been organising the ‘Tramtatulis’ contest, dedicated to Lithuanian school and pre-school children and Lithuanian folklore performers. Its purpose is to encourage children to learn about their local traditional culture, to disseminate folklore, and to train the young folklore performers: singers, musicians and storytellers. The project includes various seminars, trainings, local auditions in all municipalities and regions of Lithuania. Children learn how to understand and convey the artistic value of folklore, performance authenticity, expressiveness, natural-sounding voice, as well as the skills of playing music and stage culture. The most praised are the participants and teachers that cherish their local and family folklore traditions. Youth contests are an appealing and effective method to introduce crafts and folklore traditions to children and to ensure that they remain protected. Practices that raise ICH-related public awareness Even though the younger generations are continuously reminded of their cultural heritage, there remains a part of the society that knows very little about it or is not encouraged enough to embrace the traditional culture. Therefore, the Lithuanian National Culture Centre initiates increasingly more public events that educate and entertain people. What is more, since there is a sacred counterpart to traditional culture, and a symbolic purpose is often added to it, the participation is voluntary and usually takes a form of an unforced communal gathering. One of the public initiatives is the cultural gathering Lithuania Dance (Lietuvos nacionalinis kultūros centras 2016). The purpose of the project is to gather and unite Lithuanians through traditional dances and music and strengthen their sense of cultural identity. Of course, foreigners are very welcome. The project started in 2015, when we noticed that traditional dances were becoming popular again as a social and educational phenomenon, especially among the youth who are eager to continue traditions. With the help of several folklore groups, the staff of the Centre recorded 16 traditional regional dance lessons and put them on YouTube (Lietuvos nacionalinis kultūros centras 2015), spread the news via national broadcast and kindly asked cultural workers and communities from all around Lithuania to hold dances on the same day in various public outdoor places in order to attract as many people as possible. As a result, 85 events took place at around 5 pm on the 19th of September in Lithuania, and one in United Kingdom, organised by the local Lithuanian community. The main event from Vilnius, as well as other clips from districts, was broad- 125 �126 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development casted. The hosts explained the dances, their purpose and origin. The success of the first event led to a second one in 2016, and the event is planned to continue. In this way, a new tradition reminds people of their roots and regional characteristics, improves opinions about traditional culture, and helps to preserve the traditional dances through combined efforts of specialists and communities. Moving on to the second public initiative, its purpose is similar – to strengthen, encourage, and embrace the sense of ethnic identity. The object of the national costume contest ‘Woven identity’ is a focus on the national costume. It is worn on family gatherings, national holidays, weddings, and therefore it carries cultural, artistic and historic value. In 2015 (Lietuvos radijas ir televizija 2015), individuals and groups were invited to send us pictures of their costumes together with their technical and personal specifications: the origins, details of their makers, region of making, whether it is inherited, and what kind of emotional value it brings to the owner. In the final part, the most accurate, authentic and artistic costumes won; they were judged by professionals from various cultural fields. It might bear signs of unfair competition at first – as if its evaluation exploited traditions. Yet again it was a huge social gathering not only for the participants from all over the country but also for the audience. And that was the purpose – to create an environment that celebrates Lithuanian roots. On the whole, in Lithuania, the state ensures the safeguarding of ICH in terms of legal and institutional systems overseen by ICH specialists, who as a result work toward the motivation of the bearers and their communities in order to preserve traditions and promote ICH among the rest of society. Moreover, the number of independent initiatives in terms of ICH is growing and this tendency manifests itself through various communities, events, and the revival of certain practices. There are still issues concerning ICH: the media presents a rather negative view of ICH, the educational programmes of ICH are shutting down because of decreasing numbers of interested students, and the National ICH Register is still in the process of creation. Nevertheless, the continuity of ICH all over Lithuania is safeguarded both by institutional and non-governmental initiatives, which ensures a continuous increase of its public awareness. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding References Lietuvos nacionalinis kultūros centras. 2007. “FOLKLORO DIENA Saulutė rateliu tekėjo, 2007. I dalis [Folklore Day. The sun rises in a wheel, 2007. Part I].” YouTube video. Posted March 12, 2013. https://www.youtube.com/ watch?v=j5io_PsAtso. Lietuvos nacionalinis kultūros centras. 2009. “Žemynėle žiedkelėle. Folkloro dienos atspindžiai, 2009. I dalis [The earth in blossom. Folklore Day reflections, 2009. Part I].” YouTube video. Posted February 4, 2013. https://www. youtube.com/watch?v=bdh0sAJs-5k. Lietuvos nacionalinis kultūros centras. 2015. “Visa Lietuva šoka 2015 [Lithuania dancing 2015].” YouTube playlist. Accessed October 31, 2016. https://www.youtube.com/playlist?list=PLE_-HzqQ1wkBp7Mrf2pTXr4lGJb_ vmQvE. Lietuvos nacionalinis kultūros centras. 2016. “Akcija „Visa Lietuva šoka” 2016 (Lithuania dance).” YouTube video. Posted September 19. https://www.youtube.com/watch?v=wwL0ggEN_3o. Lietuvos radijas ir televizija. 2015. “Išausta tapatybė. Lietuvių tautinio kostiumo konkursas – 2015 [Woven identity. Lithuanian national costume contest – 2015].” Video. Posted July 5. http://www.lrt.lt/mediateka/ irasas/80176/isausta_tapatybe_lietuviu_tautinio_kostiumo_konkursas_2015#wowzaplaystart=0&wowzaplayduration=6829000. 127 �128 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Hungary Eszter Csonka-Takács* Vanda Illés** * Ethnographer, Director, Directorate of Intangible Cultural Heritage, Hungarian Open Air Museum (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság, Szabadtéri Néprajzi Múzeum), Szentendre, Hungary, PhD, e-mail: csonka-takacs.eszter@sznm.hu. ** Art historian, Head of the Applied Folk Art Section, Department of Applied Folk Art, Hungarian Heritage House (Hagyományok Háza), Budapest, Hungary, e-mail: illes.vanda@hagyomanyokhaza.hu. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Elements chosen for inscription on the National Inventory are announced annually at the opening ceremony of the European Heritage Days national event. … State awards also contribute to raising awareness about traditional values in society. These awards ensure that talented artists from laic artistic activities become visible to the masses. The flame must be kept alive.1 In 2006, Act XXXVIII on the safeguarding of the intangible cultural heritage2 enabled the ratification of the UNESCO 2003 Convention in Hungary – making it the 39th state to do so. Hungary was elected a member of the Intergovernmental Committee for a period of four years at the first General Assembly of State Parties in 2006, and later in 2014. According to the law, the implementation of the Convention in Hungary rests on the ministry responsible for cultural heritage. In April 2009, the Ministry of Education and Culture (Oktatási és Kulturális Minisztérium; today: Ministry of Human Capacities, Emberi Erőforrások Minisztériuma) entrusted the coordination of tasks emanating from the state implementation of the Convention to the Hungarian Open Air Museum (Szabadtéri Néprajzi Múzeum). The Museum established the Directorate of Intangible Cultural Heritage (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság) as the structural unit coordinating all tasks related to the implementation of the UNESCO Convention. The Directorate serves as an intermediary between the institutions and organisations taking part in this work by facilitating and coordinating the further tasks in the process of safeguarding and preserving such elements. This work is achieved through maintaining and managing the continually expanding Hungarian National Inventory of Intangible Cultural Heritage (Szellemi Kulturális Örökség Nemzeti Jegyzéke), developing the Network of Experts, providing free public access by maintaining the Intangible Cultural Heritage Website (www.szelle1 Hungarian composer Zoltán Kodály, whose 50th death anniversary is celebrated in 2017 in association with UNESCO, is remembered today for his contributions to the fields of ethnomusicology and music education as much as he is for his musical creations. His metaphor is in accordance with the purpose of the Forum, and so are his following words: ‘Culture cannot be inherited. Ancestral traditions evaporate rapidly unless each generation reacquires them for itself.’ 2 2006. évi XXXVIII. törvény a szellemi kulturális örökség megőrzéséről szóló, Párizsban, 2003. év október hó 17. napján elfogadott UNESCO Egyezmény kihirdetéséről, Magyar Közlöny [Hungarian Gazette] no. 22, 24 February 2006. 129 �130 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development One of the objects of the collection, 14 June 2015. Photo by Vanda Illés. Education, 1 June 2015. Photo by Vanda Illés. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding miorokseg.hu), providing continuous pertinent information and raising awareness among experts and the public, as well as through organising conferences and workshops in the field. The Directorate has also established a nation-wide network of intangible cultural heritage county coordinators. The Hungarian National Commission for Intangible Cultural Heritage (Szellemi Kulturális Örökség Magyar Nemzeti Bizottsága) was established in September 2008, and after restructuring in 2012 it became the Intangible Cultural Heritage Committee of Experts of the Hungarian National Commission for UNESCO (UNESCO Magyar Nemzeti Bizottság Szellemi Kulturális Örökség Szakbizottság). Members of the Committee are delegated by relevant institutions, organisations and ministries involved in the safeguarding of intangible cultural heritage. The Committee, comprised of 22 members, is responsible for developing the process of implementing the Convention in Hungary, recommending to the Minister of Culture the heritage elements to be considered for inscription on the National Inventory, selecting elements to be nominated for inscription on the UNESCO Representative List, developing and submitting proposals for programmes and educational projects that facilitate the implementation of the Convention, and developing and advancing the initiatives of cultural diplomacy for international cooperation on the multi-national elements of intangible cultural heritage. The first Hungarian nomination – ‘Busó festivities at Mohács: masked end-of-winter carnival custom’ – was inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2009. Later, in 2012, two further Hungarian nominations were inscribed on the List – ‘Folk art of the Matyó, embroidery of a traditional community’ and ‘Falconry, a living human heritage’, as a multinational nomination. In addition, two programmes were selected for the Register of Good Safeguarding Practices: ‘Táncház method: a Hungarian model for the transmission of intangible cultural heritage’ (2011), and ‘Safeguarding of the folk music heritage by the Kodály concept’ (2016). According to the Convention, safeguarding requires each state party to identify and make an inventory of the elements of intangible cultural heritage present on its territory. To achieve this end, the Ministry of Culture has made a public appeal to communities, groups, and individuals in Hungary to apply for inscription on the National Inventory with the intangible cultural elements they identify as their own. The objective of the inventory is not only to compile a record of cultural expressions still practised by communities and considered as their own, but also to make the inventory publically accessible. The nomination of the elements for inscription on the National Inventory requires the bearer communities to fill out the nomination forms and compile the necessary documentation. The Intangible Cultural Heritage Directorate then prepares nomination proposals for 131 �132 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the Hungarian Intangible Cultural Heritage Committee of Experts. Upon review, the Committee makes recommendations to the responsible minister, who gives the final approval of elements to be inscribed. The process is initiated by the bearer communities themselves: by identifying, defining, and drawing up plans of safeguarding their own living heritage under the guidance of experts. This procedure complies fully with the principles of the Convention; inventorying is not intended to be a top-down process with national treasures listed by experts. The complete National Inventory of the Intangible Cultural Heritage elements of Hungary, together with the complete nomination material is accessible online.3 Elements chosen for inscription on the National Inventory are announced annually at the opening ceremony of the European Cultural Heritage Days national event. The Directorate of the Intangible Cultural Heritage has established several series of programmes with the aim of increasing visibility and public awareness of the intangible cultural heritage to the wide public. The most important and well-known events are the nation-wide Cultural Heritage Days and the Pünkösdi Örökség Fesztivál (Whitsun Heritage Festival) – International Gathering of the ICH of the Hungarian Open Air Museum. Good practices in ICH safeguarding at the Hungarian Heritage House This study will present the good practices applied at the Hungarian Heritage House (Hagyományok Háza) to preserve craftsmanship for future generations as a part of the intellectual-cultural heritage, to allow it to inspire new contemporary works, and to raise the awareness of these values among the general public. The Hungarian Heritage House is a state institution founded by the Secretary of State for the Ministry of Cultural Heritage (Nemzeti Kulturális Örökség Minisztériuma) in 2001 with the purpose of preserving and promoting Hungarian folk tradition.4 The Hungarian Heritage House has three departments: The Hungarian State Folk Ensemble (Magyar Állami Népi Együttes) was founded in 1951 with the purpose of collecting, preserving, and presenting the treasures of Hungarian folklore. The Ensemble presents traditional dances collected in the Carpathian Basin during stage shows and by means of other interactive sessions.5 The ‘László Lajtha’ Folklore Documentation Centre (Lajtha László Folklórdokumentációs Központ) was established in order to meet both scientific and functional demands. The Centre inherited and 3 www.szellemikulturalisorokseg.hu/index0_en.php?name=en_f22_elements [all cited Internet sources accessed on 28 November 2016]. 4 www.hagyomanyokhaza.hu/hh/about_us. 5 www.heritagehouse.hu/mane. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding enlarged the stock formerly belonging to the House of Professional Folk Dancers (Néptáncosok Szakmai Háza). By means of modern technology and the Internet, it provides access to all available documents on the folklore of the Carpathian Basin. The Centre digitalises folk music, folk dance, and other documents on folklore in their original form.6 The Department of Applied Folk Art (Népművészeti Módszertani Műhely) is the most important department for craftsmanship (at the Hungarian Heritage House). Its mission is to transmit, introduce, and present traditional culture to the public. Its aim is to incorporate folk traditions as liveable elements of cultural literacy, treating it as valid knowledge in community culture, entertainment, and education. The department also makes efforts to allow the traditional folk culture – especially folk dances, folk music, folk poetry, and craftsmanship – to live on as a part of general culture. It is in this spirit that the department organises its courses and conferences, disseminates information, announces calls for proposals, publishes materials, and certifies the works of contemporary handicraft artists.7 This department collaborates with the Association of Hungarian Folk Artists (Népművészeti Egyesületek Szövetsége). The AHFA is a national network that provides interest representation for folk artists. They are active in safeguarding and preserving our traditions and values of our heritage crafts. They work together with international partners, providing foreign possibilities for Hungarian folk artists. They also provide national and international entry-level opportunities: trade presentations, exhibitions, workshops, and other kinds of events. They also run professional committees in all folk art trades, whose members are elected from among the renowned masters of the member organisations.8 The following is a presentation of good practices applied by the Department of Applied Folk Art to preserve craftsmanship: Documentation and collection activities The Museum of Applied Hungarian Folk Art (Magyar Népi Iparművészeti Múzeum), which is a part of the Hungarian Heritage House, has been collecting objects from craftsmen for 50 years now; mainly textiles, pottery, and sculptures. It is a unique contemporary collection in Hungary on this topic that represents qualified folk artworks. The collection has high visibility, and it is open for everyone.9 Exhibitions Another practice for visibility is realised through organising temporary exhibitions. In the Museum 6 www.heritagehouse.hu/fdk. 7 www.heritagehouse.hu/nmm/aboutus/handicrafts. 8 www.nesz.hu/english/association-of-hungarian-folk-artists/essences. 9 www.heritagehouse.hu/main/special_events/exhibitions/museum. 133 �134 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development of Applied Hungarian Folk Art, there are approximately 25 exhibitions annually. They provide entry level opportunities for folk artists, either individually or as AHFA member organisations. The opening ceremonies of the exhibitions are not only attended by people from Budapest – members of the local artistic communities also are represented. These presentation opportunities help artists to realise the values of their craftsmanship skills, and they also provide an occasion to raise the awareness of their art among the leaders of their local communities. Such an exhibition – in the capital city, in the gallery of the most important applied folk art museum – is valuable and prestigious. Open Handicraft Studio Among our most important activities are the operations of the Open Handicraft Studio (Nyitott Műhely). It is a very effective method of introducing ‘living’ folk art, and to popularise traditional folk crafts. The Studio is a place where visitors can see applied folk artists at work for free on a daily basis. They can ask questions, request assistance, or simply speak with the masters. The Studio provides work opportunities to graduate weavers, basket weavers, pearl jewellers, felt and lace makers of the Hungarian Heritage House’s handicraft courses and handicraft masters of other trades. The aim of the Studio is to make visitors acquainted with the secrets of traditional handicraft and to share their insights with the youth as well as adults, professionals, students, and all those who are interested in folk arts, the Museum collection and in the work of contemporary folk artists.10 Furthermore, a new hall of the Museum opened on the Day of Hungarian Culture on Fő Street. The Studio’s services include: • museum pedagogy – It is an interactive way of allowing for a better understanding of the Hungarian history, tradition and heritage. We cooperate with Budapest schools; thus, the children from the city have the opportunity to get acquainted with the modern idea of traditional craftsmanship at a young age, considering the fact that they have no contact with it when growing up at home. They are not only spectators of the exhibited objects; they can actively participate in the manufacture of simpler items of daily use, which they can later take home and use every day. The presence of professional handicraft masters and their professionalism itself is also a motivating factor for the children. • programmes for families – The experience of creating items with one’s parents is not only important to the children; it is also an occasion for the parents to relax. We organise such events 10 www.heritagehouse.hu/main/special_events/open_handicraft_studio. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding around the holiday period, allowing families to enjoy the preparations as well – as a form of shared experience. • Interactive presentations and talks about ethnographic subjects on interesting topics, such as Hungarian gastronomy; the pottery masters introduce their pieces of artwork while cooking in them at the kitchen show of the Open Studio. The audience of these events can also sample the dishes. These occasions serve the purpose of transmitting complex knowledge with the use of experience-based methods. • workshops for hobby artists – These programmes are intended for people who do not want to grasp a deeper knowledge of either of the crafts but would rather prefer to spend a few (2–3) hours creating simpler handicraft objects. Education The Handicrafts Section of the Hungarian Heritage House, therefore, organises educational programmes for handicraft teachers and coordinates crafts masters training programmes countrywide. The applicants for these courses would like to become acquainted with certain crafts or would like to broaden their existing knowledge. The folk handicrafts instructors’ training course includes branches of folk art, such as rug weaving, pottery, leatherwork, lace-making, basket weaving, rush work, straw work, and making corn-husk objects. The course issues a certificate in instructing folk handicraft activities at playhouses and in teaching chosen folk crafts, both in and out of school curriculums. There are also courses for further education of teachers of folk arts. The ‘Master course’ and the ‘Teacher of teachers’ course cover the areas of embroidery, weaving, leatherwork, and instructing folk handicraft workshops. The participants of these courses gain thorough professional knowledge. The course is invitation-based only. Beside the opportunity to acquire knowledge, they provide an opportunity for the craftsmen from the same areas to meet.11 National competitions for craftsmen We organise national competitions for craftsmen in different professions (embroidery; weaving; pottery; carving in wood, horn, bone; making instruments etc.). These competitions serve the purpose of keeping craftsmen motivated to create high quality, new works of art. We announce these calls in cooperation with organisers from the countryside. We collaborate with associations of AHFA, and each of the professions has their own locations. These events are 11 www.heritagehouse.hu/nmm/aboutus/handicrafts. 135 �136 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Certified product with the trade mark, 10 March 2016. Photo by Vanda Illés. Collecting materials from elderly locals, 23 February 2014. Photo by Vanda Illés. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding important because they agitate local organisations and communities, provide meeting and developing possibilities for the profession at conferences, reach a wide audience through exhibitions and catalogue, and facilitate raising awareness. The last event in 2016 was the Kisjankó Bori National Embroidery Competition (Kisjankó Bori Országos Hímzőpályázat). 429 textiles arrived, and there were approximately 200 competitors.12 Certification of folk crafts Quality control is of primary importance to the Hungarian Heritage House. Therefore, we organise certification events on applied folk art products for craftsmen, building on traditional sources. In this way we can ensure that the objectified forms of handicraft values protected by our institution constitute high-quality, well-functioning applied folk art pieces that have appropriate ethnographic backgrounds. The Hungarian Heritage House conducts this task as a state responsibility based on Paragraph 3 of the Minister of National Cultural Heritage Decree 12/2004.13 We invite the members of the jury from the Applied Folk Art Qualification Committee (Népi Iparművészeti Bíráló Bizottság), who are theoretical and practical experts. Anyone can submit their traditional handcraft works to the certification event, during which the members of the Committee decide on the products anonymously, considering aspects such as materials, execution, and the quality of design (in terms of form and pattern composition). They examine whether the objects serve their specified functions, whether the traditional elements used are authentic, and whether their appearance meets aesthetic standards. Similar certification events have taken place since 1953, thus establishing a well-functioning method of quality control, which is still regularly reviewed and adapted to the requirements of given times in order to ensure that the certified objects are always adaptable to contemporary housing and clothing culture and to public spaces.14 We organise nearly 40 certification days per year, during which over 3000 items of every type of traditional craft are scrutinised. Every month, in collaboration with regional member organisations of AHFA, we organise qualifications of different crafts in Budapest and other cities in Hungary. 12 www.hagyomanyokhaza.hu/page/12649. 13 A nemzeti kulturális örökség miniszterének 12/2004. (V. 21.) NKÖM rendelet a népi iparművészettel kapcsolatos állami feladatok végrehajtásáról, Magyar Közlöny no. 69, 21 May 2004. 14 www.heritagehouse.hu/nmm/aboutus/folkarts. 137 �138 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Trademarks Craftsmen can apply trademarks on their officially qualified products. (8. picture) The ‘qualified’ trademark sticker is a unique sign that proves the quality of the item. The text on the trademark bears a twofold message: on the one hand, it signals to foreigners in English that the item is a Hungarian handicraft, and on the other, it emphasises to Hungarian customers that the item is certified and thus represents high quality. By purchasing products with this trademark, even laic customers can be assured that they are buying valuable Hungarian folk art and applied folk art items, with which they can support Hungarian applied artists, and thus promote the sustenance of traditional Hungarian folk art and applied folk art. (9. picture) As the certified products are all numbered, they can be retraced and verified. AHFA operates a website (www.pavavedjegy.hu), where the customers can find the picture of the item, information about the crafts master and other items from the artist. State awards State awards also contribute to raising awareness about traditional values in society. These awards ensure that talented artists from laic artistic activities become visible to the masses. We have three important State awards in Hungary in crafts: Artist of Applied Folk Art (Népi Iparművész), Young Master of Folk Art (Népművészet Ifjú Mestere), and Master of Folk Art (Népművészet Mestere). The owner of more than one (positive) certification number can officially use the name Artist of Applied Folk Art and will receive an official certificate (card). (10. picture) The title and the certificate are granted by the Applied Folk Art Qualification Committee. Receiving the certificate is subject to certain requirements: the artist must have at least 30–35 certified items (with numbers); in order to ensure continuous artistic activity, and items must be submitted at least every 3 years; after receiving the certificate card, it must be renewed every 5 years, which ensures the successful certification of new items. This system ensures that artists have a vested interest in supplying high-quality items and its constant renewal.15 The selection process of the Young Master of Folk Art Award is organised by the Hungarian Heritage House, based on a decree by the Ministry of Human Capacities. Awardees can be creative or performing folk artists between 15 and 35 years old. Craftsmen must conduct collection works, the collected materials must be subsequently documented, and 5 new items must be created from the source materials.16 A Master of Folk Art Award has been awarded since 1953 by a legal act of the Minister of Human Capacities. It awards the life work of outstandingly talented folk artists based on recommenda15 www.hagyomanyokhaza.hu/page/10857. 16 www.hagyomanyokhaza.hu/nmm/nim. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding tions and nominations by the local communities and associations in five categories (folk dance, folk singing, instrumental folk music, storytelling, and traditional handicrafts). Since 2008 it has been a part of the national inventory of ICH.17 Working together with NGOs on projects Our last important practice is working together with NGOs on special projects. We will present in detail one of them, called the Barkó Project. The Hungarian Heritage House was asked to provide professional support by the locals of Ózd region, where the so-called Barkó people live. They wanted to search for their roots, and their goal was to create their own item that would have traditional inspirations. The aim of the project was to help local communities regain their lost knowledge. The programme was attended by a mix of participants from various backgrounds: talented youth, absolute beginners, the unemployed, skilled embroiders, sewing women, and fashion designers. We selected four professions that were typical for the region: embroidery, costume making, weaving, and furniture painting. For each discipline, we had 4 mentors, who were famous craft masters from other areas. We taught them how to collect weaving patterns from elderly people or from old photos. We then showed them that with the help of the copies and original patterns, they can understand the arrangement of the pattern; we also taught them the traditional crafts techniques (stitching, sewing, weaving, and painting). Only after these basics were accomplished, the creation of new items could commence. For visibility, we need to advertise our products. Thus, the first renewed Barkó clothes were worn by a celebrity who hosted the TV talent show Felszállott a páva (the peacock), organised by the Hungarian Heritage House for talented folk dancers, singers, and musicians. Closing statement The implementation of the Convention and good practices also affect several organisations in Hungary. We are happy to share our experiences with institutions that work in similar fields. We are open to all forms of international cooperation that promote the preservation of the values of traditional culture and their transmission to future generations. 17 www.nesz.hu/a-nepmuveszet-mesterei. 139 ��PART 2. ICH AND THE EXAMINATION AND DOCUMENTATION OF PHENOMENA �142 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The strategy of safeguarding the intangible cultural heritage in the Czech Republic Martin Šimša* * Director of the National Institute of Folk Culture (Národní ústav lidové kultury), Strážnice, Czech Republic, e-mail: martin.simsa@nulk.cz. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Between 1994 and 1997, the work on the film encyclopaedia Folk dances from Bohemia, Moravia, and Silesia started. The encyclopaedia consists of ten volumes which map all distinct ethnographic areas. The exceptionally positive results of the documentation of folk dances contributed to UNESCO’s decision to provide financial support for a new series of documentaries – the film encyclopaedia Folk handicrafts and folk art production in the Czech Republic. The new series started in 1997, and the recordings still continue today. The number of intangible cultural heritage elements, which the Czech Republic pays attention to and which it safeguards is significantly smaller than that in the neighbouring Central-European countries. The national list is defined as a List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic (Seznam nemateriálních statků tradiční lidové kultury České republiky), which emphasises the fact that it focuses primarily on the phenomena of the traditional culture of rural communities. Such specification is understandable due to the long participation of the Czech Republic in the UNESCO projects which for an extended time have been aimed at traditional folk culture and folklore. In response to the Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore adopted in 1989, several important meetings of experts from the countries of Central and Eastern Europe were organised in the Czech Republic; these meetings dealt with the safeguarding of traditional folk culture. The main subject-matter of the meetings included: principles of the protection of traditional folk culture against inappropriate commercialization (1996); ethics and traditional folk culture (1997); national policies focused on the preservation and fostering of traditional folk culture as an important part of intangible cultural heritage (2005); and the safeguarding measures for the elements of the intangible cultural heritage (2009). The meetings included questionnaire surveys, expert reports and papers which have been edited and subsequently integrated into several printed methodical handbooks (Krist 1997; Jančář 1999; Blahůšek and Krist 2005). The handbooks are still among the UNESCO-recommended working materials. After UNESCO had adopted the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in 2003, the Czech Republic made first steps to comply with it. The Ministry of Culture 143 �144 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development of the Czech Republic (Ministerstvo kultury České republiky) and the National Institute of Folk Culture (Národní ústav lidové kultury) created basic documents with the framework for the safeguarding of the intangible cultural heritage, which were however restricted to the phenomena of traditional folk culture due to their previous course. The efforts of both institutions resulted in the first systematic conception which was adopted by the government, and which is wellknown under the name the Strategy of Improved Care for Traditional Folk Culture (henceforth Strategy). The document was in force between 2004 and 2010, and it was subsequently assessed and supplemented with new tasks and finally implemented as the Strategy for the years 2010–2015 and 2016–2020. One of the first tasks prepared and implemented by the Institute and the Strategy was the identification and documentation of the phenomena of traditional folk culture in the Czech Republic (Blahůšek 2006). The work included a large survey in the form of a questionnaire about the contemporary situation of traditional folk culture. The questionnaires for particular groups of tangible and intangible phenomena of folk culture were subsequently interpreted in cooperation with the research fellows from the Institute of Ethnology of the Czech Academy of Sciences (Etnologický ústav Akademie věd České republiky) and Masaryk University (Masarykova univerzita), in categories such as: folklore; religiosity; customs and traditions; nutrition; social relations; ways of livelihood; settlement, house and habitation; transport, trade, market; clothing and visual culture. The data collection in particular regions was coordinated by the regional accredited workplaces, whose staff ensured the personal or remote completion of the questionnaires. A company from Brno called FOCUS provided controlled data collection and addressed the local authorities. The above large-scale and long-term project resulted in tens of thousands of questionnaires which were subsequently digitally assessed by FOCUS at the nationwide and regional levels. The questionnaires are accessible online (www.lidovakultura.cz); they are currently processed as a GIS map application (mapy.nulk.cz/lidove-obyceje). The pilot map, which focuses on customs and traditions, displays the occurrence of certain phenomena in the field; it filters information according to specific criteria and displays textual information; it also allows the users to print maps and lists of locations as well as the questionnaires themselves. The institutional groundwork for safeguarding intangible cultural heritage in the Czech Republic has a strong structure, which interconnects the administration officers, the experts from professional institutions, and the bearers of elements as well as the communities in which �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena they live. At the Ministry of Culture, the Regional and Minority Culture Department (Odbor regionální a národnostní kultury, RMCD) is in charge of organising the process of safeguarding. Its major tasks include the coordination of international and national activities, such as sending expert observers to the sessions of the Intergovernmental Committee of the Strategy in order to participate in the preparation of nominations for the inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, to evaluate the nominations for the inscription on the List of the Intangible Cultural Heritage of Traditional Folk Culture of the Czech Republic, and to assess the documents for the National Council for Traditional Folk Culture (Národní rada pro tradiční lidovou kulturu), an advisory board to the Minister of Culture. Furthermore, the RMCD is a managing department to the National Institute of Folk Culture, a state-funded organisation of the Ministry of Culture; the Institute is also the national central workplace in charge of the care of traditional folk culture. Based on this mission, the Institute issues methodological guidance to Regional Centres for Traditional Folk Culture (Regionální centra pro tradiční lidovou kulturu) established in particular regions. Within their respective regions, the Regional Centres cooperate with regional and local museums and local communities, as well as with the bearers of traditional folk culture. Together, they prepare the documentation and identification of the intangible cultural heritage in their areas, and based on this they prepare documents for the inscriptions of these elements on the Regional Inventories of Intangible Cultural Heritage, which is a necessary precondition for a possible nomination of an element to be inscribed on the National List. The List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic was established in 2008 by the order of the Minister of Culture. The first elements were included on the National List based on their previous inscriptions on the List of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, and their following inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. In 2009, the following elements were included on the national List: ‘Slovácko Verbuňk, recruit dances’, ‘Shrovetide door-to-door processions and masks in the villages of the Hlinecko area’, ‘Rides of the Kings in the south-east of the Czech Republic’, and ‘Falconry, a living human heritage’. In 2011 another inscription was added, namely: ‘Gamekeeping – planned sustainable management of game animals and of their environment as a natural part of life in rural areas’. In 2012, the following elements were included: ‘Odzemek – Wallachian male solo dance’, ‘Leading the Judas - Easter door-to-door processions with a person dressed as Judas in Eastern Bohemia’, and ‘Puppetry in Eastern Bohemia’ – the art of the produc- 145 �146 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Odzemek dance is inscribed in the national inventory, 2016. Photo by Jan Kolář, Wallachian Open-Air Museum in Rožnov pod Radhoštěm. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena tion of puppets and the interpretation of traditional puppet plays. In 2013, the ‘Run for the Barchan’ was added – a town festival associated with the contest for the fastest runner. In 2014, the List was extended by the ‘Blueprint manufacturing technology’ (Indigo hand-block printing), ‘Traditional healing procedures and the legacy of Vincenz Priessnitz’, and ‘Czech puppetry – folk performing arts’. In 2015, when the following elements were included: ‘Production of Christmas decorations from glass beads’ and the ‘Nativity crèche path in Třešť’ – a Christmas tradition of building and production of family crèches. The latest inscription was made in 2016 when two elements were added: Skřipácký-style music in the Jihlava area and Easter door-to-door processions with boys dressed as Judas in the Bučovice area, South Moravia The close cooperation between the Czech Republic and UNESCO on the preparation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity list resulted in the inscription of the ‘Slovácko Verbuňk, recruit dances’ in 2005, when verbuňk was inscribed as one of the first masterpieces. The Slovácko verbuňk is a male dance which includes jumping up, with a high level of improvisation. Its peculiarity is caused by the fact that although verbuňk is usually danced in groups, each of the dancers dances on his own and expresses his regional and local citizenship, individual dancing skills and character. After the Czech Republic joined the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in 2009, it was possible to submit the elements proposed to be inscribed on the newly established Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. In 2010, the ‘Shrovetide door-to-door processions and masks in the villages in the Hlinecko area’ were inscribed. The processions are held at the end of the winter season, which is called Shrovetide. Village men and boys disguised in traditional masks go from door to door around the village, accompanied by a brass music band. The procession stops at each house, and with the householder’s permission, four masked figures perform a ritual dance. The dance is meant to secure a rich harvest and prosperity for the family. The Shrovetide processions are well-established and important public activities of the local community. 2011 saw the inscription of the Ride of the Kings in Slovácko. This tradition is one of the important festivities that can be observed in diverse forms throughout Central Europe. However, it is held very rarely at present. The major reason is that the tradition has always been connected with agrarian rural culture, as it has depended on the availability of horses without which the ceremony could not be performed in its traditional form. For this reason, the tradition has survived only in a few Moravian settlements in the south-eastern part of the Czech Republic. 147 �148 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development St. Nicholas masked procession in southern Wallachia, 2008. Photo by Eva Románková-Kuminková. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena At the end of 2016, in Addis Ababa in Ethiopia, another element was inscribed on the List: the ‘Puppetry in Slovakia and Czechia’. Currently, there is also a common nomination for the ‘Traditional blueprint technique in Central Europe’ being jointly prepared by the Czech Republic, Slovakia, Hungary, Austria, and Germany, submitted in March 2017. In response to the safeguarding measures prescribed by the Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore adopted in 1989, the Czech Republic has awarded the exceptional experts in production techniques since 2001. Since that year, the Minister of Culture of the Czech Republic has awarded the title of the Bearer of Folk Craft Tradition (Nositel tradice lidových řemesel), which is the national version of the UNESCO Living Human Treasures system. The award is intended for the producers that master the folk production techniques which are at risk of extinction; it strives to present their techniques and participate in their preserving and passing them to next generations. The major objective of the award is to highlight the folk masters and to draw the attention of the society to them, as they are very modest in their private life and only a narrow circle of customers know their work. These efforts are supported by the bestowal of the ‘Bearer of Tradition’ trademark, which helps to make the products visible and to provide basic information about the award. Printed materials and representative publications are published regularly; several thematic exhibitions have been organised to date. The awards are conferred during the National Opening of European Heritage Days, which takes place on the first week of September in different historical towns of Bohemia, Moravia, and Silesia. The award can be conferred to a maximum of five persons every year. The awardees are recommended to the Minister of Culture by a special commission, whose members come from professional associations of producers, the Ministry of Culture, the National Heritage Institute (Národní památkový ústav), as well as academic, university, and museum backgrounds. The National Institute of Folk Culture is managed by the Ministry of Culture and it is the central accredited institution that coordinates the safeguarding of traditional folk culture in the Czech Republic. The Institute complies with the requirements for safeguarding not only through its main activity but also by means of research projects. It provides the professional and lay public with methodological, expert, and informational service in the field of traditional folk culture; it also organises education and documentation for all kinds of folklore activities in the Czech Republic; moreover, it mediates the cooperation between professional institutions and amateur groups related to traditional folk culture. Since 1956, it has organised the prestig- 149 �150 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ious International Folklore Festival Strážnice, which is one of the oldest and largest festivals in Europe. Since 1974, it has also managed the Strážnice Open-Air Museum of Rural Architecture in South-East Moravia (Muzeum vesnice jihovýchodní Moravy), which is an open-air museum that focuses on the safeguarding of traditional earth architecture. Based on the UNESCO Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore adopted by UNESCO in 1989, the Institute began to work on documentaries that would capture remarkable expressions of traditional folk culture. Between 1994 and 1997, the work on the film encyclopaedia Lidové tance z Čech, Moravy a Slezska (Folk dances from Bohemia, Moravia, and Silesia) started. The encyclopaedia consists of ten volumes which map all distinct ethnographic areas. The screenplay and accompanying publication were written by Hannah Laudová and Zdena Jelínková, Academy of Science research fellows. The film encyclopaedia continued between 2000 and 2007 and it was accordingly titled Mužské taneční projevy (Male dance expressions). Among other dances, the documentaries focused on the verbuňk solo male dances and their regional forms, which were captured in six volumes; and odzemek, which was pictured in one documentary. The exceptionally positive results of the documentation of folk dances contributed to UNESCO’s decision to provide financial support for a new series of documentaries – the film encyclopaedia Lidová řemesla a lidová umělecká výroba v České republice (Folk handicrafts and folk art production in the Czech Republic). The new series started in 1997, and the recordings still continue today. The basic series of documentaries was divided according to the processed materials, such as ceramics, plaiting materials, wood, textiles, glass, metal, leather, and others. The particular documentary volumes were made by experts in the fields of traditional handicrafts, who not only proposed the structure of recorded techniques and the producers who would demonstrate their craft but were also authors of the accompanying publications. The second series of documentaries was made in cooperation with the National Heritage Institute and it recorded building techniques associated with the construction of wood, stone, and mud houses, as well as houses with roofing and heating systems. The latest series shows procedures related to folk outfits, hairstyles and headdresses, types of headscarves and methods of tying them, and the ways of layering garments. To date, thirty-nine volumes of film documentaries have been made, each with an accompanying specialised publication. The National Institute of Folk Culture is a research organisation; it conducts basic and applied research and experimental development, as well as distributes its results through �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena teaching, publishing, and transferring technologies. Until 1995, the research and development tasks had been formulated as independent partial projects, among which two large ones must be mentioned: the long-term research into Shrovetide customs conducted by Josef Tomeš, and the research into Anabaptist faience conducted by Jiří Pajer. Between 1996 and 1998, the research project was called ‘Collection, Documentation and Different Forms of Scientific Treatment of Documents about Traditional and Folk Culture’. This project was followed by two research projects: ‘Research of the Phenomena of the Tangible and Intangible Heritage in the Realm of Traditional Folk Culture and Folklore’ in 1999–2003, and ‘Transformations in Traditional Folk Culture and its Ties to the Tangible and Intangible Heritage of Humanity’ in 2004–2010. The intentions featured different forms of scientific treatment, protection, preservation, and presentation of the phenomena of traditional folk culture: cultural heritage, traditional folk culture and folklore, folk dance, songs, music, folk habits, ceremonies and customs, folk handicrafts, techniques used in folk art production, folklore, principles of museum work, and others. Based on the positive results of its scientific activity, the National Institute of Folk Culture was given the status of a research organisation in 2011 and was integrated into the programme Long-Term Conceptual Development of Research Organisations. It was also assigned a regular financial contribution to implement the research projects. The institution can also apply for contributions from grant agencies and take part in public procurements in science and development. In addition to its special and scientific tasks, the National Institute of Folk Culture focuses on digitalising the oldest periodicals with ethnographic themes and making them accessible in the form of a large online electronic edition accessible on the Institute’s website. This process has entailed journals such as Český lid (Czech folk; 1891–1931), the Národopisný věstník českoslovanský (Czechoslavic ethnographic journal; 1906–1934), the Národopisné aktuality (Ethnographic news; 1964–1990) and the Národopisná revue (Journal of ethnology; 1990–). The project continued with the electronic edition of the oldest song collections and collectors – Karel Jaromír Erben, František Sušil, František Bartoš, and Ludvík Kuba. The digitised documents offer the possibility of searching for specific articles or keywords, and in the case of song collections, it is possible to play the basic note transcriptions of the melodies and to search according to note characteristics of the songs. The National Institute of Folk Culture uses several mutually linked websites, such as www. nulk.cz, www.festivalstraznice.cz, and www.skanzenstraznice.cz to present the above-men- 151 �152 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development tioned outcomes and the reports about own activities, research projects, and publication activities. The information about traditional folk culture can be accessed at www.lidovakultura.cz. The website structure allows the experts, informed amateurs from the folklore movement, and common visitors to folklore festivals and open-air museums to find relevant information. It also contains links to research institutions focused on ethnology and social anthropology, their scientific projects and interesting outcomes. There are also lists of song and dance ensembles, voice choirs, and music bands, and an overview of previous festivities and folklore festivals observed during fieldwork. Conclusion The broad institutional anchoring of the National Institute of Folk Culture covers the research, memory, education, and experimental and methodical activities, which the Institute implements actively on the international, nationwide, regional, and local scales. The particular counterparts and dimensions of its activities are mutually reinforcing, and cover a variety of users. It enables the Institute to link together theoretical requirements for the safeguarding of traditional folk culture with practical experience of its implementation and presentation. Due to its institutional profile, the National Institute of Folk Culture is unparalleled in the Czech Republic, and it is irreplaceable in its activities. The achieved results are for the most part of excellent quality, which is demonstrated by the positive assessments of particular VaVaI (Informační systém výzkumu, vývoje a inovací, Research and Development Information System) priorities and projects under the Applied Research and Development of National and Cultural Identity Programme NAKI, commitments resulting from the fulfilment of the Strategy, as well as by numerous awards from professional organisations (e.g. International Council of Organizations of Folklore Festivals and Folk Arts, Czech Ethnological Society [Česká národopisná společnost], Association of Museums and Galleries [Asociace muzeí a galerií], among others). Finally, we can observe an increasing number of visitors to the International Folklore Festival and the Open-Air Museum. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena References Blahůšek, Jan, ed. 2006. Identifikace a dokumentace jevů tradiční lidové kultury v České Republice [The identification and documentation of traditional folk culture phenomena in the Czech Republic]. Strážnice: Národní ústav lidové kultury. Blahůšek, Jan, and Jan Krist, eds. 2005. International Meeting of Representatives of Central and East European Countries on National Policies for the Preservation and Fostering of Traditional and Folk Culture as an Important Part of Intangible Cultural Heritage, Strážnice, Czech Republic 2005. Strážnice: Národní ústav lidové kultury. Jančář, Josef, ed. 1999. Ethics and Traditional Folk Culture: Study on Moral Consciousness and Conduct in Manifestations of Traditional Folk Culture. Strážnice: Ústav lidové kultury. Krist, Jan, ed. 1997. Principles of Traditional Culture and Folklore Protection Against Inappropriate Commercialization. Strážnice: Ústav lidové kultury. 153 �154 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Estonian inventory of intangible cultural heritage. The case of cross-trees Marju Kõivupuu* * Senior researcher and heritage ambassador (voluntary spokesperson) of the Year of Cultural Heritage in Estonia 2013, Tallinn University (Tallinna Ülikool), Estonia, e-mail: kpuu@tlu.ee. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena A community that wishes to draw attention to their intangible heritage by means of the inventory, needs experts both on the inside (e.g. advocates of a phenomenon and compilers of the inscription) and on the outside (e.g. counselling museum workers and specialists in folk culture). However, the main factor is the interest in the (public) interpretation of intangible heritage and an inner urge to write the inscription for the inventory, beside or instead of other forms of expression (contributions to museums and archives, publications, websites, etc.). Introduction ‘Community’ and ‘heritage’ are words and concepts that can be seen in policy documents, academic texts, media, as well as everyday contexts. For many people ‘community and heritage are comfortably self-evident, defined by place and shared histories and often ethnicity and nationality, and redolent of shared values and their celebration’ (Smith and Waterton 2009, 12). It is difficult to say who constitutes a community for a particular heritage and what is understood as heritage by the community. Both ‘community’ and ‘heritage’ can be interpreted quite diversely by different people and in different contexts (Bardone et al. forthcoming). The new conception of heritage gives importance to the role of community-based heritage management in the sustainable development of local cultures (Van der Auwera, Vandesande, and Van Balen 2015, 7–10). Participatory heritage culture is also supported by the growing impact of digital technologies and social media. The role of heritage curators and conservators is thus currently seen as ‘facilitators rather than authoritative scripters and arbiters of authenticity and significance’ (Silberman and Purser 2012, 13–14). This people-centred understanding of heritage is expressed most powerfully in the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2003)1 that defines intangible cultural heritage as: the practices, representations, expressions, knowledge, skills – as well as the instruments, objects, artefacts and cultural spaces associated therewith – that communities, groups and, in some cases, individuals 1 Along with the Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, one of the most popular UNESCO cultural conventions is the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. 172 states have acceded to the latter (as of May 2017), and 193 states to the former (as of January 2017). UNESCO has 195 member states and 9 associate members. 155 �156 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development recognize as part of their cultural heritage. This intangible cultural heritage, transmitted from generation to generation, is constantly recreated by communities and groups in response to their environment, their interaction with nature and their history, and provides them with a sense of identity and continuity, thus promoting respect for cultural diversity and human creativity.2 In Estonia, the year 2013 was proclaimed the Year of Cultural Heritage. What is cultural heritage? How does it evolve? Who does it belong to and how does it concern us? These are questions the Year of Cultural Heritage seeks to answer. Its motto/slogan – ‘There is no heritage without the heir’ – refers to the fact that we are the heirs, but at the same time, we are also the bequeathers. The aim of the thematic year was thus to increase people’s awareness of the cultural heritage everywhere around them, and to develop the understanding that heritage should be protected by our joint efforts, as it is the foundation of our identity. While safeguarding heritage, we should think not only about how, but for whom we keep it; what we protect today and how will it be re-interpreted by future generations. Estonian inventory of intangible cultural heritage Estonia signed the UNESCO 2003 Convention in 2006. As a state party to the Convention, it can introduce its cultural heritage through the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. The preceding list of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity includes ‘Baltic song and dance celebrations’ (2003, together with Latvia and Lithuania) and the ‘Kihnu cultural space’ (2003). In 2009, ‘Seto leelo, the Seto polyphonic singing tradition’ was also entered. In 2014, the tradition of the Võru smoke sauna, or chimneyless sauna, was added onto the list. The sauna has been the traditional place for cleansing and healing, a symbol of the togetherness of community, and of the rural way of life that strives for harmony with nature. Different areas of cultural heritage – folklore, literature, (folk) music, landscape heritage, architecture, and handicraft – are much easier to describe than to ascribe meaning to. For cultural heritage to be preserved, first of all, its sustainability should be supported. Primarily, the creativity of local inhabitants in producing and reacting to the elements of cultural heritage (neighbourhood 2 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003, art. 2:1 (available online: www.unesco.org/culture/ich/en/convention). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena and landscape preservation, artefacts, and other elements) should be appreciated and valued (Rahvakultuuri Keskus 2016). In 2006, when Estonia joined the Convention, a decision was made in favour of compiling a national inventory based on the initiatives and interpretations of communities. What problems might arise in this seemingly ideal democratic solution? What issues are encountered when drawing up an inventory? How to find balance between the institutional expectations and the requirements of imagined communities? The inventory focuses on the idea of strong and active communities, which make decisions about their intangible heritage, the ways to maintain and protect it, and subsequently, start the compilation of the inscription. During the training courses and information days, the participants are encouraged to use the concept of intangible heritage in a broad sense: to express subjective interpretations and regard themselves as experts in their own heritage. It is emphasised that these are not scholars or officials that prescribe what the community could introduce as intangible heritage (Porila 2015, 10). In 2017, the inventory included 86 inscriptions.3 Each entry includes short texts and audio-visual materials. The structure of the inventory contains 4 types of entries: important for the community; corresponding to the definition of ICH; living heritage; transmitted from generation to generation. The inventory is based on community initiative, and it is the community representatives that compile the entries and decide if their ICH should be on the inventory, which elements should be there, and how to present them. The Folk Culture Centre (Rahvakultuuri Keskus) helps and encourages them (ICH trainings, ICH homepage, presentations at local conferences and community meetings, articles in the media, special brochures – e.g. the ICH information kit in Estonian). A community that wishes to draw attention to their intangible heritage by means of the inventory, needs experts both on the inside (e.g. advocates of a phenomenon and compilers of the inscription) and on the outside (e.g. counselling museum workers and specialists in folk culture). However, the main factor is the interest in the (public) interpretation of intangible heritage and an inner urge to write the inscription for the inventory, beside or instead of other forms of expression (contributions to museums and archives, publications, websites, etc.). Despite the work on spreading the idea of the usefulness of those other forms (as a supportive means for evaluating, maintaining, and transmitting the traditional skills and knowledge, the sustainable development 3 Statistics can be seen online (Rahvakultuuri Keskus 2017a, 2017b). 157 �158 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development South Estonia: the crosses, 2015. Photo by Marju Kõivupuu. Rosma cross-forest, 1931, © Estonian Folklore Archive. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena and creative industry) and the offered training courses, new inscriptions are not added as quickly and smoothly as it was expected by the Ministry of Culture (Kultuuriministeerium). From community stewardship to complex heritage management: cross-trees in southeast Estonia Cross-trees in southeast Estonia are related to the issues of tangible as well as intangible heritage maintenance. For various reasons, the cross-trees, as objects and as things related to a practice, are cases of liminal, ‘hybrid’, and in some respect also ‘dissonant heritage’ (cf. Kõivupuu 2014; Kuutma 2013). A ‘cross-tree’ is a tree (pine, spruce, birch, or other) on the side of the road leading to a cemetery, onto which a cross is carved by the closest male relatives of the deceased. It is a commemorative practice and a way to signify a conscious or unconscious border which the deceased cross when they are excluded from the living world. Cross-trees are an expression of ‘vernacular religion’ (Primiano 1995), probably a combination of pre-Christian and Christian beliefs (Kõivupuu 2009, 2014). Cutting a cross in the tree has been a part of the funerary tradition, especially in historical Võrumaa,4 which according to earliest records dates back to the 17th century and has survived until today only in southeast Estonia (Kõivupuu 2009, 2014). The persistence of cross-trees has fallen under threat because local communities have undergone transformations (population declines, immigration) and not all locals may belong to the community that practices this tradition and acknowledges the need to preserve it. The traditional funerary customs have changed likewise (e.g. cremation instead of coffin burial) (Kõivupuu 2009, 2014). However, it can be said that today it is the heritage that defines the community, and both the locals and those living outside the region know the meaning of the trees, value this custom and follow it. Internationally, cross-trees belong to the category of sacred natural sites and objects; there are many native groups in the world for whom certain trees and groves and related customs may have strong spiritual or religious meanings. Sacred natural sites connect people and nature, as well as the personal and collective memory; they may confirm the cultural identity for a family, community, or the whole nation. Such religious landscapes and places related to cultural memory 4 Historical Võrumaa is a separate cultural region in southeast Estonia, which according to the present-day administrative division covers areas in Võru, Põlva, Valga, and Tartu counties. The region features several enduring traditions and a dialect used in everyday life. The Võru Institute (Võro Instituut), which was established on the basis of the so-called Võru Movement, originated in the 1980s, and actively investigates, maintains, and advocates the cultural heritage of historical Võrumaa. 159 �160 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development often emerge as a result of practices or with the help of oral traditions, folklore, and narratives that support the collective process of remembering (Fox 1997, 8–9; Siikala 2004; Rønnow 2011, 225). Edmund G. C. Barrow points out that traditionally, the sacred trees are under ‘community stewardship’, which saves them from being cut down or damaged. Today, local communities, as well as their ways of life, have changed considerably and the modern socio-economic values tend to dominate over traditional spiritual values (Barrow 2010). Therefore, a question arises: why should sacred trees be safeguarded for the future – and by whom – if they are no longer part of all community members’ everyday life? What happens if community stewardship does not function the same way as in the past? The tradition of carving crosses in trees was still alive in Soviet Estonia and it had an ambivalent status: officially, the forests belonged to the state; yet, they were managed by local people who respected local customs. Cutting a cross at the funeral was also considered a supplementary act to the Christian funeral; local clergymen accepted the ritual, and sometimes even participated in it. After Estonia became independent, forest management became centralised, and the local community stewardship practice was disrupted. During the transition period in post-socialist Estonia, several cross-trees and cross-forests still related to the lived practice were cut down – partly because of forest managers’ ignorance, and partly due to the disregard towards this tradition. Forestry companies and sometimes also forest owners (especially those to whom land had been restituted) did not recognise this as law-breaking, as the majority of cross-trees were not under heritage or nature protection. The State Forest Management Centre (Riigimetsa Majandamise Keskus) has cut down cross-trees in production forests, and expanded roads by the expense of cross-tree groves, which in several cases has caused deep resentment among locals (see Kõivupuu 2009). Due to these developments, the community who wanted to preserve crosstrees needed external authorities (including heritage officials as well as academic scholars), who would legitimise the importance of the tradition by giving it the value of cultural heritage that needs safeguarding. Natural heritage, including sacred natural sites, is regulated by several international and national ‘heritage regimes’ (Bendix, Eggert, and Peselmann 2012): e.g. The Man and the Biosphere Programme (1970), the UNESCO World Heritage Convention (1972), and the Intangible Cultural Heritage Convention (2003). The guidelines for protecting natural sacred sites were formulated in collaboration with the International Union for Conservation of Nature (IUCN) and UNESCO in 2003–2008. According to the IUCN definition, ‘sacred natural sites are areas having special spiritual �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena significance for peoples and communities’, and they are often ‘community conserved areas’ (Wild and McLeod 2008). However, the meaning of ‘community’ in the document is somewhat problematic, because it is related to the Convention Concerning Indigenous and Tribal Peoples in Independent Countries (1989)5. Similarly to the case of the UNESCO 2003 Convention, community involvement in conservation and community participation in the development of national heritage politics is of crucial importance. Stakeholders of sacred natural sites are defined as natural resource users and managers; yet, stakeholder identification and analysis based on understanding different interests, characteristics, and circumstances is stressed in order to manage sacred natural sites better (Wild and McLeod 2008, 46–47). The definition of sacred natural sites in Estonia is based on the IUCN document. Today, there are about 500 historical sacred sites and objects (sacred groves, trees and springs, sacrificial stones, among others) that have been located, mapped, and designated as monuments under natural or cultural heritage protection.6 Among these two categories we can distinguish the following: sites that relate to cultural memory and not to lived practices, and sites or cult objects that are currently related to the cultural heritage and lived practices of certain groups (Kõivupuu 2009, 224). Crosstrees belong to the latter. Furthermore, they belong to both the natural and cultural world, as well as to both tangible as well as intangible heritage. Despite the IUCN guidelines for protection, there is a lack of legal regulations in Estonia that would define sacred natural sites as unique objects of both natural and cultural heritage, and that would reflect diverse values for varied groups (see Kultuuriministeerium 2008). 700 cross-trees have been currently included in an inventory, but only a few of them are under protection as natural monuments. In the Estonian introduction to the IUCN guidelines, cross-trees are defined as part of ‘community heritage’, however, the ‘community’ remains undefined in the local context. A stakeholder group related to the maintenance of sacred natural sites such as the neo-pagan organisation Maavalla Koda (Estonian House of Taara and Native Religions) relies on and exploits a romantic ideal of the native Estonian community rooted in the national movement of the late 19th century, and does not correspond with actual communities and their practices in the 21st century Estonia. Although the traditional community stewardship of sacred sites has changed, there are various groups of interest, communities, and heritage stakeholders who have become involved 5 Convention adopted under the auspices of International Labour Organization [Indigenous and Tribal Peoples Convention]. 6 According to historical sources, there are about 2800 historical sacred sites known to researchers. 161 �162 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-spruce in the cross-forest Rosma (South Estonia), 2015. Photo by Marju Kõivupuu. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena in the issues related to their protection and preservation. For example, during roundtable meetings discussing the protection of cross-trees along with other sacred natural sites, participants have included NGOs as well as state institutions.7 Throughout the past few years, the collaboration between different stakeholder groups (e.g. locals, scholars, officials, and forest managers) has increased, aiming for a better protection of the cross-trees. However, the current practice of forest management in Estonia clearly shows that the state forest management bodies should show more respect towards local religious relationships with nature. The implementation and intervention of international heritage regimes (e.g. UNESCO, IUCN) exert a noticeable impact on local heritage politics and management, as well as on people’s everyday lives. Like several other local traditions, cross-trees as a funerary custom in historical Võrumaa have been included in the Estonian inventory of intangible cultural heritage analysed in the previous example (Rahvakultuuri Keskus 2016). The inscription in the inventory and nomination as (intangible) heritage certainly dignifies a cultural tradition (cf. Bendix and Hafstein 2009). Thus, participation in defining cultural heritage may, in turn, increase the community’s self-awareness, consciousness, and through this also the visibility and social, economic, and political capital, thereby marshalling the community (cf. Silberman and Purser 2012, 20–21). For instance, in 2014, a traditional bathing practice – ‘Smoke sauna tradition in Võromaa’ – was inscribed on the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity as a result of community initiative. This may also indirectly influence the status of cross-trees as valuable cultural heritage of the region. Thus, external recognition may change how the local people value their customs, and draw state and international attention to a particular custom, although one also cannot overlook the negative impact of this attention to the viability of cultural heritage (see Labadi 2013, 141–42). ‘Heritagisation’ is inevitably a process of cultural intervention – if traditions that have formerly been part of everyday life become seen as heritage, it may enforce people to see them as something separate from the mundane; this, in turn, may change the meaning of the traditional practice itself (Kirschenblatt-Gimblett 2004; Kockel 2007). 7 The organisations and institutions who have taken part in roundtables are: Hiite Maja (House of Sacred Groves) Foundation, Maavalla Koda, representatives of different disciplines from the University of Tartu (Tartu Ülikool) and Tallinn University, including the Centre of Sacred Natural Sites (Looduslike pühapaikade keskus) at the University of Tartu, and representatives from the Ministry of Environment (Keskkonnaministeerium); Ministry of the Interior (Siseministeerium), the Environmental Board (Keskkonnaamet), and Estonian Fund for Nature (Eestimaa Looduse Fond), among others. 163 �164 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development References Bardone, Ester, Kristi Grünberg, Marju Kõivupuu, Helen Kästik, and Helen Sooväli-Sepping. forthcoming. “The Role of Communities in the Politics of Cultural Heritage: Examples from Estonia.” In Approaches to Culture Theory. Tartu: Tartu University Press. Barrow, Edmund G.C. 2010. “Falling between the ‘Cracks’ of Conservation and Religion: The Role of Stewardship for Sacred Trees and Groves.” In Sacred Natural Sites: Conserving Nature and Culture, edited by Bas Verschuuren, Robert Wild, Jeffrey McNeely, and Gonzalo Oviedo, 42–52. London–Washington, DC: Earthscan. Bendix, Regina, Aditya Eggert, and Arnika Peselmann, eds. 2012. Heritage Regimes and the State. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. http://webdoc.sub.gwdg.de/univerlag/2012/GSCP6_Bendix.pdf. Bendix, Regina, and Valdimar Tr. Hafstein. 2009. “Culture and Property. An Introduction.” Ethnologia Europaea. Journal of European Ethnology 39 (2): 5–10. Fox, James J. 1997. “Place and Landscape in Comparative Austronesian Perspective.” In Poetic Power of Place: Comparative Perspectives on Austronesian Ideas of Locality, edited by James J. Fox, 1–21. Canberra: Department of Anthropology, Australian National University. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56 (1–2): 52–65. Kockel, Ullrich. 2007. “Reflexive Traditions and Heritage Production.” In Cultural Heritages as Reflexive Traditions, edited by Ullrich Kockel and Máiréad Nic Craith, 19–33. Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan. Kõivupuu, Marju. 2009. “Natural Sacred Places in Landscape: An Estonian Model.” In Nature, Space and the Sacred. Transdisciplinary Perspectives, edited by Sigurd Bergmann, Peter M. Scott, Maria Jansdotter Samuelsson, and Heinrich Bedford-Strohm, 223–34. Aldershot: Ashgate. Kõivupuu, Marju. 2014. “Pärimus maastikul, maastik pärimuses Hargla ja Kambja kihelkonna näitel [Landscape and heritage: the case of Hargla and Kambja parish].” In Maastik ja mälu. Pärandiloome arengujooni Eestis [Landscape and memory. The landscape and heritage studies in Estonia], edited by Linda Kaljundi and Helen Sooväli-Sepping, 441–75. Tallinn: Tallinna Ülikooli Kirjastus. Kultuuriministeerium. 2008. “Eesti ajaloolised looduslikud pühapaigad. Uurimine ja hoidmine. Valdkonna arengukava 2008–2012 [Estonia’s historic sacred natural sites. Research and preservation. Development plan].” http://www.kul.ee/sites/default/files/looduslikud_pyhapaigad_arengukava_2008_2012.pdf. Kuutma, Kristin. 2013. “Between Arbitration and Engineering: Concepts and Contingencies in the Shaping of Heritage Regimes.” In Heritage Regimes and the State, edited by Regina Bendix, Aditya Eggert, and Arnika Peselmann, 2nd rev. ed., 21–36. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Labadi, Sophia. 2013. UNESCO, Cultural Heritage, and Outstanding Universal Value. Value-Based Analysis of the World Heritage and Intangible Cultural Heritage Conventions. Lanham, MD: AltaMira Press. Porila, Kristiina, comp. 2015. Vaimne kultuuripärand Eestis [Intangible cultural heritage in Estonia]. Tallinn: Rahvakultuuri Keskus. http://www.rahvakultuur.ee/s2/1783_11557_707_Loe_infovihikut_siin.pdf. Primiano, Leonard Norman. 1995. “Vernacular Religion and the Search for Method in Religious Folklife.” Western Folklore 54 (1): 37–56. Rahvakultuuri Keskus. 2016. “Eesti vaimse kultuuripärandi nimistu [Estonia’s intangible cultural heritage list].” Accessed December 5. http://www.rahvakultuur.ee/vkpnimistu/. Rahvakultuuri Keskus. 2017a. “Nimistu ja vaimse pärandi kaitse [List of protected intangible heritage].” Accessed May 25. http://www.rahvakultuur.ee/Nimistu_ja_vaimse_parandi_kaitse_1042. Rahvakultuuri Keskus. 2017b. “Sissekanded Eesti vaimse kultuuripärandi nimistusse [Entries on the list of intangible cultural heritage in Estonia].” Accessed May 25. http://www.rahvakultuur.ee/Sissekanded_Eesti_vaimse_ kultuuriparandi_nimistusse_3243. Rønnow, Tarjei. 2011. Saving Nature: Religion as Environmentalism – Environmentalism as Religion. Münster: LIT. Siikala, Anna-Leena. 2004. “Kuuluvuspaigad: ajaloo taasloomine [Belonging sites: recreating history].” Mäetagused 26: 53–68. http://www.folklore.ee/tagused/nr26/siikala.pdf. Silberman, Neil, and Margaret Purser. 2012. “Collective Memory as Affirmation: People-Centered Cultural Heritage in a Digital Age.” In Heritage and Social Media. Understanding Heritage in a Participatory Culture, edited by Elisa Giaccardi, 13–29. London: Routledge. Smith, Laurajane, and Emma Waterton. 2009. Heritage, Communities and Archaeology. London: Duckworth. Van der Auwera, Sigrid, Aziliz Vandesande, and Koen Van Balen. 2015. “A Recent History of Heritage Community Involvement.” In Community Involvement in Heritage, edited by Koen Van Balen and Aziliz Vandesande, 7–14. Antwerpen: Garant. Wild, Robert, and Christopher McLeod. 2008. Sacred Natural Sites. Guidelines for Protected Area Managers. Gland: IUCN. 165 �166 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage of Albania and the challenges in creating the National Inventory and the list of phenomena and elements Silva Breshani* Arta Dollani** * Director, National Inventory Centre of Cultural Properties, Ministry of Culture (Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore, Ministria e Kulturës), e-mail: Silva.Breshani@qkipk.gov.al; silvabreshani@yahoo.com. ** Director, General Director, Institute of Cultural Monuments, Ministry of Culture (Instituti i Monumenteve të Kulturës, Ministria e Kulturës), e-mail: artadollani@yahoo.com. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena One of the projects that could provide inspiration for the new inventorying process in Albania is the project Show Your Culture. … It involves a wideranging appeal to communities in Albania to document various practices, knowledge, and skills that they maintain and identify as their cultural heritage through means of video and brief textual information. The project uses YouTube as a web-based platform and practically does not require any preliminary investment, as the video and photo recordings can be performed with mobile phones and can be accompanied with a sample selection of basic information about the practised ICH element. Introduction Albanian intangible cultural heritage, conveyed from generation to generation, has been continually recreated by communities and groups in terms of their function in the environment and their interaction with nature and history; it gives them a sense of identity and continuity and provides assistance in promoting the respect for cultural diversity and human creativity. Albania joined UNESCO on 16 October 1958. The safeguarding of the intangible heritage of Albania is legally and directly guaranteed by the Constitution of the Republic of Albania and the national law for cultural heritage. The National Committee for Intangible Cultural Heritage (Komiteti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Shpirtërore), in addition to its specific tasks, lists the most remarkable intangible heritage creations: the Albanian Masterpieces of Intangible Cultural Heritage (Kryevepra të trashëgimisë kulturore shpirtërore shqiptare). Albania has also ratified the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and the 2005 Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions. The 2003 Convention states that in order to ensure a better visibility for the intangible cultural heritage, better awareness of its importance, and in order to favour dialogue while respecting cultural diversity, the Committee, upon the proposal of the concerned States Parties, should make decisions on the inscriptions on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Based on the national legislation and international conventions, Albania adopted the National List of Masterpieces of Intangible Heritage of its territory in 2010. To ensure national and international recognition as well as the protection, treatment, study, popularisation, inventory, and computing values of the intangible cultural heritage, the Ministry 167 �168 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Dropulli Girls Folk Dance, one of the masterpieces of Intangible Cultural Heritage of Greek ethnic minority in Albania, at the National Folk Festival in Gjirokastra, 2015. Photo by Adnan Beci. A wedding reception in Kolonje (Southeastern Albania). Photo shows the full orchestra harmonica (sazet), playing llahutë, clarinet and violin, the beginning of 20th century. Photo by Dhimiter Vangjeli. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena of Culture (Ministria e Kulturës) intends to reform and modernise the structure, methods, and the character of the institutions dealing with intangible cultural heritage on the national and local level. It also aims to develop a national inventory of the phenomena and elements of intangible cultural heritage and complete the dossier of the phenomena of masterpieces of national intangible cultural heritage. The Ministry of Culture maintains contacts with other institutions and their counterparts in the world, as well as UNESCO, the Council of Europe, and other institutions specialised in the field of heritage and cultural anthropology, in order to make Albania’s cultural heritage known and integrate it into the global network of cultural heritage. In this article, we will present two elements of Albanian intangible cultural heritage featuring on the national list: the Logu i Bjeshkëve festival in northern Albania, and folk music instruments craftsmanship, which is a distinct craft among all Albanian techniques and includes hand-crafted music instruments such as the cyle dyjare. These two elements are approached in the territories of their origin and are still being developed; they remain alive in the communities. Intangible cultural heritage in Albania Albania is located in the heart of the Mediterranean region and stretches along the seashores of the Adriatic and Ionian seas. Known as the Land of the Eagles (Shqipëria), it is an epic country with a rich history and culture, where people speak one of the oldest living languages in Europe. The Albanian language is the only branch of the Indo-European language family and is now spoken by close to eight million people around the world. It is also an important gateway to the Balkan Peninsula, located at the North-South and EastWest crossroads, with the proximity to reach major European capitals within two or three hours by air. As a result of its geographical location and setting, Albania displays traces of different civilisations and cultures, including Illyrian, Hellenic, Roman, Byzantine, and Ottoman. It shares borders with a number of countries, including Montenegro, Kosovo, Macedonia, Greece, and Italy (across the Adriatic Sea). The intangible heritage, as one of the most important vectors of the Albanian culture inherited from generation to generation, is continuously preserved and diligently safeguarded among the communities that created and transmitted it as a part of their national identity and pride – by the public and private institutions which are responsible for its safeguarding. 169 �170 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Group of young artists from the Gjirokastra District, performing Iso-polyphony at the National Folk Festival in Gjirokastra, 2015. Photo by Adnan Beci. National Folklore Festival of Gjirokastra, Albania – aerial view of the Castle of Gjirokastra, 2015. Photo by Egon Musliut. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena According to the Albanian Law for cultural heritage, adopted in 2003,1 intangible cultural heritage consists of: the use of Albanian language; oral folklore; vocal, choreographic and instrumental folklore; traditional customs and practices; traditional beliefs; traditional crafts. These forms of intangible heritage have been created in the Albanian way over the centuries, by communities and groups interacting with nature and history. It gives them a sense of identity and continuity. Albania has inherited extremely rich phenomena of ICH, diverse in their forms and widely distributed across all parts of the country, marked by a common feeling of shared sensitivity to its importance and its value as a resource of cultural identity. However, on the other hand, in present-day contexts, this heritage is facing significant constraints in maintaining its viability and is under considerable and increasing threat of disappearance and decrease of vitality. The dynamic transformations that the country had faced after the end of the communist regime in 1990 have opened new venues for economic and social development, but have also introduced a new reality of economic problems, collapses of previous state enterprises, and a steady rise in unemployment, which in turn has led to increased population mobility and mass migration outside and inside the country, and has led to the concentration of population in the main urban centres. Elements of traditional crafts have suffered, quickly replaced by mass-manufactured furniture, decorative objects and industrial tools, which have drastically changed people’s lifestyles. Traditional, individual workshops have become bankrupt or begun to respond to new demands of lifestyle thus becoming consumed. Having an enormous effect on Albanian economic and social development in the last two decades, these processes have affected particularly the rural communities and the cultural traditions maintained by them. Many of the previous forms and genres of the verbal, musical, and dance folklore have been either lost as a shared cultural tradition or limited to a set of examples. This has been paralleled with the disappearance of many folklore instruments, costumes and traditional craft items; paired with a dramatic decrease in the knowledge and skills related to their production and use. Whilst many of the bearers are ageing and only a few are passing their knowledge and skills on to the next generations, young people have either migrated abroad or to larger cities, or have become disinterested in maintaining the traditional practices and expressions. In such a context, the few forms that still remain active as means of transmitting knowledge and skills about the cultural traditions are related to the various regional and local folklore festivals, which are held on a regular basis (most of them annually) and are attended by a relatively large number of young people. Albania has adopted a number of international cultural agreements, introduced new legislative acts and measures specifically targeted at cultural heritage, realised administrative and institu1 Ligj nr 9048, datë 7.4.2003. Për trashëgiminë kulturore, Fletorja Zyrtare e Republikës së Shqipërisë [Official Gazette of the Republic of Albania] no. 33/2003. 171 �172 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development tional reforms in this sphere, and made first steps in inventorying and inscribing elements onto the national list of ICH elements. It has also participated in various other initiatives aimed at raising awareness and popularisation of cultural heritage. The Ministry of Culture, the central national body responsible for the protection of tangible and intangible cultural heritage in Albania, together with its two main directorates – of arts and cultural heritage – has directed its work basing on four pillars, which correspond to the four main objectives set out by the 2003 Convention itself: to safeguard and preserve the intangible heritage; to ensure the respect for it; to raise awareness of its importance and ensure mutual appreciation; to provide for international cooperation and assistance. These objectives are constantly present in its work on the creation of a strategic framework designed to better address the problems and challenges related to Albanian ICH. In collaboration with research institutes, private NGOs, and the communities themselves, the Ministry of Culture is continuously increasing the ability of relevant structures to protect and promote Albanian ICH. The communities and bearers of ICH elements are actively involved in a series of activities aiming at their preservation, transmission, and promotion. As a result, a significant number of institutional, legal, educational, and promotional efforts have been undertaken over the recent years. More specifically, the Ministry of Culture has undertaken efforts to obtain funding from the state budget, as well as other donors, related to promotional activities such as festivals, fairs, and workshops. Despite the continuous change of people and structures, a valid was introduced to the stakeholders, but it is still not approved (as of June 2017) in Parliament due to changes and debates between the stakeholders. A significant result has been achieved in collaboration with the Ministry of Education and Sport (Ministria e Arsimit dhe Sportit), namely, one including both tangible and intangible heritage-related curricula in the educational system.2 Despite the excellent and tangible results, more efforts should be made by the relevant structures in the area of community involvement and on the increase of international cooperation with countries and organisations. Albania’s Law for cultural heritage was amended in 2005–2006 to include articles directly concerning the safeguarding of intangible cultural heritage, and to specify the institutional tasks and actions required for its protection. The law, adopted in 2003, made first steps towards 2 The introduction of iso-polyphony in the school curriculum, which acquaints the pupils with the values of intangible cultural heritage and cultural diversity, proceeds as follows: in the 9-year basic education, from grade 5 to grade 9, in ‘Musical education’ which is a compulsory subject. In the upper education: in grade 10, in the subject ‘Our cultural heritage’, one of the optional subjects within the compulsory package, and in grade 11 in the subject ‘The European cultural heritage’. In the higher education curriculum, at graduate and post-graduate levels, in a course called ‘Albanian intangible heritage’ (at the University of Tirana, Faculty of Philology, and at the University of Arts). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena a national legislation of ICH and permitted the creation of the National Committee for Intangible Cultural Heritage in Albania (Komiteti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Shpirtërore) – the beginning of listing ICH – and the inscription of iso-polyphony on UNESCO’s List of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005. Subsequently, the Albanian Music Council (Këshilli i Muzikës Shqiptare), a non-governmental organisation, compiled the first publicly accessible database of this element. Since its inscription to the List of Masterpieces a series of legal, institutional, and other measures have also been undertaken by the Ministry, including an action plan for the protection of iso-polyphony approved by the Ministry of Culture (2005), and a Ministerial order for the preservation, protection and promotion of Albanian iso-polyphony (2005).3 Its inclusion is a source of pride among the performers and has increased their sense of responsibility for its transmission and practice; moreover, it has increased the interest of other bearer communities in their own intangible cultural heritage. In 2010, the Albanian National List of Masterpieces of Intangible Cultural Heritage (Lista kombëtare e kryeveprave të trashëgimisë kulturore jomateriale) was created with 7 elements in total (Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike 2014, 11–15). In the category of vocal, choreographic and instrumental folklore: 1. Iso-polyphony, which is an epic form of singing in Albania, one of the world’s most ancient a cappella song traditions, which originated in ancient times and can be traced back to the Illyrians, the ancestors of modern Albanians. Transmission of iso-polyphony is prompted by cultural projects in the field of intangible cultural heritage. Also, in order to preserve this phenomenon of our cultural heritage, we organise national activities4 devoted to types and musical genres of iso-polyphony. 2. North Albanian epos of heroes – a cycle of legendary songs accompanied by llahuta (Albanian music instrument), which are sung in epic verse and focus on the adventures of two brothers: Mujo and Halil, and their band of mountain warriors. 3. Homophonic folk music in Central Albania (Tirana, Elbasani, Kavaja, Durrës, Krujë, and Berat). 3 Udhezim nr 1, date 09.12.2005 per ruajtjen, mbrojtjen dhe promovimin e iso-polifonise shqiptare (published in ‘Iso-Polifonia Newsletter’ 2009, Nëntor, no. 1, pp. 14–15). 4 These events include: • Festivali Kombëtar i Iso-Polifonisë (National festival of iso-polyphony) organised by the city municipality, which takes place every year in the city of Vlora. • Activities organised by private or state institutions at the local level, such as: Përmeti Multikulturor (Multicultural Përmet) in Përmet, Festivali Ndërkombëtar i Polifonisë “Bylisfonia” (International Festival of Polyphony ‘Bylisfonia’) in Mallakastra, “Sofra Ilire” (‘Sofra Illyrian’) in Fier, Festivali i Këngës dhe Valles Çame (Song and dance festival of Cham) organised in Saranda, and others. • Concert with the Masterpieces of the Intangible Cultural Heritage, held in 2011. • Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës (National folklore festival of Gjirokastra), which is organised every four years in the castle-museum of Gjirokastra, and is included in the Representative List of Intangible Cultural Heritage of UNESCO. • Festival of musical instruments of iso-polyphony and the festival of harmonica players, which are held annually in the city of Korça and are organised by the Ministry of Culture together with the City Hall of Korça. 173 �174 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development 4. The urban music of the town of Shkodër5. 5. Dropulli folk girl dance, which is one of the Masterpieces of Intangible Cultural Heritage of the Greek ethnic minority in Albania and an important part of the cultural diversity in Albania. In the category of traditional craft: 6. Folk music instruments craftsmanship, which is a distinct craft among all Albanian crafts and includes hand crafted music instruments such as gajde, fyell, cyle dyjare, çifteli, lahuta, dajre, and others.6 In the category of oral folklore: 7. Linguistic dialects and the Gegë-Tosk dialect. Additional element added later: 8. Xhubleta, which is a traditional folk garment of women in North Albania. It has an ancient origin and represents the oldest type of garments in Albania and in the Balkans. The viability and recognition of each element included in our inventory by the concerned communities and groups have already been fully taken into account. The inventory describes the bearers, the groups connected to it, the modalities of the element (such as polyphonic singing modalities), and also the potential risk of extinction if such is the case. For each element, a card is issued that describes its features, history, values, and its bearers. In addition, there are supporting materials, such as photographs, as well as video and audio recordings of the element. The format ID of the element is currently under preparation to be digitised and entered into a specific database. In addition, the viability of intangible cultural heritage is secured by financing certain elements through the financial support issued by the Ministry of Culture. Safeguarding institutions, programs and measures The institutions that are engaged in preserving intangible cultural heritage in our country include the Ministry of Culture, Academy of Sciences (Akademia e Shkencave e Shqipërisë), the National 5 One of the most important elements of the repertoire of the Gheg ethnic group Albanian folk music is the Shkodra song. The Ahengu (urban music) consists of 12 musical counterparts comprised of song, instrumental, and dance performances – the repertoire is based on a musical scale. It is estimated that there are around 300 different songs sung during this ceremony. Research also shows that this event began to take shape at the beginning of the 18th century. The ceremony in Shkodra has a special rule: the songs must be sung one after another. It usually occurs during the wedding night. It begins in the evening, when the couple is crowned as the newly wed, and lasts until the morning. It is played on instruments of both national and foreign origin. In the 20th century, in northern Albania, instruments used included the clarinet, the saze, the violin, the kaval, the tambourine and castanets. The music in the ceremony is expressed in single voice or single voice with accompaniment. 6 Once, popular folk instruments were made by families and in particular by folk-bearers. This tradition continued until about the break of the 19th century 20th century, when the first stores were opened for the preparation of musical instruments. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Committee for ICH, the Albanian National Commission for UNESCO (Komisionit Kombëtar Shqiptar për UNESCO-n), Albanian Public Radio and Television (Radio Televizioni Shqiptar), the General Directorate of State Archives (Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave), museums, National Centre of Folk Activities (Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike), Institute of Cultural Anthropology and Art Studies (Instituti i Antropologjisë Kulturore dhe Studimit të Artit), Institute of Linguistics and Literature (Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë), Regional Directorates of Cultural Heritage (Drejtoria Rajonale e Kulturës Kombëtare), universities, the National Central Inventory of Cultural Property (Qëndra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore), as well as local government institutions in their respective fields. All these institutions perform the tracking, collecting, studying,7 preserving and protecting the intangible cultural heritage of Albania, but also engage in the popularisation, promotion, inventory and dissemination of information on this precious heritage of our country. ICH is increasingly more often included as a significant dimension of the identity of communities in various local and national developmental, educational and scientific programmes and projects.8 For the first time, the Ministry of Culture has included a specific chapter on intangible heritage in the Strategy of Culture, drafted by experts from various fields. In this chapter, the priorities and objectives are clearly set, and for the first time language is also listed as one of the most important domains of intangible heritage. The efforts to develop the legislative basis have continued with the preparation of several laws and strategies in the last several years, including the Draft law on handicrafts (2009),9 the National 7 The study of iso-polyphony includes: • the publication by the Albanian Music Council of the Encyclopaedia of Albanian Folk Iso-Polyphony, Albanian–English edition (2007), with the support from the US Ambassador Fund for Cultural Preservation; • the publication of the Iso-Polifonia journal as an online periodical, which informs about the issues of iso-polyphony, its importance for the community, and the cultural identity of Albanians; • organisation of national and international conferences on iso-polyphony, such as the conference organised by the Ministry of Culture, the Albanian National Commission for UNESCO, and the Academy of Sciences in the city of Vlora in 2010 on the occasion of the 5th anniversary of the inscription of iso-polyphony on the UNESCO List; • the introduction of iso-polyphony as a study topic on the Master and PhD levels at the Albanian and foreign universities. 8 The initiatives for cultural projects in the field of intangible heritage, which promote the transmission of iso-polyphony: • The Institute of Cultural Anthropology and Art Studies is currently implementing research project and survey titled ‘Living on the border’, which aims at assessing and inventorying the manners of living and elements of ICH on both sides of the border; • ‘The chambers of iso-polyphony’ 2007–2009, supported by UNESCO and the Japanese Government. It was implemented in four cities and towns of South Albania. Well known singers of iso-polyphony presented to the youth the manners of singing and interpreting the iso-polyphony; • The Himara Iso-polyphony, a project financially supported by UNESCO-BRESCHE, designed to produce a CD and TV programme with iso-polyphonic music; • The CD of the iso-polyphony children band Obelisku, in the museum city of Gjirokastra, supported by the Vodafone Albania Foundation, in the framework of ‘The world of change’, 2010–2011; • Presenting various documentaries about iso-polyphony and its singers, financed by the Ministry of Culture, the National Film Centre (Qendra Kombëtare e Kinematografisë) and the Albanian Public Radio and Television, such as: Polifonia shqiptare (Albanian polyphony; 2009); Magjia klarinetë (The clarinet magic; 2009); Mjeshtri i fudit (The last master; 2010); Këngët e kafesë (Café songs; 2010) etc. 9 Final document adopted at the National Conference of Artisans in Albania in 2009. 175 �176 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Strategy for Promotion of Creative Small and Medium Businesses (2010), the Draft law on cultural heritage (section 2014–2016 has a specific chapter related to ICH that reflects obligations of the 2003 and 2005 Conventions), and Draft law chapter on cultural products (2014). However, as long as the initial proposals of these laws are not approved, the development of the legislative base that would specifically address ICH and its links with sustainable development still remains a niche that awaits relevant legislative measures in need of undertaking as soon as possible. One of the features of recent transformations in the institutional infrastructure, as a new national scheme of ICH that deserves more attention in Albania, is the work of individual ICH experts as a part of Regional Directorates of Cultural Heritage, which has been underdone in the six administrative areas in Albania. Their mission is to develop activities for documenting cultural heritage in their respective regions, to gather the information about different forms of ICH and their bearers, to carry out educational and awareness-raising initiatives, to collaborate with local institutions and firms in supporting projects connected to ICH safeguarding, as well as other activities. Initially, some of the steps undertaken by ICH experts in the Regional Directorates had been related mainly to the Friends of Monuments project of the Ministry of Culture aimed at documenting the monumental heritage and the social practices around it. Gradually, however, the scope of their activities has expanded to include activities addressing the documentation and popularisation of ICH, e.g. research of local dialects and heritage of different ethno-linguistic groups, documentation of popular celebrations and feasts, workshops for the preparation of traditional textiles and costumes, and photo exhibitions and publications dedicated to different ICH elements. The Regional Directorates of Cultural Heritage and the ICH experts affiliated with them will definitely play a crucial role in the development of policies of safeguarding ICH in the forthcoming years, therefore it is important to outline some of the main challenges they encounter at the present stage and the related needs in this paper. The first major challenge is connected with the overall approach to ICH, and with the need of a clearer understanding of its scope and meaning in line with the spirit of the 2003 Convention. Although general knowledge on ICH issues is present among the experts of this network, special training and workshops are still extremely necessary for employing these newly established positions better. The second major challenge relates to the critical problem of inventorying intangible cultural heritage in respective regions. There is confusion about the existing cultural traditions in the regions and about the safeguarding measures that can be applied in the future. The Ministry is responsible for coordinating the work of these Regional Directorates and for facilitating the implementation of activities for ICH safeguarding �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena that each of them organises within the respective part of the country. In addition to the establishment of this new institutional network, the Ministry continues to play a major role in coordinating the activities connected with documenting, presenting, and promoting different forms of cultural heritage; facilitating the organisation of folklore festivals, workshops, exhibitions, and promotional materials; and coordinating the work and partnership with main cultural heritage institutions in the country. The national body charged with safeguarding intangible cultural heritage is the Department of Intangible Cultural Heritage and Revitalization of the Albanian Language (Drejtoria e Trashëgimisë Jomateriale dhe Rijetëzimit të Gjuhës Shqipe), a department of the Ministry of Culture. The National Committee for ICH, in turn, is a collegial body established in 2006, and it is the highest decision-making body in the field of intangible cultural heritage. It is chaired by the Minister of Culture responsible for intangible cultural heritage and comprised of nine members from different scientific institutions. The composition and functions of the National Committee for ICH are defined by the Decision Council of Ministers; its mission covers the major tasks of nominating elements to the national list and approving ICH programmes and activities in the country that are organised by state institutions and NGOs. It also approves the main lines of intervention. Another body under the jurisdiction of the Ministry of Culture is the National Centre for Folkloric Activities (Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike). It is one of the main state institutions responsible for the promotion and safeguarding of intangible values. The Centre organises folk festivals10 and related activities throughout the country, such as traditional music and dance festivals, the National Folklore Festival of Gjirokastra (held once in four years and involving performing groups from all regions of the country, as well as from abroad), popular instruments (in Korce), festivals of bards and popular instrumentalists/players (in Lezhe), festivals of popular 10 The folk festivals enjoy a high level of popularity and seem to be a productive form of presenting overviews of folklore traditions on regional and national basis. Using the format that was promoted during the communist period as a basis, many of these festivals have appeared and flourished over the last two decades, signifying, in a way, the public sensitivity to the gradually disappearing cultural traditions. Beyond the undisputable significance of these festivals for maintaining the knowledge and skills of traditional practices, some reservations need to be expressed with regards to their role in contributing to the safeguarding of ICH in the country. The organisation of these festivals involves the preparation of special criteria and a preliminary evaluation for selecting the groups that will perform at them. The criteria (prepared in collaboration between the Institute of Cultural Anthropology and Art Studies, National Centre for Folkloric Activities, and the Ministry of Culture, and based also on questionnaires filled out by the local authorities of these festivals) involve the relevant presentation of the respective domain, the geographic presence in every part of the country, as well as the presentation of cultural traditions of different minority groups. The recommendations of authenticity that guide the organisation of most of these festivals guarantee the careful preliminary examination of the texts, costumes, music, etc. used by the festival participants. This is also made sure through the guidelines of experts in the festival juries – involving specialists in music, instruments, texts, costumes, etc. The festivals are accompanied by a series of side activities (e.g. conferences, workshops, reviews of traditional costumes, etc.) and are attended by visitors from all parts of Albania and abroad, mostly from the neighbouring countries of South-Eastern Europe. 177 �178 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development songs (in Elbasan), iso-polyphony, popular song and dance (in Lushnje), and multicultural festivals (in Permeti), the ‘Oda Dibrane’ festival (in Peshkopia), or the ‘Sofra Dardane’ festival (in Tropoje region). It also organises traditional craft fairs based on scientific criteria, as well as workshops and meetings of experts on intangible heritage, and publishes books and promotional materials thus carrying out policies related to education and ICH safeguarding in collaboration with local governments. Financed by the state budget, the Centre implements its approved yearly plan set by the Ministry throughout the country and operates according to its statute. The Ministry of Culture offers a yearly financial support for organising the activities in the field of ICH. Half of the amount of this subsidy is dedicated to the activities organised by the National Centre for Folkloric Activities, which holds annual events throughout the country. Another important body with key potential and significance for the policies of safeguarding ICH is the Institute of Cultural Anthropology and Art Studies, which is a part of the Centre for Albanian Studies (Qendra e Studimeve Albanologjike). As a primarily research-oriented institution, the Institute dedicates its activities to the documentation and study of traditional cultural heritage, develops MA and PhD training courses, organises scholarly conferences and publishes specialised publications on various aspects of Albanian traditional culture. The Institute collaborates with bearers, communities and individuals, and proposes safeguarding measures to the National Committee for ICH, where the most important decisions are made. A major asset of the Institute is its rich archive, which includes ethnographic materials, musical records and video materials, collections of verbal folklore, photos, sketches, and drawings. Furthermore, the Law for cultural heritage requires all public institutions to draw up inventories11 of cultural heritage (including intangible heritage), and to fulfil the spirit of the 2003 Convention, which in Article 11(a) states that ‘each State Party shall take the necessary measures to ensure the safeguarding of the intangible cultural heritage present in its territory’.12 This is complemented with 11 Institutions, communities and bearers usually collaborate with the experts that collect the data in the field, and they are also involved in related research projects. The criteria used for the inclusion of intangible cultural heritage in the inventory are the following: the element belongs to one or more categories of intangible heritage; the community has identified the element as part of its cultural heritage; the element contributes to the diversity of the ICH in the List; the element belongs to specific categories of people such as minorities, ethnic groups, etc.; and the element is in danger of disappearance. Hence, the inventory takes into account the viability of intangible cultural heritage and the potential risk of its disappearance. The List is updated when a new intangible heritage element is inscribed; any revision of information on previously inscribed elements is decided case-by-case. If any changes occur to the element, the bearers are to notify the experts (ethnologists and others) who then forward this information to the Ministry; alternatively, the bearers may notify the Ministry directly. One critical area affected by restricted financial resources is the ICH inventorying. That is why Albania submitted a request for International Assistance to UNESCO for the amount of US$158,200 which was examined by the Intergovernmental Committee in December 2014. The Committee identified some weaknesses in the request and provided a number of recommendations for improvement. A new request, taking into account the recommendations, can be submitted for the next cycle. 12 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003 (available online: www.unesco.org/ culture/ich/en/convention). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena the clarification in Articles 11(b) and 12, which state that the identification of the ICH present in their territory takes place through the preparation of one or more inventories prepared with the full participation of the involved communities, and it is regularly updated. In 2010, the National Committee for ICH proclaimed the first seven elements on the National List of Masterpieces of Intangible Cultural Heritage (see above). The Centre for Albanian Studies is the main ICH documentation13 institution; another body that also holds relevant documentation is the Institute of Cultural Anthropology and Art Studies. Various museums are also involved in documentation activities related to their own ethnographic collections, including the National Historical Museum (Muzeu Historik Kombëtar) in Tirana, the National Ethnographic Museum (Muzeu Kombëtar Etnografik) in Berat, and the Ethnographic Museums (Muzeu Etnografik) in Shkodër, Krujë, and Vlore. Another institution in charge of the inventory of intangible heritage is the National Inventory Centre of Cultural Properties. This is a state funded institution under the jurisdiction of the Ministry of Culture, which is in charge of the computerised inventory of all movable and immovable properties. The Centre keeps the data in the national database also for ethnological objects of private and public ownership. Since 2011 it has been in charge of designing specific software for a database dedicated entirely to intangible heritage. The database (under construction) will keep hard copies of all the data the Institutions have compiled so far. Until now, the Albanian Music Council is the sole non-governmental organisation that has successfully completed inventorying activities (on iso-polyphonic singing and its bearers). Many independent institutions and non-governmental organisations14 are also active in safeguarding ICH, awareness-raising, and the popularisation of ICH. They include the Gjirokastra Conservation and Development Organization (Organizatës për Ruajtjen dhe Zhvillimin e Gjirokastrës), the Albanian Artisans Association in Shkodër (Shoqata Artizaneve Shkoder), the Rozafa Foundation (Fondacioni Rozafa) based in Tirana, and the Albanian Music Council created in 1999 – a member of the International Music Council IMC founded in 1949 upon request of the UNESCO Director General. 13 Periodic report of Albania on the implementation of the 2003 Convention is available online: www.unesco.org/culture/ich/ doc/download.php?versionID=33117. 14 NGOs have played an important role in carrying out safeguarding activities in different realms of cultural heritage, particularly those related to traditional arts and crafts; in organising crafts markets and artisan incubators in some of the larger cities in Albania (e.g. in Kruja, Gjirokastra, Shkodër); in the organisation of fairs and festivals of traditional culture; in educational and training initiatives, etc. In Gjirokastra, since 2007, the NGO Cultural Heritage Without Borders has been involved in organising 15 cultural restoration camps in the area (attracting more than 440 participants), with a range of other educational and awareness-raising activities, such as drawing classes in traditional ethnographic houses in the city, cooking classes, and craftrelated workshops. Other NGOs focus exclusively on the preparation and organisation of folklore festivals in various parts of Albania. As forms that present both an overview of the cultural traditions, and a lively context of their popularisation, folklore festivals in Albania are proving to be a productive mechanism for the promotion of intangible cultural heritage, and for the beneficial collaboration in this sphere between state and independent institutions. The procedure for approval of activities initiated by NGOs needs an affirmation from the National Commitee for ICH and is thus frequently followed by resulting complications on the local and district levels. 179 �180 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Inventorying ICH in Albania Developing provisions for inventorying ICH could be an important aspect of strategy and policy for safeguarding ICH, especially in order to understand the viability of ICH in Albania better, and to support communities in safeguarding their ICH. It will be important to involve key stakeholders and communities concerned. Despite the fact that the major coordinating work will be concentrated in the capital, the main tasks in the preparation of the inventory have in fact to be carried out on the local and regional levels. A much more adequate and successful approach would be to involve local communities and institutions in building up the capacities for inventorying. Such an approach would allow the promotion of inventorying as an important step in the long-term safeguarding process, and subsequently allow the collaboration with communities and relevant NGOs from different cultural and linguistic groups, who sometimes live in remote locations. To carry out this process, it would thus be also necessary to undertake a new approach to understanding the ICH inventorying in line with the spirit of the 2003 Convention. This means that the inventory would need to focus on elements that are present as living traditions and that continue to be performed by communities today. The inventorying of extinct practices or traditions, which are re-enacted only on festivals and in museum contexts, would not need to be in the centre of the inventorying procedure. Similarly, the inventory should not concentrate only on selected representative examples, but on the diversity of cultural heritage country-wide. The inventory would, in particular, give an account of the viability of the elements and the threats that they encounter, thus promoting awareness about the need of measures for their safeguarding. In such a way, the inventory would not represent an extensive account aimed at detailed research, but rather the core information about the identification of the elements and about the primary aspects related to their viability in present-day circumstances. Thus, the inventory has to be an ongoing process involving the fullest cooperation of the communities and bearers of the traditions, engaging them as much as possible in the documentation and safeguarding of their heritage (Vukov 2014). One of the projects that could provide inspiration for the new inventorying process in Albania is the project Show Your Culture. It was initiated by the staff of the Ministry of Culture and the Department of Intangible Cultural Heritage and Revitalization of the Albanian Language. It involves a wideranging appeal to communities in Albania to document various practices, knowledge, and skills that they maintain and identify as their cultural heritage through means of video and brief textual information. The project uses YouTube as a web-based platform and practically does not require any prelim- �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena inary investment, as the video and photo recordings can be performed with mobile phones and can be accompanied with a sample selection of basic information about the practised ICH element. Therefore, the focus is put mainly on the two sides of the inventorying process – the communities willing to record, process, and upload the recorded practice on the specially created network on YouTube (Ministria e Kulturës e Shqipërisë 2015); and on the specialists and staff who work in cultural institutions, as the ones who gather the uploaded records systematise the information and include it into the inventorying system. The initiative represents a mere strategy for inventory of intangible cultural heritage, but it is in fact much more: namely, the first step of protection and preservation of its kind to transmit to further generations. It aims to develop partnerships aimed at popularising cultural heritage with the use of new methods and collaborating with cultural organisations in entire Europe, together with actors of the public and private sector, capable of integrating services to include certain groups. It also seeks to establish cooperation with the touristic sector, aiming for the recognition of cultural heritage through the development of digital mapping, and an inventory of their data in order to reflect the physical and virtual aspects of cultural heritage, as well as increasing its sensitivity. Recently, two projects have been initiated by experts of the Department of Intangible Cultural Heritage and Revitalization of the Albanian Language and the National Inventory Centre of Cultural Properties aimed at the inventorying of two elements of Albanian intangible cultural heritage, contained in the national list: ‘Logu i Bjeshkëve’ in Northern Albania and ‘Folk music instruments craftsmanship’. International cooperation in ICH safeguarding With regard to bilateral, sub-regional, regional, and international cooperation, Albania collaborates with other States on ICH-related issues, especially those of the South-East Europe sub-region; and these are included in bilateral and/or multilateral agreements, mainly concerning the exchange of information, experts, and knowledge on various aspects of intangible cultural heritage. What is more, traditional, annual folklore festivals are held, which gather together groups and cultural communities from outside Albania. Albania was a member of the UNESCO Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage from 2010 until 2014 and participates actively in the meetings organised by other partners. Experts, mainly from the research institutions and museums, participate in international meetings of experts, especially those concerning South-East Europe, where they formally or informally exchange knowledge about ICH elements and safeguarding problems. 181 �182 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development In 2016, Albania took over the presidency of the Council of Ministers of Culture of South-East Europe. This was announced at the meeting of Ministers of Culture of South-East Europe ‘For the Promotion of Culture for Sustainable Development’, which was assembled in Istanbul. The forum adopted a joint plan, the Ohrid Declaration, which provided the detailed work in the management of culture and cultural heritage by stressing the importance of intangible heritage as an important element of identity, but also as a powerful instrument of cultural diversity. The Ministry of Culture, together with local authorities, also supports capacity building and awareness-raising activities such as workshops, exhibitions, classes, performances, production of audiovisual recordings and other related materials. A national training workshop was held on 14–18 September 2015 in Tirana, called ‘Building capacities for the Convention of 2003 of UNESCO’. Another workshop on methods of registering ICH elements in video format was held on July 2015 in Tirana, where 100 individuals received training. An important project in the area of capacity-building for safeguarding intangible cultural heritage, implemented by the Albanian Music Council in collaboration with UNESCO and supported by the UNESCO/Japanese Funds-inTrust, organised training courses for young people in the ways of interpreting and singing iso-polyphony. Vodafone Albania has also supported another project for training of young people in iso-polyphonic singing. Educational programmes are also offered by different governmental bodies, associations (non-governmental organisations), and experts to promote traditional craftsmanship and arts in craft centres throughout the country, for instance by revitalising traditional crafts and empowering their bearers to transmit them. What is more, education on natural and cultural heritage is an integral part of the official school curriculum. At the local level, efforts are made to raise the awareness in the communities themselves and among the young generation. Conclusions Despite the various efforts that have already been made in the recent years, it is evident that there is still an inadequate level of awareness of ICH and its safeguarding, both on the side of governmental and independent institutions and on the side of the stakeholders. Despite positive steps, there are certain weaknesses that still hinder the development of adequate policies and measures for safeguarding ICH in the country. These weaknesses include, for example: the absence of an integrated strategic plan for ICH issues; the lack of coordination �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena and unified efforts of state and independent institutions for carrying out safeguarding policies; the absence of special provisions in the existing laws that would directly approach ICH and its safeguarding; the scarce financial resources for ICH-related initiatives; the tendency to establish lists of intangible cultural heritage rather than comprehensive inventories; the insufficient presence of ICH in educational programmes; and last but not least, the low level of involvement of communities, civil society, and media in the policies related to ICH. Altogether, these priorities and activities call for a major step that needs to be undertaken on the state level in Albania, one that would prioritise culture on the list of state policies, including placing ICH issues on the national agenda and promoting the idea of direct connection between heritage and sustainable development. Intangible heritage in Albania needs to be re-discussed in all aspects, ranging from cultural policies, its value and importance for our cultural identity, and heritage and education together with their transmission to the younger generations, especially important in interdisciplinary studies. Variety and diversity of this type of heritage, its widespread occurrence across the country, its permanence throughout all historical periods among all sections and groups of the population, its human and democratic values as well as the beauty of its multitude of arts and symbols: all these make us realise that before any material monuments, no matter how old, there is a human being, with its language and dialects, rituals, folklore, oral, musical, choreographic and musical artistry, clothing, lifestyles, and a plethora of other colourful cultural forms. The human being is the oldest monument of the world. References Ministria e Kulturës e Shqipërisë. 2015. “21 Maji, Dita Ndërkombëtare e Diversitetit Kulturor për Dialog dhe Zhvillim – ‘Trego Kulturen Tende’ [May 21, International Day of Cultural Diversity for Dialogue and Development – ‘Show Your Culture’].” YouTube playlist. Last modified May 21. https://www.youtube.com/playlist?list=PLwyP74ZrjaXe_QBVySYaM3RMLPXK2uVEe. Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike. 2014. Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale [Guidelines for the conservation, protection, popularization and promotion of the intangible cultural heritage values]. Tiranë. Vukov, Nikolai. 2014. “Report. Needs-Assessment. Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the Republic of Albania.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/REPORT-Albania_needs_assessment-NVukov-2015.doc. 183 �184 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ambiguity in the system of safeguarding intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia Velika Stojkova Serafimovska* Ivona Opetčeska Tatarčevska** * Ss. Cyril and Methodius University, Institute of Folklore “Marko Cepenkov” (Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”, Institut za folklor “Marko Cepenkov”), Skopje, Republic of Macedonia, PhD, e-mail: lika73@yahoo.com. ** Ministry of Culture of the Republic of Macedonia, Cultural Heritage Protection Office (Ministerstvo za kultura na Republika Makedonija, Uprava za zaštita na kulturnoto nasledstvo), Skopje, Republic of Macedonia, Mr.Sc., e-mail: itatarcevska@gmail.com. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The first attempt to normatively define the notion of intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia was made back in 1988, with the definition of ‘cultural wealth’ in the Cultural wealth bill. According to this preliminary definition, apart from descriptions of mobile and immobile cultural wealth, the term ‘cultural wealth’ also included: ‘folk songs, dances and other creations, rituals, and other folk elements; crafts and performance pieces of cultural and historical importance (intangible cultural wealth)’. The contemporary history of Southeastern Europe marks an exceptionally important period of political and economic transition of the society. It has brought changes and reforms, and the re-creation of nations and cultures, which despite all similarities and common history opted for complete independence and transformation into independent states with unique national identities and symbols (Czekanowska 1996; Laušević 1996; Buchanan 1996). Discerning this newly established context is also related to the newly established social identities, with the respective ‘new’ musical expressions that also surfaced in the Republic of Macedonia during the ‘social transition’. Similarly to the rest of the countries, the Republic of Macedonia, as a relatively new independent state – and facing serious challenges related to its identity, history, and existence imposed from outside in many ways – needs to prove itself and to be present on the world stage, which is somewhat specific for ‘small’ countries (Zebec 2013, 330). The crossroads between the East and the West, as the Macedonians stereotypically identify their own country, are considered a country rich in different layers of traditional culture, and thus also in intangible cultural heritage. The state, however, is not always prepared for its adequate identification, legal protection, preservation, absorption, and the dissemination of the knowledge about it. The political elites have recognised the relationship between the intangible cultural heritage and the national identity since the 1950s, which also continued throughout the period of transition in the society of the early 1990s. It is also a matter of prestige in a world of United Nations activities to be networked in this system and to cooperate on an equal level with other states. ICH has the power to solve conflicts, mainly because in many different ways it goes beyond political borders. 185 �186 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The living traditional culture is still present in the everyday life of Macedonia and plays a major role in the positioning and policy making connected to the system of safeguarding of its intangible cultural heritage. The first attempt to normatively define the notion of intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia was made back in 1988, with the definition of ‘cultural wealth’ in the Cultural wealth bill. According to this preliminary definition, apart from descriptions of mobile and immobile cultural wealth, the term ‘cultural wealth’ also included: ‘folk songs, dances and other creations, rituals, and other folk elements; crafts and performance pieces of cultural and historical importance (intangible cultural wealth)’.1 In the 1990 legislative project in this area, ‘intangible goods’ were not subject to protection, under the pretext that the problem of their protection has not been sufficiently studied, as well as that in terms of intangible cultural heritage, it is the nurturing of the goods that matters, rather than their protecting. Furthermore, the exclusion of intangible goods from the protection acts, regardless of their terminological identification, was announced in the 1995 Strategic concept for normative regulation of culture.2 Nevertheless, according to the source text of the 1998 Law on culture,3 ‘all intangible culture regardless of its value and significance’ was eligible for protection. This preliminary definition distinguished five types of intangible cultural heritage, including music, theatre, and other performance arts. However, in the normative part of the concept of the 2002 Cultural heritage law proposal, as already stated, intangible goods were formally referred to as ‘spiritual goods’, hence the legal definition of intangible cultural heritage became ‘spiritual cultural heritage’ and included only folklore, toponyms, and traditional crafts. In the 2003 Cultural heritage protection bill, the folk goods,4 language, and toponyms were identified as types of spiritual and cultural heritage, with definitions for each. With slight corrections, these definitions remained in the final draft of the national Law on protection of cultural heritage from April 2004: 1 Zakon za izmenuvanje na zakonot za spomenici i spomen-obeležja, Služben vesnik na Republika Makedonija [Official Gazette of the Republic of Macedonia] no. 51, 31 December 1988, art. 4.29. 4 Strateški koncept za kulturata. 3 Zakon za kulturata, Služben vesnik na Republika Makedonija no. 31, 2 July 1998. 4 According to the Law on protection of cultural heritage in the Republic of Macedonia, the term ‘folklore goods’ encompasses all manifestations of traditional culture that the UNESCO 2003 Convention defines as intangible cultural heritage. Having in mind all the debates on the definitions of this term (Kirshenblatt-Gimblett 2004, 53–54), in this article we use the term ‘folklore goods’ as it is stated in official domestic legal acts. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena 1.3. Intangible cultural heritage Folklore goods Article 24 As folklore goods shall be considered the habits, rituals, tales, mental creations, folklore songs, stories, legends, adages, riddles, dances, plays, old and rare crafts, traditional crafts and other expressions of the immaterial national creation. Language Article 25 The language is the literature, i.e. the standard language and its alphabet, as well as the local speeches of the same languages (dialects). Toponyms Article 26 The toponyms are the names of lakes, rivers, springs and other water objects (hydronyms), cities, villages and other settlements (oikonyms), natural or administrative areas (horonyms), roads (dromonyms), agricultural spatial facilities (agronyms), mountains and other objects of nature related to forests (dendronyms) and other genuine, local and official names which are subject to the toponymy of the Republic of Macedonia.5 Apart from the national legal framework, Macedonia ratified two international conventions. The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, only 8 days after it officially came into force, namely on the 28 April 2006,6 and the Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions (Paris 2005) ratified on 2 April 2007.7 From the onset of the idea of creating this system for safeguarding intangible cultural heritage, the Republic of Macedonia has recognised its importance and supported the entire process of its promotion, especially in this region of Southeastern Europe. Moreover, the Republic of Macedonia is an active participant in the South-East European Experts Network on Intangible Cultural Heritage, which meets annually around the region, and is placed under the auspices of the Venice UNESCO Regional Office. Regarding the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and the national law in question, and in order to identify the intangible cultural 5 Zakon za zaštita na kulturnoto nasledstvo, Služben vesnik na Republika Makedonija no. 20, 2 April 2004. 6 Zakon za ratifikacija na Konvencijata za zaštita na nematerijalnoto kulturno nasledstvo, Služben vesnik na Republika Makedonija. Meǵunarodni dogovori [Official Gazette of the Republic of Macedonia. International Agreements] no. 59, 12 May 2006. 7 Zakon za ratifikacija na Konvencijata za zaštita i unapreduvanje na raznovidnosta vo kulturnite izrazuvanja, Služben vesnik na Republika Makedonija. Meǵunarodni dogovori no. 47, 13 April 2007. 187 �188 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development goods, a National classification of Macedonian cultural heritage8 and National Registry of Cultural Heritage (Nacionalniot registar na kulturno nasledstvo)9 have been prepared. MINISTRY OF CULTURE CULTURAL HERITAGE PROTECTION OFFICE DEPARTMENT FOR PREVENTION AND SUPERVISION DEPARTMENT FOR IDENTIFICATION, PROTECTION AND USE OF CULTURAL HERITAGE SECTION FOR MOVABLE HERITAGE DEPARTMENT FOR DOCUMENTATION AND INTERNATIONAL COOPERATION SECTION FOR IMMOVABLE HERITAGE SECTION FOR INTANGIBLE HERITAGE Institutional structure of the Cultural Heritage Protection Office in the Republic of Macedonia By decree of the Ministry of Culture from between 2005 and 2011, five institutions were appointed as protectors10 of the intangible cultural heritage: 1. The Institute of Folklore ‘Marko Cepenkov’ in Skopje, as a legal entity for the safeguarding of folklore (www.ifmc.ukim.mk); 8 Odluka za donesuvanje na Nacionalna klasifikacija na kulturnoto nasledstvo, Služben vesnik na Republika Makedonija no. 37, 28 March 2006. 9 National Registry of Cultural Heritage in Macedonia is only a synonym for the UNESCO National inventory of inscribed goods. There are three types of registries in the Macedonian system: national registry of immovable cultural heritage, national registry of movable cultural heritage, and national registry of spiritual cultural heritage. 10 The audio/video heritage in the Republic of Macedonia, which is strongly connected with intangible cultural heritage, according to the Law on protection of cultural heritage is separately defined as movable heritage. The institutions authorised to protect the audiovisual cultural heritage are: the National and University Library ‘St. Clement of Ohrid’ – Skopje (Nacionalna i univerzitetska biblioteka „Sv. Kliment Ohridski” – Skopje) and National Film Laboratory – Skopje (Kinoteka na Makedonija). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena 2. The Krste Misirkov Macedonian Language Institute (Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov”) in Skopje, as a legal entity for safeguarding Macedonian language, its dialects, and the ethnic minority dialects spoken in the Republic of Macedonia (www.imj.ukim.edu.mk); 3. The Museum of Macedonia (Muzej na Makedonija), which made a quiet entrance into the system of safeguarding intangible goods with a project on traditional cuisine at the initiative of the National UNESCO Office in Turkey (www.musmk.org.mk); 4. The Institute for Old Slavic Culture in Prilep (Institut za staroslovenska kultura – Prilep), authorised in May (www.isk.edu.mk); 5. The Institute for Cultural and Spiritual Heritage of Albanians in Skopje (Institut za duhovno i kulturno nasledstvo na Albancite – Skopje), since 2011. In the Republic of Macedonia, this concept of ‘protection’ instead of ‘safeguarding’ of folklore is conceptualised on the basis of protecting material culture and introduces a system of validation/valorisation of the importance of the intangible type of culture. The Law on the protection of cultural heritage in the Republic of Macedonia lists two main categories of values of cultural heritage: ‘cultural heritage of exceptional value’ (divided into two subcategories: ‘cultural heritage of extraordinary value’ and ‘cultural heritage of great value’) and ‘important cultural heritage’.11 This concept of measuring the value of cultural expressions is against the nature of intangible culture since each community considers their cultural heritage – its rituals, songs and games – to be unique. For them, these expressions are unconditionally beautiful and regarded as the most important in their public life. In the second half of 2006, the Government of the Republic of Macedonia approved the foundation of the special Intangible Cultural Heritage Department (Oddelenie za duhovno kulturno nasledstvo) as a part of the Cultural Heritage Protection Office in the Ministry of Culture of Republic of Macedonia. The responsibility of this institution is to implement the state policy regarding cultural heritage, to coordinate the network of different types of institutions, non-governmental organisations including individuals, and to improve the implementation of the laws and conventions that are already in force. Over the active period of 12 years, since the establishment of the Cultural Heritage Protection Office, and 10 years from the enactment of the Law on ratifying the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, the Office has placed 88 intangible goods 11 The Government of the Republic of Macedonia declares all cultural goods which apply for the first category, while the cultural goods of the second category are declared by the Cultural Heritage Protection Office. 189 �190 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Gavrovski Trio – bearers of the UNESCO inscribed element ‘Glasoechko, male two-part singing in Dolni Polog’, on the solemn concert which marked the 10th anniversary of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, 23 October 2013, © ICTM NC for Macedonia. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena on the National Inventory List, including: 58 folk creations; 19 dialects of Macedonian language; 10 dialects of the ethnic minority languages in Macedonia; 1 position in the category of cultural goods-toponyms. All activities that have arisen since the establishment of the system of ICH require intensive, dynamic, and continuous activities, not only on the national level. Thus, in 2011, Republic of Macedonia submitted three files for UNESCO Lists of Intangible Cultural Heritage; two multinational applications have been also pending since 2013. First national inscriptions The ‘Feast of the Holy Forty Martyrs in Štip’ was the first ICH element inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (in December 2013). The second was ‘Kopachkata, a social dance from the village of Dramche, Pijanec’, inscribed in 2014. In addition, ‘Glasoechko, male two-part singing in Dolni Polog’ was inscribed in 2015 on the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding. Multinational nominations The Republic of Macedonia participated in nominating the following elements for the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity: ‘Spring celebration, Hıdrellez’ (The initiative was taken by the UNESCO National Commission of Turkey. The file was submitted by Turkey and Republic of Macedonia for possible inscription in 2017) and ‘Cultural practices associated to the 1st of March’ (The initiative was taken by the UNESCO National Commission of Romania. Four Southeastern European countries participated: Bulgaria, Moldova, Romania, and Macedonia. The file was submitted for possible inscription in 2017). All of these elements inscribed on the national and UNESCO lists are results of the cooperation on various levels. Initiatives have been coming from the bottom to the top, and the local community NGOs appear as initiators for almost all activities. Nowadays, through the Fund for Annual Cultural Programme, local cultural operators receive funds from the Ministry of Culture to work on the safeguarding of ICH, not only on the national level but also to promote their cultural goods internation- 191 �192 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ally. The diversity of the system of the safeguarding of ICH complements the actions of one of the world’s best-known non-profit organisations associated with UNESCO, the International Council for Traditional Music (ICTM), through their National Committee for Macedonia which appears as central non-profit and non-governmental consultative organisation for the Ministry of Culture. Together with the Macedonian Research Society, they are officially accredited within UNESCO. Traditional culture is in a dynamic relationship with social, political, and economic processes, and safeguarding practices must consider this dynamic relationship. Although the long-term effects in our case remain to be seen, the processes of safeguarding ICH, when implemented in ways that empower local tradition-bearers, may be effective in sustaining cultural traditions even when safeguarded ICH elements are simultaneously employed for other political or economic ends. A considerable number of community projects are active at this moment in the Republic of Macedonia, and allow the traditional culture to function somewhat independently through new possibilities provided by innovative discourses, such as the creative industries, or through programmes such as the new agenda for sustainable development.12 In the Republic of Macedonia, the establishment and development of institutional mechanisms for the safeguarding of ICH are inextricably linked to politics on the international level, particularly with regard to the contestation of the existence of the Macedonian ethnicity characterised by a distinct language and culture. Even before its independence from Yugoslavia in 1991, Macedonia’s geographic neighbours had challenged the ethno-national distinctiveness of the Macedonian nation and ethnic Macedonian people. Throughout the socialist period, Greece officially denied the existence of the Macedonian ethnicity and language, while Bulgaria claimed both of them as parts of the Bulgarian nation and language. In many ways, these contestations constitute concrete threats to the distinct Macedonian identity, resulting in ‘identity’ (identitet) itself emerging as a politicised concept (and an influential political tool) since the 1990s. As a consequence, the state has put significant focus on affirming and publicising the national and cultural identity, which, in turn, has spurred processes of recontextualisation and heritagisation of ICH. Within the process of industrialisation, when the primary cultural (ritual) functions of ICH elements (such as rituals, traditional music and dance folklore, crafts and oral expressions, even the language and the dialects) begin to fade, the process of gradual disappearance of traditional music and dance as ICH also starts. However, in the period of transition and under the threat 12 See en.unesco.org/sdgs. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena of losing identity, and especially with the ethno-renaissance movement in Republic of Macedonia that started in 1993 – that is the repopularisation and reaffirmation of the cultural and the national identity – the 2003 Convention arrived as an excellent pretext for the repopularisation of the ICH elements also in another context, that is, as a means of strengthening the local and national identity (Stojkova Serafimovska 2014). UNESCO 2003 Convention states that the ‘intangible cultural heritage’ is defined as practices, representations, expressions, knowledge, skills – as well as the instruments, objects, artefacts, and cultural spaces associated therewith – that communities, groups and, in some cases, individuals recognise as part of their cultural heritage. This intangible cultural heritage, transmitted from generation to generation, is constantly recreated by communities and groups in response to their environment, their interaction with nature and their history, and provides them with a sense of identity and continuity, thus promoting respect for cultural diversity and human creativity.13 At the same time, scholars have increasingly linked music and dance to various conceptions of identity (see Rice 2007; Stokes 1994; Frith 2004; Nettl 2005, 263, 268–71). There are four observed positions in which music and dance relate to identity in ethnomusicological literature: music gives shape to a pre-existing identity; musical performance provides opportunities for communities to see their shared identities ‘in action’; music contributes an effective quality or ‘feeling’ to an identity; and gives identity a positive valence (Rice 2007, 34–35). A case study for elaborating these processes and issues is the Kopačkata dance, a social dance from the village of Dramche in Pijanec, which is still alive and shows an interesting case of implementation of the UNESCO 2003 Convention on several levels. Kopachkata, as it was inscribed on the UNESCO Representative List in December 2014, is a dynamic social chain dance (oro) from the region of Pijanec in the eastern part of the Republic of Macedonia. The male version of Kopačkata takes place as a series of four sections, each involving a particular dance sequence performed in a semicircle: šetanica (walking sequence), which serves to set the formation of the dance and warms up the dancers; sitnoto (small steps sequence), in which the dancers’ steps are swift and short (skilful dancers actually slide their feet on the ground); prefrlačka (crossing-legs sequence), in which the left foot is swiftly crossed over the right foot and the dancers and musicians speed up the dance to its climax; and kopačkata (digging sequence), the fastest and most dynamic sequence in which the dancers dramatically jump, landing firmly on the right foot while the left foot repeatedly 13 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003, art. 2 (available online: www.unesco. org/culture/ich/en/convention). 193 �194 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development hits the ground with the intention of digging, which is how this dance got its name. The dance has typically been accompanied by two tapani (double-headed drums) usually played by Roms, but nowadays also Macedonians equipped with four or even five tapani. In addition to tapani, variants of Kopačkata may also be accompanied by a kemene (bowed fiddle), and less often, by a tambura (long-necked fretted lute) or a bagpipe. Through parallel processes of inscription and heritagisation, this cultural practice has come to exist in multiple parallel performance contexts. The case of Kopačkata from eastern Macedonia illustrates the potential for living traditions to embody multiple meanings when they involve the same participants in different contexts. At present, Kopačkata exists in 4 different renderings: as a living local tradition; as a staged performance by local practitioners; as a part of the repertoire of professional and amateur folk ensembles nationwide; and as portrayed in the media and social media discourse and perceived by the public as a symbol of Macedonian national identity. The first of these, its local context, involves spontaneous performance at social gatherings, including weddings and festivals. For example, the annual gathering in Dramče on the Day of St. Michael the Archangel (21 November) concludes with a collective and spontaneous performance of Kopačkata, bringing together around one hundred dancers. Kopačkata was also part of the first group of nominations from the Republic of Macedonia for the possible inscription on UNESCO ICH lists in 2011. The process leading up to this nomination has put into motion a new heritagisation process intertwined with both UNESCO ICH implementation guidelines and contemporary political factors. We (the authors of this paper) began working with the tradition bearers in 2003, and we were also part of the team that prepared the applications for the first three elements proposed for inscription. We soon found ourselves in two roles. In the first, we served as mediators between theory and practice – that is, we assumed the position of interpreters of the UNESCO 2003 Convention in terms of content and implementation, both for the tradition bearers and for the institutions that were less familiar with the Convention and the term ‘intangible cultural heritage’ itself. In our second role, we were given the task of identifying cultural practices as ICH – a task that required us to alter our way(s) of thinking about ICH. We had to align our thinking with political concerns at the expense of scholarly ones, and to redirect our interest away from the analysis of living folklore and instead focus on the processes related to the institutionalisation of ICH, and the related concerns of heritagisation and recontextualisation (Peĭcheva 2014, 292). In Kirschenblatt-Gimblett’s (2004) terms, we became embedded in a metacultural process that implicated the fundamental conditions for cultural production and reproduction of traditional music and �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena dance forms. Thus, although Kopačkata has been heritagised and recontextualised in the course of its inscription on the UNESCO List – that is, as a symbol of national identity and an example of staged folklore at the national level – it continues as a living local tradition in parallel with its newer contexts. These parallel contexts relate to the multi-layered identities of the tradition bearers, the significance of which was highlighted by dancers from the younger generation. One junior dancer, when asked what he feels has been safeguarded by UNESCO and to whom Kopačkata belongs, stated, ‘Kopačkata is primarily mine, and only after that it is a Macedonian folk dance’. Since the nomination and the inscription of the Kopačkata on the UNESCO Representative List, the folk dance group Kopačka from the village of Dramče now has been annually applying for these funds and receiving them, which results in improved conditions for rehearsing Kopačkata (as well as other local folk dances and songs), the ability to maintain and purchase instruments and folk attire, and the means to promote the interest in folk music and dance among younger generations. The group was prioritised to receive funds from the Ministry of Culture for projects involved in safeguarding and promoting the dance. Indeed, 2014 witnessed a revival of several ICH traditions in the Pijanec region, an increased interest among youth, and several projects that mapped other music and dance ICH elements in this region, essentially establishing a community-based inventory, one of the goals of the UNESCO 2003 Convention. Tradition-bearers have also continued to take steps that indicate that the tradition at the local level is not a ‘frozen’ one, but a living, evolving practice. At the same time, the implementation of the Convention in tandem with national identity politics in Macedonia resulted in Kopačkata becoming a symbol of national identity. This had the effect of directing significant funds to tradition bearers, who have thus far been able to participate in maintaining control over their tradition itself in accordance with UNESCO guidelines. UNESCO’s efforts to establish an instrument for the protection of what it now calls intangible heritage date back to 1952. The focus on different legal concepts, such as intellectual property, copyright, trademark and patent, as the basis for protecting what was then called folklore, has been always twofold. Folklore, by definition, is not the unique creation of an individual; it exists in versions and variants rather than in a single, original, and authoritative form; it is generally created as performance and transmitted orally, by custom or example, rather than in tangible form (writings, notes, drawings, photographs, recordings). ‘Living archive’ and ‘library’ are common metaphors. Such terms do not assert a person’s right to what they do, but rather their role in sustaining the culture (for others). According to this model, people come and go, but culture persists, as one generation passes it on to the next. However, all heritage interventions – such as the globalising 195 �196 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development pressures they are trying to counteract – change the relationship of people with what they do. They change how people understand, perceive, and practice their culture, as well as the people themselves. They change the fundamental conditions for cultural production and reproduction throughout time. Change is intrinsic to culture, and measures intended to preserve, conserve, safeguard, and sustain particular cultural practices are caught between freezing the practice and defining the intangible cultural heritage. So far, Kopačkata has been a positive, living example of an ICH element that endures through all of these processes and meanings. References Buchanan, Donna A. 1996. “Wedding Musicians, Political Transition, and National Consciousness in Bulgaria.” In Retuning Culture: Musical Changes in Central and Eastern Europe, edited by Mark Slobin, 200–30. Durham and London: Duke University Press. Czekanowska, Anna. 1996. “Continuity and Change in Eastern and Central European Traditional Music.” In Retuning Culture: Musical Changes in Central and Eastern Europe, edited by Mark Slobin, 92–116. Durham and London: Duke University Press. Frith, Simon, ed. 2004. Popular Music: Music and Identity. Vol. 4. London: Routledge. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56 (1–2): 52–65. Laušević, Mirjana. 1996. “The Ilahiya as a Symbol of Bosnian Muslim National Identity.” In Retuning Culture: Musical Changes in Central and Eastern Europe, edited by Mark Slobin, 117–35. Durham and London: Duke University Press. Nettl, Bruno. 2005. The Study of Ethnomusicology: Thirty-One Issues and Concepts. Urbana: University of Illinois Press. Peĭcheva, Lozanka. 2014. “Narodnata muzika kato nematerialno kulturno nasledstvo: konstruirane i upotrebi [Folk music as intangible cultural heritage: Construction and uses].” In Dni na nasledstvoto 2013 [Heritage Days 2013], edited by Lozanka Peĭcheva, 291–308. Sofia: Akademično Izdatelstvo “Prof. Marin Drinov.” Rice, Timothy. 2007. “Reflections on Music and Identity in Ethnomusicology.” Muzikologija 7: 17–38. Stojkova Serafimovska, Velika. 2014. “Makedonskata vokalna muzička tradicija vo procesot na opštestvenata tranzicija [The Macedonian vocal music tradition in the process of social transition].” Ph.D. diss., Ss. Cyril and Methodius University in Skopje. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Stokes, Martin, ed. 1994. Ethnicity, Identity and Music: The Musical Construction of Place. Oxford: Berg. Zebec, Tvrtko. 2013. “Etnolog u svijetu baštine: hrvatska nematerijalna kultura u dvadeset prvom stoljeću [An ethnologist in the world of heritage: Croatian intangible culture in the 21st century].” In Proizvodnja Baštine: kritičke studije o nematerijalnoj kulturi [Producing heritage: Critical studies of intangible culture], edited by Marijana Hameršak, Iva Pleše, and Ana-Marija Vukušić, 313–33. Zagreb: Institut za Etnologiju i Folkloristiku. 197 �198 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in the Republic of Serbia: documentation of the National Register of Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum in Belgrade Danijela Filipović* * Curator in the Center of Intangible Cultural Heritage of Serbia, Ethnographic Museum in Belgrade (Centar za nematerijalno kulturno nasleđe Srbije Etnografski muzej u Beogradu), e-mail: danijela.filipovic@etnografskimuzej.rs. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena …the collaboration among professionals, heritage bearers, and local communities plays an important role in the process of identifying heritage elements and recognising them as part of the heritage that can qualify for the National Register of ICH. In this respect, the role of the network of regional coordinators, which has been established in the heritage safeguarding system in the Republic of Serbia, becomes particularly evident. The establishment of a system of intangible cultural heritage in the Republic of Serbia and the introduction of this concept in the professional, scholarly and wide public debate have raised a series of questions regarding not only its definition, but also its place within the existing system of institutional heritage protection. The study of spiritual culture, social rituals, knowledge and beliefs specific to a particular community, skills, and the making and using everyday objects – have all belonged to the area that has been subject to systematic and professional research within scholarly disciplines, such as ethnology and anthropology, folklore studies, ethnomusicology and others, from the very beginning. However, after the adoption of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in 2003, it is coming back into the public focus and is being reconsidered through a new prism. The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage was adopted by UNESCO with the idea of devising a new approach to the safeguarding of this part of cultural heritage, while establishing a new mechanism and expanding the circle of stakeholders involved in its protection and preservation, in order to ensure that it is passed on to the next generations. In order to accomplish this task, the care for heritage has also been entrusted to the heirs, bearers, and local communities apart from the professionals and official institutions. As a result, it is frequently heard in professional circles that the issue is raised and there is a need to define the roles entrusted to these stakeholders in the newly established system of ICH. On the one hand, the Convention has instituted administrative measures, the implementation of which requires action on the part of state administration, whereas, on the other hand, the study of all aspects of heritage 199 �200 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development within the domain defined by the Convention necessitates studious expert work and systematic scholarly research. The agency of museums, since their beginnings, has not been limited to making various collections; they have been rather involved in detailed documenting and recording of the life of heritage-bearing communities and all that relates to it. Therefore, according to Richard Kurin (2007), it is already their current structure that makes them the most eligible institutions to be entrusted with the care for the implementation of the Convention. However, in order to successfully implement its key principles, it is crucial to define the roles of those who have been actively involved and recognised in heritage conservation systems: the bearers of heritage and local communities. Their role is recognised already in the implementation of the first prerequisite for the systematic safeguarding of the heritage referred to as intangible, namely, the identification of heritage items and the establishment of an inventory of intangible cultural heritage. However, their role is also crucial in transferring and maintaining the function of heritage in the communities of heirs. The unification of the activities undertaken by these seemingly remote actors in the safeguarding of intangible cultural heritage – heritage bearers – and heritage professionals can be perceived through the implementation of the first step defined in the Convention: the identification of ICH items and their inclusion in relevant registers. Through recognising the importance and value of their own heritage and identifying the need to preserve and protect this heritage through the system foreseen by the Convention, the heritage bearers take on a very active role, which later acquires a prominent place in the further stages of the heritage safeguarding system. What is more, through their work, and through the methodology of recording and interpreting heritage, the heritage professionals play a significant role in ensuring the safeguarding of ICH, especially in the area of documentation and registration. That is why the establishment of a national inventory of ICH, which is mandatory for State Parties to the Convention, is the best indicator of the efficiency of the ICH safeguarding system in their territory; also, because the maintenance and enhancement of such an inventory require intensive cooperation between the aforementioned stakeholders. By placing the National Register of the ICH of the Republic of Serbia and the ICH elements inscribed in it under the auspices of the Ethnographic Museum, it has been made possible to apply the existing body of knowledge and experience to the exploration and documentation of heritage, as well as to devise new methods of work stemming from the features specific to documenting ICH as living heritage. At the same time, this method has allowed enhancing the presentation means that are available due to digitisation and the development of information and communication technologies. This, in turn, has improved the documentation methods. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Establishing a system for the safeguarding of intangible cultural heritage in the Republic of Serbia Since the adoption of the Law on the ratification of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage1 in May 2010, the Republic of Serbia has been undertaking its implementation by establishing a network of professional bodies and introducing regulations that make it possible to put the defined framework into practice, as well as facilitate the promotion of the importance of recognising intangible cultural heritage as part of their own cultural heritage and an active participation in the education of the professional and general public. The safeguarding of ICH found its professional and scholarly anchor in the decades-long activities of institutions. Through their ethnological, anthropological, ethnolinguistic, and ethnomusicological research, and through the collection of data about the traditional ways of life, social festivities and practices, customs, beliefs, oral traditions, crafts and knowledge, they have laid the foundations for further study and preservation of the living heritage present in Serbian communities for generations. Based on these principles, a network for the safeguarding of intangible cultural heritage has been established. Its activities are directed towards providing a solid safeguarding system that enables heritage protection and the continued transmission of cultural heritage; it facilitates cooperation among professionals, the bearers of the knowledge of intangible heritage, and institutions (Živković 2011). The Ministry of Culture and Media (Мinistarstvo kulture i informisanja), the body responsible for the implementation of the Convention, has established key expert and advisory bodies which operate as a network for the safeguarding of ICH, with precisely defined responsibilities and roles. The National Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage (Nacionalni komitet za nematerijalno kulturno nasleđe) comprised of experts in various fields has been established within the Ministry of Culture and Media. It is in charge of devising and adopting a strategy for the preservation of intangible cultural heritage of the Republic of Serbia and is involved in a coordinated process of including the domain of intangible cultural heritage in the national legislation. It also decides on the nominations for the inclusion of heritage items in the National Register of Intangible Cultural Heritage (Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa) and accepts nominations for inclusion in the UNESCO lists. The multidisciplinary character of the activities associated with intangible 1 On 5 May 2010, the National Assembly of the Republic of Serbia adopted the Law on ratification of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Zakon o potvrđivanju Konvencije o očuvanju nematerijalnog kulturnog nasleđa, Službeni glasnik RS, Međunarodni ugovori [The Official Gazette of the Republic of Serbia. International Treaties] 001/2010, 21 May 2010). 201 �202 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development cultural heritage is reflected in the work of the Commission for the Inscription of Intangible Cultural Heritage in the National Register, which as part of this network of experts is responsible for evaluating and preparing proposals for inscription in the National Register of Intangible Cultural Heritage. The activities of seven regional coordinators responsible for Vojvodina, Belgrade, Central Serbia, West Serbia, East Serbia, South Serbia and Kosovo, and Metohija are particularly important in the process of identifying, nominating, and monitoring the elements of intangible cultural heritage, and help establish cooperation among communities, groups, individuals, experts, museums, centres of expertise, and research institutes in collecting, documenting, archiving and preserving data related to heritage. The Centre for Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum in Belgrade was established in June 2012 as a particularly important part of the system of safeguarding the intangible cultural heritage in Serbia. One of its main tasks is to keep the National Register of Intangible Cultural Heritage. The idea to place the Register under the auspices of the Centre established at the Museum is in accordance with the conviction that the identification, registration, and documentation of intangible cultural heritage should be a part of the overall system of safeguarding cultural heritage. Although certain professional debates about the role of museums in the implementation of the Convention raise major dilemmas, one needs to keep in mind that since their beginnings, museums have collected items that belong to the sphere that is presently defined by the concept of ‘intangible cultural heritage’. Therefore, it seems quite natural that the care for intangible heritage is institutionally placed under the auspices of museums (Bižić-Omčikus 2005). Consequently, it is possible to ensure that the new safeguarding system is integrated faster within the general care for heritage, based on the gained experience. This aspect is particularly apparent in the field of documenting ICH, i.e. the process of compiling, preparing, and archiving dossiers for individual elements of intangible cultural heritage, which is entrusted to the Centre for ICH. The Centre also maintains the complete documentation for the elements inscribed in the National Register of ICH of the Republic of Serbia, as well as the documents for the ICH inscribed on the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity, the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, and the Register of Best Safeguarding Practices. The important tasks of the Centre include coordinating and establishing cooperation among communities, groups, individuals, professionals, centres of expertise, and research institutes. The Centre implements activities related to research, collection, documentation, preservation and presentation of the elements of intangible cultural heritage in the territory of the Republic of Serbia, as well as those related to the publication and presentation of ICH. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The National Register of the Intangible Cultural Heritage of Serbia The establishment of the National Register of Intangible Cultural Heritage is the first step in heritage safeguarding, and the basic precondition for this is the act of identifying an element by the members of a local community as representing their specific value. However, in order to create all conditions for safeguarding heritage, it is also necessary to ensure other stages in the process: documentation, education, and presentation. It is also important to note that documentary films, photographic documentation, scholarly and technical papers, audio-visual recordings of the elements of intangible cultural heritage made during field research by researchers and participants and, above all, the education of professionals and new generations that would stress nurturing the diversity of customs and adopting local identities and values are not merely methods aimed at recording the current status of heritage elements, but also means for their preservation. All these factors are covered by the criteria for inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity defined in the Convention, which provide a framework that countries should rely on when establishing a procedure for inclusion of ICH elements in any of the established lists. Furthermore, the collaboration among professionals, heritage bearers, and local communities plays an important role in the process of identifying heritage elements and recognising them as part of the heritage that can qualify for the National Register of ICH.2 In this respect, the role of the network of regional coordinators, which has been established in the heritage safeguarding system in the Republic of Serbia, becomes particularly evident. The regional coordinators, in the same way as professionals who perform field research, have an opportunity to identify heritage elements and encourage heritage bearers, individuals, groups and communities to recognise the importance and value of their intangible cultural heritage. The general principle in the previous heritage practice was to establish an administrative legal framework for heritage safeguarding and secure technical and research activities aimed at monitoring and studying heritage. The Convention, however, actively involves heritage bearers in this process. It is thus precisely the way to create conditions for the next step, which follows the process of registering and documenting heritage items by relevant expert institutions – passing it down to the next generations. The identification of a heritage element, its recording and registration in the National Register by no means imply efforts to conserve it and artificially keep it in its present form. On the contrary, 2 On the importance of developing a new approach in which museums will be more closely linked with the territories and communities they should cover, see Boylan 2006, 57. 203 �204 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Consecration of the family Slava cakes in the church, 2013. Photo by Saša Milutinović, © Ethnographic Museum in Belgrade. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena it is very important to remain aware that we are dealing with ‘living heritage’ (Blake 2002, 7), which implies change and adjustment to new environments and new circumstances. Therefore, the act of including a heritage element in the inventory of intangible cultural heritage means that safeguarding measures are adopted, but also that the system to ensure the sustainability of this element is put in place. Along with heritage bearers, an important role in accomplishing this task is played by organisations, associations, and institutions that ensure – through their programmes – the visibility and sustainability of an element. In this aspect, particularly important roles are played by relevant collaborating museums (Boylan 2006, 62) and other expert institutions and individuals, local communities, non-governmental and other organisations and associations which have recognised the importance of heritage for the survival of the community or have realised that heritage and its interpretation offer new opportunities. In order to enable the inclusion of the identified elements in the lists of intangible cultural heritage in the Republic of Serbia, the National Committee for Intangible Cultural Heritage adopted the form for the registration of elements. This form basically follows the model of the application form for the UNESCO Representative List, but it is adjusted to the specific character of field research and the current state of legal framework in the Republic of Serbia. It covers all important issues of identification, safeguarding, preservation, and survival of intangible cultural heritage and it clearly highlights the most important participants in the process of ICH safeguarding: heritage bearers, local communities, non-governmental organisations, expert institutions, and the state that initiates activities in the field of intangible cultural heritage and warrants their implementation. The activities and programmes of each of these bodies aimed at ensuring the sustainability, preservation, and protection of individual elements are also an integral part of the data necessary to complete the form. Through individual sections of the form, it is defined and explained how the accomplishment of planned activities will ensure compliance with the fundamental postulates of the Convention. In this way, it is possible to grasp the basic tasks put before the most important participants in the process of heritage safeguarding from several aspects: the legislative and financial perspective, the accomplishment of which is the primary task placed before a State Party to the Convention; the professional aspect in terms of research such as recording and education, which primarily depend on the strength and capacity of institutions responsible for heritage safeguarding and education; as well as the aspect of preservation and sustainability, which largely depends on heritage bearers, local communities, and non-governmental organisations. 205 �206 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Taking into account the priorities established by the Convention and the need to define the procedure for compiling the lists of ICH elements in the Republic of Serbia, the National Committee for Intangible Cultural Heritage adopted the Regulations on the Registration in the National Register of Intangible Cultural Heritage. As the criteria for the registration of intangible cultural heritage are primarily determined by the postulates in the 2003 Convention and the Operational Guidelines for its implementation, the Regulations additionally specify the procedure of registration, define the lists of intangible cultural heritage elements,3 and specify the mandatory content of the documentation dossier for ICH elements. The National Register of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Serbia was established in June 2012 and currently includes 32 inscribed ICH elements, based on the decisions of the National Committee for ICH. The establishment of the Register has made it possible for the Republic of Serbia to propose and prepare nomination dossiers for inscription in the UNESCO Representative List of the elements of intangible cultural heritage. The first nomination from the Republic of Serbia, prepared with the support of local governments, regional museums, tourist and non-governmental organisations and individuals, ‘Slava’ (celebration of the family saint patron’s day), was inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in November 2014; whereas the nomination of the ‘Kolo, traditional folk dance’ is still under evaluation for the 2017 cycle. The documentation of the National Register of the Intangible Cultural Heritage of Serbia Along with printed materials, the National Register of the Intangible Cultural Heritage of Serbia, maintained at the Centre for ICH at the Ethnographic Museum, contains an electronic database which brings together all types of documentary materials about the elements inscribed in the Register. The documentation dossier necessary for inscription on the lists of intangible cultural heritage consists of a completed application form and relevant accompanying documentation: audio and video materials, photographic documentation, technical papers, proofs of the informed 3 According to the Regulations, the National Register of Intangible Cultural Heritage includes the Lists of Intangible Cultural Heritage as well as the National List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, and the list of nominations for the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity, which at the moment does not contain any elements. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena consent of heritage bearers (individuals, groups, or communities), and the opinions of expert institutions (museums, institutes) or specialists in the area of intangible cultural heritage. The nomination for inscription on the lists of intangible cultural heritage can be submitted by individuals, communities, institutions, or relevant non-governmental organisations. The application form, as a basic document, is structured in such a manner that the work on its completion reflects both the accomplished activities and those necessary to prepare and implement in the system for the safeguarding of intangible cultural heritage. Furthermore, an important part of the documentation is the proof of informed consent of specific heritage element bearers. By signing these consent documents, a heritage bearer confirms that an ICH element is a part of his or her identity and heritage, passed-on from generation to generation. At the same time, the bearers confirm their own intention to ensure that the transfer of heritage elements will continue. Thus, by signing the document, the bearers transcend the framework set by the previous practice, in which they were passive observers of scholarly and technical documentation of their knowledge and skills, and become the protagonists of a process in which they will contribute, together with other stakeholders, to the survival of a part of their heritage. Simultaneously, the opinion of a responsible museum or another institution provides the certification that the nominated element is subject to professional research and ensures that it belongs to the specific heritage of individuals, groups and communities who nominate it, and that relevant sources about it are available. Furthermore, the audio, video and photo documentation is also essential in the process of recording and documenting elements of intangible heritage, and forms a part of the dossier. Together with the statements of informed consent, the dossier is a specific feature of the documentation on elements of intangible cultural heritage. Moreover, the very fact that it is necessary to provide documentation that shows the changes of elements – because the documentation of intangible cultural heritage as living heritage implies constant monitoring, amending and updating – contributes to the complexity of this documentation and makes it necessary to define new rules for its handling and studying. Based on the experience gained while documenting ICH and maintaining the National Register, the Centre for the Intangible Cultural Heritage of Serbia has identified the need for improvement of this process through a development of an electronic database. Bearing in mind that the efforts aimed at preserving ICH involve constant monitoring and updating of data on the elements inscribed in the National Register – and therefore of the documentation that makes their integral part – a task of designing an electronic database proved to be necessary. In order to ensure the 207 �208 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development A collective performance of the kolo by members of folklore ensembles, participants in Čivijada at Šabac, 2011. Photo by Dragutin Petrović, Ethnographic Museum. A kolo performance as part of a satellite programme within the celebration of Đurđevdan (St George’s feast) in the village of Vrtovac near Knjaževac. The youngest members of the local folklore ensemble present a kolo variant from their cultural heritage, 2010. Photo by Saša Milutinović, Homeland Museum Knjaževac. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena preconditions for the proper archiving of ICH documentation, as well as its use and presentation, a digital National Register of ICH was thus developed.4 It contains an inventory of ICH, as well as records associated with the elements inscribed on and nominated for the UNESCO list, i.e. the documentation about elements of intangible cultural heritage in a digital format. Taking into consideration the specific character of the documentation in which audio-visual recordings are prioritised over textual records and information, an electronic database was developed as an optimal solution for storing, preserving, and presenting the data about ICH elements. The database structure basically corresponds with the structure of the Form for the Registration of Elements and it enables to store all relevant documents associated with the items inscribed in the Register in a digital format. The database of the National Register also allows to enter and regularly update the data about the elements inscribed in the National Register, as well as to deposit different types of documents that make up the dossier of an ICH element (official documents, videos, photographic and audio materials). It also enables to define user access levels with various user privileges (in addition to the access level granted to administrators and database operators, under defined conditions, the data may be made available to other users for research or scholarly purposes). It also allows keeping a record of the stages in the process of adopting heritage elements – from nomination to the final decision on acceptance or refusal. Additionally, limited sets of data are publicly available on a website (see below). The data access is ensured by defining different levels of access to the data contained in the database and these levels comply with the Regulations on Maintaining the National Register. This means that only those pieces of information for which consent is provided by heritage bearers can be used in promoting intangible cultural heritage or the values of the Convention. Respectively, the data that can be used for the education of various segments of society on intangible heritage is presented online and publicly available. Other data contained in the electronic database may only be used under the terms and conditions defined in accordance with the standards set by the 2003 Convention and the laws pertaining to the use of data and technical materials. The access to the documentation is thereby enabled to professionals, interested communities, and the general public. 4 The National Register of ICH, namely the database of the National Register, was developed within the project Digitizing the Documentation of the National Register of Intangible Cultural Heritage and the Application of New Information and Communication Technologies in the Protection and Promotion of Intangible Cultural Heritage, supported under the UNESCO Participation Programme 2014–2015. 209 �210 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Partial access to the content of the National Register of ICH is made possible through the web platform (www.nkns.rs), which enables to display a selected set of data from the database on the website dedicated to the intangible cultural heritage of Serbia. Along with the basic information about the system for the safeguarding of ICH, developments within the system, and the activities of local communities in the area of ICH preservation, the platform contains an excerpt from the National Register. The digitisation of documentation on intangible cultural heritage and the access to it through the web platform ensure an increased visibility of ICH, whereas the application of new technologies in its presentation facilitates its inclusion in the educational, cultural, touristic and other programmes implemented by institutions within the system or by communities. At the same time, this approach creates preconditions for networking with other entities involved in the safeguarding of cultural heritage (museums, archives, libraries, private collections, websites, and online databases). Moreover, through the new forms of communication, the young generations that play a crucial role in the transfer and – accordingly – preservation of intangible heritage, become familiar with heritage. Similarly, the platform allows establishing the necessary connections with multimedia materials and new ways of presentation and accessing via mobile phones or tablets. An example of the successful application of new technologies in the presentation of digital documentation on the elements of intangible cultural heritage was the promotion of the ‘Slava’ (celebration of the family saint patron’s day) and its inscription on the UNESCO Representative List.5 With the use of modern information and communication technologies and multimedia in a variety of formats, such as 3D digitising, holographic projection and interactive augmented-reality applications, the presentation of this ICH element achieved its set objectives by creating new cultural content and bringing cultural heritage closer to new presentation modes, and at the same time opened up space for new interpretations of traditional culture. Challenges in documenting ICH Through the implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, the establishment of an ICH safeguarding system in the Republic of Serbia, and especially through the establishment of the National ICH Register, a new framework has been 5 The ‘Slava’ (celebration of the family saint patron’s day) was presented at an exhibition at the Cultural Centre of Serbia in France and the 2015 World EXPO in Milan within the project The Food Culture of Serbia. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena created in which the professional public is once again encouraged to identify and record heritage items, as well as to motivate heritage bearers and local communities to preserve traditions, beliefs, knowledge, skills, and all that belongs to the category of intangible heritage. The objectives set by the Convention are achieved and a new field of action is created for professionals in various disciplines by inventorying the elements of intangible cultural heritage, compiling the necessary documentation, facilitating involvement, and educating the bearers of this heritage, and by committing to ensure its transfer to future generations. The establishment of the National Register of Intangible Cultural Heritage is the result of the full cooperation of all those who have been recognised in the Convention as significant bearers of the process of preserving this form of heritage. Museum professionals and museums as institutions, primarily the Ethnographic Museum in Belgrade, make up the part of the professional audience that is actively involved in the process, which at the same opens up new possibilities for defining the role of scholarly and cultural institutions. This pertains primarily to museums, which nowadays seek to build a new concept that does not aim at destroying the old, but – to put in the words of Tomislav Šola (2011, 25) – seeks to build upon it and enrich it with new possibilities. At the same time, it is in the interest of local communities and heritage bearers to make their heritage visible and recognisable, and ensure that it is preserved for the future. In this sense, the decision to place a register and the documentation on intangible cultural heritage under the auspices of a museum, as it is the case with the Centre for Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum, brings a new type of materials to the museum, opens up the possibility of using and interpreting the already existing collections and documentation, performing new research, and opening up museum spaces for new programmes that also involve the bearers. It also offers an opportunity for the Museum to upgrade its activities through the implementation of a system instituted by the Convention. Consequently, with support from official institutions, the system forms a stable framework for the safeguarding of ICH. Thus, the process of documenting ICH, in the same way as living and developing heritage, requires constant monitoring and regular updating; hence the documentation is constantly expanding. The approach to ICH documentation, especially in the context of museum documentation, is, therefore, a major challenge. That is why the establishment of standards for documenting ICH is one of the tasks that will become a priority for experts in this field in the years to come. Specifically, digital content management implies the establishment of a consistent system for networking, presenting, and creating content. By defining metadata as a precondition for networking and 211 �212 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development exchange of information and digital (digitised) documentation about ICH, we ensure the use and share of information about the elements of ICH among institutions involved in documenting ICH and among those that are directly involved in segments of heritage safeguarding, also on the international level. By creating an online platform accompanied by the activation of social networking sites with the bearers and promoters of the ICH elements that are already inscribed in the National Register, it is possible to bring about a new impetus and give a sense of united action to the stakeholders that are already involved in the system, as well as to expand the actions so that they involve new users and potential nominators. References Bižić-Omčikus, Vesna. 2005. “Nematerijalna kulturna baština i Etnografski muzej u Beogradu [Intangible cultural heritage and the Ethnographic Museum in Belgrade].” Glasnik Etnografskog Muzeja 69: 147–60. Blake, Janet. 2002. Developing a New Standard-Setting Instrument for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage: Elements for Consideration. Paris: UNESCO. Boylan, Patrick J. 2006. “The Intangible Heritage: A Challenge and an Opportunity for Museums and Museum Professional Training.” International Journal of Intangible Heritage 1: 53–65. Kurin, Richard. 2007. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Key Factors in Implementing the 2003 Convention.” International Journal of Intangible Heritage 2: 9–20. Šola, Tomislav. 2011. Prema totalnom muzeju [Towards a total museum]. Beograd: Centar za muzeologiju i heritologiju Filozofskog fakulteta. Živković, Dušica. 2011. “Implementacija Konvencije o očuvanju nematerijalnog kulturnog nasleđa u Republici Srbiji [Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Serbia].” Nematerijalno Kulturno Nasleđe Srbije 1: 22–25. ��214 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding intangible cultural heritage in Bosnia and Herzegovina Milica Kotur* * Ministry of Education and Culture of Republic of Srpska (Ministarstvo prosvjete i kulture Republike Srpske), Banja Luka, Bosnia and Herzegovina, e-mail: m.kotur@mp.vladars.net. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The bearers of the elements included on the List of Intangible Cultural Heritage organise various activities for promoting their heritage, for example: traditional events held in the areas where the elements originate from (picking of iva grass on Ozren mountain, Nevesinje Olympics); schools for transmission of skills, knowledge, and mastery (School of Zmijanje embroidery); the study on the ‘secret code for communication of Osat builders’ (Osat language) by the local community. Bosnia and Herzegovina (BiH) is a country in Southeastern Europe located on the Balkan Peninsula. It has two entities: Republic of Srpska (RoS) and Federation of Bosnia and Herzegovina (FBH). The capital city is Sarajevo. On the basis of the Dayton Peace Agreement and the Constitution of Bosnia and Herzegovina, culture is the responsibility of both RoS and FBH, acting as one entity. The Constitution of BiH also guarantees freedom of expression of ethnicity and culture. Moreover, specific laws of this entity regulate issues such as cultural heritage and its protection, use, improvement, and acquisition. On the state level, the Ministry of Civil Affairs (Ministarstvo civilnih poslova) is responsible for coordinating the activities of government entities in the field of culture, aimed at its presentation on the international level. The State Commission of Bosnia and Herzegovina for UNESCO (Državna komisija za saradnju sa UNESCO) has been established as an advisory body to the Council of Ministers of BiH. What is more, within the framework of the Commission of BiH for UNESCO the Committee for Culture was founded, which includes experts in intangible cultural heritage. The Commission for UNESCO adopted the rules and procedures related to the processes of nominations for the inscription of elements on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. BiH ratified the 2003 Convention in February 2009. Both entities, in accordance with the highly decentralised decision-making in the field of culture, gave its approval to the Convention 215 �216 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Zmijanje embroidery making workshop in the Primary School ‘Mladen Stojanovic’, Bronzani Majdan, children from 7 to 9 grade, 2013. Photo by Dejan Kosić, © 2013 by Museum of Republic of Srpska. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena as a part of the regular process of BiH aimed at the adoption of international legal instruments. The approval was preceded by a formal procedure of accession to the Convention. The appointed experts from the entities, in collaboration with the non-governmental sector, local communities, and experts from museums and academia, have made two preliminary lists of intangible cultural heritage, one for RoS and one for FBH. The preliminary lists of intangible cultural heritage of the consolidated entity together create the Preliminary List of Intangible Cultural Heritage of Bosnia and Herzegovina (Preliminarna lista nematerijalnog kulturnog naslijeđa u Bosne i Hercegovine). The list is open for the inscription of new elements. BiH submitted its first Report on the implementation of the 2003 Convention and on the status of elements inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity at the end of December 2015 (“Report on the Implementation” 2015). The first element of intangible cultural heritage from BiH, ‘Zmijanje embroidery’, was inscribed on the Representative List in 2014. In 2016 and 2017, we sent two nominations for the List: ‘Konjic woodcarving’ (2017 cycle) and ‘Picking of iva grass on Ozren mountain’ (2018 cycle). The nomination of the ‘Konjic woodcarving’ was submitted for inscription on the List in 2014, and in 2016 we submitted additional materials with the nomination document. Also, two nominations are in the process of preparation. Safeguarding measures of the Republic of Srpska RoS adopted amendments to the Law on museum activity, 1 which added the articles related to intangible cultural heritage. Consequently, a Department of Intangible Cultural Heritage was formed in the Museum of the Republic of Srpska (Odjeljenje za nematerijalno kulturno nasljeđe Muzeja Republike Srpske). Ministry of Education and Culture of the Republic of Srpska subsequently formed the Commission for the Intangible Cultural Heritage (Komisija za nematerijalno kulturno nasljeđe Ministarstva prosjete i kulture Republike Srpske), adopted the Central Register of Intangible Cultural Heritage (Centralni registar nematerijalnog kulturnog nasljedja), and established the rulebook on keeping the register (Pravilnik o vođenj Registar). 1 Zakon o muzejskoj djelatnosti, Službeni glasnik Republike Srpske [Official Gazette of Republic of Srpska] no. 89, 25 September 2008; Zakon o izmjenama i dopunama zakona o muzejskoj djelatnosti, Službeni glasnik Republike Srpske no. 57, 20 June 2012. 217 �218 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Department for ICH of the Museum of RoS prepared the Rulebook on the procedure for nominating, determining and declaring of intangible cultural heritage (Pravilnik o procedure nominacije, utvrđivanja i proglašenja nematerijalnog kulturnog nasljedja). This Department documents all data on the intangible cultural heritage of RoS. The access to this information is open to the public, and the Preliminary List of Intangible Cultural Heritage of the Republic of Srpska (Preliminarna lista nematerijalnog kulturnog nasljeđa Republike Srpske) is available on the websites of the Museum and the Ministry of Education and Culture of RoS (muzejrs. com/site). The classes aimed at the transmission of skills, knowledge, and mastery of making Zmijanje embroidery have been organised in elementary schools. Within the relevant local communities, and based on the cooperation with the Museum of RoS, Association ‘Duga’ has organised two cycles of the ‘School of Zmijanje embroidery’, each lasting three months. Between 2013 and 2015, the Department for ICH, in cooperation with the Republic of Srpska Post Office, prepared several series of stamps related to the intangible cultural heritage of RoS (old crafts, Zmijanje embroidery, and others). Safeguarding measures of Federation of Bosnia and Herzegovina In FBH, the competent institutions for the safeguarding of intangible cultural heritage are cantonal Ministries of Culture. Federal Ministry of Culture and Sports (Ministarstvo kulture i športa) coordinates the activities of cantons. Within the Institute for Protection of Monuments (Zavod za zaštitu spomenika), which is an organisational unit of the Federal Ministry of Culture and Sports, there is a Department of Scientific Research (Odjeljenje za naučnoistraživački rad), which is engaged in historiographical research, identification, and documentation with the aim to safeguard the intangible heritage. In FBH, the draft version is being prepared of the revised Law on the protection and use of cultural, historical and natural heritage of Federation of Bosnia and Herzegovina,2 which 2 Zakon o zaštiti i korištenju kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa, Službeni list Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine [Official Gazette of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina] no. 20, 16 July 1985. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena is harmonised with the provisions of ratified international conventions, including the 2003 Convention. At the cantonal level, two cantons have Laws on the protection of cultural heritage that are harmonised with the provisions of the 2003 Convention; a draft law is also prepared in one canton on the process of amending the Law on protection and use of cultural and historical heritage in order to include provisions on the safeguarding of intangible cultural heritage. Other cantonal laws are still to be harmonised with the 2003 Convention. Federal Ministry of Culture keeps and updates the Preliminary List of the Intangible Cultural Heritage of the Federation of Bosnia and Herzegovina (Preliminarna lista nematerijalnog kulturnog naslijeđa u federacije Bosne i Hercegovine), while the documents are in institutions governed by the cantons. Activities in the ICH field in the country Since the ratification of the 2003 Convention BiH has promoted intangible cultural heritage through the program of European Heritage Days. Specifically, there have been conferences, round tables, exhibitions, and other forms of presentation, promotion, and affirmation of intangible heritage. Both entity ministries provide financial support to folk festivals, certified by the International Council of Organizations of Folklore Festivals and Folk Arts (CIOFF), which are held in BiH. These festivals comply with international standards in the field of traditional arts and promote the intangible cultural heritage in accordance with the 2003 Convention. All ministries of culture in BiH provide financial assistance for the implementation of projects aimed at safeguarding and promotion of intangible cultural heritage. The bearers of the elements included on the List of Intangible Cultural Heritage organise various activities for promoting their heritage, for example: traditional events held in the areas where the elements originate from (picking of iva grass on Ozren mountain, Nevesinje Olympics); schools for transmission of skills, knowledge, and mastery (School of Zmijanje embroidery); the study on the ‘secret code for communication of Osat builders’ (Osat language) by the local community. Also, all local communities promote their intangible cultural heritage through electronic and printed media. 219 �220 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Zmijanje traditional costume, 2013. Photo by Dejan Kosić, © 2013 by Museum of Republic of Srpska. Zmijanje traditional costume, 2013. Photo by Dejan Kosić, © 2013 by Museum of Republic of Srpska. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The National Section of CIOFF Bosnia and Herzegovina has activities that greatly contribute to the safeguarding of intangible heritage in BiH and its promotion abroad. The Association of Croatian Amateur Cultural Clubs in Bosnia and Herzegovina (Udruga hrvatskih amaterskih kulturno umjetničkih društava u Bosni i Hercegovini) is another NGO which was accredited in 2014 to provide consultative service to the Intergovernmental Committee for Safeguarding of Intangible Cultural Heritage. The conference ‘European Heritage Days’ was held in November 2015 in Livno, and it was dedicated to one of the elements on the Preliminary List of Intangible Cultural Heritage of FBH: ganga, a polyphonic form of rural musical tradition. Conference proceedings were subsequently published (Bandur 2016). The local community of woodcarvers in Konjic has been cooperating with the Academy of Fine Arts in Sarajevo (Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu) by organising training for the students of the Department of Product Design. To encourage interest in woodcarving craft, the family workshop Rukotvorine organises Open Door Days for the senior elementary school students and their parents from Konjic. It is also important to mention the work of the Society for the Digitization of Traditional Cultural Heritage (Društvo za digitalizaciju tradicijske kulturne baštine), which was founded in 2008, and which deals with the digitisation and presentation of the content related to traditional cultural heritage. This project of the Society was presented on several international expert conferences. Banja Luka Gradačac The map represents the location of selected Ozren mountain elements of intangible heritage in Bosnia and Herzegovina. One of these elements – ‘Zmijanje embroidery’ – is inscribed on UNESCO’s Representative List Kupres of ICH of Humanity. It is the first element from BiH Konjic inscribed on this List. There are also two elements that are nominated (‘Konjic woodcarving’ and ‘Picking of iva grass on Ozren mountain’ 2017 and 2018 cycles respectively), and two elements that are in the preparation phase of the nomination to the inscription on the List (‘Gračanica lacemaking – kera’ and the ‘Custom of mowing in Kupres’). 221 �222 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development There is no institution that deals with the training in the management of intangible cultural heritage in BiH, however, following the ratification of the 2003 Convention, the Ministry of Civil Affairs and the Commission of BiH for UNESCO, with the financial and technical assistance of UNESCO Antenna Office in Sarajevo, have organised a workshop to provide the training for the representatives of government levels, NGOs, and public institutions in inventorying, managing, and other aspects of safeguarding intangible cultural heritage. The workshop was facilitated by independent international experts, and all its attendees have received a certificate of completion. This training has enabled our experts to proceed with activities connected to compiling the inventories of intangible cultural heritage. We consider it very important to strengthen the regional cooperation. Zmijanje embroidery Zmijanje embroidery is undoubtedly one of the most characteristic embroidery techniques in the RoS, BiH, as well as the entire Balkan region. Its uniqueness stems from the abundance of characteristic harmonically perfected ornaments accomplished with the use of a single dark blue thread. It is a unique method that has not been altered for centuries. Zmijanje embroidery showcases the artistic sentiment, creativity, inner symbolisms of Zmijanje Highland women, as well as their spirit and temper. The base material has been transformed over the years, but the embroidery kept its authentic features. The picking of iva grass on Ozren mountain The Ozren mountain is located in the northern part of BiH. There is an old folk belief in the Balkans that this herb allows mental and physical recuperation after long illnesses and severe physical and mental exhaustion. Iva grass is one of the most trusted healing herbs. It is highly regarded in mountainous areas and some people believe it can cure all diseases. There is an old saying: ‘Iva grass can raise the dead’. Several local associations, among which the most notable is the Sokol Club from Boljanic, promote this element by bringing together the people in Gostilj on the day of the Beheading of St. John the Baptist. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Konjic woodcarving The woodcarving in Konjic is a traditional method of producing decorated items made of wood with both functional and decorative functions. The wood-carved items are made manually, using hand tools. Woodcarving is a part of the cultural heritage of Konjic residents created as a response to the abundance of forests that surround this city. Thanks to the activity of a number of workshops and masters of this craft, the continuity of this tradition has been preserved. Over more than one century of its history, wood carving has become a part of the cultural identity of all Konjic masters as well as the residents who do not actively participate in the craft. Today, there is not a single house in Konjic that would not possess at least one wood carved product. The items decorated with Konjic woodcarving are a testimony of a specific culture of living, whose users have recognised the preserved traditional values in them. Custom of mowing in Kupres The Kupres Field is an area with a highly developed cattle breeding tradition, which is also closely related to mowing and harvesting grass-hay in July for feeding cattle during wintertime. The mowing in the national tradition is a skill and knowledge that young bachelors and young married men have proudly manifested on the occasion of joint mowing – through collective work. The Dani Kosidbe (Days of Mowing) event has manifested a number of traditional cultural elements: The mowing tradition using manually produced scythes, preservation of the scythe making tradition by renowned blacksmiths from Mrkonjic Grad, production and use of water buckets abundantly decorated in woodwork, preservation and use of men’s summertime holiday national costumes from the Kupres area. The maintenance of this tradition involves collective work, presentation, and preservation of traditional songs and dances performed during and after the finished work, preparation and serving of traditional meals with the use of traditional wooden and metal dishes, and the establishment of acquaintances among the youth of opposite sexes (dating). 223 �224 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Gračanica lacemaking ‘kera’ (Gracanica, Tesanj, Mostar, Travnik, Banja Luka, Sarajevo, Stolac) The hand-made ‘kera’ lace is a gauzy, translucent and fragile handwork, hand-made by women who base on the imagination and skills of their numerous nameless predecessors. Unlike the lace made of flaxen or thick cotton thread most commonly used to decorate the hems of the textile parts in traditional clothing, this type of lace is made with the creative use of a thin sewing needle, and this method has been preserved until today. Throughout the passage of time, the ‘kera’ lace has kept its basic roles: decorating parts of women’s clothes or being used as interior decorations which suit a specific culture of living. The ‘kera’ lacemaking tradition carries archaic values inherited from the past that have been adopted and adjusted to new fashions and customs. References Bandur, Mate, ed. 2016. Dani europskog naslijeđa 2015: zbornik radova, 19.–21.11.2015., Livno / Proceedings of European Heritage Days 2015. Livno: Federalno ministarstvo kulture i sporta. “Report on the Implementation of the Convention and on the Status of Elements Inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.” 2015. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/ download.php?versionID=39385. ��226 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Slovakia Eva Ryšavá-Záhumenská* * Slovak Intangible Cultural Heritage Centre (Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru), Bratislava, Slovakia, e-mail: eva.zahumenska@sluk.sk. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Electronic Encyclopaedia has become a base for creating new authorities related to traditional folk culture. The employees have been collecting information, particularly from private or community archives in the regions. This allowed us to obtain unique information about traditional folk culture, which is not included in archives, museums, or other institutions. The traditional folk culture in Slovakia represents a vivid and valuable cultural heritage. It has been created by generations of Slovak nationals, minorities, and ethnic groups that live on our territory. The diversity of folk culture is a unique indicator of abilities and creativity of the previous generations, and the preservation and support of this cultural diversity are the main aims of the Slovak Intangible Cultural Heritage Centre. Slovak Intangible Cultural Heritage Centre is a professional institute at the Slovak State Traditional Dance Company (Slovenský ľudový umelecký kolektív), which is an established authority of the Ministry of Culture of Slovak Republic (Ministerstvo kultúry Slovenskej republiky). Its activities concentrate on documenting, storing, processing, filing, and making the elements of the traditional folk culture generally available and accessible. What was the impulse and background for the complex care of traditional folk culture in Slovakia? In Slovakia, traditional folk culture is perceived in two forms – primary and secondary. The primary form is the actual traditional folk culture as it evolves through contact and communication in its natural environment. The second form represents mainly scenic folklore – artistically developed, stylised phenomena that live in the present environment, transferred through institutionalised communication, such as folklore groups or folklore festivals. While the secondary form is largely 227 �228 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development supported by a network of regional cultural organisations and is the most frequent way of disseminating the information about the traditional folk culture, the primary form has no systematic support by any institutionalised network. It is documented by Institutes of the Slovak Academy of Sciences (Slovenská akadémia vied, SAV); however, none of these are suited for the wide public. Moreover, the scenic folklore is often mistaken by the lay audience as traditional folk culture. This state of affairs created the need to make the primary form of traditional folklore culture accessible for the public (Kyseľ 2016). UNESCO documents and normative framework, particularly the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and Convention on Protection and Promotion of Diversity of Cultural Expressions, have been very helpful in the efforts to seek complex care for traditional folk culture. The Slovak Republic ratified both conventions in April 2006, thus creating the legislative foundation (Hamar 2007). Subsequently, the Slovak Minister of Culture established the Council for Safeguarding the Traditional Folk Culture (Rada na ochranu nehmotného kultúrneho dedičstva), which drafted the Conception of safeguarding the traditional folk culture,1 adopted by the Slovak government in August 2007. To implement this conception, the Slovak Intangible Cultural Heritage Centre was established in April 2008 and the Program of Safeguarding of Traditional Folk Culture that specified the strategic goals of the Conception was approved by the Slovak Ministry of Culture in December 2008 (Kyseľ 2010). Conception of Safeguarding the Traditional Folk Culture The main task of the Conception is to create conditions and tools of care of traditional folk culture in order to preserve it in its natural environment, so it does not disappear from the cultural consciousness of Slovak nationals and becomes protected by institutions. Moreover, it makes it available for the present and future generations. The entire concept has focused on 4 basic themes: education and dissemination of information, documentation and preservation, methodological support, and interdepartmental and international cooperation. These basic themes are represented by the following projects (Kyseľ 2008): 1. Identification and inventory of traditional folk culture 2. Electronic encyclopaedia and documentation of traditional folk culture 1 Uznesenie vlády Slovenskej Republiky č. 666 z 8. augusta 2007 k návhru Koncepcie starostlivosti o tradičnú ľudovú kultúru. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena 3. Central database of traditional folk culture (Digital Fund of Traditional Folk Culture) 4. Lists of Intangible Cultural Heritage of Slovakia 5. Education 6. Publishing 7. International cooperation Identification and inventory of traditional folk culture This is the most extensive part of all tasks. The aim of the project is to create a system of collecting, processing, and storing information that should provide a review of the occurrences and conditions of living or preserved phenomena of traditional folk culture in all regions in Slovakia. The individual villages of Slovakia have been determined as the basic units. In collaboration with a team of 20 experts, methodological material was prepared as guidance for processing and preserving the phenomena of traditional folk culture. The methodology was published in the form of 6 work sheets and it contains the basic classification and detailed description thereof in the following areas: Location, Cultural land and settlement, Social and spiritual culture, Material culture, Fine art culture, Art culture. This methodology has become the base for the entire system of ICH safeguarding in Slovakia (Kyseľ 2010). Electronic Encyclopaedia This project was the first step in identifying and inventorying traditional folk culture for the wide public, both professional and non-professional. Electronic Encyclopaedia was an extensive project conducted in cooperation with the Institute of Ethnology of the Slovak Academy of Sciences (Ústav etnológie SAV). The working process involved 62 scholars, who used the experience gained from similar print projects, such as Etnografický atlas Slovenska (Ethnographic atlas of Slovakia, 1990) and Encyklopédia ľudovej kultúry Slovenska (Encyclopaedia of folk culture of Slovakia, 1995). The working process began in 2008 and ended in 2011. The Electronic Encyclopaedia contains more than 1800 entries from traditional Slovakian folk culture, supplemented by illustrative samples such as photographs, audio and video recordings. Each entry contains a short description of the 229 �230 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development element, with pictures, audio or video samples, together with references to other entries related to the topic. Entries can be searched by register, alphabetical order, or by topic order (Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru 2016a). Central Database of Traditional Folk Culture The project of Central Database contains the technical and organisational part of the entire traditional folk culture documentation. The task of this project is to create a digital, virtual space for archiving and preserving data about traditional folk culture. All the information are extracted from various sources – Electronic Encyclopaedia, project of inventory of traditional folk culture, data from existing regional and private archives or collections, and data from strategic archives (Slovak Academy of Sciences or memory-related institutions such as the Slovak National Museum [Slovenské národné múzeum] or Slovak Film Institute [Slovenský filmový ústav]). The significant part of the Central Database is our project – the Digital Fund of Traditional Folk Culture. This project plays a nation-wide role in safeguarding cultural heritage, trying to preserve archaic forms of traditional folk culture in digital form through its activities. This project has been financed by the governmental Operational Programme Informatization of Society. Due to a late entry of our Centre to the entire programme, it lasted only for an extremely short period of time. We had officially 9 months instead of several years in comparison to other national institutions involved in the project. The project lasted from March until November 2015. Its main goals were: inventorying, collecting, and digitising the phenomena of traditional folk culture, as well as creating the technological base for digitising. The project involved more than 45 external employees who helped with the collection, acquisition, and digitisation of traditional folk culture. They were divided into eight 3-member teams, covering all regions. Each team was equipped with mobile devices, which included laptops with external hard drives, printers, scanners, cameras and audio recorders. The methodological base for the content site was our project of Inventory with its classification of traditional folk culture. Electronic Encyclopaedia has become a base for creating new authorities related to traditional folk culture. The employees have been collecting information, particularly from private or community archives in the regions. This allowed us to obtain unique information about traditional folk culture, which is not included in archives, museums, or other institutions. On the other hand, however, it meant specific requirements for work: an extremely �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena sensitive approach to the sources was required; most of the information and materials also had a very personal meaning to their owners and it had to be digitised directly in its place of origin (Kyseľ 2016). We have been thus able to assemble a huge number of digital objects of traditional folk culture: thousands of digitalised pictures, hundreds of hours of audio and video recordings, and a large number of illustrations, most of which are now waiting for the next processing. This project has allowed us to gain various types of knowledge. We can say that it has significant meaning not only for our Centre but also for the propagation of traditional folk culture in general. One of the positive results is the large amount of new information which has been collected. Secondly, creating the new digitising workplace will allow to post-process the material collected in the future and also to help other institutions in the coordination of their efforts in inventorying traditional folk culture. What is more, by creating the proper methodology, foundations have been laid for involving other subjects in documenting and preserving intangible cultural heritage. The ‘know-how’ of working with information about traditional folk culture and identifying and documenting it has been presented to the public. This project will thus help to create a basis for modern promotion and popularisation of traditions through ways which will be integrated into contemporary cultural life (Kyseľ 2016). Despite the fact that the first part of the project has finished, this is a long-term project for the next several years and our Centre is ultimately responsible for its permanent sustainability. Lists of Intangible Heritage Culture of Slovakia Our Centre is mainly responsible for compiling two National Lists: The Representative List of the ICH of Slovakia and The Register of Best Safeguarding Practices in Slovakia. The call for the submission of proposals is announced annually by the Ministry of Culture. The first call for nominations was made in May 2010. Our Centre prepares all documentation relating to the call for nominations, receives and registers all nomination files. For each nomination file, at least two expert opinions are created by experts in their respective fields. Subsequently, the committee examines the nomination and makes its decision. They are then confirmed by the Minister of Culture of Slovakia. Slovakia already has 14 elements inscribed on the National Lists. Thirteen elements are on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Slovakia: ‘Fujara – the musical instrument and its music’; ‘The Radvaň fair’; ‘Aušus services of Špania Dolina miners’; ‘Music of Terchová’; 231 �232 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ján Kroták and Pavel Bielčik from Kokava nad Rimavicou during the Ceremonial announcement of new elements inscribed on the Representative List of ICH of Slovakia and 10th Anniversary of the inscription of Fujara on the UNESCO Representative List of ICH of Humanity, 2016. Photo by Michal Veselský. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena ‘Traditional manual bell ringing and the bell founders’ role in Slovakia’; ‘Ornaments in Čičmany’; ‘Salamander in Banská Štiavnica’; ‘Traditional puppetry in Slovakia’; ‘Bagpipes and the bagpipe culture in Slovakia’; ‘Blueprint’; ‘Multipart singing in Horehronie Region’, ‘Tulle bobbin lace from the Myjava Highlands’, ‘The Vajnory ornament’. One activity is inscribed in the Register of Best Safeguarding Practices of Slovakia: ‘The School of Crafts of the Centre for Folk Art Production’ (Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru 2016b). Four elements have been included into the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity: 1. Fujara – the musical instrument and its music Fujara is an exceptionally long pipe with 3 touch holes, which is typical of Slovakia, specifically its central region. The oldest use of the word ‘fujara’ which could be considered as the first reference to fujara is found in Bruk’s manuscript miscellany dating back to the 1780s. Fujara has a more specific musical repertoire than any other musical instrument. This is due to its role in the life of shepherds, its relation to the shepherds and highwaymen, the musical and technical properties of the instrument, as well as due to its onomatopoeic use of high tones. Every single musical instrument is the reflection of the unique properties of its maker and performer (Hamar, Ryšavá, and Voľanská 2016). 2. Music of Terchová It is an orally cultivated musical culture of the community of Terchová, which is specific for its original collective vocal-instrumental performance. The phenomenon of the music of Terchová does not apply only to the typical instrumental body with a little two-string bass, but also to the entire musical tradition. It is only complete when complemented by singing and folk dancing known as terchovská krútená or čardáš (a typical rotating dance), with its own musical style and performers who perceive it as a key part of their cultural identity and a product of their spiritual equipment. The first direct evidence of the existence of the music of Terchová dates back to the turn of the 19th to the 20th century when a 3-member band of Terchová called Kvočkovská muzika was active in the settlement of Kvočkovia (Hamar, Ryšavá, and Voľanská 2016). 3. Bagpipe culture The traditional bagpipes, as well as the entire bagpipe culture, represent a long and continuous music tradition of peasants and shepherds, who lived on the territory of Slovakia. In terms of their construction, the types of bagpipes used in Slovakia belong to the broader context of Central Europe. However, many of their attributes represent identification signs of the tradi- 233 �234 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Bagpiper Pavol Kužma, Kysuce Region – northern Slovakia, 2013. Photo by Michal Veselský. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena tional folk culture in Slovakia, for instance: technological methods of bagpipes’ construction; aesthetical forms of instruments; local as well as individual styles of bagpipe interpretation; song and dance repertoire; rituals associated with bagpipes; texts of bagpipe songs; and a folk oral tradition associated with bagpipes (Hamar, Ryšavá, and Voľanská 2016). 4. The puppetry in Slovakia and Czechia Traditional puppetry in Slovakia and Czechia is an inherent part of the vernacular theatrical and literary tradition. Initially, it was promoted by families of nomadic puppeteers who made their living by performing in theatrical plays. The original repertoires that had been based on imported European patterns underwent a rapid process of folklorisation. They were enriched by specific local linguistic and themes and developed their own typology of personages and artistic interpretations of puppets. The most famous personages are Gašparko and the codgers – peasants Škrhola and Trčka. Traditional puppetry combines dramatic, dramaturgy, staging, interpretation, scenography, fine art and musical skills, and still is a vital part of the intangible cultural heritage in Slovakia and Czechia (Hamar, Ryšavá, and Voľanská 2016) Our next expectation in connection with the UNESCO Representative Lists is a joint multinational submission of ‘Blue-dyeing’ together with four Central European countries: Austria, Czech Republic, Hungary, and Germany. In November 2017, a proposal called ‘Multipart singing in Horehronie Region’ will be evaluated by the Committee of UNESCO. Education From the very beginning, it was clear that complex care would require addressing the youngest generation and finding the way to convey the information to elementary schools. The expert group proposed to create a run-through theme ‘Regional Education and Traditional Folklore Culture’. This is not a particular class subject; ‘run-through’ refers to the fact that teachers can communicate the information through a number of different subjects. The project was approved by the Ministry of Education, Science, Research and Sport (Ministerstvo školstva, vedy, výskumu a športu) and since 2009 has been a part of the State Pedagogical Program. Early in the project, we became aware of the lack of literature and other available materials to support school curricula on this topic. This lack was considered and addressed when implementing the next project: publishing. 235 �236 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Publishing In the publishing plan, as indicated above, we focused on books to promote and support the teaching of the run-through topic in schools. We published several titles, which were put on the list of teaching aids by the Slovak Ministry of Education. Titles such as Vianoce na Slovensku (Christmas in Slovakia) or Maľovanky kroje Slovenska (Slovakia’s folk costumes) were distributed to all elementary schools and to five hundred kindergartens in Slovakia. Other publications included an edition called Ľudové piesne regiónov Slovenska (Folk songs from regions of Slovakia), which contains 8 song books to support musical education; or Slovenské ľudové hudobné nástroje (Slovak folk music instruments), which is a book with a multimedia CD that presents Slovak instruments in four ways: using text, audio, video and photographic documentation. The second part of our publishing plan was aimed at methodological support of live manifestations of traditional folklore culture and their presentation. We annually publish a booklet of the elements inscribed on the Representative Lists of Slovakia which is published in both Slovak and English. We are also planning to publish a monograph of the elements inscribed in the UNESCO Representative List of the ICH of Humanity. At present, we are working on a new project called ABC book of Intangible Cultural Heritage, which is designed as a set of books for primary schools. Conclusions I have mentioned the crucial parts of the conception of safeguarding the intangible cultural heritage in Slovakia. Each of them is important, and when deciding on the area on which we should stress more, we came to the conclusion that the values of cultural heritage will be best preserved only when our care is complex and the individual parts match and fit each other. However, most of our present efforts are focused mainly on two of our activities: creating the digital archive of traditional folk culture and completing the Lists of Intangible Cultural Heritage. Regarding the Lists, we strongly believe in their importance. By promoting and increasing the number of elements, we raise public awareness about the significance of the intangible cultural heritage in general. The bearers and communities also become aware that their knowledge and practices have an important value for the entire society. On the other hand, we are dealing with the negative influence of the promotion: commercialisation and deformation of its presentation as an unintentional result of the listing. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena We are trying to find a proper mechanism to oversee the course and changes of inscribed elements and welcome the committee’s suggestion for their better safeguarding. This year, we are waiting for the first evaluation reports from the proposers, which should provide us with feedback about the problems they are dealing with, and about their point of view on the meaning of the List. Regarding the digital archive, almost eighty percent of our activities are aimed at creating a professional presentation platform, where all our digital objects will be available to the public. The first step will be to fill the archive with perfectly processed objects supplemented with complete metadata. The next step will include creating the digital and multimedia presentations of traditional folk culture, which will be able to connect practical information with emotional stories about persons, objects, or locations. We consider this as an important way of using digital content, especially for the young generation. Such combination of new information technologies and traditional knowledge in practice means creating spaces and opportunities for interdisciplinary collaboration, suitable for subsequent innovative solutions in creative industries. References Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru. 2016a. “O projekte [About the project].” Accessed October 24. http://www. ludovakultura.sk/index.php?id=5893. Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru. 2016b. “Representative List of Slovakia.” Accessed October 24. http://www. ludovakultura.sk/index.php?id=5953. Hamar, Juraj, ed. 2007. Tradičná a ľudová kultúra v dokumentoch UNESCO [Traditional folk culture in the UNESCO documents]. Bratislava: Slovenské centrum pre tradičnú kultúru. Hamar, Juraj, Eva Ryšavá, and Ľubica Voľanská, eds. 2016. Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Slovakia. Register of the Best Safeguarding Practices in Slovakia. Bratislava: Slovak Intangible Cultural Heritage Centre. Kyseľ, Vladimír, ed. 2008. Koncepcia starostlivosti o tradičnú ľudovú kultúru [Conception of safeguarding the traditional folk culture]. Bratislava: Národné osvetové centrum. Kyseľ, Vladimír. 2010. Inventarizácia tradičnej ľudovej kultúry. Metodické zošity na podporu výskumu, spracovania a prezentovania tradicnej ľudovej kultury [Inventory of traditional folk culture. Methodical papers to support research, processing and presentation of traditional folk culture]. Bratislava: Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru. Kyseľ, Vladimír. 2016. “Digitálny fond tradičnej ľudovej kultúry – národný projekt [Digital Fund of Traditional Folk Culture – a national project].” ITlib. Informačné technológie a knižnice 2: 55–59. 237 �238 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding intangible cultural heritage in Bulgaria Albena Georgieva* * Professor at the Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum, Bulgarian Academy of Sciences, e-mail address: albenaang@abv.bg. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena ICH experts carried out the necessary consultations with eminent sociologists and devised a questionnaire card, which was circulated nationwide through an extensive network of various cultural institutions: respective municipality departments, museums, and specific Bulgarian chitalishta (community cultural centres) existing in almost every settlement. Thus, the questionnaire was filled in by local representatives who were familiar with the tradition in their region and – what is more important – with its concrete bearers and masters, who could perform it and transmit it to the younger generation. In Bulgaria, the work on the institutional safeguarding of intangible cultural heritage (ICH) in accordance with the UNESCO guidelines already has a meaningful history. The state participated in the process of preparing the Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore, adopted on the 25th General UNESCO Conference in Paris 1989 (Santova 1990) – a significant step towards evaluating and declaring the need and importance of protecting traditional culture and cultural variety. National Inventory of Intangible Cultural Heritage Bulgaria is also one of the leading countries in the world in developing its national inventory of ICH. Realising the UNESCO program Living Human Treasures adopted by the Executive Board in 1993, the project ‘Living Human Treasures – Bulgaria – List of Activities’ was realised by a team of experts from the Institute of Folklore (Institut za folklor)1 at the Bulgarian Academy of Sciences (BAS, Balgarska akademiya na naukite) under the leadership of Prof. Mila Santova, D.Sc, in years 2001 and 2002. To achieve their final goal and to prepare the lists of remaining living traditional activities nationwide and in the various regions of the country, the experts, qualified in field research and 1 Since 2010, the Institute of Folklore has been merged with the Ethnographic Institute and Museum to become the Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum (IEFSEM, Institut za etnologiya i folkloristika s Etnografski muzey) at the Bulgarian Academy of Sciences. 239 �240 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development in studying oral folk culture, cooperated with the Regional Activities Department in the Ministry of Culture (Otdel “Regionalni deynosti” na Ministerstvoto na kulturata) (Peycheva 2002; Anastasova 2003; Petkova 2004). They carried out the necessary consultations with eminent sociologists and devised a questionnaire card, which was circulated nationwide through an extensive network of various cultural institutions: respective municipality departments, museums, and specific Bulgarian chitalishta (community cultural centres) existing in almost every settlement. Thus, the questionnaire was filled in by local representatives who were familiar with the tradition in their region and – what is more important – with its concrete bearers and masters, who could perform it and transmit it to the younger generation. This made it possible for the project team to focus not only on the elements important for maintaining a sustainable identity of the communities on different levels (local, regional and national) but also on the ‘living human treasures’ themselves – people who are able to effectively re-create and hand down traditional skills and knowledge. Parallel to learning the results from the questionnaire card and to its circulation in the country, some theoretical and training seminars were organised in order to clarify the significance and objectives of UNESCO programs for safeguarding ICH and to broaden the competencies of local specialists and officials in culture departments. After the filled cards were returned, the experts from the Institute of Folklore carried out extensive statistical and analytical work, verifying some of the confusing or unclear data in the field. As a result, in December 2002, the list titled ‘Living Human Treasures – Bulgaria’ was officially submitted to the Minister of Culture and was published online in Bulgarian and in English (http://www.treasuresbulgaria.com). The list consists of two main levels: the first one is national and includes the activities and skills that are representative of the country as a whole, while the second one comprises of 28 regional lists that correspond to the respective administrative divisions in districts; it also particularises in more detail the activities typical for the communities from each district. Furthermore, in the inventory, six main spheres of ICH are differentiated: ‘Traditional rites and feasts’, ‘Traditional singing and music playing’, ‘Traditional dancing and children’s games’, ‘Traditional narration’, ‘Traditional crafts and traditional production of homemade objects or products’, and ‘Traditional medicine’. The respective experts have also prepared a theoretical introduction to every sphere, outlining its range and characteristics, as well as the history of its investigations. Based on the data acquired through the questionnaire cards, they also depicted its development and possible transformation in the contemporary world. The inventory and the experts’ research outcomes were also published in a book – a bilingual volume in Bulgarian and in English (Santova et al. 2004). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The Bulgarian inventory – although it precedes the UNESCO 2003 Convention (adopted in Paris on 17 October 2003 and operating since 20 April 2006) – actually meets the main requirement of its article 12.2 Bulgaria ratified the UNESCO Convention 2003 (see Santova 2004) with a law passed by the 40th National Assembly in January 2006. The Convention was promulgated in the State Gazette3 and has operated for the Republic of Bulgaria since 10 June 2006. In 2006, a National Council for ICH (Natsionalen savet za nematerialno kulturno nasledstvo), a successor to the preceding National Council for Folklore, was established at the Ministry of Culture. Its tasks are: • to support and develop a strategy for safeguarding and popularisation of the Bulgarian ICH; • to propose measures for the application of the international acts in the sphere of ICH and for the elaboration of the systems of ICH safeguarding; • to give recommendations on issues related to the preservation and popularisation of ICH; • to submit to the Minister of Culture’s approval the elements of ICH selected from the regional nominations for inscription in the National Representative List of ICH. South-East European Experts Network on Intangible Cultural Heritage In the summer of 2007, a seminar of the South-East European experts on ICH was held in Bulgaria, organised by the Institute of Folklore at BAS, the Ministry of Culture, and the National Commission for UNESCO – Bulgaria (Natsionalna komisiya za UNESCO – Balgaria), with the support of the UNESCO Office in Venice. The seminar was a fruitful forum for the further development of the methodology on realising the UNESCO ICH safeguarding programs, and for exchanging the experience and good practices from the particular works on drawing up the national inventory. Participants included representatives of nine countries from South-Eastern Europe: Albania, Bosnia and 2 The full text of Article 12 of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage is as follows: ‘Article 12 – Inventories 1. To ensure identification with a view to safeguarding, each State Party shall draw up, in a manner geared to its own situation, one or more inventories of the intangible cultural heritage present in its territory. These inventories shall be regularly updated. 2. When each State Party periodically submits its report to the Committee, in accordance with Article 29, it shall provide relevant information on such inventories.’ 3 Konvenciya za opazvane na nematerlialnoto kulturno nasledstvo, Darzhaven vestnik no. 61, 28 July 2006. 241 �242 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Bistritsa Babi at UNESCO, 2013, © Regional Centre for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Macedonia, Romania, Slovenia, and Turkey. The seminar ended in establishing a South-East European Experts Network on ICH (Ekspertna mrezha po nematerialno kulturno nasledstvo ot Yugoiztochna Evropa) (Stanoeva 2007). The Network became a platform to reinforce cooperation, exchange knowledge, and share experiences on safeguarding ICH among the countries in the region. In 2016 in Brac, Croatia, Tenth Annual Meeting of the Network took place – the latest in a series of meetings held in the years since its founding (Arbanasi, Bulgaria, 2007; Safranbolu, Turkey, 2008; Zagreb, Croatia, 2009; Râmnicu-Vâlcea, Romania, 2010; Belgrade, Serbia, 2011; Athens, Greece, 2012; Sofia, Bulgaria, 2013; Limassol, Cyprus, 2014; Venice, Italy, 2015). Living Human Treasures – Bulgaria The beginning of 2008 saw the start of the National System ‘Living Human Treasures – Bulgaria’. It is coordinated by the Ministry of Culture and the Institute of Folklore at BAS and realised in cooperation with the National Commission for UNESCO – Bulgaria. Its objective is to contribute to the presentation and safeguarding of traditional skills and knowledge of important historical and cultural significance for Bulgaria that can be passed to future generations. The team of academic experts developed the guidelines for the practical operation of the System, trying to envisage the possible problems, challenges, and the ways to approach them in the instructions. A preliminary seminar was organised in December 2007, with the aim of training the representatives of regional museums, the Regional Expert Consulting and Information Centres (Regionalno ekspertno-konsultantski i informacionni centrove), and some local chitalishta – those that were expected to be directly involved in the nomination process (Grancharova 2008). The System ‘Living Human Treasures – Bulgaria’ is carried out biennially and proceeds in two rounds – regional and national. The first, pilot stage in 2008 indicated the goodwill of the state and the society as a whole for identifying, presenting and safeguarding its ICH, which consequently secures the safeguarding of its very cultural identity in the conditions of globalisation and unification. The Living Human Treasures of Bulgaria, inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Bulgaria (Natsionalna predstavitelna lista na nematerialnoto kulturno nasledstvo „Zhivi choveshki sakrovishta – Balgaria”) are as follows: 243 �244 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Project name Nominating institution Bearer Nestinarstvo [firewalking ritual], messages from the past: the Panagyr [fair] of saints Constantine and Elena in the village of Bulgari Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey), Burgas, District Burgas A group from Bulgari (headed by Michail Michailov), Tzarevo Municipality, District Burgas Kalusha – long-standing tradition kept for the generations to come Chitalishte ‘Nicola Y. Vaptzarov’, Hurletz, Kozlodui Municipality, District Vratza Group for authentic folklore ‘Kalushari’ Traditional Vasilitsa wedding Chitalishte ‘Geo Milev’, town of Momin Prohod, Kostenetz Municipality, District Sofiya Folklore ensemble ‘Momin Prohod’ 2008 TRADITIONAL RITES AND FEASTS TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING Two-part singing in the town of Nedelino Chitalishte ‘Svetlina’, town of Nedelino, District Smolyan Group for authentic singing (headed by Aneta Emilova) TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS Chitalishte ‘Prosveta’, town of Apriltsi, and Museum of Art Crafts and Applied Arts (Muzey na narodnite hudozhestveni zanayati i prilozhnite izkustva), town of Troyan, District Lovech Dyanko Dyankov (master of weapons, knives and tinning copper utensils) Two buenets met and started a dialog Chitalishte ‘Napredak – Yuper’, town of Kubrat, Kubrat Municipality, District Razgrad Group for source folklore and customs Mask game ‘Djamal’ (Koshov, Municipality of Ivanovo, District Ruse) Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey), Ruse, District Ruse Group for authentic folklore Dyanko Dyankov – master of ancient weapons from the town of Apriltsi 2010 TRADITIONAL RITES AND FEASTS TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING The song – past, present and future Chitalishte ‘Sts. Cyril and Methodius – 1926’, town of Satovcha, Satovcha Municipality, District Blagoevgrad Women’s group for ‘high voice singing’, children’s group for ‘high voice singing’ TRADITIONAL DANCING AND CHILDREN’S GAMES Spring folklore dancing on songs from the town of Banya, Karlovo Region Chitalishte ‘Sts. Cyril and St. Methodius’, town of Banya, Karlovo Municipality, District Plovdiv Group for source folklore Chitalishte ‘Minyor – 2005’, town of Pernik, Pernik Municipality, District Pernik Lidia Evtimova Dobrevska, storyteller from the town of Breznik, Breznik Municipality, District Pernik Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey), Pernik, District Pernik Surova groups from 31 locations TRADITIONAL NARRATION Listen and you will know 2012 TRADITIONAL RITES AND FEASTS The national Surova [St. Basil’s Day] celebration in the region of Pernik Table 1. The Living Human Treasures of Bulgaria, inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Bulgaria. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING Dobarsko babi [Grannies] – keepers of the Voditsi traditional rite Chitalishte ‘Prosveta – 1927’, Dobarsko, Razlog Municipality, District Blagoevgrad ‘Grannies from Dobarsko’ Let us preserve the Danube rhythms in Antimovo village Chitalishte ‘Razvitie – 1926’, Antimovo, Vidin Municipality, District Vidin Aerophonic music ‘Danube rhythms’ TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS From the source today in order to continue existing tomorrow Chitalishte ‘Bratstvo – 1869’, town of Kustendil, District Kustendil Stefan Alexov Petrov from Lomnitsa village Carpets from Chiprovtsi Chitalishte ‘Peter Bogdan – 1909’, town of Chiprovtsi, Chiprovtsi Municipality, District Montana Women’s folklore group and youngsters (Ivanka Ivaylova and Zaharinka Ivaylova) St. Lazarus’s Day ritual in Staro Selo village – from centuries to centuries Chitalishte ‘Vazrazhdane – 1940’, Staro Selo, Tutrakan Municipality, District Silistra Ensemble for authentic folklore ‘Staroseltsi’ Hıdrellez – Alevi carnival games from Bisertsi village Chitalishte ‘Stefan Karadzha – 1928’, Bisertsi, Kubrat Municipality, District Razgrad Group for source folklore Dervish’s Day in Lesichovo Chitalishte ‘Otets Paisii – 1890’, Lesichovo, Lesichovo Municipality, District Pazardzhik Mummers group 2014 TRADITIONAL RITES AND FEASTS TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING ‘Dobrudzha Thriad’ – past, present and future Chitalishte ‘Yordan Yovkov – 1870’, Dobrich, District Dobrich Group ‘Dobrudzha Thriad’ – Stefan Georgiev Mitev, Atanas Stoyanov Mitev, Zhivko Georgiev Stoyanov TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS Belts woven ‘on barks’ Chitalishte ‘Probuda – 1958’, Shumen, District Shumen Sofka Petrova Dimitrova The Erkech ritual on St. Lazarus’s Day: a living tradition Chitalishte ‘Prosveta – 1906’, Kozichino, Pomorie Municipality, District Burgas Group for authentic folklore Mummers at Shrovetide Chitalishte ‘Probuda – 1927’, Bozveliysko, Provadiya Municipality, District Varna Group for authentic folklore Painting eggs with wax Chitalishte ‘Prosveta – 1881’, Kostenets, Kostenets Municipality, District Sofia Ivanka Petrinina, Ivanka Tsvetanova, Lyubka Stamatova, Tsvetanka Nadzhakova, Yordanka Gerina, Mariana Dukova, Lyubka Katsarova, Nadezhda Petrinina, Lyudmila Chingova 2016 TRADITIONAL RITES AND FEASTS TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING Polyphonic women’s / men’s singing with tambura accompaniment Chitalishte ‘Sts. Cyril and Methodius – 1919’, Dorkovo, Rakitovo Municipality, District Pazardzhik Men’s vocal folklore group at ensemble ‘Ovcharska Pesen’ [Shepard’s song] 245 �246 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Project name Nominating institution Bearer The Rhodope bagpipe – the magic of the mountain Chitalishte ‘Rodopska Prosveta – 1923’, Devin, Devin Municipality, District Smolyan Group of bagpipe players TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING / TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS Kostadin Ilchev – a distinctive continuer of the Rhodope bagpipe tradition Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey) ‘Stoyu Shishkov’, Smolyan, District Smolyan Kostadin Stefanov Ilchev TRADITIONAL DANCING AND CHILDREN’S GAMES Traditional dances in Gamzovo village – tradition meets the future Chitalishte ‘Prosveta – 1928’, Gamzovo, Bregovo Municipality, District Vidin Gamza Ensemble for Source Folklore With the dances of our ancestors Chitalishte ‘Otets Paisii – 1956’, Pet mogili, Nikola Kozlevo Municipality, District Shumen Youth dance group ‘On the Square’ TRADITIONAL DANCING AND CHILDREN’S GAMES / TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING Songs and dances in the square of Kipra village Chitalishte ‘Hristo Botev – 1927’, Kipra, Devnya Municipality, District Varna Ensemble for authentic folklore ‘Kipra’ TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS Knitting of fishing tackles – pounds, fishing nets and hoop nets – a thousand-year old craft in the Burgas Bay Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey), Burgas, District Burgas Stalin Ivanov Iliev The Living Human Treasures of Bulgaria, inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Bulgaria; cont. The successful biennial realisation of the System ‘Living Human Treasures – Bulgaria’ proves that there are elements of ICH that are actively maintained in practically all of the country’s regions. It also demonstrates the readiness and the responsibility of all the community representatives and experts that take part in the nominations and the selections. In the framework of this program, an integral archive for all the documents and materials, connected with the programs for safeguarding the ICH is established at the National Centre for ICH (Natsionalen tsentar za nematerialno kulturno nasledstvo) at IEFSEM. Beside the inscriptions in the Representative List of the ICH of the Republic of Bulgaria, the state realised four successful inscriptions in the UNESCO Representative List of ICH of Humanity: in 2008 – ‘Bistritsa Babi, archaic polyphony, dances and rituals from the Shoplouk region’ (Sofia District) (Shtarbanova 2006), a traditional female polyphonic voice ensemble, continued for three generations; in 2009 – ‘Nestinarstvo, messages from the past: the Panagyr of Saints Constantine and Helena in the village of Bulgari’ (Burgas District) [a firewalking ritual, anastenaria – editorial �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena note]; in 2014 – ‘The tradition of carpet-making in Chiprovtsi’ (Montana District); in 2015 – ‘Surova folk feast in Pernik region’ (Pernik District), wintertime New Year’s celebrations. In addition, another two nominations submitted in 2013 for inscription in the Representative List of ICH of Humanity are awaiting evaluation: ‘High voice polyphonic singing from Dolen and Satovcha’ (Blagoevgrad District) and ‘Two-part singing from the town of Nedelino’ (Smolyan District). Another two nominations were submitted in 2013 for inscription in the Register of Good Safeguarding Practices: ‘The folklore fair in Koprivshtitsa’ (Sofia District) was inscribed in December 2016, while the ‘Bulgarian chitalishte (community cultural centre): practical experience in safeguarding the vitality of the intangible cultural heritage’ still awaits evaluation. Furthermore, in 2014, Bulgaria took part in a multinational nomination – together with the Former Yugoslav Republic of Macedonia, the Republic of Moldova, and Romania – for inscription in the Representative List of ICH of Humanity of ‘Cultural practices associated to the 1st of March’. During the first cycle of 2015, the UNESCO Committee requested additional information from the State Parties and invited them to resubmit the nomination for examination in the following cycle (2017). The Regional Centre for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO The Regional Centre for the Safeguarding of the ICH in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO (Regionalen tsentar za opazvane na nematerialnoto kulturno nasledstvo v Yugoiztochna Evropa pod egidata na UNESCO) was founded in 2008, registered as a non-profit organisation in accordance with the Bulgarian legislation. With the Resolution adopted at the 35th session of UNESCO General Conference in October 2009, the Regional Centre was recognised as a regional centre (Category 2) under the auspices of UNESCO. The agreement between UNESCO and the Bulgarian Government, which regards the establishment of the Regional Centre in Sofia, was signed on 25 October 2010 in Paris. On 16 March 2011, Bulgarian Parliament ratified the Agreement, entering it into force. On 20 February 2012, UNESCO Director-General Irina Bokova, together with the former Minister of Foreign Affairs Nikolay Mladenov, the former Minister of Culture Vezhdi Rashidov, and the former President of Bulgarian Academy of Sciences Nikola Sabotinov officially inaugu- 247 �248 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development International Folklore Festival ‘Between Three Mountains’, 2013, © Regional Centre for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena rated the Regional Centre for the Safeguarding of ICH in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO in Sofia. The co-founders of the Sofia Centre are: the Ministry of Culture of the Republic of Bulgaria, the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Bulgaria (Ministerstvo na vanshnite raboti), and the Bulgarian Academy of Sciences. The necessary funds for the running costs of the Sofia Centre are provided by the Bulgarian Government. For this purpose, a specific article in the Bulgarian Cultural Heritage Act has been amended. Members States of the Sofia Centre are: Albania, Armenia, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Georgia, Greece, The Former Yugoslav Republic of Macedonia, Moldova, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia, and Turkey. The mission of the Sofia Centre is to promote cooperation in the field of ICH on the national, regional, and international level, and to carry out initiatives for safeguarding and popularising ICH in the countries of South-Eastern Europe. As a Category 2 centre under the auspices of UNESCO, the Sofia Centre is expected to contribute directly to achieving the Strategic Programme Objectives or programme priorities and themes of the organisation. The key objectives are: • to promote the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and to contribute to its implementation; • to increase the participation of communities, groups, and individuals in safeguarding the ICH in the region; • to coordinate and exchange information related to ICH; • to foster regional and international cooperation between the countries in the region and UNESCO; • to support and participate in the activities that aim to enhance the capacity of experts in the field of ICH. In order to achieve the above objectives, the specific functions of the Centre include: • instigation and coordination of research into practices of safeguarding ICH elements present in the South-Eastern European countries, as referred to in Articles 11, 12, 13 and 14 of the 2003 Convention; • organisation of training courses on subjects connected to the safeguarding of ICH; • improvement of international and regional cooperation through networking with institutions active in the domain of ICH, notably those established under the auspices of UNESCO (Category 2), in order to coordinate activities and exchange information and knowledge concerning the safeguarding of ICH, and to promote good practices. 249 �250 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Surova folk feast in Pernik region, 2013, © Regional Centre for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Since its beginning, the Sofia Centre has been realising three key types of activity: capacity building, networking, and raising awareness. Capacity building One of the main goals of the Regional Centre is to support and encourage the countries of the region in strengthening their capacity for safeguarding ICH at the national level. In this regard, the Centre organises a series of training seminars in the framework of UNESCO’s global capacity-building strategy in the field of ICH. Until now, eight seminars have been successfully delivered in five countries in the region (Bulgaria, Albania, The Former Yugoslav Republic of Macedonia, Romania, and Croatia). Networking The Regional Centre focuses its efforts on enhancing the regional and international cooperation in the field of ICH through networking and forming active partnerships. Pursuing this goal, the Centre realises activities aiming at the exchange of information and knowledge about the safeguarding of ICH and the promotion of best practices in related policies, including the organisation of annual meetings of the South-East European Experts Network on ICH, meetings of related Category 2 centres, workshops and seminars. These are, among others: the Conference on ‘Intellectual Property, Intangible Cultural Heritage and Traditional Medicine’ in the Context of Policies for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe (2015); Round table on ‘70 Years UNESCO: Peace through Education, Science and Culture’ (2015); The Contribution of UNESCO Member States in South-Eastern Europe to the Dissemination and Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2015, see Ivanova 2016). Raising awareness Through various actions and events, the Regional Centre endeavours to raise awareness about the ICH in the region, to inform the wide public about the dangers that threaten this heritage as well as about the initiatives undertaken for the implementation of the 2003 Convention. Fulfilling this objective, the Regional Centre supports and organises international representative events such as film festivals, exhibitions, concerts, and promotion materials. The Centre has updated its official website (http://www.unesco-centerbg.org) with a new layout, new design, and new administration, all intended to facilitate its use and its way of posting information. 251 �252 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development In the future, the Regional Centre is planning to intensify its cooperation with the countries of South-Eastern Europe, and to expand the network of experts in order to increase the capacity for the safeguarding of ICH and for implementing the 2003 Convention at the national level; it strives to be the platform for disseminating and exchanging information in the field of ICH. References Anastasova, Ekaterina. 2003. “Zhivi choveshki sakrovishta. Nomenklatura na deynostite – Balgariya [Living Human Treasures. List of activities – Bulgaria]”. Balgarski Folklor 29 (2–3): 187–88. Grancharova, Evgenia. 2008. “Natsionalen seminar „Zhivi choveshki sakrovishta – Balgaria” [National seminar ‘Living Human Treasures – Bulgaria’]”. Balgarski Folklor 34 (1): 154–56. Ivanova, Miglena, ed. 2016. The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in SouthEastern Europe under the auspices of UNESCO. Petkova, Svetla. 2004. “Etap ot proekta „Zhivi choveshki sakrovishta – Balgariya” priklyuchi uspeshno [A stage of the project ‘Living Human Treasures – Bulgaria’ completed successfully]”. Balgarski Folklor 30 (1–2): 194–95. Peycheva, Lozanka. 2002. “Zhivi choveshki sakrovishta – Balgaria [Living Human Treasures – Bulgaria]”. Balgarski Folklor 28 (2): 81–83. Santova, Mila. 1990. “Preporaka za opazvane na folklora [A recommendation for the safeguarding of folklore]”. Balgarski Folklor 16 (3): 110–14. Santova, Mila. 2004. “Konventsiya na YUNESKO za opazvane na nematerialnoto kulturno nasledstvo [UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage]”. Balgarski Folklor 30 (3): 118–32. Santova, Mila, Dimitrina Kaufman, Albena Geogieva, Lozanka Peycheva, Ekaterina Anastasova, Vanya Mateeva, Radka Bratanova, et al. 2004. Zhivi choveshki sakrovishta: Balgaria / Living Human Treasures: Bulgaria. Sofia: Akademichno izdatelstvo “Prof. Marin Drinov.” Shtarbanova, Anna. 2006. “Otlichena balgarska kandidatura sred svetovnite shedyovri na nematerialnoto kulturno nasledstvo na chovechestvoto [A distinguished Bulgarian candidature among the world’s masterpieces of intangible cultural heritage]”. Balgarski Folklor 32 (2): 134–35. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Stanoeva, Iva. 2007. “Regionalen seminar na eksperti ot Yugoiztochna Evropa po problemite na nematerialnoto kulturno nasledstvo [A regional seminar of experts from South-Eastern Europe on the problems of intangible cultural heritage]. Balgarski Folklor 33 (4), 112–16. 253 �254 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Documentation as a form of safeguarding of the intangible cultural heritage in China: practice and experience Deng Xuechen* * Director of Digitizing Center, China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts (中国艺术研究院–中国非物质文化遗产保护中心), e-mail: dengxuechen@ihchina.cn. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena At the beginning of the 21st century, China launched a nationwide survey on intangible cultural heritage. The survey, spanning from June 2005 to December 2009, captured a collection of 290,000 precious objects and materials, producing two-billion-word documents, 4.77 million pictures, and a large number of audio-video materials, which resulted in 870,000 ICH elements in total. The past fifteen years have witnessed the great importance Chinese government attaches to the safeguarding of intangible cultural heritage. In line with its different domains and survival conditions, four approaches have been established over this time: productive safeguarding, integrated safeguarding, prioritised rescue safeguarding, and legislative safeguarding. What is more, these four approaches, respectively supported by actions and solutions, have been practically proved to play a positive role in the safeguarding efforts. China has accumulated rich experience in the successful establishment and improvement of the Chinese national list system of intangible cultural heritage, the recognition and nomination of bearers, the publicity and exhibition of intangible cultural heritage, and the first national survey of intangible cultural heritage; furthermore, a great amount of intangible cultural heritage has been safeguarded effectively. Documentation, as a primary and essential way of prioritised rescue safeguarding, proved to be a useful solution, especially in the current information and technology-oriented society. As such, it provides a significant contribution to the sustainable development of intangible cultural heritage safeguarding. In fact, China enjoys a long history of studying, documenting, and preserving national and folk cultures. Since the founding of the People’s Republic of China in 1949, the Government has been making great efforts to preserve its intangible cultural heritage. Many experts and scholars visited remote regions inhabited by national minorities, conducted surveys, and collected vast amounts of data on their national and folk cultures. For example, two professors: Yang Yinliu and Cao Anhe, who worked at the Institute of Music of Chinese National Academy of Arts (中国艺术研究院音乐 研究所), recorded the famous Erhu musical piece Er Quan Ying Yue (The Moon reflected on the 255 �256 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Deng Xuechen during the discussion at the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Er-quan Spring) with a wire recorder in 1950. This was, in fact, the last recording piece of the Erhu performer A Bing, who passed away shortly after. Similar music and sound recordings of over 7000 hours in total, made in the 1950s and 1960s by the Institute of Music, are now one of the most invaluable national legacies – considering that most performers passed away over time. In December 1997, UNESCO proclaimed the traditional music and audio data collected by the Institute of Music as the first inscription on the register of the Memory of the World Programme, which demonstrates effective efforts made by the Chinese government to preserve a large amount of ICH in danger of extinction. In 1979, Ministry of Culture of the People’s Republic of China (中华人民共和国文化部), State Ethnic Affairs Commission of the People’s Republic of China (中华人民共和国国家民族事务委员会), and China Federation of Literary and Art Circles (CFLAC, 中国文学艺术界联合会) jointly launched a general survey which focused on ten fields in five artistic genres, including folk literature, folk music, folk dance, folk opera and drama, which resulted in the composition and publication of a series of ten volumes known as the modern ‘Great Wall of Chinese culture’ (Leilei 2010). At the beginning of the 21st century, China launched a nationwide survey on intangible cultural heritage. The survey, spanning from June 2005 to December 2009, captured a collection of 290,000 precious objects and materials, producing two-billion-word documents, 4.77 million pictures, and a large number of audio-video materials, which resulted in 870,000 ICH elements in total. In the globalised world today, our political, economic and cultural structures as a whole are undergoing revolutionary changes. A large amount of intangible cultural heritage is on the verge of extinction. The rapid technological development in recent years has brought advances in digital technology to our attention for the improvement of ICH documentation. It is thus our duty to undertake the responsibility to document and transmit outstanding traditional Chinese culture by using scientific technology without any delay. At the beginning of 2006, China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts started constructing the database and a digital application in compliance with the requirements of the Ministry of Culture. In 2010, the Ministry put forward the construction of the Digitized Safeguarding Project of Chinese ICH in the Twelfth Five-year Plan (2011–2015), authorising China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts to undertake this project. Subsequently, we have conducted research and exploration over the past five years mainly in the three aspects of defining standards and specifications, establishing a database of digital resources and developing pilot projects. Out of these tasks, defining standards and specifications 257 �258 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development is the primary one, as it forms the foundation for the establishment of a standardised system for digitised safeguarding of ICH. Once completed, the standards and specifications will provide guidance for the implementation, management, and application of digitised safeguarding of ICH at both technical level and professional level, enabling the orderly conduct of digitised safeguarding throughout the nation with all unified standards to ensure the quality of digitised resource collection. By the end of 2014, we had accomplished 非物质文化遗产数字化保护专业标准 (Professional standards on digitised safeguarding of ICH),1 a series of three books which cover all the characteristics of ten categories of ICH in China. The three books are titled: 数字资源采集方案编制规 范 (Specifications for the compilation of digital resources collection plan), 数字资源采集实施规 范 (Specifications for the implementation of digital resources collection), and 数字资源著录规则 (Rules for digital resources description). The standards are now applied in twenty-six regions in China. By using such professional standards, recorders can learn the whole process of intangible cultural heritage collection, including how to collect information, how to make plans, and how to implement them. Besides, the professional standards can also provide specific requirements on the environment and the process of collection. Based on the Chinese practice and experience over the past years, I believe that four decisive factors are essential to ensure the success of ICH documentation. The first factor is qualified manpower, which should be equipped with rich knowledge of ICH, and be capable to document its elements in line with required standards. What is more, ICH experts or professionals must be the leading members of that manpower. However, in reality, the shortage of ICH professionals is the biggest concern we are facing. The second factor is documentation standards, which should define how to document and what to document. As mentioned earlier, China has made tremendous endeavours to set such standards, since the ten ICH categories differ from each other in details, and therefore require specific standards for documentation of each respective category. The third factor is devices and equipment, including, but not limited to cameras, scanners, and recorder pens. Sometimes, advanced equipment such as high-speed cameras is required when documenting details of various performing arts or moving processes. The fourth factor is time. It refers to specific moments, such as festivals or ceremonies that only occur at exact times. Knowing when these events occur is crucial to their documentation. This factor also refers to the duration and the process of documentation, as it is usually an enduring task. 1 A research achievement of cultural industry standard formulation project undertaken by Chinese National Academy of Arts. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts plays an important role in collecting, documenting, archiving and conserving data on intangible cultural heritage, as well as in providing information and raising awareness on the importance of ICH. Furthermore, as the internet is widespread today, it is the best channel to introduce and disseminate the Chinese ICH, as well as to practice information sharing. In line with the requirement regarding the national safeguarding of ICH, China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts started constructing the website at the beginning of 2006, which was completed and opened to the public as China’s official ICH website (www.ihchina.cn) in September 2006. The Website is used to introduce and popularise ICH elements among the public, both in China and other parts of the world; reflecting the richness and variety of Chinese traditional culture as a contribution to the safeguarding, scientific research, academic exchanges and popularisation of ICH in China. The major columns are as follows: Homepage, Organisations, Normative Instruments, UNESCO Lists, National Lists, ICH Bearers, Nomination Directives, News, Protection Forum, Exhibition and Performance. Under the Protection Forum, a large number of essays and interviews with ICH masters are provided. Under the Features, there are reports on ICH activities, detailed introduction to ICH elements and safeguarding experience. Beside these columns, there are more: Repository, Master, ICH Memory, and others. As a convenient platform to demonstrate and popularise information on Chinese ICH, the Website plays an important role in ICH information sharing. References Leilei, Jia, ed. 2010. 数字化时代文化遗产的保护和展现: 中美文化论坛文集 / Preservation and Presentation of Cultural Heritage in Digital Age: China-US Cultural Forum Collection of the Theses. Beijing: Wen hua yi shu chu ban she. 259 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51633eaff6a5ba78b2e227c854cc2db3.pdf 6d035686c31cd3d57989a9aef97eaa82 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6644 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource cultural heritage UNESCO 2003 convention Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6212 Title A name given to the resource Intangible cultural heritage: safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China. Part 2 Description An account of the resource 223 s.; il.color. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna (ed.) Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available National Heritage Board of Poland Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE edited by Hanna Schreiber 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �Title Intangible Cultural Heritage: Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China. The 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 Convention through the Prism of Sustainable Development. Scientific and substantive editor Hanna Schreiber Principal reviewer Andrzej Rottermund Language editing Tomasz Wiśniewski Translation LIDEX Mechanical editing Aleksandra Zych Proof-reading Tomasz Wiśniewski, Aleksandra Zych, Hanna Schreiber Layout, cover design and typesetting Magdalena Piotrowska-Kloc, Printomato © 2017 National Heritage Board of Poland ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa ISBN 978-83-63260-95-8 Printed by Łódzkie Zakłady Graficzne The views expressed in the articles published in this volume are those of the authors and do not necessarily represent the views of the institutions they work for, neither the National Heritage Board of Poland nor the Polish Ministry of Culture and National Heritage. �FOREWORDS Intangible cultural heritage at the heart of sustainable development . . . 12 Timothy Curtis Foreword . . . 16 Magdalena Gawin Opening speech . . . 20 Chen Fafen The National Heritage Board of Poland in the process of implementing the provisions of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage . . . 26 Małgorzata Rozbicka Introductory speech made during the opening of the 1st China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage . . . 34 Leszek Zegzda Kraków and its heritage in the European context . . . 40 Jacek Purchla �4 INTRODUCTORY PAPERS Intangible cultural heritage safeguarding: a global campaign and its practice in China . . . 52 An Deming Implementation of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – the Polish experience . . . 68 Jan Adamowski PART 1. ICH AND GOOD PRACTICES OF ITS SAFEGUARDING Croatia’s intangible cultural heritage safeguarding policies and practice. The implementation of the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Croatia . . . 86 Mirela Hrovatin, Martina Šimunković Safeguarding intangible cultural heritage in Latvia: insights into the contribution of NGOs . . . 100 Gita Lancere, Anita Vaivade Intangible cultural heritage in Lithuania . . . 112 Vida Šatkauskienė, Loreta Sungailienė, Skirmantė Ramoškaitė Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Hungary . . . 128 Eszter Csonka-Takács, Vanda Illés �5 PART 2. ICH AND THE EXAMINATION AND DOCUMENTATION OF PHENOMENA The strategy of safeguarding the intangible cultural heritage in the Czech Republic . . . 142 Martin Šimša Estonian inventory of intangible cultural heritage. The case of cross-trees . . . 154 Marju Kõivupuu Intangible cultural heritage of Albania and the challenges in creating the National Inventory and the list of phenomena and elements . . . 166 Silva Breshani, Arta Dollani Ambiguity in the system of safeguarding intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia . . . 184 Velika Stojkova Serafimovska, Ivona Opetčeska Tatarčevska The implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in the Republic of Serbia: documentation of the National Register of Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum in Belgrade . . . 198 Danijela Filipović Safeguarding intangible cultural heritage in Bosnia and Herzegovina . . . 214 Milica Kotur Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Slovakia . . . 226 Eva Ryšavá-Záhumenská �6 Safeguarding intangible cultural heritage in Bulgaria . . . 238 Albena Georgieva Documentation as a form of safeguarding of the intangible cultural heritage in China: practice and experience . . . 254 Deng Xuechen PART 3. CREATING THE ICH SAFEGUARDING SYSTEM – CURRENT CHALLENGES AND SOLUTIONS The intangible cultural heritage of Romania: current situation and future directions . . . 262 Marta Nedelcu The intangible cultural heritage of Slovenia and the activities of the Coordinator . . . 274 Nena Židov Networks of intangible cultural heritage experts in Hungary . . . 286 Eszter Csonka-Takács Intangible cultural heritage in the system of cultural heritage protection in Poland . . . 292 Katarzyna Zalasińska What do we mean when we say ICH? Or does the Galičnik wedding constitute ‘intangible cultural heritage’? . . . 300 Ivona Opetčeska Tatarčevska �7 ‘World is sacred’ worldview as an element of intangible cultural heritage in the modern world . . . 306 Vida Šatkauskienė Safeguarding and transmission of intangible cultural heritage – the case of Surova in a museum context . . . 318 Iglika Mishkova The Association of Folk Artists and its activities for the safeguarding of intangible cultural heritage in Poland . . . 336 Waldemar Majcher, Paweł Onochin, Katarzyna Smyk PART 4. ICH AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT Lists of intangible cultural heritage: the beginning or the end of sustainability? . . . 352 Eva Románková-Kuminková Intangible cultural heritage and sustainable development: case study of Suiti cultural space in Latvia . . . 370 Anita Vaivade Vernacular religion as an element of intangible heritage in terms of sustainable development . . . 380 Katarzyna Smyk Importance of inter-institutional cooperation for ICH safeguarding and sustainable development. The case of dry stone building . . . 398 Mirela Hrovatin �8 Securing the future of intangible cultural heritage in Romania in a sustainable way: benefits and subsequent risks . . . 412 Adina Hulubaş Discontinuation in transmission – threats and questions. The case study of Glasoechko singing in the Republic of Macedonia . . . 422 Velika Stojkova Serafimovska SUMMARY Ten remarks on the 10th anniversary of entry into force of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage . . . 434 Hanna Schreiber Acknowledgements . . . 472 Hanna Schreiber �PART 3. CREATING THE ICH SAFEGUARDING SYSTEM – CURRENT CHALLENGES AND SOLUTIONS �262 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The intangible cultural heritage of Romania: current situation and future directions Marta Nedelcu* * Counsellor, Ministry of Culture and National Identity (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale), Bucharest, Romania, e-mail: marta.nedelcu@cultura.ro. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions …one of the priorities of the Ministry of Culture and National Identity in the last year was to draw up the most important legal instrument referring to the cultural heritage, including the intangible cultural heritage: Tezele Codului Patrimoniului Cultural (The theses of the cultural heritage code). After being presented for public consultation, in November 2016, the preliminary theses were approved by a decision of the government. The document represents the preliminary stage to elaborate the Codul Patrimoniului Cultural (cultural heritage code), aligning the national legislation to the European principles. Introduction Over the last three decades, increasingly more experts around the world have been expressing their concerns over the negative effects of growing globalisation on the cultural diversity of people, especially on the living heritage of humanity – as a dynamic phenomenon and a permanent transformation. They have drawn attention to the need of adopting measures aimed at ensuring its safeguarding and preservation. It is in this context that UNESCO adopted the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – the first international legal instrument – at its 32nd session of the General Conference. In the very first lines of the Convention, we can read that the processes of globalization and social transformation, alongside the conditions they create for renewed dialogue among communities, also give rise, as does the phenomenon of intolerance, to grave threats of deterioration, disappearance, and destruction of the intangible cultural heritage, in particular owing to a lack of resources for safeguarding such heritage1. After approximately two years, on 29 December 2005, Romania accepted the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage2, becoming the 30th state party to the Convention. 1 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, http://www.unesco.org/culture/ich/en/convention (accessed: 30 October 2016). 2 Law no. 410/2005 on the acceptance of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, adopted in Paris on 17 October 2003 (Legea nr. 410 din 29 decembrie 2005 privind acceptarea Convenției pentru salvgardarea patrimoniului cultural imaterial, adoptată la Paris la 17 octombrie 2003, Monitorul Oficial [The Official Gazette], no. 17, 9 January 2006). 263 �264 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development However, it is worth mentioning that important steps with regard to the safeguarding of living heritage had already been made in Romania a few decades ago. The primary example is the first initiative to document the Romanian traditional culture, made by Dimitrie Gusti (1880–1925), a personality crucial to the Romanian culture in the interwar years, founder of the Sociological School of Bucharest, sociologist, philosopher, and aesthetician. He based his research on the idea that the research of the nation should start with research of the village, the fundamental basis of Romanian people. In 1925, Dimitrie Gusti initiated an extensive campaign, in which interdisciplinary teams of researchers – sociologists, ethnographers, geographers, and other experts – have studied the relevant expressions and manifestations of village life. Ten years later, this impressive project was partially transposed into a more tangible form: the Romanian Village Museum (Muzeul Satului Românesc), founded in 1936, one of the first open-air museums in Europe. Although its initial objective was scientific research, during their research in the territory, the team members collected representative items – furniture, ceramics, textiles, tools – and the best way to exhibit them was to place them in peasant houses from different ethnographic areas. This led to the birth of a village in the city centre of Bucharest called The Dimitrie Gusti National Village Museum (Muzeul Național al Satului ‘Dimitrie Gusti’) (Gusti 2010). Other considerable initiatives from the last century that aim to preserve and promote the Romanian living heritage together with the accumulated experience have contributed to the creation of a solid ground for the acceptance and implementation of the 2003 Convention. Brief introduction to the history and current situation of the intangible cultural heritage of Romania Romania is divided into three historical regions, from the center to the borders: the intra-Carpathian area, outlined by the arch of Carpathian Mountains; the area east of the mountains; and the south of the mountains, bordered by the Danube: Europe’s longest river, which separates the Carpathian area from the Balkan Peninsula. The geographical and historical framework has determined the Romanian culture and its own ethos. The identity of Romania has formed as a mix of ancient Dacian and Roman elements, with many other influences. In Antiquity and the Middle Ages, the most important influences came from the Slavic peoples and the Byzantine Empire. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions First scientific concerns for intangible cultural heritage, or folklore (as it was understood in Romania in that era), appear in the second half of the 19th century. The merit goes to Bogdan Petriceicu Hașdeu (1838–1907), Romanian writer and philologist, who approached the folklore from a scientific point of view for the first time, and established its main links with other areas: history, philology, and psychology (Chiţimia 1968, 671–74). Over time, different definitions have been made, and a multitude of terms have been coined to denote this highly-varied field, each of them focusing on a different area; the intense activity, the continuing concern for folklore and ethnography, all generating ‘reservoirs’ for important information about the identity of Romanian people. The multitude of customs, traditions, rituals and social practices can be divided nowadays into 9 main ethnographic regions: Transilvania, Maramureş, Crişana, Banat, Oltenia, Muntenia, Dobrogea, Moldova, and Bucovina. In Romania, there are a number of governmental and non-governmental institutions and competent bodies at the national and local level that directly and indirectly play a vital role towards the management and promotion of intangible cultural heritage. The attributions of main institutions are established by the central piece of ICH legislation: Chapter IV of the Law no. 26/2008 on the protection of intangible cultural heritage. According to article 17, the Ministry of Culture and National Identity (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale) plays a central role and ‘coordinates at the national level the activities of public institutions with responsibilities in the field of intangible cultural heritage’3. Other specific duties with reference to intangible cultural heritage include developing policies and strategies and providing financial support to the institutions responsible for the identification, conservation, protection, and promotion of intangible cultural heritage of Romania. The Ministry of Culture and National Identity also supports the institutions involved in the implementation of safeguarding strategies for intangible cultural heritage. However, the institution directly responsible for intangible cultural heritage is the National Heritage Institute (Institutul Național al Patrimoniului), a public institution of national importance, subordinated to the Ministry of Culture and National Identity through the Department of Conservation and Promotion of Traditional Culture (Direcția Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale). According to article 18 of the Law no. 26/2008, its main duties are: ‘to initiate and 3 Legea nr. 26 din 29 februarie 2008 privind protejarea patrimoniului cultural imaterial, Monitorul Oficial, no. 168, 5 March 2008. 265 �266 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Doina, © Institute of Ethnography and Folklore ‘Constantin Brăiloiu’ – Romanian Academy. Lad’s dances in Romania, © Motoc Ioan. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions develop projects and programs regarding conservation, protection and promotion of the intangible cultural heritage’, ‘coordinate on the methodological level the activities of cultural establishments in the field of intangible cultural heritage’, ‘implement education programs in the field of traditional cultural expressions’. However, perhaps the most important activity of the Department of Conservation and Promotion of Traditional Culture is related to the organisation and administration of the National Register of Intangible Cultural Heritage (Registrul Naţional al Patrimoniului Cultural Imaterial). In line with the provisions of the 2003 Convention (article 13: Other measures for safeguarding), in 2008, Romania designated a competent body for the safeguarding of the intangible cultural heritage present in its territory: the National Commission for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial). It plays a significant role in the activities concerning intangible cultural heritage. It is a scientific body without a legal personality, subordinated to the Ministry of Culture and National Identity. The organisation and the functioning of the Commission, as well as the main responsibilities of this scientific body, are established by the articles 13, 14, and 15 of the Law no. 26/2008, and the Order of the Minister of Culture no. 2102/20144. We mention only some of its duties: ‘coordinating the activities tied to protection and promotion of the intangible cultural heritage under the cultural policies of the Ministry of Culture and National Identity’, ‘developing the National Safeguarding Program’, ‘conferring the title of Living Human Treasures for domains of the intangible cultural heritage’, ‘drafting the national lists of the intangible cultural heritage’, and elaborating the nomination files for the UNESCO ICH Lists. Beside the above-presented institutions and bodies, other key institutions and organisations are directly involved in the safeguarding process of ICH in Romania: County Centres for Conservation and Promotion of Traditional Culture (Centrele Județene pentru Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale), research institutes of the Romanian Academy, universities with ethnology programmes, ethnographic museums, cultural institutions, professional associations, NGOs, researchers, and individuals operating in the field of intangible cultural heritage. All the relevant institutions, organisations, and bodies are actively involved in the safeguarding, development, and promotion of intangible cultural heritage and work in a complementary way. 4 Ordinul Ministrului Culturii nr. 2102 din 19.02.2014 privind organizarea şi funcţionarea Comisiei Naţionale pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 267 �268 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding measures at national and international level One of the first safeguarding measures undertaken by Romania at the national level was ‘to identify and define various elements of intangible cultural heritage present in its territory’, as established by the article 11 of the 2003 Convention. In this way, in 2008, our country initiated a process of drafting two relevant instruments: The Repertoire of the Intangible Cultural Heritage of Romania (Repertoriu Național de Patrimoniu Cultural Imaterial – Repertoire, from now on) and The National Register of Intangible Cultural Heritage (Registrul Național al Patrimoniului Cultural Imaterial – Register, from now on). According to the authors, the Repertoire represents ‘a synthesis of all phenomena of the Romanian traditional culture’ (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial 2009, 2014). Furthermore, it is the most important tool for inventorying Romanian intangible cultural heritage elements. The competent body responsible for the entire work was the National Commission for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. The Repertoire has now reached the first part of the second volume out of a series of three bilingual volumes (Romanian and French). The five domains of the 2003 Convention provided a starting point in the process of drafting the Repertoire, however, taking into account the diversity and the complexity of the Romanian traditional culture, the entire work has been subdivided into thematic chapters, leading to the following structure: The first volume (2009) is dedicated to four out of five domains, as defined by the 2003 Convention, and consists of nine thematic chapters: art forms of language and oral traditional expressions; folk music and dance; toys for children and youth; feasts, social practices and rituals; traditional practices for preventing, controlling and curing diseases; traditional craftsmanship; traditional food; language. The second volume is divided into two parts, both dedicated to the last of the five domains: volume IIA (2014) encompasses and systematises the knowledge about the man and the universe, knowledge of the earth, ethnobotany, and practices concerning the animals, while volume IIB, which is currently under work, will contain elements of intangible cultural heritage referring to the organisation of space and habitat. The third volume will be dedicated to the intangible cultural heritage of the ethnic minorities of Romania. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions In the process of drawing up the Repertoire, the information obtained from the questionnaires that had been addressed to the communities was compared and completed with previous bibliographical and documenting instruments, such as: the Atlasul etnografic român (Romanian ethnographic atlas), monographs, field research documents, materials from folklore archives, and others. The two volumes of the Repertoire that have been published can also be accessed in electronic form, on the official website of Ministry of Culture and National Identity in Romania5. According to the Law no. 26/2008, article 12, the Register is designed as follows: a) a list of elements of intangible cultural heritage no longer used or remembered by communities; b) a list of intangible cultural heritage elements that are in danger of disappearing; c) a list of active elements which represent the existing intangible cultural heritage of Romania. The second important safeguarding measure undertaken at the national level, in line with provisions of the article 13 of the 2003 Convention, was the creation of a series of legal instruments related to intangible cultural heritage. As previously mentioned, the Law no. 26/2008 on protecting the intangible cultural heritage is the central piece of legislation in regards to the ICH of Romania. It establishes the general framework for the identification, documentation, research, protection, preservation, promotion, enhancement, transmission, and revitalisation of intangible cultural heritage elements. This law contains relevant provisions concerning intangible cultural heritage: the definitions of the terms and expressions (article 2), the main characteristics of ICH (article 4), the 5 domains of the ICH, the Living Human Treasures title (article 7), the safeguarding measures for ICH (article 9), the National Register of the Intangible Cultural Heritage (article 12), the institutions and bodies responsible for ICH (Chapter IV). Other legal instruments are: • Law no. 410/2005 on the acceptance of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, adopted in Paris on 17 October 2003; • Order of the Minister of Culture and National Heritage no. 2436/2008 on the elaboration of the National Programme for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage6; • Order of the Minister of Culture and National Heritage no. 2491/2009 on granting the title 5 Volume I: http://www.cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol I franceza.pdf; volume IIA: http://www.cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol IIA romana si franceza_0.pdf (accessed: 30 November 2016). 6 Ordinul Ministrului Culturii și Cultelor nr. 2436 din 8.07.2008 privind elaborarea Programului naţional de salvgardare, protejare și punere în valoare a patrimoniului cultural imaterial. 269 �270 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Craftsmanship of Horezu ceramics, © Romanian Peasant Museum. Craftsmanship of Horezu ceramics, © National Heritage Institute, Romania. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions of Living Human Treasures7 with subsequent additions and amendments by the Order of the Minister of Culture no. 2148/20138; • Order of the Minister of Culture no. 2102/2014 on the organisation and functioning of the National Commission for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage; • Law no. 102/2015 on establishing the National Day of the Romanian Traditional Costume9. In line with the provisions of the 2003 Convention, Romania has established the National Program of the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Programul Național pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial) through the National Commission of the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. The Order of the Minister of Culture and National Heritage no. 2436/2008 on the elaboration of the National Programme for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage provides the main directions of the Program: • documenting, inventorying, and studying of ICH elements and editing the National Register of ICH through identifying the communities, groups, and individuals that keep the elements of intangible cultural heritage alive; • safeguarding, conserving, transmitting, and promoting of the ICH elements through special programs and projects, as well as through collaborations and partnerships with institutions, bodies, or specialists; • valorising ICH through projects that amend legislative and administrative frameworks; • promoting ICH through programmes and/or projects, raising awareness through campaigns and editorial projects; • protecting ICH by writing regulatory drafts and strategies to support communities, groups, and individuals that bear elements of ICH in order to preserve and transmit it to the new generations; • international cooperation in the field of ICH through liaising with homologue institutions and organisms from the countries that have ratified the UNESCO 2003 Convention. According to the article 14 of the 2003 Convention, the States Parties ‘shall endeavour to capacity-building activities for the safeguarding of the intangible cultural heritage’. In this sense, the 7 Ordinul Ministrului Culturii, Cultelor și Patrimoniului Național nr. 2491 din 27.11.2009 pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 8 Ordinul Ministrului Culturii nr. 2148 privind modificarea alin. (1) al art. 11 din Anexa la Ordinul Ministrului Culturii Cultelor și Patrimoniului Național nr. 2491 din 27.11.2009, pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 9 Legea nr. 102 din 7.05.2015 privind instituirea Zilei Naționale a Costumului Tradițional din România, Monitorul Oficial, no. 323, 13 May 2015. 271 �272 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ministry of Culture and National Identity, in collaboration with the Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO, and with the support of the Dimitrie Gusti National Village Museum, has organised the National Workshop ‘Implementing the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage at the national level’, which took place in Bucharest in June 2016. The workshop was attended by representatives from governmental and non-governmental organisations, communities, institutions, and individual experts who were personally involved in the implementation of the Convention. The workshop not only contributed to adding value to national efforts of working on the effective implementation of the 2003 Convention, but it gave the main actors of the ICH sector a possibility to exchange experiences. ‘In order to ensure better visibility of the intangible cultural heritage and awareness of its significance’ (article 16 of the 2003 Convention), Romania has inscribed six elements on the Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity: ‘Căluş ritual’ (2008, previously declared a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, in 2005); ‘Doina’ (2009); ‘Craftsmanship of Horezu ceramics’ (2012); ‘Men’s group Colindat, Christmas-time ritual’ (2013, multinational file, Romania and Republic of Moldova); ‘Lad’s dances in Romania’ (2015); ‘Traditional wall-carpet craftsmanship in Romania and the Republic of Moldova’ (2016, multinational file, coordinated by Romania). One more nomination file was submitted to the Intergovernmental Committee to be examined at its twelfth session (2017): ‘Cultural practices associated to the 1st of March’ (a multinational file coordinated by Romania and elaborated together with Bulgaria, Macedonia, and the Republic of Moldova). Two more application files are currently in progress: ‘The blouse with altiţă’, the traditional women’s blouse characterised by the presence of embroidered fields: the collar (chest and sleeves) called altiţă, the vertical or diagonal stripes on the sleeves, the brețară (a bracelet-like element that supports the sleeves around the wrists) and a pleated element (an ornamental strip under the altiţă); and ‘Oina game’, a traditional sport game known since the 14th century, practiced outdoors. Future directions The initiatives mentioned above have significantly contributed to the safeguarding of the intangible cultural heritage of Romania. However, some issues still require our attention. The main �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions challenges faced by our country are: the insufficient knowledge of the regulatory framework and of the National Safeguarding Programme for ICH, the existence of some confusing provisions within the legal framework regarding the responsibilities of the institutions involved in the safeguarding of the intangible cultural heritage, the local public funding of events promoting false values of cultural heritage, the acculturation process that alters traditional values, the low interest of the youth in continuing the transmission of intangible cultural heritage elements. In this regard, one of the priorities of the Ministry of Culture and National Identity in the last year was to draw up the most important legal instrument referring to the cultural heritage, including the intangible cultural heritage: Tezele Codului Patrimoniului Cultural (The theses of the cultural heritage code). After being presented for public consultation, in November 2016, the preliminary theses were approved by a decision of the government. The document represents the preliminary stage to elaborate the Codul Patrimoniului Cultural (cultural heritage code), aligning the national legislation to the European principles. Moreover, in 2016 the Ministry of Culture and National Identity has drafted the Strategy for Culture and National Heritage for 2016–2020. The draft of the Strategy is a document of public medium-term policies and contains information about the strategic vision and the priorities of action, with relevant references to intangible cultural heritage. References Chiţimia, Ion Constantin. 1968. “Bogdan Petriceicu Haşdeu.” In Istoria literaturii române, vol. II. De la Scoala ardeleană la Juniméa, 644–705. Bucuresti: Editura Academiei Republicii Socialiste Romania. Gusti, Dimitrie. 2010. “Gânduri.” Jurnalul Național, May 16. Accessed October 30, 2016. http://jurnalul.ro/editie-decolectie/dimitrie-gusti/ganduri-543918.html. Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2009. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu. I [The Intangible Cultural Heritage of Romania. The Repertoire I]. Bucureşti: CIMEC – Institutul de Memorie Culturală. Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2014. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu IIA [The intangible cultural heritage of Romania. The repertoire IIA]. Bucureşti: Editura Etnologică. 273 �274 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The intangible cultural heritage of Slovenia and the activities of the Coordinator Nena Židov* * Slovene Ethnographic Museum (Slovenski etnografski muzej), Ljubljana, Slovenia, e-mail: nena.zidov@etno-muzej.si. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions We consider it very important to question the possible consequences of our decisions related to the elements, to the bearers in the field, to the considerations of certain elements as suitable for inscribing on the Register, to the proclamation of ICH of special significance, and to the decisions on preparing a nomination for inscription on the Representative List. Initial reflections on intangible cultural heritage The first debates in response to the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage started in Slovenia in 2004. In cooperation with the Slovene National Committee of ICOM (Slovenski odbor ICOM), the Institute of Slovene Ethnology (Inštitut za slovensko narodopisje) and the Institute of Ethnomusicology (Glasbenonarodopisni inštitut) – the last two at the Scientific Research Centre of the Slovenian Academy of Science and Arts (Znanstvenoraziskovalni center Slovenske akademije znanosti in umetnosti) – and the Slovene Ethnographic Museum have organised a panel discussion on intangible cultural heritage (Zdravič Polič 2004, 257). The participants discussed the relationship between tangible and intangible heritage, research methodologies, and the significance of ICH for Slovene ethnologists and folklorists. Since different terms may be used to translate ‘intangible heritage’ into Slovene (such as nematerialna / neopredmetena / neoprijemljiva / neotipljiva / nesnovna dediščina), the discussion also highlighted the issue of terminology (Slavec Gradišnik 2004, 262). In the same year, the first article discussing the relationship between the tangible and the intangible in ethnographic museums (Čeplak Mencin 2004) and the first Slovene translations of the definitions adopted at the International Conference of ICH Experts held in Paris in 2002 (Smrke and Slavec Gradišnik 2004) were published in Etnolog – a periodical publication of the Slovene Ethnographic Museum. In 2005, the Institute for the Protection of Cultural Heritage of Slovenia (Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije) published a book Nesnovna kultura dediščina (Intangible cultural heritage), presenting the most important ICH elements in Slovenia (Prešeren and Gorenc 2005). The idea of the publication was to draw the attention of both the professional community and the 275 �276 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development lay public to the importance of ICH, to promote the political will to ratify the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and to begin implementing actual measures for its safeguarding (Koželj 2005, 11). Ratification and implementation of the UNESCO Convention From 2006 to 2008, the project Register of the Intangible Cultural Heritage as an Integral Part of a Uniform Cultural Heritage Register was led by the Institute of Slovene Ethnology at the Scientific Research Centre of the Slovenian Academy of Science and Arts. Its aim was to prepare the guidelines for the Register of the Intangible Cultural Heritage in Slovenia (Križnar 2008). In 2008, the Act ratifying the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage1 entered into force, and the Convention was implemented by the new Cultural Heritage Protection Act.2 In addition to movable and immovable cultural heritage, it included ICH.3 According to the Act, the public service related to the safeguarding of the ICH is delegated to the Coordinator for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Koordinator varstva nesnovne kulturne dediščine) with the following responsibilities: to identify, document, research, evaluate, and interpret the intangible heritage; to coordinate and independently propose the entry of elements of the intangible heritage in the national register; to advise the bearers of ICH on its integral safeguarding; to coordinate the work of museums and institutes related to the preservation of the intangible heritage of special significance; to coordinate the work of museums and institutes related to the safeguarding of the intangible heritage and cultural spaces connected with it; and to perform other tasks related to the intangible heritage as commissioned by the Ministry of Culture.4 Between 2009 and 2010, the function of the Coordinator was performed by the Institute of Slovene Ethnology at the Scientific Research Centre of the Slovenian Academy of Science and Arts. The Cultural Heritage Protection Act forms the basis for the Register of the Intangible Cultural Heritage (Register nesnovne kulturne dediščine) kept by the Ministry of Culture. In addition, the 1 Zakon o ratifikaciji Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije [The Official Gazette of the Republic of Slovenia] 2/2008, 8 January 2008. 2 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), Uradni list Republike Slovenije 16/2008, 15 February 2008. 3 Originally referred to as ‘living cultural heritage’ and in 2016, following a proposal by the Coordinator, changed to ‘intangible cultural heritage’ (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1D) [the Act amending the Cultural Heritage Protection Act], Uradni list Republike Slovenije 32/2016, 6 May 2016). 4 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), art. 98. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Act also defines the proclamation of ICH elements of special local or national significance.5 While the inscription of an element in the Register does not carry any legal consequences for its bearers, the proclamation of an element of special significance includes safeguarding measures, support for its bearers and practitioners, and the engagement of the state in the protection of the area important for the safeguarding of the element (Kovačec Naglič 2012, 15–17). The notion of ICH was also incorporated in the Rules on the Cultural Heritage Register (2009)6 and in the Rules on the Registry of Types of Heritage and Protection Guidelines (2010).7 The Slovene Ethnographic Museum – the Coordinator for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Slovenia Since 2003, the Slovene Ethnographic Museum has added ICH to its basic mission of protecting, introducing, and promoting the understanding of material cultural heritage (Smerdel 2003, 25–26). The knowledge about ICH is disseminated at the museum through exhibitions, events, workshops for children and adults, and through lectures and seminars. We have been paying special attention to ICH since 2011 when the Ministry of Culture assigned the function of Coordinator to the museum. To perform the responsibilities of the Coordinator, the museum has proposed an establishment of a special Intangible Heritage Department with additional employees, however, only one member of the museum staff is assigned to work in the field of ICH on a full-time basis. Some coordination tasks are performed by other museum employees and especially by the curators, who participate in the informal working group in addition to their routine assignments. Museum staff is also active in the field, preserving or re-establishing contacts with bearers of ICH elements, providing them with advice on its safeguarding, assisting in the process of writing applications for the Register, and engaging in education. The activities of bearers are documented with photo and video cameras. Cooperating with the bearers, the Coordinator also prepares proposals and texts for the entry of elements in the Register, cooperates in the proclamation of ICH of special significance, and participates in the preparation of UNESCO nominations which are the responsibility of the Ministry 5 Originally as ‘living masterpiece of local or national significance’, since 2016 ‘intangible cultural heritage of special local or national significance’ (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine [ZVKD-1D]). 6 Pravilnik o registru kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije 66/2009, 21 August 2009. 7 Pravilnik o seznamih zvrsti dediščine in varstvenih usmeritvah, Uradni list Republike Slovenije 102/2010, 17 December 2010. 277 �278 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Making bobbin lace in Idrija Lace School, 2014. Photo by Nena Židov. Easter dances and games in Metlika, 2017. Photo by Nena Židov. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions of Culture. The representatives of the Coordinator maintain contact with institutions responsible for the safeguarding of ICH abroad and participate in various professional conferences on ICH in Slovenia and abroad. The Coordinator’s working group that consists of ICH experts from different Slovene institutions (Ministry of Culture, regional museums, Institute of Slovene Ethnology, Institute of Ethnomusicology, Department of Ethnology and Cultural Anthropology, Slovene National Commission for UNESCO, and other experts as required) meets three times annually to examine the initiatives for inscription on the Register, as well as to consult the Coordinator and the Ministry of Culture about the proclamation of ICH elements of special significance, and when making decisions concerning applications to UNESCO lists. As the National Coordinator, the museum contributes to raising public awareness about ICH. In 2011, a website was set up (http://www.nesnovnadediscina.si/) to provide information on the procedures for entering the Register, the activities of the Coordinator, current events, and publications on intangible cultural heritage. The content, available in English, includes short descriptions and photographs of the elements entered in the Register, some of them accompanied by video presentations. Most of them are created by our Department of Ethnographic Film. The museum also promotes the Slovene ICH, particularly the elements and bearers inscribed in the Register and the elements proclaimed to be of special national significance. In order to raise the profile of the elements in the Register, the corporate image of the Coordinator also includes the logo of the Register, which the bearers can use in their printed materials, websites, and products. Elements with bearers inscribed in the Register have been also presented at museum exhibitions. Carnival groups were presented at the exhibition The Carnival Heritage of Slovenia in 2012 (Pukl, Valentinčič Furlan, and Židov 2012, 258–59) at the travelling exhibition Slavic Carnivals organised by the Forum of Slavic Cultures, first presented to a wider audience in June 2014 at the headquarters of UNESCO in Paris (Rogelj Škafar et al. 2014) and later at the exhibition Pust ima veliko obrazov (Carnival with many faces) in Ljubljana Puppet Theatre (2015). In 2012, the proclamation of the ‘Traditional production of Carniolan sausages’, as intangible heritage of special national significance, was accompanied by a small exhibition about a butcher in Ljubljana who had been producing Carniolan sausages between the two world wars (Dular 2013). Moreover, an exhibition entitled Velikonočna dediščina Slovenije (The Easter heritage of Slovenia, 2013) presented elements related to the celebration of Easter (‘Škofja Loka Passion play’, ‘Making Palm Sunday bunches in Ljubno’, ‘Easter games with Easter eggs’, ‘Making Bela Krajina Easter eggs’). In 2014, an exhibition Tradi- 279 �280 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development cionalno izdelovanje papirnatih rož (The traditional making of paper flowers) was shown, presenting the producers of paper flowers and their products. In 2016, an exhibition Ribniško suhorobarstvo (Ribnica woodenware, a craft connected with the making of useful wooden objects by hand) was established. All elements inscribed in the Register by 2014 were presented at an exhibition entitled Nesnovna kulturna dediščina Slovenije skozi fotografijo (Slovenia’s intangible cultural heritage through photographs). Bearers of the ICH are also presented at various public events. For example, since 2013, we have organised a tournament of the game pandolo on the Museum Square, involving the bearers of this traditional activity (Zidarič 2014). During the celebration of the tenth anniversary of the Convention, there was also a tasting of culinary goods at the museum, where visitors could also meet the bearers of these elements of heritage (Jerin 2013). During the European Heritage Days in 2015, the museum, in cooperation with the Consortium of Slovenian Craftsmen Centres (Konzorcij rokodelskih centrov Slovenije), organised the first Slovenski Rokodelski Festival (Festival of Slovene crafts), which presented over 40 craftsmen from 9 craft centres in Slovenia. In 2012, we published Priročnik o nesnovni kulturni dediščini (Handbook of intangible cultural heritage) in order to inform the wide public about the basic terms related to ICH in light of the UNESCO Convention and the related inventorying, documenting, safeguarding, preparing applications to UNESCO lists, and about the procedures for inscription on the national Register (Jerin, Pukl, and Židov 2012). In the following year, a calendar with photographs of elements and bearers inscribed in the Register in 2013 was issued; its copies were sent to all the bearers. In 2015, the bilingual publication Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015) was published in order to inform ICH experts from abroad about the elements inscribed in the Slovene Register, to increase awareness of the importance of the ICH of Slovenia, and to encourage its bearers to prepare applications for the Register. The publication presented 42 elements inscribed in the Register from 2008 to August 2015, with short descriptions and photographs (Jerin and Židov 2015). The representatives of the Coordinator participate in professional gatherings connected with ICH at home and abroad and also organise such events themselves. In 2012, the museum organised two panel discussions: on the safeguarding of the intangible cultural heritage at the local and national levels, and on international visual research on carnivals (Pukl, Valentinčič Furlan, and Židov 2012, 259–60). In 2013, we organised an international conference on the promotion of ICH and published the conference proceedings in a bilingual publication (Jerin, Zidarič, and Židov �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions 2014). In 2014, an international conference on documenting and presenting ICH on film was subsequently organised and the proceedings were published in another bilingual publication (Valentinčič Furlan 2015). By the end of 2016, 56 elements had been entered in the Register (Ministrstvo za kulturo 2016), which itself has existed since 2008. The elements are listed in the following domains: expressions and language (1), performing arts (6), social practices, rituals and festive events (22), knowledge and practices concerning nature and the universe (3), and traditional craftsmanship (24). Eight elements were proclaimed as ICH of special national significance (‘Škofja Loka Passion play’, ‘Shrovetide customs in Cerkno’, ‘Shrovetide in Drežnica and Drežniške Ravne’, ‘Making Palm Sunday bunches in Ljubno’, ‘Traditional production of Carniolan sausages’, ‘Shrovetide rounds of the Kurenti’, ‘Making Slovene bobbin lace’, ‘Making Idrija bobbin lace’). In 2016, the ‘Škofja Loka Passion play’ was the first element from Slovenia to be inscribed on the UNESCO Representative List of the Intangible Heritage of Humanity. Final reflections The Slovene Ethnographic Museum deals with ICH in two ways: by continuing its previous activities in this area, and by dealing with ICH in the spirit of the UNESCO Convention and in its function as Coordinator for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Židov and Jerin 2015). We think that ethnographic museums are suitable institutions for the safeguarding and promotion of ICH, as such activities belong more or less organically to their regular scope of activities. Dealing with ICH also gives us more opportunities for research, whilst also making us look with fresh eyes at certain basic concepts, such as heritage and tradition, including their re-created and new kinds (Židov 2014, 158). The Convention also requires us to navigate between politics and professional disciplines (Knific 2010, 129–31). Some specialists in Slovenia feel that there are unresolved issues related to ICH in the spirit of the Convention and in connection with both the Slovene Register and legislation (Židov 2014; Kunej 2015). We consider it very important to question the possible consequences of our decisions related to the elements, to the bearers in the field, to the considerations of certain elements as suitable for inscribing on the Register, to the proclamation of ICH of special significance, and to the decisions on preparing a nomination for inscription on the Representative List. 281 �282 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Door-to-door rounds of Kurenti in Markovci, 2015. Photo by Nena Židov. The making of trniči cheese on Velika planina, 2013. Photo by Nena Židov. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The implementation of the UNESCO Convention is undeniably a great professional challenge and represents an enormous responsibility towards the bearers of ICH. Perhaps not all specialists involved are sufficiently aware of this responsibility. In addition, one serious problem in Slovenia is the lack of adequately trained personnel. Since only one person in the museum is employed fulltime to deal with ICH in the spirit of the 2003 Convention, the required work could not possibly be accomplished without the cooperation of museum curators. Moreover, a rather limited number of people work in the field of ICH at the Ministry of Culture. We are thus of the opinion that the work to bring inscriptions to UNESCO lists urgently requires additional personnel. The Coordinator’s work so far has undoubtedly had an effect on the increased awareness of the importance of ICH in Slovenia and of the elements and bearers included in the Register. The bearers are also becoming increasingly interested in their elements being inscribed in the Register or proclaimed as elements of national significance, as well as becoming involved in applying for inscription on the UNESCO Representative List. Furthermore, intangible cultural heritage is included in education and is the subject of a number of different projects. Many local communities are already aware of the importance of their intangible heritage for the local identity and recognisability. References Čeplak Mencin, Ralf. 2004. “Neotipljiva kulturna dediščina: Unesco in etnografski muzeji [Intangible cultural heritage: UNESCO and ethnographic museums].” Etnolog 14: 245–56. Dular, Andrej. 2013. “Mesarstvo skozi osebne in obrtne dokumente ljubljanskega mesarja: Josip Rozman – izdelovalec kranjskih klobas med svetovnima vojnama [The butcher trade in the light of personal and trade documents of a Ljubljana butcher: Josip Rozman – maker of Carniola sausages between the two world wars].” Etnolog 23: 407–12. Jerin, Anja. 2013. “Obeležitev 10. obletnice Unescove Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine v Sloveniji [Celebration of the 10th anniversary of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia].” Glasnik Slovenskega etnološkega društva 53 (1–2): 121–22. Jerin, Anja, Adela Pukl, and Nena Židov, eds. 2012. Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Handbook of intangible cultural heritage]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. 283 �284 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Jerin, Anja, Tjaša Zidarič, and Nena Židov, eds. 2014. Promocija nesnovne kulturne dediščine: ob deseti obletnici Unescove Konvencije / Promotion of the Intangible Cultural Heritage: The 10th Anniversary of the UNESCO Convention. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Jerin, Anja, and Nena Židov, eds. 2015. Register žive kulturne dediščine Slovenije (2008–2015) / Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015). Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Knific, Bojan. 2010. “Folkloriziranje plesnega izročila: prostorske, časovne in družbene razsežnosti ljudskih in folklornih plesov [Folklorisation of the dance heritage: Spatial, temporal, and social dimensions of folk and folkloric dances].” Etnolog 20: 115–34. Kovačec Naglič, Ksenija. 2012. “Sistem varstva žive kulturne dediščine v Sloveniji [The system of protection of the intangible cultural heritage in Slovenia].” In Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Handbook of intangible cultural heritage], edited by Anja Jerin, Adela Pukl, and Nena Židov, 15–19. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Koželj, Zvezda. 2005. “Nesnovna kulturna dediščina in njeno varstvo [Intangible cultural heritage and its protection].” In Nesnovna kulturna dediščina [Intangible cultural heritage], edited by Damjana Prešeren and Nataša Gorenc, 8–12. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Križnar, Naško, ed. 2008. Register nesnovne dediščine kot del enotnega registra kulturne dediščine: zaključno poročilo [The Register of Intangible Heritage as part of the Register of Cultural Heritage: Final report]. http://www. mk.gov.si/fileadmin/mk.gov.si/pageuploads/Ministrstvo/raziskave-analize/dediscina/CRP_register_nesnovne_ dediscine_2008-10-15.pdf. Kunej, Rebeka. 2015. “Tanec a klobása – hmotná forma nehmotného kulturního dědictví, nebo naopak (Slovinské zkušenosti) [Dance and sausages: The tangible form of intangible cultural heritage or vice versa (Slovenian experience)].” Národopisná revue 25 (3): 283–90. Ministrstvo za kulturo. 2016. “Seznam registriranih enot nesnovne kulturne dediščine [List of registered elements of intangible cultural heritage].” Accessed October 23. http://www.mk.gov.si/si/storitve/razvidi_evidence_in_ registri/register_nesnovne_kulturne_dediscine/seznam/. Prešeren, Damjana, and Nataša Gorenc, eds. 2005. Nesnovna kulturna dediščina [Intangible cultural heritage]. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Pukl, Adela, Nadja Valentinčič Furlan, and Nena Židov. 2012. “Carnival king of Europe II: partnersko sodelovanje SEM v mednarodnem projektu [Carnival King of Europe II: SEM partnership in the international project].” Etnolog 22: 255–60. Rogelj Škafar, Bojana, Nina Zdravič Polič, Nena Židov, Adela Pukl, and Anja Jerin. 2014. “Slovenia / Slovenija.” In Slavic Carnivals: Feasts Connect the People, edited by Andreja Rihter, 108–15. Ljubljana: Forum of Slavic Cultures. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Slavec Gradišnik, Ingrid. 2004. “Mednarodni dan muzejev v Slovenskem etnografskem muzeju [International Museum Day at the Slovene Ethnographic Museum].” Etnolog 14: 260–66. Smerdel, Inja. 2003. “Smo stari ali mladi? [Are we old or young?].” Etnolog 13: 23–26. Smrke, Franc, and Ingrid Slavec Gradišnik, trans. 2004. “Besednjak neopredmetene kulturne dediščine [Glossary of the intangible cultural heritage].” Etnolog 14: 267–71. Valentinčič Furlan, Nadja, ed. 2015. Dokumentiranje in predstavljanje nesnovne kulturne dediščine s filmom / Documenting and Presenting Intangible Cultural Heritage on Film. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Zdravič Polič, Nina. 2004. “Slovenski etnografski muzej in Unescova konvencija o varstvu neopredmetene kulturne dediščine [Slovene Ethnographic Museum and the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage].” Etnolog 14: 257–59. Zidarič, Tjaša. 2014. “Pandolo: prijateljski turnir v tradicionalni istrski igri pred Slovenskim etnografskim muzejem [Pandolo: A friendly tournament in the traditional Istrian game in front of the Slovene Ethnographic Museum].” Etnolog 24: 275–78. Židov, Nena. 2014. “Nesnovna kulturna dediščina Slovenije: dileme v zvezi z njenim varovanjem v luči Unescove konvencije [The intangible cultural heritage of Slovenia: Dilemmas relating to their protection in the spirit of the UNESCO Convention].” In Interpretacije dediščine [Heritage interpretations], edited by Tatjana Dolžan Eržen, Ingrid Slavec Gradišnik, and Nadja Valentinčič Furlan, 150–61. Ljubljana: Slovensko etnološko društvo. Židov, Nena, and Anja Jerin. 2015. “Promotion of the intangible cultural heritage at the Slovene Ethnographic Museum.” In Sharing Cultures 2015: Proceedings of the 4th International Conference on Intangible Heritage, Lagos, Portugal, 21–23 September, edited by Sérgio Lira, Rogério Amoêda, and Cristina Pinhero, 329–35. Barcelos: Green Lines Institute for Sustainable Development. 285 �286 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Networks of intangible cultural heritage experts in Hungary Eszter Csonka-Takács* * Ethnographer, Director, Directorate of Intangible Cultural Heritage, Hungarian Open Air Museum (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság, Szabadtéri Néprajzi Múzeum), Szentendre, Hungary, PhD, email: csonka-takacs.eszter@sznm.hu. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The database can be joined by anybody because it is believed that every individual willing to help – whether to assist the communities or to spread the word making the principles of the Convention 2003 more visible – can be very important in the entire process of implementation. In order to identify, document, and develop a tailor-made system of local safeguarding and preservation of intangible cultural heritage elements, as well as facilitate their promotion, transmission and access, the cooperation and efforts of experts are crucial. Different networks were established on the national level by the body responsible for implementing the safeguarding tasks nationally – the Directorate of Intangible Cultural Heritage of the Hungarian Open Air Museum1 – such as the Network of Experts. The realisation of its tasks is locally facilitated by the County Coordinators. The Hungarian Open Air Museum (Skanzen), as an integrated institution of heritage protection, is able to realise the collection, documentation, archivisation, and the functional interpretation of tangible-built-intangible heritage, and at the same time raise questions.2 The Skanzen possesses a diversified civil and professional network (see Káldy and Nagyné Batári 2014 for details), moreover, it functions as a well-working knowledge centre, with its functions spanning from giving folk architectural advice to training teachers and museum managers. In such circumstances, a community and a professional network related to intangible cultural heritage have emerged. Their main purposes are to raise awareness on the importance of safeguarding the ICH, to make the principles of the Convention 2003 more visible, to foster the exchange of different herit- 1 For information about the Directorate, see Csonka-Takács 2010, 48. 2 For more information about the Skanzen, see: skanzen.hu/en. 287 �288 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Dr. Eszter Csonka-Takács in the panel with Ivona Opetčeska Tatarčevska and Dr. Velika Stojkova Serafimovska (on her right) and with Vanda Illés and Professor Jacek Purchla, the chair of the panel, on the left, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions age-safeguarding measures and strategies, and to attract the widest possible public attention towards the importance of cultural diversity.3 Organisational structure The involvement and active participation of competent experts in a wide range of fields are essential for implementing and achieving the diverse tasks regarding the safeguarding and preservation of intangible cultural heritage elements. Each expert contributes to and participates in the realisation of specific tasks according to his or her own localisation, field and area of expertise. The coordination of locally participating experts in various fields and the fulfilment of the state’s obligations regarding the safeguarding of the intangible cultural heritage of the country, as prescribed in the UNESCO 2003 Convention, can be greatly facilitated by the existence and operation of a well-organised network of experts. ‘Implementation could be helped by a network of researchers, cultural experts and representatives of NGOs’ (Csonka-Takács 2010, 50). Voluntary Network of Experts In Hungary, the Network of Experts is a database of individuals, groups, and organisations involved in the field of intangible cultural heritage at the local level. The establishment and operation of this wide-ranging network draw upon the existing networks of non-governmental organisations together with networks of scientific, educational, and cultural institutions and their active, locally operating members. The Network of Experts includes members of non-governmental cultural organisations; individuals working in centres of culture, research and education; as well as those managing museums and public collections competent in any of the various domains of intangible cultural heritage; at the same time, it possesses a comprehensive knowledge of the given community or region, its attributes and cultural life. 3 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003, art. 13 (available online: www. unesco.org/culture/ich/en/convention). 289 �290 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The network includes: 1. scientific experts (researchers, museologists, educators, university students): university departments and institutions, museums and research centres; 2. membership of relevant non-governmental organisations nationally: folk art associations, revival heritage groups, homeland interest groups, settlement preservation associations; 3. cultural experts (culture managers, exhibit and public collections and archive managers and educators): culture centres, archives, art schools. Experts are directly involved in the heritage safeguarding work of individual bearer communities or regions by contributing to the identification, mapping, and inventorying of the local heritage elements, promoting the development and implementation of strategies for the safeguarding of such elements, encouraging communities to propose elements for the National Inventory of Intangible Cultural Heritage (Szellemi Kulturális Örökség Nemzeti Jegyzéke), and providing guidance and direction throughout the nomination process, providing information and raising awareness at the local level, as well as encouraging and assisting the development of local educational programmes to promote particular elements. The database can be joined by anybody because it is believed that every individual willing to help – whether to assist the communities or to spread the word making the principles of the Convention 2003 more visible – can be very important in the entire process of implementation. A form has to be filled out by each expert, stating their field of expertise and contact details, which they agree to place on a publicly accessible database. This database is on the website of ICH in Hungary, maintained by the Directorate of ICH in the Skanzen.4 The communities interested in nominating an element and groups organising an event can freely search for a suitable expert suitable. County Coordinators The Directorate relies on the mediating work of county rapporteurs. The Skanzen created this professional network based on the institutions of the county museum system to coordinate and facilitate the promotion, the awareness-raising, and to give professional guidance to the commu4 See: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=szakmai_halozat_tagok. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions nities. By selecting an expert – most commonly an ethnographer5 – from each county, a group of professionals has been formed, which helps in mediating information, informing and looking up communities, and preparing the nomination document. They provide professional advice for interested communities and organise orientation forums with the participation of the Directorate, facilitating contact between the involved parties. The tasks of the County Coordinators are to initiate and coordinate the documentation of intangible cultural heritage elements in their counties and regions, to organise local forums and meetings, to transmit information to communities, to provide professional counseling to affected communities, to link the communities with the network of experts, and to maintain continuous contact with the Directorate of ICH. The Directorate provides regular training and informational sessions for the County Coordinators and also organises 2–3 meetings annually to exchange ideas and experiences and to coordinate specific tasks. Heritage elements included in the National Inventory in the latest years are one of the great examples of the hard work of the county rapporteurs.6 References Csonka-Takács, Eszter. 2010. “The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Service of our Living and Surviving Tradition – Tasks and Opportunities in Hungary.” In Sustainable Heritage. Symposium on European Intangible Cultural Heritage, Budapest, April 23–24, 2010, edited by Mihály Hoppál, 45–50. Budapest: European Folklore Institute. Káldy, Mária, and Zsuzsanna Nagyné Batári. 2014. “The Hungarian Open Air Museum and its Communities.” In Exhibit Your Culture. Community Learning in Museums and Cultural Organizations, edited by Aniko Korenchy-Misz and Nikki Lindsey, 85–94. Budapest: CETAID Partnership. 5 The list of members of the coordinators is available online: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=f41_megyei_ referensek. 6 For elements inscribed on the National Inventory, see: szellemikulturalisorokseg.hu/index0_en.php?name=en_f22_elements. 291 �292 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage in the system of cultural heritage protection in Poland Katarzyna Zalasińska* * Faculty of Law and Administration, University of Warsaw (Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego), Warsaw, Poland, post-doctoral degree, e-mail: kasiazasinska@op.pl. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions … an integrated approach to safeguarding is not only possible but in fact desirable. Sometimes by protecting the tangible heritage (for instance, certain landscape designs), we can simultaneously protect intangible heritage as well (for instance, specific practices related to that particular place). Hence, the preservation of the landscape including its natural environment is a prerequisite for the protection of heritage. UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage laid out in Paris on 17 October 2003,1 entered into force in Poland on 16 August 2011. By submitting the ratification documents, Poland became the 135th state that acceded to it. It is worth noticing, however, that intangible heritage had already been included in the system of protection of cultural heritage in Poland before. There had not been a law however that would be dedicated exclusively to the protection of intangible cultural heritage neither before 2011 nor after the ratification of the Convention. The subject of this article is to signal the place of intangible heritage in the system of the safeguarding of cultural heritage in Poland. We should start by noticing that the legal framework for the protection of cultural heritage in Poland, both tangible and intangible, should be seen, above all, in the context of the Constitution of the Republic of Poland of 2 April 1997.2 It contains a direct reference to the issue of protection of national heritage (Article 5 of the Constitution), cultural heritage (Article 6 section 2 of the Constitution) and cultural goods (Article 6 sections 1 and 73 of the Constitution). Legal protection of cultural heritage is based on the preamble and the provisions of Articles 5, 6, and 73 of the Constitution. In the official introduction to the Constitution, we can read: … beholden to our ancestors for their labours, their struggle for independence achieved at great sacrifice, for our culture rooted in the Christian heritage of the Nation and in universal human values, recalling the best traditions of the First and Second Republic, obliged to bequeath to future generations [emphasis mine – K.Z.] all that is valuable from over one thousand years’ heritage … 1 Dziennik Ustaw [Journal of Laws] 2011 no. 172 item 1018, 8 February 2011. 2 Dziennik Ustaw 1997 no. 78 item 483, 2 April 1997. 293 �294 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Katarzyna Zalasińska, Professor Magdalena Gawin and Professor Jacek Purchla during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The preamble thus refers to the value of cultural heritage and points out the primary purpose of its protection: preserving it in the best possible condition and passing it on to future generations. The precise specification of the matter that is indicated in the preamble as protected is made in the above-mentioned Article 5 of the Constitution: ‘The Republic of Poland shall safeguard the independence and integrity of its territory and ensure the freedoms and rights of persons and citizens, the security of citizens, safeguard the national heritage and shall ensure the protection of the natural environment, pursuant to the principles of sustainable development’, in Article 6 section 1: ‘The Republic of Poland shall provide conditions for the people’s equal access to the products of culture which are the source of Nation’s identity, continuity and development’, and section 2: ‘The Republic of Poland shall provide assistance to citizens of Poland living abroad in maintaining their links with the national cultural heritage’. Article 5 of the Constitution, which states that the Republic of Poland safeguards national heritage, thus defines it as one of the basic objectives of the state. Furthermore, the clarification of the role of heritage is provided in the Article 6 of the Constitution, which states the obligation of making it available to the public and ensuring equal access to it. The State is also obliged to provide this access to citizens of Poland residing abroad to assist them in keeping ties with it. Article 6 of the Constitution refers to a broader category than Article 5, as it speaks about the dissemination and provision of cultural goods, and not merely ‘safeguarding’ it, i.e. the concern for preservation to an undiminished degree. Articles 5 and 6 of the Constitution should be seen as general provisions of the axiological standard, which set out the basic and inalienable tasks of the state. Thus, it should be recognised that, in the light of the provisions of the Basic Law, the constitutional obligation of the State is to create conditions for the proper performance of tasks related to the protection of cultural heritage, including its material and non-material creations. At the same time, Articles 5 and 6 of the Constitution do not provide grounds to limit the scope of these provisions only to the material heritage. Therefore, they constitute a directive for an inclusive perception of all elements of heritage, and thus should logically exclude fragmentation of the safeguarding systems, though this fragmentation is observable in international law (Schreiber 2016, 391–94). This means that the protection of the intangible heritage is grounded in the Constitution. On the statutory level, there are no regulations in Poland directly dedicated to the protection of intangible cultural heritage. Nevertheless, this issue is inscribed in the activities focused on the protection of monuments and the activities of cultural institutions, particularly museums. Above all, 295 �296 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the protection of the intangible heritage is embedded in the mission statement of museums, as defined in Article 1 of the Museums act, dated 21 November 1996:3 The museum is a non-profit organisational unit that aims at collecting and continuously protecting the material and immaterial goods constituting the natural and cultural heritage of mankind; informing about the values and contents of collections; disseminating knowledge on the fundamental values of the history, science and culture of Poland and the World; shaping cognitive and aesthetic sensitivity; and facilitating the use of the gathered collections. Of course, the activities of museums, as explicitly stated in Article 2 of the Museums act, focus mainly on collecting, cataloguing, researching, storing, and ensuring security and maintenance, but it is also worth mentioning the other tasks through which museums carry out their mission: • arranging permanent and temporary exhibitions; • organising research activities and scientific expeditions, including archaeological explorations; • conducting educational activities; • supporting and promoting artistic and cultural dissemination activities; • making collections available for educational and scientific purposes. Particular attention should be paid to the task of dissemination of culture, which enables the museum to go beyond its classical framework and become an institution of remembrance that actively engages in social processes, thus strengthening the protection of heritage, especially its intangible manifestations. Thus, rather than remaining mere guardians of collections that record the identity of past generations, the museums have begun to play an important role in the field of education, as well as in promoting and pursuing artistic activity and facilitating the spread of culture. It is partly due to the fact that they have started filling the gaps in areas where the activities of other institutions (e.g. schools, cultural centres) have weakened or in some places disappeared. It should also be noted that museums, despite their unquestionable financial problems, have built an extremely strong position within the framework of protection of cultural heritage in Poland, taking on tasks far beyond their usual scope of duties. Another element of the system of safeguarding cultural heritage that affects the protection of intangible heritage in Poland is the regulation concerning the protection of monuments. It should be recalled that according to Article 2 of the Convention, the concept ‘intangible 3 Dziennik Ustaw 1997 no. 5 item 24 with further changes. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions cultural heritage’ includes ‘practices, ideas, messages, knowledge, skills – as well as the instruments, objects, artefacts and cultural spaces related to them’, thus material objects, often corresponding to the legal definition of a monument, defined in the glossary in Article 3 of the Monuments protection and preservation act, dated 23 July 2003:4 immovable or movable property, parts or assemblies thereof, created by humans or related to human activity and constituting the testimony of past times or events, the preservation of which is in the public interest due to its historical, artistic and scientific value. Furthermore, the Article 6 of this Act further clarifies that movable monuments are, in particular, musical instruments, folk art and handicraft products as well as other ethnographic objects, the preservation of which is an important condition for transmitting the non-material heritage to future generations. There is also no doubt that the protection of intangible heritage is also affected by another element of the system of cultural heritage protection in Poland: the phenomena of intangible heritage that are inscribed in specific cultural landscapes. In such cases, an integrated approach to safeguarding is not only possible but in fact desirable. Sometimes by protecting the tangible heritage (for instance, certain landscape designs), we can simultaneously protect intangible heritage as well (for instance, specific practices related to that particular place). Hence, the preservation of the landscape including its natural environment is a prerequisite for the protection of heritage. It is worth mentioning here that the Monuments protection and preservation act introduces the form of legal protection of the cultural landscape in Poland, understood as ‘human-perceived space, containing natural elements and products of civilisation, historically shaped by natural factors and human activities’ (Article 3 clause 14 of the Act). Municipal councils may, in fact, create cultural parks to preserve the cultural landscapes and to preserve the distinctive landscape areas with immovable monuments characteristic of the local building and settlement traditions (Article 16 section 1 of the Act). The restrictions pointed in the Act that pertain to the territories of cultural parks, allow a harmonious shaping of the landscape which respects the tangible but also the intangible heritage in a given area. Notwithstanding, the Monuments protection and preservation act provides protection of historical landscape designs through listing them in the register of monuments. An example of a protected monument as a landscape covering numerous architectural 4 Dziennik Ustaw 2003 no. 162 item 1568 with further changes 297 �298 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development objects is Kalwaria Zebrzydowska, listed in 1999 in the UNESCO World Heritage List. It is worth recalling that in the justification of the entry, we can read: Kalwaria Zebrzydowska is a unique monument of culture, in which the cultural landscape serves as a framework for the symbolic representation of the Passion of Christ in the form of chapels and alleys. Thus, it is a cultural landscape of great beauty and great spiritual value in which the elements of nature and those of human creation beautifully harmonise. Counter-reformation at the end of the 16th century led to creating many such designs in Europe. Kalwaria Zebrzydowska is a unique example of this type of landscape on a large scale; it integrates natural beauty, spiritual goals and the concept of an ideal Baroque park5. This entry was a sign of an idea emerging in UNESCO of an integrated approach to heritage protection. Taking into consideration the religious practices performed in this place as an intangible element and linking it with material heritage, it indicates a desirable direction for thinking about landscape as a type of cultural space that is complemented by elements of intangible heritage. A further sub-system of protection of cultural heritage in Poland that is strengthening the conditions for the protection of the intangible cultural heritage comprises of the activities of libraries and archives, understood as institutions of remembrance in accordance with UNESCO Recommendation Concerning the Preservation of, and Access to, Documentary Heritage Including in Digital Form, which was adopted during the 38th session of UNESCO General Conference (Paris, 3–18 November 2015). Documentary heritage resources provide the means for understanding social, political, collective as well as personal history and culture. The activity of libraries and archives can, therefore, strengthen intergenerational transmission. Ensuring the effective protection of the intangible heritage in Poland is a significant challenge, and in its nature, it is a problem of changing the philosophy of protection than of significant legislative changes. In fact, it is necessary to change the approach to the duties related to protection, which requires primarily an understanding of the specifics of intangible heritage, for which the main form of expression is, in fact, the human being. The ephemeral and elusive nature of intangible heritage is a result of this, and thus its preservation is limited by human memory. This brings the need for a continuous transmission of this heritage to succeeding communities, groups and individuals. Therefore, even though intangible heritage is inscribed in the system of protection of cultural heritage in Poland, the principles of its functioning still require change and improvement. 5 http://whc.unesco.org/en/list/905. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions References Schreiber, Hanna. 2016. “Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016) [Patrimonialisation in international relations. Selected tendencies in international cultural heritage safeguarding (2006–2016)].” In Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych [Tendencies and developmental processes of contemporary international relations], edited by Marcin Florian Gawrycki et al., 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 299 �300 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development What do we mean when we say ICH? Or does the Galičnik wedding constitute ‘intangible cultural heritage’? Ivona Opetčeska Tatarčevska* * Ministry of Culture of the Republic of Macedonia, Cultural Heritage Protection Office (Ministerstvo za kultura na Republika Makedonija, Uprava za zaštita na kulturnoto nasledstvo), Skopje, Republic of Macedonia, Mr.Sc., e-mail: itatarcevska@gmail.com. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Because cultural practices can sustain imagined or imaginary meanings from past generations, they – together with the authenticities they claim to carry – are always at risk of becoming redefined in the service of state ideologies and commercial interests. Even though the political elites have recognised the significance of the 2003 Paris Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and have been prompt in having it translated and ratified, the Macedonian Law on the protection of cultural heritage1 has still not been adapted in terms of terminology and definitions regarding intangible cultural heritage. The debate on terminology is still ongoing and has reached the level of specific public initiatives, such as the question of expanding the definition of intangible heritage in Macedonia, or the question of what types/genres of culture(s) is/are included or excluded in this system. We have reached a certain level of maturity and awareness on the national level, but still face a number of serious challenges. We lack specific, focused policies, as well as activities and measures regarding this type of heritage, especially initiatives from five scholarly institutions which are authorised to safeguard intangible cultural heritage. Unfortunately, the community of experts is still struggling with starting-point questions, such as: what is living heritage? Or: should we safeguard the intangible culture that is somewhat hibernating in the collective memory and is not actively practised by the communities, even if there is still an awareness of its existence? What of the practices that have been already ‘heritagised’, such as the Galičnik wedding, or others that have been ‘festivalised’, professionalised, and commercialised? Although it is debatable whether the Galičnik wedding is ‘living’ or ‘frozen’, it seems that the ritual is being stewarded, albeit by the local council, in ways that support interests and ideologies of the state and corporate entities with which the state has commercial relationships. 1 Zakon za zaštita na kulturnoto nasledstvo, Služben vesnik na Republika Makedonija [Official Gazette of the Republic of Macedonia] no. 20, 2 April 2004. 301 �302 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Coca Cola in the Galičnik wedding ritual ‘Sharing the pogacha (ritual bread)’, 2017, © AEGEE-Skopje. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The Galičnik wedding is a commercialised village ritual that has been transformed, reconstructed, and ‘festivalised’ from an ordinary, everyday-life wedding ritual complex. It has become a singular performance through which a cultural practice has been fashioned into a national symbol. In its current iteration, it blurs the boundary between state and corporate-sponsored ritual, and between tourist festival, staged folklore, and life-cycle event. Here, I am arguing that on the one hand, the institutionalised systems of safeguarding ICH are always embedded in and affected by political processes of heritagisation and recontextualisation, but on the other hand, the ways that these processes affect the cultural practices vary greatly in degree and manner even in the same national context. The Galičnik wedding festivity is organised every year in the village of Galičnik in the Mijak region in western Macedonia. Currently, the Macedonian Ministry of Culture and about twenty corporate entities sponsor the two-day festival. Centring on the wedding of an actual couple with family roots in Galičnik, the festival features its families, friends, and volunteers performing detailed wedding rituals and wearing traditional costumes and traditional items passed down from relatives or other families from Galičnik. Hundreds of visitors, mostly Macedonians (but some foreigners as well), attend the wedding each year. The public and most Macedonians view it as an ‘authentic’ and nationally important practice of rural Macedonian folk culture. The Galičnik wedding became a state-sponsored reconstruction of the traditional wedding that emphasised the distinct ethnic Macedonian heritage in the period of the Socialist Republic of Macedonia. It was launched as a reenactment in 1974 by the local council (mesna zaednica) of the village of Galičnik. This organisation remains responsible for acquiring funds for the wedding and its annual organisation. The changing nature of the festival became apparent during the 1980s and 1990s. A hotel built in 1980 on the western edge of the village also supported and confirmed its status as a tourist destination. In 1991, a competition was held to select a young couple to be married at the event and has been organised annually since then. The competition transformed the wedding from a complete re-enactment to the marriage of an actual couple – with the primary (if not the only) change being the introduction of the wedding ceremony performed in the church. The wedding had thus been subject to state-supported processes of heritagisation and festivalisation for several decades. This demonstrates how earlier processes of recontextualisation have resulted in a reconstruction of the local tradition as a symbol of national identity in the form of a tourist festival, sustained by a local council of part-time residents in partnership with an event-planning firm. For purposes of tourism, 303 �304 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the Galičnik Wedding is constructed as ‘intangible culture’, though it fails to meet the UNESCO definitions of ICH. We argue that the state and commercial sponsors are in a way ‘safeguarding’ the Galičnik wedding by ensuring its continuation every year through this state sponsored ritual. This commodification effect is clear in the case of the Galičnik wedding, as Macedonian tourists come to the village to consume a musical and ritual experience of their national identity, an experience that is often visceral and emotional. I am not suggesting that the Galičnik wedding is not meaningful, important, or significant to its participants. On the contrary, its significance to Macedonians serves not only as a vehicle for representing historical understandings of oppressed Macedonian people but is also often experienced as a symbolic expression of the process of safeguarding ICH in Macedonia. Past and present political and economic processes connected to ICH should always be carefully considered, especially when they are not as clear as in the case of the Galičnik wedding. Because these cultural practices can sustain imagined or imaginary meanings from past generations, they – together with the authenticities they claim to carry – are always at risk of becoming redefined in the service of state ideologies and commercial interests. Therefore we, as scholars engaging in ICH from all possible perspectives, in the face of such consequences need to claim the ethical and moral responsibility to continue asking which elements of ICH are to be safeguarded and why. ��306 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ‘World is sacred’ worldview as an element of intangible cultural heritage in the modern world Vida Šatkauskienė* * Deputy Director, head of the Department of Ethnic Culture of the Lithuanian National Culture Centre (Lietuvos nacionalinis kultūros centras), Vilnius, Lithuania, e-mail: satkauskiene@lnkc.lt. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions … the bearers preserve not only a great number of local songs, dances, stories, customs, but also – which is crucial – the principles of the relation between the human and the world… We, the people, endanger ourselves and the world: consumption, exploitation of natural sources, a variety of conflicts – it all leads to a deadlock. In the search for ways to survive and remain positive, the intangible cultural heritage (ICH) can contribute to modern environmentalist and ecological movements by encouraging people to care about their surroundings and avoid consumerism by engaging in sustainable development practices and exploring their cultural heritage (literature, art, theatre, cinema, etc.). All manifestations of ICH are important. However, in today’s world, it is perhaps the most crucial to distinguish them and join efforts to develop the essence of every tradition – together with its worldview and outlook towards life. The core viewpoint of traditional cultures is the dimension of sacredness, which constitutes the world and existence. Everything that exists – both the visible and the invisible, including human beings and their presence – is sacred. Perhaps it is a risky topic, however, in my opinion, anyone who had carefully studied their own and other people’s cultural heritage has experienced the concept of the sacredness of this world. There are many academic and scientific publications that analyse the notion of sacredness (sacre, sacrum, sanctum, etc.) from the perspective of religious studies, ethnology, mythology, psychology, and other related fields, including the analysis of the detachment of sacrum and its manifestations (hierophanies) from the everyday phenomena that constitute the sphere of profanum; or vice versa – the claim that the division between the sacrum and profanum is absent; or other various approaches to nature of sacrum and its irrational character, experiencing sacrum, or answering the question whether it is feasible to describe the experience using language (Beresnevičius 2004a, 2004b, 2004c, 307 �308 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Vida Šatkauskienė, with Professor Cai Hua during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions 2004d, 2004e, 2005a, 2005b; Daujotytė 2016; Eliade 1996, 1997; Otto 1923; Račiūnaitė-Vyčinienė 1997; Vaitkevičius 2009, 2016). There is no need to develop a theoretical discourse here – it is more important to point out some aspects that attempt to tackle the problem at hand. First of all, when we consider the experience of field research, it should be noted that the personal contacts with the bearers of traditions that the ICH field researchers engage in frequently result in a realisation that the cultural artefacts and the immaterial links that tie the generations of people with their environment through traditions are in fact living phenomena, or at least they are remembered as such. We can also observe that the bearers preserve not only a great number of local songs, dances, stories, customs (that in turn preserve beliefs, mythical notions, remains of ritual practices, etc.), but also – which is crucial – the principles of the relation between the human and the world, and respectively, human behaviour.1 Through years of various activities with my colleagues at the Lithuanian National Culture Centre (Lietuvos nacionalinis kultūros centras, or LNCC)2 and preparations for my weekly radio programmes Ryto rasa krito (The morning dew fell),3 I have been exploring the essential matters of the traditional outlook and worldview and discovering that the world, together with even its tiniest elements, contains the primal cosmos – a harmonious model of the human being, home, nature; the micro- and macro-cosmos alike; and all aspects of being – including the past and the present – are linked by mental, symbolic, and mythical connections; finally, that a human being is an organic part of the world. I would like to stress that holiness manifests in many ways: as the beginning of life, spirit, interchanging life and death – here and beyond; the revelation of the eternity and the universe; as power; the gods’ and ancestors’ participation in everyday life, etc. 1 A villager’s relation with his environment was discussed during seminars held in 2012 by the Institute of Inherent Culture (Prigimtinės kultūros institutas) in Lithuania: ‘Vietos ir žmonės’ (‘Places and people’, prigimtine.lt/lt/seminarai/ii-seminaras/ programa) on 3–4 March and ‘Vieta ir erdvė: suvokti, įsibūti, komunikuoti’ (‘Place and space: comprehending, getting familiar and communicating’, prigimtine.lt/lt/seminarai/iii-seminaras/programa) on 29 June – 2 July. It was also analysed by other scholars in their papers: Vykintas Vaitkevičius (2012), Viktorija Daujotytė-Pakerienė (Daujotytė 2012, 2013), and Daiva Vaitkevičienė (2012). 2 In 1998, the LNCC initiated interdisciplinary conference cycles ‘Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai’ (Birth. Existence. Death. Aspects of attitude and worldview) and held conferences: ‘Gimties samprata tradicinėje kultūroje’ (The concept of birth from perspectives of traditional culture) in 1998, ‘Lyčių samprata tradicinėje kultūroje’ (Gender conceptions in traditional culture) in 1999, ‘Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje’ (The concept of a human being in traditional culture) in 2000, ‘Žmogus ir gyvenamoji aplinka’ (A human being and his cultural environment) in 2006. From 1996 onwards LNCC has held annual themed theoretical and practical seminars for Lithuanian ethnic culture specialists. It also publishes the ethnic culture journal „Liaudies kultūra” (Folk culture), and many series of books, DVDs, CDs, and electronic books Gyvoji tradicija (Living tradition), etc. 3 The radio can be accessed online via the mediatheque of the Lithuanian National Radio and Television (Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija): www.lrt.lt/mediateka/irasai#/content/ryto%20rasa%20krito. 309 �310 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development In many places and cultural spaces such as Lithuania, there are rivers, lakes, mountains, stones, and other objects of nature and landscape that are considered sacred.4 It is said that the earth is sacred,5 the fire is holy,6 and that the notion of the mother is sacred.7 There is also a sacred time when people find themselves in a transformative point in their lives; it can be a year, a month, or a day and night (time is believed to hold various powers depending on the sun’s position in the sky or the phase of the moon). These are the most common examples, yet it seems that in every phenomenon, we can find these manifestations of holiness. For example, even a drop of dew (I personally like this symbol very much) reflects the primal essence of light and darkness; of life and destruction, since it contains both the features of the sun and the night (Šatkauskienė 2009). The flora and fauna are believed to speak in the name of the eternity as prophets, e.g. cuckoos and wolves8 (Racėnaitė 2011, 315); as teachers (bees9); as guardians; as incarnations of the ancestors, gods and spirits; as messengers and habitats (Beresnevičius 1990, 214). Moreover, let us consider the stone – a symbol of the 4 ‘Holy’ in Lithuanian is šventas. Many names of places contain the full word or its root švent-, for example, Šventežeris (holy lake) in Lazdijai region, Šventkalnis (holy mountain) in Šilalė region, Šventragis (holy headland) – a village in Marijampolė region, Šventas akmuo (holy stone) in Pugainiai village in the Vilnius region, the river Šventoji in East Lithuania – the biggest tributary of the Neris, Šventupis (holy river) in Šiauliai region, and many others. 5 The holiness of the Earth is a constant feature of the agricultural life. This notion prevails in various Lithuanian sayings, e.g. ‘How can the holy ground still carry you!’ (Kaip da tave šventà žemelė nešioja!, it is used while addressing a bad person); riddles, where the answer is the Earth or the Ground, e.g. ‘It has always been and will be holy, but it has never been and will never be in heaven’ (Šventa buvo ir bus, bet danguje nebuvo ir nebus). The examples are taken from the Dictionary of the Lithuanian Language (Lietuvių kalbos institutas 2005). One of the most significant expressions of the respectful relationship with the Earth is kissing the ground before or after work, or before or instead of prayers, e.g. ‘Whether you kiss the ground or the body of Christ, the Church festival will be good’ (Ar žemę pabučiuosi, ar mūkelę, tai lygūs bus atlaidai); ‘After the prayer one [should] kiss the ground and bow, then touch the ground with the forehead three times’ (Po maldos [reikia] žemutę pabučiuot ir pasikloniot, kaktą prie žemės triskart priglaust); ‘The Earth is sacred – it feeds us and carries us’ (Žemutė šventa – mumis peni ir nešioja). The examples are cited from the Database of the Heritage of Lithuanistics (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 6 There are remaining Lithuanian beliefs: ‘Children should not be allowed to spit into fire: the fire is sacred’ (Negalima leisti vaikams spjaudyti į ugnį: ugnis šventa); ‘It is not allowed to urinate into the fire: it is sacred and it can get angry’ (Negalima šlapintis į ugnį: ji šventa ir gali užpykti); prayers against blaze: ‘Saint Gabija, be one of us’ (Šventa Gabija, būk sava; Gabija is the goddess of fire); ‘Before sleep, rake the fire, make the cross sign and say: “Saint Gabija, be peaceful in this place”. If you do this, the fire will not escape’ (Einant gulti, reik užžarstyti ugnelę, peržegnoti ir sakyti: „Šventa Gabija, būk rami ant vietos.“ Jei teip padarysi, tai ugnelė neišeis). The examples are cited from the Database of the Heritage of Lithuanistics (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 7 A Lithuanian legend says that if a person gets lost in the forest and if the devil is misleading him, he should pronounce his mother’s name, because it is sacred and will scare away the devil; the story was told by Sandra Zakarienė at the Competition of Lithuanian Storytellers ‘Žodzis žodzį gena’ in 2016. 8 In Lithuania, there are widespread beliefs that cuckoos and owls can announce the near future of a person by cuckooing and hooting: rich and happy year, marriage, death, the birth of a baby; the birds symbolically embody the deities of destiny and happiness. Other animals can also unveil the signs of the destiny: stork, pigeon, cat, squirrel, wolf, etc. 9 As Gintaras Beresnevičius (1995, 106) states in his book Baltų religinės formos, it is believed that the legendary Prussian king Vaidevutis used the metaphor of a bee during his speeches to the people and taught them about a model of society that resembles a colony of bees. He also advised his people to elect a king in the way bees do. In fact, bees communicate by �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions inanimate nature which can express the essence of life: it is believed that it can suffer, move, even bleed; not to mention that it is believed that it remembers the beginning of the world and keeps in itself the footprints of gods.10 And the celestial bodies, in the same way as people, are believed to form a family: in Lithuania, the sun is the mother, the moon – the father, and the Earth and the stars are their children. Moreover, it is believed that humans can be a part of this family, for example, when an orphan gets married, she is believed to be given away by her celestial family.11 As it was mentioned, the Earth used to be considered sacred and called ‘mother’, or ‘feeder’. It bears fruit and accepts after death, therefore, farming was considered a sacred act (Laurinkienė 2013; Ūsaitytė 2000, 2002, 2003) through human work, which is carried out as a ritual of establishing the relationship with earth. Consequently, craftsmanship as an act of creation is believed to charge spiritual power and cosmic order into an object (Eliade 1997, 21–39; Marcinkevičienė 2007, 25–30, 141–54, 155–66); time was also organised in relation to the cosmic order of work and celebration, songs, and music. The sutartinės also have ritual roots (Račiūnaitė-Vyčinienė 1995, 2015). There are undoubtedly plenty of other similar examples concerning nature, human life, time, rituals, creative processes, work, and of the organisation of various other activities. Sacredness is thus not just an object of theoretical insights – it can be experienced through the modes of unity, harmony, peace, elevation, or even through a glow. ICH helps us to comprehend that we have been linked with the entirety of life since the beginning of the world and that we share a bond with all of the world’s phenomena. With regard to the approach to ICH not only as a set of individual items but also as a kind of expression of worldview and outlook towards life, it can be stated that ICH is the ultimate collection of inherited cultural forms (including contemporary manifestations). Therefore, there expressive combinations of flying trajectories and spins to show that they found nectar. It is called the bee dance; also birds and their mating rituals inspired people during the formation of dance culture. For example, one of the oldest and prominent Lithuanian dance Suktinis shows a bee carrying honey. Moreover, bees are frequently considered to be sacred creatures. 10 The statements are based on the motives from Lithuanian legends. For example, the stone named Mokas and his family [sic] was crossing the river when his wife turned back and drowned. He then stayed on the shore to grieve. There are also stories of stone-turned people, usually newly-wed couples. In some stories concerning Mokas, if the stone is attempted to be split open, the blood spills out from it. In Lithuania, the stories about the origins of stones that are hollow are popular: they say that the hollow voids are the footprints of God, the devil, the witch, Virgin Mary, etc. Lithuanian etiological legends say that in the beginning of time, when God was creating the world, the enemy – the evil giant Spjudas – tried to interfere: he would sow stone seeds or spit on the ground – this is how stones appeared on earth. The stories and motives are from the following sources: Vėlius 1995, 47–59; Sauka 1962, 424–25; Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003. 11 It refers to the type of popular Lithuanian songs about an orphan girl, in which the sun collects the dowry for her, the father moon decides on the part of the dowry for her, the sisters Stars make the wreath, and the brother constellation walks her through the fields (Kazlauskienė 1976, song type V 811). 311 �312 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development is an emerging need to learn how to grasp that connection: not only philosophically, but also scientifically, scholarly; in fact, there is plenty of material for academic research. However, the development of human sensitivity to the environment and the ability to experience it – the ability to perceive the vibrations of one’s own soul from the early years – is the most important. In Lithuania, the core principles regarding worldview are attempted to be installed in several schools that provide lessons on traditional culture. What is more, the informal activities of ICH researchers increase and intensify – this movement is identified as a research of innate culture.12 The union ‘Romuva’ based on the ancient Baltic culture and religion aims to revive the said principles in everyday life and festivities,13 as well as through organising Lithuanian Song Celebration Folklore Day programmes. They are created with a focus on customs, songs and dances, and other ICH features; notions of traditional worldview. However, ICH bearers and specialists (working in culture, education, science) encounter the remaining difficulty – the unsettling question of how to pass on the traditional knowledge and worldview to the modern society so that people would comprehend and accept the traditional values. After all, an educated contemporary human with a broad scope of interests will not willfully accept and live by traditions of his natural environment. He is not interested in the traditional behaviour or ways of thought, since the more important aspect is the reason why the mentioned behaviour or thought occurred, and especially why he should follow the same model of actions, why they should be important to him, how it is useful not only for himself but also for the society and the entire humanity. Hence, on the one hand, in order to understand and verify traditions, he demands not only the knowledge from the past but also proof based on modern academic and scientific research. On the other hand, he needs to feel the impact; to experience all the modes of the world with all of his five senses – maybe even with six. Therefore, it is better if the knowledge and experience complement each other. For example, since the publications on the neuro-linguistic programming and the theories of the biology of belief (Andreas and Andreas 2013, 300; Lipton 2011, 221), the information concerning the power of words and thoughts (for example, about wishes, prayer-type texts, spells against illnesses, etc.) has received adequate consideration. It is worth mentioning that a great number of young Lithuanian parents follow the works of ICH researchers who scientifically proved that tradi12 The website of the Institute of Inherent Culture is www.prigimtine.lt. 13 The website of the movement is www.romuva.lt. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions tional children sleep routines, swinging and singing lullabies as means of soothing and providing safety14 are of great importance to their upbringing. The other important example is the academic activities of Prof. Dr Daiva Vyčinienė – the researcher of sutartinės and a professor of Lithuanian Academy of Music and Theatre (Lietuvos muzikos ir teatro akademija). Her methods are twofold – she attempts to show both the results of the academic research and the universal qualities of sutartinės (Račiūnaitė-Vyčinienė 2010); she introduces their origins – bird voices, providing living examples and proving that culture started existing in the natural harmony of humans and nature; she also illustrates the meditative essence of sutartinės that in fact can lead to entering a state of trance, which impresses not only the admirers of eastern cultures but also significant amounts of open-minded people (Račiūnaitė-Vyčinienė 2005, 2015). The researcher shows that a singer of sutartinės becomes relieved of tiredness and headache, and overwhelmed with feelings of lightness and peace (Daiva Račiūnaitė-Vyčinienė, pers. comm.). Modern Lithuanian and worldwide ICH researchers who practice traditions and the bearers in general embody the positive principles of human existence in the world as well as the traditional values: the coherence (darna, harmony with oneself and the world, feeling as its integral part) and prosperity (skalsa, a person wants only as much as he really needs).15 This is consistent with the concept of sustainable development, thus it could become one of the ways to educate society on how to stop consumption, endless exploitation of natural resources and the resulting climate 14 One of the important driving factors to develop the child upbringing traditions in the contemporary society was a theoretical and practical conference ‘The concept of birth from perspectives of traditional culture’ from the series ‘Birth. Existence. Death. Aspects of attitude and worldview’ in 1998, as well as the bearer Emilija Brajinskienė’s material which she thoroughly provided in papers (1997a, 1997b); the research and practices of Jūratė Šemetaitė, Jurgas Sadauskienė, Lina Vilienė, and Audronė Daraškevičienė (activities in ethnic culture centres, communities, patient treatment facilities, etc.) also receive the interest of young parents; the Center for Attachment Parenting (Prieraišiosios tėvystės centras) shares the said information (www.prieraisiojitevyste.lt/node/42) as well as other communities that provide infant and children education services (e.g. www.mamudainos.lt/muzikos-pamokeles-kudikiams.html). 15 The notion of coherence as well as denoting harmony and the unity of versatility, together with the ability to live in peace with others has been most widely promoted and developed by the ethnologist, philosopher, and a supporter of the ancient Baltic culture Jonas Trinkūnas (e.g. 2010), ethnocosmology researcher Jonas Vaiškūnas (e.g. 1992, 2014), and Daiva RačiūnaitėVyčinienė (2003), who interpreted coherence based on sutartinės (the word stems from sutarti, which means ‘to be in accord’, ‘to understand each other’). Daiva Vaitkevičienė has analysed the notion of prosperity in her article Namų laimė (2002). According to her, it is a mythical selfnourishment process that prevents the goods from exhaustion (2002, 11). ‘Let us prosper, God’ (Skalsink, Dieve) – a Lithuanian etiquette formula and greeting used when a guest finds a family eating its meal; it means expressing a wish that the goods, such as bread and food in general would never run out and people would be full even if the amount of food is not big. There are similar greetings for workers (e.g. Skalsu – dangun balsu!, ‘If it is prosperous – the heavens know’), for bathing in sauna (e.g. Skalsą šilimai!, Skalsą garui!, Skalsi beržo lapienė!, ‘Let the warmth prosper!’, ‘Let the steam prosper!’, ‘Prosper birch leaves!’), etc. (Jasiūnaitė 1999, 2000). Jonas Vaiškūnas (2016), in Nijolė Jačėnienė’s show Baltų genas: mes ir senovės lietuvių mitai, legendos, simboliai (Baltic genes: we and ancient Lithuanian myths, legends, symbols), juxtaposed the principles of coherence and prosperity as the crucial matters of faith and human existence. According to him, these are not the rules for behaviour, but on the contrary, they are the values that should always be witnessed in one’s life. 313 �314 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development change, and other alarming disasters. I hope that increasingly more people start caring about these issues and take responsibility for the future of our planet. References Andreas, Connirae, and Steve Andreas. 2013. Protas turi širdį. Neurolingvistinis programavimas [Heart of the Mind. Neuro-Linguistic Programming]. Translated by Kęstutis Šatkauskas. Vilnius: forSmart. Beresnevičius, Gintaras. 1990. Dausos: pomirtinio gyvenimo samprata senojoje lietuvių pasaulėžiūroje [Dausos: Concept of afterlife in ancient Lithuanian worldview]. Vilnius: Gimtinė-Taura. Beresnevičius, Gintaras. 1995. Baltų religinės reformos [Reforms of Baltic religions]. Vilnius: Taura. Beresnevičius, Gintaras. 2004a. Lietuvių religija ir mitologija. Sisteminė studija [Lithuanian religion and mythology: Systematic study]. Vilnius: Tyto Alba. Beresnevičius, Gintaras. 2004b. “Sakralybės turinys šiandien [Sacred content today].” Šiaurės Atėnai 34 (716): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004c. “Sakralybės turinys šiandien (2).” Šiaurės Atėnai 35 (717): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004d. “Sakralybės turinys šiandien (3).” Šiaurės Atėnai 38 (720): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004e. “Sakralybės turinys šiandien (4).” Šiaurės Atėnai 39 (721): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2005a. “Gamta ir šventumas: senovės lietuvių religijos ‘gamtiškumo’ klausimu [Nature and sacrality. On ‘naturality’ on the ancient Lithuanian religion].” Gamta ir religija, 64–93. Beresnevičius, Gintaras. 2005b. “Šventybės įžeminimas: pašventinimas į šventumą (pastabos baltų šventumo fenomenologijai) [Notes on the phenomenology of Baltic sanctity].” In Sambalsiai: studijos, esė, pokalbis. Skiriama profesorės Viktorijos Daujotytės-Pakerienės 60-mečiui, 355–66. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla. Brajinskienė, Emilija. 1997a. “Vaiks šeimo [Child-friendly].” Liaudies kultūra 3: 66–70. Brajinskienė, Emilija. 1997b. “Vaiks Šeimo (2).” Liaudies kultūra 4: 64–71. Daujotytė, Viktorija. 2012. “Žmogaus įsibuvimas: žvilgsnis, daiktas, žodis [Dwelling: a glimpse, an object, a word].” Liaudies kultūra 4: 20–28. Daujotytė, Viktorija. 2013. “Prigimtosios kultūros ratilai [Circles of indigenous culture].” Liaudies kultūra 5: 1–8. Daujotytė, Viktorija. 2016. “Šventumas; aukštųjų būsenų sauga [Sacredness; protection of higher powers].” Liaudies kultūra 4: 19–32. Eliade, Mircea. 1996. Amžinojo sugrįžimo mitas. Archetipai ir kartotė [The myth of the eternal return: archetypes and repetition]. Translated by Petras Račius. Vilnius: Mintis. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Eliade, Mircea. 1997. Šventybė ir pasaulietiškumas [The sacred and the profane]. Translated by Petras Račius. Vilnius: Mintis. Jasiūnaitė, Birutė. 1999. “„Skalsu – dangun balsu!” (tradiciniai gero linkėjimai dirbančiam žmogui) [Traditional good wishes for workers].” Lituanistica 3: 78–88. Jasiūnaitė, Birutė. 2000. “„Skalsą beržo lapui!” (tradiciniai pirties linkėjimai) [Traditional greetings used in the bathhouse].” Kalbotyra 48–49: 39–48. Kazlauskienė, Bronė. 1976. Vestuvinės dainos: Jaunosios pusėje [Wedding songs]. Vilnius: Vaga. Laurinkienė, Nijolė. 2013. Žemyna ir jos mitinis pasaulis [Žemyna and her mythical world]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Lietuvių kalbos institutas. 2005. “Lietuvių kalbos žodynas [Dictionary of the Lithuanian Language].” http://www. lkz.lt. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas. 2003. Lituanistikos paveldo informacinė sistema „Aruodai” [Lithuanian Cultural Heritage Information System “Aruodai”]. http://www.aruodai.lt. Lipton, Bruce H. 2011. Tikėjimo biologija [The Biology of Belief]. Translated by Virginija Bertulienė. Kaunas: Mijalba. Marcinkevičienė, Nijolė, comp. 2007. Žmogus ir gyvenamoji aplinka: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai”. Konferencijos medžiaga, Vilnius, 2006 balandžio 20–21 d. [A human being and his cultural environment]. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. Otto, Rudolf. 1923. The Idea of the Holy: An Inquiry into the Non-Rational Factor in the Idea of the Divine and Its Relation to the Rational. Translated by John Wilfred Harvey. Accessed October 31, 2016. http://archive.org/details/theideaoftheholy00ottouoft. Racėnaitė, Radvilė. 2011. Žmogaus likimo ir mirties samprata lietuvių folklore [Notion of human fate and death in Lithuanian folklore]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1995. “Moterys – sutartinių atlikėjos [Women – the performers of sutartinės].” Liaudies kultūra 1: 18–22. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1997. “Sutartinių šventybės universalumas [The universalism of the holiness of the sutartinės].” Liaudies kultūra 1: 24–26. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2003. “Sutartinių darna: kognityvinis aspektas [Tuning of sutartinės: cognitive viewpoint].” Lietuvos muzikologija 4: 136–43. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2005. “Sutartinių maginis poveikis [The magical effect of sutartinės].” In Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis”. Konferencijos medžiaga, Vilnius, 2000 gegužės 9–11 d., 178–88. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. 315 �316 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2010. “Specific Features of Performing Lithuanian Polyphonic Songs. Sutartinės: Singing as Birdsong.” In Multipart Music: A Specific Mode of Musical Thinking, Expressive Behaviour and Sound. Papers from the First Meeting of the ICTM Study Group on Multipart Music (September 15–20, 2010; Cagliari – Sardinia), edited by Ignazio Macchiarella, 215–36. Udine: Nota. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2015. “Sutartinių giedojimo tradicija postmodernioje visuomenėje: perėmimas, perdavimas ir raiška [The tradition of singing sutartinės in a post-modern society: adoption, transmission and expression].” Liaudies kultūra 2: 19–34. Šatkauskienė, Vida. 2009. “Rasa laukia rasos [Dew is waiting for Rasa (old name for Midsummer Day)].” Šiaurės Atėnai 23 (945): 10–11. Sauka, Leonardas, ed. 1962. Tautosakos darbai [Folklore studies]. Vol. 4. Vilnius: Mintis. Trinkūnas, Jonas. 2010. “Tebūnie darna!” Cultural website Alkas.lt. Accessed October 31, 2016. http://alkas. lt/2010/10/25/j-trinkunas-tebunie-darna/. Ūsaitytė, Jurgita. 2000. “Žemės epitetas: tradicijos kaita [The epithet of the earth: the change of tradition].” Tautosakos darbai 12 (19): 53–71. Ūsaitytė, Jurgita. 2002. “Motina žemė: moteriškumo reprezentacija [Mother Earth: representation of femininity].” Tautosakos darbai 16 (23): 147–54. Ūsaitytė, Jurgita. 2003. “Žemės įvaizdis kaip vertės matas: stabilumo ekspresija [Image of Earth as standard of value: expression of stability].” Tautosakos darbai 19 (26): 107–21. Vaiškūnas, Jonas. 1992. “Sodas ir visata [Garden and the universe].” Liaudies kultūra 4: 26–30. Vaiškūnas, Jonas. 2014. Darna. [Lecture on the occasion on the name-day of Jonas Eperješas, the builder of Panemunė Castle, June 21, 2014]. http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Vaiskunas_Jonas/ Vaiskunas_2014_06_21_Darna.mp3. Vaiškūnas, Jonas. 2016. “„Baltų genas”: J.Vaiškūnas apie senąjį baltų tikėjimą mūsų dienomis (audio).” [‘Baltic genes’: J. Vaiškūnas about the old Baltic faith today]. http://alkas.lt/2016/08/29/baltu-genas-j-vaiskunas-apie-senaji-baltu-tikejima-musu-dienomis-audio/. Vaitkevičienė, Daiva. 2002. “Namų laimė [Happiness of home].” Liaudies kultūra 4: 9–21. Vaitkevičienė, Daiva. 2012. “Apie savas vietas lietuvių prigimtinėje kultūroje [One’s own place in Lithuanian indigenous culture].” Liaudies kultūra 4: 30–49. Vaitkevičius, Vykintas. 2009. “The Sacred Groves of the Balts: Lost History and Modern Research.” Folklore. Electronic Journal of Folklore 42: 81–94. Vaitkevičius, Vykintas. 2012. “Kraštovaizdžio skaitymas su patirties žodynu [Reading the landscape with the dictionary of experience].” Liaudies kultūra 4: 50–61. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Vaitkevičius, Vykintas. 2016. “Baltų šventviečių atodangos [Outcrops of Baltic sacred places].” Liaudies kultūra 4: 33–43. Vėlius, Norbertas, comp. 1995. Ežeras ant milžino delno. Lietuvių liaudies padavimai [The lake on the giant palm: Lithuanian folk legends]. Vilnius: Mintis. 317 �318 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding and transmission of intangible cultural heritage – the case of Surova in a museum context Iglika Mishkova* * Assistant Professor, Ethnologist–curator, Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum – Bulgarian Academy of Sciences (Institut za etnologiya i folkloristika s Etnografski muzey – Balgarska Akademiya na Naukite), PhD, e-mail: iglika.mishkova@iefem.bas.bg. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The diverse ways of interpreting and contextualising collections and the production of multidimensional exhibitions have proven to benefit both the museums and the ICH bearers. They also serve as models for sustainable relationships between representing the tradition and safeguarding the ICH. As examples of ‘living culture’, intangible cultural heritage (ICH) and museums share a strong bond, one that goes beyond spreading the knowledge about folk traditions, interpreting collections, researching artefacts and ‘inventorying cultural expressions’ (Adell et al. 2015, 9). The ‘participatory museums’ (Simon 2010) provide interactive experiences to the public and serve as a bridge between the tangible and intangible (Golinelli 2015, 31); between the past, present, and future (Harrison 2015). The fluidity of time within the museum space also reinforces the safeguarding and transmission (Pels, Hetherington, and Vandenberghe 2002) of those cultural values and identities that the public and the ICH bearers share. In this context, we examine the Surova folk feast in Pernik as an ICH practice, together with its presentation to the museum public in Europe organised by the Bulgarian National Ethnographic Museum (Nacionalen etnografski muzej, NEM). This text will trace the role of several exhibitions for the safeguarding and transmission of Surova traditions and rituals curated by the NEM, inscribed in 2015 on the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. Introduction Over the past 15 years, most scholars have agreed that the borders between tangible and intangible (Alivizatou 2006, 2012), and between the cultural and natural heritage (Harrison 2015) are blurring, and the museums reign not only over the past but also over the future of culture and iden- 319 �320 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Survashkars from village of Leskovets, 2012. Photo by Iglika Mishkova. Participants of the masquerade carrying torches in the village of Chepintsi, 13 January 2012. Photo by Iglika Mishkova. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions tity transmission (Harrison 2015). Furthermore, the museum itself becomes intangible in the virtual and augmented reality, and its functions transform beyond the ICOM definition, and its relationship with ICH blends together institutionalisation with de-institutionalisation (Smith 2006; Smith and Akagawa 2008; Vukov 2016), and museification with de-museification (Hartog 2005; Ballacchino 2014; Vukov 2015b). Because of the multidisciplinary approach to the connection between exhibitions and intangible cultural heritage and its relationship with museums, the theoretical framework falls short while examining it only within the museological, ethnographic, and cultural-anthropological contexts. Despite the importance of several factors influencing the analysis of the ICH safeguarding and transmission practices through museum activities, this text omits some very important issues, such as the role of tourism as a catalyst of economic sustainability both for museums and ICH, and the debates on the objectification of heritage. For the purpose of this article, the author assumes that there is a need for blending together the functions of exhibitions, performance, interaction and interpretations with the intrinsic functions of the ethnographic museum – researching, inventorying, safeguarding and promoting intangible cultural heritage and museum representations, with the common aim to transmit these living traditions to future generations. About Surova feast On 2 December 2015, the UNESCO Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage inscribed the ‘Surova folk feast in Pernik region’ on the Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. The element is concentrated in the region of Pernik, with its administrative centre in the town of Pernik, located in Central Western Bulgaria, near the capital city of Sofia. The folk feast Surova represents traditional masquerade games as a live practice in more than 36 villages and towns in the area, the bearers of the element. The Surova folk feast in the Pernik region takes place every year on 13 and 14 January – the New Year according to the old calendar.1 For local communities, it is nowadays their favourite feast. The core of the element is the masquerade ritualism, which has served for many generations as a positive transition from the old to the new year. The immediate participants of these ancient – but still alive – new year rites are the survakari masquerade groups, playing and going around the villages. 1 Bulgaria adopted the Gregorian calendar in 1916; that is why in the Orthodox Church the Julian calendar used previously is called ‘old calendar’. 321 �322 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Greeting between leaders of two groups, village of Chepintsi, 2012. The group of survakari from the village of Banishte visiting the neighbouring village of Razhavets, 2012. Photo by Iglika Mishkova. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions All participants wear masks; some of them perform special masquerade roles, e.g. ‘the leader’, ‘the newlyweds’, ‘the priest, or ‘the bear with the bear-leaders’. In the evening of 13 January, the survakari go to the village centre, light bonfires and play around them, and tease the surrounding spectators. They also visit other neighbouring villages and meet other masquerade groups. All survakari play the ring dance horo and have fun. Early in the morning of 14 January, the masked men gather together again to walk around the village and proceed to visit every house. In all houses, they ritually ‘marry the young couple’, and the bear figure ‘mauls for good health’. The hosts wait for them with a ritually set table, treat them to a good meal and give them presents. The visit of the masked men to each house is a must. Participants of the practice By the beginning of the 20th century, only the young single men from the community masked themselves, because the practice performed functions directly related to men’s initiation and marriage. Other inhabitants of the villages (women, children, and married men) were not permitted to take part in the masquerade games. Nowadays, not only men of all ages, but also women and children participate equally and actively in them, which can be observed by everyone present at the feast. The bearers of the Surova feast are ordinary people. The participants in the survakari masquerade games are not professional performers and do not have institutional obligations concerning its organisation. They go out and play spontaneously, by tradition, in the same way their predecessors did. Each group establishes its own organisation and includes all inhabitants of the village. The survakari choose their leader and distribute among themselves the ‘roles’ – special characters that each one will represent. During the feast, the leader is listened to and obeyed unconditionally. After the feast, the survakari hold a special meeting and decide on the use of the collected donations, depending on the problems and needs in their villages. Most frequently, they cover the needs of community centres (chitalishte), or general village necessities. The local authorities take their decisions into consideration. The survakari masquerade tradition in the communities of the Pernik region is passed down from generation to generation, from the old to young, as it has always been in traditional societies. 323 �324 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development A continuous form of communication among people from different social, professional, and age groups is achieved through the element’s implementation, based on handing down, assimilating, and expressing traditional knowledge and skills. Thus, spread by the integration of certain, recognised ways of thinking and feeling, approved by the ICH bearers, this tradition guarantees itself a continuity in time and space. The viability of Surova is ensured by its function as a cultural resource and creativity expression for the young generation. Its continuity is also guaranteed by the consolidating role it plays for local people of different age and social status. It is not only permanent village residents who take part in the practices but also many people living in urban environments. For one’s family, it is a matter of great prestige to have its members participating in the survakari group. It is also not an exaggeration to say that in the region of Pernik, every house keeps memories about traditional Surova – in the form of vivid reminiscences, masks, and photographs hanging on walls. Also at schools and community cultural centres all activities related to the feast are continuously encouraged. The relationship between the Surova feast and the Festival of masquerade games In order to maintain the Surova feast, the Municipality of Pernik established the Festival na Maskaradnite Igri (Festival of masquerade games) in 1966.2 The relationship between the feast and the festival has already continued for almost half of a century and has not brought any negative consequences on the viability of Surova as an ICH element (Vukov 2015a). On the contrary, the festival has contributed to raising awareness about the Surova feast and has facilitated the efforts for maintaining its vitality. Over the past fifty years of the festival’s existence, no negative influences have been observed. The ongoing expectation is that the positive relationship between the Surоva feast and the Festival of masquerade games will continue in the future, and that has been the reason for not outlining the possible risks and the lack of need of undertaking any measures in this regard. 2 Nowadays it takes place at the end of January every year – two weeks after it is held in the villages. From the very beginning, although announced as ‘regional’, the festival has incorporated masquerade game groups from the whole country and has thus acquired a national character. In this way, the festival in Pernik stimulates the revival of the masquerade games in a number of villages and the appearance of other festival events in urban environment. In 1985 its statute became international under the title of International Festival of Masquerade Games ‘Surva’. Nowadays, more than 100 groups with more than 6000 masked performers take part in this festival, together with international participants. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions For the Pernik region communities, there is a clear distinction between the Surova feast in the villages and the Festival of masquerade games in the town. The festival is a part of urban culture, showcasing in a modern way the Surova folk tradition, which has been transmitted for many generations and has been maintained vital in the villages of the Pernik region (Vukov 2015a). At the Surova feast, there are more people present from the local community than there are at the festival, which is international by status and includes performing groups from various parts of the country and abroad. In fact, some of the local groups and bearers from the Pernik area do not attend the festival but dance only in the villages during the Surova feast. From such a perspective, the inscription of the Surova feast in the Representative List plays an important role in paying special attention to the living tradition and in encouraging the bearers in their efforts to safeguard their heritage within their rural environment. Until now, there have not been any indications of any negative impact of the festival on the customs in the villages. On the contrary, it has played a positive role for the masking games in the entire country. During the communist period, when masquerade games were categorised as religious traditions, the establishment of the festival in the 1960s helped to justify the performance of masquerade festivities in different parts of the country. Throughout the years of its existence, there has been a positive collaboration between the organisers of the festival, the local communities, and also the bearers in Pernik area, who sometimes take part in the juries of the international event. An example of the positive impact is that the nation-wide and international interest in the festival motivates the bearers of the Surova feast to safeguard and transmit the element further. And they eagerly do, which is proven by their mass participation in the festivities. Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum The role of the Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum (Institut za etnologiya i folkloristika s Etnografski muzey, IEFSEM) – the NEM is actually an administrative unit within it – it has been vital for researching, promoting, and safeguarding intangible cultural heritage over the past 110 years. Even before the ratification of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, IEFSEM played a crucial role in the creation of the national database of ICH elements within the programme of Living Human Treasures. 325 �326 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Village Banishte, 2012. Photo by Iglika Mishkova. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions ‘Surova feast in the Pernik region’ was inscribed as an element on the National Inventory of ICH by an expert team from the IEFSEM, with the participation of the Ministry of Culture of the Republic of Bulgaria (Ministerstvo na kulturata), coordinated by the regional administrative structures in the field of culture, including the national network of the Bulgarian community centres. As a key institution within the ICH safeguarding system, IEFSEM also stores and maintains the documentation related to ICH. The National Centre for Intangible Cultural Heritage (Natsionalen tsentar za nematerialno kulturno nasledstvo) preserves and ensures access to audio and video files, written records concerning elements’ status, and their nominations. Furthermore, the Ethnographic Archive is one of the oldest Bulgarian archives; it preserves the photographs of masquerades from the Pernik area taken between 1906 and 1947. At the same time, the NEM has a small collection of masks and other objects related to the element. As a work of folk art, the survakari masks are unique products of human creativity. The recognition and provision of their visibility on the international level is clearly contributing to the acknowledgement of the element as a part of world cultural heritage, and it is also a great source of inspiration to modern artists. Intangible heritage suggests a holistic understanding of what cultural heritage is by acknowledging the significance and value of oral and living practices, and expressions that are related to objects, monuments, and cultural spaces. In addition to the definition provided by the UNESCO 2003 Convention, ICH has been further analysed in the context of museums. Museum collections Intangible heritage reveals the cultural significance and value of museum collections. It places objects in the context of their production and use. The NEM has been collecting masks from the area of Pernik since 1906, thus making it the first museum exhibition that has ever exhibited Bulgarian culture. Unfortunately, due to poor conservation experiences in the past, and due to the nature of the specific material that the masks are made from, the NEM had lost its old collection. In the years after the Second World War, the Museum started a new process of documenting the masquerade. A few members of the Museum staff who are painters visited the villages and made paintings of the masks and the practice. Afterwards, the museum enriched its collection with authentic artefacts from the region. 327 �328 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Village Elov dol, 2012. Photo by Iglika Mishkova. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Every year, starting from the year 2000 until today, the Museum has held fieldwork in the villages and collected pictures and videos in the Archive. The fieldwork on this topic presents a number of methodological challenges. It entails extensive involvement and active participation of communities who are the bearers of living culture. When researching intangible heritage, museum professionals are engaging with local communities, trying to understand the history and meaning of their cultural expressions. The representatives of IEFSEM actively participate in scientific conferences on ICH-related topics. Museum presentations Exhibition-making is one of the main aspects of museum practice. In the 19th and 20th centuries, museums exhibited objects taxonomically in glass cases, which appealed only to the sense of sight. At the beginning of the 20th century, the NEM followed the same practice when exhibiting the masked people from the area of Pernik. The contemporary museum practice, however, witnesses exhibition models featuring live music, special lighting effects, and dance performances. After the publications about New Museology and ‘post-museum’ or ‘modernist museum’, the responsibility of the museum towards education and enjoyment of the audience was emphasised instead. As a result, display practices have evolved, and considerable attempts have been made towards a more holistic interpretation of museum artefacts. The museum does not only exhibit objects but also hosts socio-cultural programmes to sustain and promote the creativity of indigenous communities (Bortolotto 2007). Intangible heritage is by definition people-oriented rather than object-centred. At its core, implementation of the new initiative will transform the relationships between museums and their audiences and stakeholders. Among the results will be requests by people from diverse backgrounds to participate in substantive dialogues about their intangible heritage, and to share authority in defining and curating a museum’s interpretation of their heritage. The outcome of these efforts will be a paradigm shift of exceptional magnitude (Boylan 2006, 63). In the process of curating intangible heritage, museums must thus know how to establish equal partnerships with culture bearers and develop mechanisms for sharing authority and decision-making about museum activities and representations. In the period between 2005 and 2016, the NEM presented four different exhibitions about masks and masquerades: Magicheskata maska (The magic mask, 2005), two international exhibi- 329 �330 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development tions as a part of the project Carnival King of Europe (2009, 2012),3 and Surova (2016). All of those exhibitions focused their attention on the masks; ethnographic objects – ‘fragments’ (Kirshenblatt-Gimblett 1998) – and the people who produce and use these objects. The masks from the Pernik area were exhibited both as artistic objects with distinct technical and aesthetic characteristics, as well as means of introducing symbolic expressions tied to their original use to the audience. Thus, the notion of intangible heritage in museums enables a wider and deeper interpretation and contextualisation of artefacts. In terms of exhibition-making, the concept of intangible heritage is relevant to the contextualisation of objects. It unravels their cultural significance and symbolic value that extend beyond their technical and artistic features by placing them ‘into wider circles of meaning’ (Garton Smith 2000, 58). This can be achieved in several interpretive ways that help to trigger different associations and connections, such as storytelling, narrations, music, or what Kirshenblatt-Gimblett (1991, 389–390) described as ‘in context’ installations. Among others, they include multimedia applications, headphones, charts, panels and labels; and help to facilitate the production of different levels of meaning (Alivizatou 2006). That is the reason why the last exhibition about Surova in the NEM was an installation with masks (received from the bearers) and other objects, showcased in video and audio format, along with the voices of the participants of Surova. The aim of the exhibition was to establish a dialogue between the Museum and the communities. Unlike traditional cultural heritage however, objectified in artefacts for observation and already existing in the museum vaults, in these exhibitions, the bearers of intangible cultural heritage were involved in the preparation of their own culture representations; they explained their idea of adding the element to the List and the significance of Surova for the local communities on the provided screens. On the one side thus, the presentation is concentrated under Surova in a perspective-integrating manner, playing a role in the construction of a ‘bridge between the generations’. The attractiveness of the masquerade holiday experience appeals to the youth and raises their self-esteem as continuers of the tradition and interpreters of the cultural originality of their village communities. In the preparation of Surova feast, the participants in the masquerade always create their best masks and costumes to distinguish them from those of the neighbouring village. Nowadays, practising of this element also constitutes an unusual form of informal education in tolerance and respect to other 3 For details, see the project’s website: www.carnivalkingofeurope.it/activities/exhibition.php. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions cultures, religions, and ethnicities. The Roma people, also masked and disguised often participate in the masquerade games, directly and equally taking part in the feast, participating in the inter-village gaiety. Foreigners and the students living in this region are also interested and take part in the masquerade, which is very positively regarded by the local community. On the other side, the presentation stresses the framework of ‘togetherness’ of the community life. The survakari groups in the different villages are free and open formations which maintain a community life; all of them collectively make and implement decisions concerning not only the feast but also the sustainable development of the village. And although they compete in making original masks for differentiating their village, they also exchange resources and materials for the successful running of the feast and thus form new, mutually beneficient friendships and connections. The role of the museum as a mediator does not stop at these positive experiences. It also serves as a platform to voice the problems incurred in the process of safeguarding and transmitting the intangible cultural heritage. The presentation of the movies with interviews held with the bearers of the practice clearly demonstrates the problem with decreasing population in the Pernik region, which poses a threat to its continuity. They explain how preserving the tradition could solve this issue: ‘if every day was Surova, the villages would be full of people’. The role of the IEFSEM for safeguarding the Surova feast as ICH is visible also in the nomination for the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. The nomination stresses that some of the measures taken on regional and municipal levels to prevent this process of population decline – particularly those related to the promotion of local traditions – are also a resource for local and sustainable development. Certainly, the decreasing population poses a potential threat to maintaining the viability of Surova, but this threat is minimal because of the enormous popularity that this traditional practice enjoys among the communities in the area, and because of the large number of young people who take part in the feast who are willing to transmit it (Vukov 2015a). Not least, the feast is a focal point of gathering for people who were born in the area, live elsewhere, but come back especially for the festivities and participate in maintaining this tradition. Depopulation is a problem in the entire country. It depends on the state’s social and economic policies, job opportunities, and overall possibilities for social, cultural and economic development offered in rural areas. The Surova feast and ICH alone cannot solve this problem on their own. However, on 13–14 January, when the festivities take place, a lot of people come back to their 331 �332 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development villages for the celebrations, to participate in the preparations of masks and costumes, and to see the live performance in the masquerade games. The custom plays an important role in attracting migrants, gathering tourists, and enlivening the villages in the days of Surova feast. The inscription of the element in UNESCO’s Representative List enhances the bearers’ self-esteem in transmitting their cultural traditions. As noted in the nomination file, the wide popularisation and acknowledgement on the international level would stimulate the governmental institutions to a resourceful support of the communities in the depopulated and declining villages of the region. This would, in turn, increase the potential for cultural tourism in the area and contribute to its sustainable development in the long-term perspective. Beyond the crucial role that the IEFSEM has played in the nomination and inscription of the element in UNESCO’s Representative List, the NEM supports the safeguarding and transmission of Surova traditions thanks to the interpretation and contextualisation of the organised events. Exhibitions, performances, and overall parallel festivities in the museum enable audiences to think beyond the displayed objects and gain new and profound insights into the ICH themes. Such events include craft demonstrations, performances, talks, and study days. Initiatives of this kind reveal the effort of museums to introduce elements of living culture into their practice, and the importance of educational programmes that use the tradition bearers – masters of the masks – for promoting the continuity of ICH. Conclusion The concept of intangible heritage safeguarding and transmission through museum activities has proven its feasibility and effectiveness with the Surova feast and the related IEFSEM and NEM actions. The diverse ways of interpreting and contextualising collections and the production of multidimensional exhibitions have proven to benefit both the museums and the ICH bearers. They also serve as models for sustainable relationships between representing the tradition and safeguarding the ICH. The creation of multi-layered events dedicated to Surova at the NEM is also an opportunity to empower the voices of the local communities through museum presentations that promote the transmission of the tradition and can serve as a good example for ICH-related practices. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions References Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto, and Markus Tauschek, eds. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Alivizatou, Marilena. 2006. “Museums and Intangible Heritage: The Dynamics of an ‘Unconventional’ Relationship.” Papers from the Institute of Archaeology 17: 47–57. Alivizatou, Marilena. 2012. Intangible Heritage and the Museum: New Perspectives on Cultural Preservation. Walnut Creek, CA: Left Coast Press. Ballacchino, Katia. 2014. “Spires and Towers Between Tangible, Intangible, and Contested Transnational Cultural Heritage.” In Sabato Rodia’s Towers in Watts: Art, Migrations, Development, edited by Luisa Del Giudice, 289–306. New York, NY: Fordham University Press. Bortolotto, Chiara. 2007. “From Objects to Processes: UNESCO’s ‘Intangible Cultural Heritage’.” Journal of Museum Ethnography 19: 21–33. Boylan, Patrick J. 2006. “The Intangible Heritage: A Challenge and an Opportunity for Museums and Museum Professional Training.” International Journal of Intangible Heritage 1: 53–65. Garton Smith, Jennifer. 2000. “The Impact of Curation on Intangible Heritage: The Case of Oradour-sur-Glane.” In Museology and the Intangible Heritage, Munich/Germany and Brno/Czech Republic, November 26 – December 05 2000, edited by Hildegard K. Vieregg, 58–66. München: Museums-Pädagogisches Zentrum. Golinelli, Gaetano M. 2015. Cultural Heritage and Value Creation: Towards New Pathways. Cham: Springer. Harrison, Rodney. 2015. “Beyond ‘Natural’ and ‘Cultural’ Heritage: Toward an Ontological Politics of Heritage in the Age of Anthropocene.” Heritage & Society 8 (1): 24–42. Hartog, François. 2005. “Time and Heritage”. Museum International 57 (3): 7–18. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1991. “Objects of Ethnography”. In Exhibiting Cultures: The Poetics and Politics of Museum Display, edited by Ivan Karp and Steven D. Lavine, 386–443. Washington and London: Smithsonian Institution Press. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1998. Destination Culture. Tourism, Museums, and Heritage. Berkeley: University of California Press. Pels, Dick, Kevin Hetherington, and Frèdèric Vandenberghe. 2002. “The Status of the Object: Performances, Mediations and Techniques”. Theory, Culture & Society 19 (5–6): 1–21. Simon, Nina. 2010. The Participatory Museum. Santa Cruz, CA: Museum 2.0. Smith, Laurajane. 2006. Uses of Heritage. London: Routledge. 333 �334 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Smith, Laurajane, and Natsuko Akagawa, eds. 2008. Intangible Heritage. London: Routledge. Vukov, Nikolaj. 2015a. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Argumentation Statement for the Inscription of Surova Folk Feast on UNESCO’s Representative List [audio recording]. http://www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Vukov, Nikolaj. 2015b. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Expert Meeting on a Model Code of Ethics. Argumentation Statement for Eliminating the Word ‘Museification’ from the Code of Ethics [audio recording]. http://www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Vukov, Nikolaj. 2016. “Tendencii za konstruirane na novi Evropejski nasledstva, osnovavashti se na migraciite i obshtoesropejskite politiki (Multikulturalizm i „nezhelano nasledstvo”) [Trends in the construction of new European heritages, based on migrations and the pan-European policies].” Accessed May 13. http://www.migrantheritage.com/wp-content/uploads/2016/01/dokladnikolay.pdf. ��336 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Association of Folk Artists and its activities for the safeguarding of intangible cultural heritage in Poland Waldemar Majcher* Paweł Onochin** Katarzyna Smyk*** * President of the Executive Board of the Association of Folk Artists (Stowarzyszenie Twórców Ludowych), waldekmajcher@gmail.com. ** Coordinator of the statutory activities of the Association of Folk Artists, onochinowie@wp.pl. *** Professor, Maria Curie-Skłodowska University, Faculty of Humanities, Institute of Cultural Studies, Department of Polish Culture (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej), Lublin, Poland, k_smyk@wp.pl. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The Association of Folk Artists occupies an exceptional position in the universe of the Polish non-governmental organisations engaged in the protection of intangible cultural heritage. As the oldest institution which brings together verified folk artists – heritage bearers – it is predestined to protect both the tradition and folk artists themselves. The Association of Folk Artists (Stowarzyszenie Twórców Ludowych – STL) is an organisation with nearly 50 years of achievements, dedicated to the protection of the tangible and intangible heritage of folk culture. It was established in 1968 at the initiative of artists themselves. The main statutory objective of the Association is to cultivate folk traditions in the field of art, folklore and folk literature, to popularise its most precious manifestations and to provide extensive patronage for folk artists. The Association of Folk Artists has over 2000 full members – folk artists verified in terms of their ethnographic relevance that represent all areas of plastic art and folklore, i.e. performance of songs and dance, folk music and all sorts of staged folk theatrical forms, customs, rituals, as well as oral and written literature. The Executive Board of the Association has its registered office at No. 14 Grodzka Street in Lublin. As regards its organisational structure, the Association has 22 branch offices all over Poland.1 It also has an advisory body – the Scientific Council, appointed by the National Congress of the Association of Folk Artists. The Scientific Council reviews the programme and orientations of the Association, contributes to the attainment of its statutory goals and verifies candidates for membership. The Scientific Council consists of four Sections: Literature Section, Art Section, Folklore Section, and Social and Programme Council. As a general rule, Sections hold their meetings once a year to verify candidates for membership in the Association (compare ‘Sprawozdanie Rady…’ 2014). 1 For information on the objectives, the number of members and the structure of the Association, see ‘Sprawozdanie Zarządu…’ 2014. 337 �338 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Toy making traditions in Żywiec and Sucha Beskidzka presented during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. Perebory – weaving traditions in the Bug river region presented during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions It should be emphasised that the Association of Folk Artists is the only organisation in Poland which identifies a folk creator in an expert way, by means of a verification process carried out by specialists from its Scientific Council. Every year, more than 100 people undergo this procedure, 50% of whom obtain the status of a folk artist and are accepted as full members of the Association. It is meant to confirm that their works are ethnographically authentic and consistent with the tradition of the home region of a given artist or craftsman. Over time, the terms of admission to the Association of Folk Artists have been reviewed and modified in response to cultural transformations. Nonetheless, they have always been intended to sustain the traditional art and to bring together tradition and modernity in a harmonious way. For this reason – as it has been stated in the Terms and Conditions for Admission to the Association of Folk Artists – the commission of a given Section of the Scientific Council checks if at least half of the works submitted for evaluation are consistent with regional traditions. For example, in the case of folk artists who wish to become members of the Association, at least five out of ten works must satisfy the above-mentioned condition; in the case of writers of folk literature – thirty out of sixty poems or ten out of twenty pieces of prose must satisfy that condition. According to another strictly obeyed rule, ‘the candidate may not have specialist education and his or her creative output should be connected with a rural environment’ (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017b). When Poland ratified the 2003 UNESCO Convention, the Association of Folk Artists sought to align its activities with the provisions of the Convention. It was found then that a large number of statutory activities of the Association, especially those associated with documenting, archiving, non-formal education and dissemination of all manifestations of folk creativity, successfully implement the UNESCO’s recommendations concerning the protection of intangible heritage, which is understood as ‘identification, documentation, research, preservation, protection, promotion, enhancement, transmission’ of various aspects of such heritage (Article 2 paragraph 3 of the Convention).2 Since then, the Association of Folk Artists has emphasised and confirmed this aspect in its official documents and in its activities promoting the ideas of the Convention. The following part of this paper focuses on the tasks performed by the Association of Folk Artists, which are closely aligned with the 2003 Convention: documentation, archiving, promotion, education and publication. 2 Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r., Dziennik Ustaw [Journal of Laws] 2011, no. 172, item 1018. 339 �340 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Documentation and archival activity 1. Work associated with national databases with data on folk artists and artistic groups from rural areas Every year, the databases are maintained by being continually verified, updated and supplemented. New data are verified and retrieved by means of distribution of questionnaires, on-site interviews, correspondence with creators and participation in folklore events. The resulting materials provide a basis for analysing contemporary transformations that take place in contemporary culture. This, in turn, makes it possible to register phenomena evidencing the evolution and directions of the development of art and handicraft in rural areas. At present, the databases contain over 12,000 records. Each record describes one creator, craftsman, ensemble or a folk band. The base covers such fields of art, handicraft and craftsmanship as: weaving, lace making, embroidering, pottery-making, painting, sculpturing, braiding, blacksmithing, woodcarving, toy-making, paper and tissue decorating, ritual arts, constructing folk musical instruments, as well as arts represented by only a few artists: amber crafting, horn crafting, silverware-making, production of sieves, tile-making, saddle-making and bell-founding. As regards folklore, they cover singing groups, ritual, theatrical and satirical groups, song and dance ensembles and bands. Another category includes folk poets, prose writers and playwrights. Data are collected not only for documentation and archiving purposes but also with the aim to stimulate interest and restore disappearing skills in the regions and to disseminate information about folklore among all those who are interested. The databases are created and made available3 in order to foster knowledge about regional culture, its characteristic products and specific artists – masters of their areas of artistic specialisation. 2. Documentation of achievements of contemporary folk art Documentation is produced continuously and all year round: • by capturing photographic and video footage of artistic activity of creators who cultivate folk art and folklore, including works of art, performances, presentations, shows and workshops, exhibitions, memoirs, accounts, etc.; • by documenting the results of folklore events organised in various regions of the country, mostly events in which members of the Association of Folk Artists are involved; 3 The bases are made available to interested institutions and individual persons by the employees of the Executive Board of the Association of Folk Artists. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions • by sourcing materials which evidence the activities of individual artists, such as catalogues, literary works and leaflets documenting individual artistic pursuits and dissemination activities, as well as publications, surveys, personal files, press releases and minutes, obtained directly from creators and animators of regional culture. 3. The Archives of the Association of Folk Artists All obtained materials are archived in accordance with the procedure of the Archives of the Association of Folk Artists, operating since 1968. In total, about 150 types of items are archived every year, including source documents and manuscripts, surveys, personal files, literary works, publications, leaflets, press cut-outs, catalogues, scripts of shows, rules of procedure and minutes, as well as 1,5000 photographs. All interested persons can access the Archives of the Association of Folk Artists after being permitted to do so by the Executive Board of the Association of Folk Artists. Dissemination and educational activities 1. The Folk Art Fair in Kazimierz Dolny (the 50th edition of the Fair was held in 2017) The Fair, taking place as part of the Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych (Festival of Polish folk ensembles and folk singers) (with its 51st edition held in 2017), is one of the oldest and most prestigious national festivals that present the contemporary folk art in Poland. It brings together more than 100 artists representing particular regions of Poland and different areas of artistic pursuit: sculpting, painting, pottery-making, blacksmithing, braiding, wood and chip product-making, weaving, embroidering, lace-making, decorative and ritual arts, toy-making, constructing musical instruments, etc. The most outstanding folk artists and craftsmen, masters of artistic workmanship, laureates of prestigious competitions, as well as young folk-art practitioners whose works directly relate to the traditional design and craftsmanship present their works there. The Fair does not only show and promote folk art but also creates a unique atmosphere that helps to establish a direct contact between artists and recipients, for example, during shows and handicraft workshops. An inseparable element of the Fair is also a competition for the best works presented on stalls. The competition has a noticeable positive effect on the quality of presented items; it encourages artists to respect the ethnographic canon and to prepare 341 �342 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Basketry traditions presented by Serfenta (NGO) members during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions their exhibitions with more care and enhance their visual attractiveness. For many years, the participants of the Folk Art Fair have consistently had to satisfy high artistic requirements. The Association of Folk Artists strives to make sure that presented works are authentic. In this way, it prevents folk art from becoming uniform and impoverished in terms of its authenticity.4 2. Web portal KulturaLudowa.pl The Association of Folk Artists administers and edits the web portal KulturaLudowa.pl. The tradition in contemporary times (kulturaludowa.pl), created as a central, web-based source of continually updated and critically reviewed information about folk culture and its heritage in a broader sense. The portal serves as a multi-media tool and an information base for animators of culture, regionalists, researchers, ethnologists, pupils, students and for anyone interested in traditional culture. The main purpose of the portal is to popularise traditional folk culture, to enhance the sense of regional identity and its values, to broaden and strengthen the image of old and modern folk art and to demonstrate its significance for national culture. Another important focus of the web portal includes the issues associated with safeguarding the intangible cultural heritage and its specific uses, in line with the UNESCO Convention (see, for example, Kultura Ludowa 2015, 2017a). The patronage for the web portal is provided by the National Heritage Board of Poland (Narodowy Instytut Dziedzictwa). The tasks associated with administering and editing the web portal include constant and systematic verification of information services by updating the database and publishing the latest news items, stories, reviews and presentations. 3. The Academy of Folk Art The Academy of Folk Art (with its 8th edition in 2017) was inaugurated in 2010 as an educational project, taking the form of a series of workshops. The workshops take place at the Gallery of the Association of Folk Artists in Lublin. They are conducted by folk artists and members of the Association – masters from all over Poland, who present their skills and knowledge of native traditions. Every year, the project workshops are organised around five topics comprising various traditional creative disciplines. Until now, the workshops have been attended by about 90 organised groups (approximately 1,500 people). The workshops are accompanied by thematic exhibitions which present traditional products of artistic craftsmanship. The meetings with the tradition at the Academy of Folk Art are an excellent way to popularise practices and customs 4 For stories from the next edition of the Fair, together with a selection of photographs and minutes of the competition, see for example ‘47th Fair…’ 2014; Onochin 2015, 2016. 343 �344 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development that are still alive, and as such they are extremely important in the process of implementing the objectives of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, focusing on direct transmission of skills and knowledge. The tangible and material results of this task include the works of the project participants, produced during the workshops. Moreover, the workshops enable artists to confront and exchange ideas, while their participants have an opportunity to become familiar with the traditions of many regions (Kraczoń 2015). 4. The Scene of Tradition Another project carried out by the Association of Folk Artists with the aim to popularise and disseminate folklore is the ‘Scene of Tradition’. The project consists of music sessions for children, entitled ‘Grow Music’, and of music sessions for adults. The ‘Grow Music’ project has been designed as a series of activities focusing on musical traditions. They take the form of mini-concerts and music workshops for the youngest children (from nursery schools and primary schools). During these sessions, traditional songs, dances and elements of children’s folklore are presented, together with the most interesting elements of the cultures of minorities and ethnic groups living in Poland. There are also presentations of folk instruments and traditional old games, with live music accompaniment (see, for example, Kultura Ludowa 2016). Music sessions for adults take the form of workshops, presentations, concerts and dances, which are intended to demonstrate and promote selected aspects of traditional music. The events take place in different types of locations in Lublin (restaurants, clubs, cultural centres, non-governmental institutions). They include meetings with musicians and interesting people from rural areas who are involved in preserving folk music, as well as multi-media presentations (with old photographs and archival films), stories about music and its contexts and contemporary functions. All these events provide participants from different backgrounds with an opportunity to exchange skills and musical experience. Other activities include concerts and dances performed by the best bands and folk groups from Poland. The ‘Scene of Tradition’ enables performers of the older and younger generation and the laureates of numerous festivals and awards to meet and perform together. It is a lively presentation of the musical cultural heritage (for example Kultura Ludowa 2017b). 5. The Jan Pocek Literary Contest The Jan Pocek Literary Contest (45th edition in 2017) is the most prestigious national Polish competition for folk writers, poets, prose writers and storytellers from different age groups, �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions organised annually since 1972 (see, for example, ‘Z historii…’ 2006). It enables folk literary artists to present their artistic works and to compare them with those of other artists. The contest is open both to members and non-members of the Association of Folk Artists. Every year, about 100 writers take part in the contest. It builds and strengthens ties between folk artists, provides them with artistic inspirations and ideas and stimulates their creativity. It also helps to identify and document the phenomena taking place in folk literature and to study its development trends. Publishing activities 1. The ‘Heritage’ Library of the Association of Folk Artists Publishing activities are an extremely important and long-lasting element of the work of the Association of Folk Artists. On the one hand, they present the academic and research achievements and pursuits associated with folk culture. On the other hand, they show the achievements of the creators themselves. Since 1976, the Association of Folk Artists has been publishing collections of works of particular authors and anthologies of folklore literature from its ‘Heritage’ Library Series (Niewiadomski 2012). It is the only entity in Poland which publishes such works systematically and in line with the criteria of philological editing. 2. ‘Twórczość Ludowa. Kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych’ (Folk creativity. A quarterly magazine of the Association of Folk Artists) ‘Twórczość Ludowa’ (published for the 32nd year in 2017) (Adamowski and Orlik 2013) is the only Polish magazine with a countrywide circulation that is entirely devoted to contemporary folk art and its achievements and problems. It is addressed to folk artists, animators of cultural life, instructors, employees of cultural institutions and all readers interested in folk art. It discusses issues which are essential for the community of folk artists, showing the complexity and unique beauty of the Polish folk culture heritage and popularising that heritage in all its manifestations. Authors who publish their texts there include outstanding Polish academics, ethnographers, sociologists, culture experts, Polish philologists, musicologists, folklorists, regionalists, folk artists, employees of regional cultural institutions, as well as enthusiasts and other people interested in folk culture. For 32 years the magazine has gained numerous readers and supporters, functioning as a bridge between creators of folk culture and the community 345 �346 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-cultural encounter. Żukowo school of the Kashubian embroidery bearers talking with the ICH expert from Romania, Adina Hulubaş, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions of researchers and animators of culture. Two issues of the magazine are usually published every year (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017a). *** The Association of Folk Artists occupies an exceptional position in the universe of the Polish non-governmental organisations engaged in the protection of intangible cultural heritage. As the oldest institution which brings together verified folk artists – heritage bearers – it is predestined to protect both the tradition and folk artists themselves. The Association of Folk Artists fulfils its predestined function in many ways, for example, as has recently been the case, by presenting its opinions on new legal acts that are needed to fill the gaps in the Polish legislation. Relying on Articles 5 and 6 of the Constitution of the Republic of Poland of 2 April 19975 that define the obligations of the State connected with the maintenance of the cultural heritage as a significant source of the nation’s identity, the Association of Folk Artists has for many years emphasised the need to start work on a new act on the protection of the cultural heritage that would take into account, in a harmonious way, both the tangible and intangible heritage (Majcher and Onochin 2015; Majcher 2015). In 2017, the postulates connected with the intangible heritage are beginning to be fulfilled – at the initiative of the Minister of Culture and National Heritage, the work has been started to amend the current Act of 25 October 1991 on organising and conducting cultural activities6 and to adopt a new Act that will regulate the organisation and conduct of artistic activities. Within the framework of the National Culture Conference, encompassing a range of activities expected to bring new statutory solutions, operated by the Frederic Chopin National Institute (Narodowy Instytut Fryderyka Chopina) (with Mr. Artur Szklener as its Director) – work is under way on five modules, including one devoted to folk artists and folk art. The voice of the Association of Folk Artists has played a significant role in the preliminary stage of this work, i.e. non-public and public consultations in particular communities. It is an expert voice which cannot be ignored in the lawmaking and legislative process; after all, the Association of Folk Artists not only represents artists, animators of culture, educators and leaders of local communities, but it also has extensive resources, including its rich and varied experience in the protection of the intangible cultural heritage. 5 Dziennik Ustaw 1997 no. 78 item 483. 6 Dziennik Ustaw 1991 no. 114 item 493. 347 �348 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development References “47. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym [The 47th Folk Art Fair in Kazimierz Dolny]”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 61–62. Adamowski, Jan and Adam Orlik. 2013. “Bibliografia zawartości »Twórczości Ludowej« za lata 1986–2000 [Bibliography of „Folk Creativity” in 1986–2000].” Twórczość Ludowa 3–4: 1–2. Kraczoń, Katarzyna. 2015. “Promocja niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Galerii Sztuki Ludowej STL w 2015 roku [Promotion of intangible cultural heritage at the Folk Art Gallery of the Association of Folk Artists in 2015].” Twórczość Ludowa 3–4: 67. Kultura Ludowa. 2015. “Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym – e-książka do pobrania [Management of the world’s cultural heritage – with a downloadable e-book].” Accessed December 28. http://kulturaludowa. pl/aktualnosci/zarzadzanie-swiatowym-dziedzictwem-kulturowym-e-ksiazka-do-pobrania/. Kultura Ludowa. 2016. “Lublin. Rośnij muzyczko, rośnij – warsztaty muzyczne dla dzieci [Lublin. Grow Music – music workshops for children].” Accessed November 16. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci/lublin-rosnij-muzyczkorosnij-warsztaty-muzyczne-dla-dzieci/. Kultura Ludowa. 2017a. “Dziedzictwo kulturowe [Cultural heritage].” Accessed July 16. http://kulturaludowa.pl/ aktualnosci-niematerialne-dziedzictwo-kulturowe/. Kultura Ludowa. 2017b. “Lubelska Scena Tradycji – Kapela dęta ze Zdziłowic [The Lublin Stage of Tradition – The brass band from Zdziłowice].” Accessed July 16. http://kulturaludowa.pl/wydarzenia/lubelska-scena-tradycji-kapela-deta-ze-zdzilowic/. Majcher, Waldemar. 2015. “Rok Kolberga – i co dalej? Wystąpienie Prezesa STL w Sejmie RP [Kolberg’s Year – and what next? The speech of the President of the Association of Folk Artists at the Polish Parliament].” Twórczość Ludowa 1–2: 1–3. Majcher, Waldemar and Paweł Onochin. 2015. “Współczesna rola Stowarzyszenia Twórców Ludowych w ochronie kultury ludowej – wartości – wyzwania – zagrożenia [Contemporary role of the Association of Folk Artists in the protection of folk culture – values – challenges – threats].” Twórczość Ludowa 3–4: 5–7. Niewiadomski, Donat. 2012. “Współczesne edycje pisarstwa ludowego. Fenomen socjokulturowy [Contemporary editions of folk literature. A socio-cultural phenomenon].” Twórczość Ludowa 1–2: 8–12. Onochin, Paweł. 2015. “XLVIII Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym [The 48th Folk Art Fair in Kazimierz Dolny].” Twórczość Ludowa 1–2: 57. Onochin, Paweł. 2016. “49. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym [The 49th Folk Art Fair in Kazimierz Dolny].” Twórczość Ludowa 3–4: 5–6. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions “Sprawozdanie Rady Naukowej STL [Report of the Scientific Council of the Association of Folk Artists].” 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 11–12. “Sprawozdanie Zarządu Głównego STL (2010–2013) [Report of the Executive Board of the Association of Folk Artists (2010–2013)].” 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 3–4. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017a. “Twórczość Ludowa [Folk creativity].” Accessed July 16. http://zgstl.pl/ wydawnictwa/tworczosc-ludowa/. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017b. “Warunki przyjęć do STL [Terms and conditions for admission to the Association of Folk Artists].” Accessed July 16. http://zgstl.pl/media/dokumenty-do-pobrania/. “Z historii konkursów literackich imienia Jana Pocka [The history of Jan Pocek literary competition].” 2006. In Odejdę a po mnie pieśń zostanie. Wydawnictwo pokonkursowe XXXV edycji Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Jana Pocka [My song will remain when I’m gone. Post-competition publications of the 35th edition of the Jan Pocek National Literary Competition], selected, edited, commented on and compiled by Donat Niewiadomski and Marta Wójcicka, 109–256. Lublin: Association of Folk Artists. 349 �350 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �PART 4. ICH AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT �352 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Lists of intangible cultural heritage: the beginning or the end of sustainability? Eva Románková-Kuminková* * Wallachian Open-Air Museum (Valašské muzeum v přírodě), Rožnov pod Radhoštěm, Czech Republic, e-mail: romankova@vmp.cz. �Part 4. ICH and sustainable development Every year, the experience with the implementation of the Convention teaches us new things. We can already see that the lists will not help in providing the intangible cultural heritage with sustainability. They will, however, help to institutionalise it and highlight its existence, perhaps attract new bearers. But will the lists ever help to secure its undisturbed and natural development? Everyone wants to be on the list! The Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity has become a phenomenon. The 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage as well as the concept of listing intangible cultural heritage are young and we still do not know the entire impact and the consequences that are going to follow their implementation and development, although the discussions about potential risks and weaknesses have accompanied the Convention since its very creation (Kurin 2004). The 2003 Convention proposed a multi-layered system of safeguarding instruments, which, if combined and used properly, would enhance the practice and viability of traditional culture.1 This vision was formed in a long process of naming and defining problems, terms, and possible solutions, which started already in the 1970s.2 The extreme complexity of the whole concept of intangible cultural heritage makes many aspects of the Convention problematic. Nowadays, increasingly more attention is paid to sustainable development and this subject resonates also in our area of interest. In the following lines, I want to analyse some issues which arise in relation to the listing of intangible cultural heritage and sustainability of traditional culture. The lists seem to be the central point to which the eyes of many communities and politicians turn when they think about the Convention. However, when reading the Convention, we realise that inventorying intangible cultural heritage 1 For the purpose of this article, I will use the term ‘traditional culture’ for the set of values and living traditions which create the cultural space of a community, and which the community identifies with. The term ‘intangible cultural heritage’ will be used as defined by the Convention and exclusively in relation to it. At the same time, I understand intangible cultural heritage as something consciously highlighted or protected by a community or the institutional environment. 2 For more information about the history of the Convention, see Aikawa 2004. 353 �354 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Eva Románková-Kuminková during the Forum, with Skirmantė Ramoškaitė, Vida Šatkauskienė and Cai Hua on her right side and with Matteo Rosati (UNESCO Venice Office) and Albena Georgieva on the left, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 4. ICH and sustainable development is only one of many components of a multi-faceted system of safeguarding, and that it is actually not at the core of preventing traditions from disappearing. It is the viability of traditional culture that matters the most. Every inscription on an intangible cultural heritage list means a change or even a breakpoint in the existence of the inscribed element (hereinafter referred to as element), in the way how its bearers perceive it, and how their sense of belonging develops. This article aims to present several examples explaining how the very existence of the lists and the act of inscription influence the inscribed elements and their bearers, as well as the elements and bearers which are only aspiring to enter a list. The popularity and awareness of the lists of intangible cultural heritage have been growing together with the desire of communities and individuals to have ‘their’ elements made visible through the inscription. Still, it has to be noted that not all processes described below are complete novelties. Institutional influence on the development of traditional culture has been present in Europe since the second half of the 19th century (cf. Románková 2016). However, the existence of the lists significantly intensified its effects. Before starting a discussion about the lists, let us review the main goals of the Convention. It was created in order to protect, safeguard, transmit, and promote values of intangible culture which are currently jeopardised by conflicts, globalisation, ecological catastrophes, and the change of lifestyles. There are plenty of actions needed to secure the future viability of traditional culture. They start with identification; next steps include awareness raising, education, capacity building, documentation and research, and the most important process of all: active transmission. Inclusion on a list of intangible cultural heritage is only the imaginary ‘cherry on the cake’. However, many people confuse the inscription with the actual safeguarding and expect that the list will provide automatic protection for the element. This observation can be applied to national inventories as well. The lists have become a showcase of the Convention, and many people consider them to be the only tangible results of the work of UNESCO in relation to intangible cultural heritage, which is far from the truth. There are three lists maintained by UNESCO in the field of intangible cultural heritage. The one that is the most known and used is the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. By December 2016, there had been 365 elements inscribed on it. Higher priority is given to the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding (Urgent Safeguarding List), with 47 inscriptions so far. The least popular list in terms of the number of nominations is the Register of Good Safeguarding Practices, which includes 17 inscriptions. The numbers are worry- 355 �356 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ingly disproportionate when we consider the goals and priorities of each list. The reports of the Convention’s Secretariat and advisory bodies3 suggest that since 2012, when the Operational Directives were amended,4 the disproportion between nominations to the Representative List (indicated as prioritised) and nominations to other Convention mechanisms (including requests for international assistance greater than $25,000) has grown.5 Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity Let us focus on the most popular of the lists – the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity – as the effects of the inscriptions on it are the most visible. The aim of both the list and its predecessor, the Proclamation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, was to become showcases which would contain ‘the best of’ world intangible culture. The Representative List is supposed to highlight positive values created by human society, and bear witness to cultural diversity and richness built by humanity over millennia. The list, just like the Convention itself, points out that cultural heritage serves individuals as a source of identity and provides them with a sense of belonging, and thus helps them to define and anchor themselves within the rapidly changing globalised society. An inscription on the Representative List is a highly prestigious matter and the States Parties of the Convention approach it accordingly. It means that political motives can very easily push away 3 See the records from the Intergovernmental Committee meetings (UNESCO 2017c). 4 The Operational Directives were amended by the General Assembly in June 2012. The paragraph 34 reads: ‘The Committee shall endeavour to examine to the extent possible at least one file per submitting State, within the limit of this overall ceiling, giving priority to: i. files from States having no elements inscribed, best safeguarding practices selected or requests for International Assistance greater than US$100,000 approved, and nominations to the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding; ii. multi-national files; and iii. files from States with the fewest elements inscribed, best safeguarding practices selected or requests for International Assistance greater than US$100,000 approved, in comparison with other submitting States during the same cycle. In case they submit several files during the same cycle, submitting States shall indicate the order of priority [emphasis mine – E.R.] in which they wish their files to be examined and are invited to give priority to the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding’ (UNESCO 2017d). 5 In 2011, before the Operational Directives were amended, nominations to the Representative List examined by the Subsidiary Body constituted 54% of the total number of nominations to all four Convention mechanisms. In 2015, this number rose even to 78%. The average number of nominations submitted to the Representative List compared to the sum of nominations submitted to all other mechanisms between the years 2012–2016 reaches 76%. Cf. the reports of the Consultative Body, Subsidiary Body and Evaluation Body from the years 2012–2016 available at www.unesco.org/culture/ich/en/events. �Part 4. ICH and sustainable development any ideals and well-intentioned wishes of experts to provide responsible international protection. Michael Dylan Foster (2011) even sees the list as a normative construct which can be used as a political tool of privilege or exclusion. Thus on the one hand, the Representative List promotes the goals and ideals of the Convention, and on the other hand it creates space for political and institutional manipulation. A visible evidence of the prestige aspect and the desire for visibility is the fact that the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in many cases does not respect the recommendations of its advisory bodies – formerly the Subsidiary and Consultative Bodies, currently the Evaluation Body. While the Committee practically never doubts positive recommendations, it regularly reverses negative evaluations by experts from the fields of ethnology and anthropology, and inscribes elements which according to a consensus of 12 independent experts do not meet one or more criteria for inscription. This process usually follows the recommendations to refer a nomination, but it also applies to the recommendations not to inscribe an element.6 A popular argument justifying this act is that the nominating communities will be disappointed. That certainly is true. However, without an examination process and clear rules of acceptance, the maintenance of the list would be impossible, the idea of a showcase would be lost, and the list, as well as the Convention, would be discredited. One of the touchstones according to which nominations are evaluated is ‘representativeness’. But how should we decide which element is representative? Following our own subjective opinion, our erudition, or should we select the elements which are attractive from the perspective of foreign countries? And who is entitled to decide which element is more representative than another, and according to which criteria? What role do the communities and tradition bearers play in the selection process? Are they able to collaborate and nominate their representatives? International experience proves that although many examples of good practice exist, it is not always possible, and the 6 For example, see the case of the Ukrainian nomination of ‘Petrykivka decorative painting as a phenomenon of the Ukrainian ornamental folk art’ examined by the Intergovernmental Committee in 2013. It was the first nomination submitted by Ukraine. The Subsidiary Body identified two criteria as not met. After very strong diplomatic pressure exerted on members of the Committee, the element was inscribed on the list. Cf. the recommendation of the Subsidiary Body and the decision of the Committee (UNESCO 2013a; 2013b). In 2016, the Intergovernmental Committee went even further. The expert Evaluation Body, which examined the nominations to the Representative List, advised the committee to refer 19 nominations because the files did not prove that all criteria for inscription were satisfied. The Intergovernmental Committee however did not respect the thorough expert evaluation and decided to inscribe 15 of these elements. In two cases, 4 (!) criteria were not met. It was not the technical details that were at stake, but the very question whether the element does or does not constitute intangible cultural heritage as defined by the Convention, whether the community was involved in the nomination process, and whether adequate safeguarding measures were proposed. Cf. the report of the Evaluation Body and the Decisions by the Intergovernmental Committee (UNESCO 2016a; 2016b). 357 �358 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development inscriptions often become the bone of contention among bearers of the same or similar elements, let alone cultural heritage shared across national borders. As an example, let us imagine a situation when a particular type of embroidery from one particular village or region is selected as representative, and it is nominated to the list. How will the other communities of embroiderers react? Will they be satisfied that a representative of their craft was chosen on their behalf, or will they believe that embroidery they produce is comparably or maybe even more valuable and representative, and should have been chosen instead? Both situations can happen and many similar ones have already been dealt with. Valdimar Tr. Hafstein argued already in 2004 that the principle of this kind of selection copies the very nature of intangible heritage: The system of heritage … is structured on exclusion: it gives value to certain things rather than others with reference to an assortment of criteria that can only ever be indeterminate. In this respect, heritage and lists are not unlike one another: both depend on selection, both decontextualize their objects from their immediate surroundings and recontextualize them with reference to other things designated or listed. It is hardly surprising, then, that listing seems constantly to accompany heritage making (Hafstein 2009). Another brain teaser is the problem of multinational nominations. This category was created in a spirit of cooperation between nations. Indeed, countries and nations share elements of intangible culture. In some countries, collaboration works well and the elements at stake are genuinely historically shared. We can mention puppetry in Slovakia and Czechia inscribed in 2016, or technology of blueprinting textiles which is being prepared for nomination by several Central European countries, namely Austria, Hungary, Czech Republic, Slovakia, and Germany. The technology is invariable, while the patterns differ depending on the provenience of the products. For other nations however, mutual collaboration within a common cultural space is often an insolvable problem, as we can see for example in the Caucasus region. There is a group of multinational inscriptions of elements which have common foundations but seem to have very different expressions in each nominating country. The most peculiar case is falconry. It has been nominated by 18 countries so far, while almost every year new countries join the nomination (UNESCO 2017a). These countries include United Arab Emirates, Austria, Belgium, Czechia, France, Germany, Hungary, Italy, Kazakhstan, Republic of Korea, Mongolia, Morocco, Pakistan, Portugal, Qatar, Saudi Arabia, Spain, and the Syrian Arab Republic. UNESCO uses this nomination as an example of good practice in international collaboration, which it certainly is. However, the expressions of the living tradition of falconry, their historical and contemporary cultural and social meanings in the mentioned countries are incomparable. Another interesting example of a multinational inscription, where its subject can be clearly �Part 4. ICH and sustainable development defined only with difficulties and it rather embraces a wide range of national, regional, and local traditions, is the Mediterranean diet, stretching from Greece and Cyprus to Spain and Morocco (UNESCO 2017b). A complication of the whole system shows that unlike the heritage sites inscribed on the World Heritage List under the 1972 Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, elements of intangible culture are examined by experts who cannot physically visit the communities of bearers and become personally acquainted with the elements and their environment. They are obliged to evaluate only the information included in the nomination form, 10 photographs, and a 5 to 10-minute video. The mechanism has very clear rules and once they learn the philosophy and language of the Convention, they are able to examine and evaluate any nomination, from carpet weaving in central Asia, ship building in the Middle East, African rites of passage or European beer culture, to East-Asian calligraphy. The nomination form contains very precise instructions on how each section should be filled and what kind of information examiners seek. The Secretariat regularly updates the nomination forms to make the work of the proposers easier. However, many writers are not able to follow these instructions, whereas others know exactly how to formulate their argumentation. Thus, the success of a nomination often depends on the rhetoric and writing skills of its authors.7 National inventories Intangible cultural heritage lists have their analogies in the national inventories. According to the Operational Directives of the Convention each state, in order to ensure identification of its intangible cultural heritage with the aim to safeguard it, should ‘draw up, in a manner geared to its own situation, one or more inventories of the intangible cultural heritage present in its territory. These inventories [should] be regularly updated’ (UNESCO 2017e). Each country fulfils this obligation in a different manner. In some countries, there is only one inventory divided into several sections according to the domains of intangible culture. In other countries, there are more lists – a representative list, a list of elements requiring urgent safeguarding, as well as a list of best safeguarding 7 The work of the Intergovernmental Committee and the procedure of inscription was discussed and analysed by Ľubica Voľanská and Juraj Hamar – Slovak representatives in the General Assembly and regular observers in the Intergovernmental Committee meetings – in 2015 (Hamar and Voľanská 2015). 359 �360 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development practices. The rules for inscription and the degree of institutional involvement (of research centres, museums, etc.) vary. In some countries, a bottom-up approach that inspires communities to be the main initiators of nominations and safeguarding is strictly preferred. Universal conditions for maintaining a national inventory also include regular updating and the participation of communities of tradition bearers; an inscription in the national inventory is a necessary prerequisite for a nomination to any of the UNESCO lists. The Czech Republic maintains the List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic (Seznam nemateriálních statků tradiční lidové kultury České republiky). This list is modelled according to the UNESCO Representative List, with the option of designating an already inscribed element as endangered or extinct based on the results of the periodic revision of the element by the National Institute of Folk Culture (Národní ústav lidové kultury). This option has not been used so far. An inscription of an element on the national list is furthermore conditioned by its inclusion on the regional list of intangible cultural heritage. These lists are mainly modelled on the national inventory and they are also representative. The question is whether the regional and national lists should be conceived as ‘the best of selections’ – with the criterion of representativeness as a central idea – or rather as inventories that witness the cultural richness of the country and respect individual regional and local variants of the same elements. Although UNESCO always strives to create space for different interpretations, it still applies the same methodology and terminology on the global level. Let us look more closely at one of the challenges brought about by these unifications and in particular, at the way in which the Czech Republic deals with it. The fundamental issue is terminology. The term intangible cultural heritage is replaced by the phrase ‘traditional folk culture’. The definition of this term can be found in the Methodological Guidelines for Maintaining the ‘List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic’ (Ministerstvo kultury 2012) and in other governmental and legal documents. It fully corresponds with the definition of intangible cultural heritage as stated in the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. However, although both definitions are identical, the connotation of the Czech term in the minds of Czech people, including some experts, does not necessarily correspond with the global perception of the concept of intangible cultural heritage. Primarily, because of the word ‘folk’, which somehow narrows the boundaries of intangible cultural heritage to only folklore and traditional culture, mainly that of rural and working class environment. This perception has its roots in Central-European historical experience, and it is influenced by its ethnographic approach towards traditional and folk culture. According �Part 4. ICH and sustainable development to UNESCO, intangible cultural heritage also includes elements which are not considered as part of folk culture in the Central European sense of the word, but instead are understood as a source of cultural and social identity: as cultural elements taught in academia, or highly specialised crafts. Calligraphy, coffee or beer culture, classical horsemanship, martial arts or yoga are only a few examples. That is why the experts in the National Council for Traditional Folk Culture (Národní rada pro tradiční lidovou kulturu) have to face many challenges with the nominations to the national inventory. Some nominated elements do comply with the definition of intangible cultural heritage; however, they do not unambiguously belong to the category of ‘folk’, which causes confusion and stirs discussions. Nevertheless, each such ambiguity so far has been positively resolved, and thus such elements have been inscribed. Being on the list… After explaining the basic facts about the Representative List and national inventories, let us look at the life of the elements after their listing. We have been able to observe the impact of the inscriptions merely for one decade, since 2008 to be precise. This period of time does not seem long enough for their objective assessment. Yet, for some of them, one can already be provided. General observations below are complemented by concrete examples from the Czech Republic. Firstly, positive effects of inscriptions include an increase of the visibility of intangible cultural heritage and, in particular, of the elements inscribed. This helps communities to appreciate their cultural heritage and inspires others to search for their own cultural roots. The inscription can be compared to winning a prize. Tradition bearers and their governments feel awarded, and perceive that their culture is valued by the rest of the world. This notion strengthens their feeling of belongingness and consolidates their connection with local tradition and other members of their community. Inscriptions are very rich sources of pride for the tradition bearers. Another asset of the whole mechanism is the fact that it stirs discussion about intangible cultural heritage on different levels, including government and the media. What is more, one inscription can inspire another, and one community can set a positive example which is followed by other communities. Moreover, highlighting the element itself allows for a whole range of associated details to become visible as well, e.g. embroidery, or rituals which are accompanied by the inscribed folklore expressions. This multiplying effect has been witnessed 361 �362 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ride of the Kings at Navalis festival in Prague, 2015. Photo by Martin Divíšek, Pražský deník. �Part 4. ICH and sustainable development in many countries, including the Czech Republic. In 2005, ‘Slovácko verbuňk, recruit dance’ was proclaimed a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity. In 2008, this proclamation was transformed into an inscription on the Representative List. Verbuňk dance is a male solo dance practiced in the southeast of the Czech Republic in the ethnographic region called Slovácko. In the neighbouring region of Wallachia, men practice another solo dance: odzemek, which is related to different historical and ethnographic circumstances and has a different character. Thus, the inscription of verbuňk activated the odzemek dancers, who were convinced that their dance deserved the same attention and tributes. They addressed the Wallachian Open-Air Museum, which has been providing space for the presentation of odzemek since its foundation in 1925 and started a bottom-up safeguarding process with the aim to achieve the inscription on the Representative List. The safeguarding measures included the foundation of a specialised dedicated documentation centre within the museum, collection of all kinds of documentation such as photographs, articles, and systematic video records of all events related to the dance. It also included organising seminars for the dancers and most importantly, establishing the annual School of Young Odzemek Dancers. Every year, the course produces new dancers who continue to develop their newly acquired dancing skills in their local folk dance groups. The director of the Wallachian Open-Air Museum established the Council for Wallachian Odzemek Dance (Rada pro valašský odzemek), an advisory board which consists of dancers, former dancers, masters, and teachers of odzemek, as well as organisers of folklore events and ethnologists. Odzemek dancers regularly perform the dance in the museum during different public events, and since the 1980s the museum hosts a dance competition in it. Odzemek dance was inscribed on the List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic in 2012. The Ministry of Culture (Ministerstvo kultury České republiky) made the nomination to the Representative List conditional on collaboration with other Carpathian countries sharing the element (Poland, Slovakia, Ukraine and Romania). So far, however, odzemek has not been nominated to the UNESCO List. Another move that the nomination process provokes is the commitment of the state and the bearers to safeguard the element. From the moment of inscription, letting the element deteriorate or come to an end changes from a natural process of abandoning something that is obsolete to the local community to jeopardizing the viability of general intangible cultural heritage. The inscriptions, however, have their shortcomings. First of all, once an element is inscribed, the attention of the state, media, academic and other documentary institutions – especially museums – is turned towards it. Thus, the ‘living conditions’ of the element change. It ceases to belong 363 �364 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development exclusively to the community; instead, a range of stakeholders become responsible for different areas of its safeguarding. The care and attention themselves naturally are positive values, but under certain conditions, they can bring damage and irreversible consequences. First of all, any act of prior, natural transmission or safeguarding of the element may become conscious and artificial, determined by the safeguarding plan. There are various levels of institutional interference under different circumstances; for example, researchers and experts visit the localities in order to document and monitor the elements much more frequently than before, and advisory boards and expert groups ‘helping’ the communities to safeguard their elements are created. Depending on the individual conditions in a country or on the character of the inscribed element8, certain elements may register hardly any change as a result, but others can fully succumb to the demands of external subjects. Furthermore, interventions by expert institutions aimed at living traditions and discussions provoked by experts gradually change the self-reflection of the bearers. As a result, the status of cultural heritage changes the living tradition, giving it a different rank. Cultural heritage becomes suddenly accentuated by the community and consciously protected; thus in a way losing the spontaneous quality of transmission; it becomes canonised or even formalised.9 The sociologist Anthony Giddens (1999) defines cultural heritage as ‘severed from the lifeblood of tradition’, that implies ‘the experience of everyday life’. Variability is one of the basic qualities of traditional culture. Every performer contributes to the fundamental outline with his or her own expression. Traditional culture also changes across time and space in reaction to the needs and preferences of its bearers, as well as social, political and economic conditions. However, the higher the level of protection (via regional, national, or world lists), the higher the risk of a loss of spontaneity and natural variability. This is demonstrated, among other things, by the search for the ‘right’ forms. We have seen many cases of elements inscribed on the Representative List, whose bearers have disputes about the ‘right versions’ of their customs, dances, or folklore expressions. Thus, instead of uniting communities who share common heritage, the inscriptions often cause arguments and quarrels. In the case of the ‘Ride of the Kings in the south-east of the Czech Republic’,10 the inscription of the element helped to unite together inhabitants of four villages, who in some cases used to 8 While for rituals external attention and involvement of strangers can be fatal, for crafts it can mean desirable promotion. However, in their case the benefits have limits as well. 9 Formalisation is generally feared by the UNESCO, whose staff and experts are aware of the risks. This aspect is studied very closely during the process of evaluation of nominations. However, it can never be fully foreseen. 10 The element was inscribed in 2011. �Part 4. ICH and sustainable development be traditional rivals. Immediately after the inscription, the National Institute of Folk Culture established an advisory council composed of tradition bearers, representatives of the communities, and experts from regional museums and other people involved in the organisation of the festival. This step led to the creation of a platform where all four communities would meet and plan common events related to the tradition but not necessarily its counterparts.11 However, the council has also witnessed a division and argument over the ownership of the element and over its proper presentation. This happened when a supporter of a certain village accused tradition bearers from another village of not keeping the ritual in complete conformity with the tradition.12 He suggested that this particular village should be removed from the list, although the nomination did not state the need for uniformity of the tradition and respected local differences. Another example is the verbuňk recruit dance. An advisory board consisting of tradition bearers, experts, and folk dance group leaders was established in the National Institute of Folk Culture for the same reason as the board of the Ride of the Kings. As verbuňk becomes more and more popular, it is adopted in villages and regions where it had died out decades ago or even where it had never existed. New dancers want to participate in the national competition which, however, has well-formulated rules including the right dress code and compulsory choice of a regional variant which has to be performed in the right way.13 Thus, the dancers who come from a region where no specific and known variant of verbuňk can be traced have to choose a variant from another region. The advisory board then discusses issues such as whether the dancers in such cases can wear the costume from their own locality or whether they should borrow a costume from the region whose variant they choose to dance. Therefore, on the one hand, experts and selected groups of tradition bearers watch over the ‘purity’ of the dance, on the other hand, however, acting as external powers, they directly affect the spontaneous development of the tradition and limit the self-expression of tradition bearers. Expert institutions are thus no longer mere observers and researchers; they directly participate in the formation of the tradition. 11 For example, the presentation of the Ride of the Kings at the international folklore festival organised by the National Institute of Folk Culture (2012) or a mass held in a local pilgrimage church for the purpose of blessing the riders and the rides in all four villages (2014). 12 Particularly he objected, in accordance with his own personal conviction and experience from one particular village, that the riders participate in the ritual more than once in their lives, some of them are thirty years old and even older, and that the date of the festival has shifted from May to September. The ritual in each of the four villages has developed in line with the historical circumstances and with the needs of tradition bearers – just like the Convention expects. The period of socialism in Czechoslovakia (1948–1989) brought profound changes in all areas of life and folk culture had to respond to these changes and evolve. 13 Since 1986, the national competition has been annually organised by the National Institute of Folk Culture. 365 �366 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Another well-described impact of the inscription of any element – material or intangible – is excessive tourism. Lists of cultural heritage work like magnets. Again, it has its advantages as well as downsides. Awareness-raising is one of the main goals of the lists and it works very well. Unfortunately, if it turns an element into a sensation, the demand of tourists can become unbearable and can lead to the destruction of the most valuable aspects of the tradition, and turn it into a mere attraction that is devoid of its meanings. It depends on the tolerance of the tradition bearers in allowing this to happen, but often they simply cannot prevent it as the reputation of their intangible element begins to live its own life. Although it is rather rare, some communities do not submit to general enthusiasm about the lists and decide to protect their traditions by leaving them hidden from the public attention. In 2012, a community of approximately ten villages in the east of the Czech Republic was addressed by the National Institute of Folk Culture with the suggestion of preparing a nomination of St. Nicolas masked processions to the national inventory (not to the UNESCO list!). The processions are among the best-preserved and most archaic rituals in the region of Wallachia. However, the mayors and representatives of these villages almost unanimously rejected the idea and expressed their wish to be left alone in order to conduct and protect their traditions in the manner of their own choice. According to them, the inscription was perceived as a risk rather than as an advantage. The main argument included the fear of excessive attention of experts and any kind of interference that could be exercised by external authorities and could prevent the communities from conducting the tradition at their own discretion. However, this kind of understanding is rare. Nevertheless, the desire to have an element inscribed can be governed by different motivations: the honest belief in the visions of the system or the exceptionality of the local, regional, or national tradition. The motives can also include raising the visibility of the country, attracting tourists, or include political and diplomatic reasons. The aspect of tourism and exploitation for the purpose of public entertainment has another form – transmission of inscribed elements from their natural environment to another location based on the demand of external subjects. The chapter by Adina Hulubaş and her description of the changes to the Căluş ritual is a perfect example of this process.14 Presentation of inscribed elements outside of their natural contexts can also be initiated by organisations responsible for 14 See the chapter ‘Securing the future of Intangible Cultural Heritage in Romania in a sustainable way. Benefits and subsequent risks’ by Adina Hulubaş, in this volume. �Part 4. ICH and sustainable development the safeguarding themselves, for example, ministries of culture.15 This usually happens in order to introduce the elements to the wider public, raise awareness about them, or promote the process of inscription. As the elements become well-known and popular, their attraction potential increases and the bearers receive offers and invitations to perform their dances, music, and rituals outside their localities, traditional venues, and dates. This can be occasional, but it can also become a rule, which in extreme cases might lead to a complete decontextualisation of the tradition. In the Czech Republic, such situation emerged in 2015, when the organisers of the St. John of Nepomuk’s festival Navalis held annually in Prague invited the bearers of the Ride of the Kings to participate in their procession.16 Villagers and riders from three villages inscribed on the Representative List joined the religious procession which was subsequently blessed by Cardinal Dominik Duka and greeted by the mayor of Prague, members of parliament and senators. The Ride of the Kings was an unusual spectacle for the visitors and natives of Prague. After learning about the promise of its members to take up the offer, the Ministry of Culture immediately reacted and urged the communities not to do it. It argued that taking the element out of its natural environment and original context means a violation of the commitments given to the UNESCO by the act of nomination and inscription. However, the bearers disagreed. The Ride of the Kings had been presented in Prague already in 1895 during the Czechoslovak Ethnographic Exhibition and several times in the first half of the 20th century, in front of the political elites of that time. For the tradition bearers, performing the ride in the capital city meant an exception accepted out of pride and the wish to show their cultural heritage elsewhere, as well as to experience an adventure which would be remembered by the community for a long time. When they were making the decision, they drew on their ancestors’ decisions and experience. If we thus look at the situation from the point of view of our argument, the question at stake is: who has the right to decide how the inscribed elements should be presented? Is it the ministry and expert institutions? They take on the responsibility for conservation of the element in the state that is described in the nomination documentation. Thus, should they decide on such matters? And is it correct at all to watch elements carefully and make sure that the community does not deliberately present it or change it in a manner that 15 Right after the inscription of the Ride of the Kings, the horse procession was performed at the international folklore festival in Strážnice. The festival is organised by the National Institute of Folk Culture and the event was planned as a celebration of the inscription on the Representative List as well as a promotion of the element. 16 The initiators of the idea were tradition bearers from one of the villages, who offered their participation during a coincidental meeting with the festival organiser. The organiser became interested in the idea and the negotiations ended up in an agreement that riders from three out of four villages stated in the nomination as communities of bearers would present the Ride of the Kings at Navalis. 367 �368 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development suits it? Respectively, are the bearers still entitled to handle their elements as they wish even in situations which may seem to jeopardize the complexity of the element? In this particular case, observed from the perspective of the Convention, the standpoints of both sides seem to be legitimate on their own terms. We have posed many questions and described situations for which we still do not have acceptable answers and solutions. Our experience still remains limited. Every year, however, the experience with the implementation of the Convention teaches us new things. We can already see that the lists will not help in providing the intangible cultural heritage with sustainability. They will, however, help to institutionalise it and highlight its existence, perhaps attract new bearers. But will the lists ever help to secure its undisturbed and natural development? It does not seem so. The process of elaborating the text of the Convention and its Operational Directives was laborious. It took several decades, hundreds of hours of discussions, and numerous documents filled with draft ideas. Thus, similar effort should be devoted to analysing how the implementation of the Convention affects intangible cultural heritage and – as we treat it as a separate phenomenon in this paper – what impact it exerts on traditional culture. This analysis should result in proposals that would lead to a reassessment of the whole system and offer solutions drawing us closer to the fulfilment of the visions which inspired the creation of the Convention. References Aikawa, Noriko. 2004. “A Historical Overview of the Preparation of the UNESCO International Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.” Museum International 56 (1–2): 137–49. Foster, Michael Dylan. 2011. “The UNESCO Effect: Confidence, Defamiliarization, and a New Element in the Discourse on a Japanese Island.” Journal of Folklore Research 48 (1): 63–107. Giddens, Anthony. 1999. Runaway World: How Globalisation Is Reshaping Our Lives. London: Profile. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. “Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation.” In Intangible Heritage, edited by Laurajane Smith and Natsuko Akagawa, 93–111. New York: Routledge. Hamar, Juraj, and Ľubica Voľanská. 2015. “Between Politics, Science and Bearers: Implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.” Národopisná revue 25 (5): 35–46. Kurin, Richard. 2004. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the 2003 UNESCO Convention: A Critical Appraisal.” Museum International 56 (1–2): 66–77. �Part 4. ICH and sustainable development Ministerstvo kultury. 2012. “Methodological Guidelines for Maintaining the ‘List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic’.” Accessed January 24, 2017. https://www.mkcr.cz/the-list-of-intangible-elements-of-traditional-folk-culture-of-the-czech-republic-1468. html?lang=en. Románková, Eva. 2016. “Proměny tradiční lidové kultury v souvislostech snah o její ochranu a revitalizaci (na příkladu lidového oděvu a tance na Valašsku) [Transformations of folk culture in the context of its protection and revitalisation (with folk dress and folk dance in Wallachia as case studies)].” Ph.D. diss., Brno: Masaryk University. UNESCO. 2013a. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Decisions.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ ITH-13-8.COM-Decisions-EN.doc. UNESCO. 2013b. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Report of the Subsidiary Body on Its Work in 2013 and Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-13-8.COM-8+Add.2-EN.doc. UNESCO. 2016a. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Decisions.” http://www.unesco.org/culture/ ich/doc/src/ITH-16-11.COM-Decisions-EN.docx. UNESCO. 2016b. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.” http://www.unesco.org/culture/ ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10.b-EN.docx. UNESCO. 2017a. “Falconry, a Living Human Heritage.” Accessed January 24. http://www.unesco.org/culture/ich/ en/RL/falconry-a-living-human-heritage-01209. UNESCO. 2017b. “Mediterranean Diet”. Accessed January 24. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mediterranean-diet-00884. UNESCO. 2017c. “Meetings on Intangible Cultural Heritage (Co-)Organized by UNESCO”. Accessed January 9. http:// www.unesco.org/culture/ich/en/events?categ=2017&country=&keyword=&field_office=&domain=&safe_ meas=&text=. UNESCO. 2017d. “Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ICH-Operational_Directives-6.GA-PDF-EN.pdf. UNESCO. 2017e. “Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage”. Accessed January 24. http://www.unesco.org/culture/ich/en/convention. 369 �370 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage and sustainable development: case study of Suiti cultural space in Latvia Anita Vaivade* * Assistant professor, researcher, Latvian Academy of Culture (Latvijas Kultūras akadēmija), Riga, Latvia, e-mail: anita.vaivade@lka.edu.lv. �Part 4. ICH and sustainable development The Suiti nomination and safeguarding plan demonstrate clearly the necessary links between cultural, educational, and regional development policies and the importance of having a conceivably holistic view in safeguarding cultural spaces. The Suiti is a community of around 2000 persons of Suiti ancestry, characterised by distinct cultural traditions and Catholic religion, inhabiting the Western part of Latvia near the Baltic Sea (UNESCO 2016d). It had expressed interest in the UNESCO framework for safeguarding intangible cultural heritage even before a national policy and ICH inventory were developed in Latvia. After adopting a national law on the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in November 2004, Latvia deposited its instrument of acceptance in January 2005, becoming the 8th country to join the Convention. When the national policy documents were gradually prepared and discussed, the Suiti community leaders, most significantly Grigorijs Rozentāls, took the initiative to learn the experiences of other communities involved in UNESCO ICH programmes, starting with the closest neighbours: the ‘Kihnu cultural space’ in Estonia that had been proclaimed Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2003 (UNESCO 2016b).1 A joint visit was organised in October 2007 that involved community members and representatives from the Ministry of Culture of the Republic of Latvia (Latvijas Republikas Kultūras ministrija), as well as Latvian National Commission for UNESCO (UNESCO Latvijas Nacionālā komisija).2 Soon after, the preparation of ‘Suiti cultural space’ nomination was initiated and received financial assistance from the UNESCO Intangible Cultural Heritage Fund for a video necessary for the nomination. At the time, the community had a clear idea that the nomination needs to be submitted to the UNESCO 1 For the ICH elements originally proclaimed masterpieces, no nomination files are published on UNESCO website. 2 At that time, fulfilling responsibilities as the culture, communication, and information sector director at the Latvian National Commission for UNESCO, I had a possibility to join this trip to the Kinnu island. 371 �372 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, and this conviction has not changed since that time (Vaivade 2015, 137). The ‘Suiti cultural space’ nomination was inscribed in 2009, and this initiative of the Suiti community continues to be of tremendous importance as a reference for other communities in Latvia that consider possible nominations for UNESCO ICH lists. ‘Suiti cultural space’ is one of two nominations by Latvia to the UNESCO ICH lists, along with the ‘Baltic song and dance celebrations’ nominated jointly with Estonia and Lithuania, recognised in 2003 as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity and subsequently inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2008 (UNESCO 2016a). Safeguarding Suiti cultural space as inscribed on UNESCO’s Urgent Safeguarding List was a community driven initiative. Thus, all the subsequent standpoints that concerned the community development needs and challenges were based primarily on community members’ perceptions and convictions. These are extensively witnessed by a number of major documents: ‘Suiti cultural space’ nomination (2009), a proposition of a safeguarding plan; memorandums of cooperation among partners involved at the national level (2010 and 2016); and the state report of Latvia on the element inscribed (2013).3 Further exploration of sustainable development concerns in regard to the safeguarding of the Suiti cultural space is to a large extent based on these documents, and on the personal experience of the involvement in nomination drafting and reporting processes, as well as on the participant observation of various community events organised for the purpose of ICH safeguarding. Prospects for development – safeguarding plan The safeguarding plan elaborated as a part of the ‘Suiti cultural space’ nomination has become the primary reference for further steps concerning various activities, carried out mainly on the national level, for safeguarding Suiti cultural traditions. While the nomination explores the diversity of characteristics of the cultural space, the nomination text clearly states that ‘depopulation of this rural area today is the major risk for the long-term sustainability of the Suiti cultural space’. In other words, the motivation of community members to continue living in the 3 Nomination and state report of Latvia are available online, see UNESCO 2016d. �Part 4. ICH and sustainable development area was identified as a major challenge that demands policy measures that exceed the scope of cultural policy. The Suiti nomination and safeguarding plan therefore demonstrate clearly the necessary links between cultural, educational, and regional development policies and the importance of having a conceivably holistic view in safeguarding cultural spaces. The plan includes five major parts, namely: education (local history in school curricula, learning of traditional music instruments and local dialect); revitalisation of disappearing elements (wedding traditions, bagpipe playing, traditional costumes; research and publicity (local crafts, drone singing festival); cultural environment (restoration of the local medieval castle and municipal centres); and finally, ‘long-term sustainability’ (state-developed programme for a sustainable development of the Suiti cultural space, assistance for transport infrastructure, and restoration of religious buildings). Although neither the Ministry of Culture nor any state institutions have established a national policy programme designated specifically for the Suiti, the State Culture Capital Fund (Valsts Kultūrkapitāla fonds) and other funding sources support the Suiti community projects. Meanwhile, national partnerships have been strengthened for the purposes of safeguarding the Suiti cultural space. In this regard, the respective cooperation memorandums should be mentioned in particular. National and international partnerships – memorandums The major actors in implementing the Suiti cultural space safeguarding activities are local non-governmental organisations (NGOs). Associations that have been of particular importance include the Ethnic Culture Centre ‘Suiti’ (Etniskās kultūras centrs “Suiti”) and foundation ‘Suitu novads’.4 Since the inscription of the nomination other NGOs have been founded, which shows the growing activity aimed at elaborating common safeguarding initiatives. The scope of activities of local NGOs includes education, community driven research projects, restoration of religious buildings and objects, 5 establishment of local collections of historic handicrafts, raising the visibility of local craftsmen and other actions. Part of these activities 4 See www.suitunovads.lv/en. 5 A collection of historical catholic liturgical vestments, gradually assembled, restored, and preserved with personal commitment of priest Andris Vasiļevskis has been inscribed on the Latvian national inventory of movable cultural monuments. 373 �374 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Suiti community representatives, Riga, National Library of Latvia, 17 August 2016, © Reinis Oliņš / Latvian National Centre for Culture. �Part 4. ICH and sustainable development was designed to involve various generations in the common undertakings and fostering local economic activities. The Suiti community is situated on the territory of three municipalities in the Kurzeme region in Latvia and has valuable experience in reinforcing cooperation among municipalities in terms of cultural life and the overall wellbeing of the community. Municipalities are indeed the closest partners for NGOs to carry out various ICH safeguarding activities, and also the ones taking direct responsibility for community development in social, economic, environmental, and other terms. In order to strengthen the partnerships between NGOs and municipalities, as well as with some state institutions, there have been two consecutive memorandums of cooperation signed in 2010 and 2016 since the inscription of ‘Suiti cultural space’ on the Urgent Safeguarding List. The partners involved were the Ethnic Culture Centre ‘Suiti’ NGO representing the Suiti community, Ministry of Culture, Latvian National Centre for Culture (Latvijas Nacionālais kultūras centrs), three local municipalities – Alsunga, Kuldīga, and Ventspils – and the Latvian National Commission for UNESCO. The memorandums have been based on the Suiti cultural space safeguarding plan, and mainly express the good will of all parties to contribute, as well as to fundraise the activities envisaged to safeguard and develop Suiti cultural space, including its overall sustainability. Neither the Ministry of Education and Science (Izglītības un zinātnes ministrija), nor the Ministry of Environmental Protection and Regional Development (Vides aizsardzības un reģionālās attīstības ministrija) have participated in signing these memorandums, which shows that in the fields of education and regional development there is still a certain distance of policy-makers towards the domain of ICH safeguarding. No financial sources are directly connected to these memorandums; nevertheless, they serve as a reference for concrete cooperation activities and applications for further assistance within existing funding schemes. Apart from the established national cooperation modes, the international partnerships have been of significant importance, particularly the learning experiences of the communities in neighbouring Estonia. Over the years, the interest that initiated with Kihnu cultural space has grown towards extensive and well-thought cooperation with the Seto community in Southern Estonia (UNESCO 2016c; Estonia–Latvia Programme 2014). 375 �376 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Publication Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences, Riga, National Library of Latvia, 17 August 2016, © Reinis Oliņš / Latvian National Centre for Culture. �Part 4. ICH and sustainable development Community perspectives and challenges – state report State report on the safeguarding of the Suiti cultural space was prepared four years after the inscription on the Urgent Safeguarding List and was submitted in December 2013. The report was elaborated on the basis of numerous group discussions and interviews with the Suiti community members, and with their continuous involvement and concluding consent. Thus, it was intended to reflect as closely as possible the esteem of the community towards the safeguarding of their cultural heritage, together with its perspectives and challenges. For an assessment of the viability and current risks, three major aspects connected to sustainable development concerns have been highlighted by the community members: 1. Demography and practitioners. The community members raised a major concern over the reducing number of inhabitants, as well as over the issue of selling land that could provoke a twofold effect – arrival of newcomers that are not concerned with the safeguarding of Suiti cultural traditions, or on the contrary, people who may become passionate about Suiti culture and contribute to its safeguarding. 2. Transmission modes. According to the observations of the community, Suiti cultural traditions are substantially less transmitted within families, and more within schools, which explains the role of educational institutions in the transmission. At the same time, the challenges of integrating new methods of education have been identified, including a response to the development of information technologies, which is the necessary framework for addressing younger audiences. 3. Socio-economic factors. Economic development of the area inhabited by the Suiti has been highlighted as a fundamental issue that is decisive for the sustainability of the Suiti community and its cultural space. Also, unreliable and insufficient funding was mentioned by the community concerned with the safeguarding activities. They are mainly project-based and compete with other cultural projects – either on the regional or national level. Considering the possible connections between the experience of the Suiti community and the newly adopted Chapter VI of the Operational Directives for the Implementation of the 2003 Convention (‘Safeguarding intangible cultural heritage and sustainable development at the national level’), it is possible to observe that ‘inclusive social development’ and ‘inclusive economic development’ are today the pillars which are of primary concern in the case of Suiti. 377 �378 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Concluding references – national law At present, new perspectives at the national level are opening for further work on the connections between ICH and sustainable development. In September 2016, the Latvian Parliament Saeima adopted the Intangible Cultural Heritage Law.6 Among other issues, it states the responsibility of the Ministry of Culture to develop a national ICH safeguarding plan involving communities and other partners (i.e. other ministries). The law also grants certain community rights for the safeguarding of ICH. To mention some: the right to participate in legal, technical, organisational, administrative, and financial measures created and implemented by state administration, including local government institutions (i.e. on educational programmes); the right to the name of the element of ICH, and a reference to it, if used for economic or other purposes; as well as the right to information on community’s own element of ICH. There is another interesting aspect in this regard, and it is the community’s right to refuse to participate in the measures for safeguarding ICH that are prepared and implemented by other persons (including the measures organised by the state administration or local government institutions). This means the protection of the community’s freedom to decide in their best interest to participate or not in the safeguarding activities that are proposed. It serves to reinforce the core idea that the community should be able to decide on their own interests and ways of safeguarding their cultural traditions. The national law entered into force in December 2016, and its interpretation and implementation are still awaited and hoped to become a useful framework for defending the interests and rights of the Suiti community. References Estonia–Latvia Programme. 2014. “Setos and Suiti Together.” In Estonia–Latvia Stories 2007–2013, 152–54. Accessed March 14, 2016. http://www.estlat.eu/summing-up-2007-2013/estonia-latvia-stories. UNESCO. 2016a. “Baltic Song and Dance Celebrations.” Accessed October 16. http://www.unesco.org/culture/ich/ en/RL/baltic-song-and-dance-celebrations-00087. 6 Nemateriālā kultūras mantojuma likums, Latvijas Vēstnesis [Latvian Herald] no. 204 (5776), 20 October 2016; English translation is published on the official portal of Latvian national legislation (www.likumi.lv). �Part 4. ICH and sustainable development UNESCO. 2016b. “Kihnu Cultural Space.” Accessed October 16. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/ kihnu-cultural-space-00042. UNESCO. 2016c. “Seto Leelo, Seto Polyphonic Singing Tradition.” Accessed October 16. http://www.unesco.org/ culture/ich/en/RL/seto-leelo-seto-polyphonic-singing-tradition-00173. UNESCO. 2016d. “Suiti Cultural Space.” Accessed October 16. http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/suiti-cultural-space-00314. Vaivade, Anita. 2015. “Suitu kopienas pieredze UNESCO. Saruna ar Grigoriju Rozentālu un Māru Rozentāli / The Suiti Community at UNESCO. A Conversation with Grigorijs Rozentāls and Māra Rozentāle.” In Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences, edited by Anita Vaivade, 132–51. Rīga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Accessed October 13, 2016. http://www. unesco.lv/files/unesco_web_a931d609.pdf. 379 �380 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Vernacular religion as an element of intangible heritage in terms of sustainable development Katarzyna Smyk* * Professor, Maria Curie-Skłodowska University, Faculty of Humanities, Institute of Cultural Studies, Department of Polish Culture (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej), Lublin, Poland, k_smyk@wp.pl. �Part 4. ICH and sustainable development … one can easily see a renewed interest in the nature of things, with religion and religious practices regaining their potential to organise the world around us and once again considered as a factor that legitimises the prevailing order. Order, on the other hand, is a sine qua non condition to achieve balance and harmony in the development of society. The concept of vernacular religion and sustainable development: anthropocentrism When speaking of folk religion1 in the context of sustainable development and the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, I propose that the term ‘vernacular religion’ should be used – a concept which I believe offers a substantial scope for interpretation, despite the fact that it has not attained the status of a scientific term just yet. By using this term I refer to the works of Piotr Kowalski (2002, 2003, 2004). Kowalski starts with the assumption that One of the most significant domains of vernacular thought must surely be religion, which not only encompasses the catechetical perception of God, transcendence and eschatology, but also the beliefs which serve as a confirmation of the view of the world as well as of the manner in which one experiences the world around him and of the prevailing social and ethical order, etc. He further states that ‘in the societies of the centuries gone by, it was religion that served as the sole and final guarantee of cultural order’ (Kowalski 2004, 105). He expresses the hope that even today, religion continues to perform the function of ‘legitimising the existing order’ (Kowalski 2004, 105), which, in the spirit of the UNESCO Convention, may be construed as a precondition in the process of sustainable cultural and social development (Jasiewicz 2013, 52; Ratajski 2013, 22; Janikowski 2009). 1 Polish ethnologists have been using the term ‘folk religion’ for the purposes of describing and interpreting religious phenomena ever since the 1930; this term, founded upon the research of traditional rural communities, continued to form the basis of all the anthropological interpretations of folk religion and devotional practices in Poland despite being rather imprecise. For more information please refer to the classic works on the subjects such as Czarnowski 2005, Tomicki 1981 and Stomma 1986, as well as numerous later works such as Niedźwiedź 2006, Bukraba-Rylska 2008, 510–32. 381 �382 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Katarzyna Smyk’s speech on the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 4. ICH and sustainable development Kowalski construes the term ‘vernacular religion’ as a category which characterises ‘the living standards of a statistical, religious Pole’, which should be placed among the most crucial conceptions and motifs inherent to all men. One may even go as far as saying that the vernacular religious conceptions reflect the cultural patterns which prove to be effective due to their reliance on simple ‘safe’ … solutions (Kowalski 2004, 106). Kowalski uses the term ‘simple solutions’ to denote situations wherein a man is free ‘from the risk and burden of individual decision-making’, which inevitably entails ‘the hardships inherent in the reflections on the meaning of life and the structure of values’ (Kowalski 2004, 106). In the end, Kowalski concludes bitterly that The difficulty inherent in the participation in symbolic order is never on the consumer’s mind, for the consumer does not even notice the profound erosion of the symbolic interpretation of the world, despite the constant presence of long-standing signs which have now been reduced to attractive gadgetry (Kowalski 2004, 106–07). In such situations, ‘the significance of persuasion – effected both on an institutional and on a mass basis and manifesting itself in the course of everyday life – keeps on increasing’ (Kowalski 2004, 106). I am referring to the concept of vernacular religion with reference to the UNESCO 2003 Convention for two reasons. First, I am referring this term to the positive understanding of the term ‘vernacular’ as an anthropological and cultural category, one which may also be expressed using the word ‘popular’, i.e. common, practised by the average participants of the given culture. This is because, insofar as used by logicians, philosophers, sociologists and experts in cultural studies, the term ‘vernacular’ denotes a specific manner of experiencing the world around us as well as a specific attitude towards it, one that may be equated with naturalism; a natural attitude towards the world and a natural perception thereof (Kwaśnica 1991, 33; Anusiewicz 1992, 9). Vernacular knowledge, in turn, may be considered to be the same as collective knowledge, acquired and transmitted between generations through socially established frames of reference. For the above reason, the examination of such knowledge will necessarily be closely linked with the principles of the philosophy of common sense – a common sense that is equated with vernacular thinking – as well as with an anti-scientific strand of humanistic thought (Anusiewicz 1992, 9–10; Hołówka 1986, 173), even though many scholars refuse to consider vernacularity as being antithetical to the scientific approach to reality (Kwaśnica 1991, 34; Anusiewicz 1991, 17-18; Maćkiewicz 2000; Krąpiec 1985, 9; Hołówka 1986, 91–172). 383 �384 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Secondly, the concept of vernacular religion serves to apply an additional filter – a subjective one – to the phenomena of folk religious and devotional practices. As a result, the elements relevant to culture bearers – or heritage depositaries, as they are referred to in the UNESCO Convention – are transferred from the universal category of religious practices into the specific category of vernacular religion. The 2003 Convention promotes heritage elements ‘that communities, groups and, in some cases, individuals recognise as part of their cultural heritage’,2 believing that they form an important factor of their cultural identity. This provision reflects the concept of sustainable development, which assumes that ‘the overriding purpose of development is the satisfaction of human needs on a lasting basis’ (Janikowski 2009, 26), with the principle of anthropocentrism being considered as the first among the principles of the pillar of ethics: ‘people are – and should be – in the centre of attention in the development process’ (Janikowski 2009, 26), along with the inalienable – it must be said – right to freely choose and practice one’s religion3 and the respect for the traditional forms of expression of one’s faith (Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów 2003, 8–25; Stępniak 2010). In conclusion, both the UNESCO 2003 Convention and the concept of vernacular religion refer to the emic perspective (the perspective of an insider of the given culture) as well as to the category of vernacularity founded on a subjective, anthropocentric world view. At this stage, I wish to pose an issue which may be summarised in the form of three questions. What are the provisions of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage concerning the phenomena which comprise vernacular religion? How does this relate to the traditional Polish system of values? To what extent can the activities performed in a manner consistent with the Convention – which may be considered to have an institutional persuasive value – reinforce religious practices and prevent the erosion or trivialisation of the symbolic interpretation of the world, thereby making a positive impact on sustainable development? 2 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003, art. 2 (available online: www.unesco. org/culture/ich/en/convention). 3 See art. 53 of the Constitution of the Republic of Poland: ‘Art. 53. 1. Freedom of conscience and religion shall be ensured to everyone. 2. Freedom of religion shall include the freedom to profess or to accept a religion by personal choice as well as to manifest such religion, either individually or collectively, publicly or privately, by worshipping, praying, participating in ceremonies, performing of rites or teaching. Freedom of religion shall also include possession of sanctuaries and other places of worship for the satisfaction of the needs of believers as well as the right of individuals, wherever they may be, to benefit from religious services’ (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dziennik Ustaw [Journal of Laws of the Republic of Poland] no. 78 item 437, 2 April 1997). One must also state at this stage that this need remains interminable in the present times as well, as proved by numerous works by various sociologists specialising in religion as well as specialists in the field of cultural studies (e.g. Mariański 2004; Libiszowska-Żółtkowska 2007; Kupisiński 2015). �Part 4. ICH and sustainable development Religion under the UNESCO 2003 Convention In order to define the place of religion in the context of the UNESCO 2003 Convention, I have conducted a review of a set of documents which may be considered as having a standard-setting value as they contain the guidelines in the field of protection of intangible heritage. These include: 1. UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – an act of international law; 2. Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage Adopted by the General Assembly of the States Parties to the Convention4 – a document having the status of secondary law; 3. The publication entitled Intangible Cultural Heritage (UNESCO 2011) – a communication on intangible cultural heritage issued under the supervision of UNESCO; popular publication; 4. Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym (UNESCO 2015), a Polish translation of the UNESCO publication Managing Cultural World Heritage, part of the World Heritage Resource Manual series, published in 2013 – popular publication in the form of a guidebook; 5. Application for inscription of a phenomenon on the National List of Intangible Cultural Heritage (along with the regulations, form, commentary and guidelines; National Heritage Board of Poland, February 2013);5 6. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce (Intangible cultural heritage in Poland; Narodowy Instytut Dziedzictwa n.d.) – popular publication concerning intangible cultural heritage in Poland. Trans-national level The UNESCO 2003 Convention does not contain the term ‘religiousness’, ‘religion’ or any similar terms, which remains consistent with the intention of the architects of the Convention itself. It has been stated in the UNESCO (2011, 48) publication that during the first intergovernmental expert 4 Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage Adopted by the General Assembly of the States Parties to the Convention at its second session (UNESCO Headquarters, Paris, 16 to 19 June 2008), amended at its third session (UNESCO Headquarters, Paris, 22 to 24 June 2010), its fourth session (UNESCO Headquarters, Paris, 4 to 8 June 2012) and its fifth session (UNESCO Headquarters, Paris, 2 to 4 June 2014), available online: ich.unesco.org/doc/ src/ICH-Operational_Directives-5.GA-PDF-EN.pdf [accessed: 21.03.2016]. 5 „Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego: formularz wniosku zgłoszeniowego [National List of Intangible Cultural Heritage: nomination application form]”, available online: niematerialne.nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_ inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK [accessed: 7.05.2017]. 385 �386 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Corpus Christi celebrations in Łowicz. Photo by Michał Zalewski, © National Heritage Board of Poland. Celebrations in honour of St Roch with the blessing of animals in Mikstat. Photo Archiwum Diecezjalne Sanktuarium św. Rocha w Mikstacie, © National Heritage Board of Poland. �Part 4. ICH and sustainable development session concerning the draft convention for the safeguarding of intangible heritage held in Paris in September 2002, ‘A consensus … has been reached as to the non-inclusion of any references to religion in the field of “social practices, rituals and festive events”’. This attitude was put on a more formal footing in the Operational Directives, where, in art. 102, it is stated that ‘All parties are encouraged to take particular care to ensure that awareness-raising actions will not: … (c) contribute to justifying any form of political, social, ethnic, religious, linguistic or gender-based discrimination’.6 For the above reason, the UNESCO brochure, designed in a manner reminiscent of an advertising brochure and designed to promote the idea of ICH and the 2003 Convention, emphasises that ‘Although religions confer a sense of identity and cultural consistency upon communities, they are not covered by the Convention in their own right. However, the Convention applies to religiously inspired cultural practices and means of expression’ (UNESCO 2011, 55). It is suggested later on that the ‘social practices, rituals and festive events’ section will encompass religious practices. The term ‘religion’ has also appeared in the same publication, in the sections elaborating the concepts of performing arts (‘religious dances’ – UNESCO 2011, 78) and of identification and inventory of ICH (‘religious ceremonies and pilgrimages’, ‘religious practices’ – UNESCO 2011, 67); descriptions of selected elements of world ICH also feature the use of the term (‘religious rituals’ – UNESCO 2011, 6). ‘The increasing significance of the greatest world religions’ is at the same time mentioned as one of the threats to intangible cultural heritage, having an impact on the customs, rituals and festive events, drawing more and more participants away from such practices and thereby depleting the pool of depositaries (UNESCO 2011, 83). In the publication entitled Managing Cultural World Heritage (focusing, one must note, mostly on tangible heritage), released in Paris in 2013 under the auspices and supervision of UNESCO and forming part of the World Heritage Resource Manual series, the following terms were used: ‘religious heritage’ (UNESCO 2015, 30), ‘management of religious properties’, ‘World Heritage properties of religious significance’ and ‘heritage forming the subject of religious interest’ (UNESCO 2015, 50). This fact seems to suggest that it is ultimately rather difficult to speak of cultural heritage without using the term ‘religion’ or ‘religious’, for religion remains one of those areas of culture in the absence of which mankind would have been unable to attain a harmonious and complete existence (Krąpiec 2008, 91). 6 Operational Directives…. 387 �388 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Polish experience In Poland, intangible heritage is defined using the concept of religious values, which is evidenced by the words of deputy minister Piotr Żuchowski in the preface to the publication entitled Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce: ‘Cultural heritage accumulates and maintains a variety of values: intellectual, moral, social, religious or aesthetic’ (Narodowy Instytut Dziedzictwa n.d., 5). One can see, therefore, that the integrity of religion and ICH is legitimised by the authorities and promoted on an institutional basis, with the emphasis being placed on the significance of religion for national culture and for the sustainable development of the Republic of Poland. The final source which was subjected to analysis for the purposes of the present work and which performs a standard-setting function in Poland are the commentaries formulated by the Council for Intangible Cultural Heritage (Rada ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego), appointed by the Minister of Culture and National Heritage (Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego). In the course of preparations of the sample application for the inscription of an element of heritage on the National List of Intangible Cultural Heritage (Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego), a number of documents have been created which constitute binding guidelines for us today. The description of the areas in which intangible cultural heritage may manifest itself features the literal use of the term ‘religious performances’ as an example of the phenomena comprising the domain known as ‘performing arts and music traditions’. Nevertheless, there are more terms used therein which denote religious practices. In accordance with the suggestion of the UNESCO (see UNESCO 2011, 55), an increasing number of examples which pertain to religious life can now be found in domain c) ‘customs, rituals and festive events’, known as ‘socio-cultural practices’ in the nomination regulations.7 These include, among others, funerary lamentations; annual, family or occasional rituals; customs and practices such as christenings, weddings, funerals; customs related to parish indulgence fairs and pilgrimages; festive customs and other types of behaviour which form examples of folk religious practices. Vernacular devotional practices on the Polish list of intangible heritage The Polish National List of Intangible Cultural Heritage8 includes two types of phenomena related 7 „Krajowa lista…”, p. 3–4. 8 Condition as of 1 November 2016. Source of all materials pertaining to the Polish list – see the website entitled Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). The review of the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity and the analysis of the entries made on that list will form the subject of further analyses and studies. With time, one may also contemplate the extension of the Polish analytical material, as the number of entries on the National List of ICH continues to increase. �Part 4. ICH and sustainable development to Christian religious practices: phenomena related primarily to Christian liturgy, and phenomena which contain secondary references to Catholic religion or liturgy. The former consist of: • celebrations in honour of St Roch with the blessing of animals in Mikstat; • the Corpus Christi celebrations in Łowicz: a Catholic festival dedicated to the Blessed Sacrament. The phenomena which contain secondary references to Catholic religion or liturgy can be divided into the following groups: a) annual customs or ceremonies: • the so-called przywołówki dyngusowe in Szymborze (Inowrocław) – a form of celebration held on Easter Sunday evening, forming a kind of introduction to the Wet Monday or Dyngus Day – the customary throwing of water on girls on Easter Monday, the primary function of which, however, is related to coquetry rather than religion; • the Nativity scene (szopka) tradition in Kraków – a traditional craft which culminates each year during the Christmas period; the nativity scenes comprise a portrayal of the stable in Bethlehem as well as the key characters of Christianity such as Jesus Christ, the Virgin Mary and Joseph; • the Lajkonik procession – a procession which takes place on the octave of Corpus Christi, with the date of the procession always being linked to the liturgical calendar; the origins of the custom itself are non-religious in nature, stemming from the tradition of singing spring carols in the company of a wooden hobby horse; b) local and community ceremonies containing references to the Catholic liturgy: • the rafting traditions of Ulanów – a salute cannon of the local raftsmen known as the beka wiwatówka ‘is used during major church ceremonies’ (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017); • the traditional bronze work technique used by the Felczyński family for producing bells in Taciszów – the bells are usually handed over ‘for installation in a church bell tower. As the bells are handed over, a special blessing of the church bells takes place at the parish, in accordance with the relevant guidelines of the Holy See’ (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Which manifestations of vernacular religion are significant to the depositaries that submit the relevant elements of their heritage for the inscription on the National List? In order to answer this question, I have analysed the official descriptions of the phenomena inscribed on the List, specified and described on the website of the National Heritage Board of Poland in the National List of Intangible Cultural Heritage tab (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). I have focused on the phenomena that are related strictly to liturgy: the celebrations in honour of St Roch with 389 �390 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the blessing of animals in Mikstat (M) and the Corpus Christi celebrations in Łowicz (Ł). In terms of quantity, this material may not be particularly impressive, yet it allows to demonstrate certain tendencies in the area in question. The manifestations of vernacular religion in the context of the implementation of the provisions of the UNESCO 2003 Convention in Poland may be subdivided into several groups. 1. Liturgy-centred practices The intangible cultural heritage manifests itself through the participation in a complex of religious services. For example, in Mikstat, ‘the indulgence festivities are preceded by a 9-day novena and begin with a holy mass dedicated to the sick, which takes place on the Sunday preceding the indulgence itself’; a procession with the Blessed Sacrament and the relics of St Roch is held twice. In addition, the celebrations also include an all-night adoration and a shepherds’ mass at midnight; at 11 am there is a solemn high mass, followed by an evening mass on the same day etc. (M). 2. Religious sensualism and ritualism Religious sensualism and ritualism are the features of folk religious practices defined by Stefan Czarnowski and further elaborated by successive generations of ethnologists. The essence of sensualism is that it equates sanctity with the manifestation thereof, allowing it to be experienced through human senses and facilitating the coming together of ‘spiritual reality and the reality of everyday life, of personal and collective existence’ (Czarnowski 2005, 116–20; Stomma 1986, 215–19). Ritualism, on the other hand, is understood as the standardisation and unification of religious practices and the organisation of collective life around ritual schemes and ceremonial principles (Czarnowski 2005, 123–27; Stomma 1986, 206–09). Our inclusion of these concepts stems from the observation that sensualism and ritualism are prominent features of the religious practices of the bearers of ICH. They believe that the traditional cult of the Saints remains of great importance. For example, indulgence celebrations are a sign of gratitude towards St Roch for protecting the people against the plague; they are commonly referred to as the ‘patron saint’s name day’, with the legend of St Roch being continuously cultivated among the faithful. The festivities also tend to be accompanied by exhibitions dedicated to St Roch (M). There are also numerous traditional festive attributes, such as special clothing, the construction of altarpieces, which are erected by the members of the same members of the local communities in the same locations every year, as well the tradition whereby banners, figures and �Part 4. ICH and sustainable development paintings of saints are carried along by those who walk in processions. Other customs include throwing flowers during the procession (Ł) or decorating various animals that walk alongside it (M). It is also crucial that the processions adhere to a traditional order, e.g. that all animals led by their owners towards the altar walk according to a strictly defined arrangement, while ‘the blessing ceremony itself follows a clearly defined order. The riders on horseback lead the way, followed by horse-drawn carts, cows and, finally, larger carts loaded with sheep’ (M). This description points towards the presence of elements of well-established traditions of vernacular religion which have existed for centuries. 3. Unusual elements When describing their intangible heritage related to religious practices, the depositaries tend to point towards features which, while typical for the given practice, nevertheless set it apart in the liturgical calendar. This may be a space which is unusual for liturgies, such as a cemetery or ‘a wooden church of St Roch located on the hill currently referred to as the Cemetery Hill or St Roch’s Hill’ (M). Other factors include unusual participants, such as the extraordinarily large number of ‘parishioners, pilgrims and tourists’ (M) or the participation of a municipal brass band composed of firefighters (Ł). Another variation on the theme of extraordinary participants is the presence of animals in sacred space (M). From the point of view of the depositaries of heritage, the unique atmosphere is also of immense importance, as evidenced by the following words: ‘unique customs as well as the extraordinary, unforgettable atmosphere which accompanies … the festivities’, ‘an outstanding spectacle’ (M); ‘an immensely important celebration’, ‘the vibrant procession, with its unique atmosphere, leaves the onlookers in a state of awe’ (Ł). One can, therefore, conclude that the practices of vernacular religion also include elements of exoticism which have been acclimatised over the years – elements which reinforce the emotional bond of the depositaries with the given heritage phenomenon. 4. Local character Piotr Kowalski (2004, 110) notes that ‘… the very nature of vernacular thinking results, inter alia, in the apparent ease with which one connects emotionally potent religious experiences, the manifestations of religious feelings and equally powerful emotions of a patriotic nature’. It is true that in the descriptions of the elements included on the Polish list of ICH, the references to patriotism are also clearly evident, with the very phenomenon of intangible heritage forming an opportunity to demonstrate one’s attachment to the Local Homeland. For example, ‘Staying in Łowicz during Corpus Christi and participation in the holy mass and procession in regional 391 �392 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Łowicz outfits … is a significant determinant of Łowicz residents’ distinctiveness’, while the procession itself ‘… remains a symbol of the Łowicz region’ (Ł). 5. The commercialisation of religion Piotr Kowalski (2004, 117–22) refers to the phenomenon of the commercialisation of religion, existing in the sphere of the sacred, as one of the manifestations of vernacular religion, with market stalls, souvenirs, devotional articles, plastic copies of sacred images as well as products originating from other spheres which are cleverly adapted in order to attract churchgoers (e.g. silver heart-shaped balloons with an image of St John Paul II, the Virgin Mary of Częstochowa, etc.) serving as its icons. In this sense, the commercialisation of religion turns out to be an inseparable part of religious practices in which intangible heritage manifests itself – hence the presence of such mercantile elements as the stalls on parish indulgence fairs: ‘A fair known as the “budy” (the shanties) among Mikstat residents, which takes place in the street below the sanctuary, is an attraction for children and others. On this occasion, children obtain the so-called indulgence money from their parents and grandparents’ (M). Another element which becomes clearly apparent at this stage is religious tourism: ‘… even where the indulgence festivities take place during the week, they attract large numbers of parishioners, pilgrims and tourists, which make advance arrangements in order to ensure that they are free on that day’ (M). 6. Continuity – identity – values The depositaries remain well aware of the fact that religious practices ensure the transmission of traditions, which allows for the continuity of identity to be maintained. They tend to use exalted phrases when referring to the heritage elements that are to be inscribed on the list, such as It is not only the result of the fact that they remain deeply anchored in this community – it also proves the adherence to the faith of our ancestors and to the traditions which are passed down through generations. The depositaries have emphasised that the persons from Mikstat often travel back to their home town to participate in indulgence festivities together with their children (M). The traditions related to Corpus Christi processions are passed on from generation to generation and families become involved in decorating altars, carrying parish banners, figures and paintings depicting saints as well as carrying flags, pillows and throwing flowers. … Staying in Łowicz during Corpus Christi and participating in the holy mass and the procession in regional Łowicz outfits constitute an important factor for building individual identity (Ł). �Part 4. ICH and sustainable development This participation is also linked to social prestige: ‘carrying parish banners is considered to be … a great honour and distinction’, which is why some people have performed these prestigious functions continuously for decades (Ł). Another value which the depositaries of heritage place a particular emphasis on is the integration of the former and present parishioners: ‘Everyone who has ever lived in this parish do their best to participate in the St Roch indulgence’, ‘the mass is celebrated by the priests originating from the parish’, while traditions related to St Roch himself ‘remain a factor which creates a bond between those who still live here and those who have lived here in the past’ (M). ‘The Corpus Christi celebrations in Łowicz bring families and generations together. Great attachment shown by Łowicz residents to this tradition makes them return from far-away regions of Poland, or even from abroad, to their family homes to take part in this unique celebration each year’ (Ł). Even the dead are considered to form part of the community that is brought back together during these festivities: Garlanded graves and burning votive candles remain a symbol of the unique community which includes both those who had once worshipped St Roch and those who continue to do so today. In a way, this is a meeting of generations, a homage to those who allowed this tradition to survive into the modern times (M). The application form for the inscription on the Polish list does not require information of this sort to be given; nevertheless, the depositaries tend to provide it anyway, which means that these matters are of great importance to them and should, therefore, be seen as significant from the point of view of vernacular religion. Summary Piotr Kowalski relates the concept of vernacular religion to kitsch as a cultural and ethical category (as opposed to an aesthetic or artistic one – cf. eg. Broch 1998; Hendrykowski 1997), concluding that: The attitudes towards the world, the manners of perception thereof and the way in which we tend to systematise and conceptualise the reality around us all tend to find expression in the form of myriad varieties of kitsch which have been encroaching upon religious life for a long time now. Today, the situation is perhaps even more difficult than it had once been, for the average modern inhabitant of our world can easily find access to every corner thereof, every element, thus frequently choosing to ignore everything that demands 393 �394 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development an interpretative effort or existential inconvenience. And so everything becomes mixed together so that the resulting indistinctiveness paralyses any effort to organise the world around us (Kowalski 2004, 141–42). However, the inclusion of part 6. Continuity – identity – values in the above analysis proves that the tendency which characterises the mentality of the members of the mentioned communities is exactly the opposite, as these people face the task of identification of their intangible heritage, forced to determine which elements comprise their true cultural identity. In this process, one can easily see a renewed interest in the nature of things, with religion and religious practices regaining their potential to organise the world around us and once again considered as a factor that legitimises the prevailing order. Order, on the other hand, is a sine qua non condition to achieve balance and harmony in the development of society. The depositaries, in fact, when applying for the given phenomenon to be inscribed on the National List of intangible cultural heritage, make an ‘interpretative effort’ mentioned by Kowalski, one that has long been abandoned in our mass culture. By doing so, they provide proof of their reflections on their own cultural identity, leaving the comfort zone which remains the hallmark of kitsch.9 As a result, the depositary – acting as a participant of cultural life (a culture insider) – looks beyond the emic perspective, thus expanding his or her view of the world, stepping into the shoes of an outsider. From this perspective – one that may to some extent be referred to as etic – the depositary may assess the uniqueness, complexity and depth of the content of his or her culture, which makes it possible to decide where to direct his or her work and efforts in order to ensure the sustainable development of the community. The UNESCO 2003 Convention may serve as a useful tool in this process since it imposes an obligation to involve the depositaries in every stage of preparation of an application for inscription on the National List of Intangible Cultural Heritage as well as to ensure the protection of such heritage in accordance with the plan attached to the application. The aim of the Convention is ‘to raise awareness … of the importance of the intangible cultural heritage and the protection thereof’.10 Could the UNESCO 2003 Convention become one of the instruments for the ‘management’ of vernacular religion? When will the Convention attain an influence that would make it possible to ‘manage’ the vernacular conception of the world, for example by ushering religious practices beyond the domain of kitsch and trivialisation and towards the enlightening consciousness of their essence and significance? Can it influence the process of shaping the consciousness of the depositaries of heritage, change their attitude towards religious practices as a value which is worthy 9 Kitsch is characterised, among other things, by an attitude which emphasises the ease of acceptance and the need for comfort (Moles 1978, 76–80). 10 Convention for the Safeguarding… �Part 4. ICH and sustainable development of both protection and UNESCO branding? These issues, viewed from the Polish perspective, will form the subject of further analysis. References Anusiewicz, Janusz. 1991. “Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki [The cultural theory of language – an outline].” In Podstawowe pojęcia i problemy [Basic concepts and issues], edited by Janusz Anusiewicz and Jerzy Bartmiński, 17–30. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Anusiewicz, Janusz. 1992. “Potoczność jako sposób doświadczania świata i jako postawa wobec świata [Vernacularity as a manner of perception of the world and an attitude towards it]”. In Potoczność w języku i w kulturze [Vernacularity in language and culture], edited by Janusz Anusiewicz and Franciszek Nieckula, 9–20. Język a Kultura 5. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Broch, Hermann. 1998. Kilka uwag o kiczu i inne eseje [Notes on kitsch and other essays]. Translated by Danuta Borkowska, Jan Garewicz and Ryszard Turczyn. Warszawa: Czytelnik. Bukraba-Rylska, Izabella. 2008. Socjologia wsi polskiej [The sociology of the Polish countryside]. Warszawa: PWN. Czarnowski, Stefan. 2005. Kultura [Culture]. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”. Hendrykowski, Marek. 1997. “Kłopoty z kiczem filmowym [The trouble with kitsch in film].” In Niedyskretny urok kiczu. Problemy filmowej kultury popularnej [The indescreet charm of kitsch. Issues of popular film culture], edited by Grażyna Stachówna, 9–18. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”. Hołówka, Teresa. 1986. Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku [Vernacular thinking: the heterogeneity of common sense]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Janikowski, Ryszard. 2009. “Kultura osią zrównoważonego rozwoju [Culture as an axis of sustainable development].” In Kultura a zrównoważony rozwój. Środowisko, ład przestrzenny, dziedzictwo w świetle dokumentów UNESCO i innych organizacji międzynarodowych [Culture and sustainable development. Environment, spatial order and heritage in the light of documents of UNESCO and other international organisations], edited by Ryszard Janikowski and Kazimierz Krzysztofek, 17–38. Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO. Jasiewicz, Zbigniew. 2013. “Przedmiot i funkcje Konwencji o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Spojrzenie etnologa [The subject and functions of the Convention for the Safeguarding of the Intangible CulturalHeritage. An ethnologist’s view].” In Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona [Intangible cultural heritage. Sources – values – protection], edited by Jan Adamowski and Katarzyna Smyk, 51–63. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. 395 �396 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. 2003. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii. Zasady i wskazania [Directory on vernacular piety and liturgy. Principles and indications]. Translated by Józef Sroka. Poznań: Pallotinum. Kowalski, Piotr. 2002. “Religijność potoczna. Notatki na temat kiczu i religii [Vernacular religion. Notes on kitsch and religion].” Dekada Literacka 3–4: 38–45. Kowalski, Piotr. 2003. “Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes [Vernacular religion, kitsch and the commercialisation of religion].” In Życie codzienne Polaków na przełomie XX i XXI w. [The everyday life of Poles in late 19th and early 20th century], edited by Roch Sulima, 187–206. Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”. Kowalski, Piotr. 2004. “Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes [Vernacular religion, kitsch and the commercialisation of religion].” In Piotr Kowalski, Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, poglądów i mistyfikacji [Pop culture and humanists. An incomplete review of issues, viewpoints and impostures], 101–45. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Krąpiec, Mieczysław Albert. 1985. Język i świat realny [Language and the real world]. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Krąpiec, Mieczysław Albert. 2008. O filozofii [On philosophy]. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu; Katedra Metafizyki KUL. Kupisiński, Zdzisław, ed. 2015. Potrzeba religii. Dynamika praktyk religijnych i rytualnych [The need for religion. The dynamics of religious and ritual practices]. Lublin: Wydawnictwo KUL. Kwaśnica, Robert. 1991. “Rzeczywistość jako byt sensu. Teza o językowym tworzeniu rzeczywistości [Reality as the entity of meaning – A thesis on the linguistic formation of reality].” In Podstawowe pojęcia i problemy [Basic concepts and issues], edited by Janusz Anusiewicz and Jerzy Bartmiński, 31–60. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Libiszowska-Żółtkowska, Maria, ed. 2007. Religia i religijność w warunkach globalizacji [Religion and religiousness in a globalised world]. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Maćkiewicz, Jolanta. 2000. “Potoczne w naukowym – niebezpieczeństwa i korzyści [The vernacular among the scientific – benefits and pitfalls].” In Językowy obraz świata i kultura [Culture and the linguistic view of the world], edited by Anna Dąbrowska and Janusz Anusiewicz, 107–13. Język a Kultura 13. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytet Wrocławskiego. Mariański, Janusz. 2004. Religijność społeczeństwa polskiego w perspektywie europejskiej. Próba syntezy socjologicznej [Religiousness of the Polish society in a European perspective. An attempt at sociological synthesis]. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. �Part 4. ICH and sustainable development Moles, Abraham. 1978. Kicz czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu [Kitsch – The art of happiness. A study of the psychology of kitsch]. Translated by Anita Szczepańska and Ewa Wende. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Narodowy Instytut Dziedzictwa. n.d. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce [Intangible cultural heritage in Poland]. Edited by Anna Marconi-Betka, Katarzyna Sadowska-Mazur and Julia Włodarczyk. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Narodowy Instytut Dziedzictwa. 2017. “Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego [National List of Intangible Cultural Heritage].” Accessed May 7. http://niematerialne.nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK/. Niedźwiedź, Anna. 2006. “Pojęcie religijności ludowej w polskiej tradycji etnologicznej [The concept of folk religiousness in the Polish ethnologic tradition].” In Człowiek i sacrum. O pojęciach religijnych w języku i kulturze. Materiały pokonferencyjne [The human being and the sacred. On religious concepts in language and culture. Post-conference materials], edited by Dorota Sarzyńska and Ryszard Tokarski, 237–47. Sandomierz: Towarzystwo Naukowe Sandomierskie; Wyższa Szkoła Humanistyczno-Przyrodnicza. Ratajski, Sławomir. 2013. “Koncepcja ochrony dziedzictwa niematerialnego w Konwencji UNESCO [The concept of safeguarding intangible cultural heritage in the UNESCO Convention].” In Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona [Intangible cultural heritage. Sources – values – protection], edited by Jan Adamowski and Katarzyna Smyk, 21–33. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Stępniak, Marek. 2010. “Religijność ludowa jako droga przekazu tradycji [Folk religiousness as a path for the propagation of tradition].” Łódzkie Studia Teologiczne 19: 276–83. Stomma, Ludwik. 1986. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. [The cultural anthropology of the 19th-century Polish countryside]. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Tomicki, Ryszard. 1981. “Religijność ludowa [Folk religiousness].” In Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland: transformations of folk culture], edited by Maria Biernacka, Maria Frankowska and Wanda Paprocka, 2: 29–70. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. UNESCO. 2011. Niematerialne dziedzictwo kulturowe [Intangible Cultural Heritage]. Paryż: UNESCO. UNESCO. 2015. Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym [Managing Cultural World Heritage]. Polish language version edited by Katarzyna Piotrowska and Dąbrówka Lipska. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Accessed November 6, 2016. http://www.nid.pl/pl/Wydawnictwa/inne%20wydawnictwa/ Managing%20Cultural%20WH_PL%20(3).pdf. 397 �398 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Importance of inter-institutional cooperation for ICH safeguarding and sustainable development. The case of dry stone building Mirela Hrovatin* * Senior Expert Advisor, Ministry of Culture, Republic of Croatia (Ministarstvo kulture Republike Hrvatske), e-mail: mirela.hrovatin@min-kulture.hr. �Part 4. ICH and sustainable development The exploitation of natural resources might be accordingly diminished by giving more importance to traditional ways of their use, and by including the old technique into the management of certain geographical areas, including valuable cultural and natural landscapes. Introduction Sustainable development in the context of cultural heritage safeguarding has many facets (Albert 2015, 17). This paper will mention only some of the issues arising from the topic of the Forum on the connection between intangible cultural heritage and sustainable development. Working on ICH safeguarding in Croatia as an expert and state official in the Ministry of Culture (Ministarstvo kulture), I have encountered multiple dilemmas when considering the inclusion of ICH into the current social mainstream to secure its viability. In this sense, sustainable development has proved to be one of the main aspects of ICH safeguarding goals as envisioned by the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.1 I will consider here the economic use of ICH, the broader social impact of ICH safeguarding, and intellectual property rights on ICH, basing my insights on a number of cases in Croatia. To broaden the context, it should be mentioned that Croatia has been influenced by numerous international efforts on the safeguarding of cultural and natural heritage, and in recent several decades has tried to implement the general guidelines via the national legislation and planned activities (Domijan 2004). What is more, in recent years in Croatia, the preservation of nature has received increased attention due to the issues raised on the need for industrial development and exploitation of natural resources. Moreover, already in 1979, one of the most important Croatian national nature parks, the Plitvice Lakes, and one of the most important cultural-historical cities, the Old Town of Dubrovnik were inscribed onto the UNESCO World Heritage List. Following the 1990s 1 On the connection of ICH and sustainable element in the spirit of the 2003 Convention, see UNESCO online publication Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development (UNESCO 2015). 399 �400 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development wars in ex-Yugoslavia (in Croatia referred to as the 1990s Homeland War), the inscriptions of tangible heritage have further emphasised the need to take care of valuable cultural and natural heritage in Croatia, especially after war damages that the monuments and nature had suffered (Goldstein 1999). However, the evaluation of the war damages to cultural heritage in Croatia focused more attention on the material rather than the intangible cultural heritage.2 The ICH, however, has also significantly suffered due to the forced displacement of people and the discontinuation of traditional expressions. Fortunately, it was in most cases (but not all) renewed soon after the return of refugees to their homes, and proved that the know-how and the knowledge possessed by bearers provides a solid basis for the continuation of traditions, even after such difficult times of war and population resettlement. One such case is the Festivity of Saint Blaise3 that takes place every year since the 10th century in the town of Dubrovnik, an event which was brought back immediately after the war had stopped. As the main part of the festivity takes place on the main street of Dubrovnik, Stradun, as soon as the conditions had become safe, the festivity restarted, even before the renovation of all town buildings was finished. This proved once again how closely ICH is connected to the environment in which it is shaped and performed. Today, unfortunately, the festivity is becoming increasingly more endangered due to mass tourism, which causes a rapid depopulation of the town. At the moment, action is planned to control the number of tourists in order to stop the negative effects on the town.4 A very good example of bringing together tourism and ICH while ensuring longterm sustainability is also the Batana Ecomuseum Project,5 which aims at several goals: safeguarding ICH, conservation of objects and buildings, inclusion of bearers into planning, control of tourism by the bearers themselves, placement of traditional food on the market and its use in tourism as well as its use in every-day life, educational programmes, direct transmission of know-how, international cooperation, etc. Those are all important qualities of this project, in which the stakeholders make decisions, but the main role belongs to the bearers themselves and the local community, who are supported by the local authorities and expert institutions. Due to its successful implementation, the project is inscribed into the UNESCO Register of Good Safeguarding Practices. The war events and mass tourism are not the only conditions that influence the cultural heritage in Croatia and its viability. For almost 100 years, there has been continual conservation care for cultural 2 As intangible heritage has only recently begun to be systematically safeguarded in the world, inspired by the 2003 Convention, it was not only Croatia that was focusing for a long time primarily on tangible rather than intangible heritage (see more in Bouchenaki 2004). 3 ‘The Festivity of Saint Blaise’ is inscribed in the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. 4 On the relationship between traditional heritage and tourism, see Jelinčić 2006. 5 On the Batana Project, see www.batana.org. �Part 4. ICH and sustainable development heritage in Croatia (Deranja Crnokić 2015), with the inscriptions into the National Registry of Cultural Goods kept by the Ministry of Culture (Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske), listing a total of around 5000 elements of immovable, movable and natural heritage.6 The inscriptions of intangible cultural heritage into the National Registry started around the year 2000, counting 150 ICH elements in the Registry, and 15 elements on the UNESCO’s ICH lists until 2017. Such large number of the inscribed ICH elements in only 10 years is a result of good cooperation between the Ministry of Culture, the experts, and the bearers; it has enabled the fast gathering of documentation, which is in a way a continuation of the previous good conservation practice in Croatia, and its adaptation to ICH as a specific category of cultural heritage (Hrovatin 2016). At the same time, I consider the fast inscriptions also to be a reflection of a long-term process spanning over the last several decades in Croatia and in the world: the growing awareness of the local communities and various other local stakeholders (including museums, companies, tourist boards) about the value of the local cultural and national heritage, as well as ICH, which is considered by the public to be in danger of disappearing if not well documented and passed on. Not only the bearers and local communities have been increasingly engaged in implementing various programmes on ICH safeguarding; they have also been making sure that their heritage is adequately presented to the public, and that they are actively involved in all the phases of various processes such as researching, documenting, developing their own safeguarding projects, incorporating them into tourism, asking for financial support, which subsequently results in inscriptions into the Registry. These activities in Croatia have been to some extent made possible due to more factors: development of global communications, recuperation after the 1990s wars, continuous presence of ethnologists and cultural anthropologists in some communities, increased activities of museums aimed at local communities, influence of tourism on the need for presentation of local heritage, overall development of the country resulting in opening of the local communities to international and regional cooperation, and other factors. The case of dry stone building Although Croatia has established a good legislative basis for developing a high-level preservation of natural and cultural heritage, there are more issues that still need to be tackled and that are becoming more difficult to resolve, especially regarding ICH. Such is the issue of the reconciliation 6 The Registry is public and can be accessed via the website of the Ministry of Culture: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212. 401 �402 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Petrebišća: Building and renewal of dry-stone walls, 2014. Photo by Nevena Kereša, © Association 4 grada Dragodid. Dry wall online interactive mapping of sites and objects with the participation of experts and bearers, http://suhozid.geof.unizg.hr [accessed: 28 October 2016]. �Part 4. ICH and sustainable development of new agricultural and economic demands with the preservation of landscapes and traditional ways of land use that would ensure the adjustments to new social needs. Let us here consider the example of dry stone building techniques as an ICH element that is inscribed in the Registry, but still has to resolve many of the issues concerning its future viability. On the one hand, there are the bearers that keep and use the traditional know-how but on the other hand, they are too dispersed to have a bigger influence on the wider community and on the economic-market stakeholders who could include them into new projects. An NGO Dragodid,7 which is dedicated solely to the safeguarding of this ICH and its future, has been very active in the attempts to bridge the gap between the traditional needs for building with stone and in the new economic and developmental demands of the society as a whole. Most of the Adriatic landscape is made of karst (limestone and dolomite rocks), and there is little land that can be used for growing crops. Therefore, in the past, the traditional way of securing fields involved removing stones from them and using those stones for building small and long walls to prevent the land from being washed away by water and the wind, and to protect it from animals. This knowledge goes back a long way – to pre-historic times – and it remains in use today. However, it has slowly started to disappear as sea tourism appropriated most of the economy of the Adriatic during the 20th century, and led people to turn to easier income from tourism. Thus, today, even if some of the farmers still use and cultivate the land in the karst area, they usually do not use the services of the people who know how to build a traditional stone wall without using mortar but instead build them using concrete or some other, newer materials. In this way they do not only devastate the visual and historical values of the cultural landscape they are using, but also indirectly endanger the intangible heritage that lies behind this type of ancient construction. The change should thus be made not only on the local level but more so on the state level; in a way that secures the current economic needs of the masters of this skill. However, the Ministry of Culture cannot ensure the safeguarding of this type of ICH without the help of other institutions, such as the Ministry of Economy (Ministarstvo gospodarstva), Regional Development (regionalnog razvoja), Tourism (turizma), Agriculture (poljoprivrede), Environment (zaštite okoliša), and others. Moreover, the active involvement of other organisations such as the Croatian Chamber of Trades and Crafts (Hrvatska obrtnička komora) could also help in securing the visibility and the new use of traditional knowledge. For now, there is little joint dialogue on the matters of ICH and its sustainability that should be supported institutionally from different sectors. 7 On the activities and mission of the NGO, see www.dragodid.org. 403 �404 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Rovinj: Workshop in making wooden batana boat, including the use of multimedia, 2015. Photo by Kosjenka Brajdić Petek, © Ecomusem Batana. �Part 4. ICH and sustainable development One example showing how the traditional knowledge of dry stone building could be used is the Starigrad Plain on the island of Hvar, inscribed on the UNESCO World Heritage List. Its main value rests upon the old planning of the agricultural fields that has been continued from Antiquity until today. There is a great need for preservation of its ancient appearance and land use, especially today when it is recognised as an invaluable cultural heritage site. Thus, there have been projects drafted and developed for its sustainable management.8 The experts agree that in its maintenance, a big role should be given to the traditional masters of dry stone building. But even if the future management agents employ these masters, they will not have the legal means to include them in the renewal of dry stone walls on the Plain. The main obstacle is the fact that the individual traditional masters still have no opportunities to get the required professional licences (as for example architects do) because they have no proof of their professional training in this skill as prescribed by the regular procedure. Instead of organised school, they have been acquiring their knowledge through direct transmission from their family members (mostly men, but also women) and neighbours. The inscription into the Registry of this ICH element has thus opened possibilities for getting special restoration and conservation licences for such traditional skills. These licences would enable the bearers to enter the current economic market and raise their overall cultural value among the public as keepers of traditional knowledge and skills. Besides dry stone walls, there are many other old stone buildings and objects in need of renovation all over Adriatic, for which the old technique could be useful. Thus hiring traditional masters would be more suitable than using licensed firms which specialise only in construction and architecture. What is more, once these traditional skills lead to securing future employment, this measure would motivate younger generations to learn and master them. In that sense, providing the masters with official education or apprenticeship degrees within licensed schools or programmes would be a considerable step forward in securing the sustainability of this ICH element. However, for now, the only measures aimed at education are the temporary workshops that the NGO arduously organises and implements with the help of local bearers and authorities along the Adriatic coast. They result in raising the awareness of the need to preserve this heritage in the local environment. Furthermore, if this skill could be introduced into regular educational programmes, it might ensure long-term results in terms of qualitative transmission and keep new apprentices in the local communities, as they are already largely affected by depopulation in recent decades on the Adriatic coast, especially the islands. 8 Information from the expert meetings on the preparation of the multinational file on dry stone building in the Ministry of Culture, Croatia. 405 �406 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The current market demand for stone building is another area where this old know-how could be successfully employed. Many people decorate their houses and backyards in the old Mediterranean style to attract tourists that look for authentic places. Unfortunately, many house owners use low-quality, ready-made products such as concrete blocks that only imitate dry stone building. They are probably unaware of the damage they inflict to the aesthetics of the space, but also to intangible heritage in general. The awareness of the value of this ICH and its inclusion into current trends and needs of the economic market and society as a whole should, therefore, be continually increased. What is more, the communities and families could appreciate this kind of ICH and possibilities of its use by actively involving wider social circles and economic-market stakeholders. Intellectual property rights and ICH One of the issues that have been raised alongside the inscriptions of ICH into the Registry and UNESCO Lists is the competition for the intellectual rights on ICH between local communities (Nikočević et al. 2012). The issue of intellectual property (IP) was actually one of the main reasons why the 2003 Convention had not been drafted and introduced earlier.9 The influence of Western cultures and the new global trends of authorship right protection in all the spheres of production and creativity today are visible also in Croatia. The issue of IP has also been raised for some time now, and in the case of ICH, it usually comes into view when the bearers want to use the material aspect of their ICH. Indeed, this is yet another issue connected to the sustainability of ICH today. So, who has the right to ICH? Who can use the know-how and turn it into their personal benefit? Who can sell the products originating from the traditional technique? At first, these questions might seem simple, and the answer could merely be based on forwarding this issue to intellectual rights institutions. In Croatia, there is, in fact, adequate legislation that covers this issue, namely the Copyright and Related Rights Act.10 Furthermore, the State Intellectual Property Office (Državni zavod za intelektualno vlasništvo)11 provides services for those who want to protect their intellectual property. For example, the Office gives a special Designation of Origin to a number of traditional 9 According to the information on the UNESCO website about the history of the 2003 Convention (UNESCO 2016). 10 Zakon o autorskom pravu i srodnim pravima, Narodne Novine [National Newspaper] 167/2003, 22 October 2003, available in English at: www.dziv.hr/files/File/eng/zakon_autor_ENG.pdf. 11 For more information about the State IP Office, see www.dziv.hr. �Part 4. ICH and sustainable development products, such as traditional embroidery, i.e. lace. In practice, this designation gives the groups, NGOs, and individual persons an official permission to sell their products on the market under their traditional name (e.g. Lepoglava Lace, Pag Lace, etc.). What is more, it is all well-defined within the legal framework of the state. However, in several communities the manipulation of information about the reality of the ICH element has caused a situation in which the permission is given only to those who apply for this right, leaving aside others who either do not know about their rights or were not informed about them. Also, those who are somehow disconnected from the individual, group, or even an NGO that applies for the permission remain aside and thus become deprived of their rights. Who can protect the ones that are left without the possibility to claim and use their rights to their tradition? They have the right to complain or to apply for the certificate that proves they can use the traditional name for their products, however, there might be difficulties in proving the know-how before the qualified NGO or the individual who judges them on whether they make the product in the ‘proper’, traditional way or not. In this sense, the individual is vulnerable to manipulation from a stronger group or an individual within the community. Those power relations are indeed issues that might be tackled with public discussions, the active involvement of experts, additional scientific research, and a public display of research results, as well as the inclusion of local authorities into mitigating such social inequalities (assuming that the authorities do not support the stronger group). No examples are mentioned here, as the Ministry of Culture has tried to adequately name all the bearers as much as possible in the texts that form the basis for the inscription of an ICH into the National Registry. Some individuals that had been left out contacted the Ministry after the inscription and thus have been subsequently included in the new, revised lists of bearers. These lists are also sent to the first bearers that were listed so that they are also informed about the new bearers. Whenever possible, the experts from the Ministry and expert institutions raise awareness about this issue, and about the understanding of ICH as part of the culture that belongs to the broader community, not only to individuals. This way assures the right place of all the bearers in connection to their ICH. Besides embroidery, a lot of proposals on the first inscriptions into the National Registry were focused on particular types of traditional Croatian food; various groups and individuals wanted to protect their recipes and know-how in preparing their traditional meals, cakes, and other dishes. It was obvious that it was the easiest way for the bearers to officially confirm that they could somehow exercise their rights to their tradition and sell their products that base on it. The importance of traditional food and many proposals of this type of ICH have resulted also from the lack 407 �408 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development of any other preserved ICH elements in certain local communities. Nevertheless, the Ministry of Culture has remained detached from official expressions of any kind of support to any of the groups or individuals and has recognised the traditional types of food only as specific to some wider geographical areas; extending them to more than one individual or one group of people. This caused the lack of interest for further proposals for inscription of traditional food-making into the Registry and diverted the bearers’ attention towards the Ministry of Agriculture, which gives special official marks of origin for traditional food.12 It might seem that in the cases where the Ministry of Agriculture gives such marks, there are also some groups, firms, or NGOs that control the rights to the production of traditional food. However, when such parties want to join the market and sell their products under the name that is protected by the Ministry of Agriculture, they have to go through the whole procedure, in which the group or firm that holds the rights decides whether this new party properly follows tradition. This type of control creates significant space for manipulation and restriction of the placement of products on the market that can jeopardise the production and income of those who hold the rights. However, the attempts to safeguard and control the placement of the products that might be called ‘traditional’ is the right of the bearers themselves and their associations; it is up to them to protect their traditional heritage and to fend off any misuse of their ICH and prevent harm that might be inflicted upon them if the market is left unguarded. Cultural anthropologists are perhaps more sensitive to the questions of intellectual property rights due to the history of this scientific discipline; such is also the case in Croatia. However, when met with specific situations in Croatia, they do not know how to respond to the questions of IP, either because they think that – being experts that often get already deeply involved in all the phases of these processes [of intangible heritage safeguarding – editorial note] – it is not their task, or because they believe other institutions and experts should address these problems. A more systematic field research of the cases in Croatia could contribute to making some general guidelines on how to deal with these issues. This might help cultural anthropologists in their future work with local communities and in planning the inclusion of ICH into the current market. 12 All the other types of traditional products and know-how are under the jurisdiction of the State Intellectual Property Office. On the Ministry of Agriculture and designations of origin for food, see www.mps.hr/default.aspx?id=10. �Part 4. ICH and sustainable development Conclusion It might be concluded that the planning of any introduction of ICH into a more intensive economic use, tourism, a new use, or any other current trend should not only involve bearers but also many different stakeholders on various levels, including the local, state, expert, private, and other ones. Humanities experts and scientists, especially cultural anthropologists, are very important in bridging the gap between the overuse of ICH and its viability, as they are more sensitive to the needs of individuals and they understand different types of functioning of local communities. Thus, some overall guidelines might be made on the expert and state levels to ensure the sustainability of ICH that is used in new ways and for new purposes, considering the commercialisation of only some of its aspects and the awareness-raising of the less obvious social role of ICH for the local community and broader society. However, not all the solutions can be reached for all types of ICH on the theoretical or universal levels. Thus, the more local and specific approach to ICH, the better. Through history, until today, it has always been the broader social and economic value and demand that influenced the safeguarding and continuation of many ICH elements such as those mentioned in this paper. There are still more challenges and dilemmas to be tackled than concrete results and answers in Croatia, but in this respect, the NGOs make great efforts in raising awareness and insisting on the protection and preservation of cultural and natural values and resources. With many cultural, heritage, and ecological associations, activities and citizen initiatives, there has been significant progress so far, but still not enough for the wider public to realise the need to involve ICH in the new demands connected to development and to secure the sustainability of certain areas. Educational programmes, both formal and informal, could significantly help in preparing new generations to use ICH as an invaluable resource for the future management of local areas. Although today school programmes cover some of these issues, not enough attention is given to connecting old and new ways of using nature and its resources. In some cases, the transmission of the know-how to the younger generations could be successfully secured by continual education rather than just by transmission within the families – as seen in the example of dry stone building, which shows how economy demands licensed masters to enter the market legally. The resulting exploitation of natural resources might be accordingly diminished by giving more importance to traditional ways of their use, and by including the old technique into the management of certain geographical areas, including valuable cultural and natural landscapes. 409 �410 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The issue of intellectual property rights that might be unevenly given to stakeholders with more power in local communities rather than other members in the same communities could result in the lack of motivation to continue certain traditions. These and other issues are dealt with in Croatia by different state and expert institutions, who are still not mutually connected enough to invent more adequate solutions for each ICH case and its local community. This significantly disables the implementation of the protection and safeguarding measures in specific geographical areas in the long-term. Thus, the inclusion of all the stakeholders, especially the bearers and the entire local community on all stages of planning such developmental projects – from the beginning until the end – should be ensured in order to enable long-term sustainable growth and safeguarding of cultural and natural heritage. References Albert, Marie-Theres. 2015. “Mission and Vision of Sustainability Discourses in Heritage Studies.” In Perceptions of Sustainability in Heritage Studies, edited by Marie-Theres Albert, 11–20. Berlin/Boston: De Gruyter. Bouchenaki, Mounir, ed. 2004.Museum International Vol. 56, Issue 1–2. Wiley-Blackwell. DeranjaCrnokić, Anuška. 2015. “Nastanak Registra kulturnih dobara–povijest i sadašnjost inventariziranja kulturne baštine u Hrvatskoj [Creation of the Cultural Property Registry – The history and present of inventorying cultural heritage in Croatia].” Godišnjak Zaštite Spomenika Kulture Hrvatske 37–38: 25–38. Domijan, Miljenko, ed. 2004. World Heritage Sites in Croatia: Exhibition Marking the Twenty-Fifth Anniversary of the Inscription of the First Croatian Heritage Sites on the World Heritage List. Zagreb: Ministry of Culture of the Republic of Croatia. Goldstein, Gordana, ed. 1999. Godišnjak zaštite spomenika culture Hrvatske 24–25:Spomeničkabaština u Hrvatskoj 1991–1999. Ratne štete i obnova [The cultural and historical heritage in Croatia 1991–1999. War damage and restoration]. Zagreb: Ministarstvo kulture Republike Hrvatske. Hrovatin, Mirela. 2016. “A Short Overview of the ICH Safeguarding Policy in Croatia.” In The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO, edited by Miglena Ivanova, 93–104. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. Accessed September 11, 2016. http://www.unesco-centerbg.org/wp-new/ wp-content/uploads/2016/05/izdanie_UNESCO_print-last.pdf. �Part 4. ICH and sustainable development Jelinčić, Daniela Angelina. 2006. “Tourism versus Identity, Globalization and Tradition.” Ethnological Researches 11: 185–207. Nikočević, Lidija, Ljiljana Gavrilović, Mirela Hrovatin, Daniela Angelina Jelinčić, Jadran Kale, Dragana Lucija Ratković, Amy Mountcastle, Peter Simonič, and Tvrtko Zebec. 2012.“Culture or Heritage? The Problem of Intangibility”. Etnološka Tribina: Journal of Croatian Ethnological Society 42 (35): 57–112. UNESCO. 2015. “Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development.” Accessed October 25, 2016. http:// unesdoc.unesco.org/images/0024/002434/243402e.pdf. UNESCO. 2016. “Working towards a Convention.” Accessed October 3. http://www.unesco.org/culture/ich/en/ working-towards-a-convention-00004. 411 �412 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Securing the future of intangible cultural heritage in Romania in a sustainable way: benefits and subsequent risks Adina Hulubaş* * Head of the Ethnography and Folklore Department, Institute of Romanian Philology, The Romanian Academy (Departamentul de etnografie şi folclor, Institutul de Filologie Română, Academia Română), Iaşi, Romania, e-mail: adina.hulubas@gmail.com. �Part 4. ICH and sustainable development The steps towards a secure future may be symbolised by an image of concentric waves on water, created by an object falling in. In the centre, we have the public acknowledgement of cultural value, but then local initiatives have to be supported and protected from the pressure exerted by central standards. It is common to admit the dynamic nature of intangible heritage and to assert that socio-economic conditions influence a selection of folk practices, beliefs, crafts, and other traditions. Even the concept of ‘living heritage’, often used as a synonym for intangible cultural heritage (Park 2013, 1), implies organic transformations over time, which adds to its generally accepted characteristic as active practice that has been transmitted by the elders to the youth, and continues to be perceived as a cultural identity mark by the entire community. Evolution is hence the key to understanding traditional culture, as noted by experts. ‘ICH is by definition a living entity, and its capacity to constantly adapt itself in response to the historical and social evolution of its creators and bearers represents one of its main distinguishing features’ (Lenzerini 2011, 108). The best example for this internal dynamism is the Romanian custom related to childbirth practices. It is called ‘the sleeves of the midwife’ (mânecile moaşei) and it can be also encountered among Moldavians, Ukrainians, Bulgarians, and Russians. The women that were attended at birth by traditional midwives had to make a ritual gift eight days after their labour. Since the physiological process implies an impure contamination, they offered two metres of house-woven cloth to the midwives, to replace their stained sleeves. They also poured water on their hands and gave them soap to restore their initial condition. Although women were banned from giving unattended birth at home 70 years ago, this custom remains active to this day, and it is performed on a daily basis in hospitals and clinics. Its social impact is still important, and infringements on it are believed to cause immediate misfortune, as our informants declared. The changes imposed on people did not significantly corrupt the tradi- 413 �414 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development tional practice, and today, the presence of a midwife who performs traditional birth-attendant gestures became a mandatory ceremonial presence (Hulubaş 2011). This spontaneous transmission is reinforced by a general belief in its magical efficiency, which makes it a cultural phenomenon that the ICH certifies. ‘Such a heritage has the intrinsic capacity to modify and shape its own characteristics in parallel to the cultural evolution of the communities concerned and is therefore capable of representing their living heritage at any moment’ (Lenzerini 2011, 118). Nevertheless, this process is no longer reliable as a natural selection for further transmission, as a result of exposure to other folk practices. The 2003 Convention, however, appeared on time to guide the passing of traditional knowledge to the younger generations. It is the youth who can assure a sustainable future for ICH, but the socio-economical context about the importance of folk culture may confuse the general public. Moreover, the millennium-old process that has brought us valuable cultural manifestations is in need of maintenance, especially when craftsmen face public exposure and cultural interferences. ‘Craftsmanship of Horezu ceramics’, for example, was inscribed on the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2012; the pottery of this type is now the most frequent sight both on traditional fairs and even in multinational hypermarkets. Unfortunately, potters from other ethnographic zones react to its success in an imperilling manner. In Marginea, Suceava, black pots have been produced until eight years ago and made the village famous for their specific craftsmanship. Today, tourists entering the workshop encounter Horezu plates for sale, which are brought from 500 km away. Other potters paint the Horezu cock, a trademark image for this ceramic products, on plates whose chromatics belong to the Baia Mare region, up in the northern part of Romania. A month after the release of the 2003 Convention, experts began to express their worries that safeguarding would, in fact, create ‘an environment that only mimics nature’ (Brown 2012, 95). One response raised the possibility that it might ‘change the course of things’ (Kurin 2012, 100). We could let ‘nature’ take its course and have no such cultural intervention. But there is nothing ‘natural’ about the issues that beset ICH in the world today. They are the result of particular social and economic activities that characterize contemporary societies and world systems (Kurin 2007, 18). Cash flow decides what reaches the public eye. Hence, we are confronted with a double risk: on the one hand, if experts do not intervene, traditional knowledge fades away under the pressure exerted by standardised models. On the other hand, raising awareness has to be a well-supervised process, since overrating local practices may have a similar levelling effect on other expressions. As Claude Lévi-Strauss (2007, 7) observed at the celebration of six decades of UNESCO activity, �Part 4. ICH and sustainable development we have ‘to overcome the apparent antinomy between the oneness of human condition and the inexhaustible plurality of forms in which we apprehend it’. The second danger comes from the loss of the initial purpose, represented by the practitioner community. Not only does the ‘spontaneity’ of the rite disappear (Brown 2012, 95), but also its magical utility. The ‘Căluş ritual’, inscribed in 2008, is the perfect illustration of this alienation. Originally proclaimed by UNESCO as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity (2005), this athletic dance was performed only nine days per year, starting from Whitsunday. The initiation into the rite was secret; dancers swore a still-secret vow at the borders of their village and then performed public representations meant to bring fertility to barren women and cure fearful diseases such as epilepsy. All magic implications seem to be lost now since the only knowledge that is passed on to beginners is the virtuosity of the dance (Ştiucă 2009, 20). Even more so, Căluşari perform at festivals all year long, at weddings, flash mobs (although their ritual number is limited to uneven sums: five, seven, nine, or eleven), and they even participate in processions intended to bless new cars in order to ward off future accidents. Căluş resembles other rituals, such as the dance of Podhale highlanders with ciupagas. These specific hatches have an obvious apotropaic function while dancing in a circle invokes solar protection. Like the Romanian Căluşari, the dancers’ purpose is to ward off evil intentions and bring good health and fertility into the community. Another similarity can be traced within the Polish zbójnicki dance, both in choreography and in the spectacular purpose of today’s representations. Moreover, on the southern side of Romania, in Ialomiţa, dancers use ritual sticks that have a horse head carved at the tip, a detail that links Căluşari with Căiuţi, played at the winter solstice, or the ‘Obby ‘Oss from the United Kingdom and the Polish Lajkonik. Such a tremendous geographical representation of the ancient belief in the common entity of the rider and his horse should not be presented exclusively on aesthetic grounds, as a show. Transmission is conditioned by acknowledgement, and this is where new efforts have to be made in Romania. ‘Most EU countries have promulgated specific educational policies and recommendations encouraging schools to sustain and promote awareness of local cultures and heritage’ (Dagnino, Ott, and Pozzi 2015, 195). This strategy may be seen as part of the Sustainable Development Goal 4, called Quality Education. Being able to learn about how one’s present cultural identity formed, what it means, and how similar or dissimilar it is to other traditional cultures gains capital importance for the future social behaviour. It favours ‘inclusive and equitable quality education’ and ‘promotes lifelong learning opportunities’, as stated in the Global Education Monitoring Report (UNESCO 2016). 415 �416 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Căluş ritual, © Romanian Peasant Museum. �Part 4. ICH and sustainable development In this respect, the Ministry of Education (Ministerul Educaţiei Naţionale) was officially addressed by the Iaşi branch of the Romanian Academy (Academia Română, Filiala Iași) in 2015. The press release had a great impact in mass-media, and positive reactions followed. The request to the authorities was the result of a one-year workshop organised by the Department of Ethnography and Folklore (Departamentul de Etnografie și Folclor), entitled ‘How and why can we teach folklore’. Participants from various fields (teachers from schools and universities, craftsmen, curators, museum directors, fair organisers, radio producers, etc.) agreed that the present school curriculum is no longer adequate to the psycho-social expectations of students. The few folk texts found in manuals are complicated, explained using too many superlatives and with almost no decoding, and they are sometimes even plainly misleading. We suggested and applied for a more ethnographic method that would allow students to understand the intricate network of ICH. Sustainability is achieved on two levels: the future generation gains knowledge of traditional values and learns to differentiate corrupted manifestations from folk ways, and their parents are involved in common activities during crafts camps, fairs, or school projects. ‘Modes of transmission have become tired, static, and fail to pair with modes of learning’ (Mitchenson 2015, 58); physical contact with craftsmen and with actual objects induces a more profound level of perception. In Romania, the school calendar includes a week for extracurricular activities, and during that period the students learn to decorate eggs, carve wood, mould clay, and make pots with craftsmen. ‘Learning is more efficient when abstract information is tied to tangible experience’ (Mitchenson 2015, 61); ICH needs this material support as an introduction that captivates the young generations and their parents. The latter belong to two different types. Some have grown up in rural zones and rediscover a familiar world which helps them to connect with their children, while others did not benefit from any traditional experience and get acquainted with it now with wonder and joy. The kinesthetic aspect of the activity is beneficial every time; craftsmen gain recognition of their effort and talent, and the ICH becomes clearer to the modern observer. Countries that have already implemented such school projects, whether they were part of the UNESCO Associated Schools Network or not, came to the conclusion that ‘one of the most efficient means of safeguarding ICH … was its embedding with the primary and secondary curriculum’.1 In Romania, these activities are self-funded by enthusiastic kindergartens and school teachers. An example of this is the ‘Să învățăm de la bunici!’ (Let’s learn from our grandparents!) 1 See Edinburgh Napier University’s Research Excellence Framework impact case study (http://impact.ref.ac.uk/casestudies2/ refservice.svc/GetCaseStudyPDF/43948). 417 �418 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development project. It started in a kindergarten in Iaşi, it is now implemented in 15 districts from Romania and 25 schools of different levels. The sustainability of such initiatives stems from the great interest in ICH. A similar broadening of the traditional world is now pursued by a multinational telecommunication company that will use TV commercials, TV shows, and Facebook live transmissions to speak about ‘Undiscovered Romania’ through four practitioners that have been awarded the Living Human Treasure title. As the UNESCO programme suggests, the public acknowledgement attracts the audience and it gradually raises awareness. ‘The prestige, honour, recognition and attention may indeed make cultural exemplars and practitioners proud of what they do, and energise their own efforts to continue, transmit, and even extend their traditions’ (Kurin 2007, 16). The steps towards a secure future may be symbolised by an image of concentric waves on water, created by an object falling in. In the centre, we have the public acknowledgement of cultural value, but then local initiatives have to be supported and protected from the pressure exerted by central standards. What is more, regional projects raise more awareness about ICH and introduce a more intensive educational purpose, since communities benefit from the traditional knowledge, and the wider public needs to be initiated into the specific manifestation. ‘The emphasis has to be as much on training a new audience as on revitalizing the form itself’ (Gopalakrishnan 2016, 19). Although the Romanian curricula do not include ICH topics, two manuals with this purpose have been published, and an internet site (edupatrimoniu.piscu.ro) provides them free of charge. Information covers the central-southern part of Romania and is destined for children starting the 3rd grade of school. The initiators have even created a network entitled Şcoli pentru patrimoniu (Schools for cultural heritage), where these manuals are used during optional courses of Romanian language, history, and counselling hours. These efforts are similar to the workshop held in Iaşi, in the north of the country, where another schools network trains students, teachers, and parents. Nonetheless, procedural memory has to support theoretical instruction, and craftsmen are important agents for this goal. The fourth stage for the sustainable development of this field is, obviously, the national set of laws, regulations, and financing programmes. Unfortunately, the Romanian parliament does not acknowledge the importance of crafts law and even though such regulation was initiated in 2007 and discussed by the Senate, the act is still stuck at the Industries Commission. Meanwhile, craftsmen struggle to resist the market flooded by fake objects, often manufactured on an industrial scale in other countries. �Part 4. ICH and sustainable development However, the Ministry of Culture (Ministerul Culturii) has released two programmes that finance creative and cultural industries. Two books published by the National Institute for Cultural Research and Training (Institutul Național pentru Cercetare și Formare Culturală) define and establish the present status of these activities, and offer important suggestions for practitioners. As for capacity-building activities, a workshop on ‘Implementing the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage at the National Level’ was held on 13–17 June 2016 in Bucharest, and benefited from a partnership with the Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO in Sofia, Bulgaria. These initiatives, along with the activities of the National Commission for the Safeguarding of ICH (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial), gradually ripple the public awareness and aim at creating a sustainable development for ICH in Romania, involving citizens, civil societies, the business sector, and the higher authorities. The telecommunication company uses the Living Human Treasures programme for their brand campaign, which might have been an inspiration from the ceremony held at the presidential palace last year. This act of public recognition is a vivid example of the circular waves created by prestige; it has managed to involve all the above mentioned social entities. Such approach, as well as the priority given to communities – and to their perception of self-defined manifestations and foreign influences – are altogether able to secure the process of ICH transmission by mitigating subsequent risks. ‘Results can be deceptive. Unwanted results, unintended consequences and undeserved repercussions can flow from the most well-meaning of interventions’ (Kurin 2007, 18). However, in a Pascalian way of thinking, the simple fact that specialists keep these dangers in mind, and realise the delicate manner they have been bestowed, the possibility to watch the cultural context as it evolves – all to the best of their knowledge – can help obtaining a safer and more sustainable transmission to the younger generations. References Brown, Michael F. 2012. “Safeguarding the Intangible.” Museum Anthropology Review 6 (2): 93–97. Dagnino, Francesca Maria, Michela Ott, and Francesca Pozzi. 2015. “Addressing Key Challenges in Intangible Cultural Heritage Education.” International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (2): 193–207. 419 �420 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Gopalakrishnan, Sudha. 2016. “UNESCO Masterpieces Proclamation Programme and Safeguarding Strategies for Intangible Cultural Heritage: A View from India.” Journal of Heritage Management 1 (1): 12–21. Hulubaş, Adina. 2011. “The Socio-Cultural Effects of Banning Traditional Midwives from Attending Homebirth in Romania.” Journal of Ethnology and Folkloristics 5 (2): 81–90. Kurin, Richard. 2007. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Key Factors in Implementing the 2003 Convention.” International Journal of Intangible Heritage 2: 9–20. Kurin, Richard. 2012. “Tangible Progress: A Response to ‘Safeguarding the Intangible’ by Michael F. Brown.” Museum Anthropology Review 6 (2): 98–101. Lenzerini, Federico. 2011. “Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples.” The European Journal of International Law 22 (1): 101–20. Lévi-Strauss, Claude. 2007. “Unesco at 60.” Diogenes 54 (3): 5–10. Mitchenson, Donna. 2015. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage by Creating Meaningful Transmission Experiences.” International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (1): 57–70. Park, Seong-Yong. 2013. On Intangible Heritage Safeguarding Governance: An Asia-Pacific Context. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. Ştiucă, Narcisa, ed. 2009. Căluşul: emblemă identitară [Căluşul: an identity emblem]. Bucureşti: Editura Universităţii din Bucureşti. UNESCO. 2016. Education for People and Planet: Creating Sustainable Futures for All. Paris: UNESCO Publishing. http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002457/245752e.pdf. ��422 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Discontinuation in transmission – threats and questions. The case study of Glasoechko singing in the Republic of Macedonia Velika Stojkova Serafimovska* * Ss. Cyril and Methodius University, Institute of Folklore ‘Marko Cepenkov’ (Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”, Institut za folklor “Marko Cepenkov”), Skopje, Republic of Macedonia, PhD, e-mail: lika73@yahoo.com. �Part 4. ICH and sustainable development Should the transmission be institutionalised or natural? Supervised or spontaneous? How much can/should experts interfere? What are the risks and effects of any kind of institutionalised intervention? In the case of performing arts, is it allowed for certain elements to change the environment of their performance? And if so, do they keep the tradition ‘alive’? Bearers and practitioners – are they the same persons? What to do when the triad ‘keeper–practitioner–transmitter’ is disrupted? Glasoechko, male two-part singing in Dolni Polog, is a traditional form of vocal music characteristic to the northwestern region of the Republic of Macedonia. Songs are sung in a polyphonic manner with the droning voice moving contrapuntally in relation to the melodic leading voice, often accompanied by a shepherd’s flute and a bagpipe. Glasoechko is performed spontaneously in groups of two or three, at celebrations, assemblies, weddings, dinner parties and other social gatherings. Performance of this musical heritage constitutes a symbol of cultural identity for the bearers, integrated within a multi-ethnic society. Practitioners of this tradition are prominent and talented individual singers who have acquired their knowledge by imitating the techniques and skills of their predecessors. Male two-part singing in Dolni Polog faces a number of very serious threats to its viability, however. The number of individuals and groups that practice and transmit it is diminishing rapidly, mostly due to the persistent outward migration of its bearers following the civil conflict in 2001. Thus, on the one hand, younger generations’ exposure to Glasoechko performances is extremely limited, and on the other hand, older generations believe there is insufficient interest to warrant continued transmission. There are not many recordings of Glasoechko songs and in its present state, the tradition seems to be on the verge of extinction. Since its inscription on the UNESCO List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, on the tenth session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage held in Windhoek in Namibia from 30 November to 4 December 2015, the proposed safeguarding measures have started to be implemented. Yet, even while working on the preparation of the nomination file, as well as after the inscription, several issues 423 �424 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Dr. Velika Stojkova Serafimovska during the Forum, with Ivona Opetčeska Tatarčevska on the left, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 4. ICH and sustainable development have arisen which revealed challenges and problems in implementing the measures, but also in facing the difficulties which are specific for the present situation in the concerned community and its recent political and demographic changes. The present condition of this element presents a case study which shows that every ICH element is a story on its own, and requires concrete approach, specific measures, and mechanisms that need to be modified for specific communities. Nowadays, the male two-part singing in Dolni Polog in Tetovo is almost extinct. Despite the presence of individuals and a few groups that remember and practice this tradition, the songs are performed increasingly less often and can only be heard on weddings (however only in restricted circles, on the margins of the celebration events), on spontaneous gatherings of the older generations in the village, and seldom at village dance events taking place once a year. Since the beginning of the preparation of the nomination file, and particularly in the last year since the inscription, several measures have been undertaken. The attempt to revive the local festival Zvukot na Korenite (The sound of roots), which was actively prepared and held in 2006 and subsequently in 2007 by the local TV station Kiss from Tetovo. The festival, at which older authentic male and female groups of folk singers performed traditional songs, offered a higher visibility to this element and provided a place where the spontaneous and natural transmission of the element began. Yet, despite all efforts, the festival only took place twice. The festival was aimed to promote and affirm the traditional singing from the Tetovo region, but unfortunately, the audience was once again of the older generation. Problems in securing the funding were one of the most important reasons the festival ceased to exist. At the same time, the Gavrovski Trio is the only official male vocal group to still practice this type of songs in which the transfer occurs naturally: from one generation to another. The latest, youngest member of the trio, Miki Gavrovski, in all his enthusiasm, but also awareness of the profound importance of this cultural asset, has managed to present the two-part songs from Dolni Polog at the highest conceivable quality. Over the past 7 years, the Gavrovski Trio has performed at a number of local and state traditional music festivals, folklore events, but also at international festivals of traditional songs. By recording their CD, they began collaborating with other traditional music performers, aiming to promote the two-part singing from Dolni Polog and to become renowned all over the country. Unfortunately, all these initiatives have faced problems since the very beginning. The Folk group Izvor from the village of Jegunovce has also made efforts to revitalize this cultural asset, but despite all efforts, it is becoming increas- 425 �426 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ingly more difficult to find practitioners ready to cooperate and transfer this knowledge to the younger generations. Threats, challenges and problems in implementing the measures proposed Perhaps the most significant factor that facilitates the disappearance of this cultural asset is the recent change in the demographic structure of this region, which is populated by ethnic Macedonians and ethnic Albanians. Over the past 20 years, the ethnic Macedonian population has been moving out, whereas the number of ethnic Albanian population has been increasing. This occurrence has increased significantly after the civil conflict in 2001, which first began in the Tetovo region. The number of villages that were once pure ethnic Macedonian and now are predominantly populated by ethnic Albanians is now much bigger. There are entire villages with a changed demographic structure, yet, while preparing this file, it is in exactly these villages that we encountered several ethnic Macedonian singers who practice Glasoechko singing. For them, this tradition represents not just singing, but also a pure symbol of cultural identity in such a multiethnic society. The singing is only practised by ethnic Macedonians; however, the ethnic Albanians always appreciate and respect these songs as cultural symbols of the region. Another serious risk of extinction is caused by the disruption of the transmission process of this cultural asset. The younger generation has few opportunities to hear this kind of singing, and the older generation believes there is not enough interest, and thus does not even attempt to pass this cultural heritage further on; this, in turn, results in a practical abolishment of transmission. This happens most likely because of the specificity of the melodic/rhythmic features of the glasoechki songs. The lack of interest among the younger generations can also be justified with the specific style of singing, which the youth consider to be outdated and provincial. The complex two-part structure of the songs, the specific microtonal intervals, the tremolo of the leading voice, the contrapuntal polyphonic function of the drone: all of those hinder the process of instilling interest and transmission. The vanishing of these elements can be noticed even in the songs of the Gavrovski Trio. The youngest and the most prominent and enthusiastic singer who leads the songs does not know how to perform the microtonal melodic movements in the same way his grandfather once did. His father and his uncle, also part of the trio, know how �Part 4. ICH and sustainable development to sing in this ‘old’ manner, but they do not want to ‘force’ that difficult style. Glasoechko thus also faces changes of the old ways of singing just to be preserved. The songs of Glasoechko have no media coverage whatsoever. The local and national TV and radio stations have not shown any interest or provided recorded materials playable on air. There are fewer occasions where this element could be performed. Contemporary weddings, fewer social occasions and events, their modernisation and development of the cultural processes in a completely different, modern direction: all of these factors have added to the pushing out of the old glasoechki songs; however, one can still seldom find smaller groups of singers who perform these songs on social or dance events, and sometimes also on modern weddings. In the past 3 years, especially regarding the questions of intangible heritage, the UNESCO 2003 Convention, together with the Tourism, Culture and Sustainable Development Programme, as well as the institutions such as the Ministry of Culture (Ministerstvo za kultura) and the Cultural Heritage Protection Office (Upravata za zaštita na kulturnoto nasledstvo) have prepared annual calls for the financial support of the projects that are aiming to increase the level of awareness of the intangible heritage in multiethnic communities such as Tetovo. The local government of the municipality of Jegunovce has also recognised the importance of intangible traditional culture and has itself become the initiator of some of the festivals, for example, the festival of traditional songs and dances Mostovi (Bridges). Living conditions in Dolni Polog, Tetovo, have never been changing as fast and as extensively as now. What is more, although the dynamics of cultural, social and political processes have been more encouraging than ever, the ability of the people to handle all these changes is limited both institutionally and individually. Considering the threats that this element faces and following the Convention’s recommendation, safeguarding measures have been proposed with the primary objectives to: increase the visibility of the element as a culturally important one in the given region and in the State, create strong network among the practitioners, implement the national and international ICH laws in the local government legislative, provide safe and sustainable platform for transmission and safeguarding of the element, provide constant legal and financial support for the practitioners of the element, and provide suitable space for promoting the element on local and national levels. Thus, the proposed safeguarding measures would: increase the visibility of the element in the given region; reveal the cultural and social function of the element among the regional community, which will in turn encourage the young generation to acknowledge the importance of the 427 �428 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development element; stimulate the younger generation to learn and practice this type of singing as part of their cultural identity; stimulate the current practitioners to transmit the knowledge, skills and techniques of this type of singing; stimulate the governmental network to promote this element as part of the Macedonian intangible cultural heritage on local, national and international level; and provide a strong network between the practitioners and local government that will contribute to the future transmission and promotion of the element as important cultural heritage of the region. In 2016, the representatives from the Ministry of Culture of Republic of Macedonia, Institute of Folklore ‘Marko Cepenkov’ and the Cultural Heritage Protection Office formed a team that would work with the concerned community and local bearers, as well as with the representatives from the local government. However, the process has revealed another situation in the field, which provoked problems and challenges of a mainly political nature: since the conflict in 2001 and because of the new territorial administrative division of the country in 2004, and following the last elections of the Local Government in 2005, the Municipality of Tetovo, which is the main administrative center of the Dolni Polog region, is ruled by the Albanian political party. With regard to the projects aiming to protect, foster and promote the culture in the given region, in the past years, the Mayor of Tetovo – who is ethnically Albanian – has marginalised the Macedonian proposals. This has resulted in difficulties in conducting the proposed safeguarding measures on the local level. The Macedonian population, that is the local community and bearers of the Glasoechko singing, have thus almost no support from the local government of Tetovo. They can only expect some support from the Municipality of Jegunovce, which is a very small and the only one Macedonian Municipality in the region, with restricted capacity to implement bigger projects. Considering this, the only financial support for the bearers can be expected from the state institutions, which makes it sometimes very complicated in following the Macedonian legislation regarding ICH. However, this is a real situation, which we were well aware of when preparing the nomination file, and which poses a serious threat to the viability of the element itself. Another internal division in the Macedonian population of this region occurred in the last two years, following the political turmoil between Macedonian political parties in the country. It resulted in the division of the Macedonian community in Dolni Polog into two Macedonian political parties. It seems that the main two singing groups and the possible local ICH agents in the regions are also divided, and according to the present situation, they have political problems and suffer from restricted communication based on politics, rather than on mutual benefits. �Part 4. ICH and sustainable development As a member of the team, I encountered many surprising situations in which the only problems were political ones. After several visits, we realised that in these cases, the local government will not provide support for implementing the safeguarding measures proposed. This leaves the tasks of fieldwork and implementation of the proposed measures to state institutions. Several questions arise in this delicate metacultural process, which also question the directions of the ICH Convention themselves (Kirshenblatt-Gimblett 2004; Grant 2010). The main bearers of the Glasoechko singing have a visible will to cooperate and implement the measures, yet they are finding themselves somehow pre-conditioned by their political preference toward one or another Macedonian political party (the ruling party or the opposition). We have thus realised that in order for the safeguarding measures to be implemented, they must be altered and changed in several ways. However, following the newest Ethical Principles for Safeguarding Intangible Cultural Heritage (Decision 10.COM 15.a) one can ask: Should the transmission be institutionalised or natural? Supervised or spontaneous? How much can/should experts interfere? What are the risks and effects of any kind of institutionalised intervention? In the case of performing arts, is it allowed for certain elements to change the environment of their performance? And if so, do they keep the tradition ‘alive’? Bearers and practitioners – are they the same persons? What to do when the triad ‘keeper–practitioner–transmitter’ is disrupted? This case study can shed light on some of the ways that traditional culture is in a dynamic relationship with social, political, and economic processes; and the ways in which safeguarding practices must consider this dynamic relationship (Stojkova Serafimovska, Wilson, and Opetčeska Tatarčevska 2016). Finally, we must remember that the traditional performing art is a living matter that constantly changes, transforms, transits, and lives as a separate entity that absorbs and records all changes to individuals, performers, communities, collectives, regions, and the peoples it originated from. It changes from personal or collective expression to public national cultural heritage; from a spiritual asset into a commercial product; from the limited artistic form and a part of the syncretic rite and everyday life into differentiated musical expressions and forms; from local rural culture into an element of urban and national culture (Peĭcheva 2014). Although the long-term effects, in this case, remain to be seen, it suggests that the processes of safeguarding ICH, when implemented in ways that empower local tradition-bearers, may be effective in sustaining cultural traditions even when safeguarded ICH elements are simultaneously employed for other political and ideological ends. 429 �430 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development References Grant, Catherine. 2010. “The Links between Safeguarding Language and Safeguarding Musical Heritage.” International Journal of Intangible Heritage 5: 46–59. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56 (1–2): 52–65. Peĭcheva, Lozanka. 2014. “Narodnata muzika kato nematerialno kulturno nasledstvo: konstruirane i upotrebi [Folk music as intangible cultural heritage: Construction and uses].” In Dni na nasledstvoto 2013 [Heritage Days 2013], edited by Lozanka Peĭcheva, 291–308. Sofia: Akademichno izdatelstvo “Prof. Marin Drinov.” Stojkova Serafimovska, Velika, Dave Wilson, and Ivona Opetčeska Tatarčevska. 2016. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the Republic of Macedonia.” Yearbook for Traditional Music 48: 1–25. ��432 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �SUMMARY �434 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ten remarks on the 10th anniversary of entry into force of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage Hanna Schreiber* * Institute of International Relations, Faculty of Political Science and International Studies, University of Warsaw, PhD, e-mail: hanna.s@uw.edu.pl. �Summary 10 remarks: 1. The 2003 Convention has radically changed the way of thinking about and defining cultural heritage. 2. The 2003 Convention is a ‘sister’ of the 1972 and the 2005 Conventions. 3. The 2003 Convention is a legal, social, but also a political instrument, which in certain cases is misused and leads to ‘side effects’. 4. The Representative List is everything. And it lives its own life. 5. The 2003 Convention reinforces the prestige and the soft power of the countries and UNESCO itself. 6. The Convention evoked new processes of patrimonialisation (heritagisation). 7. The 2003 Convention created new fields of power for the research about the human and culture, especially for cultural anthropology (ethnology, ethnography, folklore studies). 8. The 2003 Convention was the first to give voice and subjectivity to communities, groups, and individuals. 9. The well-thought implementation of the 2003 Convention on the local level is its most powerful advantage, which may in practice ensure the realisation of the concept of sustainable development. 10. The Convention is the biggest achievement of the contemporary international cultural heritage law, and at the same time it leads to its further fragmentation. Introduction Writing about the 2003 Convention1 as the greatest legislative triumph of the last decade (since its entry into force in 2006) in the field of international cultural heritage law has become somewhat obligatory; it is a kind of a chorus; a phrase which all articles on it should start with (see, for example, Blake 2009, 45; Duvelle 2014, 27). It is, however, well-justified; when we compare the speed of its ratification with other legal instruments adopted in the area of cultural heritage under UNESCO auspices, this statement becomes firmly warranted. 1 Dziennik Ustaw [Journal of Laws] 2011 no. 172 item 1018. 435 �436 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ten years after the entry into force of the 1972 Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage2 in 1975, it had 87 states-parties; the 1970 Convention on the Means of Prohibiting and Preventing the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property3 was ratified by 47 states (since its entry into force in April 1972); The 1954 Hague Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict4 had 52 states-parties. The closest in terms of success to the 2003 Convention is currently the 2005 Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions,5 which entered into force in March 2007 and had 144 states-parties at the end of 2016. However, it is still far behind the success of the 2003 Convention, which only after 10 years of its entry into force, in 2016, reached 172 member states. Although the 2003 Convention still lacks more than 20 ratifications to reach the status of the most widely ratified international treaty in the world, currently held by the Vienna Convention for the Protection of the Ozone Layer6 with 197 member states (‘Most-ratified international treaties’ 2012), the speed of ratifications suggests that in 2023, during its 20th anniversary (or in 2026, during the anniversary of its entry into force), it will come very close to this number, however, the chances of matching it are not high due to some points of dispute over, among others, the indigenous peoples or the political tradition of regulating the culture sector via legislative measures (which prevents it from being signed by some countries, such as the United States, Great Britain, Canada, Russia, or New Zealand). However, taking into consideration the six countries whose politics will probably not undergo a sudden change, the number of 190 ratifications seems very likely to be achieved long before 2023. One can thus talk about ‘implementation optimism’ and a real ‘success story’ of this instrument. It is therefore worth to attempt to formulate a number of remarks basing on the articles presented in this volume that summarise the changes that have been caused by the adoption of the 2003 Convention so that one may see if in 10 years’ time they are still valid, verify what kind of unforeseen changes they will have resulted with, and assess whether they were the right answers for the identified challenges and threats. 2 Dziennik Ustaw 1976 no.32 item 190. 3 Dziennik Ustaw 1974 no. 20 item 106. 4 Dziennik Ustaw 1957 no. 46 item 212, appendix. 5 Dziennik Ustaw 2007 no. 215 item 1585. 6 Dziennik Ustaw 1992 no. 98 item 488. �Summary Remark 1: the 2003 Convention has radically changed the way of thinking about and defining cultural heritage. The new definition of cultural heritage introduced by the 2003 Convention has radically altered the way of thinking and defining the entire area of heritage, including its fields that have a grounded literary output (e.g. cultural and natural heritage). This statement constitutes yet another verse of the chorus, without which the analysis of the Convention is impossible. The research, documentation, and protection of the areas that are safeguarded by the definition of the convention are not a novelty; in fact, in many countries, they have been in place for centuries, and since the 19th century they have been more organised and systematised in frameworks of the scientific disciplines emerging at that time (anthropology, ethnology, ethnography, sociology of culture), or in publication series (such as, for example, the research of Oskar Kolberg quoted by Jan Adamowski in this volume). However, as noticed by Danijela Filipović in this volume, with the adaptation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, this issue has come under debate again and became analysed in a completely new way. This new context, emerging with the 2003 Convention, is one that blurs the previous boundaries between what is tangible and intangible, what is cultural and natural, what belongs to the future or to the past, what is subjected to the actions of communities and individuals or experts and administrators, and what brings prestige to the West and the East (see Mishkova, in this volume; Schreiber 2017). Through the 2003 Convention, the first and, arguably, the most serious renegotiation since the 18th century of what is and can be ‘cultural heritage’, has become a fact. Remark 2: the 2003 Convention is a ‘sister’ of the 1972 and the 2005 Conventions. The 2003 Convention was created in the period between the adoption of the 1972 Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage and of the 2005 Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions, and has a lot in common with them, including the organisational structure concept, certain procedures, and lists of heritage (apart from the 2005 Convention). However, each one of them has different goals, philosophy of culture safeguarding and the historical context of its development (see, for example, Smith 437 �438 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Gala audience – the II Official Ceremony of Awarding Diplomas of Inscription into the National ICH List. Ceremony closing the Forum in Sukiennice (Cloth Hall), Kraków, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. Intervention by Michał Malinowski, Storyteller Museum – MuBaBaO, member of the Polish Council for ICH, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary and Akagawa 2009; Skounti 2011; Smeets and Deacon 2017). Nevertheless, they are regarded as belonging to the same ‘family’ of UNESCO legal regulations (Duvelle 2014). Still, the differences between them are pointed out more often than their similarities; it is the departure from the rules governing the 1972 Convention that has made the 2003 Convention so unique and was a sign of its revolutionary character: placing the communities, groups and individuals in the centre, focusing on sustaining living practices and phenomena, accepting their fragile and dynamic character and rejecting the concept of outstanding universal value. It was also meant to fulfil the hopes connected to the de-westernisation of the international heritage safeguarding regime (Meskell, Liuzza, and Brown 2015). The logic of the 2003 Convention: safeguarding the practices and communities is also different to the one of the drafters of the 2005 Convention: protection of the national culture industries against the treats of globalisation. So what makes them so related? Marju Kõivupuu (Estonia, in this volume) points out to these inspirations using the example of cross-trees, which link together the natural, tangible, and intangible heritage. She also points out to the osmosis of definitions and practical solutions taking place in Estonia due to the use of the documents adopted on the international forum, particularly UNESCO and IUCN (International Union for Conservation of Nature). Moreover, she highlights the influence of these solutions on the everyday life of the inhabitants of sites where all aspects and layers of heritage intertwine and link together. A place similar to the region of Võru in Estonia is described by Katarzyna Zalasińska (in this volume) – Kalwaria Zebrzydowska in Poland, and its example of landscape arrangement. She notices: ‘Taking into consideration the religious practices performed in this place as an intangible element and linking it with material heritage, it indicates a desirable direction for thinking about landscape as a type of cultural space that is complemented by elements of intangible heritage’. Indeed, the category of cultural landscape emerged in 1992 in the system of the 1972 Convention and allowed taking into consideration various examples of interactions between humans and nature, including practices of religious, artistic, and cultural nature (Luengo and Rössler 2012). Such bridges that connect both Conventions include the criterion VI of the inscription on the World Heritage List: ‘the cultural property should be directly or tangibly associated with events or living traditions, ideas or with beliefs, with artistic and literary works of outstanding universal significance’. The importance of this criterion as a link is reduced, however, by the fact that it can only be applied as a supplementary criterion. Mirela Hrovatin (in this volume) finds the connections between the 1972 and 2003 Convention and heads towards a holistic treatment of heritage, describing the possibilities of employing 439 �440 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development long-established knowledge and skills in the traditional dry-stone wall building on the Starigrad Plain in Hvar, inscribed on the UNESCO World Heritage List. The importance of this place and of the inscription generates an increased interest in preserving the intangible heritage elements present in this area, which are inseparable from cultural and natural heritage. The ties between the 2003 and 2005 Conventions are mentioned, in turn, by the experts from Albania, who write about the new draft act on cultural heritage, which contains a special chapter devoted to ICH, reflecting the duties outlined in both Conventions (Breshani and Dollani, in this volume). Everything thus points to the fact that the practical functioning of these three legal acts in a specific place, on one territory, and additionally bonded together strongly by the concept of sustainable development (2005 Convention Preamble and main text, Chapter VI in the Operational Directives of the 2003 Convention, adopted in 2016, and the Policy on the integration of a sustainable development perspective into the processes of the World Heritage Convention, adopted in 2015) leads to the situation in which the conceptualisation of the integrated, coherent way that heritage and the policies surrounding it should be safeguarded (e.g. those that relate to cultural industries) is becoming a crucial challenge for the next 10 years. The undertaken initiatives to reflect on these connections, such as the conference in Bergen (Norway) in 2014 – called ‘International Conference on UNESCO 1972, 2003 and 2005 Conventions: Synergies for development: using natural and cultural heritage in sustainable development’ – confirm that a harmoniously connected implementation of these Conventions in the future is not only necessary for the communities, groups and individuals and the civil society as a whole (article 11 of the 2005 Convention), but also from the perspective of the states and UNESCO themselves (Duvelle 2017, in print). Remark 3: the 2003 Convention is a legal, social, but also a political instrument, which in certain cases is misused and leads to ‘side effects’. The contentment that marked adopting the Convention eventually joined with critical voices, which have nowadays become especially loud. Only a month after the publication of the 2003 Convention – as noticed by Adina Hulubaş (in this volume) – specialists began to voice their concerns that the heritage safeguarding system can lead to the emergence of a ‘specific environment that only �Summary mimics nature’ (Brown 2012, 95). One of the experts argued that the new regulations might even ‘change the course of things’ (Kurin 2012, 100). Moreover, An Deming (in this volume) adds a critical observation to these concerns: … a number of problems have also risen simultaneously. Among them, the central one is the paradox between the UNESCO ideal theory and the actual practice of ICH safeguarding in specific contexts. It has not only caused competition or conflict between different places in the country, and caused various countries to fight over property rights to traditional events, but has also diminished the authority and confidence of the common people as traditional bearers in expressing themselves through their own culture. The researchers from Macedonia (Stojkova Serafimovska and Opetčeska Tatarčevska, in this volume) point out to the side effects connected to the functioning of the Convention caused by encompassing certain elements of intangible heritage into the safeguarding system, thus, at the same time, into the legal-political framework. They highlight the political nature of the Convention and its role as a pretext for strengthening the local and national identity (Stojkova Serafimovska 2014). In the Republic of Macedonia, the establishment and development of institutional mechanisms for the safeguarding of ICH are inextricably linked to politics on the international level, particularly with regard to the contestation of the existence of the Macedonian ethnicity characterised by a distinct language and culture. … As a consequence, the state has put significant focus on affirming and publicising the national and cultural identity, which, in turn, has spurred processes of recontextualisation and heritagisation of ICH. What is more, even the traditional Galičnik wedding (Macedonia) that is under protection became a state-sponsored reconstruction of a traditional wedding that highlighted the ethnic distinctiveness of Macedonian heritage. At the same time, the researchers emphasise that, despite the emergence of this political dimension in the creation of the ICH safeguarding system in their country, the processes of safeguarding ICH, when implemented in ways that empower local tradition-bearers, may be effective in sustaining cultural traditions even when safeguarded ICH elements are simultaneously employed for other political or economic ends’ (Stojkova Serafimovska and Opetčeska Tatarčevska, in this volume). Thus, apart from the political dimension of the Convention, we also need to notice its powerful influence on other practices and customs that are seemingly outside of its scope. An example of such unforeseen, unintended ‘side effects’ resulting from the local and national implementation of the 2003 Convention, often brought up by researchers, is commercialisation of the intangible 441 �442 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development cultural heritage phenomena. Adina Hulubaş analyses this situation basing on the Horezu ceramics, inscribed on the Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2012: Unfortunately, potters from other ethnographic zones react to its success in an imperilling manner. In Marginea, Suceava, black pots have been produced until eight years ago and made the village famous for their specific craftsmanship. Today, tourists entering the workshop encounter Horezu plates for sale, which are brought from 500 km away. Other potters paint the Horezu cock, a trademark image for these ceramic products, on plates whose chromatics belong to the Baia Mare region, up in the northern part of Romania (Hulubaş, in this volume). Yet, the sole presence of a phenomenon on the Representative List does not guarantee its safeguarding; sometimes it might even jeopardise the heritage element as it creates a breakthrough moment in its functioning: the change occurs in the perception of the element by its depositaries, and by the local, country-wide, as well as the international environment (Romanková-Kuminková, in this volume; Turgeon 2014). It can also become the bone of contention and a source of international conflicts, which is analysed by An Deming (in this volume) and exemplified by the Gangneung Danoje and the Duanwu (also known as the Festival of Dragon Boats) festivals in Korea. The former was acclaimed as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005. Moreover, they both occur on the same day (5 May according to the moon calendar) and they both – as signified by their names – base on the same Chinese concept of ‘Duanwu’. The conflict about the ‘property rights’ to them has led to the worsening of mutual relations, which costs both countries a significant amount of time and effort to re-establish them. Among many side effects, one can also mention the disappearance of previous meanings and functions tied to, on the one hand, commercialisation and increased touristic interest with a given element, and on the other hand, to the natural inclination of the bearers to earn money and increase their standard of life (see Skounti 2017). In this publication, such case of folklorisation of intangible cultural heritage is described by Adina Hulubaş, who uses the example of the ‘Căluş Ritual’, inscribed on the Representative List in 2008 (proclaimed as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005). Traditionally, it was organised only nine times a year, beginning with the first day of Whit Sunday, and the participating dancers, who all had been secretly initiated into the group, travelled from village to village and carried the promise of curing the barren women and people ailed by widely fearsome diseases such as, for example, epilepsy. As noticed by Hulubaş, after the inscription on the List all the mystical elements became immediately forgotten and the only lore learned by the new adepts of this performance is related to dance �Summary virtuosity, presented on various festivals, weddings, processions or other festivities throughout the whole year. The issue of side effects tied to the functioning of the Convention, together with the philosophy of intangible heritage safeguarding, is perfectly summarised in a joke by Valdimar Hafstein, which points out to the common way of thinking about intangible heritage as a phenomenon (in the meaning of a problem, or an illness) that needs to be ‘diagnosed’ (documented, assessed, inscribed on a list) in order to decide on applying the necessary remedies. At the doctor’s office: Patient: “What is it, doctor?” Doctor: “There’s no easy way to break this to you: you have heritage.” Patient: “Heritage? Are you serious? What kind?” Doctor: “Intangible. I’m sorry.” Patient: “Intangible heritage … How bad is it?” Doctor: “It is in urgent need of safeguarding. It’s already metacultural.” Patient: “What’s the prognosis?” Doctor: “Intangible heritage is chronic, I’m afraid. It is often terminal, but in your case, there is a reason to be optimistic. You can live with your heritage for a long time to come, provided we take immediate measures to safeguard it.” Patient: “Will it be painful?” Doctor: “I won’t lie to you. The treatment is not pleasant. You will have to learn to relate differently to yourself and to your heritage from here on out.” Patient: “Shouldn’t we get a second opinion?” Doctor: “I recommend contacting UNESCO. If they agree with the diagnosis, we might get you on their list.” Patient: “Would that help?” Doctor: “If you’re listed, UNESCO can help document your heritage, identify its elements, analyze the mode of transmission, raise awareness, even draw up a five-year safeguarding plan.” Patient: “Is all that really necessary?” Doctor: “Without proper treatment, I’m afraid your heritage may lose what authenticity it has left. Worst case scenario, you might be looking at a full-blown case of fakelore.” Patient: “Wait a minute. That’s what they said when our parents’ generation came down with tradition. But they beat that.” Doctor: “They did, with a lot of drugs. But back in those days, tradition responded to drugs. Intangible 443 �444 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development heritage is more serious. And it is highly communicable. We haven’t found an effective way to contain it yet.” (Hafstein 2015, 282) The joke shows the problem which might accompany the introduction of external measures into the current situation of heritage, as the side effects might in some cases outweigh the expected benefits stemming from taking safeguarding measures. The reflection on this paradox reminds somewhat of the common saying that ‘I had better not visit the doctor, he might find that something is wrong with me’. We know, however, that in many cases it is this approach that actually brings negative results. The Convention, thus, should be perhaps treated as a dose of aspirin: even though it seems good for everything and it is effective in treating inflammation, in certain cases it carries a risk of causing an allergic reaction – and such was the case with the Horezu ceramics and the ‘Căluş Ritual’. Remark 4: the Representative List is everything. And it lives its own life. ‘World heritage is first and foremost a list’ wrote Barbara Kirschenblatt-Gimblett (2004, 57). This sentence perfectly fits to the Representative List, together with the opinion of Valdimar Hafstein (2009, 93) that ‘the lists [of heritage – H.S.] frequently live a life of their own’, which suggests that heritage elements – firstly decontextualised by the nomination procedure and then recontextualised by placing them on the lists – are beginning to function in a new way. The immense impact of the Representative List can be noticed in this very publication. There is no text that would not quote it at least once or would not mention it (in most cases, it is mentioned as an achievement of a country, sometimes, as a neutral fact, in some – critically, see texts by Eva Románková-Kuminková or Adina Hulubaş). Eva Románková-Kuminková even begins her paper with the accurate statement: ‘Everyone wants to be on the list!’. It is because the list is becoming somewhat of a gauge; a tangible proof for the power of culture; an element of soft power (Schreiber 2017) of a given country that has managed to successfully inscribe an element of its heritage on the international forum and thus made it visible, noticeable, and widely esteemed. The list, therefore, is a clear source of information about what is considered to be a carrier of social (but not only!) values (see Schuster 2002, 15). �Summary Equipping the Convention with the List has to be also considered as an element of expanding the knowledge about the Convention itself, as well as raising awareness and highlighting the meaning of intangible heritage. ‘It is vital, as it means that the humanity – and this sounds proud – recognises our customs and pays attention to them as authentic, valuable, and attractive’, noticed the director of the Historical Museum of the City of Kraków, when he commented on the first Polish nomination in 2017 for the inscription of the Nativity Scene tradition in Kraków on the Representative List (Gazur 2017). ‘The humanity’ in the case of the Representative List thus directly replaced ‘the world’ from the World Heritage List (1972 Convention). And even though the 2003 Convention currently avoids the terms ‘uniqueness’, ‘authenticity’, ‘mastery’ or ‘masterpiece’, ‘world’ or ‘universal’ (UNESCO 2016a, para. 31), it is those terms that are commonly tied to the concept of ‘the list’: something must, therefore ‘deserve’ to be inscribed, and the proof that it indeed does is its ‘distinctiveness’, ‘authenticity’ or ‘uniqueness’. In this way, the collection of meanings and connotations tied to the World Heritage List becomes passed on – almost genetically – to the Representative List of the Intangible Heritage of Humanity, the title of which might for many be as well ‘The List of Authentic Intangible Heritage of the World’, as every one of the 365 currently inscribed elements (as of December 2016) might be considered a ‘worldscale phenomenon’ (Gazur 2017). It was even directly stated so by the representatives of various organisations and communities when they filed the declarations of consent to inscribe yoga as ‘world heritage’ on the Representative List in 2016…7 What is interesting is that a similar title was proposed in the draft version of the Convention: The List of Treasures of the World Intangible Cultural Heritage (article 11C; see UNESCO 2003, para. 20) and the arguments that advocated its creation included, among others, the following (proposed by the representative of Benin on behalf of a group of African countries): if we do not create a list of masterpieces of intangible heritage as a part of this Convention, it will be treated as a ‘second rate’ Convention and not as good as the one from 1972 (Hafstein 2009, 103). The enormous impact of an inscription on the Representative List on states is also highlighted by the intense efforts of the national delegations to influence the Intergovernmental Committee – in the case of the Evaluation Body’s8 negative recommendation of the nomination prepared by said states for the Intergovernmental Committee – to nevertheless press the Committee to decide 7 Nomination file no. 01163 and the consent of communities are available online, see UNESCO 2017. 8 Created to assess applications in 2015 as a successor of the Subsidiary Body and the Consultative Body. In the draft Convention the latter was provisionally named Scientific Council, see UNESCO 2003, para. 17. 445 �446 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-cultural encounter. Polish falconry specialists meeting an ICH expert from China, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. Cross-cultural encounter. Perebory (weaving traditions in the Bug River region) bearers with Professor An Deming from China, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary positively on the inscription. This situation finally in 2016 became jarring and caused a general discontentment, both among the states – observers of the Committee meeting as well as within the Committee itself. In 2016, in Addis Abeba, out of 19 negative recommendations, as much as 15 were inscribed on the Representative List (thus ignoring the recommendation of the Evaluation Body). A special ad-hoc group has been therefore created with the aim of solving this issue in the future. This problem itself can be also treated as ‘heritage’ of the World Heritage List and, furthermore, as an element of the functioning of almost every international treaty that is developed and ratified by states, and governed by the established organs operating under the provisions of this treaty comprised – again – of the representatives of these states. Such perception of the meaning of the Representative List is a source of natural determination among the states to prepare nationwide applications – as, in such way, their social and political meaning increases (see Duvelle 2014). Hence, we see inscriptions where the term ‘a community’ – which according to the ideas of the Convention creators was supposed to pertain to a specifically defined social group that inhabits a specific territory, tied by intangible cultural heritage practices – is interpreted as ‘community’, or in other words, the entire ‘nation-state’, such as in the case of ‘Turkish coffee culture and tradition’ (2013), ‘Gastronomic meal of the French’ (2010), or ‘Chinese calligraphy’ (2009). At the same time, there is a need to highlight the fact that during this fight for a change of perception of the Representative List there has been an increasing pressure on the previously ‘neglected’ registers: List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding (Article 17 of the Convention, the number of inscriptions as of 2016: 47) or the Register of Good Safeguarding Practices (Article 18 of the Convention, number of inscriptions as of 2016: 17). Thus, in this context, three basic questions emerge: first, will it be possible to realistically balance the Representative List by inscriptions on the Urgent Safeguarding List and the Register of Good Practices within the next 10 years and thus change the vector of the interests of countries and the centre of gravity of the Convention? Second, is it possible to create, and if yes, what are the mechanisms that limit the political character of the actions tied to the Representative List inscription procedure and can they be prepared and implemented in the subsequent years? Third, in what way should the communities, groups, and individuals be helped after the inscription on the Representative List – despite the frequent post-inscription commercialisation and folklorisation – so that the phenomena nurtured by them do not lose their original, important pre-inscription context? 447 �448 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Remark 5: the 2003 Convention reinforces the prestige and the soft power of the countries and UNESCO itself. This aspect of the Convention is not only a pleasant addition to the ‘usual’ activities of states; in fact, it is a crucial strategic element in the current ‘beauty contest’ of states on the international arena and in their struggles to achieve high ranks on the ranking of ‘international attractiveness’ – the soft power rankings of countries. This soft power is undoubtedly built up by the inscriptions on the Representative List; however, they are still not visible in the assessment criteria of soft power in the most popular rankings of countries: Soft Power 30 and the Elcano Global Index (Schreiber 2017). This pivotal aspect tied to the 2003 Convention is mentioned in this volume by Eva Románková-Kuminková: An inscription on the Representative List is a highly prestigious matter and the States Parties to the Convention approach it accordingly. It means that political motives can very easily push away any ideals and the well-intentioned wishes of experts to provide responsible international protection. … Thus, on the one hand, the Representative List promotes the goals and ideals of the Convention, and on the other hand, it creates space for political and institutional manipulation. Joseph Nye furthermore states: ‘a country’s soft power is based on three resources: its culture (in places where it is attractive to others), its political values (when it lives up to them at home and abroad), and its foreign policy (when others see it as legitimate moral authority)’ (Schreiber 2017, 45). The researchers of cultural politics have noticed that in the 19th century, countries that were conscious of the primary role of their cultures began to compete in a ‘global race for soft power’ (Holden 2013). It is also connected to the highly popular concept of the so-called ‘nation branding’ of Simon Anholt (Anholt 2006, 23). There is thus a reason why the states which possess the largest resources of soft power are leaders in the strength of their ‘brands’ (Schreiber 2017); rankings of national brands are created in parallel to the soft power rankings.9 This concept, however, is not limited solely to countries; it is also used to point out the ‘attractiveness’ of non-state actors, such as international organisations, and UNESCO in particular. This organisation, through its arbitrary role in culture and cultural heritage, has significant resources of soft power and an awareness of them and employs this potential in positioning itself in the environment of important international organisations. The emergence of a new act of international law: the 2003 Convention, together 9 The most well-known ones include S. Anholt’s Nation Brand Index (NBI) and the Country Brand Index (CBI) of Future Brands. �Summary with the new concept of intangible cultural heritage that it brought, has led to increasing the soft power of UNESCO itself, as the organisation that safeguards the increasing number of processes that legitimise heritage. The concept of soft power has become the leading one in determining the roles and tasks of UNESCO in the widely understood process of consultations on the UN Post-2015 Development Agenda, which were accepted in 2015 as Sustainable Development Goals (SDGs). In the introduction to the UNESCO document prepared in April 2014, named Soft Power Agenda in short (UNESCO 2014), Irina Bokova, UNESCO Director-General, stated that the organisation is a key actor of soft power (UNESCO 2016b; Schreiber 2017). The prestigious character of being visible on the UNESCO forum and having inscriptions on the heritage lists may also bring positive consequences. The states that want to be visible and respected for the actions related with safeguarding intangible heritage undertake real administrative and legislative efforts, which in turn change the situation in the area of intangible cultural heritage in their countries. They can also guide the countries that have only started their journey into this area. This interpretation of a country’s role in the process, adopted by China, is described by Chen Fafen (in this volume), who notices: ‘Especially when China’s first law – the Law of the People’s Republic of China on intangible cultural heritage protection – was enacted in 2011, it has accelerated the progress of China’s intangible cultural heritage safeguarding, and strengthened the awareness of its entire society about intangible cultural heritage, and furthermore, significantly improved China’s global influence’. At the same time, a direct impulse to such action was provided by UNESCO, which encouraged countries to develop their safeguarding systems through its Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity programme. Today, ICH safeguarding in China is described as one of the national goals. A similar approach to prestige – embedded into the functioning of the 2003 Convention – and its potential positive outcomes is mentioned in this volume by Adina Hulubaş: The steps towards a secure future may be symbolised by an image of concentric waves on water, created by an object falling in. In the centre, we have the public acknowledgement of cultural value, but then local initiatives have to be supported and protected from the pressure exerted by central standards. … These initiatives, along with the activities of the National Commission for the Safeguarding of ICH, gradually ripple the public awareness and aim at creating a sustainable development for ICH in Romania, involving citizens, civil societies, the business sector, and the higher authorities. … A company uses the Living Human Treasures programme for their brand campaign, which might have been an inspiration from the ceremony held at the 449 �450 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development presidential palace last year. This act of public recognition is a vivid example of the circular waves created by prestige; it has managed to involve all the above mentioned social entities. Prestige in the field of culture is thus built by creating a space for cooperation and dialogue. In this way, the actions undertaken by the countries on the UNESCO forum legitimise this institution as somewhat of an arbiter that creates and oversees the international cultural heritage regime (or to be precise, regimes. For a description of various regimes, see Bendix, Eggert, and Peselmann 2013). Furthermore, as noticed by researchers Velika Stojkova Serafimovska and Ivona Opetčeska Tatarčevska in this volume: ‘It is also a matter of prestige in a world of United Nations’ activities to be networked in this system and to cooperate on an equal level with other states. ICH has the power to solve conflicts, mainly because in many different ways it goes beyond political borders’. This can be supported by the evidence of the multinational inscriptions on the Representative List which unite the communities, groups, individuals, and countries in a common goal, and result in tangible and concrete outcomes through the creation of fora for communication, education, dialogue, and joint action. Remark 6: the Convention evoked new processes of patrimonialisation (heritagisation). The term ‘patrimonialisation’ has a Latin etymology: patrimonium means homeland, but also property. It points out, however, not at the object – the heritage, but at the sole fact of the presence of a specific heritage making policies, and it highlights the activity of selecting what is meant to become heritage (in foreign literature this term is used interchangeably with the term ‘heritagisation’, see Adell et al. 2015). It thus points out to a heritage that is subjected to transformations and incessant practices of ascribing status to the chosen testimonies of the past and using this status for the sake of the present. On the level of international relations, the term patrimonialisation thus concerns the research of political processes aimed at the concept of cultural heritage as a specific resource, which must be subjected to procedures of legitimisation and institutionalisation on various international fora, basing on specific selection, classification, and hierarchisation policies related to those elements of this resource, which are regarded as worthy from the perspective of a specific individual, group, community, local, national, or international government �Summary administration, and meet the criteria created by and enforced by the legitimate organisations: councils, committees, commissions, and expert teams (Schreiber 2016b). Thus, patrimonialisation is an element of the cultural policy of states, but also of international organisations, local communities, and other subjects in the realm of functioning in various international cultural heritage regimes (on fragmentation, see remark 10). It is moreover an element of the cultural policy that proposes a ‘specific reading of the past’ (Kowalski 2013, 11), in which, however, the past plays a gradually less important role than the challenges of the present. In this present time, it is the people and their needs – the bearers of the heritage – that become more important, or at least, as important as the heritage itself (see remark 6). The 2003 Convention encourages reading the past in a way that will make it into a mere springboard; a starting point for highlighting the continuity of practices related to the bearers of the heritage. The Convention’s philosophy encompasses, above all, the present and the future, together with the individuals and groups rooted in sustaining their intangible heritage. The authors of this volume notice this way in which the Convention works. Velika Stojkova Serafimovska and Ivona Opetčeska Tatarčevska employ this perspective to write about the Kopačkata dance, which was one of the first elements that the Republic of Macedonia applied to be inscribed on the UNESCO ICH list in 2011. The actions undertaken in order to prepare this application initiated new processes of patrimonialisation, tied to both the UNESCO guidelines related to the implementation of the intangible cultural heritage safeguarding system, as well as to the contemporary political factors (Stojkova Serafimovska and Opetčeska Tatarčevska, in this volume). The same thing occurred – however, without UNESCO’s participation as it did not manage to become inscribed – to the Galičnik wedding, in whose current form the borders between a national festivity, a corporate-organised ritual, a festival organised for tourists, and a staged folklore and cyclical event have become blurred (Opetčeska Tatarčevska, in this volume). Ivona Opetčeska Tatarčevska notices that, on the one hand, the institutionalised ICH safeguarding systems are always grounded in the political processes of patrimonialisation and recontextualisation and thus are subjected to their influence, but on the other hand, the way and the degree to which these processes affect cultural practices differ substantially, even within the borders of the same country. To use Adina Hulubaş’s metaphor about the concentric waves that appear after dropping a stone in water, it is not difficult to notice that even the elements that officially remain outside the processes of patrimonialisation stemming from the 2003 Convention are nevertheless subjected to its influence – even if they are playing a secondary role, they still have to relate or subordinate to the primary processes that run in parallel. 451 �452 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The welcoming of the guests of the Forum by the mining orchestra in Wieliczka Salt Mine, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. Polish national dances in Wieliczka Salt Mine, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary These processes of redefining heritage for the purposes of the UNESCO list nomination procedure, which include, among others, a visible identification of safeguarding institutions and the creation of spaces for obtaining consent from the bearers of the heritage, can be observed with almost every application, regardless of the country. At the same time, they generate the need to create institutions that guard the procedures which legitimise, classify, select, and include or exclude certain elements from this heritage resource. This does not remain unnoticed by the researchers from Croatia (Hrovatin i Šimunković, in this volume): The preparation of the nomination files for two editions of the UNESCO Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity programme in 2003 and 2005 resulted in the formation of a special expert Committee for Intangible Cultural Heritage in Croatia in 2002, and a special Department for ICH in the Ministry of Culture in 2004 that prepared the first inscriptions into the National Registry of Cultural Goods of the Republic of Croatia … These challenges are addressed accurately by Velika Stojkova Serafimovska (in this volume), who notices also a positive side in these patrimonialisation processes driven by the Convention, in places where they lead to local bearers becoming independent: the traditional performing art is a living matter that constantly changes, transforms, transits, and lives as a separate entity that absorbs and records all changes to individuals, performers, communities, collectives, regions, and the peoples it originated from. It changes from personal or collective expression to public national cultural heritage; from a spiritual asset into a commercial product; from the limited artistic form and a part of the syncretic rite and everyday life into differentiated musical expressions and forms; from local rural culture into an element of urban and national culture (Peĭcheva 2014). Although the long-term effects, in this case, remain to be seen, it suggests that the processes of safeguarding ICH, when implemented in ways that empower local tradition-bearers, may be effective in sustaining cultural traditions even when safeguarded ICH elements are simultaneously employed for other political and ideological ends. Therefore, even though the processes of patrimonialisation entail the choice of whose heritage will be safeguarded via legal regulations and whose heritage will be dominated and marginalised, and also the choice of various international fora where it is showcased or hidden – or even negated and excluded – and thus, the decisions on whose voices will be heard and muted; at the same time, the initiation of this process of selection, through the power of the Convention, gives this voice to the bearers. It is here that lies the emancipatory, liberating element of the 2003 Convention. 453 �454 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Remark 7: the 2003 Convention created new fields of power for the research about the human and culture, especially for cultural anthropology (ethnology, ethnography, folklore studies). The importance of studies on culture (cultural diversity of humanity), especially those based on fieldwork, has undoubtedly become greater on the international arena thanks to the 2003 Convention. It is particularly interesting as the reflection on cultural heritage has been interminably crossing scientific disciplines and various fields of science; in fact, it is considered as an area that links together various disciplines (Bendix, Eggert, and Peselmann 2013, 11; Logan, Nic Craith, and Kockel 2016, 2) and that does not give privileges to any of them: whether it is conservation, architecture, history of art, ethnology, folklore studies, sociology or philosophy, law, economics, or political studies. However, the potential of cultural anthropology (ethnology, ethnography) on the level of international heritage regimes can be only fully seen after 2003. For it was the 2003 Convention that created a clearly defined space for the activation and demonstration – in the areas that had been until then dominated by experts from other disciplines ¬– of anthropological and ethnographic associations, represented, for instance, on the forum of nongovernmental organisations accredited by the 2003 Convention, which counts 164 organisations at the moment. These organisations, abiding by the rule of equitable geographical representation, also nominate 6 experts to the 12-person Evaluation Body, which assesses the applications for the Representative List, the Register of Good Practices and the Urgent Safeguarding List. The states parties of the Convention are also responsible for the nomination of experts in the areas safeguarded by the Convention when applying for the Intergovernmental Committee (art. 6, p. 7: ‘States Members of the Committee shall choose as their representatives persons who are qualified in the various fields of the intangible cultural heritage’). This extraordinary career of cultural anthropology has been also noticed by the experts writing in this volume. It is related to both the increase of importance of anthropology and its representatives on the international, as well as the national level. Thus, the created national solutions, connected to the almost universal ratification of the Convention, take into account mainly anthropologists (ethnographers, ethnologists, folklorists) when creating expert teams or evaluating bodies that assess the national-inventory applications. An Deming, for example, refers to the Chinese experiences and the crucial role played by the China Folklore Society, especially in connection with the actions that have been undertaken after the ratification of the 2003 Convention. He writes: �Summary Folklore studies and other related disciplines also celebrate new opportunities. This does not mean the superficial prosperity … this movement enables scholars to think thoroughly and deeply about the relationship between culture and people’s lives; it enables them to investigate Chinese folklore more deeply and more comprehensively, with strong support from governmental agencies … Therefore, it makes it possible to contribute new perspectives and methods based on Chinese experiences, both to the academic domain and to the campaign of ICH. Such experience of the special role of anthropologists, ethnographers, folklorists in the system of safeguarding – a system that also requires supervision, selection, assessment and control of specific practices and cultural phenomena performed to address its requirements – is also described by Eszter Csonka-Takács. She describes the network of experts established in Hungary for a systemic improvement of ICH safeguarding: The Directorate [of the Skanzen in Szentendre – H.S.] relies on the mediating work of county rapporteurs. The Skanzen created this professional network based on the institutions of the county museum system to coordinate and facilitate the promotion, the awareness-raising, and to give professional guidance to the communities. By selecting an expert – most commonly an ethnographer – from each county, a group of professionals has been formed, which helps in mediating information, informing and looking up communities, and preparing the nomination document. They provide professional advice to interested communities and organise orientation forums with the participation of the Directorate, facilitating contact between the involved parties. The description of the county rapporteurs’ tasks thus largely overlaps with the activities of most ICH experts that operate within the states parties to the Convention, pointing out to the great responsibility that they carry as intermediaries, the so-called cultural brokers (Jacobs, Neyrinck and van der Zeijden 2014) between local communities and the systems and structures of power. In this tome, the importance of anthropologists is also mentioned by Filipović, Židov, and Hrovatin. The incredible career of anthropology, however, inevitably leads to tensions between the various roles that the anthropologist has to play: the researcher striving to discover the truth, the spokesman of his own culture, the representative of a selected occupation or the culture of an organisation (e.g. an anthropological society), and finally, the trusted delegate of the interests of a given group. These are all subject to the milieu regulations, which take shape of ethical codes of conduct created by anthropological associations. For a long time anthropologists – in response to the post-colonial criticism in their field in the 1970s (Asad 1973) – have made it a matter of honour to give voice to the excluded and margin- 455 �456 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development alised communities. Today, again, through the 2003 Convention, they are forced to trailblaze the jungle of responsibilities and power relationships, navigating between the interests of their subjects, those of their own, the interest of their sponsors and finally, the ideals of supporting the scientific and humanistic aims of anthropology. They have been compelled to react to the emergence of a new legislative act, which for the first time has related to their knowledge to such an extent. This causes extreme reactions in most countries, including Poland (Schreiber 2014) and France. They follow similar patterns, described by Christian Hottin and Sylvie Grenet (2017, 63): spanning from a radical rejection to enthusiastic support, spectated by a wide audience of more or less sceptical and cautious observers of the situations’ development. It is thus quite visible that, by entering the legal and ideological framework of the Convention and the international and local system it had created, anthropologists begin to take on actions that are at some point less oriented towards research and more in tune with the implementation of cultural policies (of their own country or those of UNESCO) (Hottin and Grenet 2017). Anthropology creates a special and unique type of connection between the researcher and the researched. His role as an expert-researcher of the community nominated for an inscription on any of the UNESCO lists (nominated by the country) entails duties towards both the researched community as well as towards the sphere of power that influences this group, which is able to create and exert legislative acts and specific safeguarding programmes. By entering this intricate maze of interconnected processes, the researcher himself frequently becomes an object of manipulation. Ewa Nowicka (2006, 150) notices: Indeed, it is not clear whether the anthropologist is to be a cool observer and analyst that only sometimes delivers his/her insight when an order is placed, or an active participant of social life, a mediator and advocate of the conflicted parties. In this context, the educational or moralising role of anthropology and anthropologists is also mentioned. Such tasks, if set before the discipline, raise a series of ethical issues, as well as practical and political doubts which anthropologists are unable to escape, whether they want it or not. One of the ideological assumptions of anthropology, deriving from its earliest development stages, is the desire to defend an existing cultural difference, the diversity that becomes a separate value in its own right. A question remains open whether the anthropologist that navigates through the structures of heritage regime, local or international, can realistically defend this diversity without having to compromise (ethically or politically). The 2003 Convention, by opening these areas of power, undoubtedly leads the entire anthropological milieu into a somewhat intellectual, ethical, and practical ‘temptation’. �Summary Remark 8: the 2003 Convention was the first to give voice and subjectivity to communities, groups, and individuals. ‘Communities are at the heart of the intangible cultural heritage safeguarding system’ – this is yet another obligatory statement which appears each time the 2003 Convention is quoted (see, for example, Skounti 2017, in print; Blake 2009, 2017; Duvelle 2014). Indeed, in the text of the Convention itself the term ‘communities’ appears 11 times, whereas the experts are mentioned only twice: in article 21, point b), which describes international aid in providing experts; and article 6, point 7, which describes the nomination of persons that possess adequate qualifications in various aspects of intangible cultural heritage to the Intergovernmental Committee. One can also conduct ‘an archaeology’ of the institutional presence of the concept of safeguarding individuals, starting from the 2003 Korea proposal of creating the Living Cultural Properties safeguarding system, and only later protecting groups and communities, which resulted in the acceptance of the Living Human Treasures programme (UNESCO 1993), and subsequently evolved into the Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity Programme, whose 90 elements have become incorporated into the system of the 2003 Convention (article 31). In all the international treaties that have appeared since 2003, whether on the UNESCO or the Council of Europe forum, its new, grassroots, social, open dimension is profoundly visible on all levels, including decision-making, creating, maintaining, and safeguarding cultural heritage. The two most important international conventions adopted after 2003 that protect cultural heritage are the 2005 UNESCO Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions and the Council of Europe Convention on the Value of Cultural Heritage for Society10 (the so-called Faro Convention). Both of them highlight the significance of social participation as key to preserving cultural heritage. The Faro Convention goes as far as to introduce, in article 2 b), the term ‘heritage communities’ that consist of ‘people who value specific aspects of cultural heritage which they wish, within the framework of public action, to sustain and transmit to future generations’. Giving the voice to the communities and individuals has also resulted in noticing other groups, the so-called passive bearers of cultural practices, who are mentioned by An Deming (in this volume): 10 Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society, Faro, 27 October 2005. Unfortunately, this Convention is ratified only by 17 out of 47 member states of the Council of Europe. Only 8 member states of the EU ratified it. 457 �458 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development For quite a long time, in accordance with the situation of the academia, the attention of most participants of the ICH programme has been mainly paid to the active bearers, who are usually very dynamic in the transmission of specific cultural items and have special talents in particular cultural genres. However, when the concept of community as integration was introduced to the public, together with more and more scrutiny on the distinction between the ‘active bearers’ and ‘passive bearers’ by some folklorists (Yang et al. 2011, 23–24), it has been gradually accepted that those ordinary people who are not specialists in any cultural items actually shape the main foundations of the viability and vitality of the concerned traditions. Based on increasingly more discussions and adequate communication, the concept of ‘everyone is the bearer of traditional culture’ was subsequently promoted. The expanding apprehension, together with the increasing importance of the role of ‘bearers’ is also noticed by the researchers from Croatia: ‘We can also observe an increasing recognition among the public of the exceptional value of intangible cultural heritage, as well as the conviction that the commitment and responsibility for its safeguarding and transmission to future generations should rest on the bearers, local communities and relevant institutions; local, national, or minority identities’ (Hrovatin and Šimunković, in this volume). The importance of bearers is not solely declarative, and for a long time has been the object of scientific scrutiny (Onciul, Stefano, and Hawke 2017; Adell et al. 2015; Rudolff and Raymond 2013; Kono 2009). All the accepted nomination procedures on the UNESCO level take into consideration the necessary element of their free, prior and informed consent for any actions that affect them. Reading the consent forms might sometimes yield surprising discoveries (for example, the fact that sometimes dozens or even hundreds of bearers sign institutionally prepared forms of consent of inscribing their ICH element on... the World Heritage List, instead of the Representative List), however, it does not change the fact that it is the first time that communities, groups and individuals cannot be ignored. Their cooperation, joint effort, and also the shared responsibility for sustaining a given cultural phenomenon is fundamental for the Convention. However, as observed by An Deming (in this volume), the ambitious goals connected to the presence of communities, groups and individuals in the system of the Convention cannot be fully achieved as the project of ICH safeguarding, despite the fact that it came into being based on principles of equality and diversity of cultures, has led to a creation of a new hierarchy of those cultures, as well as of their elements within: ‘The experts and UNESCO have the privilege to determine what item is suitable to be inscribed on the Representative List, which in the public mind means a certificate to the more valuable; whereas the actual bearers of a particular cultural item cannot have �Summary their voice on it’. It is thus necessary to notice that even such a significant change in the language of legal international acts does not result in a sudden change in the practice of countries, including implementation processes. An example of such attempt to sustain ‘nation-centrism’ can be the stretching of the term of ‘community’ in the 2003 Convention in order to include national community, which allows inscribing on the Representative List not only local and regional communities but also the nation-wide ones. Thus, the revolutionary step which made communities, groups and individuals the most important subjects in the system of ICH safeguarding has, in the practice of UNESCO – an organisation made by countries and for the countries – turned out to be crucial, yet also easy to manipulate, especially in situations in which the Convention does not provide a definition of a community, a group, or an individual. What is more, it also does not provide any guidelines on the way in which representatives of such groups should be selected, nor the way to distinguish communities from groups. An unanswered question also remains: should the expectations of benefits of being inscribed on the UNESCO list, expressed by communities, groups and individuals, be condemned? Even though these questions still remain largely unanswered, the 2003 Convention and its various fora, including the ICH NGO Forum, undoubtedly create opportunities to identify and discuss these problems and to propose practical solutions to them. Remark 9: the well-thought implementation of the 2003 Convention on the local level is its most powerful advantage, which may in practice ensure the realisation of the concept of sustainable development. The concept of sustainable development, originating in the 1980s, can be certainly called an international success. In the context of UNESCO, its way was paved by adopting the 2013 Hangzhou Declaration (UNESCO 2013b), which called for an attempt to inscribe culture into the newly drafted UN development goals for the subsequent 15 years. It needs to be noticed that although culture did not make it as an independent point on the list of 17 new Sustainable Development Goals, it appears in many different forms (local culture, cultural diversity, intercultural understanding, culture of peace) in a number of places on the Agenda (point 8, point 36, and goals 4, 8, 11 and 12). The importance of heritage is particularly emphasised in goal 11: Making cities and human settle- 459 �460 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The ICH bearers with Professor Małgorzata Rozbicka and Professor Magdalena Gawin at the II Official Ceremony of Awarding Diplomas of Inscription into the National ICH List. Ceremony closing the Forum in Sukiennice (Cloth Hall), Kraków, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. The audience and ICH bearers gathered at the II Official Ceremony of Awarding Diplomas of Inscription into the National ICH List. Ceremony closing the Forum in Sukiennice (Cloth Hall), Kraków, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary ments inclusive, safe, resilient and sustainable. In the framework of this goal, task 11.4 is formulated: strengthen efforts to protect and safeguard the world’s cultural and natural heritage. It is, however, the only place in the Agenda in which the term ‘heritage’ appears. Inscribing sustainable development into the heart of the safeguarding system materialised thanks to the adoption of a separate Chapter VI in the Operational Directives of the Convention on June 2016, on the session of the General Assembly of States Parties to the Convention. The 2003 Convention thus became the first act of international cultural heritage law, which inscribed the concept of sustainable development into its safeguarding system in a way that was very concrete and legally binding. Another challenge is ensuring that the concept of intangible cultural heritage will be considered and implemented in practice during the creation of programmes and strategies of sustainable development on various levels and by various subjects (Duvelle 2014, 41). For as the system of safeguarding intangible cultural heritage treats sustainable development with uttermost importance, the same cannot be (or at least not yet) said when considered from the perspective of globally and nationally implemented programmes of sustainable development. How can we, therefore, practically translate the idea of sustainable development to the scope of the 2003 Convention? This is what the authors of this publication are considering. They tackle different topics connected to the concept of sustainable development – so crucial from the perspective of the Convention and important in the system of intangible heritage safeguarding (see the text by Timothy Curtis). Adina Hulubaş notices that, in the context of intangible heritage safeguarding, the sustainable development goal can be realised only if the young generation together with the older generation are both engaged in the process. It also leads to its balancing through ensuring that the safeguarding practices are attended by at least two generations. Anita Vaivade, in turn, states that the core of sustainable development lies in treating phenomena holistically, and ensuring various methods of their safeguarding, including – interestingly – a guarantee of the right to refuse the participation in these measures, which was inscribed into the Latvian ICH safeguarding act adopted in 2016 by the Latvian Parliament. This serves to reinforce the basic idea that it is the community that should independently decide on what is good for them and on the way of protecting their cultural traditions. In this perspective, sustainable development means a balance and variety of safeguarding measures and leaving the decision of choosing them to the communities themselves. Katarzyna Smyk, in turn, sees the potential to realise the ideals of sustainable development through the 2003 Convention in its auto-reflective effect on the bearers and in making them 461 �462 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development more conscious about their engagement in safeguarding measures. In this way, the own actions of communities, groups and individuals (bottom-top), as well as the actions inspired externally (top-bottom), become balanced and thus – sustainable. Mirela Hrovatin (this volume), while analysing this issue, also notices that the implementation of sustainable development in practice is based primarily on engaging the bearers and the entire local community into each step of planning the development projects. She notices: ‘not all the solutions can be reached for all types of ICH on the theoretical or universal levels. Thus, the more local and specific approach to ICH, the better’. This perspective is also about sustainability; this time, of the proposed safeguarding measures, created internationally as theoretical and proposed solutions, as well as of their practical aspects, adjusted to the local conditions. Eva Románková-Kuminková, consecutively, writes about the potential and real dangers for sustainable development, which are connected with the inscription if a given element onto the UNESCO lists and points out to the fact that considering the expressions of intangible cultural heritage on the heritage lists will not ensure sustainable development on its own. It is necessary to complement it with conscious actions made by communities, groups and individuals, among which one can find the decision to refuse to inscribe one’s practices to the national inventory, not to mention the UNESCO list itself (in this volume). Therefore, taking into consideration the great variety of the tackled topics relating to sustainable development, we can see that the concept itself has such a wide scope that it becomes incredibly blurred and indistinct; an ideal concept for disputes and deliberations for researchers but incredibly difficult to explain to the communities in practice and hard to translate into concrete solutions. In summary of the deliberations on it in this volume, the centre of gravity should be shifted from the category of ‘development’ to the category of ‘sustainable’. It seems much easier to operate and practically implement, as well as to establish whether it is realised in practice, which is pointed out by the authors themselves. Remark 10: the Convention is the biggest achievement of the contemporary international cultural heritage law, and at the same time it leads to its further fragmentation. In 2003, intangible heritage became incorporated into the previous heritage regimes made for various dimensions of heritage (cultural, natural, underwater) functioning within UNESCO, and – �Summary what is important from the perspective of countries participating in the Forum – other regional organisations, including the Council of Europe (embracing architectural, audiovisual, archaeological heritage – see below). The multitude of definitions of ‘cultural heritages’ is accompanied by a multitude of legislative solutions, which results in a fragmentation of both the concept of cultural heritage and of its international safeguarding regimes. The term ‘fragmentation’ was popularised by Martti Koskenniemi in 2006, in the report for the United Nations Commission on Human Rights that was devoted to this phenomenon (Koskenniemi 2006).11 It can be understood as the branching out of law into highly specialised fields (boxes), which claim the right to be relatively mutually autonomous and independent of the law in general sense (namely, of the general acts and rules of international law) (Koskenniemi 2006, para. 13). One of such fields is the current international cultural heritage law, which led to the creation of a specific group of experts in the area of heritage studies, including international lawyers, who deal specifically with this field.12 The fragmentation of international law also takes place within its respective fields, leading to a further internal fragmentation. This is the case with the concept of cultural heritage and with the regimes of its international safeguarding; it is already particularly visible during the analysis of the legislative acquis of the two organisations that have adopted the largest numbers of international legal regulations devoted to this matter: UNESCO and the Council of Europe.13 In UNESCO alone, we are dealing with distinct concepts and regimes of underwater heritage (2001 Convention), cultural heritage (1972 Convention), natural heritage (1972 Convention), natural & cultural heritage (1972 Convention), and intangible heritage (2003 Convention). If we analyse the field of European regulations, the primary organisation that adopts treaties on cultural heritage under its auspices is the Council of Europe. Inside its framework, we are dealing with architectural heritage (1985 Convention),14 archaeological heritage (1992 Convention),15 audiovisual heritage (2001 Convention),16 and the 2005 Faro Convention on the Value of Cultural 11 For the newest publications on this phenomenon, see e.g. Jakubowski and Wierczyńska 2016. 12 Regarding the community of expert lawyers-heritologists, see e.g. Lixinski 2013. See also the creation of the separate Committee on Cultural Heritage Law in the framework of the International Law Association, directed by Prof. James Nafziger. 13 Thus excluding from analysis the dissipated regulations that regulate access to cultural heritage and the possibility to care for it within the framework of human rights protection, for example the Universal Declaration of Human Rights from 1948, or the International Covenant on Civil and Political Rights from 1966. See more in: Schreiber and Budziszewska 2015. 14 Dziennik Ustaw 2012 item 210. 15 Dziennik Ustaw 1996 no. 120 item 564. 16 Not ratified yet. 463 �464 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Heritage for Society.17 In practice, both organisations cooperate with each other in this field only on a very limited scale. They in fact copy, create similar solutions or altogether ignore the efforts and reflections made in this field by the other organisation (vide: the works on the Delphi convention performed by the Council of Europe). These constructed definitions of ‘heritages’ subsequently grow into having their own institutions, procedures and criteria, even within the same organisations that rarely ‘communicate’18 with each other. This situation results in splintering into fractions: communities, groups and individuals; experts, government and non-government institutions. Thus, we have experts: (art) historians, conservators, archaeologists, (landscape) architects, ethnographers, linguists, and others, who take care of their own respective fields, protecting them against the intruders from other ‘regimes’ and organisations, thus literally and metaphorically ‘guarding’ their cultural heritages (this phenomenon is referred to as the expertisation of cultural heritage; see Lixinski 2013). Therefore, even though cultural heritage is officially regarded as inseparable and in need of an integrated or holistic approach19 – and as one that should not be separated into tangible and intangible – the existing separate legal solutions and distinct institutions, in fact, contribute to sustaining the prevalence of sectors. This leads to a situation, in which – as in an endless loop – the legal, organisational, and expert fragmentation is still supported, both on the local, national and on the international level. An important aspect of this process is the continuous professionalisation of the discussion and of the formulation of solutions in respective fields, which in turn results in the creation of conditions that sustain the prevalence of specific ‘regimes’. This term has been a subject of in-depth scrutiny of Regina F. Bendix, Aditya Eggert and Arnika Peselmann (2013). These authors indicate that they use this term in the way it was defined in the theory of international regulation (Bendix, Eggert, and Peselmann 2013, 12–13), in which ‘international regime’ (the 2003 Convention should be treated as such) pertains to the norms and regulations that have been negotiated between the actors on the international level (here: in the form of regulations and norms written down in the 2003 Convention). Such regime leads to the emergence of new 17 Not ratified yet. 18 Exceptions include the recent cooperation between teams of experts, for example the 1954 Convention, the 1970 Convention, and the 1972 Convention related to the identification of threats to cultural heritage in the Middle East and North Africa. Although the UNESCO Cultural Conventions Liaison Group was founded in 2012, which was comprised of the secretaries of the respective conventions, the activity of this group does not result in the actual tightening of the cooperation between these conventions. 19 See e.g. European Commission 2014; Human Rights Council 2015, para. 8. �Summary institutions (e.g. the organs of the Convention), whose task is to make decisions and generate rules, also in response to new issues (here: for example, the issue of sustainable development and its regulation through accepting the new Chapter VI into the Operational Directives). Another practical, almost mundane problem connected to the fragmentation of the safeguarding of cultural heritage and to the presence of many different regimes is also the growing financial problem on the level of international organisations which have to manage the increasing number of conventions and the growing number of member states. The report presented in UNESCO in 2013 directly highlighted the fact that ‘while the work of the convention secretariats has increased over the years, the financial resources of the secretariats have not been in tandem with the workload’ (UNESCO 2013a, 7). In order to approach this problem, the Cultural Conventions Liaison Group (CCLG) was formed in 2012, comprising of secretaries of respective conventions and senior management of the Culture sector. Its task was to foster coordination and efficiencies among the convention secretariats, which, after all, share similar problems and challenges. However, the opinion about the effectiveness of this Group’s actions is rather moderately optimistic, and even sceptical (Duvelle 2017, in print), and if there are no radical, diametrically different steps, the process of fragmentation will deepen further. And even though countries, as well as international organisations, might be interested in sustaining this fragmentation status quo, it leads to many difficulties from the perspective of the coherence of the safeguarding actions – and their administrative realisation. Solving the existing contradictions thus seems to be beyond the capabilities of states. The largest potential and possibility of stopping or even reversing the process of fragmentation lies therefore in a vision and a specific programme, which can be presented by an international organisation and in obtaining the support for it by states that in fact are its part. This scenario, however, seems implausible. Conclusions The 2003 Convention, by placing communities, groups and individuals in the centre of attention has at the same time made central the question of the ethics of conduct in issues related to the human and his cultural identity. These ethics are situated – in many cases – on the pole that is opposite to politics. The 2003 Convention, as every instrument of international law which is ratified by countries, gathers the representatives of these countries and constitutes a platform of their 465 �466 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development interests, has a political character, however, it is the attempts to break the rules of its functioning in a political-free space that are the most significant threat to it. The system of checks and balances that is forming before our eyes after 10 years of its functioning, which entails the cooperation of the bearers of heritage (communities, groups and individuals), delegates of countries (also with the participation of the Convention Secretariat), and the representatives of the scientific world (experts), requires constant concern to keep them in the right balance. The pessimistic, however realistic assessment of this challenge suggests that the ‘implementation optimism’ stemming from the nearly universal ratification of the 2003 Convention, together with the pressure of countries to be ‘on’ the lists, will never free the Convention entirely from politics and the attempts to increase the role of states at the cost of the other two elements of this system. At the same time, a realistic assessment of this situation can yield solutions (procedures) which will allow to practically strengthen the role of bearers themselves, which will in turn highlight the importance of ethical principles encompassing their heritage and ultimately make the criteria of evaluation of the inscription on the lists as well as those of the Convention itself more objective, thus reducing – however not entirely eliminating – the processes that lead to it politicisation. Thus, a creation of a functioning system of checks and balances is possible, however, it will require efforts of all sides of this convective ‘three-partite division of power’, including bearers (communities, groups and individuals), representatives of states, and experts. The concessions made by the strong for the weak in this present system might perhaps be the biggest challenge in the subsequent 10 years of the functioning of the 2003 Convention. It is they, however, that might constitute the crucial difference distinguishing it from other acts of international cultural heritage law and ultimately lead to a situation in which the widely-known statement of its ‘revolutionary’ character fully ‘enters into force’. *** The texts gathered in this volume allowed to extract key issues that characterise the underlying assumptions, the philosophy of safeguarding, and the practical applications of the 2003 Convention. The 10 remarks presented above definitely do not exhaust what can be and needs to be said about it. Fortunately, the proliferation of research and the rapid increase in awareness related to the 2003 Convention among states, together with the growing engagement of ICH bearers into its identification, transmission and development raises hope that in the next 10 years the issues analysed here �Summary will have at least partially changed their shape and character for the better, and the most burning problems will have been at least partially solved. It certainly should be wished to the 2003 Convention itself, to the states parties, and to its ‘guardian’ – UNESCO, but most of all, it should be wished to those to which it owes its existence: the bearers of intangible cultural heritage. The research on the subjects gathered in this article has been funded from the young scientists grant (2016), awarded by the Faculty of Political Science and International Studies of the University of Warsaw. The author would like to thank dr. Andrzej Jakubowski for his helpful comments on the first version of this text. References “Most-Ratified International Treaties.” 2012. United Nations Blog. Accessed May 10, 2017. https://blogs.un.org/ blog/2012/09/24/most-ratified-international-treaties/. Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto, and Markus Tauschek, eds. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Anholt, Simon. 2006. Sprawiedliwość marek: jak branding miejsc i produktów może uczynić kraj bogatym, dumnym i pewnym siebie [Brand New Justice: The Upside of Global Branding]. Translated by Marta Hereźniak and Mirosław A. Boruc. Warszawa: Fundacja Promocja Polska. Instytut Marki Polskiej. Asad, Talal. 1973. Anthropology and the Colonial Encounter. London: Ithaca Press. Bendix, Regina, Aditya Eggert, and Arnika Peselmann, eds. 2013. Heritage Regimes and the State. 2nd, rev. ed. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. Blake, Janet. 2009. “UNESCO’s 2003 Convention on Intangible Cultural Heritage. The Implications of Community Involvement in ‘safeguarding.’” In Intangible Heritage, edited by Laurajane Smith and Natsuko Akagawa, 45–73. London: Routledge. Blake, Janet. 2017. “The Impact of UNESCO’s 2003 Convention on National Policy-Making: Developing a New Heritage Protection Paradigm?” In The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage, edited by Michelle L. Stefano and Peter Davis, 69–78. Abingdon: Routledge. Brown, Michael F. 2012. “Safeguarding the Intangible.” Museum Anthropology Review 6 (2):93–97. 467 �468 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Duvelle, Cécile. 2014. “A Decade of Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage: Challenges and Perspectives.” Ethnologies 36 (1–2):27–46. Duvelle, Cécile. 2017. “Interview with Cécile Duvelle.” Interview by Hanna Schreiber and Lucas Lixinski. Santander Art and Culture Law Review 3, in print. Gazur, Łukasz. 2017. “Szopki światowym dziedzictwem [Szopka nativity scene is world heritage].” Dziennik Polski. Accessed June 15. http://www.dziennikpolski24.pl/aktualnosci/kultura/a/szopki-swiatowym-dziedzictwem,11888482/. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. “Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation.” In Intangible Heritage, edited by Laurajane Smith and Natsuko Akagawa, 93–111. London: Routledge. Hafstein, Valdimar Tr. 2015. “Intangible Heritage as Diagnosis, Safeguarding as Treatment.” Journal of Folklore Research 52 (2–3):281–98. Holden, John. 2013. Influence and Attraction: Culture and the Race for Soft Power in the 21st Century. London: British Council. Hottin, Christian, and Sylvie Grenet. 2017. “Is Intangible Cultural Heritage An Anthropological Topic? Towards Interdisciplinarity in France.” In The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage, edited by Michelle L Stefano and Peter Davis, 59–68. Abingdon: Routledge. Human Rights Council. 2015. “Promotion and Protection of the Rights of Indigenous Peoples with Respect to Their Cultural Heritage,” A/HRC/30/53. Jacobs, Marc, Jorin Neyrinck, and Albert van der Zeijden, eds. 2014. Brokers, Facilitators and Mediation: Critical Success (F)actors for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage. Kontich: Volkskunde. Jakubowski, Andrzej, and Karolina Wierczyńska, eds. 2016. Fragmentation vs the Constitutionalisation of International Law: A Practical Inquiry. London: Routledge. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56 (1–2):52–65. European Commission. 2014. “Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions. Towards an Integrated Approach to Cultural Heritage for Europe,” COM(2014) 477 Final. Kono, Toshiyuki, ed. 2009. Intangible Cultural Heritage and Intellectual Property: Communities, Cultural Diversity and Sustainable Development. Antwerp: Intersentia. Koskenniemi, Martti. 2006. “Fragmentation of International Law: Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law. Report of the Study Group of the International Law Commission,” A/CN.4/L.682. Kowalski, Krzysztof. 2013. O istocie dziedzictwa europejskiego: rozważania [Reflections on the essence of European heritage]. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. �Summary Kurin, Richard. 2012. “Tangible Progress: A Response to ‘Safeguarding the Intangible’ by Michael F. Brown.” Museum Anthropology Review 6 (2):98–101. Lixinski, Lucas. 2013. “International Cultural Heritage Regimes, International Law, and the Politics of Expertise.” International Journal of Cultural Property 20 (4):407–29. Logan, William, Máiréad Nic Craith, and Ullrich Kockel, eds. 2016. A Companion to Heritage Studies. Chichester: Wiley-Blackwell. Luengo, Ana, and Mechtild Rössler, eds. 2012. World Heritage Cultural Landscapes. Elche: Ayuntamiento de Elche. Meskell, Lynn, Claudia Liuzza, and Nicholas Brown. 2015. “World Heritage Regionalism: UNESCO from Europe to Asia.” International Journal of Cultural Property 22 (4):437–70. Nowicka, Ewa. 2006. Świat człowieka – świat kultury [World of Man – World of Culture]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Onciul, Bryony, Michelle L Stefano, and Stephanie Hawke, eds. 2017. Engaging Heritage, Engaging Communities. Woodbridge: Boydell Press. Rudolff, Britta, and Susanne Raymond. 2013. “A Community Convention? An Analysis of Free, Prior and Informed Consent Given under the 2003 Convention.” International Journal of Intangible Heritage 8:153–64. Schreiber, Hanna, and Anita Budziszewska. 2015. “W stronę prawa do kultury? [Towards a right to culture?]” In Ochrona dziedzictwa kultury w konfliktach zbrojnych w świetle prawa międzynarodowego i krajowego: 60 lat konwencji haskiej i 15 lat jej Protokołu II [Protection of cultural heritage in armed conflict in the light of international and national law: 60 years of the Hague Convention and 15 years of its Second Protocol], edited by Elżbieta Mikos-Skuza and Krzysztof Sałaciński, 63–86. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej. Schreiber, Hanna. 2014. “Konwencja UNESCO z 2003 roku: między prawniczą pewnością a antropologicznymi wątpliwościami. W 10-lecie istnienia Konwencji (2003–2013) [UNESCO 2003 Convention: between a lawyer’s certainty and an anthropologist’s doubt. 10th anniversary of the Convention (2003–2013)].” In Kultura ludowa: teorie, praktyki, polityki [Folk culture: theory, practices, politics], edited by Barbara Fatyga and Ryszard Michalski, 375–406. Warszawa: Instytut Stosowanych Nauk Społecznych. Schreiber, Hanna. 2016. “Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016) [Patrimonialisation in international relations. Selected trends in international protection of cultural heritage (2006–2016)].” In Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych [Trends and development processes of contemporary international relations], edited by Marcin Florian Gawrycki et al., 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 469 �470 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Schreiber, Hanna. 2017. “Intangible Cultural Heritage and Soft Power – Exploring the Relationship.” International Journal of Intangible Heritage 12:43–57. Schuster, J. Mark. 2002. Making a List and Checking It Twice: The List as a Tool of Historic Preservation. Chicago: The Cultural Policy Center at the University of Chicago. Skounti, Ahmed. 2011. “The Lost Ring: UNESCO’s World Heritage and Intangible Cultural Heritage.” Millî Folklor 89:28–40. Skounti, Ahmed. 2017. “The Intangible Cultural Heritage System: Many Challenges, Few Proposals.” Santander Art and Culture Law Review 3, in print. Smeets, Rieks, and Harriet Deacon. 2017. “The Examination of Nomination Files under the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.” In The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage, edited by Michelle L Stefano and Peter Davis, 22–39. Abingdon: Routledge. Smith, Laurajane, and Natsuko Akagawa, eds. 2009. Intangible Heritage. London: Routledge. Stojkova Serafimovska, Velika. 2014. “Makedonskata wokalna muziczka tradicija wo procesot na opsztestwenata tranzicija [The Macedonian vocal music tradition in the process of social transition].” Unpubl. Ph.D. diss., Ss. Cyril and Methodius University in Skopje. Symonides, Janusz. 1998. “Cultural Rights: A Neglected Category of Human Rights.” International Social Science Journal 50 (158):559–72. Turgeon, Laurier. 2014. “The Politics and the Practices of Intangible Cultural Heritage.” Ethnologies 36 (1):5–25. UNESCO. 1993. “Establishment of a System of ‘Living Cultural Properties’ (Living Human Treasures) at UNESCO,” (142 EX/18). http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000958/095831eo.pdf. UNESCO. 2003. “Intersessional Working Group of Government Experts on the Preliminary Draft Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, UNESCO Headquarters, 22–30 April 2003, Report.” http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001303/130350e.pdf. UNESCO. 2013a. “Audit of the Working Methods of Cultural Conventions,” IOS/AUD/2013/06. UNESCO. 2013b. “The Hangzhou Declaration: Placing Culture at the Heart of Sustainable Development Policies, Adopted in Hangzhou, People’s Republic of China, on 17 May 2013.” http://www.unesco.org/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/images/FinalHangzhouDeclaration20130517.pdf. UNESCO. 2014. “UNESCO’s Participation in the Preparations for a Post-2015 Development Agenda. Overview of Goals and Targets Proposed.” http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002273/227355e.pdf. UNESCO. 2016a. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Report of the Evaluation Body on its work in 2016.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10-EN.docx. �Summary UNESCO. 2016b. “Soft Power Agenda”. Accessed March 12. http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/ who-we-are/director-general/my-priorities/soft-power-agenda. UNESCO. 2017. “Yoga.” Accessed July 15. https://ich.unesco.org/en/RL/yoga-01163. 471 �472 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Acknowledgements �Summary Publication of a book that contains nearly 40 papers representing the experiences in the implementation of the 2003 Convention of the safeguarding of the intangible cultural heritage in 17 countries, in two language versions: Polish and English, in both digital and paper form, is a great challenge. Facing this challenge would not be possible without the kindness, devotion, and cooperation of many people, whose work was only brought together and bound by the editor. This publication is the aftermath of the first major international endeavour in Poland devoted to intangible cultural heritage: The First China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, organised in October 2016 in Kraków. It was realised by the Polish Ministry of Culture and National Heritage and the Polish Heritage Board, which cooperated on the substantive issues with the Ministry of Culture of the People’s Republic of China. The book that the reader is holding is a robust and essential element of this meeting and allows to return to the important discussions and themes related to the safeguarding of intangible cultural heritage, which were raised during the debates in the International Cultural Centre in Kraków. Therefore, I would like to thank Prof. Magdalena Gawin, Vice Minister of Culture and National Heritage and General Monument Conservator, and Prof. Małgorzata Rozbicka, the Director of the National Heritage Board of Poland. Without their support, this book could not have been published. 473 �474 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The participants of the Forum in the Wieliczka Salt Mine, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary Thanks to this publication, the voice of the experts invited to Poland can reach a significantly wider audience and join the lively discussion that is currently shaping the cultural heritage safeguarding system in all 17 countries. The experts that came to Poland made the atmosphere of the Forum not only subject-oriented but also very kind, and the contacts that were made are still kept alive today and certainly will find a continuation in future endeavours, perhaps even joint applications for entries of the common regional and trans-national intangible cultural heritage on the UNESCO lists. The kind and patient cooperation of all the experts – authors of the texts for this publication – was the key factor to its creation. I would like to thank them with all my heart! I would also like to give my sincere thanks to Professor Andrzej Rottermund, who reviewed such a big volume. His remarks allowed us to notice new issues, important not only from the perspective of the book but from the entire system of safeguarding itself. Such ventures also have their ‘silent heroes’ – hidden behind the authors’ names. I would like to express my greatest gratitude and appreciation to the language editor Tomasz Wiśniewski, who has proofread and corrected the final edition of the English version of the book. Equal appreciation and gratitude go to the editor of the Polish language version, Aleksandra Zych, who has also performed the mechanical editing of all the texts. Without the two of you, the book would not take the shape that we had all dreamed about. The formal side of the publication process was overseen with patience and understanding by Katarzyna Sadowska-Mazur, the head of the Intangible Cultural Heritage Unit at the National Heritage Board of Poland. Without her help in the key moments, we would not have achieved it all. I would also like to thank Magda Piotrowska-Kloc (Printomato) for the professional typesetting and preparation of the book for print. I sincerely hope that this work will become the point of reference to further actions and projects of safeguarding intangible heritage in the 17 states – parties to this crucial UNESCO Convention – and that it will allow us to build a better, more inclusive and balanced system of safeguarding intangible heritage in our countries. Hanna Schreiber July 2017 475 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb6a823ae01876dd5ba2e92ded1d247f.pdf dd4d51256ccf406d3bab3a5dedba4ec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6642 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource niematerialne dziedzictwo kulturowe UNESCO - konwencja 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6210 Title A name given to the resource Niematerialne dziedzictwo kulturowe: doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. Część 2 Description An account of the resource 237 s.; il.kolor. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Narodowy Instytut Dziedzictwa Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE pod redakcją Hanny Schreiber 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Tytuł Niematerialne dziedzictwo kulturowe: doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju. Redaktor naukowy Hanna Schreiber Recenzent Andrzej Rottermund Redakcja i korekta językowa Aleksandra Zych, Hanna Schreiber Korekta techniczna Aleksandra Zych Tłumaczenie LIDEX Projekt graficzny oraz skład Magdalena Piotrowska-Kloc, Printomato © 2017 Narodowy Instytut Dziedzictwa ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa ISBN 978-83-63260-94-1 Wydrukowane przez Łódzkie Zakłady Graficzne Artykuły zebrane w niniejszym tomie przedstawiają opinie ich autorów i n ​ ie reprezentują oficjalnego stanowiska instytucji, w których ci pracują, w szczególności stanowiska Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. �PRZEDMOWY Niematerialne dziedzictwo kulturowe w sercu zrównoważonego rozwoju . . . 12 Timothy Curtis Słowo wstępne . . . 16 Magdalena Gawin Przedmowa . . . 20 Chen Fafen Narodowy Instytut Dziedzictwa w procesie wdrażania w Polsce postanowień Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 26 Małgorzata Rozbicka Słowo wstępne z okazji otwarcia I Forum Eksperckiego Chiny – Europa Środkowa i Wschodnia na temat ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego . . . 34 Leszek Zegzda Kraków i jego dziedzictwo wobec Europy . . . 40 Jacek Purchla �4 ARTYKUŁY OTWIERAJĄCE Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: globalna kampania i jej realizacja w Chinach . . . 52 An Deming Polskie doświadczenia w zakresie wdrażania Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 70 Jan Adamowski CZĘŚĆ 1. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I DOBRE PRAKTYKI W JEGO OCHRONIE Polityki i praktyki mające na celu ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chorwacji. Realizacja Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku na terenie Chorwacji . . . 86 Mirela Hrovatin, Martina Šimunković Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Łotwie: wkład organizacji pozarządowych . . . 102 Gita Lancere, Anita Vaivade Niematerialne dziedzictwo kulturowe na Litwie . . . 116 Vida Šatkauskienė, Loreta Sungailienė, Skirmantė Ramoškaitė Realizacja Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terenie Węgier . . . 134 Eszter Csonka-Takács, Vanda Illés �5 CZĘŚĆ 2. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE: BADANIA I DOKUMENTACJA Strategia ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego Republiki Czeskiej . . . 150 Martin Šimša Estoński rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przypadek drzew krzyżowych . . . 164 Marju Kõivupuu Niematerialne dziedzictwo kulturowe Albanii i wyzwania związane z tworzeniem krajowej ewidencji oraz listy zjawisk i elementów . . . 178 Silva Breshani, Arta Dollani Ambiwalentność systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Macedonii . . . 198 Welika Stojkowa Serafimowska, Iwona Opetczeska Tatarczewska Wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Serbii: dokumentacja Krajowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Muzeum Etnograficznym w Belgradzie . . . 212 Danijela Filipowić Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Bośni i Hercegowinie . . . 230 Milica Kotur Realizacja Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Słowacji . . . 242 Eva Ryšavá-Záhumenská �6 Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Bułgarii . . . 256 Ałbena Georgiewa Dokumentacja jako forma ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chinach: praktyka i doświadczenia . . . 272 Deng Xuechen CZĘŚĆ 3. BUDOWANIE SYSTEMU OCHRONY NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO – OBECNE WYZWANIA Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii: sytuacja obecna i perspektywy na przyszłość . . . 282 Marta Nedelcu Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii i działalność Koordynatora . . . 296 Nena Židov Sieci ekspertów ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Węgrzech . . . 310 Eszter Csonka-Takács Niematerialne dziedzictwo w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . 316 Katarzyna Zalasińska Co mamy na myśli, mówiąc o „niematerialnym dziedzictwie kulturowym”? Przypadek wesela w Galiczniku . . . 324 Iwona Opetczeska Tatarczewska �7 Koncepcja „świętości świata” jako element niematerialnego dziedzictwa kulturowego w nowoczesnym świecie . . . 330 Vida Šatkauskienė Ochrona i przekazywanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przypadek Surwy w kontekście muzealnym . . . 342 Iglika Miszkowa Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . 360 Waldemar Majcher, Paweł Onochin, Katarzyna Smyk CZĘŚĆ 4. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego – początek czy koniec zrównoważonego rozwoju? . . . 376 Eva Románková-Kuminková Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój: studium przypadku przestrzeni kulturowej Suiti na Łotwie . . . 398 Anita Vaivade Religijność potoczna jako element dziedzictwa niematerialnego w aspekcie zrównoważonego rozwoju . . . 408 Katarzyna Smyk �8 Znaczenie współpracy międzyinstytucjonalnej dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju. Przypadek budowania techniką suchego muru . . . 424 Mirela Hrovatin Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka . . . 440 Adina Hulubaş Przerwa w przekazie międzypokoleniowym – pytania i zagrożenia. Studium przypadku pieśni Głasoeczko, Republika Macedonii . . . 452 Welika Stojkowa Serafimowska PODSUMOWANIE Dziesięć spostrzeżeń z okazji 10-lecia wejścia w życie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 464 Hanna Schreiber Podziękowania . . . 504 Hanna Schreiber �CZĘŚĆ 3. BUDOWANIE SYSTEMU OCHRONY NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO – OBECNE WYZWANIA �282 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii: sytuacja obecna i perspektywy na przyszłość Marta Nedelcu* * �Radca w Ministerstwie Kultury i Tożsamości Narodowej (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale), Bukareszt, Rumunia, e-mail: marta.nedelcu@cultura.ro. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ...jednym z priorytetów Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej w ciągu ostatniego roku było opracowanie zasadniczego instrumentu prawnego w obszarze dziedzictwa kulturowego, obejmującego także niematerialne dziedzictwo kulturowe – Tezele codului patrimoniului cultural (Podstawy kodeksu dziedzictwa kulturowego). W listopadzie 2016 roku odbyły się konsultacje społeczne, a wkrótce później podstawy te zostały zaaprobowane przez odpowiednie organy władzy publicznej. Omawiany dokument jest w istocie wstępnym etapem na drodze do opracowania Codul patrimoniului cultural (Kodeksu dziedzictwa kulturowego), mającego na celu zharmonizowanie ustawodawstwa krajowego z przepisami na szczeblu europejskim. Wprowadzenie Przez okres ostatnich trzech dziesięcioleci coraz większe grono specjalistów z całego świata wyrażało swoje obawy odnośnie do niekorzystnych konsekwencji postępującej globalizacji dla różnorodności kulturowej narodów, w tym szczególnie dla żyjącego dziedzictwa ludzkości rozumianego jako dynamiczne zjawisko ulegające nieustannym przemianom. Zwracali oni uwagę na konieczność zastosowania środków mających na celu zapewnienie ochrony i zachowania tego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. To właśnie w tym kontekście UNESCO podczas 32. sesji Konferencji Generalnej uchwaliło Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – pierwszy tego rodzaju instrument prawny o charakterze międzynarodowym. Już sam początek tekstu Konwencji stanowi wyraźnie, że �procesy globalizacji i przemian społecznych, chociaż tworzą nowe warunki dla dialogu między wspólnotami, powodują, podobnie jak zjawisko nietolerancji, poważne zagrożenie w postaci degradacji, wyginięcia i zniszczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego, zwłaszcza w przypadku braku środków na jego ochronę1. Nieco ponad dwa lata później, 29 grudnia 2005 roku, Rumunia ratyfikowała Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku2, stając się tym samym trzydziestym Państwem-Stroną tej Konwencji. 1 � onwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. (polskie tłumaczenie: http://niemateK rialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Tekst Konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego). � Ustawa nr 410/2005 o ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przyjętej w Paryżu 17 października 2003 roku (Legea nr. 410 din 29 decembrie 2005 privind acceptarea Convenției pentru salvgardarea patrimoniului cultural imaterial, adoptată la Paris la 17 octombrie 2003, Monitorul Oficial [Dziennik Ustaw] nr 17, 9 stycznia 2006). 2 283 �284 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Warto jednak w tym momencie zaznaczyć, że istotne działania mające na celu zapewnienie ochrony żywego dziedzictwa podjęto w Rumunii już kilka dekad wcześniej. Najlepszym przykładem jest tutaj pierwsza inicjatywa w zakresie dokumentacji tradycyjnej kultury Rumunii, której autorem był Dimitrie Gusti (1880–1925), postać o fundamentalnym znaczeniu dla rumuńskiej kultury w okresie międzywojennym, założyciel Szkoły Socjologii w Bukareszcie, socjolog, filozof i esteta. Oparł on swoje badania na koncepcji, że jakiekolwiek próby naukowego zgłębienia istoty narodu muszą rozpocząć się od badania życia na wsi, będącego podstawą egzystencji Rumunów jako nacji. W 1925 roku Dimitrie Gusti rozpoczął szeroko zakrojoną kampanię, w ramach której interdyscyplinarne zespoły badaczy – socjologów, etnografów, geografów i innych ekspertów – przeanalizowały istotne przejawy życia wiejskiego. Dziesięć lat później ten imponujący projekt nabrał bardziej realnych kształtów w postaci Muzeum Wsi Rumuńskiej (Muzeul Satului Românesc), założonego w 1936 roku i będącego jednym z pierwszych skansenów w Europie. Mimo że początkowo celem projektu było prowadzenie badań naukowych, podczas badań terenowych członkowie zespołów naukowych zgromadzili liczne przedmioty o charakterze reprezentatywnym – meble, ceramikę, tekstylia, narzędzia – następnie zaś uznali, że najlepszym sposobem na ich zaprezentowanie zwiedzającym będzie umieszczenie ich we wnętrzach wiejskich domów pochodzących z różnych obszarów etnograficznych. Decyzja ta doprowadziła do powstania wioski w samym centrum Bukaresztu, zwanej Narodowym Muzeum Wsi im. Dimitrie Gustiego (Muzeul Național al Satului ‘Dimitrie Gusti’) (Gusti 2010). Na przestrzeni ostatnich stu lat zrealizowano szereg innych istotnych inicjatyw mających na celu zapewnienie ochrony i promocji żyjącego dziedzictwa Rumunii; działania te – a także zebrane w ich trakcie doświadczenia – stały się solidnym fundamentem dla ratyfikacji i wdrożenia Konwencji z 2003 roku. Krótkie wprowadzenie do historii i aktualnej sytuacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii Rumunia dzieli się na trzy regiony historyczne (patrząc od centrum kraju do jego zewnętrznych granic): obszar śródkarpacki ograniczony przez łuk Karpat, obszar położony na wschód od gór oraz tereny na południe od nich, z granicą na Dunaju – najdłuższej rzece Europy, oddzielającej region Karpat od Półwyspu Bałkańskiego. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania To właśnie specyficzne ramy geograficzne oraz historyczne miały decydujący wpływ na rumuńską kulturę oraz towarzyszący jej etos. Tożsamość Rumunii uformowała się jako mieszanka kultury dackiej oraz rzymskiej, choć różnego rodzaju wpływów było oczywiście więcej. W starożytności oraz średniowieczu najbardziej istotnymi czynnikami kształtującymi tutejszą kulturę stały się wpływy ludów słowiańskich oraz Cesarstwa Bizantyjskiego. Pierwsze, wyrażane przez środowiska naukowe, obawy co do dalszego losu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (folkloru) pojawiły się w drugiej połowie XIX wieku. Na szczególne uznanie zasługuje tutaj Bogdan Petriceicu Hașdeu (1838–1907), rumuński pisarz i filolog, który po raz pierwszy podszedł do zagadnienia folkloru od strony stricte naukowej, formując zasadnicze związki między tą dziedziną wiedzy a innymi obszarami nauki: historią, filologią i psychologią (Chiţimia 1968, 671–74). Wraz z upływem czasu powstawały rozmaite definicje tego wewnętrznie zróżnicowanego zjawiska, a do jego określenia sformułowano bogatą i różnorodną terminologię, przy czym każdy ze stosowanych terminów skupiał się na innym jego aspekcie. Intensywne dociekania badaczy w omawianej dziedzinie oraz niesłabnące zainteresowanie kwestią tego, jaka przyszłość czeka kulturę ludową oraz etnografię, przyczyniły się do powstania obszernych zasobów wiedzy na temat tożsamości narodu rumuńskiego. Różnorodny zasób tradycji, zwyczajów, obrzędów oraz praktyk społecznych można dzisiaj podzielić na 9 zasadniczych regionów etnograficznych: Transylwanię, Marmarosz, Kriszanę, Banat, Oltenię, Muntenię, Dobrudżę, Mołdawię oraz Bukowinę. Na terenie Rumunii działa szereg instytucji i organów rządowych i pozarządowych, operujących na szczeblu lokalnym oraz ogólnokrajowym i odgrywających – w sposób pośredni bądź bezpośredni – zasadniczą rolę w procesie zarządzania i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Kompetencje poszczególnych instytucji określone zostały w treści podstawowego aktu prawnego w obszarze NDZK, jakim jest Rozdział IV ustawy nr 26/2008 o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zgodnie z art. 17 tej ustawy Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale) odgrywa tutaj zasadniczą rolę, zajmując się „koordynacją na poziomie ogólnokrajowym działań instytucji publicznych odpowiadających za obszar niematerialnego dziedzictwa kulturowego”3. Wśród innych realizowanych zadań w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymienić należy opracowywanie polityki i strategii oraz udzielanie wsparcia finansowego insty3 � Legea nr 26 din 29 februarie 2008 privind protejarea patrimoniului cultural imaterial, Monitorul Oficial nr 168, 5 marca 2008. 285 �286 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doina © Instytut Etnografii i Folkloru „Constantin Brăiloiu”, Akademia Rumuńska. Tańce Lad w Rumunii, © Motoc Ioan. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania tucjom odpowiedzialnym za identyfikowanie, ochronę, konserwację oraz promocję niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terenie Rumunii. Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej udziela również wsparcia instytucjom zaangażowanym w proces wdrażania strategii ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Instytucją bezpośrednio odpowiedzialną za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest jednak Narodowy Instytut Dziedzictwa (Institutul Național al Patrimoniului), instytucja publiczna o znaczeniu ogólnokrajowym, podporządkowana Ministerstwu Kultury i Tożsamości Narodowej poprzez Departament Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej (Direcția Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale). Zgodnie z treścią art. 18 ustawy nr 26/2008 jego zasadnicze zadania to „inicjowanie i rozwijanie projektów oraz programów w zakresie zachowania, ochrony i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, „koordynowanie na poziomie metodologicznym działań instytucji kultury w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego” oraz „wdrażanie programów edukacyjnych w obszarze tradycyjnych przejawów kultury”. Jednak najważniejszym chyba obszarem działalności Departamentu Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej jest obsługa organizacyjna i zarządzanie Narodowym rejestrem niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zgodnie z postanowieniami Konwencji z 2003 roku (art. 13 – Inne środki ochrony) w roku 2008 władze Rumunii wyznaczyły organ właściwy do spraw ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego występującego na terytorium kraju: Narodową Komisję ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial). Komisja ta odgrywa istotną rolę w ramach działań związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jest to organ badawczy nieposiadający osobowości prawnej, podległy Ministerstwu Kultury i Tożsamości Narodowej. Organizację i funkcjonowanie Komisji oraz zasadnicze zadania przez nią realizowane określają przepisy zawarte w art. 13, 14 i 15 ustawy nr 26/2008 oraz w rozporządzeniu Ministra Kultury nr 2102/20144. Na tym etapie warto wymienić zaledwie kilka spośród rozlicznych zadań Komisji: „koordynowanie działań związanych z ochroną i promocją niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z polityką kulturalną Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej”, „opracowanie Narodowego Programu Ochrony”, „nadawanie tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, „przygotowywanie projektów krajowych ewidencji niematerialnego dziedzictwa kulturowego” oraz przygotowywanie wniosków nominacyjnych na listy NDZK prowadzone przez UNESCO. 4 � Ordinul Ministrului Culturii nr 2102 din 19.02.2014 privind organizarea şi funcţionarea Comisiei Naţionale pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 287 �288 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Oprócz wskazanych wyżej instytucji i organów wśród innych kluczowych instytucji i organizacji bezpośrednio zaangażowanych w proces ochrony NDZK na terenie Rumunii wymienić należy: Okręgowe Centra ds. Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej (Centrele Județene pentru Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale), instytuty badawcze Akademii Rumuńskiej, uniwersytety prowadzące kursy w dziedzinie etnologii, muzea etnograficzne, instytucje kulturalne, stowarzyszenia zawodowe, organizacje pozarządowe, indywidualnych badaczy oraz osoby fizyczne prowadzące działalność w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wszystkie wskazane wyżej właściwe instytucje, organizacje oraz organy są aktywnie zaangażowane w proces ochrony, rozwoju i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego i wykonują swoje zadania w sposób komplementarny. Środki ochrony na szczeblu krajowym i międzynarodowym Jeden z pierwszych zastosowanych przez władze rumuńskie środków ochrony na poziomie ogólnokrajowym polegał na „identyfikacji i definiowaniu różnego rodzaju elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego występujących na terytorium kraju”, zgodnie z postanowieniami art. 11 Konwencji z 2003 roku. W ten sposób w 2008 roku nasz kraj zainicjował proces przygotowania dwóch ważnych instrumentów prawnych: Wykazu niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii (Repertoriu Național de Patrimoniu Cultural Imaterial, zwanej dalej „Wykazem”) oraz Narodowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Registrul Național al Patrimoniului Cultural Imaterial, zwanego dalej „Rejestrem”). W opinii jego twórców Wykaz stanowi „syntezę wszystkich zjawisk tradycyjnej kultury Rumunii” (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial 2009, 2014). Co więcej, jest to także najważniejsze narzędzie służące inwentaryzacji poszczególnych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii. Właściwym organem odpowiedzialnym za realizację całokształtu zadań w omawianym obszarze była Narodowa Komisja ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Ogółem powstać mają trzy tomy, sporządzone w języku rumuńskim oraz francuskim; do tej pory wydano już tom pierwszy i pierwszą część tomu drugiego. Pięć domen (dziedzin) wymienionych w tekście Konwencji z 2003 roku posłużyło jako punkt wyjścia w procesie tworzenia Wykazu; mając jednak na uwadze różnorodność i złożoność tradycyjnej kultury rumuńskiej, prowadzone prace �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania podzielono na kilka części tematycznych, przez co ostatecznie struktura Wykazu przedstawia się następująco: Tom pierwszy (2009) poświęcono czterem z pięciu działów wskazanych w treści Konwencji z 2003 roku; składa się on z dziewięciu rozdziałów tematycznych: artystyczne formy języka oraz tradycyjnych ustnych przejawów kultury; muzyka ludowa; taniec ludowy; zabawki dla dzieci i młodzieży; uczty, obrzędy i praktyki społeczne; tradycyjne praktyki w zakresie zapobiegania, kontrolowania i leczenia chorób; rzemiosło tradycyjne; potrawy tradycyjne; język. Tom drugi dzieli się na dwie części, z których każda poświęcona jest ostatniemu z pięciu działów: tom IIA (2014) służyć ma w założeniu usystematyzowaniu wiedzy na temat człowieka i wszechświata, wiedzy o ziemi, etnobotaniki oraz praktyk związanych ze światem zwierząt, podczas gdy tom IIB, obecnie w przygotowaniu, zawierał będzie opis elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego związanych z organizacją przestrzeni życiowej i środowiska. Tom trzeci wreszcie poświęcony ma być niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu mniejszości etnicznych zamieszkujących na terytorium Rumunii. W miarę jak Wykaz nabierał kształtów, informacje uzyskane za pośrednictwem kwestionariuszy rozpowszechnianych wśród lokalnych społeczności zostały poddane analizie porównawczej i uzupełnione danymi z powstałych wcześniej opracowań bibliograficznych i dokumentacyjnych, takich jak choćby Atlasul etnografic român (Atlas etnograficzny Rumunii), różnego rodzaju monografie, dokumentacje z badań terenowych, materiały z archiwów etnograficznych itd. Dwa opublikowane do tej pory tomy Wykazu dostępne są także w formie elektronicznej na oficjalnej stronie Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej Rumunii5. Zgodnie z przepisami art. 12 ustawy nr 26/2008 Narodowy rejestr NDZK składa się z następujących elementów: a) �lista elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które wyszły z użycia bądź popadły w zapomnienie; b) �lista elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego zagrożonych zniknięciem; c) �lista aktywnie praktykowanych elementów odzwierciedlających żywe niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. 5 �Tom I: www.cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol I franceza.pdf; tom IIA: www. cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol IIA romana si franceza_0.pdf (data dostępu: 30 listopada 2016). 289 �290 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wyrób ceramiki w Horezu, © Muzeum Chłopa Rumuńskiego. Ceramika z Horezu, © Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rumunia. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Drugim istotnym środkiem ochrony wdrożonym na szczeblu krajowym zgodnie z postanowieniami art. 13 Konwencji z 2003 roku było utworzenie serii instrumentów prawnych związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jak już wcześniej wskazano, ustawa nr 26/2003 o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego stanowi podstawowy instrument prawny w obszarze ochrony NDZK na terytorium Rumunii. Ustanawia ona ogólne ramy w zakresie identyfikacji, dokumentacji, badania, ochrony, zachowania, promocji, doskonalenia i rewitalizacji przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz ich przekazywania z pokolenia na pokolenie. Ustawa ta zawiera postanowienia dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego: definicje poszczególnych terminów i zwrotów (art. 2), zasadnicze cechy NDZK (art. 4), listę pięciu dziedzin (domen) NDZK, postanowienia dotyczące tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości (art. 7), wykaz środków ochrony NDZK (art. 9), postanowienia dotyczące Narodowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (art. 12) oraz określenie instytucji i organów odpowiedzialnych za ochronę NDZK (Rozdział IV). Wśród pozostałych instrumentów prawnych wymienić należy: • � Ustawę nr 410/2005 o ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przyjętej w Paryżu 17 października 2003 roku; • � Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2436/2008 w sprawie opracowania Narodowego Programu Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego6; • � Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2491/2009 o przyznawaniu tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości7 z późniejszymi zmianami i uzupełnieniami zawartymi w rozporządzeniu Ministra Kultury nr 2148/20138; • � Rozporządzenie Ministra Kultury nr 2102/2014 w sprawie organizacji i funkcjonowania Narodowej Komisji ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego; • �Ustawę nr 102/2015 w sprawie ustanowienia Narodowego Dnia Rumuńskiego Stroju Ludowego9. 6 � Ordinul Ministrului Culturii și Cultelor nr 2436 din 8.07.2008 privind elaborarea Programului naţional de salvgardare, protejare și punere în valoare a patrimoniului cultural imaterial. 7 �Ordinul Ministrului Culturii, Cultelor și Patrimoniului Național nr 2491 din 27.11.2009 pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 8 � Ordinul Ministrului Culturii nr 2148 privind modificarea alin. (1) al art. 11 din Anexa la Ordinul Ministrului Culturii Cultelor și Patrimoniului Național nr 2491 din 27.11.2009, pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 9 � Legea nr 102 din 7.05.2015 privind instituirea Zilei Naționale a Costumului Tradițional din România, Monitorul Oficial nr 323, 13 maja 2015. 291 �292 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Zgodnie z postanowieniami Konwencji z 2003 roku władze Rumunii ustanowiły Narodowy Program Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Programul Național pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial), realizowany za pośrednictwem Narodowej Komisji ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2436/2008 w sprawie opracowania Narodowego Programu Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego wskazuje podstawowe kierunki realizacji Programu: • �dokumentacja, inwentaryzacja i badanie elementów NDZK oraz uzupełnianie Narodowego rejestru NDZK poprzez identyfikowanie społeczności, grup oraz jednostek podtrzymujących przy życiu poszczególne elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego; • �ochrona, zachowanie, promocja oraz przekazywanie kolejnym pokoleniom elementów NDZK w ramach specjalnych programów i projektów oraz w drodze współpracy bądź partnerstwa z różnego rodzaju instytucjami, organami bądź ekspertami; • �waloryzacja NDZK poprzez realizację projektów służących doskonaleniu istniejących ram legislacyjnych i administracyjnych; • �promowanie NDZK w drodze realizacji programów i/lub projektów oraz budowanie świadomości za pomocą kampanii społecznych i projektów wydawniczych; • �ochrona NDZK poprzez opracowywanie projektów i strategii regulacyjnych mających na celu udzielanie wsparcia społecznościom, grupom osób oraz jednostkom będącym depozytariuszami poszczególnych przejawów NDZK celem zapewnienia ochrony tych przejawów oraz zachowania ich dla przyszłych pokoleń; • �współpraca międzynarodowa w obszarze NDZK realizowana w drodze kooperacji z działającymi w tych samych obszarach instytucjami i organizacjami na terenie państw będących stronami Konwencji UNESCO z 2003 roku. Zgodnie z treścią art. 14 Konwencji z 2003 roku Państwa-Strony prowadzić będą „działania mające na celu rozwijanie potencjału w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego”. W tym względzie Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej, działając we współpracy z Regionalnym Centrum Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Europie Południowo-Wschodniej działającym pod auspicjami UNESCO i korzystając ze wsparcia Narodowego Muzeum Wsi im. Dimitrie Gustiego, zorganizowało narodowy warsztat pod tytułem „Wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie ogólnokrajowym”, który odbył się w Bukareszcie w czerwcu 2016 roku. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania W warsztacie wzięli udział przedstawiciele organizacji rządowych i pozarządowych, społeczności lokalnych i instytucji, a także indywidualni eksperci osobiście zaangażowani w proces wprowadzania postanowień Konwencji w życie. Warsztat nie tylko przyczynił się do dowartościowania ogólnokrajowych wysiłków mających na celu skuteczne wdrożenie Konwencji z 2003 roku, ale również dał głównym podmiotom działającym w obszarze NDZK możliwość wymiany cennych doświadczeń. „W celu zwiększenia widoczności niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz zwiększenia świadomości jego znaczenia” (art. 16 Konwencji z 2003 roku) władze Rumunii doprowadziły do wpisania na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości sześciu elementów; są to: „Taniec obrzędowy Căluş” (2008, wcześniej – w 2005 roku – uznany za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości); „Doina” (rumuńska liryczna pieśń ludowa, 2009); „Wyrób ceramiki w Horezu” (2012); „Colindat – kolędy bożonarodzeniowe wykonywane przez mężczyzn” (2013, wniosek wielonarodowy – Rumunia i Republika Mołdawii); „Tańce Lad – rumuńskie tańce ludowe” (2015) oraz „Tradycyjny wyrób kilimów w Rumunii i Republice Mołdawii” (2016, wniosek wielonarodowy koordynowany przez władze rumuńskie). Na ręce Komitetu Międzyrządowego przekazano jeszcze jeden wniosek nominacyjny, który ma zostać poddany ocenie w trakcie 12. sesji (2017): „Obchody dnia 1 marca” (wniosek wielonarodowy koordynowany przez władze rumuńskie, a opracowany wspólnie z Bułgarią, Macedonią oraz Republiką Mołdawii). W chwili obecnej trwają prace nad dwoma dalszymi wnioskami: „Bluzki z ozdobami altiţă” oraz „Oina – tradycyjna gra ludowa”; w pierwszym przypadku chodzi o tradycyjne bluzki damskie przyozdobione charakterystycznymi, haftowanymi elementami – są to kołnierz (fragment tkaniny okrywający klatkę piersiową oraz rękawy) znany jako altiţă, poziome bądź ukośne pasy na rękawach, brețară (przypominający bransoletę element podtrzymujący rękawy na nadgarstkach) oraz dodatkowy element plisowany – ozdobny pas pod altiţă. Z kolei oina to tradycyjna dyscyplina sportowa znana od XIV wieku, uprawiana w plenerze. Perspektywy na przyszłość Opisane powyżej inicjatywy w sposób znaczący wpłynęły na proces ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terytorium Rumunii. Mimo to jednak nadal istnieją kwestie wymaga- 293 �294 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju jące naszej pilnej uwagi. Główne wyzwania to w chwili obecnej niewystarczający poziom wiedzy na temat ram regulacyjnych oraz Narodowego Programu Ochrony NDZK, niejednoznaczność niektórych przepisów określających zakres obowiązków instytucji zaangażowanych w proces ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, zjawisko przyznawania przez władze lokalne dofinansowania na organizację wydarzeń promujących fałszywe przejawy dziedzictwa kulturowego, proces akulturacji prowadzący do rozmywania tradycyjnych wartości oraz niski poziom zainteresowania młodego pokolenia przejawami niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W tym względzie jednym z priorytetów Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej w ciągu ostatniego roku było opracowanie zasadniczego instrumentu prawnego w obszarze dziedzictwa kulturowego, obejmującego także niematerialne dziedzictwo kulturowe – Tezele codului patrimoniului cultural (Podstawy kodeksu dziedzictwa kulturowego). W listopadzie 2016 roku odbyły się konsultacje społeczne, a wkrótce później podstawy te zostały zaaprobowane przez odpowiednie organy władzy publicznej. Omawiany dokument jest w istocie wstępnym etapem na drodze do opracowania Codul patrimoniului cultural (Kodeksu dziedzictwa kulturowego), mającego na celu zharmonizowanie ustawodawstwa krajowego z przepisami na szczeblu europejskim. Co więcej, w 2016 roku Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej opracowało Strategię dla Kultury i Dziedzictwa Narodowego na lata 2016–2020. Projekt Strategii jest dokumentem zawierającym założenia polityki publicznej w perspektywie średniookresowej oraz informacje na temat strategicznej wizji i priorytetowych obszarów działania, obejmujących także obszar niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Bibliografia Chiţimia, Ion Constantin. 1968. „Bogdan Petriceicu Haşdeu”. W Istoria literaturii române, t. II. De la Scoala ardeleană la Juniméa [Historia literatury rumuńskiej, t. II. Od Szkoły siedmiogrodzkiej do Junimei], 644–705. Bucuresti: Editura Academiei Republicii Socialiste Romania. Gusti, Dimitrie. 2010. „Gânduri”. Jurnalul Național, 16 maja. Data dostępu: 30 października 2016. http://jurnalul.ro/ editie-de-colectie/dimitrie-gusti/ganduri-543918.html. Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2009. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu. I [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. Wykaz I]. Bucureşti: CIMEC – Institutul de Memorie Culturală. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2014. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu IIA [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. Wykaz IIA]. Bucureşti: Editura Etnologică. 295 �296 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii i działalność Koordynatora Nena Židov* * �Słoweńskie Muzeum Etnograficzne (Slovenski etnografski muzej), Lublana, Słowenia, e-mail: nena.zidov@etno-muzej.si. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Uważamy, że jest rzeczą niezmiernie ważną, aby dyskutować o możliwych konsekwencjach podejmowanych przez nas decyzji dotyczących przejawów dziedzictwa kulturowego i ich depozytariuszy, zasadności wpisu poszczególnych elementów dziedzictwa do Rejestru, uznania poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego za posiadające szczególne znaczenie oraz przygotowywania nominacji odnośnie do wpisów na Listę reprezentatywną UNESCO. Niematerialne dziedzictwo kulturowe – rozważania wstępne Dyskusje podejmowane w odpowiedzi na przyjęcie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego rozpoczęły się w Słowenii w 2004 roku. We współpracy ze Słoweńskim Narodowym Komitetem ICOM (Slovenski odbor ICOM), Instytutem Słoweńskiej Etnologii (Inštitit za slovensko narodopisje) oraz Instytutem Etnomuzykologii (Glasbenonarodopisni inštitut) – przy czym wskazać należy, że te dwa ostatnie są instytutami działającymi przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki (Znanstvenoraziskovalni center Slovenske akademije znanosti in umetnosti) – Słoweńskie Muzeum Etnograficzne (Slovenski etnografski muzej) zorganizowało dyskusję panelową poświęconą zagadnieniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Zdravič Polič 2004, 257). Uczestnicy panelu omawiali związki pomiędzy dziedzictwem materialnym i niematerialnym, analizując metodologie badawcze oraz znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla słoweńskich etnologów i folklorystów. Dyskusja ta została po części poświęcona również zagadnieniom terminologicznym, z uwagi na fakt, że pojęcie „dziedzictwo niematerialne” może być w języku słoweńskim wyrażone na wiele sposobów (np. nematerialna / neopredmetena / neoprijemljiva / neotipljiva / nesnovna dediščina) (Slavec Gradišnik 2004, 262). Jeszcze w tym samym roku w czasopiśmie „Etnolog”, wydawanym przez Słoweńskie Muzeum Etnograficzne, ukazał się pierwszy artykuł dotyczący powiązań pomiędzy materialnymi i niematerialnymi przejawami dziedzictwa w muzeach etnograficznych (Čeplak Mencin 2004), a także pierwsze tłumaczenia na język słoweński definicji przyjętych podczas Międzynarodowej Konferencji Specjalistów ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, która odbyła się w Paryżu w 2002 roku (Smrke i Slavec Gradišnik 2004). 297 �298 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju W 2005 roku Instytut Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Słowenii (Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije) opublikował książkę pod tytułem Nesnovna kultura dediščina (Niematerialne dziedzictwo kulturowe), przedstawiającą najważniejsze składniki niematerialnego dziedzictwa kulturowego występujące na terenie Słowenii (Prešeren i Gorenc 2005). Publikacja ta miała na celu zwrócenie uwagi zarówno społeczności ekspertów w omawianej dziedzinie, jak i szerokiej publiczności na kwestię znaczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego, działanie na rzecz powstania woli politycznej do dokonania ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz rozpoczęcie wdrażania konkretnych środków pozwalających na zapewnienie temu dziedzictwu ochrony (Koželj 2005, 11). Ratyfikacja i wdrażanie Konwencji UNESCO Od 2006 do 2008 roku Słoweński Instytut Etnologii działający przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki realizował projekt zakładający stworzenie Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego, stanowiącego integralną część Jednolitego rejestru dziedzictwa kulturowego. Celem projektu było stworzenie wytycznych dotyczących funkcjonowania Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii (Križnar 2008). W 2008 roku weszła w życie Ustawa ratyfikująca Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego1, sama zaś Konwencja została wdrożona do krajowego porządku prawnego na mocy nowej Ustawy o ochronie dziedzictwa kulturowego2. Oprócz dziedzictwa ruchomego i nieruchomego uwzględniono w niej także niematerialne dziedzictwo kulturowe3. Zgodnie z przepisami ustawy, zadanie realizacji usług użyteczności publicznej związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego zostało powierzone Koordynatorowi ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Koordinator varstva nesnovne kulturne dediščine), na którym ciążą następujące obowiązki: identyfikacja, dokumentacja, badanie, ocena i interpretacja dziedzictwa niematerialnego; koordynacja i samodzielne składanie wniosków w sprawie wpisu poszczególnych składników dziedzictwa niematerialnego � Zakon o ratifikaciji Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije [Dziennik Urzędowy Republiki Słowenii] nr 2/2008, 8 stycznia 2008. 1 2 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), Uradni list Republike Slovenije nr 16/2008, 15 lutego 2008. �Pierwotnie określano je mianem „żywego dziedzictwa kulturowego”; w 2016 roku, zgodnie z propozycją przedstawioną przez Koordynatora, termin ten zastąpiono określeniem „niematerialne dziedzictwo kulturowe” (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1D) [Ustawa o zmianie ustawy o ochronie dziedzictwa kulturowego], Uradni list Republike Slovenije nr 32/2016, 6 maja 2016). 3 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania do krajowego rejestru; dostarczanie depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego porad w zakresie integralnej ochrony tego dziedzictwa; koordynacja pracy muzeów i instytutów zajmujących się ochroną dziedzictwa niematerialnego oraz związanych z nim przestrzeni kulturowych, a także realizacja innych zadań związanych z dziedzictwem niematerialnym, zlecanych przez Ministra Kultury4. Od 2009 do 2010 roku funkcję Koordynatora sprawował Słoweński Instytut Etnologii działający przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki. Ustawa o ochronie dziedzictwa kulturowego stanowi podstawę dla funkcjonowania Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Register nesnovne kulturne dediščine), prowadzonego przez Ministerstwo Kultury. Dodatkowo, ustawa definiuje także kwestię ogłaszania przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego mających szczególne znaczenie ogólnonarodowe bądź lokalne5. Podczas gdy samo wpisanie danego składnika kultury niematerialnej do Rejestru nie niesie ze sobą jakichkolwiek konsekwencji prawnych dla depozytariuszy kultury, wskazanie tego elementu jako mającego szczególne znaczenie wiąże się z zastosowaniem określonych środków ochrony, udzieleniem wsparcia osobom podtrzymującym i praktykującym określone przejawy dziedzictwa kulturowego oraz zaangażowaniem się władz państwowych w ochronę obszaru mającego znaczenie z punktu widzenia zapewnienia przetrwania tego rodzaju elementów dziedzictwa (Kovačec Naglič 2012, 15–17). Koncepcja niematerialnego dziedzictwa kulturowego została także uwzględniona w treści Zasad funkcjonowania rejestru dziedzictwa kulturowego (2009)6 oraz Zasad dotyczących rejestru kategorii dziedzictwa i wytycznych w sprawie ich ochrony (2010)7. Słoweńskie Muzeum Etnograficzne jako Koordynator ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Słowenii Od 2003 roku Słoweńskie Muzeum Etnograficzne w swojej podstawowej misji, jaką jest ochrona materialnego dziedzictwa kulturowego oraz jego upowszechnianie i promowanie jego lepszego poznania, uwzględnia również kwestie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Smerdel 2003, 4 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), art. 98. 5 �Początkowo stosowano termin „żywe arcydzieło o znaczeniu lokalnym bądź ogólnonarodowym”; w 2016 roku zastąpiono go pojęciem „niematerialne dziedzictwo kulturowe o szczególnym znaczeniu lokalnym bądź ogólnonarodowym” (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine [ZVKD-1D]). 6 � Pravilnik o registru kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije nr 66/2009, 21 sierpnia 2009. 7 �Pravilnik o seznamih zvrsti dediščine in varstvenih usmeritvah, Uradni list Republike Slovenije nr 102/2010, 17 grudnia 2010. 299 �300 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wyrób koronek klockowych w Szkole Koronki z Idrii, 2014. Fot. Nena Židov. Wielkanocne tańce i zabawy w Metlice, 2017. Fot. Nena Židov. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 25–26). Wiedza na temat tego ostatniego upowszechniana jest na terenie muzeum poprzez wystawy, wydarzenia, warsztaty dla dzieci i dorosłych, a także poprzez wykłady i seminaria. Na kwestie związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym kładziemy szczególny nacisk od 2011 roku, kiedy to na mocy decyzji Ministerstwa Kultury nasze Muzeum objęło funkcję Koordynatora. Aby móc realizować zadania Koordynatora, Muzeum zaproponowało utworzenie specjalnego Działu Dziedzictwa Niematerialnego posiadającego własną, dodatkową kadrę; mimo to do zadań związanych z kwestiami niematerialnego dziedzictwa kulturowego został przydzielony tylko jeden pełnoetatowy pracownik Muzeum. Z tego względu niektóre zadania w obszarze koordynacji realizowane są przez innych pracowników Muzeum, w szczególności przez kuratorów, którzy oprócz wykonywania swoich rutynowych działań uczestniczą także w pracach „nieformalnych” grup roboczych. Pracownicy Muzeum prowadzą też aktywne działania w terenie, starając się pielęgnować bądź ponownie nawiązywać kontakty z depozytariuszami niematerialnego dziedzictwa kulturowego, udzielając im porad w zakresie jego ochrony, pomagając przy sporządzaniu podań w sprawie wpisu do Rejestru oraz prowadząc działania edukacyjne. Działalność depozytariuszy kultury jest dokumentowana za pomocą aparatów fotograficznych oraz kamer wideo. Działając we współpracy z depozytariuszami, Koordynator przygotowuje także propozycje oraz treść wpisów poszczególnych elementów dziedzictwa kulturowego do Rejestru, współuczestniczy w działaniach zorientowanych na identyfikację przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego o szczególnym znaczeniu, a ponadto uczestniczy w przygotowywaniu nominacji na listy UNESCO, za które odpowiada Ministerstwo Kultury. Przedstawiciele Koordynatora pozostają w kontakcie z instytucjami odpowiedzialnymi za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego za granicą oraz uczestniczą w różnego rodzaju konferencjach specjalistycznych poświęconych kwestiom niematerialnego dziedzictwa kulturowego zarówno w Słowenii, jak i w innych państwach. Działająca pod przewodnictwem Koordynatora Grupa Robocza, składająca się z ekspertów w dziedzinie niematerialnego dziedzictwa kulturowego pochodzących z różnych instytucji działających na terenie Słowenii (Ministerstwo Kultury, Instytut Etnomuzykologii, Departament Etnologii i Antropologii Kulturowej, Słoweński Komitet Narodowy ds. UNESCO), a także z innych specjalistów angażujących się w jej działania wedle potrzeby, odbywa posiedzenia trzy razy do roku, analizując inicjatywy dotyczące wpisów do Rejestru i przeprowadzając konsultacje z Koordynatorem oraz z Ministerstwem Kultury w zakresie identyfikacji elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego mających szczególne znaczenie, a także w sprawie decyzji dotyczących wniosków o wpis na którąkolwiek z list UNESCO. 301 �302 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Działając w charakterze Koordynatora krajowego, Muzeum przyczynia się do budowania świadomości społecznej na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W 2011 roku powstała specjalna strona internetowa (www.nesnovnadediscina.si), której celem jest dostarczanie informacji na temat procedury wpisu do Rejestru, działalności Koordynatora, aktualnych wydarzeń oraz publikacji dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zawartość strony, dostępna także w języku angielskim, obejmuje między innymi zwięzłe opisy i fotografie elementów dziedzictwa wpisanych do Rejestru; niektórym z nich towarzyszą także prezentacje w formie nagrań wideo. Większość z tych prezentacji tworzonych jest przez działający w ramach naszego Muzeum Dział Filmów Etnograficznych. Muzeum zajmuje się ponadto promowaniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii, w szczególności tych jego elementów oraz ich depozytariuszy, które zostały wpisane do Rejestru, a także przejawów dziedzictwa uznanych za posiadające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym. Pragnąc zapewnić większą rozpoznawalność przejawów dziedzictwa wpisanych do Rejestru, podjęto decyzję o włączeniu logo Rejestru do zestawu elementów wchodzących w skład identyfikacji wizualnej Koordynatora; elementy te mogą być wykorzystywane przez depozytariuszy dziedzictwa kulturowego w przygotowywanych przez nich materiałach drukowanych, na stronach internetowych oraz na wytwarzanych przez nich produktach. Wpisane do Rejestru elementy dziedzictwa (wraz z depozytariuszami) są także prezentowane na wystawach organizowanych przez Muzeum. Na wystawie The Carnival Heritage of Slovenia (Dziedzictwo słoweńskich zwyczajów karnawałowych) w 2012 roku (Pukl, Valentinčič Furlan i Židov 2012, 258–59), na wystawie objazdowej Slavic Carnivals (Karnawał słowiański) zorganizowanej przez Forum Kultury Słowiańskiej i zaprezentowanej szerszej publiczności po raz pierwszy w czerwcu 2014 roku w siedzibie UNESCO w Paryżu (Rogelj Škafar i in. 2014), a także na wystawie Pust ima veliko obrazov (Karnawał o wielu obliczach) w Teatrze Lalek w Lublanie w 2015 roku zaprezentowano występy różnych zespołów karnawałowych. W 2012 roku ogłoszono włączenie „Tradycyjnych metod wyrobu kiełbasy kraińskiej” na listę dziedzictwa niematerialnego o szczególnym znaczeniu w wymiarze ogólnokrajowym; wydarzeniu temu towarzyszyła skromna wystawa poświęcona losom pewnego rzeźnika z Lublany, który wytwarzał kiełbasę kraińską (kranjska klobasa) w okresie międzywojennym (Dular 2013). Co więcej, podczas wystawy zatytułowanej Velikonočna dediščina Slovenije (Wielkanocne dziedzictwo Słowenii, 2013) zaprezentowano zwyczaje związane ze Świętami Wielkiej Nocy („Misterium Škofja Loka”, „Wykonywanie palemek wielkanocnych w mieście Ljubno”, „Zabawy wielkanocne z pisankami” oraz „Malowanie tradycyjnych pisanek w regionie Biała Kraina”). W 2014 roku otwarto wystawę zatytułowaną Tradicionalno izdelovanje papirnatih rož (Wyrób �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania tradycyjnych kwiatów z papieru), podczas której wytwórcy papierowych kwiatów mogli prezentować swoje produkty. W 2016 roku otwarta została wystawa zatytułowana Ribniško suhorobarstvo (Tradycyjne wyroby drewniane z Ribnicy), przedstawiająca różnego rodzaju wyroby rękodzielnicze wykonane z drewna. Wszystkie elementy dziedzictwa kulturowego, które zostały wpisane do Rejestru do 2014 roku, zostały zaprezentowane podczas wystawy zatytułowanej Nesnovna kulturna dediščina Slovenije skozi fotografijo (Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii w fotografii). Depozytariusze niematerialnego dziedzictwa kulturowego mają okazję do zaprezentowania się szerszej publiczności także podczas różnego rodzaju imprez publicznych. Przykładowo, od 2013 roku organizujemy turniej gry w pandolo, który odbywa się na Placu Muzealnym; uczestniczą w nim osoby dobrze znające tę tradycyjną dyscyplinę sportu (Zidarič 2014). Z kolei podczas obchodów dziesiątej rocznicy uchwalenia Konwencji zorganizowaliśmy na terenie Muzeum degustację tradycyjnych potraw, podczas której nasi goście mogli poznać depozytariuszy elementu dziedzictwa kulturowego, jakim jest sztuka kulinarna (Jerin 2013). Podczas Europejskich Dni Dziedzictwa w 2015 roku Muzeum zorganizowało, we współpracy z Konsorcjum Słoweńskich Ośrodków Rzemiosła (Konzorcij rokodelskih centrov Slovenije), pierwszy Slovenski Rokodelski Festival (Festiwal słoweńskiego rzemiosła), w którym udział wzięło ponad 40 rzemieślników oraz 9 ośrodków rzemiosła z całej Słowenii. W 2012 roku wydaliśmy Priročnik o nesnovni kulturni dediščini (Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego), mający na celu zapoznanie opinii publicznej z podstawowymi zasadami dotyczącymi niematerialnego dziedzictwa kulturowego wynikającymi z przepisów Konwencji UNESCO. Podręcznik zawierał ponadto informacje na temat inwentaryzacji, dokumentacji i ochrony dziedzictwa oraz przygotowywania wniosków o wpis na listy UNESCO, a także na temat procedur dokonywania wpisów do Rejestru krajowego (Jerin, Pukl i Židov 2012). W następnym roku wydano kalendarz opatrzony zdjęciami różnych elementów dziedzictwa oraz ich depozytariuszy, wpisanych do Rejestru w 2013 roku; wszyscy uwzględnieni w nim przedstawiciele dziedzictwa otrzymali jego egzemplarz. W 2015 roku ukazała się dwujęzyczna publikacja pt. Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015) (Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii [2008–2015]), której celem było przedstawienie zagranicznym specjalistom w dziedzinie niematerialnego dziedzictwa kulturowego elementów dziedzictwa kulturowego wpisanych do Rejestru krajowego, budowanie świadomości znaczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii oraz zachęcenie jego depozytariuszy do składania wniosków o wpis do Rejestru. Omawiana publikacja prezentowała 42 przejawy dziedzictwa kulturowego wpisane do Rejestru od 2008 roku do sierpnia 2015 roku, opatrzone krótkimi opisami oraz zestawem zdjęć (Jerin i Židov 2015). 303 �304 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Pochód Kurentów odwiedzający domostwa w miejscowości Markovci, 2015. Fot. Nena Židov. Wyrób sera trniči na płaskowyżu Velika Planina, 2013. Fot. Nena Židov. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Przedstawiciele Koordynatora uczestniczą w konferencjach specjalistycznych związanych z zagadnieniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego zarówno w kraju, jak i za granicą, a także samodzielnie organizują różne wydarzenia tego rodzaju. W 2012 roku Muzeum zorganizowało dwie dyskusje panelowe: jedną dotyczącą ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie krajowym i lokalnym oraz drugą poświęconą międzynarodowym badaniom wizualnym dotyczącym zwyczajów karnawałowych (Pukl, Valentinčič Furlan i Židov 2012, 259–60). W 2013 roku zorganizowaliśmy międzynarodową konferencję poświęconą promowaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego; dodatkowo opublikowaliśmy także dwujęzyczny tom pokonferencyjny (Jerin, Zidarič i Židov 2014). W 2014 roku zorganizowana została międzynarodowa konferencja poświęcona dokumentacji i prezentacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego w formie filmowej; wystąpienia uczestników tej konferencji zostały następnie opublikowane w formie kolejnego dwujęzycznego wydawnictwa (Valentinčič Furlan 2015). Do końca października 2016 roku do istniejącego od 2008 roku Rejestru wpisano 56 różnych przejawów dziedzictwa kulturowego (Ministrstvo za kulturo 2016). Elementy dziedzictwa kulturowego podzielono na następujące grupy: wyrażenia i język (1), sztuki sceniczne (6), praktyki społeczne, rytuały i uroczystości (22), wiedza i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata (3) oraz tradycyjne rzemiosło (24). Osiem elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego uznano za mające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym („Misterium Škofja Loka”, „Zapusty w miejscowości Cerkno”, „Zapusty w miejscowościach Drežnica i Drežniške Ravne”, „Wykonywanie palemek wielkanocnych w miejscowości Ljubno”, „Tradycyjne metody wyrobu kiełbasy kraińskiej”, „Pochody karnawałowe (Kurentowanie)”, „Wyrób słoweńskich koronek klockowych” oraz „Wyrób koronek klockowych w miejscowości Idrija”). W 2016 roku „Misterium Škofja Loka” zostało ponadto wpisane jako pierwszy słoweński element na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO. Rozważania końcowe Słoweńskie Muzeum Etnograficzne zajmuje się zagadnieniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego na dwa sposoby: kontynuując zainicjowane wcześniej działania w omawianym obszarze oraz podejmując temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z duchem Konwencji UNESCO oraz zgodnie ze swoją rolą jako Koordynatora ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa 305 �306 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kulturowego (Židov i Jerin 2015). Stoimy na stanowisku, że muzea etnograficzne to instytucje doskonale nadające się do realizacji zadań w zakresie ochrony i upowszechniania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ponieważ w większym lub mniejszym stopniu mieści się to w zakresie działań tradycyjnie realizowanych przez muzea tego typu. Aktywność w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego daje nam ponadto wiele okazji do prowadzenia badań, pozwalając także na świeże spojrzenie na niektóre podstawowe koncepcje, takie jak dziedzictwo czy tradycja, wliczając w to także pojęcia, które zostały niejako odtworzone bądź też opracowane od nowa (Židov 2014, 158). Przepisy Konwencji wymagają od nas także szukania drogi pośredniej pomiędzy kwestiami politycznymi a działalnością specjalistyczną (Knific 2010, 129–31). Niektórzy słoweńscy eksperci są zdania, że istnieją kwestie dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które nadal wymagają odpowiedniego opracowania zgodnie z duchem Konwencji, a także w kontekście obowiązującego na terenie Słowenii ustawodawstwa i Rejestru krajowego (Židov 2014; Kunej 2015). Uważamy, że jest rzeczą niezmiernie ważną, aby dyskutować o możliwych konsekwencjach podejmowanych przez nas decyzji dotyczących przejawów dziedzictwa kulturowego i ich depozytariuszy, zasadności wpisu poszczególnych elementów dziedzictwa do Rejestru, uznania poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego za posiadające szczególne znaczenie oraz przygotowywania nominacji odnośnie do wpisów na Listę reprezentatywną UNESCO. Proces wdrażania Konwencji UNESCO stanowi niewątpliwie ogromne wyzwanie i zarazem wielką odpowiedzialność względem depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Być może nie wszyscy zaangażowani w niego eksperci mają wystarczającą świadomość odpowiedzialności, jaka na nich ciąży. Dodatkowo, Słowenia stale boryka się z problemem braku odpowiednio wykwalifikowanego personelu. Ponieważ zagadnieniami niematerialnego dziedzictwa kulturowego w duchu Konwencji z 2003 roku zajmuje się w Muzeum tylko jeden pełnoetatowy pracownik, zadania, jakie należy wykonać, nie mogłyby zostać zrealizowane bez współpracy ze strony kuratorów placówki. Co więcej, także i w Ministerstwie Kultury kwestiami niematerialnego dziedzictwa kulturowego zajmuje się niewielka liczba osób. Stoimy zatem na stanowisku, że w celu zrealizowania zadania, jakim jest dokonanie odpowiednich wpisów na listy UNESCO, konieczne jest pilne powiększenie tego zespołu. Działania prowadzone dotychczas przez Koordynatora niewątpliwie poskutkowały wzrostem świadomości na temat znaczenia zarówno samego niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii, jak i jego elementów oraz depozytariuszy wpisanych do Rejestru. Przedstawiciele dzie- �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania dzictwa kulturowego coraz częściej zainteresowani są tym, aby poszczególne elementy tego dziedzictwa zostały uwzględnione w Rejestrze albo uznane za mające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym; coraz chętniej angażują się także w podejmowanie starań o wpis na Listę reprezentatywną UNESCO. Co więcej, niematerialne dziedzictwo kulturowe stanowi już dzisiaj element programu edukacyjnego i jest przedmiotem szeregu realizowanych aktualnie projektów. Wiele lokalnych społeczności ma świadomość znaczenia, jakie dziedzictwo niematerialne posiada dla ich lokalnej tożsamości i rozpoznawalności. Bibliografia Čeplak Mencin, Ralf. 2004. „Neotipljiva kulturna dediščina: Unesco in etnografski muzeji [Niematerialne dziedzictwo kulturowe: UNESCO i muzea etnograficzne]”. Etnolog 14: 245–56. Dular, Andrej. 2013. „Mesarstvo skozi osebne in obrtne dokumente ljubljanskega mesarja: Josip Rozman – izdelovalec kranjskih klobas med svetovnima vojnama [Zawód rzeźnika w świetle osobistych i fachowych dokumentów rzeźnika z Lublany: Josip Rozman – wytwórca kiełbasy kraińskiej w okresie międzywojennym]”. Etnolog 23: 407–12. Jerin, Anja. 2013. „Obeležitev 10. obletnice Unescove Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine v Sloveniji [Obchody 10. rocznicy uchwalenia Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słowenii]”. Glasnik Slovenskega etnološkega društva 53 (1–2): 121–22. Jerin, Anja, Adela Pukl i Nena Židov, red. 2012. Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Jerin, Anja, Tjaša Zidarič i Nena Židov, red. 2014. Promocija nesnovne kulturne dediščine: ob deseti obletnici Unescove Konvencije / Promotion of the Intangible Cultural Heritage: The 10th Anniversary of the UNESCO Convention [Promowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego: 10. rocznica Konwencji UNESCO]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Jerin, Anja i Nena Židov, red. 2015. Register žive kulturne dediščine Slovenije (2008–2015) / Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015) [Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii (2008– 2015)]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Knific, Bojan. 2010. „Folkloriziranje plesnega izročila: prostorske, časovne in družbene razsežnosti ljudskih in folklornih plesov [Folkloryzacja dziedzictwa tanecznego: przestrzenne, czasowe i społeczne wymiary folkloru i tańców ludowych]”. Etnolog 20: 115–34. 307 �308 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kovačec Naglič, Ksenija. 2012. „Sistem varstva žive kulturne dediščine v Sloveniji [System ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słowenii]”. W Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Anji Jerin, Adeli Pukl i Neny Židov, 15–19. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Koželj, Zvezda. 2005. „Nesnovna kulturna dediščina in njeno varstvo [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i jego ochrona]”. W Nesnovna kulturna dediščina [Niematerialne dziedzictwo kulturowe], pod redakcją Damjany Prešeren i Natašy Gorenc, 8–12. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Križnar, Naško, red. 2008. Register nesnovne dediščine kot del enotnega registra kulturne dediščine: zaključno poročilo [Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako część Jednolitego rejestru dziedzictwa kulturowego: raport końcowy]. http://www.mk.gov.si/fileadmin/mk.gov.si/pageuploads/Ministrstvo/raziskave-analize/dediscina/CRP_register_nesnovne_dediscine_2008-10-15.pdf. Kunej, Rebeka. 2015. „Tanec a klobása – hmotná forma nehmotného kulturního dědictví, nebo naopak (Slovinské zkušenosti) [Taniec i kiełbaski: materialna forma niematerialnego dziedzictwa kulturowego lub vice versa (doświadczenia słoweńskie)]”. Národopisná revue 25 (3): 283–90. Ministrstvo za kulturo. 2016. „Seznam registriranih enot nesnovne kulturne dediščine [Lista elementów wpisanych do Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Data dostępu: 23 października. http://www.mk.gov.si/ si/storitve/razvidi_evidence_in_registri/register_nesnovne_kulturne_dediscine/seznam/. Prešeren, Damjana i Nataša Gorenc, red. 2005. Nesnovna kulturna dediščina [Niematerialne dziedzictwo kulturowe]. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Pukl, Adela, Nadja Valentinčič Furlan i Nena Židov. 2012. „Carnival king of Europe II: partnersko sodelovanje SEM v mednarodnem projektu [Karnawał król Europy II: udział SEM w międzynarodowym projekcie]”. Etnolog 22: 255–60. Rogelj Škafar, Bojana, Nina Zdravič Polič, Nena Židov, Adela Pukl i Anja Jerin. 2014. „Slovenia / Slovenija [Słowenia]”. W Slavic Carnivals: Feasts Connect the People [Słowiańskie karnawały: święta łączą ludzi], pod redakcją Andrei Rihter, 108–15. Ljubljana: Forum of Slavic Cultures. Slavec Gradišnik, Ingrid. 2004. „Mednarodni dan muzejev v Slovenskem etnografskem muzeju [Międzynarodowy Dzień Muzeum w Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. Etnolog 14: 260–66. Smerdel, Inja. 2003. „Smo stari ali mladi? [Czy jesteśmy starzy, czy młodzi?]”. Etnolog 13: 23–26. Smrke, Franc i Ingrid Slavec Gradišnik, tłum. 2004. „Besednjak neopredmetene kulturne dediščine [Słownik niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Etnolog 14: 267–71. Valentinčič Furlan, Nadja, red. 2015. Dokumentiranje in predstavljanje nesnovne kulturne dediščine s filmom / Documenting and Presenting Intangible Cultural Heritage on Film [Dokumentowanie i prezentowanie niematerialnego dziedzictwo kulturowego na filmie]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Zdravič Polič, Nina. 2004. „Slovenski etnografski muzej in Unescova konvencija o varstvu neopredmetene kulturne dediščine [Słoweńskie Muzeum Etnograficzne i Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Etnolog 14: 257–59. Zidarič, Tjaša. 2014. „Pandolo: prijateljski turnir v tradicionalni istrski igri pred Slovenskim etnografskim muzejem [Pandolo: towarzyski turniej tradycyjnej istryjskiej gry przed Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. Etnolog 24: 275–78. Židov, Nena. 2014. „Nesnovna kulturna dediščina Slovenije: dileme v zvezi z njenim varovanjem v luči Unescove konvencije [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii: dylematy dotyczące jego ochrony w duchu Konwencji UNESCO]”. W Interpretacije dediščine [Interpretacja dziedzictwa], pod redakcją Tatjany Dolžan Eržen, Ingrid Slavec Gradišnik i Nadji Valentinčič Furlan, 150–61. Ljubljana: Slovensko etnološko društvo. Židov, Nena i Anja Jerin. 2015. „Promotion of the intangible cultural heritage at the Slovene Ethnographic Museum [Promocja niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. W Sharing Cultures 2015: Proceedings of the 4th International Conference on Intangible Heritage, Lagos, Portugal, 21–23 September [Sharing Cultures 2015: Materiały z IV Międzynarodowej Konferencji na temat Dziedzictwa Kulturowego, Lagos, Portugalia, 21–23 września], pod redakcją Sérgio Lira, Rogério Amoêda i Cristiny Pinhero, 329–35. Barcelos: Green Lines Institute for Sustainable Development. 309 �310 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Sieci ekspertów ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Węgrzech Eszter Csonka-Takács* * �Etnograf, dyrektor, Dyrekcja ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Skansen Węgierski (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság, Szabadtéri Néprajzi Múzeum), Szentendre, Węgry, dr, e-mail: csonka-takacs.eszter@sznm.hu. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Do bazy ekspertów może zostać wpisany każdy, ponieważ uważa się, że każda osoba, która chce pomóc – czy to wspierając społeczności, czy też popularyzując zasady Konwencji z 2003 roku – może istotnie przyczynić się do jej wdrożenia. Aby zidentyfikować i udokumentować elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz opracować system ich ochrony i zachowania zgodnie z lokalną specyfiką, a także by ułatwić ich upowszechnianie, przekazywanie oraz dostęp do nich, niezbędna jest współpraca i wysiłek ekspertów. Dyrekcja ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Skansenie Węgierskim1 utworzyła na poziomie krajowym różne sieci, w tym Sieć Ekspertów, której zadania na szczeblu lokalnym są realizowane przez koordynatorów powiatowych. Jako zintegrowana instytucja zajmująca się ochroną dziedzictwa Skansen Węgierski jest w stanie gromadzić, dokumentować, archiwizować oraz stwarzać funkcjonalną interpretację dziedzictwa materialnego i niematerialnego, a także stawiać pytania2. Skansen posiada zróżnicowany zespół pracowników administracyjnych i fachowców (więcej informacji: Káldy i Nagyné Batári 2014). Jest ponadto dobrze funkcjonującym ośrodkiem wiedzy, który pełni różnorodne funkcje, począwszy od doradztwa w zakresie architektury ludowej, a skończywszy na szkoleniu nauczycieli i dyrektorów muzeów. W takich warunkach powstała społeczność oraz sieć specjalistów zajmujących się niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Do ich głównych celów należą: podnoszenie świadomości znaczenia ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, popularyzacja zasad Konwencji z 2003 roku, wspieranie wymiany infor- 1 Informacje na temat Dyrekcji, zob. Csonka-Takács 2010, 48. 2 Więcej informacji na temat Skansenu można znaleźć na stronie: skanzen.hu/en. 311 �312 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doktor Eszter Csonka-Takács w trakcie panelu z Iwoną Opetczeską Tatarczewską i dr Weliką Stojkową Serafimowską (po jej prawej) oraz Vandą Illés i prof. Jackiem Purchlą, przewodniczącym panelu, po lewej, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania macji na temat różnych działań i strategii związanych z ochroną dziedzictwa oraz promowanie różnorodności kulturowej wśród jak najszerszych kręgów społeczeństwa3. Struktura organizacyjna Zaangażowanie i aktywny udział kompetentnych ekspertów z wielu dziedzin ma fundamentalne znaczenie dla wdrożenia i realizacji różnorodnych zadań związanych z ochroną i zachowaniem elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Każdy ekspert wnosi swoją specjalistyczną wiedzę z danej dziedziny oraz uczestniczy w realizacji określonych zadań w swojej lokalizacji. Istnienie i funkcjonowanie dobrze zorganizowanej sieci ekspertów może znacznie ułatwić koordynowanie lokalnymi ekspertami z różnych dziedzin oraz wypełnienie zobowiązań państwa związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terytorium kraju zgodnie z postanowieniami Konwencji UNESCO z 2003 roku. „Wdrożenie przebiegałoby sprawniej dzięki sieci badaczy, kulturoznawców i przedstawicieli organizacji pozarządowych” (Csonka-Takács 2010, 50). Sieć ekspertów działająca na zasadzie dobrowolności Sieć Ekspertów na Węgrzech zrzesza osoby fizyczne, grupy i organizacje, które podejmują działania związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym na poziomie lokalnym. Jest to szeroka sieć, która została ustanowiona i funkcjonuje w oparciu o istniejące sieci organizacji pozarządowych oraz sieci instytucji naukowych, placówek oświatowych i instytucji kulturalnych oraz ich aktywnych członków działających na szczeblu lokalnym. Sieć Ekspertów składa się z członków pozarządowych organizacji kulturalnych, osób pracujących w ośrodkach kultury, centrach badawczych i placówkach oświatowych, osób zarządzających muzeami i zbiorami publicznymi, a także specjalistów w różnych dziedzinach związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Dysponuje ona również wszechstronną wiedzą o danej społeczności lub regionie, jego atrybutach i życiu kulturalnym. 3 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. (polskie tłumaczenie: http://niematerialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Tekst Konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego). 313 �314 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Sieć zrzesza: 1. �ekspertów naukowych (badaczy, muzeologów, pedagogów, studentów wyższych uczelni): wydziały uniwersyteckie oraz instytucje, muzea i ośrodki badawcze; 2. �członków odpowiednich organizacji pozarządowych z całego kraju: stowarzyszenia folklorystyczne, grupy rekonstrukcyjne, grupy zajmujące się tematyką patriotyczną oraz stowarzyszenia, które mają na celu zachowanie śladów osadnictwa; 3. �ekspertów ds. kultury (menedżerów kultury, kuratorów wystaw i publicznych kolekcji, kierowników archiwów i pedagogów): ośrodki kultury, archiwa, szkoły artystyczne. Eksperci są bezpośrednio zaangażowani w prace związane z ochroną dziedzictwa w poszczególnych społecznościach lub regionach, uczestnicząc w identyfikowaniu, mapowaniu oraz inwentaryzacji obiektów lokalnego dziedzictwa, promując opracowywanie i wdrażanie strategii ochrony takich obiektów, zachęcając społeczności do zgłaszania obiektów do Krajowej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Szellemi Kulturális Örökség Nemzeti Jegyzéke), udzielając wytycznych i wskazówek w procesie zgłoszeniowym, dostarczając informacje, podnosząc świadomość na poziomie lokalnym oraz zachęcając i pomagając w opracowywaniu lokalnych programów edukacyjnych, które promują poszczególne obiekty. Do bazy ekspertów może zostać wpisany każdy, ponieważ uważa się, że każda osoba, która chce pomóc – czy to wspierając społeczności, czy też popularyzując zasady Konwencji z 2003 roku – może istotnie przyczynić się do jej wdrożenia. Każdy ekspert musi wypełnić formularz, podając dziedzinę, w której się specjalizuje, oraz dane kontaktowe do zamieszczenia w publicznie dostępnej bazie danych, która znajduje się na stronie internetowej Skansenu poświęconej niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu4. Społeczności, które są zainteresowane zgłoszeniem elementu, oraz grupy organizujące imprezy mogą za darmo szukać w niej odpowiednich ekspertów. Koordynatorzy na szczeblu powiatów Dyrekcja korzysta z pomocy powiatowych sprawozdawców. Skansen stworzył taką sieć fachowców w oparciu o instytucje powiatowego systemu muzealnego, by koordynować i ułatwić promocję dziedzictwa i podnoszenie świadomości na jego temat oraz zapewnić profesjonalne doradztwo dla spo4 Patrz: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=szakmai_halozat_tagok. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania łeczności. Z każdego powiatu wybrano eksperta, najczęściej etnografa5, tworząc grupę fachowców, która pomaga w przekazywaniu informacji, kontaktowaniu się ze społecznościami i przygotowaniu zgłoszenia. Fachowcy udzielają profesjonalnych porad zainteresowanym społecznościom i organizują spotkania informacyjne z udziałem Dyrekcji, umożliwiając nawiązanie kontaktu pomiędzy zainteresowanymi stronami. Zadaniem powiatowych koordynatorów jest inicjowanie i koordynowanie dokumentowania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w swoich powiatach i regionach, organizowanie lokalnych forów i spotkań, przekazywanie informacji społecznościom, zapewnianie profesjonalnego doradztwa społecznościom, które tego potrzebują, nawiązywanie współpracy pomiędzy społecznościami a siecią ekspertów oraz utrzymywanie stałych kontaktów z Dyrekcją ds. NDZK. Dyrekcja zapewnia regularne szkolenia oraz sesje informacyjne dla koordynatorów powiatowych i organizuje 2–3 spotkania rocznie w celu wymiany pomysłów i doświadczeń oraz zapewnienia koordynacji określonych zadań. O ciężkiej pracy powiatowych sprawozdawców najlepiej świadczą elementy dziedzictwa, które zostały wpisane na Listę krajową w ostatnich latach6. Bibliografia Csonka-Takács, Eszter.2010. „The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Service of our Living and Surviving Tradition – Tasks and Opportunities in Hungary [Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w służbie naszej żyjącej i zachowanej tradycji – zadania i możliwości na Węgrzech]”. W Sustainable Heritage. Symposium on European Intangible Cultural Heritage, Budapest, April 23–24, 2010 [Zrównoważone dziedzictwo. Sympozjum dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego, Budapeszt, 23–24 kwietnia 2010 roku], pod redakcją Mihály Hoppál, 45–50. Budapest: European Folklore Institute. Káldy, Mária i Zsuzsanna Nagyné Batári.2014. „The Hungarian Open Air Museum and its Communities [Skansen Węgierski oraz jego społeczności]”. W Exhibit Your Culture. Community Learning in Museums and Cultural Organizations [Pokaż swoją kulturę. Edukacja środowiskowa w muzeach i organizacjach kulturalnych], pod redakcją Aniko Korenchy-Misz i Nikki Lindsey, 85–94. Budapest: CETAID Partnership. 5 �Lista koordynatorów jest dostępna na stronie internetowej: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=f41_megyei_referensek. �Elementy wpisane na Krajową listę można znaleźć na stronie internetowej: szellemikulturalisorokseg.hu/index0_en. php?name=en_f22_elements. 6 315 �316 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce Katarzyna Zalasińska* * �Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, dr hab., e-mail: kasiazasińska@op.pl. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ...zintegrowane podejście do ochrony jest jednak nie tylko możliwe, ale wręcz pożądane. Niekiedy bowiem jedynie chroniąc materialne dziedzictwo (np. określone założenie przestrzenne), ochronić możemy dziedzictwo niematerialne (np. określone praktyki związane z danym miejscem). Stąd zachowanie tego krajobrazu, łącznie z uwzględnieniem środowiska naturalnego, stanowi niezbędny warunek ich ochrony. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 roku1 , weszła w życie 16 sierpnia 2011 roku. W wyniku złożenia dokumentów ratyfikacyjnych Polska stała się 135. państwem, które do niej przystąpiło. Warto jednak podkreślić, że już wcześniej niematerialne dziedzictwo było wpisane w system ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Jednak ani przed 2011 rokiem, ani po ratyfikacji Konwencji nie została uchwalona ustawa dedykowana wyłącznie ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przedmiotem niniejszego artykułu jest zasygnalizowanie miejsca niematerialnego dziedzictwa w obecnym systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Na wstępie należy zauważyć, że ramy prawnej ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, tak materialnego, jak i niematerialnego, postrzegane powinny być przede wszystkim na tle Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku2. Odnosi się ona wprost do problematyki ochrony dziedzictwa narodowego (art. 5 Konstytucji RP), dziedzictwa kulturalnego (art. 6 ust. 2 Konstytucji RP) oraz dóbr kultury (art. 6 ust. 1 i art. 73 Konstytucji RP). Prawna ochrona dziedzictwa kulturowego znajduje swoje oparcie w preambule oraz przepisach art. 5, 6 i 73 Konstytucji RP. W uroczystym wstępie do Konstytucji RP czytamy: �wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do naj- 1 Dz.U. 2011 nr 172 poz. 1018. 2 Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483. 317 �318 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Profesorowie Katarzyna Zalasińska, Magdalena Gawin i Jacek Purchla podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania lepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom [wyróżnienie moje – K.Z.] wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku […]. Preambuła odnosi się w ten sposób do wartości, jaką jest dziedzictwo kultury, wskazując jednocześnie podstawowy cel jego ochrony, a więc zachowanie w jak najlepszym stanie oraz przekazanie przyszłym pokoleniom. Doprecyzowanie wartości chronionej, wskazanej w preambule, następuje we wspomnianym art. 5 Konstytucji RP: „Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju” oraz w art. 6 ust. 1: „Rzeczpospolita Polska stwarza warunki upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju” i ust. 2: „Rzeczpospolita Polska udziela pomocy Polakom zamieszkałym za granicą w zachowaniu ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym”. Art. 5 Konstytucji RP stanowiący, że Rzeczpospolita Polska strzeże dziedzictwa narodowego, określa jeden z podstawowych celów państwa. Doprecyzowanie roli, jaką pełni dziedzictwo, znajduje się w art. 6 Konstytucji RP, który mówi o obowiązku upowszechniania go wśród społeczeństwa, przy zapewnieniu doń równego dostępu. Państwo zobowiązane jest również zapewnić ten dostęp Polakom zamieszkałym za granicą, w celu zachowania ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym. Art. 6 Konstytucji RP odnosi się do szerszej kategorii niż art. 5, jako że w przepisie tym chodzi o upowszechnianie i zapewnienie dostępu do kultury i jej dziedzictwa, a nie tylko „strzeżenie”, tj. troskę o zachowanie w nieuszczuplonym zakresie. Art. 5 i 6 Konstytucji RP należy zaliczyć do przepisów ogólnych, mających charakter normy aksjologicznej, wyznaczającej podstawowe i niezbywalne zadania państwa. W związku z powyższym należy uznać, że w świetle przepisów ustawy zasadniczej konstytucyjnym obowiązkiem państwa jest tworzenie warunków dla właściwej realizacji zadań z zakresu ochrony dziedzictwa kulturowego, w tym jego wytworów materialnych, jak i niematerialnych. Jednocześnie na tle art. 5 oraz art. 6 Konstytucji RP nie ma podstaw, aby ograniczać działanie niniejszych przepisów jedynie do dziedzictwa materialnego. Wynika z tego raczej dyrektywa łącznego postrzegania wszystkich elementów dziedzictwa, co wykluczać powinno fragmentację jego ochrony w prawie krajowym, choć jest to zjawisko obecne w prawie międzynarodowym (Schreiber 2016, 391–94). Oznacza to, że ochrona niematerialnego dziedzictwa posiada umocowanie konstytucyjne. Na poziomie ustawowym nie funkcjonują w Polsce przepisy bezpośrednio dedykowane ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niemniej jednak problematyka ta wpisana jest 319 �320 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju w ochronę zabytków oraz działalność instytucji kultury, w tym w szczególności muzeów. Przede wszystkim ochrona niematerialnego dziedzictwa jest elementem misji muzealnej, która zdefiniowana została w art. 1 Ustawy z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach3: �Muzeum jest jednostką organizacyjną nienastawioną na osiąganie zysku, której celem jest gromadzenie i trwała ochrona dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów. Oczywiście działalność muzeów, o czym mówi wyraźnie art. 2 ustawy o muzeach, sprowadza się głównie do gromadzenia zbiorów oraz katalogowania, naukowego opracowania, przechowywania, zabezpieczania i konserwacji, ale warto zwrócić w tym miejscu uwagę na pozostałe zadania, przy pomocy których muzea realizują swoją misję: • �urządzanie wystaw stałych i czasowych; • �organizowanie badań i ekspedycji naukowych, w tym archeologicznych; • �prowadzenie działalności edukacyjnej; • �popieranie i prowadzenie działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę; • �udostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych i naukowych. Na szczególną uwagę zasługuje zadanie, jakim jest upowszechnianie kultury, pozwalające muzeum wyjść poza swoje klasyczne ramy i stać się instytucją pamięci, która w aktywny sposób wchodzi w procesy społeczne, wzmacniając ochronę dziedzictwa, w tym szczególnie jego niematerialnych przejawów. Muzea stały się więc nie tylko strażnikami zbiorów, w których zapisana jest tożsamość minionych pokoleń, ale zaczęły również odgrywać istotną rolę w zakresie edukacji, a także popierania i prowadzenia działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę. Zaczęły one bowiem wypełniać lukę w obszarach, w których działalność innych instytucji (np. szkół, domów kultury) uległa osłabieniu bądź miejscami zanikła. Można również postawić tezę, że muzea, mimo swoich niewątpliwych problemów finansowych, zbudowały niezwykle silną pozycję w ramach systemu ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, przejmując zadania daleko wykraczające poza klasyczną rolę muzeum. Innym elementem systemu ochrony dziedzictwa kulturowego, którego funkcjonowanie ma wpływ na ochronę niematerialnego dziedzictwa w Polsce, jest regulacja z zakresu ochrony 3 Dz.U. 1997 nr 5 poz. 24 z późn. zm. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania zabytków. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 2 Konwencji pojęcie „niematerialnego dziedzictwa kulturowego” obejmuje „praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę, umiejętności – jak również związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową”, a więc obiekty materialne, nierzadko odpowiadające definicji legalnej zabytku, która ujęta została w słowniczku w art. 3 Ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami4: �nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Przy czym art. 6 niniejszej ustawy doprecyzował, że zabytkami ruchomymi są, w szczególności, instrumenty muzyczne, wytwory sztuki ludowej i rękodzieła oraz inne obiekty etnograficzne, których zachowanie jest istotnym warunkiem przekazania niematerialnego dziedzictwa przyszłym pokoleniom. Nie ulega również wątpliwości, że na ochronę niematerialnego dziedzictwa wpływ ma także inny element systemu ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Warto bowiem pamiętać, że wiele zjawisk niematerialnego dziedzictwa wpisanych jest w określony krajobraz kulturowy. W tych przypadkach zintegrowane podejście do ochrony jest jednak nie tylko możliwe, ale wręcz pożądane. Niekiedy bowiem jedynie chroniąc materialne dziedzictwo (np. określone założenie przestrzenne), ochronić możemy dziedzictwo niematerialne (np. określone praktyki związane z danym miejscem). Stąd zachowanie tego krajobrazu, łącznie z uwzględnieniem środowiska naturalnego, stanowi niezbędny warunek ich ochrony. W tym miejscu warto więc przypomnieć, że ustawa o ochronie zabytków i opieki nad zabytkami wprowadza formę ochrony prawnej krajobrazu kulturowego, rozumianego jako „postrzegana przez ludzi przestrzeń, zawierająca elementy przyrodnicze i wytwory cywilizacji, historycznie ukształtowana w wyniku działania czynników naturalnych i działalności człowieka” (art. 3 pkt 14 ustawy). Rada gminy może zatem utworzyć park kulturowy w celu ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej (art. 16 ust. 1 ustawy). Wskazane w ustawie ograniczenia, dotyczące terenu parku kulturowego, pozwalają na harmonijne kształtowanie krajobrazu, z poszanowaniem dziedzictwa materialnego, ale również niematerialnego na danym terenie. Niezależnie od tego ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabyt4 Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 z późn. zm. 321 �322 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju kami przewiduje ochronę historycznych założeń przestrzennych poprzez wpis do rejestru zabytków. Przykładem zabytku chronionego jako założenie przestrzenne, obejmujące liczne obiekty architektury, jest Kalwaria Zebrzydowska, wpisana w 1999 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Warto przypomnieć, że w uzasadnieniu wpisu czytamy: �Kalwaria Zebrzydowska stanowi wyjątkowy pomnik kultury, w którym krajobraz kulturowy posłużył jako rama symbolicznego przedstawienia Pasji Chrystusa w formie kaplic i alej. Jest to więc krajobraz kulturowy o wielkim pięknie i wielkiej wartości duchowej, w którym elementy natury i stworzone przez człowieka łączą się harmonijnie. Kontrreformacja w końcu XVI wieku prowadziła do powielania kalwarii w Europie. Kalwaria Zebrzydowska jest wyjątkowym przykładem tego typu krajobrazu w wielkiej skali, który integruje piękno naturalne, cele duchowe i koncepcję ideału parku barokowego5. Wpis ten stanowił wyraz rodzącego się w łonie UNESCO zintegrowanego podejścia do ochrony dziedzictwa. Uwzględnienie odbywających się w tym miejscu praktyk religijnych jako elementu niematerialnego i powiązanie go z dziedzictwem materialnym stanowi pożądany kierunek myślenia o krajobrazie jako pewnej przestrzeni kulturowej, której dopełnieniem są elementy dziedzictwa niematerialnego. Kolejnym podsystemem ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, wzmacniającym warunki dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest działalność bibliotek i archiwów, rozumianych jako instytucje pamięci zgodnie z Zaleceniem UNESCO w sprawie zachowania i dostępu do dziedzictwa dokumentacyjnego, w tym dziedzictwa cyfrowego (Recommendation concerning the preservation of, and access to, documentary heritage including in digital form), które przyjęte zostało podczas 38. sesji Konferencji Generalnej (Paryż, 3–18 listopada 2015 roku). Zasoby dziedzictwa dokumentacyjnego stanowią źródła wiedzy o historii i kulturze społeczeństw, ale również wspólnot, grup i jednostek. Działalność bibliotek i archiwów może więc wzmacniać przekaz międzypokoleniowy. Zapewnienie skutecznej ochrony dziedzictwa niematerialnego w Polsce jest obecnie ogromnym wyzwaniem, przy czym wyzwanie to dotyczy bardziej zmiany filozofii ochrony niż istotnych zmian systemowych. W rzeczywistości potrzebna jest raczej zmiana podejścia do obowiązków ochronnych, co wymaga przede wszystkim zrozumienia specyfiki niematerialnego dziedzictwa, dla którego główną formą wyrazu jest człowiek. Stąd ulotność i nieuchwytność niematerialnego dziedzictwa, którego zachowanie jest ograniczone ludzką pamięcią. To rodzi potrzebę ciągłego przenoszenia tego dziedzictwa na kolejne wspólnoty, grupy oraz jednostki. O ile więc niema5 http://whc.unesco.org/en/list/905. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania terialne dziedzictwo wpisane jest w system ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, o tyle zasady jego funkcjonowania wymagają nadal zmiany i udoskonalenia. Bibliografia Schreiber, Hanna. 2016. „Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016)”. W Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych, pod redakcją Marcina Florian Gawryckiego i in., 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 323 �324 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Co mamy na myśli, mówiąc o „niematerialnym dziedzictwie kulturowym”? Przypadek wesela w Galiczniku Iwona Opetczeska Tatarczewska* * �Ministerstwo Kultury Republiki Macedonii, Biuro Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (Ministerstwo za kułtura na Republika Makedonija, Uprawa za zasztita na kułturnoto nasłedstwo), Skopje, Republika Macedonii, e-mail: itatarcevska@gmail.com. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Jako że praktyki kulturalne mogą być nośnikiem wyobrażonych znaczeń odziedziczonych po poprzednich pokoleniach, są one – wraz z prawdami, które rzekomo mają przekazywać – zawsze zagrożone ponownym zdefiniowaniem w służbie ideologiom państwowym i interesom handlowym. Mimo że elity polityczne uznały znaczenie Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzonej w Paryżu w 2003 roku, a następnie szybko przetłumaczonej na poszczególne języki i ratyfikowanej, macedońskie przepisy dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego1 nadal nie zostały dostosowane pod względem terminologii i definicji związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Debata dotycząca terminologii nadal trwa i odbywa się obecnie w ramach inicjatyw publicznych poświęconych konkretnym zagadnieniom; poruszana jest na przykład kwestia rozszerzenia definicji dziedzictwa niematerialnego w Macedonii oraz tego, jakie rodzaje i gatunki kultury powinny zostać włączone do tego systemu lub też z niego wykluczone. Osiągnęliśmy pewien stopień dojrzałości i świadomości na poziomie narodowym, jednak nadal stoimy przed wieloma poważnymi wyzwaniami. Brakuje nam konkretnych, ukierunkowanych polityk, a także działań i środków poświęconych temu rodzajowi dziedzictwa, w szczególności inicjatyw wychodzących od pięciu instytucji naukowych, które odpowiadają za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niestety, społeczność ekspertów nadal zmaga się z odpowiedziami na najbardziej podstawowe pytania, takie jak: czym jest żywe dziedzictwo? Albo: czy powinniśmy chronić kulturę niematerialną, która pozostaje niejako uśpiona w pamięci zbiorowej i która nie jest aktywnie praktykowana w społecznościach, nawet jeżeli ludzie są świadomi jej istnienia? Co z praktykami, które uległy już patrymonializacji, jak wesele w Galiczniku, oraz takimi, które uległy „festiwalizacji”, profesjonalizacji czy komercjalizacji? 1 � Zakon za zasztita na kułturnoto nasłedstwo, Służben wesnik na Republika Makedonija [Dziennik Urzędowy Republiki Macedonii] nr 20, 2 kwietnia 2004. 325 �326 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Coca Cola na weselu w Galiczniku i dzielenie się pogaczami (świątecznym chlebem), 2017. © AEGEE-Skopje. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania To, czy tradycja wesela w Galiczniku jest „żywa”, czy „zamrożona”, pozostaje kwestią sporną; wydaje się jednak, że jest ona pielęgnowana, przynajmniej przez lokalny samorząd, w sposób służący interesom i ideologiom państwa oraz powiązanych z nim handlowo podmiotów gospodarczych. Wesele w Galiczniku to skomercjalizowany wiejski obrzęd zaślubin, który niegdyś był zwykłym wydarzeniem życia codziennego, po czym uległ przemianom, zrekonstruowaniu i „festiwalizacji”. Stał się dorocznym przedstawieniem, za pośrednictwem którego pewna praktyka kulturowa została przekształcona w symbol narodowy. W jego obecnej postaci zacierają się w nim granice pomiędzy obrzędem narodowym a rytuałem sponsorowanym przez korporacje, pomiędzy festiwalem dla turystów, zainscenizowanym folklorem i cyklicznym wydarzeniem. Pragnę tutaj zauważyć, że z jednej strony, zinstytucjonalizowane systemy ochrony NDZK są zawsze osadzone w politycznych procesach patrymonializacji oraz rekontekstualizacji i podlegają ich wpływom, jednak z drugiej strony, sposób, w jaki procesy te wpływają na praktyki kulturowe, oraz stopień, w jakim na nie oddziałują, różnią się znacząco nawet w obrębie tego samego kraju. Wesele w Galiczniku to święto organizowane co roku we wsi Galicznik w regionie Mijak w zachodniej Macedonii. Obecnie ten dwudniowy festiwal sponsorowany jest przez macedońskie Ministerstwo Kultury oraz około dwadzieścia przedsiębiorstw. Festiwal, którego najważniejszym punktem jest ślub pary pochodzącej ze wsi Galicznik, skupia rodzinę i przyjaciół młodej pary oraz ochotników, który odtwarzają szczegółowo obrzęd zaślubin, ubrani w tradycyjne stroje i wyposażeni w tradycyjne rekwizyty, przekazywane z pokolenia na pokolenie przez ich bliskich lub inne rodziny z Galicznika. W weselu uczestniczą co roku setki odwiedzających, w większości Macedończyków (lecz także obcokrajowców). Publiczność oraz większość Macedończyków postrzegają tę ceremonię jako „autentyczną” i ważną dla narodu praktykę będącą częścią wiejskiej kultury ludowej Macedonii. Wesele w Galiczniku stało się sponsorowaną przez państwo rekonstrukcją tradycyjnego wesela, które podkreślało odrębność etniczną dziedzictwa Macedonii w okresie istnienia Socjalistycznej Republiki Macedonii. Festiwal, polegający na odegraniu tradycyjnego obrzędu, zaczęto organizować w 1974 roku decyzją lokalnej rady (mesna zaednica) wsi Galicznik. Organ ten do tej pory odpowiada za gromadzenie funduszy na potrzeby festiwalu oraz za jego coroczną organizację. Charakter wydarzenia zaczął zmieniać się wyraźnie w latach 80. i 90. Hotel zbudowany w 1980 roku na zachodnim krańcu miejscowości potwierdził i umocnił jej status jako celu podróży turystycznych. W 1991 roku zorganizowano konkurs mający na celu wyłonienie młodej pary, która miała wziąć ślub podczas festiwalu, i od tej pory jest on organizowany co roku. Wydarzenie będące do tej pory jedynie odtworzeniem tradycyjnego obrzędu zamieniło się w zaślubiny prawdziwej pary młodej 327 �328 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju – przy czym najważniejszą (jeśli nie jedyną) zmianą było wprowadzenie ceremonii zaślubin odbywającej się w kościele. Tak więc wesele w Galiczniku jest obiektem wspieranych przez państwo procesów patrymonializacji i festiwalizacji już od kilku dekad. To pokazuje, w jaki sposób wcześniejsze procesy rekontekstualizacji doprowadziły do odtworzenia lokalnej tradycji jako symbolu tożsamości narodowej w formie festiwalu dedykowanego turystom, organizowanego przez lokalną radę we współpracy z firmą specjalizującą się w organizacji imprez. Na potrzeby turystyki wesele w Galiczniku skonstruowano jako „dziedzictwo niematerialne”, mimo że nie spełnia ono definicji NDZK przyjętej przez UNESCO. Wysuwany jest argument, że państwo i sponsorzy komercyjni „chronią” w pewien sposób wesele w Galiczniku, zapewniając kontynuację tej tradycji w postaci sponsorowanego przez państwo dorocznego festiwalu. W przypadku wesela w Galiczniku utowarowienie kultury jest bardzo wyraźne, jako że macedońscy turyści odwiedzają Galicznik, by w muzyce i rytuale szukać własnej tożsamości narodowej, by przeżyć doświadczenie, które często jest intuicyjne i oparte na emocjach. Nie sugeruję, że wesele w Galiczniku jest pozbawione głębszego znaczenia, że nie jest ważnym czy doniosłym wydarzeniem dla jego uczestników. Wręcz przeciwnie, dla Macedończyków jest ono nie tylko narzędziem przedstawienia historycznego rozumienia ucisku narodu macedońskiego, ale jest także często odbierane jako symbol procesu roztaczania ochrony nad NDZK w Macedonii. Należy zawsze głęboko się zastanowić nad przeszłymi i obecnymi procesami politycznymi i gospodarczymi związanymi z NDZK, zwłaszcza gdy ich przebieg nie jest tak jasny jak w przypadku wesela w Galiczniku. Jako że takie praktyki kulturalne mogą być nośnikiem wyobrażonych znaczeń odziedziczonych po poprzednich pokoleniach, są one – wraz z prawdami, które rzekomo mają przekazywać – zawsze zagrożone ponownym zdefiniowaniem w służbie ideologiom państwowym i interesom handlowym. W związku z tym, jako badacze zainteresowani każdym możliwym aspektem NDZK, w obliczu tego rodzaju konsekwencji musimy wziąć na siebie moralną i etyczną odpowiedzialność za ciągłe stawianie pytania, które elementy NDZK powinny być chronione i dlaczego. ��330 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Koncepcja „świętości świata” jako element niematerialnego dziedzictwa kulturowego w nowoczesnym świecie Vida Šatkauskienė* * �Zastępca dyrektora, kierownik Wydziału ds. Kultury Etnicznej Litewskiego Narodowego Centrum Kultury (Lietuvos nacionalinis kultūros centras), Wilno, Litwa, e-mail: satkauskiene@lnkc.lt. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania … depozytariusze ocalają od zapomnienia nie tylko wielką liczbę lokalnych pieśni, tańców, opowieści i zwyczajów, ale również – co jest kwestią kluczową – zasady rządzące relacją pomiędzy człowiekiem a światem. My, ludzie, jesteśmy zagrożeniem dla siebie i świata: konsumpcja, eksploatacja zasobów naturalnych, liczne konflikty – wszystko to prowadzi do impasu. W ramach poszukiwania sposobów na przetrwanie i zachowanie optymizmu niematerialne dziedzictwo kulturowe (NDZK) może wnieść wkład w działania nowoczesnych ruchów środowiskowych i ekologicznych, zachęcając ludzi do troszczenia się o swoje otoczenie i unikanie konsumpcjonizmu dzięki zrównoważonym praktykom i eksploracji dziedzictwa kulturowego (literatury, sztuki, teatru, kina itd.). Wszystkie przejawy NDZK są istotne. Niemniej w dzisiejszym świecie zapewne najbardziej kluczową sprawą jest ich identyfikacja oraz podjęcie wspólnego wysiłku mającego na celu rozwijanie istoty każdej tradycji – wraz z towarzyszącym jej światopoglądem i podejściem do życia. Podstawę w tradycyjnych kulturach stanowi wymiar sakralny, który konstytuuje świat i istnienie. Wszystko, co istnieje – zarówno rzeczy widzialne, jak i niewidzialne, w tym istoty ludzkie i ich egzystencja – jest święte. Być może jest to ryzykowny temat, ale moim zdaniem każdy, kto starannie przestudiował własne dziedzictwo kulturowe i dziedzictwo kulturowe innych ludzi, zetknął się z koncepcją świętości świata. Istnieje wiele publikacji naukowych, które analizują pojęcie świętości (sacre, sacrum, sanctum itd.) z perspektywy religioznawstwa, etnologii, mitologii, psychologii i innych powiązanych dziedzin. Badania te dotyczą zarówno koncepcji oderwania sacrum i jego przejawów (hierofanii) od zjawisk codziennych, stanowiących sferę profanum, jak i przeciwstawnego twierdzenia, że sacrum i profanum nie można rozdzielić, a także wielu innych podejść do natury sacrum i jego irracjonalnego 331 �332 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Vida Šatkauskienė i prof. Cai Hua podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania charakteru, doświadczenia sacrum oraz odpowiedzi na pytanie, czy język jest dobrym narzędziem do opisania tego doświadczenia (Beresnevičius 2004a, 2004b, 2004c, 2004d, 2004e, 2005a, 2005b; Daujotytė 2016; Eliade 1996, 1997; Otto 1923; Račiūnaitė-Vyčinienė 1997; Vaitkevičius 2009, 2016). Nie ma potrzeby rozwijania w tym miejscu dyskursu teoretycznego – ważniejsze będzie wskazanie pewnych aspektów, które mogą być istotne dla rozważań na ten temat. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że częste kontakty osobiste badaczy NDZK z depozytariuszami tradycji podczas badań terenowych same w sobie są obszarem badawczym. Uświadamiają im również, że artefakty kultury i niematerialne związki łączące pokolenia ludzi z ich środowiskiem poprzez tradycje są zjawiskami żywymi lub przynajmniej są za takie uważane. Można też zauważyć, że depozytariusze ocalają od zapomnienia nie tylko wielką liczbę lokalnych pieśni, tańców, opowieści i zwyczajów (które z kolei zachowują wierzenia, wyobrażenia mityczne, pozostałości praktyk rytualnych itd.), ale również – co jest kwestią kluczową – zasady rządzące relacją pomiędzy człowiekiem a światem, a zatem – ludzkim zachowaniem1. W ramach różnych działań podejmowanych przeze mnie przez lata wraz z moimi współpracownikami w Litewskim Narodowym Centrum Kultury (Lietuvos nacionalinis kultūros centras, LNCK)2 oraz przygotowań do moich cotygodniowych programów radiowych Ryto rasa krito (Poranna rosa)3 badałam kluczowe zagadnienia tradycyjnego światopoglądu i odkrywałam, że świat, wraz z najmniejszymi nawet jego elementami, obejmuje pierwotny kosmos: harmonijne ukształtowanie istoty ludzkiej, domu, przyrody, a także mikro- i makrokosmos, a wszystkie aspekty bycia – w tym przeszłość i teraźniejszość – łączą mentalne, symboliczne i mityczne związki. Stwierdziłam wreszcie, że istota ludzka jest organiczną częścią świata. Chciałabym podkreślić, że świętość manifestuje się na wiele sposobów: jako początek życia, duch, przeplatanie się życia i śmierci – ten świat i to, co poza 1 �Relacja mieszkańca wsi z jego środowiskiem została omówiona na seminariach zorganizowanych w 2012 roku przez Instytut Kultury Rodzimej (Prigimtinės kultūros institutas) na Litwie: „Vietos ir žmonės” (Miejsca i ludzie, prigimtine.lt/lt/seminarai/ ii-seminaras/programa) w dniach 3–4 marca oraz „Vieta ir erdvė: suvokti, įsibūti, komunikuoti” (Miejsce i przestrzeń: rozumienie, oswojenie i komunikowanie się, prigimtine.lt/lt/seminarai/iii-seminaras/programa) w dniach 29 czerwca – 2 lipca. Została ona też przeanalizowana przez innych badaczy: Vykintasa Vaitkevičiusa (2012), Viktoriję Daujotytė-Pakerienė (Daujotytė 2012, 2013) oraz Daivę Vaitkevičienė (2012). 2 �W 1998 roku LNCK zainicjowało cykl konferencji multidyscyplinarnych „Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai” (Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu) oraz zorganizowało następujące konferencje: „Gimties samprata tradicinėje kultūroje” (Narodziny w kulturze tradycyjnej) w 1998 roku, „Lyčių samprata tradicinėje kultūroje” (Koncepcje płci w kulturze tradycyjnej) w 1999 roku, „Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje” (Koncepcja istoty ludzkiej w kulturze tradycyjnej) w 2000 roku, „Žmogus ir gyvenamoji aplinka” (Istota ludzka i jej środowisko kulturowe) w 2006 roku. Od 1996 roku LNCK prowadzi co roku praktyczne i teoretyczne seminaria tematyczne dla litewskich specjalistów w dziedzinie kultury etnicznej. Centrum publikuje ponadto czasopismo na temat kultury etnicznej „Liaudies kultūra” (Kultura ludowa) oraz liczne serie książek, płyt DVD i CD oraz audiobooków Gyvoji tradicija (Żywa tradycja) itp. 3 �Audycji można wysłuchać w Internecie za pośrednictwem mediateki Litewskiej Krajowej Telewizji i Radia (Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija): www.lrt.lt/mediateka/irasai#/content/ryto%20rasa%20krito. 333 �334 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju nim; objawienie wieczności i wszechświata, jako siła, jako udział bogów i przodków w codziennym życiu itd. W wielu miejscach i przestrzeniach kulturowych takich jak Litwa występują rzeki, jeziora, góry, kamienie i inne obiekty naturalne i krajobrazowe, które uważa się za święte4. Mówi się, że święte są ziemia5, ogień6, samo pojęcie matki oznacza świętość7. Istnieje również święty czas, gdy ludzie znajdują się w decydującym punkcie swojego życia. Może to być rok, miesiąc lub dzień albo noc (uważa się, że czas posiada różną moc w zależności od położenia słońca na niebie lub fazy księżyca). Podano tu tylko najczęstsze przykłady, wydaje się bowiem, że w każdym zjawisku możemy znaleźć przejawy świętości. Na przykład każda kropla rosy (osobiście bardzo lubię ten symbol) odzwierciedla pierwotną istotę światła i ciemności, życia i zniszczenia, ponieważ posiada cechy zarówno słońca, jak i nocy (Šatkauskienė 2009). Uważa się, że fauna i flora przemawiają w imieniu wieczności jako prorocy (np. kukułki i wilki8) (Racėnaitė 2011, 315), nauczyciele (pszczoły9), obrońcy, wcielenia 4 �Święty” to po litewsku šventas. Wiele nazw miejsc zawiera całe to słowo lub jego rdzeń, švent-, np. Šventežeris (święte jezioro) w rejonie łoździejskim, Šventkalnis (święta góra) w rejonie szyłelskim, Šventragis (święty cypel) – wieś w rejonie mariampolskim, Šventas akmuo (święty kamień) we wsi Pugainiai w rejonie wileńskim, rzeka Šventoji na Litwie Wschodniej – największy dopływ Wilii, Šventupis (święta rzeka) w rejonie szawelskim i wiele innych. 5 �Świętość ziemi jest nieodłącznym elementem życia rolniczego. Przekonanie to pojawia się w licznych litewskich powiedzeniach, np. „Jak święta ziemia może cię jeszcze nosić!” (Kaip da tave šventà žemelė nešioja!) – skierowanym pod adresem złej osoby; a także w zagadkach, w których odpowiedzią jest ziemia, np. „Zawsze była i będzie święta, ale nigdy nie będzie w niebie” (Šventa buvo ir bus, bet danguje nebuvo ir nebus). Przykłady zaczerpnięto ze Słownika języka litewskiego (Lietuvių kalbos institutas 2005). Jednym z najistotniejszych przejawów tego przepełnionego szacunkiem związku z ziemią jest jej całowanie przed i po pracy, bądź też przed lub zamiast modlitwy, np. „Niezależnie od tego, czy ucałujesz ziemię, czy ciało Chrystusa, święto kościelne będzie udane” (Ar žemę pabučiuosi, ar mūkelę, tai lygūs bus atlaidai); „Po modlitwie należy ucałować ziemię i skłonić się, a potem trzy razy dotknąć ziemi czołem” (Po maldos [reikia] žemutę pabučiuot ir pasikloniot, kaktą prie žemės triskart priglaust); „Ziemia jest święta – żywi nas i nosi” (Žemutė šventa – mumis peni ir nešioja). Przykłady zaczerpnięto z Bazy dziedzictwa lituanistyki (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 6 �Do dziś zachowały się takie wierzenia litewskie: „Dzieciom nie wolno spluwać w ogień; ogień jest święty” (Negalima leisti vaikams spjaudyti į ugnį: ugnis šventa); „Nie wolno oddawać moczu do ognia: jest święty i może wpaść w gniew” (Negalima šlapintis į ugnį: ji šventa ir gali užpykti); modlitwa, która ma uchronić przed pożarem: „Święta Gabijo, bądź z nami” (Šventa Gabija, būk sava; Gabija jest boginią ognia); „Nim pójdziesz spać, rozgarnij ogień, zrób znak krzyża i powiedz: »Święta Gabijo, niech pokój twój zapanuje w tym miejscu«. Jeżeli to zrobisz, ogień nie wymknie się spod kontroli” (Einant gulti, reik užžarstyti ugnelę, peržegnoti ir sakyti: „Šventa Gabija, būk rami ant vietos.“ Jei teip padarysi, tai ugnelė neišeis). Przykłady zaczerpnięto z Bazy dziedzictwa lituanistyki (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 7 �Litewska legenda głosi, że jeśli ktoś zgubi się w lesie i zwodzi go diabeł, osoba ta powinna wymówić imię swojej matki, ponieważ jest ono święte i odstraszy diabła; historię tę opowiedziała Sandra Zakarienė na Konkursie litewskich gawędziarzy „Žodzis žodzį gena” w 2016 roku. 8 �Na Litwie powszechne są wierzenia, że kukułki i sowy mogą przepowiadać niedaleką przyszłość człowieka kukaniem i pohukiwaniem: bogaty i szczęśliwy rok, małżeństwo, śmierć, narodziny dziecka. Ptaki symbolicznie ucieleśniają bóstwa przeznaczenia i szczęśliwości. Wyjawiać przeznaczenie mogą również inne zwierzęta: bocian, gołąb, kot, wiewiórka, wilk itd. 9 �Jak twierdzi Gintaras Beresnevičius (1995, 106) w swojej książce Baltų religinės formos, uważa się, że legendarny król Prus Widewuto używał metafory pszczoły w swoich przemówieniach skierowanych do ludu i nauczał o modelu społeczeństwa przypominającym kolonię pszczół. Doradzał też swojemu ludowi, aby wybierał króla tak, jak robią to pszczoły. W rzeczywistości �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania przodków, bogowie i duchy, posłańcy i mieszkańcy (Beresnevičius 1990). Rozważmy też kamień – symbol przyrody nieożywionej, który może wyrażać istotę życia: wierzy się, że może odczuwać cierpienie, poruszać się, nawet krwawić, nie wspominając o tym, że wierzy się, że pamięta on początki świata i przechowuje w sobie ślady stóp bogów10. Uważa się, że ciała niebieskie, tak samo jak ludzie, tworzą rodzinę: na Litwie słońce jest matką, księżyc ojcem, a ziemia i gwiazdy ich dziećmi. Wierzy się również, że ludzie mogą być częścią tej rodziny – np. kiedy sierota wychodzi za mąż, uważa się, że została wydana za mąż przez swoją niebiańską rodzinę11. Jak już wspomniano, Ziemię uważano za świętą i nazywano „matką” lub „żywicielką”. Ponieważ wydaje ona owoce i przyjmuje zmarłych, uprawę roli uważano za święty akt (Laurinkienė 2013; Ūsaitytė 2000, 2002, 2003), który za sprawą ludzkiej pracy stanowił rytuał ustanawiający związek z ziemią. Podobnie postrzegano rzemiosło – jako akt tworzenia, który napełnia przedmioty siłą duchową i kosmicznym porządkiem (Eliade 1997, 21–39; Marcinkevičienė 2007, 25–30, 141–54, 155–66); również czas został zorganizowany w odniesieniu do kosmicznego porządku pracy i uroczystości, pieśni i muzyki. Sutartinės także mają korzenie rytualne (Račiūnaitė-Vyčinienė 1995, 2015). Bez wątpienia można podać wiele innych, podobnych przykładów dotyczących przyrody, życia ludzkiego, czasu, rytuałów, tworzenia, pracy i organizacji różnych innych działań. Świętość nie jest zatem tylko przedmiotem teoretycznych rozważań – można jej doświadczyć poprzez jedność, harmonię, pokój, uniesienie lub nawet blask. NDZK pomaga nam zrozumieć, że jesteśmy związani z całością życia od początku świata oraz że pozostajemy w związku ze wszystkimi zjawiskami na świecie. pszczoły, aby pokazać, gdzie znalazły nektar, komunikują się poprzez wyraziste kombinacje toru lotu i obrotów. Nazywa się to tańcem pszczół. Również ptaki i ich rytuały godowe inspirowały ludzi podczas powstawania kultury tańca. Przykładowo, jeden z najstarszych i najbardziej znanych tańców litewskich, Suktinis, wyobraża pszczołę, która niesie miód. Co więcej, pszczoły często są uważane za stworzenia święte. �Opis na podstawie motywów zaczerpniętych z litewskich legend. Przykładowo, kamień imieniem Mokas i jego rodzina przeprawiali się przez rzekę, gdy jego żona odwróciła się i utonęła. Po tym zdarzeniu Mokas pozostał na brzegu pogrążony w żałobie. Istnieją również opowieści o ludziach zamienionych w kamień, zazwyczaj nowożeńcach. W niektórych opowieściach dotyczących Mokasa jeżeli ktoś próbuje rozłupać kamień, wypływa z niego krew. �Na Litwie popularne są historie o pochodzeniu kamieni, które są puste w środku – według nich wydrążenia te są odciskami stóp Boga, diabła, czarownicy, Najświętszej Panienki itd. �Litewskie legendy etiologiczne mówią, że na początku czasu, gdy Bóg tworzył świat, jego wróg – zły olbrzym Spjudas – próbował temu przeszkodzić, rozsiewając ziarna kamieni lub plując na ziemię – i w ten sposób na świecie pojawiły się kamienie. �Opowieści i motywy zaczerpnięto z następujących źródeł: Vėlius 1995, 47–59; Sauka 1962, 424–25; Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas oraz Matematikos ir informatikos institutas 2003. 10 �Jest to odwołanie do popularnych na Litwie pieśni o dziewczynie-sierocie, w których słońce zbiera dla niej posag, ojciec-księżyc podejmuje decyzję o tym, jaki posag otrzyma, siostry-gwiazdy wiją jej wianek, a bracia-konstelacje prowadzą ją przez pola (Kazlauskienė 1976, typ pieśni V 811). 11 335 �336 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Traktując NDZK nie tylko jako zestaw poszczególnych elementów, ale również swoisty wyraz światopoglądu i podejścia do życia, można powiedzieć, że stanowi ono zasadniczy zbiór odziedziczonych form kulturowych (łącznie z ich współczesnymi przejawami). Dlatego trzeba znaleźć sposób, żeby uchwycić ten związek: nie tylko filozoficznie, ale również naukowo, akademicko; bez wątpienia jest tutaj mnóstwo materiału do badań naukowych. Niemniej rozwój ludzkiej wrażliwości na środowisko oraz umiejętności jego doświadczania – dostrzegania wibracji własnej duszy już od najmłodszych lat – jest niezwykle ważny. Na Litwie podejmuje się próby, aby o zasadach tego światopoglądu uczono w szkołach podstawowych, które prowadzą zajęcia z kultury tradycyjnej. Co więcej, wzrasta liczba nieformalnych działań realizowanych przez badaczy NDZK – ruch ten określa się mianem badania kultury rodzimej12. Ruch „Romuva”, oparty na starożytnej kulturze i religii Bałtów, chce ożywić stosowanie wspomnianych zasad w codziennym życiu i podczas uroczystości świątecznych13, m.in. poprzez Dni Folkloru organizowane podczas Litewskiego Festiwalu Pieśni Ludowej. Twórcy programu tego wydarzenia skupiają się na obyczajach, pieśniach i tańcu oraz innych przejawach NDZK – pojęciach związanych z tradycyjnym światopoglądem. Niemniej depozytariusze NDZK i specjaliści w tej dziedzinie (zatrudnieni w sektorze kultury, szkolnictwa, nauki) napotykają na uporczywą trudność – budzące niepokój pytanie, jak przekazać tradycyjną wiedzę i wizję świata nowoczesnemu społeczeństwu, aby ludzie mogli zrozumieć i zaakceptować tradycyjne wartości. W końcu współczesny, wykształcony człowiek o szerokich zainteresowaniach nie zaakceptuje z własnej woli życia zgodnie z tradycjami swojego naturalnego środowiska. Nie jest zainteresowany tradycyjnym zachowaniem ani sposobami myślenia, ponieważ ważniejsze jest dla niego to, dlaczego wspomniane zachowanie lub sposób myślenia się pojawiły, a w szczególności dlaczego powinien on realizować te same modele działania, dlaczego powinny być one dla niego ważne, jak mogą się przydać nie tylko jemu, ale również społeczeństwu i całej ludzkości. Zatem, aby zrozumieć i zweryfikować tradycję, domaga się on nie tylko wiedzy z przeszłości, ale również dowodu opartego na współczesnych badaniach akademickich i naukowych. Z drugiej strony, potrzebuje też odczuć jej oddziaływanie, doświadczyć wszystkich form świata wszystkimi pięcioma zmysłami – a może nawet sześcioma. Dlatego lepiej, kiedy wiedza i doświadczenie uzupełniają się wzajemnie. 12 Adres strony internetowej Instytutu Kultury Rodzimej: www.prigimtine.lt. 13 Adres strony internetowej ruchu: www.romuva.lt. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Publikacja badań na temat programowania neurolingwistycznego oraz teorii biologii przekonań (Andreas i Andreas 2013, 300; Lipton 2011, 221) sprawiła, że zaczęto traktować poważnie informacje dotyczące mocy słów i myśli (np. związanych z życzeniami, przypominających modlitwy, będących zaklęciami przeciw chorobom itp.). Warto wspomnieć, że bardzo wielu młodych litewskich rodziców jest na bieżąco z pracami badaczy NDZK, którzy dowiedli naukowo, że tradycyjne sposoby usypiania dzieci, kołysanie i śpiewanie kołysanek w celu ukojenia i zapewnienia poczucia bezpieczeństwa14 mają ogromne znaczenie w ich wychowaniu. Innym ważnym przykładem jest praca naukowa prof. dr Daivy Vyčinienė – badaczki sutartinės i profesor Litewskiej Akademii Muzyki i Teatru (Lietuvos muzikos ir teatro akademija). Jej metody są dwojakie – próbuje pokazać zarówno wyniki badań naukowych, jak i uniwersalne wartości sutartinės (Račiūnaitė-Vyčinienė 2010), przedstawia ich źródła, czyli głosy ptaków, dostarczając żywych przykładów i dowodząc, że kultura wyłoniła się z naturalnej harmonii człowieka i przyrody; pokazuje również medytacyjny charakter sutartinės, które mogą wprowadzać w trans, co wywołuje podziw nie tylko u wielbicieli kultur wschodu, ale również wśród rzeszy ludzi o otwartych umysłach (Račiūnaitė-Vyčinienė 2005, 2015). Badaczka pokazuje, że śpiewak sutartinės pozbywa się zmęczenia i bólu głowy, opanowuje go za to uczucie lekkości i spokoju (Daiva Račiūnaitė-Vyčinienė, korespondencja osobista). Współcześni litewscy i międzynarodowi badacze NDZK, którzy żyją zgodnie z tradycją, oraz depozytariusze dziedzictwa w ogóle, uosabiają pozytywne zasady istnienia człowieka w świecie oraz tradycyjne wartości: łączność (darna, harmonia ze sobą i ze światem, poczucie bycia jego integralną częścią) oraz dostatek (skalsa, człowiek chce tylko tyle, ile naprawdę potrzebuje)15. Jest to spójne �Jednym z najważniejszych czynników sprzyjających rozwijaniu tradycji wychowywania dzieci we współczesnym społeczeństwie była konferencja teoretyczna i praktyczna „Narodziny w kulturze tradycyjnej”, zorganizowana w 1998 roku w ramach serii „Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu”, oraz prace depozytariuszki dziedzictwa Emiliji Brajinskienė (1997a, 1997b); prace i praktyki Jūratė Šemetaitė, Jurgi Sadauskienė, Liny Vilienė i Audronė Daraškevičienė (działania w ośrodkach kultury etnicznej, społecznościach, zakładach lecznictwa itd.) również cieszyły się zainteresowaniem młodych rodziców; informacje te udostępnia Centrum Rodzicielstwa Bliskości (Prieraišiosios tėvystės centras) (www.prieraisiojitevyste.lt/ node/42), podobnie jak inne społeczności, które świadczą usługi w zakresie edukacji niemowląt i dzieci (np. www.mamudainos. lt/muzikos-pamokeles-kudikiams.html). 14 �Pojęcie łączności, oprócz tego, że oznacza harmonię oraz jedność różnorodności, było wraz z umiejętnością życia w pokoju z innymi bardzo szeroko propagowane przez etnologa, filozofa i zwolennika starożytnej kultury Bałtów Jonasa Trinkūnasa (np. 2010), etnokosmologa Jonasa Vaiškūnasa (np. 1992, 2014) i Daivę Račiūnaitė-Vyčinienė (2003), która interpretowała łączność w oparciu o sutartinės (słowo to wywodzi się od sutarti, które oznacza „pozostawać w zgodzie”, „rozumieć się nawzajem”). �Daiva Vaitkevičienė przeanalizowała pojęcie dostatku w swoim artykule Namų laimė (2002). Według niej jest to mityczny proces samoodżywiania, który zapobiega wyczerpaniu dóbr (2002, 11). „Niech będzie nam wszystkiego pod dostatkiem, Panie Boże” (Skalsink, Dieve) – litewskie sformułowanie grzecznościowe i powitanie używane, gdy gość staje przed rodziną jedzącą posiłek; wyraża ono życzenie, by dobra takie jak chleb i jedzenie w ogóle nigdy się nie wyczerpały, a ludzie najedli się nawet wówczas, gdy pożywienia nie będzie dużo. Istnieją podobne pozdrowienia wśród robotników (np. Skalsu – dangun balsu!, „Czy to już do15 337 �338 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju z koncepcją zrównoważonego rozwoju, a zatem może stać się jednym ze sposobów na edukację społeczeństwa w kwestii tego, jak powstrzymać konsumpcję i nieskończoną eksploatację zasobów naturalnych, prowadzącą do zmian klimatu, oraz inne alarmujące katastrofy. Mam nadzieję, że coraz więcej ludzi zacznie troszczyć się o te kwestie i brać na siebie odpowiedzialność za przyszłość naszej planety. Bibliografia Andreas, Connirae i Steve Andreas. 2013. Protas turi širdį. Neurolingvistinis programavimas [Serce umysłu. Programowanie neurolingwistyczne]. Przetłumaczone przez Kęstutisa Šatkauskasa. Vilnius: forSmart. Beresnevičius, Gintaras. 1990. Dausos: pomirtinio gyvenimo samprata senojoje lietuvių pasaulėžiūroje [Dausos: koncepcja życia po śmierci w dawnych wierzeniach litewskich]. Vilnius: Gimtinė-Taura. Beresnevičius, Gintaras. 1995. Baltų religinės reformos [Reformy religii bałtyckich]. Vilnius: Taura. Beresnevičius, Gintaras. 2004a. Lietuvių religija ir mitologija. Sisteminė studija [Litewska religia i mitologia: studium systematyczne]. Vilnius: Tyto Alba. Beresnevičius, Gintaras. 2004b. „Sakralybės turinys šiandien [Święte treści dzisiaj]”. Šiaurės Atėnai 34 (716): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004c. „Sakralybės turinys šiandien (2)”. Šiaurės Atėnai 35 (717): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004d. „Sakralybės turinys šiandien (3)”. Šiaurės Atėnai 38 (720): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004e. „Sakralybės turinys šiandien (4)”. Šiaurės Atėnai 39 (721): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2005a. „Gamta ir šventumas: senovės lietuvių religijos ‘gamtiškumo’ klausimu [Przyroda i uświęcenie. O „naturalności” dawnej religii litewskiej]”. Gamta ir religija, 64–93. Beresnevičius, Gintaras. 2005b. „Šventybės įžeminimas: pašventinimas į šventumą (pastabos baltų šventumo fenomenologijai) [Uwagi o fenomenologii świętości bałtyckiej]”. W Sambalsiai: studijos, esė, pokalbis. Skiriama profesorės Viktorijos Daujotytės-Pakerienės 60-mečiui [Sambalsiai: studia, esej, rozmowa ofiarowane profesor Viktorii Daujotytės-Pakerienės w 60. rocznicę urodzin], 355–66. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla. statek, tylko niebo wie”), przy okazji pobytu w saunie (np. Skalsą šilimai!, Skalsą garui!, Skalsi beržo lapienė!, „Niech ciepła będzie pod dostatkiem!”, „Niech pary będzie pod dostatkiem!”, „Oby brzozowych liści było pod dostatkiem!”) itd. (Jasiūnaitė 1999, 2000). �Jonas Vaiškūnas (2016) w programie Nijolė Jačėnienė Baltų genas: mes ir senovės lietuvių mitai, legendos, simboliai (Bałtyckie geny: my i prastare litewskie mity, legendy i symbole) umieścił obok siebie zasady łączności i dostatku jako kluczowe kwestie w wierze i ludzkiej egzystencji. Według niego nie są to zasady zachowania, lecz przeciwnie – wartości, które zawsze powinny znaleźć swój wyraz w życiu jednostki. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Brajinskienė, Emilija. 1997a. „Vaiks šeimo [Przyjazne dzieciom]”. Liaudies kultūra 3: 66–70. Brajinskienė, Emilija. 1997b. „Vaiks Šeimo (2)”. Liaudies kultūra 4: 64–71. Daujotytė, Viktorija. 2012. „Žmogaus įsibuvimas: žvilgsnis, daiktas, žodis [Bycie: przebłysk, przedmiot, słowo]”. Liaudies kultūra 4: 20–28. Daujotytė, Viktorija. 2013. „Prigimtosios kultūros ratilai [Kręgi rodzimej kultury]”. Liaudies kultūra 5: 1–8. Daujotytė, Viktorija. 2016. „Šventumas; aukštųjų būsenų sauga [Świętość; ochrona sił wyższych]”. Liaudies kultūra 4: 19–32. Eliade, Mircea. 1996. Amžinojo sugrįžimo mitas. Archetipai ir kartotė [Mit wiecznego powrotu: archetypy i powtórzenia]. Przetłumaczone przez Petrasa Račiusa. Vilnius: Mintis. Eliade, Mircea. 1997. Šventybė ir pasaulietiškumas [Sacrum i profanum]. Przetłumaczone przez Petrasa Račiusa. Vilnius: Mintis. Jasiūnaitė, Birutė. 1999. „Skalsu – dangun balsu!” (tradiciniai gero linkėjimai dirbančiam žmogui) [Tradycyjne życzenia dla pracowników]”. Lituanistica 3: 78–88. Jasiūnaitė, Birutė. 2000. „Skalsą beržo lapui!” (tradiciniai pirties linkėjimai) [Tradycyjne pozdrowienie w saunie]”. Kalbotyra 48–49: 39–48. Kazlauskienė, Bronė. 1976. Vestuvinės dainos: Jaunosios pusėje [Pieśni weselne]. Vilnius: Vaga. Laurinkienė, Nijolė. 2013. Žemyna ir jos mitinis pasaulis [Žemyna i jej mityczny świat]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Lietuvių kalbos institutas. 2005. „Lietuvių kalbos žodynas [Słownik języka litewskiego]”. http://www.lkz.lt. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas. 2003. Lituanistikos paveldo informacinė sistema „Aruodai” [System Informacji o Litewskim Dziedzictwie Kulturowym „Aruodai”]. http://www.aruodai.lt. Lipton, Bruce H. 2011. Tikėjimo biologija [Biologia przekonań]. Przetłumaczone przez Virginiję Bertulienė. Kaunas: Mijalba. Marcinkevičienė, Nijolė, oprac. 2007. Žmogus ir gyvenamoji aplinka: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai”. Konferencijos medžiaga, Vilnius, 2006 balandžio 20–21 d. [Człowiek i jego środowisko kulturowe: konferencja z cyklu „Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu”. Materiały z konferencji, Wilno, 20–21 kwietnia 2006]. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. Otto, Rudolf. 1923. The Idea of the Holy: An Inquiry into the Non-Rational Factor in the Idea of the Divine and Its Relation to the Rational [Koncepcja świętości: elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do racjonalności]. Przetłumaczone przez Johna Wilfreda Harveya. Data dostępu: 31 października 2016. http://archive.org/ details/theideaoftheholy00ottouoft. 339 �340 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Racėnaitė, Radvilė. 2011. Žmogaus likimo ir mirties samprata lietuvių folklore [Pojęcie losu ludzkiego i śmierci w folklorze litewskim]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1995. „Moterys – sutartinių atlikėjos [Kobiety – wykonawczynie sutartinės]”. Liaudies kultūra 1: 18–22. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1997. „Sutartinių šventybės universalumas [Uniwersalizm świętości sutartinės]”. Liaudies kultūra 1: 24–26. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2003. „Sutartinių darna: kognityvinis aspektas [Strojenie sutartinės: perspektywa kognitywna]”. Lietuvos muzikologija 4: 136–43. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2005. „Sutartinių maginis poveikis [Magiczny efekt sutartinės]”. W Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis”. Konferencijos medžiaga, Wilno, 2000 gegužės 9–11 d. [Koncepcja istoty ludzkiej w kulturze tradycyjnej: konferencja z cyklu „Narodziny. Istnienie. Śmierć”. Materiały z konferencji, Wilno, 9–11 maja 2000], 178–88. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2010. „Specific Features of Performing Lithuanian Polyphonic Songs. Sutartinės: Singing as Birdsong [Specyficzne cechy wykonania litewskich pieśni polifonicznych. Sutartinės: pieśń jak ptasi śpiew]”. W Multipart Music: A Specific Mode of Musical Thinking, Expressive Behaviour and Sound. Papers from the First Meeting of the ICTM Study Group on Multipart Music (September 15¬–20, 2010; Cagliari – Sardinia) [Muzyka wielogłosowa: specyficzny sposób myślenia muzycznego, ekspresji i dźwięku. Materiały z Pierwszego Spotkania Grupy Badawczej ICTM na temat muzyki wielogłosowej (15–20 września 2010; Cagliari – Sardynia)], pod redakcją Ignazio Macchiarellego, 215–36. Udine: Nota. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2015. „Sutartinių giedojimo tradicija postmodernioje visuomenėje: perėmimas, perdavimas ir raiška [Tradycja śpiewania sutartinės w społeczeństwie postmodernistycznym: przyjęcie, przekazanie i wyraz]”. Liaudies kultūra 2: 19–34. Šatkauskienė, Vida. 2009. „Rasa laukia rasos [Rosa czeka na Rasa (dawna nazwa dnia przesilenia letniego)]”. Šiaurės Atėnai 23 (945): 10–11. Sauka, Leonardas, red. 1962. Tautosakos darbai [Studia folklorystyczne]. Tom 4. Vilnius: Mintis. Trinkūnas, Jonas. 2010. „Tebūnie darna!” Cultural website Alkas.lt [Strona internetowa poświęcona kulturze Alkas. lt]. Data dostępu: 31 października 2016. http://alkas.lt/2010/10/25/j-trinkunas-tebunie-darna/. Ūsaitytė, Jurgita. 2000. „Žemės epitetas: tradicijos kaita [Przydomek ziemi: zmiana tradycji]”. Tautosakos darbai 12 (19): 53–71. Ūsaitytė, Jurgita. 2002. „Motina žemė: moteriškumo reprezentacija [Matka Ziemia: przedstawienie kobiecości]”. Tautosakos darbai 16 (23): 147–54. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Ūsaitytė, Jurgita. 2003. „Žemės įvaizdis kaip vertės matas: stabilumo ekspresija [Obraz Ziemi jako standard wartości: wyraz stabilności]”. Tautosakos darbai 19 (26): 107–21. Vaiškūnas, Jonas. 1992. „Sodas ir visata [Ogród i wszechświat]”. Liaudies kultūra 4: 26–30. Vaiškūnas, Jonas. 2014. Darna. [Wykład z okazji imienin Jonasa Eperješasa, budowniczego Zamku Panemunė, 21 czerwca 2014 roku]. http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Vaiskunas_Jonas/Vaisku- nas_2014_06_21_Darna.mp3. Vaiškūnas, Jonas. 2016. „Baltų genas”: J.Vaiškūnas apie senąjį baltų tikėjimą mūsų dienomis (audio) [„Bałtyckie geny”: J. Vaiškūnas o dawnych wierzeniach bałtyckich dzisiaj]”. http://alkas.lt/2016/08/29/baltu-genas-j-vaiskunas-apie-senaji-baltu-tikejima-musu-dienomis-audio/. Vaitkevičienė, Daiva. 2002. „Namų laimė [Szczęście domu]”. Liaudies kultūra 4: 9–21. Vaitkevičienė, Daiva. 2012. „Apie savas vietas lietuvių prigimtinėje kultūroje [Miejsce jednostki w rodzimej kulturze litewskiej]”. Liaudies kultūra 4: 30–49. Vaitkevičius, Vykintas. 2009. „The Sacred Groves of the Balts: Lost History and Modern Research [Święte gaje Bałtów: zapomniana historia i nowoczesne badania”. Folklore. Electronic Journal of Folklore 42: 81–94. Vaitkevičius, Vykintas. 2012. „Kraštovaizdžio skaitymas su patirties žodynu [Odczytywanie krajobrazu ze słownikiem]”. Liaudies kultūra 4: 50–61. Vaitkevičius, Vykintas. 2016. „Baltų šventviečių atodangos [Odkrywki świętych miejsc bałtyckich]”. Liaudies kultūra 4: 33–43. Vėlius, Norbertas, oprac. 1995. Ežeras ant milžino delno. Lietuvių liaudies padavimai [Jezioro na wielkiej palmie: litewskie legendy ludowe]. Vilnius: Mintis. 341 �342 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Ochrona i przekazywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przypadek Surwy w kontekście muzealnym Iglika Miszkowa* * �Adiunkt, etnolog-kurator, Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym, Bułgarska Akademia Nauk (Institut za etnologija i folkloristika s Etnografski muzej – Byłgarska Akademija na Naukite), Sofia, Bułgaria, e-mail: iglika. mishkova@iefem.bas.bg. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Różnorodne sposoby interpretowania i kontekstualizowania zbiorów oraz organizowania wystaw multimedialnych przynoszą korzyści zarówno muzeom, jak i depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Mogą one również służyć za wzór zrównoważonej relacji pomiędzy przedstawianiem tradycji oraz ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niematerialne dziedzictwo kulturowe (NDZK) oraz muzea, jako przykłady „żywej kultury”, łączy silna więź, która wykracza poza upowszechnianie wiedzy o tradycjach ludowych, interpretowanie kolekcji, badanie artefaktów oraz „katalogowanie form ekspresji kulturowej” (Adell i in. 2015, 9). „Partycypujące muzea” (Simon 2010) dostarczają zwiedzającym interaktywnych doświadczeń oraz służą jako pomost pomiędzy tym, co materialne, oraz tym, co niematerialne (Golinelli 2015, 31); pomiędzy przeszłością, teraźniejszością oraz przyszłością (Harrison 2015). Płynność czasu w przestrzeni muzealnej również przyczynia się do ochrony i przekazywania (Pels, Hetherington i Vandenberghe 2002) tych wartości kulturowych oraz tożsamości, które są wspólne dla ogółu społeczeństwa i dla depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W tym właśnie kontekście badamy Surwę – święto ludowe w regionie Pernika – jako praktykowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego, łącznie z prezentowaniem tego święta publiczności muzealnej w Europie przez bułgarskie Narodowe Muzeum Etnograficzne (Nacionalen etnografski muzej, NEM). Niniejszy artykuł analizuje rolę, jaką odegrało kilka wystaw zorganizowanych przez NEM w ochronie oraz przekazywaniu tradycji i rytuałów Surwy, wpisanych w 2015 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. 343 �344 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Surwakarzy z wioski Leskowec, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. Przebierańcy z pochodniami we wsi Czepinci, 13 stycznia 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Wprowadzenie W ciągu ostatnich 15 lat większość uczonych zgodziła się z tym, że zacierają się różnice pomiędzy tym, co materialne, i tym, co niematerialne (Alivizatou 2006, 2012), oraz pomiędzy dziedzictwem kulturowym i przyrodniczym (Harrison 2015), a muzea mają we władaniu nie tylko przeszłość, ale również przyszłość przekazu kulturowego i tożsamościowego (Harrison 2015). Ponadto samo muzeum staje się niematerialne w wirtualnej i rozszerzonej rzeczywistości, jego funkcje ulegają przekształceniu w sposób wykraczający poza definicję Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM), a jego relacja z niematerialnym dziedzictwem kulturowym łączy instytucjonalizację z deinstytucjonalizacją (Smith 2006; Smith i Akagawa 2008; Wukow 2016), natomiast muzeifikacja łączy się z demuzeifikacją (Hartog 2005; Ballacchino 2014; Wukow 2015b). Ze względu na multidyscyplinarne podejście do powiązań między wystawami a niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz do jego związku z muzeami, ramy teoretyczne są niewystarczające do zbadania tego dziedzictwa wyłącznie w kontekście muzealnym, etnograficznym i kulturowo-antropologicznym. Niniejszy artykuł pomija niektóre ważne kwestie pomimo ich znaczenia oraz wpływu na analizę ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przekazywania praktyk poprzez działania muzealne, w tym rolę turystyki jako czynnika katalizującego zrównoważony rozwój gospodarczy zarówno dla muzeów, jak i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, oraz rolę debaty na temat uprzedmiotowienia dziedzictwa. Dla celów niniejszego artykułu autorka zakłada, że należy połączyć funkcje wystaw, przedstawień, interakcji oraz interpretacji z inherentnymi funkcjami muzeum etnograficznego – badaniem, katalogowaniem, ochroną i popularyzacją niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przedstawianiem go w muzeach, we wspólnym celu, jakim jest przekazywanie tych żywych tradycji przyszłym pokoleniom. Święto ludowe Surwa 2 grudnia 2015 roku Międzyrządowy Komitet UNESCO ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego wpisał „Surwę – święto ludowe w regionie Pernika” na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Święto to jest obchodzone głównie w regionie Pernika, którego ośrodkiem administracyjnym jest miasto Pernik, położone w środkowo-zachodniej Bułgarii w pobliżu stolicy – Sofii. Święto ludowe Surwa to tradycyjne obrzędy, podczas których grupy przebierańców urządzają gry i zabawy w ponad 36 okolicznych wsiach będących depozytariuszami tego elementu. 345 �346 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przywitanie przywódców dwóch grup, wieś Czepinci, 2012. Fot. Iglika Miszkova. Surwakarzy ze wsi Baniszte z wizytą w sąsiedniej wsi Ryżawec, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Święto ludowe Surwa w regionie Pernika odbywa się co roku 13 i 14 stycznia – w Nowy Rok przypadający według starego kalendarza1. Jest to dziś ulubione święto lokalnych społeczności. Jego głównym elementem są rytuały z udziałem przebierańców, które są praktykowane od wielu pokoleń w celu pożegnania starego roku i powitania nowego. Bezpośrednimi uczestnikami tych prastarych – ale ciągle żywych – rytuałów świętowania nowego roku są grupy nazywane surwakari, które urządzają gry i zabawy we wsiach. Wszyscy uczestnicy noszą maski, niektórzy przebierańcy odgrywają specjalne role, np. lidera, nowożeńców, księdza lub niedźwiedzia ze swoim panem. Wieczorem 13 stycznia surwakarzy zbierają się w centrum wsi, gdzie palą ogniska, bawią się i zaczepiają zgromadzonych widzów. Odwiedzają również sąsiednie wioski i spotykają się z innymi grupami przebierańców. Wszyscy surwakarzy tańczą tradycyjny taniec horo i dobrze się bawią. Wczesnym rankiem 14 stycznia mężczyźni w maskach gromadzą się ponownie i odwiedzają poszczególne domostwa we wsi. We wszystkich domach surwakarzy odgrywają scenki zaślubin nowożeńców, a „niedźwiedź” ma zapewnić gospodarzom dobre zdrowie. Gospodarze czekają na nich z zastawionymi stołami i obdarowują ich prezentami. Mężczyźni w maskach muszą odwiedzić każde domostwo. Uczestnicy obrzędu Do początku XX wieku maski zakładali tylko niezamężni młodzi mężczyźni z danej społeczności, ponieważ obrzęd ten spełniał funkcje inicjacyjne. Inni mieszkańcy wsi (kobiety, dzieci i zamężni mężczyźni) nie mogli brać udziału w maskaradach. Dziś nie tylko mężczyźni w każdym wieku, ale również kobiety i dzieci biorą aktywny i równoprawny udział w tym obrzędzie, co może zobaczyć każdy, kto jest obecny podczas tego święta. Depozytariuszami święta Surwa są zwykli ludzie. W maskaradach surwakari uczestniczą wykonawcy-amatorzy, którzy nie mają żadnych instytucjonalnych obowiązków związanych z ich organizacją. Wychodzą i bawią się spontanicznie, zgodnie z tradycją oraz w taki sam sposób, jak ich poprzednicy. Każda grupa tworzy własną organizację i włącza do niej wszystkich mieszkańców wsi. Surwakarzy wybierają swojego lidera i dzielą się „rolami” – każdy odgrywa określoną postać. Podczas święta surwakarzy słuchają swojego lidera i są mu bezwarunkowo posłuszni. 1 �Bułgaria przyjęła kalendarz gregoriański w 1916 roku, dlatego też w Kościele prawosławnym poprzednio używany kalendarz juliański jest nazywany starym kalendarzem. 347 �348 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Po święcie odbywa się specjalne spotkanie, na którym surwakarzy decydują, jak wykorzystać zebrane datki, w zależności od problemów i potrzeb ich wiosek. Zebrane pieniądze najczęściej trafiają do lokalnych domów kultury (czitaliszte) lub zostają przeznaczone na zaspokojenie innych potrzeb wsi. Podjęte przez surwakarów decyzje są brane pod uwagę przez lokalne władze. Tradycja gier i zabaw urządzanych przez przebierańców surwakari w społecznościach regionu Pernika jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, młodzieży przez osoby starsze, tak jak zawsze się to odbywało w społecznościach tradycyjnych. Umożliwia to ciągłą komunikację pomiędzy ludźmi w różnym wieku, którzy pochodzą z różnych sfer społecznych i reprezentują różne zawody. Jest to komunikacja, która opiera się na przekazywaniu, przyswajaniu sobie oraz wyrażaniu tradycyjnej wiedzy i umiejętności. Tradycja ta jest rozpowszechniana dzięki wykorzystaniu pewnych uznanych sposobów myślenia i odczuwania, zaakceptowanych przez depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego, co zapewnia jej ciągłość w czasie i przestrzeni. Żywotność święta Surwa zapewnia jego funkcja jako zasobu kulturowego oraz formy kreatywności dla młodego pokolenia. Gwarancją jego ciągłości jest również to, że integruje ono lokalnych mieszkańców, niezależnie od ich wieku i statusu społecznego. Uczestnikami obrzędów są nie tylko stali mieszkańcy wiosek, w których się one odbywają, ale również liczni goście ze środowisk miejskich. Rodziny, których członkowie należą do grupy surwakari, uznają to za oznakę wysokiego prestiżu. Bez przesady można powiedzieć, że w każdym domu w regionie Pernika zachowywane są wspomnienia i pamiątki dotyczące tradycyjnego święta Surwa – barwne relacje, maski oraz zdjęcia wiszące na ścianach. Szkoły i lokalne domy kultury również zachęcają do udziału we wszystkich działaniach związanych z tym świętem. Związek pomiędzy świętem Surwa a Festiwalem przebierańców Aby zachować święto Surwa, gmina Pernik organizuje Festiwal Maskaradnite Igri (Festiwal przebierańców), który odbył się po raz pierwszy w 1966 roku2 . Święto oraz festiwal współistnieją już od �Festiwal odbywa się obecnie co roku pod koniec stycznia – dwa tygodnie po święcie Surwa w wioskach. Od samego początku festiwal był określany jako regionalny, jednak grupy przebierańców pochodzą z całego kraju, przez co festiwal stał się wydarzeniem o charakterze ogólnokrajowym. W ten sposób festiwal w mieście Pernik przyczynia się do odrodzenia zabaw przebierańców w wielu wsiach i mobilizuje do organizowania innych festiwali w środowisku miejskim. W roku 1985 festiwal uzyskał status festiwalu międzynarodowego o nazwie International Festival of Masquerade Games ‘Surva’ (Międzynarodowy festiwal 2 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania prawie pół wieku i nie miało to żadnego negatywnego wpływu na żywotność święta Surwa jako elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Wukow 2015a). Wręcz przeciwnie, festiwal pomógł w popularyzowaniu święta Surwa i ułatwił podejmowanie działań mających na celu zachowanie jego żywotności. Przez ostatnie pięćdziesiąt lat istnienia festiwalu nie zaobserwowano, by miało to jakiekolwiek negatywne konsekwencje. W dalszym ciągu oczekuje się, że pozytywna relacja pomiędzy świętem Surwa a Festiwalem przebierańców będzie kontynuowana w przyszłości. W związku z tym nie sporządzono informacji o ewentualnych zagrożeniach i nie ma potrzeby podejmowania jakichkolwiek działań w tym względzie. Dla społeczności z regionu Pernika istnieje wyraźna różnica pomiędzy świętem Surwa w wioskach a Festiwalem przebierańców w mieście. Festiwal jest częścią kultury miejskiej, prezentując w nowoczesny sposób ludową tradycję Surwy. Przekazywana od wielu pokoleń, tradycja ta jest ciągle żywa we wsiach regionu Pernika (Wukow 2015a). Na obchody święta Surwa przychodzi więcej osób z lokalnej społeczności niż na festiwal, który ma charakter międzynarodowy, a występujące na nim grupy pochodzą z różnych części kraju oraz z zagranicy. Niektóre lokalne grupy oraz depozytariusze z regionu Pernika w ogóle nie uczestniczą w festiwalu i tańczą wyłącznie podczas święta Surwa w wioskach. Z tego punktu widzenia wpisanie święta Surwa na Listę reprezentatywną odgrywa ważną rolę, popularyzując żywe tradycje i zachęcając depozytariuszy do podejmowania wysiłków związanych z ochroną ich dziedzictwa w ich wiejskim środowisku. Jak dotąd nic nie wskazywało na to, by festiwal wywierał negatywny wpływ na zwyczaje w wioskach. Wręcz przeciwnie, odegrał on pozytywną rolę, popularyzując maskarady w całym kraju. W czasach komunizmu, gdy tego typu zabawy były zaliczane do tradycji religijnych, powstanie festiwalu w latach 60. było pretekstem do ich organizowania w różnych częściach kraju. Przez wszystkie lata jego istnienia prowadzona była owocna współpraca pomiędzy organizatorami festiwalu, lokalnymi społecznościami oraz depozytariuszami z regionu Pernika, którzy zasiadają czasami w jury tej międzynarodowej imprezy. Przykładem pozytywnego wpływu jest to, że festiwal cieszy się zainteresowaniem zarówno w kraju, jak i za granicą, motywując depozytariuszy święta Surwa do kontynuowania wysiłków związanych z jego ochroną i przekazywaniem. A robią to chętnie, o czym świadczy ich masowy udział w uroczystościach. maskarad „Surwa”). Obecnie w festiwalu bierze udział ponad 6 tys. uczestników z ponad 100 grup, w tym wykonawcy z innych krajów. 349 �350 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wieś Baniszte, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym – instytucja, muzeum Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym (Institut za etnologija i folkloristika s Etnografski muzej, IEFSEM) – z NEM jako jego jednostką administracyjną – odgrywa istotną rolę w badaniu, promowaniu i ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego już od 110 lat. Jeszcze przed ratyfikacją Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku IEFSEM odegrał kluczową rolę w tworzeniu krajowej bazy danych elementów NDZK w ramach programu Żyjące Skarby Ludzkości. Święto Surwa w regionie Pernika zostało wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego przez zespół ekspertów z IEFSEM, z udziałem Ministerstwa Kultury Republiki Bułgarii (Ministerstwo na kulturata), koordynowanym przez regionalne struktury administracyjne do spraw kultury, w tym przez krajową sieć bułgarskich domów kultury. Jako kluczowa instytucja w systemie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, IEFSEM przechowuje i prowadzi związaną z nim dokumentację. Narodowe Centrum Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Nacionalen cent’r za nematerialno kulturno nasledstwo) zachowuje i zapewnia dostęp do plików audiowizualnych oraz pisemnej dokumentacji dotyczącej statusu elementów oraz ich nominacji. Należy również wspomnieć o tym, że Archiwum Etnograficzne jest jednym z najstarszych bułgarskich archiwów; przechowuje ono zdjęcia grup w maskach z regionu Pernika wykonane w latach 1906–1947. NEM posiada również niewielką kolekcję masek oraz innych przedmiotów związanych z tym elementem. Jako dzieło sztuki ludowej, maski surwakari są unikalnymi wytworami ludzkiej kreatywności. Ich rozpoznawalność i widoczność na poziomie międzynarodowym wyraźnie przyczynia się do uznania tego elementu za część światowego dziedzictwa kulturowego i jest również wspaniałym źródłem inspiracji dla nowoczesnych artystów. Dziedzictwo niematerialne świadczy o całościowym postrzeganiu dziedzictwa kulturowego poprzez uznawanie znaczenia i wartości ustnych i żywych praktyk i form ekspresji, które dotyczą obiektów, pomników i przestrzeni kulturowych. Oprócz definicji podanej w Konwencji UNESCO z 2003 roku pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego było również analizowane w kontekście muzeów. 351 �352 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wieś Ełow doł, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Kolekcje muzealne Dziedzictwo niematerialne ujawnia kulturowe znaczenie oraz wartość zbiorów muzealnych. Umieszcza ono obiekty w kontekście ich produkcji i użytkowania. NEM gromadzi maski z regionu Pernika od roku 1906, jest to więc pierwsza w historii ekspozycja muzealna prezentująca bułgarską kulturę. Niestety, wskutek złych doświadczeń związanych z działaniami konserwatorskimi w przeszłości oraz właściwości określonych materiałów, z których maski zostały wykonane, NEM straciło swoją starą kolekcję. Po II wojnie światowej Muzeum rozpoczęło nowy proces dokumentowania maskarad. Kilku pracowników Muzeum, którzy są malarzami, odwiedzało wioski i malowało obrazy masek oraz rytuałów. Muzeum wzbogaciło później swoją kolekcję o autentyczne artefakty z regionu. Co roku, począwszy od roku 2000 aż do dnia dzisiejszego, Muzeum prowadzi badania terenowe w wioskach i zbiera zdjęcia oraz nagrania wideo do swojego Archiwum. Prace w terenie dotyczące tej tematyki są dość dużym wyzwaniem pod względem metodologicznym. Wymagają one dużego zaangażowania oraz aktywnego udziału społeczności, które są depozytariuszami żywej kultury. Badając dziedzictwo niematerialne, zespół muzealników nawiązuje kontakt z lokalnymi społecznościami, starając się zrozumieć historię i znaczenia ich form wyrazu kulturowego. Przedstawiciele IEFSEM biorą aktywny udział w konferencjach naukowych o tematyce związanej z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Prezentacje muzealne Organizowanie wystaw jest jedną z podstawowych funkcji muzeów. W XIX i XX wieku muzea prezentowały eksponaty w ujęciu taksonomicznym, w szklanych gablotach, zawężając ich percepcję jedynie do zmysłu wzroku. Na początku XX wieku NEM stosowało takie same praktyki w ekspozycjach dotyczących ludzi w maskach z regionu Pernika. Współczesne muzea bazują jednak na innych modelach wystaw, które wykorzystują muzykę na żywo, specjalne efekty oświetlenia i pokazy tańca. Po publikacjach dotyczących nowego muzealnictwa, „post-muzeum” oraz „muzeum modernistycznego”, muzeum jest w większym stopniu postrzegane jako instytucja, która ma być źródłem wiedzy i rozrywki dla zwiedzających. W rezultacie sposoby prezentowania eksponatów uległy zmianie. Podjęto wiele prób, by zapewnić bardziej całościową interpretację artefaktów muzealnych. 353 �354 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Muzeum nie tylko prezentuje obiekty, ale również organizuje wydarzenia społeczno-kulturalne, by podtrzymywać i promować kreatywność lokalnych społeczności (Bortolotto 2007). �Dziedzictwo niematerialne jest z definicji bardziej zorientowane na ludzi niż na obiekty. Jego istotą jest to, że wdrażanie nowych inicjatyw przekształca relacje pomiędzy muzeami oraz zwiedzającymi i zainteresowanymi podmiotami. Jednym z rezultatów będzie to, że osoby z różnych środowisk będą domagać się możliwości uczestniczenia w merytorycznym dialogu o ich dziedzictwie niematerialnym oraz współdecydowania o interpretacji ich dziedzictwa przez muzeum. Wynikiem tych starań będzie niezwykle poważna zmiana paradygmatu (Boylan 2006, 63). Jako kuratorzy niematerialnego dziedzictwa muzea muszą wiedzieć, jak nawiązać równoprawne partnerstwo z depozytariuszami kultury oraz opracować mechanizmy dzielenia się uprawnieniami oraz współdecydowania o działalności muzeum i formach przekazu. W okresie od 2005 do 2016 roku NEM zaprezentowało cztery różne wystawy o maskach i maskaradach: Magiczeskata maska (Magiczna maska, 2005), dwie międzynarodowe wystawy w ramach projektu Carnival King of Europe (2009, 2012)3 oraz Surwa (2016). Wszystkie te wystawy koncentrowały się na maskach, obiektach etnograficznych – „fragmentach” (Kirshenblatt-Gimblett 1998) – oraz ich twórcach i użytkownikach. Maski z regionu Pernika były eksponowane zarówno jako obiekty artystyczne o specyficznych cechach technicznych i estetycznych, oraz jako sposoby przedstawienia widowni symbolicznych form wyrazu związanych z ich pierwotnym sposobem wykorzystania. Pojęcie dziedzictwa niematerialnego w muzeach pozwala więc na szerszą i głębszą interpretację oraz kontekstualizację artefaktów. Jeśli chodzi o organizowanie wystaw, pojęcie niematerialnego dziedzictwa ma znaczenie dla kontekstualizacji obiektów. Pokazuje ich znaczenie kulturowe oraz symboliczną wartość, która wykracza poza ich cechy techniczne i artystyczne, poprzez umieszczenie ich „w szerszych obszarach znaczeniowych” (Garton Smith 2000, 58). Aby to osiągnąć, stosowany jest szereg metod interpretacyjnych, które wydobywają różne związki i powiązania, takie jak: opowiadanie historii, narracje, muzyka oraz coś, co Kirshenblatt-Gimblett (1991, 389–390) określa jako instalacje „w kontekście”. Są to między innymi aplikacje multimedialne, słuchawki, diagramy, panele i etykiety, które pomagają w uzyskaniu różnych poziomów znaczeniowych (Alivizatou 2006). Właśnie dlatego ostatnia wystawa o święcie Surwa w NEM była instalacją z maskami (otrzymanymi od depozytariuszy), a inne obiekty były prezentowane w formacie audio i wideo, wraz �Szczegółowe informacje można znaleźć na stronie internetowej projektu: www.carnivalkingofeurope.it/activities/exhibition.php. 3 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania z głosami uczestników święta Surwa. Celem wystawy było nawiązanie dialogu pomiędzy Muzeum i społecznościami. Jednak w odróżnieniu od tradycyjnego dziedzictwa kulturowego, ujętego w formie artefaktów przeznaczonych do oglądania i już zapełniających sale muzealne, wystawy te były przygotowywane wspólnie z depozytariuszami niematerialnego dziedzictwa oraz zgodnie z ich własnymi wyobrażeniami kulturowymi. Na udostępnionych ekranach wyjaśniali oni, skąd wziął się pomysł wpisania święta Surwa na listę oraz jakie jest jego znaczenie dla lokalnych społeczności. Tak więc z jednej strony prezentacja koncentruje się na święcie Surwa w sposób integrujący różne perspektywy, przyczyniając się do budowania „pomostu między pokoleniami”. Atrakcyjność święta z maskaradami przemawia do młodych ludzi i wzmacnia ich poczucie własnej wartości jako kontynuatorów tradycji oraz interpretatorów kulturowej oryginalności ich wiejskich społeczności. Przygotowując się do święta Surwa, uczestnicy zawsze wykonują jak najlepsze maski i kostiumy, które mają ich odróżniać od przebierańców z sąsiednich wiosek. Praktykowanie tego elementu jest dziś również niezwykłą formą nieformalnej edukacji, która uczy tolerancji i poszanowania dla innych kultur, religii oraz etniczności. Wśród przebierańców często można spotkać Romów, którzy również zakładają maski i przebierają się, tak samo uczestnicząc w tym święcie oraz odbywających się we wsi zabawach. Maskarady cieszą się również zainteresowaniem wśród obcokrajowców i studentów mieszkających w tym regionie, którzy chętnie w nich uczestniczą, co jest bardzo pozytywnie odbierane przez lokalną społeczność. Z drugiej strony prezentacja zwraca uwagę na poczucie wspólnoty w życiu społeczności. Udział w grupach surwakari w różnych wsiach jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich. Są to grupy, które podtrzymują życie społeczności, a ich członkowie wspólnie podejmują decyzje dotyczące nie tylko tego święta, ale również zrównoważonego rozwoju wsi. I chociaż rywalizują ze sobą w tworzeniu oryginalnych masek wyróżniających ich wieś, wymieniają się także zasobami i materiałami, by zapewnić udany przebieg święta, przy okazji nawiązując nowe i wzajemnie korzystne przyjaźnie i kontakty. Rola muzeum jako mediatora nie ogranicza się do tych pozytywnych doświadczeń. Muzeum pełni także funkcję platformy umożliwiającej dyskusje o problemach napotykanych w procesie ochrony i przekazywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Podczas filmowanych wywiadów, które zostały przeprowadzone z depozytariuszami tego obrzędu, wspominali oni o tym, że liczba mieszkańców regionu Pernik maleje, co jest zagrożeniem dla ciągłości tego obrzędu. Depozytariusze wyjaśniali, jak zachowanie tradycji mogłoby rozwiązać ten problem: „Gdyby święto Surwa odbywało się codziennie, wioski byłyby pełne ludzi”. 355 �356 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju O roli IEFSEM w zachowaniu święta Surwa jako elementu dziedzictwa kulturowego świadczy również nominacja do wpisania na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. W zgłoszeniu podkreślono, że niektóre działania, które są podejmowane w regionie oraz w gminach, by zahamować spadek liczby mieszkańców – zwłaszcza te związane z promocją lokalnych tradycji –przyczyniają się również do zrównoważonego rozwoju na poziomie lokalnym. Spadek liczby ludności z pewnością stanowi zagrożenie dla utrzymania żywotności święta Surwa, ale jest ono minimalne, ponieważ to tradycyjne święto cieszy się ogromną popularnością w lokalnych społecznościach, a ponadto uczestniczy w nim wielu młodych ludzi, którzy wyrażają chęć jego dalszego przekazywania (Wukow 2015a). Ważne jest również to, że święto jest okazją do spotkania się ludzi, którzy urodzili się w tej okolicy, mieszkają gdzie indziej i wracają, by brać udział w uroczystościach i podtrzymywać tradycję. Spadek liczby ludności jest problemem w całym kraju. Sytuacja demograficzna państwa zależy od jego polityki społecznej i gospodarczej, możliwości zatrudnienia oraz ogólnych możliwości rozwoju społecznego, kulturalnego i gospodarczego, istniejących na terenach wiejskich. Samo święto Surwa oraz niematerialne dziedzictwo kulturowe nie zdołają rozwiązać tego problemu. Jednak 13 i 14 stycznia wielu ludzi powraca do swoich wiosek na obchody tego święta, by wziąć udział w przygotowaniu masek i kostiumów oraz by na własne oczy zobaczyć maskarady. Święto Surwa odgrywa ważną rolę w przyciąganiu emigrantów oraz turystów i jest atrakcją dla mieszkańców wiosek. Wpisanie tego elementu na Listę reprezentatywną UNESCO wzmacnia poczucie wartości depozytariuszy uczestniczących w przekazywaniu tradycji kulturowych. Jak stwierdzono w zgłoszeniu, szeroka popularyzacja oraz międzynarodowe uznanie zachęciłoby instytucje do efektywnego wspierania społeczności w wyludniających się i zanikających wioskach w regionie. A to z kolei miałoby korzystny wpływ na turystykę kulturalną w regionie oraz jej zrównoważony rozwój w perspektywie długoterminowej. IEFSEM nie tylko odegrał kluczową rolę w przygotowaniu zgłoszenia oraz wpisaniu tego elementu na Listę reprezentatywną UNESCO, ale również wspiera, poprzez NEM, ochronę i przekazywanie tradycji święta Surwa dzięki interpretacji oraz kontekstualizacji organizowanych wydarzeń. Wystawy, przedstawienia i uroczystości, które odbywają się równolegle w muzeach, pozwalają na poznanie tego święta w sposób, który nie ogranicza się do prezentowania eksponatów, oraz na uzyskanie nowego i głębszego wglądu w kwestie związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Do wydarzeń tych należą pokazy rzemiosła, przedstawienia, prelekcje oraz dni studyjne. Inicjatywy tego rodzaju są najlepszym dowodem starań, które muzea podejmują, by wprowadzić �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania elementy żywej kultury do praktyki muzealnej. Pokazują one również, jak ważne są programy edukacyjne z udziałem depozytariuszy tradycji – mistrzów maski – w promowaniu ciągłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wnioski W przypadku święta Surwa oraz związanych z nim działań IEFSEM oraz NEM koncepcja ochrony i przekazywania niematerialnego dziedzictwa poprzez działania muzealne okazała się wykonalna i skuteczna. Stwierdzono, że różnorodne sposoby interpretowania i kontekstualizowania zbiorów oraz organizowania wystaw multimedialnych przynoszą korzyści zarówno muzeom, jak i depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Mogą one również służyć za wzór zrównoważonej relacji pomiędzy przedstawianiem tradycji oraz ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Różnorodne wydarzenia związane ze świętem Surwa, które są organizowane w NEM, sprawiają również, że głosy lokalnych społeczności stają się słyszalne dzięki prezentacjom muzealnym, które zachęcają do przekazywania tradycji i mogą służyć jako przykład dobrych praktyk związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Bibliografia Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto i Markus Tauschek, red. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage [Wyobrażenia a praktyka w społecznościach: partycypacja, terytorium oraz tworzenie dziedzictwa]. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Alivizatou, Marilena. 2006. „Museums and Intangible Heritage: The Dynamics of an ‘Unconventional’ Relationship [Muzea i niematerialne dziedzictwo: dynamika „niekonwencjonalnej” relacji]”. Papers from the Institute of Archaeology 17: 47–57. Alivizatou, Marilena. 2012. Intangible Heritage and the Museum: New Perspectives on Cultural Preservation [Dziedzictwo niematerialne i muzeum: nowe perspektywy ochrony dóbr kultury]. Walnut Creek, CA: Left Coast Press. Ballacchino, Katia. 2014. „Spires and Towers Between Tangible, Intangible, and Contested Transnational Cultural Heritage [Iglice i wieże pomiędzy tym, co materialne, oraz tym, co niematerialne. Zakwestionowane międzyna- 357 �358 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju rodowe dziedzictwo kulturowe]”. W Sabato Rodia’s Towers in Watts: Art, Migrations, Development [Wieże Sabato Rodii w Watts: sztuka, migracje, rozwój], pod redakcją Luisy Del Giudice, 289–306. New York, NY: Fordham University Press. Bortolotto, Chiara. 2007. „From Objects to Processes: UNESCO’s ‘Intangible Cultural Heritage’ [Od obiektów do procesów: „niematerialne dziedzictwo kulturowe” UNESCO]”. Journal of Museum Ethnography 19: 21–33. Boylan, Patrick J. 2006. „The Intangible Heritage: a Challenge and an Opportunity for Museums and Museum Professional Training” [Dziedzictwo niematerialne: wyzwanie i szansa dla muzeów i szkolenia muzealników]”. International Journal of Intangible Heritage 1: 53–65. Garton Smith, Jennifer. 2000. „The Impact of Curation on Intangible Heritage: The Case of Oradour-sur-Glane [Wpływ kuratorów na dziedzictwo niematerialne: przypadek Oradour-sur-Glane]”. W Museology and the Intangible Heritage, Munich/Germany and Brno/Czech Republic, November 26 – December 05 2000 [Muzeologia i dziedzictwo niematerialne, Monachium/Niemcy i Brno/Republika Czeska, 26 listopada – 5 grudnia 2000], pod redakcją Hildegardy K. Vieregg, 58–66. München: Museums-Pädagogisches Zentrum. Golinelli, Gaetano M. 2015. Cultural Heritage and Value Creation: Towards New Pathways [Dziedzictwo kulturowe oraz tworzenie wartości: poszukiwanie nowych ścieżek]. Cham: Springer. Harrison, Rodney. 2015. „Beyond ‘Natural’ and ‘Cultural’ Heritage: Toward an Ontological Politics of Heritage in the Age of Anthropocene [Poza dziedzictwem „przyrodniczym” i „kulturowym”: w kierunku ontologicznej polityki w epoce antropogenicznej]”. Heritage & Society 8 (1): 24–42. Hartog, François. 2005. „Time and Heritage [Czas i dziedzictwo]”. Museum International 57 (3): 7–18. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1991. „Objects of Ethnography [Obiekty etnograficzne]”. W Exhibiting Cultures: The Poetics and Politics of Museum Display [Pokazywanie kultury: poetyka i polityka ekspozycji muzealnych], pod redakcją Ivana Karpa i Stevena D. Lavine’a, 386–443. Washington – London: Smithsonian Institution Press. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1998. Destination Culture. Tourism, Museums, and Heritage [Cel: kultura. Turystyka, muzea i dziedzictwo]. Berkeley: University of California Press. Pels, Dick, Kevin Hetherington i Frèdèric Vandenberghe. 2002. „The Status of the Object: Performances, Mediations and Techniques [Status obiektu: przedstawienia, mediacje i techniki]”. Theory, Culture & Society 19 (5–6): 1–21. Simon, Nina. 2010. The Participatory Museum [Muzeum partycypacyjne]. Santa Cruz, CA: Museum 2.0. Smith, Laurajane. 2006. Uses of Heritage [Zastosowania dziedzictwa]. London: Routledge. Smith, Laurajane i Natsuko Akagawa, red. 2008. Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo]. London: Routledge. Wukow, Nikołaj. 2015a. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Argumentation Statement for the Inscription of Surova Folk Feast on UNESCO’s �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Representative List [Dziesiąta sesja Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Namibia. Rozpatrzenie wniosków o wpisanie na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Argumenty przemawiające za wpisaniem święta ludowego Surwa na Listę reprezentatywną UNESCO] [nagranie audio]. http://www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Wukow, Nikołaj. 2015b. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Expert Meeting on a Model Code of Ethics. Argumentation Statement for Eliminating the Word ‘Museification’ from the Code of Ethics [Dziesiąta sesja Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Namibia. Spotkanie ekspertów dotyczące wzorcowego kodeksu etycznego. Argumenty przemawiające za usunięciem słowa „muzeifikacja” z kodeksu etycznego] [nagranie audio]. http:// www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Wukow, Nikołaj. 2016. „Tendencii za konstruirane na nowi Ewropejski nasledstwa, osnowawaszti se na migraciite i obsztoesropejskite politiki (Mułtikulturalizm i „neżelano nasledstwo”) [Trendy w budowaniu nowego europejskiego dziedzictwa wynikające z migracji i polityki paneuropejskiej]”. Data dostępu: 13 maja. http://www. migrantheritage.com/wp-content/uploads/2016/01/dokladnikolay.pdf. 359 �360 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Polsce Waldemar Majcher* Paweł Onochin** Katarzyna Smyk*** * �Prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych, Lublin, e-mail: waldekmajcher@gmail.com. ** Koordynator działalności merytorycznej STL, e-mail: onochinowie@wp.pl. *** �Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej, Lublin, e-mail: K_Smyk@wp.pl. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Miejsce Stowarzyszenia Twórców Ludowych w uniwersum polskich organizacji pozarządowych, skupionych wokół ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest wyjątkowe. Ta najdłużej działająca instytucja zrzeszająca zweryfikowanych twórców ludowych – czyli depozytariuszy dziedzictwa – jest predestynowana zarówno do ochrony tradycji, jak i ludowego artysty. Stowarzyszenie Twórców Ludowych (STL) jest organizacją o blisko 50-letnim dorobku w dziedzinie ochrony materialnego i niematerialnego dziedzictwa kultury ludowej, powstałą w 1968 roku z inicjatywy samych twórców. Głównym celem statutowym Stowarzyszenia jest twórcze kultywowanie tradycji ludowej w dziedzinie plastyki, folkloru i literatury ludowej, popularyzacja jej najwartościowszych przejawów oraz roztaczanie szeroko rozumianej opieki nad twórcami ludowymi. W STL zrzeszonych jest ponad 2 tys. członków rzeczywistych, są to zweryfikowani pod względem etnograficznym twórcy ludowi w zakresie wszystkich dziedzin sztuk plastycznych i folkloru, tj. wykonawstwa pieśni i tańców, muzyki ludowej oraz wszelkich form ekspozycji scenicznych teatru ludowego, zwyczajów, obrzędów oraz literatury pisanej i ustnej. Siedzibą Zarządu Głównego Stowarzyszenia jest kamienica przy ul. Grodzkiej 14 w Lublinie, a w swoich strukturach organizacja posiada 22 oddziały regionalne w całej Polsce1. Dysponuje też organem doradczym, powoływanym przez Krajowy Zjazd STL, jakim jest Rada Naukowa, która opiniuje program i kierunki działania Stowarzyszenia, współdziała przy realizacji celów statutowych oraz weryfikuje kandydatury na członków STL. W ramach Rady Naukowej pracują cztery Sekcje: Literatury, Sztuki, Folkloru, Społeczno-Programowa. Sekcje obradują co do zasady raz w roku, weryfikując kandydatów na członków STL (por. „Sprawozdanie Rady…” 2014). STL jest jedyną organizacją w Polsce – to podkreślmy – która w sposób merytoryczny identyfikuje twórcę ludowego poprzez proces weryfikacji dokonywany przez specjalistów z Rady Naukowej STL. Corocznie tej procedurze poddawanych jest ponad 100 osób, z czego połowa uzyskuje status twórcy 1 �Na temat celów, liczebności stowarzyszenia i jego struktury – zob. „Sprawozdanie Zarządu…” 2014. 361 �362 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Prezentacja tradycji zabawkarstwa żywiecko-suskiego podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Prezentacja „pereborów” – nadbużańskich tradycji tkackich podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ludowego – członka rzeczywistego organizacji. Jest to potwierdzenie etnograficznej autentyczności wykonywanych prac, zgodnych z tradycją regionu, z którego pochodzi konkretny artysta i rękodzielnik. Warunki przyjęć do STL z biegiem czasu podlegały dyskusji i modyfikacjom w miarę przemian kulturowych, niemniej do dziś służą one idei podtrzymywania sztuki tradycyjnej oraz harmonijnego łączenia tradycji ze współczesnością. To z tego powodu – jak czytamy w Warunkach przyjęć do STL – komisja danej Sekcji Rady Naukowej sprawdza, czy co najmniej połowa z nadesłanych do oceny prac zgodna jest z tradycją regionu. Na przykład w przypadku kandydatów z dziedziny sztuki ludowej ma to być co najmniej pięć z dziesięciu prac; w przypadku kandydatów z dziedziny literatury ludowej – trzydzieści z sześćdziesięciu wierszy bądź dziesięć z dwudziestu utworów prozatorskich. Ściśle przestrzega się też zasady, że „kandydat nie powinien posiadać specjalistycznego wykształcenia, a jego twórczość powinna być związana ze środowiskiem wiejskim” (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017b). W momencie ratyfikacji przez Polskę Konwencji UNESCO z 2003 roku STL zaczęło swoje działania odnosić do zapisów zawartych w Konwencji. Okazało się wówczas, że gros aktywności statutowej STL na przestrzeni dziesięcioleci, zwłaszcza w zakresie dokumentowania, archiwizacji, edukacji nieformalnej i upowszechniania wszelkich przejawów twórczości ludowej, z powodzeniem wypełnia zalecenia UNESCO dotyczące ochrony dziedzictwa niematerialnego, przez którą rozumie się „identyfikację, dokumentację, badanie, zachowanie, zabezpieczenie, promowanie, wzmacnianie i przekazywanie” różnych aspektów dziedzictwa (art. 2 pkt 3 Konwencji2). Odtąd STL podkreśla ten aspekt w oficjalnych dokumentach oraz potwierdza go działalnością na rzecz promocji idei Konwencji. W dalszej części tekstu proponujemy poświęcić parę słów zadaniom wypełnianym przez STL, które pozostają w najściślejszym związku z Konwencją 2003: działalność dokumentacyjna i archiwizacyjna, upowszechnieniowa i edukacyjna oraz wydawnicza. Działalność dokumentacyjna i archiwizacyjna 1. �Prace z zakresu ogólnopolskich baz danych o twórcach ludowych i wiejskich zespołach artystycznych �Funkcjonowanie baz danych wiąże się z ciągłą, coroczną weryfikacją, aktualizacją i uzupełnieniami. Weryfikacja i pozyskiwanie nowych danych odbywa się poprzez wysyłkę ankiet, wywiad 2 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r., Dz.U. 2011 nr 172 poz. 1018. 363 �364 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju terenowy, korespondencję z twórcami, uczestnictwo w imprezach folklorystycznych. W wyniku tych prac gromadzone są materiały do analiz współczesnych przemian zachodzących w kulturze typu tradycyjnego. Daje to możliwość rejestracji zjawisk, które zaświadczają o ewolucji i kierunkach, w jakich zmierza sztuka oraz rękodzieło w środowiskach wiejskich. W chwili obecnej bazy zawierają ponad 12 tys. rekordów. Każdy rekord to opis jednego twórcy, rękodzielnika, zespołu i kapeli. Baza obejmuje takie dziedziny sztuki, rękodzieła i rzemiosła, jak: tkactwo, koronkarstwo, hafciarstwo, garncarstwo, malarstwo, rzeźbiarstwo, plecionkarstwo, kowalstwo, snycerstwo, zabawkarstwo, zdobnictwo bibułkowe i papierowe, plastyka obrzędowa, budowa ludowych instrumentów muzycznych oraz reprezentowane przez pojedynczych twórców: bursztyniarstwo, rogarstwo, srebrnictwo, sitarstwo, kaflarstwo, rymarstwo, ludwisarstwo. W dziedzinie folkloru obejmuje zespoły śpiewacze, obrzędowe, teatralne, satyryczne, pieśni i tańca oraz kapele. Osobna lista to poeci, prozaicy i dramatopisarze ludowi. �Gromadzenie danych służy nie tylko celom dokumentacyjnym i archiwistycznym, ale również jest przyczynkiem do pobudzenia zainteresowania i reaktywowania zanikających umiejętności w środowiskach regionalnych oraz upowszechniania informacji o twórczości ludowej wśród wszystkich zainteresowanych. Tworzenie i udostępnianie3 baz danych stanowi bowiem element krzewienia wiedzy o kulturze regionalnej, jej charakterystycznych wyrobach i konkretnych artystach – mistrzach swoich dyscyplin twórczych. 2. Dokumentowanie dokonań współczesnej twórczości ludowej Dokumentacja, prowadzona ustawicznie i całorocznie, odbywa się poprzez: • �rejestracje foto i wideo działań twórców, kultywujących regionalne tradycje sztuki ludowej i folkloru, w tym: dzieł sztuki, występów, prezentacji, pokazów i warsztatów, wystaw, a także wspomnień, relacji itd.; • �dokumentowanie rezultatów imprez i wydarzeń folklorystycznych organizowanych w różnych regionach kraju, przede wszystkim z udziałem członków STL; • �pozyskanie bezpośrednio od twórców i animatorów kultury regionalnej materiałów źródłowych, dokumentujących indywidualną działalność twórczą, jak np.: katalogi, utwory literackie oraz druki ulotne, utrwalające przejawy indywidualnej aktywności artystycznej i popularyzatorskiej; wydawnictw, ankiet, teczek personalnych, informacji prasowych, protokołów. 3 �Bazy te udostępniane są przez pracowników Biura Zarządu Głównego STL zainteresowanym instytucjom i osobom prywatnym. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 3. Archiwum STL �Wszystkie pozyskane materiały są archiwizowane zgodnie z procedurą Archiwum STL, prowadzonego od 1968 roku. Corocznie archiwizacji podlegają: dokumenty źródłowe i rękopisy, ankiety, teczki personalne, utwory literackie, wydawnictwa, druki ulotne, wycinki prasowe, katalogi, scenariusze widowisk, regulaminy, protokoły – w sumie ok. 150 pozycji oraz 1,5 tys. zdjęć. Dostęp do Archiwum STL mają wszyscy zainteresowani, po uzyskaniu zgody Biura Zarządu Głównego STL. Działalność upowszechnieniowa i edukacyjna 1. Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym (50. edycja w 2017 roku) �Targi, odbywające się w ramach Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych (51. edycja w 2017 roku), są jedną z najstarszych i najbardziej prestiżowych prezentacji współczesnej sztuki ludowej. Gromadzą ponad 100 twórców reprezentujących poszczególne regiony kraju z dyscyplin: rzeźbiarstwo, malarstwo, garncarstwo, kowalstwo, plecionkarstwo, wyroby z wiórów i drewna, tkactwo, hafciarstwo, koronkarstwo, plastyka zdobnicza i obrzędowa, zabawkarstwo, budowa instrumentów muzycznych itp. Prace prezentują najwybitniejsi artyści i rękodzielnicy ludowi, mistrzowie swoich specjalności, laureaci prestiżowych konkursów, a także młodzi adepci plastyki ludowej, których prace odznaczają się wysokim poziomem artystycznym i bezpośrednio nawiązują do tradycyjnego wzornictwa i technik rękodzielniczych. �Targi nie ograniczają się do ekspozycji i promocji plastyki ludowej, ale tworzą swoistą atmosferę do nawiązania bezpośredniego kontaktu między twórcą a odbiorcą, m.in. poprzez pokazy i warsztaty rękodzielnicze. Nieodłącznym elementem Targów jest także konkurs na najlepsze prace prezentowane na stoiskach, który wymiernie wpłynął na poziom prezentowanych wyrobów, przestrzeganie kanonu etnograficznego oraz dbałość o prezentacje prac, która bezpośrednio przekłada się na aranżację ekspozycji wystawienniczej. Wysokie wymagania artystyczne, stawiane uczestnikom Targów Sztuki Ludowej, są realizowane konsekwentnie od lat, a STL dokłada wszelkich starań, aby zachować autentyczny charakter prezentowanych prac, w ten sposób przeciwdziałając unifikacji i zubożeniu autentycznej twórczości ludowej4. 4 �Relacje z kolejnych Targów, wraz z wyborem fotografii i protokołem jury konkursu, zob. np. „47. Targi…” 2014; Onochin 2015, 2016. 365 �366 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Prezentacja tradycji plecionkarstwa przez członków Stowarzyszenia Serfenta podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 2. Portal internetowy KulturaLudowa.pl �STL jest administratorem i redaktorem portalu internetowego KulturaLudowa.pl. O tradycji we współczesności (kulturaludowa.pl), utworzonego jako internetowe centrum aktualizowanej i krytycznie weryfikowanej informacji o szeroko pojętej kulturze ludowej i jej dziedzictwie. Portal stanowi multimedialne narzędzie i bazę informacyjną dla animatorów kultury, regionalistów, badaczy, etnologów, uczniów, studentów i wszystkich zainteresowanych tradycyjną kulturą. Głównym celem funkcjonowania portalu jest popularyzacja tradycyjnej kultury ludowej, wzmacnianie poczucia tożsamości regionalnej i jej wartości, poszerzenie i utrwalanie obrazu twórczości ludowej dawnej i współczesnej oraz ukazywanie jej znaczenia dla kultury narodowej. Ważnym elementem portalu jest problematyka ochrony niematerialnego dziedzictwa kultury tradycyjnej w myśl Konwencji UNESCO i sposoby jej konkretnego zastosowania (zob. np. Kultura Ludowa 2015, 2017a), a patronat nad serwisem sprawuje Narodowy Instytut Dziedzictwa. Administrowanie i redagowanie portalu przekłada się na stałą i systematyczną weryfikację serwisów informacyjnych poprzez aktualizację danych, publikowanie bieżących informacji, relacji, recenzji, prezentacji. 3. �Akademia Sztuki Ludowej �Akademia Sztuki Ludowej (8. edycja w 2017 roku) to zainaugurowany w 2010 roku projekt edukacyjny w postaci cyklu warsztatów, które w Galerii STL w Lublinie prowadzą twórcy ludowi, członkowie STL – mistrzowie z całej Polski, prezentujący swoje umiejętności i wiedzę na temat rodzimej tradycji. Corocznie w ramach projektu zorganizowanych jest pięć tematycznych bloków warsztatowych obejmujących różne tradycyjne dyscypliny twórcze. W warsztatach uczestniczyło dotąd ok. 90 grup zorganizowanych (ok. 1,5 tys. osób). Zajęciom towarzyszą wystawy tematyczne, przybliżające tradycyjne wytwory. Spotkania z tradycją w Akademii Sztuki Ludowej są doskonałym sposobem na popularyzację wciąż jeszcze żywych praktyk i zwyczajów, co jest niezwykle ważne w procesie wdrażania w życie założeń Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, gdyż w ten sposób kładzie się nacisk na bezpośredni przekaz umiejętności i wiedzy. Rzeczowym i materialnym rezultatem zadania są prace uczestników projektu, wykonane podczas warsztatów. Ponadto warsztaty umożliwiają konfrontację artystów z różnych regionów kraju, a ich uczestnikom – zapoznanie się z tradycjami wielu regionów (Kraczoń 2015). 4. Scena Tradycji �Kolejnym działaniem STL w zakresie popularyzacji i upowszechniania folkloru jest projekt „Scena Tradycji”, na który składają się: spotkania muzyczne dla dzieci pod nazwą „Rośnij muzyczko” oraz spotkania muzyczne dla dorosłych. 367 �368 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Projekt „Rośnij muzyczko” został pomyślany jako cykl zajęć, ukazujących tradycje muzyczne i mających formę mini-koncertów i warsztatów muzycznych dla najmłodszych (przedszkola oraz szkoły podstawowe). Podczas zajęć prezentowane są tradycyjne pieśni, tańce i elementy folkloru dziecięcego, a także najciekawsze elementy kultur mniejszości i grup etnicznych zamieszkujących Polskę. Ponadto w ramach zajęć odbywa się prezentacja instrumentów ludowych, przypominane są dawne gry i zabawy tradycyjne przy muzyce granej na żywo (np. Kultura Ludowa 2016). �Spotkania muzyczne dla dorosłych przyjęły formę warsztatów, prezentacji, koncertów, potańcówek i mają na celu prezentację i promocję wybranych aspektów muzyki tradycyjnej. W ramach wydarzeń, zlokalizowanych w różnorodnych typach przestrzeni Lublina (restauracje, kluby, domy kultury, instytucje pozarządowe), odbywają się m.in. spotkania z muzykantami wiejskimi oraz interesującymi postaciami, zajmującymi się działaniami na rzecz kontynuacji muzyki ludowej, prezentacje multimedialne (stare fotografie, archiwalne filmy); można usłyszeć opowieści o muzyce, jej kontekstach, współczesnej roli; następuje wymiana kompetencji i doświadczeń muzycznych między poszczególnymi środowiskami, a także odbywają się koncerty i potańcówki z udziałem najlepszych kapel i zespołów ludowych z Polski. Na „Scenie Tradycji” prezentują się wykonawcy starszego i młodego pokolenia, laureaci licznych festiwali i nagród. Jest to „żywa” prezentacja muzycznego dziedzictwa kulturowego (np. Kultura Ludowa 2017b). 5. Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Jana Pocka �Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Jana Pocka (45. edycja w 2017 roku) to najbardziej prestiżowy konkurs dla pisarzy, poetów, prozaików i gawędziarzy ludowych z różnorodnych grup wiekowych, organizowany corocznie od 1972 roku (zob. np. „Z historii…” 2006). Konkurs umożliwia ludowym literatom zaprezentowanie artystycznego dorobku i dokonanie jego oceny w formie konfrontacji z innymi twórcami, a swoim zasięgiem obejmuje literatów ludowych zrzeszonych i niezrzeszonych w STL. W konkursie corocznie bierze udział ok. 100 pisarzy. Konkurs buduje i umacnia więzi środowiskowe wśród pisarzy ludowych, inspiruje artystycznie i tematycznie, ujawnia indywidualności twórcze, sprzyja określaniu i dokumentowaniu zjawisk współczesnego pisarstwa ludowego oraz ułatwia rozpoznawanie tendencji rozwojowych. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Działalność wydawnicza 1. Biblioteka STL „Dziedzictwo” �Ważnym i trwałym elementem pracy STL jest działalność wydawnicza, prezentująca z jednej strony osiągnięcia i poszukiwania naukowo-badawcze z zakresu kultury ludowej, z drugiej zaś – ukazująca dorobek samych twórców. STL jako jedyny w Polsce podmiot w sposób usystematyzowany i zgodny z kryteriami filologicznego edytorstwa wydaje od 1976 roku tomiki autorskie i antologie pisarstwa ludowego w serii Biblioteka STL „Dziedzictwo” (Niewiadomski 2012). 2. „Twórczość Ludowa. Kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych” �„Twórczość Ludowa” (32. rocznik w 2017 roku) (Adamowski i Orlik 2013) jest jedynym pismem o zasięgu ogólnopolskim w całości poświęconym współczesnej twórczości ludowej, jej osiągnięciom i problemom. Adresowane do twórców ludowych, animatorów życia kulturalnego, instruktorów, pracowników instytucji kultury oraz do wszystkich zainteresowanych, porusza problemy nurtujące środowisko, ukazuje złożoność i unikalne piękno polskiego dziedzictwa kultury ludowej, popularyzując je we wszystkich przejawach. Autorami publikowanych tekstów są wybitni naukowcy ze środowisk akademickich z całego kraju, etnografowie, socjologowie, kulturoznawcy, poloniści, muzykolodzy, folkloryści, regionaliści, sami twórcy ludowi, pracownicy regionalnych instytucji kultury, a także pasjonaci i osoby zainteresowane tą problematyką. Przez 32 lata nieprzerwanego ukazywania się pismo zyskało liczne grono oddanych czytelników i współpracowników; stworzyło formułę, która jest pomostem między twórcami kultury ludowej a badaczami i środowiskiem animatorów. Zwykle ukazują się dwa numery pisma rocznie (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017a). *** Miejsce Stowarzyszenia Twórców Ludowych w uniwersum polskich organizacji pozarządowych, skupionych wokół ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest wyjątkowe. Ta najdłużej działająca instytucja zrzeszająca zweryfikowanych twórców ludowych – czyli depozytariuszy dziedzictwa – jest predestynowana zarówno do ochrony tradycji, jak i ludowego artysty. Swoje powołanie STL wypełnia na wiele sposobów, z których ostatnio istotnym okazuje się głos Stowarzyszenia w kwestiach nowych ustaw, jakich brakuje w polskim prawodawstwie. Powołując się 369 �370 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spotkanie międzykulturowe. Depozytariusze tradycji hafciarstwa kaszubskiego szkoły żukowskiej w rozmowie z ekspertką ds. NDZK z Rumunii Adiną Hulubaş, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania bowiem na artykuły 5. i 6. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.5, definiujące obowiązki państwa w zakresie podtrzymania dziedzictwa kulturowego jako istotnego źródła tożsamości narodu, STL od lat przypomina o konieczności podjęcia prac nad nową ustawą o ochronie dziedzictwa kulturowego, która obejmowałaby w harmonijny sposób dziedzictwo materialne i niematerialne (Majcher i Onochin 2015; Majcher 2015). Drugi zakres tych postulatów nabiera w 2017 roku realnych kształtów – z inicjatywy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ruszyły prace zmierzające do nowelizacji obecnej Ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej6 oraz uchwalenia nowej ustawy, regulującej organizację i prowadzenie działalności artystycznej. W ramach Ogólnopolskiej Konferencji Kultury – tak nazwano kompleks działań mających zamknąć się nowymi rozwiązaniami ustawowymi, którego operatorem jest Narodowy Instytut Fryderyka Chopina (z dyrektorem dr. Arturem Szklenerem na czele) – wśród pięciu modułów pojawia się jeden dedykowany artystom ludowym i twórczości ludowej. Już na wstępnych etapach prac, jakimi są niepubliczne i publiczne konsultacje środowiskowe, Stowarzyszenie Twórców Ludowych ma znaczący głos. Jest to głos ekspercki, którego w procesie tworzenia prawa i legislacji nie można pominąć: przecież STL nie tylko reprezentuje twórców, animatorów kultury, edukatorów i liderów środowisk lokalnych, ale dysponuje wyjątkowym zapleczem, jakim jest bogate i różnorodne doświadczenie w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Bibliografia „47. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 61–62. Adamowski, Jan i Adam Orlik. 2013. „Bibliografia zawartości »Twórczości Ludowej« za lata 1986–2000”. Twórczość Ludowa 3–4: 1–2. Kraczoń, Katarzyna. 2015. „Promocja niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Galerii Sztuki Ludowej STL w 2015 roku”. Twórczość Ludowa 3–4: 67. Kultura Ludowa. 2015. „Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym – e-książka do pobrania”. Data dostępu: 28 grudnia. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci/zarzadzanie-swiatowym-dziedzictwem-kulturowym-e-ksiazka-do-pobrania/. 5 Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483. 6 Dz.U. 1991 nr 114 poz. 493. 371 �372 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kultura Ludowa. 2016. „Lublin. Rośnij muzyczko, rośnij – warsztaty muzyczne dla dzieci”. Data dostępu: 16 listopada. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci/lublin-rosnij-muzyczko-rosnij-warsztaty-muzyczne-dla-dzieci/. Kultura Ludowa. 2017a. „Dziedzictwo kulturowe”. Data dostępu: 16 lipca. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci-niematerialne-dziedzictwo-kulturowe/. Kultura Ludowa. 2017b. „Lubelska Scena Tradycji – Kapela dęta ze Zdziłowic”. Data dostępu: 16 lipca. http://kulturaludowa.pl/wydarzenia/lubelska-scena-tradycji-kapela-deta-ze-zdzilowic/. Majcher, Waldemar. 2015. „Rok Kolberga – i co dalej? Wystąpienie Prezesa STL w Sejmie RP”. Twórczość Ludowa 1–2: 1–3. Majcher, Waldemar i Paweł Onochin. 2015. „Współczesna rola Stowarzyszenia Twórców Ludowych w ochronie kultury ludowej – wartości – wyzwania – zagrożenia”. Twórczość Ludowa 3–4: 5–7. Niewiadomski, Donat. 2012. „Współczesne edycje pisarstwa ludowego. Fenomen socjokulturowy”. Twórczość Ludowa 1–2: 8–12. Onochin, Paweł. 2015. „XLVIII Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. Twórczość Ludowa 1–2: 57. Onochin, Paweł. 2016. „49. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. Twórczość Ludowa 3–4: 5–6. „Sprawozdanie Rady Naukowej STL”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 11–12. „Sprawozdanie Zarządu Głównego STL (2010–2013)”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 3–4. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017a. „Twórczość Ludowa”. Data dostępu: 16 lipca. http://zgstl.pl/wydawnictwa/tworczosc-ludowa/. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017b. „Warunki przyjęć do STL”. Data dostępu: 16 lipca. http://zgstl.pl/media/ dokumenty-do-pobrania/. „Z historii konkursów literackich imienia Jana Pocka”. 2006. W Odejdę a po mnie pieśń zostanie. Wydawnictwo pokonkursowe XXXV edycji Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Jana Pocka, wybór, opracowanie, komentarze, zestawienia Donat Niewiadomski i Marta Wójcicka, 109–256. Lublin: Stowarzyszenie Twórców Ludowych. ��374 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �CZĘŚĆ 4. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ �376 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego – początek czy koniec zrównoważonego rozwoju? Eva Románková-Kuminková* * �Skansen Morawskiej Wołoszczyzny (Valašské muzeum v přírodě), Rožnov pod Radhoštěm, Czechy, e-mail: romankova@vmp.cz. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Każdego roku jednak w trakcie wdrażania postanowień Konwencji uczymy się czegoś nowego. Już teraz widzimy, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Działania takie pomogą jednak w instytucjonalizacji dziedzictwa, uwydatniając sam fakt jego istnienia i potencjalnie przyciągając nowe osoby, które będą owo dziedzictwo kontynuować. Pytanie brzmi jednak, czy prowadzenie rejestrów tego rodzaju pomoże zapewnić niezmącony, naturalny rozwój dziedzictwa kulturowego? Każdy chce znaleźć się na liście! Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości jest dzisiaj swoistym fenomenem. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku oraz sama koncepcja tworzenia ewidencji niematerialnego dziedzictwa kulturowego są nadal czymś nowym, a my wciąż nie wiemy, jakie konsekwencje pociągnie za sobą ich wdrażanie i rozwój, nawet pomimo faktu, że dyskusje na temat potencjalnych czynników ryzyka oraz słabych stron omawianych rozwiązań towarzyszyły Konwencji od chwili jej powstania (Kurin 2004). Konwencja z 2003 roku zakładała wprowadzenie wielopoziomowego systemu skupiającego szereg instrumentów ochrony, których jednoczesne zastosowanie pozwoliłoby zwiększyć żywotność tradycyjnej kultury i poczynić postępy w obszarze jej praktykowania – pod warunkiem, rzecz jasna, że omawiane instrumenty byłyby stosowane w odpowiedni sposób1. Omawiana wizja powstała w trakcie długotrwałego procesu tworzenia niezbędnej terminologii i określania możliwych problemów i ich rozwiązań, który rozpoczął się jeszcze w latach 70.2 Wiele aspektów Konwencji budzi dziś wątpliwości z uwagi na niezwykle złożony charakter samej koncepcji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Obecnie jednak coraz więcej uwagi poświęca się zagadnieniu zrównoważonego rozwoju; także i w omawianym w niniejszym artykule obszarze wiedzy temat ten 1 �Na potrzeby niniejszego artykułu stosować będę termin „kultura tradycyjna” na określenie zbioru wartości i żywych tradycji współtworzących przestrzeń kulturową społeczności – zbioru, z którym ta społeczność faktycznie się identyfikuje. Pojęcie „niematerialnego dziedzictwa kulturowego” wykorzystywane będzie zgodnie ze znaczeniem nadanym mu w treści Konwencji i odnosić się będzie wyłącznie do tejże Konwencji. Jednocześnie jednak sama interpretuję niematerialne dziedzictwo kulturowe jako coś, co jest w sposób świadomy eksponowane bądź chronione przez daną społeczność lub środowisko instytucjonalne. 2 �Szerzej o dziejach Konwencji pisze Aikawa (2004). 377 �378 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eva Románková-Kuminková podczas Forum, po jej prawej Skirmantė Ramoškaitė, Vida Šatkauskienė i Cai Hua, po jej lewej Matteo Rosati (Biuro UNESCO w Wenecji) i Ałbena Georgiewa, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nabiera w tej chwili istotnego znaczenia. W swojej pracy poddam analizie kwestie pojawiające się w związku z procesem tworzenia list niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz z zagadnieniem zrównoważonego rozwoju tradycyjnej kultury. Kiedy myślimy o Konwencji, oczy wielu społeczności oraz polityków wydają się natychmiast zwracać w stronę ewidencji dziedzictwa kulturowego, stanowiących niejako centrum omawianego zagadnienia. Jeśli jednak wczytamy się w tekst Konwencji, zauważymy, że inwentaryzacja niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest tylko jednym z wielu elementów wieloaspektowego systemu ochrony dziedzictwa i że nie jest ona w istocie zasadniczym sposobem na powstrzymanie postępującego procesu zanikania dawnych tradycji. Najważniejszym bowiem aspektem pozostaje dziś żywotność kultury tradycyjnej. Każdy wpis elementu na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego oznacza zmianę bądź też nawet moment przełomowy w jego historii, wpływając na sposób, w jaki postrzegają go jego depozytariusze, oraz na to, jak ewoluuje ich własne poczucie przynależności. Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie szeregu przykładów obrazujących to, jak samo istnienie listy dziedzictwa oraz akt wpisania na taką listę mogą wpływać na będące przedmiotem wpisu elementy oraz na ich depozytariuszy, podobnie jak mogą one wpływać na elementy i depozytariuszy aspirujących do znalezienia się na liście. Współcześnie obserwujemy wzrost popularności oraz świadomości istnienia list niematerialnego dziedzictwa kulturowego, któremu towarzyszy pragnienie poszczególnych społeczności i jednostek, aby zwiększyć widoczność elementów będących częściami składowymi ich własnej kultury poprzez dokonanie wpisu na tego rodzaju listę. Mimo to jednak należy zauważyć, że nie wszystkie opisywane poniżej procesy są zupełną nowością. Wpływy instytucjonalne na rozwój tradycyjnej kultury obserwujemy w Europie już od drugiej połowy XIX wieku (zob. Románková 2016). Jednak pojawienie się ewidencji dziedzictwa w sposób znaczący wpłynęło na intensyfikację efektów tego zjawiska. Zanim zaczniemy omawiać same listy, warto jeszcze przyjrzeć się zasadniczym celom Konwencji. Powstała ona w celu ochrony kultury niematerialnej, zapewnienia jej dalszego przekazywania kolejnym pokoleniom oraz promowania wyrażanych przez nią wartości, mając na uwadze, że współcześnie kultura niematerialna zmuszona jest stawiać czoła szeregowi zagrożeń będących konsekwencją procesów globalizacji, konfliktów zbrojnych, katastrof ekologicznych oraz przemian w obszarze stylu życia społeczeństw. Zapewnienie, aby także w przyszłości tradycyjna kultura zachowała żywotność, wymaga podjęcia całego szeregu działań. Pierwszym z nich jest identyfikacja; kolejne kroki to budowanie świadomości, oświata, rozbudowa potencjału, tworzenie dokumentacji oraz prace badawcze, a także najważniejszy ze wszystkich element, jakim jest aktywne przekazywanie dzie- 379 �380 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju dzictwa kolejnym pokoleniom. Samo wpisanie na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest jedynie swoistą „wisienką na torcie”, istniejącą zresztą jedynie w naszej wyobraźni. Wiele osób myli jednak sam akt wpisu na listę z faktyczną ochroną dziedzictwa, licząc na to, że istnienie listy niejako automatycznie zapewni ochronę danego elementu. Spostrzeżenie to można odnieść również do ewidencji krajowych. Opracowanie list dziedzictwa stało się niejako pokazowym efektem istnienia Konwencji, wielu ludzi zaś uważa, że tego rodzaju listy to jedyne materialne efekty działalności UNESCO w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego, co nie jest jednak zgodne z prawdą. Istnieją trzy prowadzone przez UNESCO listy dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Najbardziej znaną i powszechnie stosowaną jest Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. W grudniu 2016 roku znajdowało się na niej 365 elementów. Mimo to jednak za mającą charakter priorytetowy uznaje się Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony, na której znalazło się do tej pory 47 wpisów. Stosunkowo najmniejszą popularnością pod względem liczby nominacji cieszy się Rejestr dobrych praktyk w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, do którego wpisano do tej pory 17 pozycji. Jeśli weźmiemy pod uwagę cele i priorytety każdej z tych list, statystyki te powinny wzbudzić nasz zdecydowany niepokój. Sprawozdania Sekretariatu Konwencji oraz organów doradczych3 wskazują, że od 2012 roku, czyli od momentu aktualizacji Dyrektyw operacyjnych4, dysproporcja pomiędzy liczbą nominacji na Listę reprezentatywną (oznaczoną jako priorytetowa) oraz liczbą nominacji dotyczących innych mechanizmów w ramach Konwencji (wliczając w to wnioski o udzielenie pomocy międzynarodowej na kwotę wyższą niż 25 tys. dolarów) jeszcze bardziej się zwiększyła5. 3 Zob. dokumentację posiedzeń Komitetu Międzyrządowego (UNESCO 2017c). �Treść Dyrektyw operacyjnych została zmieniona przez Zgromadzenie Ogólne w czerwcu 2012 roku. Ust. 34 stanowi, co następuje: „W ramach ogólnego limitu Komitet postara się rozpatrzyć w możliwym zakresie co najmniej jeden zestaw dokumentów z każdego zgłaszającego państwa, priorytetowo traktując: i. �dokumentację z państw, z których żaden element nie został wpisany na Listę, nie wybrano najlepszych praktyk ochronnych ani nie zatwierdzono wniosków o udzielenie pomocy międzynarodowej powyżej kwoty 100 000 USD czy nominacji do wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony; ii. �dokumentację wielonarodową oraz iii. dokumentację z państw, z których najmniej elementów zostało wpisanych na Listę, wybrano najmniej najlepszych praktyk ochronnych lub zatwierdzono najmniej wniosków o udzielenie pomocy międzynarodowej powyżej kwoty 100 000 USD w porównaniu z innymi państwami składającymi dokumentację w tym samym cyklu. �W przypadku złożenia kilku zestawów dokumentacji w trakcie tego samego cyklu, państwa zgłaszające wskażą kolejność, w jakiej chcą, aby były one rozpatrywane [wyróżnienie moje – E.R.]. Zachęca się również państwa do wskazania pierwszeństwa wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony” (UNESCO 2017d). 4 5 �W 2011 roku, a więc przed zmianą treści Dyrektyw operacyjnych, nominacje na Listę reprezentatywną poddawane ocenie przez Zespół Pomocniczy stanowiły 54% całkowitej liczby nominacji składanych w ramach wszystkich czterech mechanizmów przewidzianych na mocy Konwencji. W 2015 roku liczba ta wzrosła do 78%. Stosunek średniej liczby nominacji na Listę reprezentatywną do liczby nominacji w ramach innych mechanizmów w latach 2012–2016 wyniósł 76%. Por. sprawozdania Zespołu �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości Skupimy się teraz na najbardziej popularnej liście, a więc na Liście reprezentatywnej niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, ponieważ konsekwencje wpisu na tę listę są najłatwiejsze do zaobserwowania w praktyce. Celem zarówno obecnie funkcjonującej Listy, jak i jej poprzedniczki – Listy Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości – było i jest stworzenie swoistej prezentacji najwybitniejszych przejawów kultury niematerialnej na świecie. Lista reprezentatywna ma za zadanie podkreślać pozytywne wartości tworzone przez społeczeństwo oraz dawać świadectwo różnorodności i bogactwa kulturowego tworzonego przez ludzkość na przestrzeni wieków. Lista – podobnie jak i sama Konwencja – podkreśla fakt, że dziedzictwo kulturowe służy jednostkom jako źródło tożsamości, dając im poczucie przynależności i pomagając tym samym dokonać samookreślenia oraz znaleźć punkt zakotwiczenia w ulegającym dynamicznym przemianom, zglobalizowanym społeczeństwie. Wpis na Listę reprezentatywną ma również aspekt prestiżowy i tak też traktują go wszystkie Państwa-Strony Konwencji. Oznacza to, że motywacja o charakterze politycznym nierzadko spycha na dalszy plan ideały czy dobre intencje specjalistów, pragnących zapewnić poszczególnym elementom międzynarodową ochronę w rozsądnym, odpowiedzialnym zakresie. Michael Dylan Foster (2011) postrzega nawet omawiane listy jako konstrukt normatywny, który może być wykorzystywany także jako narzędzie w sporach politycznych, prowadząc do uprzywilejowania jednych oraz do wyłączenia innych. W efekcie z jednej strony Lista reprezentatywna przyczynia się do promowania celów oraz ideałów wskazanych w treści Konwencji, z drugiej jednak tworzy także przestrzeń dla politycznej oraz instytucjonalnej manipulacji. Widocznym dowodem prestiżowego aspektu wpisów na Listę oraz towarzyszącego im pragnienia zyskania większej rozpoznawalności jest fakt, że Komitet Międzyrządowy ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w wielu przypadkach lekceważy rekomendacje swoich własnych organów doradczych – dawnych: Zespołu Pomocniczego (Subsidiary Body) i Zespołu Konsultacyjnego (Consultative Body) oraz obecnego: Zespołu Ewaluacyjnego (Evaluation Body). Komitet rzadko kiedy podważa rekomendacje o charakterze pozytywnym, często natomiast ignoruje negatywne oceny przekazywane przez ekspertów w dziedzinie etnologii i antropologii, pozwalając na wpisywanie elementów, które wedle opinii Konsultacyjnego, Zespołu Pomocniczego oraz Zespołu Ewaluacyjnego z lat 2012–2016, dostępne pod adresem www.unesco. org/culture/ich/en/events. 381 �382 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju 12 niezależnych specjalistów nie spełniają jednego bądź większej liczby kryteriów uzasadniających dokonanie wpisu. Zjawisko to dotyczy zazwyczaj rekomendacji, by daną nominację odesłać zgłaszającemu państwu do korekty, ale zdarza się to również w przypadku, gdy autorzy rekomendacji odradzają wręcz dokonanie wpisu6. Często podnoszonym argumentem jest to, że niedokonanie wpisu skutkować będzie rozczarowaniem wśród członków społeczności składających wniosek. Jest to oczywiście prawda. Niemniej jednak bez odpowiedniego procesu analizy wniosków i w pełni przejrzystych zasad ich przyjmowania prowadzenie Listy byłoby niemożliwe, idea Listy jako zbioru wybitnych przejawów dziedzictwa musiałaby upaść, a sama Lista oraz Konwencja jako taka zostałyby zdyskredytowane. Jednym z najważniejszych kryteriów, według których oceniane są poszczególne nominacje, jest kryterium „reprezentatywności”. Jak jednak zdecydować, który element jest w istocie elementem reprezentatywnym? Czy powinniśmy kierować się swoją własną, subiektywną opinią, swoją erudycją, czy też może powinniśmy wybierać te elementy, które są atrakcyjne z perspektywy innych państw? Kto powinien mieć prawo decydować, który element jest bardziej reprezentatywny niż pozostałe? Jakie kryteria powinny być wówczas stosowane? Jaką rolę w procesie selekcji odgrywają poszczególne społeczności oraz depozytariusze tradycji? Czy są oni w stanie nawiązywać współpracę i wyznaczać swoich przedstawicieli? Doświadczenia na szczeblu międzynarodowym pokazują, że mimo istnienia wielu różnych przykładów dobrych praktyk wskazany wyżej cel nie zawsze udaje się osiągnąć, a sam wpis staje się nierzadko kością niezgody pomiędzy depozytariuszami takich samych lub zbliżonych do siebie przejawów dziedzictwa; w przypadku dziedzictwa kulturowego występującego po obu stronach granic międzypaństwowych konflikty mogą być jeszcze bardziej nasilone. Przykładowo, wyobraźmy sobie sytuację, w której konkretny rodzaj haftu występujący na terenie danej wsi bądź regionu uznany zostanie za reprezentatywny i zostanie nominowany �Zob. np. sprawę ukraińskiej nominacji „Sztuka malarstwa dekoracyjnego z Petrykiwki jako fenomen ludowego zdobnictwa Ukrainy”, poddaną analizie przez Komitet Międzyrządowy w 2013 roku. Była to pierwsza nominacja przedłożona kiedykolwiek przez władze Ukrainy. Zespół Pomocniczy stwierdził, że nie spełnia ona dwóch wymaganych kryteriów. Jednak wskutek silnej presji dyplomatycznej wywieranej na członków Komitetu ostatecznie element ten został uwzględniony na liście. Por. rekomendacja Zespołu Pomocniczego oraz decyzja Komitetu (UNESCO 2013a; 2013b). �W 2016 roku Komitet Międzyrządowy poszedł jednak o krok dalej. Zespół Ewaluacyjny – ciało eksperckie zajmujące się analizą nominacji na Listę reprezentatywną – zaleciło Komitetowi, aby ten odesłał do wnioskodawców 19 różnych nominacji z uwagi na fakt, że załączona dokumentacja nie pozwalała stwierdzić z całą pewnością, że wszystkie kryteria zostały spełnione. Mimo to Komitet nie postąpił zgodnie z zaleceniami powstałymi na bazie gruntownej, przeprowadzonej przez ekspertów analizy, decydując się na wpisanie 15 z powyższych elementów na Listę. W dwóch przypadkach nie zostały spełnione aż cztery kryteria. Zaważyły tutaj jednak nie tyle szczegóły o charakterze technicznym, ile sam charakter danego elementu, a więc to, czy stanowi on element niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z definicją zawartą w Konwencji, czy lokalna społeczność była zaangażowana w proces nominacyjny oraz czy zaproponowano odpowiednie środki ochrony. Por. rekomendacja Zespołu Ewaluacyjnego oraz decyzje Komitetu Międzyrządowego (UNESCO 2016a; 2016b). 6 �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój do wpisu na Listę. Jak w takiej sytuacji zareagują inne społeczności, w których haftowanie pozostaje żywą tradycją? Czy uznają one, że wybór reprezentanta ich rzemiosła został dokonany w ich imieniu, czy też będą utrzymywać, że wytwarzane przez nich wyroby są porównywalne albo nawet bardziej wartościowe i reprezentatywne, w związku z czym to właśnie one powinny były zostać wyróżnione? Obie wskazane wyżej sytuacje są jak najbardziej możliwe; w istocie, obydwa warianty wielokrotnie już występowały w praktyce. Valdimar Tr. Hafstein już w 2004 roku przekonywał, że zasady, na jakich dokonuje się tego rodzaju selekcji, stanowią bezpośrednie odzwierciedlenie natury dziedzictwa niematerialnego: �System ochrony dziedzictwa […] bazuje na idei wykluczenia, przypisując wartość konkretnym rzeczom z wykluczeniem pozostałych, odwołując się do zestawu kryteriów, które zawsze będą niedookreślone. W tym względzie dziedzictwo oraz jego listy mają ze sobą wiele wspólnego, jako że i jedno, i drugie uzależnione jest od procesu selekcji, w przypadku obydwu ponadto dochodzi do odseparowania danego elementu od jego bezpośredniego otoczenia i kontekstu, w miejsce którego powoływany jest nowy kontekst, bazujący na odwołaniach do innych rzeczy wskazanych bądź wpisanych na listę. Nie powinno zatem dziwić, że procesowi tworzenia się dziedzictwa nieustannie towarzyszy proces tworzenia odpowiednich rejestrów (Hafstein 2009). Interesująca jest również kwestia nominacji wielonarodowych. Kategoria ta powołana została w duchu współpracy pomiędzy narodami. W istocie poszczególne państwa i narody mają wiele wspólnych elementów kultury niematerialnej. W niektórych krajach współpraca układa się wyśmienicie, a ich władze naprawdę potrafią podzielić się poszczególnymi elementami dziedzictwa. Za przykład posłużyć może chociażby lalkarstwo w Czechach i Słowacji, wpisane na Listę w 2016 roku, czy też technika blue printing – barwienia tkanin na niebiesko (indygo) oraz nanoszenia wzorów na tekstylia, dla której nominacja opracowywana jest obecnie przez szereg państw europejskich, tj. Austrię, Węgry, Czechy, Słowację i Niemcy. Technika pozostaje taka sama – zmieniają się jedynie wzory, w zależności od tego, skąd dane wyroby pochodzą. Jednak dla innych narodów współpraca w ramach wspólnej przestrzeni kulturowej nierzadko okazuje się być barierą nie do pokonania; przykładem może być tutaj choćby rejon Kaukazu. Istnieje też grupa wpisów wielonarodowych odnoszących się do elementów, które posiadają wspólne korzenie, ale w poszczególnych krajach znajdują wyraz w zupełnie odmienny sposób. Najbardziej szczególnym przypadkiem jest tutaj sokolnictwo. Jak do tej pory nominację w tym obszarze przedłożyło już 18 krajów, a nowe państwa dołączają do istniejącej nominacji niemal każdego roku (UNESCO 2017a). Wśród państw tych znalazły się: Arabia Saudyjska, Austria, Belgia, Czechy, Francja, Hiszpania, Katar, Maroko, Mongolia, 383 �384 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Republika Korei, Syryjska Republika Arabska, Węgry oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie. UNESCO wykorzystuje tę konkretną nominację jako wzorowy przykład dobrych praktyk w obszarze współpracy międzynarodowej, co zresztą jest prawdą. Niemniej jednak poszczególne przejawy żywej tradycji sokolnictwa i jego znaczenie kulturowe i społeczne we współczesnym świecie są zupełnie nieporównywalne, jeśli spojrzymy na sytuację w poszczególnych krajach. Innym ciekawym przykładem wpisu wielonarodowego, którego przedmiot bardzo trudno wyraźnie zdefiniować, a sam wpis wydaje się obejmować bardzo szerokie spektrum tradycji krajowych, regionalnych i lokalnych, jest wpis o nazwie „Dieta śródziemnomorska”, obejmujący obszary od Grecji i Cypru po Hiszpanię i Maroko (UNESCO 2017b). Sytuacji nie ułatwia fakt, że w przeciwieństwie do dóbr dziedzictwa wpisanych na Listę światowego dziedzictwa na mocy Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku poszczególne elementy kultury niematerialnej analizowane są przez ekspertów, którzy nie są w stanie fizycznie odwiedzić poszczególnych społeczności, w których żyją depozytariusze tego dziedzictwa, ani osobiście zapoznać się z danymi elementami oraz środowiskiem, w którym one występują. Zobowiązani są oni dokonać oceny wyłącznie na podstawie informacji zawartych w treści wniosku nominacyjnego, 10 fotografii oraz materiału wideo trwającego od 5 do 10 minut. Mechanizm ten funkcjonuje według ściśle określonych zasad; w momencie, gdy dany ekspert zapozna się z filozofią i językiem Konwencji, może on dokonać oceny i analizy każdego wniosku nominacyjnego, począwszy od wyrobu dywanów w Azji Środkowej, poprzez tradycyjne szkutnictwo Bliskiego Wschodu, afrykańskie rytuały przejścia czy europejską kulturę browarniczą, aż po kaligrafię na terenie Azji Wschodniej. Formularz nominacyjny zawiera bardzo dokładne instrukcje co do tego, w jaki sposób należy wypełniać poszczególne sekcje oraz jakie informacje będą przydatne osobom dokonującym oceny. Sekretariat regularnie aktualizuje formularze nominacyjne, pragnąc ułatwić zadanie osobom zgłaszającym. Wielu wnioskodawców jednak mimo wszystko nie jest w stanie postępować zgodnie z zaleceniami, podczas gdy inni potrafią doskonale opanować sposób formułowania swojej argumentacji. W efekcie sukces danej nominacji zależy nierzadko od umiejętności pisarskich i retorycznych autorów wniosku7. 7 �Sposób realizacji zadań przez Komitet Międzyrządowy oraz sama procedura dokonywania wpisów były przedmiotem dyskusji i analizy, której autorami byli Ľubica Voľanská i Juraj Hamar – przedstawiciele Słowacji na posiedzeniach Komitetu Międzyrządowego (Hamar i Voľanská 2015). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Ewidencje krajowe Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajdują swój odpowiednik na szczeblu krajowym w postaci ewidencji prowadzonych przez poszczególne państwa. Zgodnie z treścią Dyrektyw operacyjnych do Konwencji każde Państwo-Strona, pragnąc zapewnić odpowiednią identyfikację swojego dziedzictwa kulturowego celem jego ochrony, „sporządza, w sposób odpowiedni do własnej sytuacji, jeden lub kilka rejestrów niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajdującego się na jego terytorium. Rejestry te [powinny być] regularnie uaktualniane” (UNESCO 2017e). Każde państwo wypełnia to zobowiązanie we właściwy dla siebie sposób. W przypadku niektórych krajów funkcjonuje tylko jedna ewidencja, podzielona na różne sekcje odzwierciedlające poszczególne domeny kultury niematerialnej. W innych państwach z kolei list jest kilka – lista reprezentatywna, lista elementów wymagających pilnej ochrony, jak również lista dobrych praktyk w dziedzinie ochrony dziedzictwa. Zasady dotyczące dokonywania wpisów oraz stopnia zaangażowania instytucjonalnego (np. zaangażowania centrów badawczych, muzeów itd.) są bardzo różne. W niektórych państwach stosowane jest podejście oddolne, kładące nacisk na inspirowanie społeczności do działania w charakterze głównych inicjatorów procesu nominacyjnego. Wśród powszechnie stosowanych uwarunkowań mających na celu zapewnienie właściwego prowadzenia ewidencji krajowych wymienić należy także regularne aktualizowanie ewidencji oraz zapewnienie uczestnictwa społeczności zrzeszających depozytariuszy tradycji; wpis do ewidencji krajowej stanowi też niezbędny warunek do złożenia nominacji na którąkolwiek z list UNESCO. Republika Czeska prowadzi Listę niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej (Seznam nemateriálních statků tradiční lidové kultury České republiky). Lista ta opracowana została na wzór Listy reprezentatywnej UNESCO, z możliwością oznaczenia elementu już na tej liście uwzględnionego jako element wymagający pilnej ochrony bądź element utracony, w oparciu o okresowe aktualizacje przeprowadzane przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej (Národní ústav lidové kultury). Z tej opcji jednak dotychczas nigdy nie skorzystano. Wpis elementu na listę krajową uzależniony jest ponadto od jego obecności na regionalnej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Listy te wzorowane są przede wszystkim na ewidencji krajowej i również mają charakter list reprezentatywnych. Pytanie brzmi jednak, czy listy regionalne i krajowe powinny być postrzegane jako wybór najznamienitszych przejawów kultury, bazujący na centralnym kryterium reprezentatywności, czy też jako inwentarze stanowiące odzwierciedlenie kulturowego bogactwa całego kraju i uwzględniające regionalne bądź lokalne odmiany tych samych przejawów kultury. 385 �386 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Mimo że UNESCO zawsze działa na rzecz tworzenia przestrzeni umożliwiającej stosowanie różnorakich interpretacji, na szczeblu globalnym stosowana jest jednak ta sama metodologia i terminologia. Przyjrzyjmy się teraz bliżej jednemu z wyzwań będących konsekwencją tego rodzaju unifikacji oraz sposobom, w jaki zdecydowały mu się stawić czoła władze Republiki Czeskiej. Podstawowe znaczenie ma tutaj terminologia. Pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego zastąpiono koncepcją „tradycyjnej kultury ludowej”. Jej definicję znaleźć można w Wytycznych metodologicznych dotyczących prowadzenia Listy niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej (Ministerstvo kultury 2012) oraz w treści innych dokumentów rządowych i źródeł prawa. W pełni odpowiada ona definicji niematerialnego dziedzictwa kulturowego zawartej w treści Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jednak mimo że obydwie te definicje są identyczne, skojarzenia, jakie czeska wersja omawianego pojęcia wywołuje wśród Czechów – wliczając w to niektórych ekspertów – niekoniecznie muszą odpowiadać sposobowi, w jaki koncepcja niematerialnego dziedzictwa kulturowego postrzegana jest w skali globalnej. Jest tak przede wszystkim dlatego, że zastosowano tam pojęcie „ludowy”, które w pewnym sensie wydaje się ograniczać zakres pojęcia „niematerialne dziedzictwo kulturowe” wyłącznie do kultury ludowej i tradycyjnej, występującej przede wszystkim wśród ludności wiejskiej oraz klasy robotniczej. Takie postrzeganie tego zagadnienia wynika z doświadczeń historycznych Europy Środkowej i Wschodniej, a na jego kształt wpływa także podejście miejscowych etnografów do kultury tradycyjnej i ludowej. Zgodnie z wytycznymi UNESCO pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego obejmuje także elementy, które nie są uznawane za część kultury ludowej w znaczeniu, w jakim termin ten stosowany jest w Europie Środkowej, ale które uznaje się za źródło tożsamości kulturowej i społecznej, jak ma to miejsce w przypadku przejawów życia kulturalnego będących przedmiotem nauk akademickich bądź też w przypadku wysoko wyspecjalizowanych form rzemiosła. Przykładami tego rodzaju elementów mogą być choćby kaligrafia, kultura browarnicza, kultura związana z piciem kawy, sztuki walki czy joga. Dlatego właśnie eksperci z Narodowego Instytutu Tradycyjnej Kultury Ludowej (Národní rada pro tradiční lidovou kulturu) muszą mierzyć się z licznymi wyzwaniami w związku z procesem składania wniosków nominacyjnych dotyczących wpisu na listę krajową. Niektóre z nominowanych elementów spełniają kryteria definicji niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ale nie dadzą się w sposób jednoznaczny sklasyfikować jako „ludowe”, co wywołuje zamieszanie i daje asumpt do licznych dyskusji. Mimo to jednak wszelkie wątpliwości udawało się do tej pory rozstrzygać na korzyść wnioskujących, przez co za każdym razem nominowane elementy wpisywane były do ewidencji. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Znaleźć się na liście… Wyjaśniwszy podstawowe kwestie dotyczące Listy reprezentatywnej oraz ewidencji krajowych, warto przyjrzeć się temu, jak funkcjonują poszczególne elementy po wpisaniu ich na listę. Niestety, konsekwencje dokonania wpisu mogliśmy na razie obserwować tylko przez niecałą dekadę, a dokładnie od 2008 roku. Okres ten nie wydaje się wystarczająco długi, żeby pozwolić na obiektywną ocenę omawianego zagadnienia. Jednak w przypadku niektórych elementów można już w tym momencie poczynić pewne spostrzeżenia. Zawarte poniżej wnioski natury ogólnej uzupełniają konkretne przykłady z terytorium Republiki Czeskiej. Po pierwsze, wśród pozytywnych konsekwencji wpisu na listę wymienić należy wzrost rozpoznawalności niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w szczególności zaś poszczególnych, wpisanych na listę elementów. To z kolei sprawia, że poszczególne społeczności zaczynają bardziej doceniać swoje dziedzictwo kulturowe, a ponadto inspiruje innych do poszukiwania własnych korzeni. W tym względzie wpis na listę można porównać do zdobycia cennej nagrody. Depozytariusze tradycji oraz władze państwowe, którym podlegają, odczuwają satysfakcję z tego rodzaju wyróżnienia i nabierają przekonania, że ich kultura uznawana jest przez resztę świata za cenną. Przekonanie to wzmacnia ich własne poczucie przynależności i sprawia, że zacieśnieniu ulegają więzy łączące ich z lokalnymi tradycjami oraz z innymi członkami społeczności. Wpis na listę może stać się źródłem niezmiernej dumy dla samych depozytariuszy tradycji. Inną zaletą omawianego mechanizmu jest fakt, że zachęca on do dyskusji na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego na wielu różnych szczeblach, wliczając w to także władze państwowe oraz media. Co więcej, jeden wpis może prowadzić do kolejnych, a określona społeczność może stać się przykładem dla innych, które będą chciały pójść w jej ślady. Należy także zauważyć, że położenie odpowiedniego akcentu na dany element pozwala zwrócić uwagę odbiorców na cały szereg innych zjawisk, np. na hafciarstwo czy obrzędowość, którym towarzyszą konkretne przejawy sztuki ludowej będące przedmiotem danego wpisu. Ten efekt zwielokrotniający zaobserwowano już w wielu krajach, w tym w Czechach. W 2005 roku „Slovácko verbuňk – taniec rekrutów” uznany został za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości. W 2008 roku proklamacja ta przyniosła efekt w postaci wpisu na Listę reprezentatywną. Verbuňk to taniec solowy wykonywany przez mężczyzn w regionie etnograficznym znanym jako Slovácko, położonym na południowym wschodzie Czech. Na sąsiadującej z tym regionem Wołoszczyźnie spotyka się inny tradycyjny solowy taniec wykonywany przez mężczyzn, znany jako odzemek, który jednak narodził się w zupełnie innych okolicznościach historycz- 387 �388 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju nych i etnograficznych, przez co także i jego charakter jest wyraźnie odmienny. Kiedy taniec verbuňk został wpisany na Listę, uaktywniły się środowiska tancerzy praktykujących taniec odzemek, którzy wierzyli, że także ich tradycja zasługuje na taką samą uwagę i uznanie. Zwrócili się oni ze stosownym apelem do władz Skansenu Morawskiej Wołoszczyzny, który udostępniał im przestrzeń dla potrzeb prezentacji tańca odzemek od momentu swojego powstania w 1925 roku, następnie zaś rozpoczęli oddolne starania na rzecz ochrony swojej tradycji, mające na celu doprowadzenie do wpisania jej na Listę reprezentatywną. Wśród zastosowanych środków ochrony wymienić należy założenie specjalnego centrum dokumentacji w ramach skansenu, gromadzenie dokumentów, takich jak zdjęcia czy publikacje prasowe, oraz rozpoczęcie programu systematycznego rejestrowania nagrań wideo dokumentujących różne wydarzenia związane z taneczną tradycją. Ponadto organizowano różnego rodzaju seminaria dla wykonawców tego tańca, a nawet zainicjowano Szkołę Młodych Tancerzy. Każdego roku kurs ten kończą kolejni tancerze, którzy następnie rozwijają swoje zdolności w ramach lokalnych grup tańca ludowego. Dyrektor Skansenu Morawskiej Wołoszczyzny powołał do życia Radę ds. Wołoskiego Odzemka (Rada pro valašský odzemek), organ doradczy składający się z byłych i obecnych tancerzy, mistrzów i nauczycieli tego tradycyjnego tańca oraz organizatorów wydarzeń folklorystycznych i etnologów. Tancerze regularnie wykonują odzemek na terenie muzeum podczas rozmaitych publicznych imprez; od lat 80. XX wieku muzeum organizuje także specjalny konkurs taneczny. Odzemek został wpisany na Listę niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej w 2012 roku. Ministerstwo Kultury (Ministerstvo kultury České republiky) przedłożyło nominację na Listę reprezentatywną, przy czym jej dalsze procedowanie uzależnione jest od rozwoju współpracy z innymi krajami rejonu Karpat, a więc z Polską, Słowacją, Ukrainą oraz Rumunią. Jak do tej pory jednak odzemek nie został nominowany na Listę UNESCO. Innym skutkiem, jaki może wywołać proces nominacji, jest zwiększone zaangażowanie władz państwowych oraz depozytariuszy dziedzictwa na rzecz ochrony danego elementu. Od momentu dokonania wpisu sytuacja, w której dany element ulega degeneracji bądź zanikowi, nie jest już bowiem postrzegana jako naturalny proces porzucenia czegoś, co z punktu widzenia lokalnej społeczności jest przestarzałe czy bezwartościowe; teraz sytuacja taka równoznaczna jest z przyzwoleniem, aby uszczerbku doznawała żywotność niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako takiego. Mimo to jednak mechanizm wpisywania elementów dziedzictwa do właściwych ewidencji ma też swoje negatywne strony. Przede wszystkim z chwilą wpisania danego elementu na listę zaczyna on przyciągać uwagę władz państwowych, mediów, środowiska akademickiego oraz innych instytucji zajmujących się tworzeniem różnego rodzaju dokumentacji, szczególnie placówek muzealnych. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój W konsekwencji zmieniają się „warunki bytowe” tego elementu. Przestaje on być wyłącznie własnością społeczności, z której się wywodzi, a za różne aspekty jego ochrony odpowiedzialność przejmują rozmaite podmioty. Sama dbałość i zainteresowanie są rzecz jasna zjawiskiem pozytywnym, ale w pewnych warunkach mogą one przynieść szkodliwe konsekwencje, które mogą okazać się nieodwracalne. Po pierwsze, występujący dawniej proces naturalnego przekazywania dziedzictwa z pokolenia na pokolenie oraz jego ochrony może przekształcić się w proces w pełni świadomy i sztuczny, podporządkowany założeniom planu ochrony dziedzictwa. Ingerencja instytucjonalna może występować na wielu poziomach i w rozmaitych okolicznościach; przykładowo, badacze i specjaliści będą odwiedzali daną okolicę o wiele częściej niż zwykle, chcąc rozbudowywać dokumentację danego przejawu lokalnej kultury i monitorować jego rozwój; tworzone mogą być także specjalne organy doradcze i grupy ekspertów, mające w założeniu pomagać lokalnej społeczności zapewnić lepszą ochronę ich własnego dziedzictwa. W zależności od indywidualnych uwarunkowań panujących na terenie danego kraju oraz od charakteru wpisanego na listę elementu zmiany mogą okazać się niezauważalne, ale mogą też skutkować całkowitym podporządkowaniem danego elementu wymogom podmiotów zewnętrznych8. Co więcej, w momencie, gdy instytucje eksperckie zaczynają ingerować w żywe tradycje, a eksperci inicjują różnego rodzaju dyskusje na ich temat, świadomość samych depozytariuszy dziedzictwa także zaczyna się zmieniać. W efekcie zmiana statusu dziedzictwa kulturowego powoduje, że także i żywa tradycja zaczyna ulegać przemianom, zyskując zupełnie inną rangę niż wcześniej. Lokalne społeczności z dnia na dzień zaczynają silnie akcentować i świadomie chronić swoje dziedzictwo, przez co zaczyna powstawać jego nowy kanon, a samo dziedzictwo staje się coraz bardziej sformalizowane, co z kolei prowadzi do zaniku spontanicznego charakteru procesu przekazywania go kolejnym pokoleniom9. Socjolog Anthony Giddens (1999) definiuje dziedzictwo kulturowe jako coś „odciętego od krwiobiegu tradycji”, rozumianego jako „istota doświadczeń życia codziennego”. Zmienność stanowi jedną z najważniejszych cech kultury tradycyjnej. Każda osoba praktykująca tradycyjne zwyczaje wnosi coś od siebie, wpływa na ich ogólny zarys poprzez stosowane przez siebie formy ekspresji. Kultura tradycyjna również ulega przemianom w czasie i przestrzeni, odzwiercie8 �O ile w przypadku tradycyjnej obrzędowości zainteresowanie oraz zaangażowanie ze strony osób pochodzących spoza danej społeczności może mieć katastrofalne skutki, o tyle w przypadku rzemiosła taka sytuacja może pozytywnie przyczyniać się do jego popularyzacji. Jednak nawet w tym przypadku potencjalne korzyści mają swoje granice. 9 �Pracownicy i eksperci UNESCO zdają sobie sprawę z zagrożeń, jakie niesie za sobą formalizacja dziedzictwa. Aspekt ten jest bardzo wnikliwie badany w ramach procesu oceny poszczególnych wniosków nominacyjnych. Nigdy jednak nie da się przewidzieć wszystkich możliwych konsekwencji. 389 �390 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju dlając zmieniające się potrzeby i preferencje swoich depozytariuszy oraz panujące uwarunkowania polityczne, społeczne i ekonomiczne. Intensyfikacja ochrony dziedzictwa (poprzez zamieszczanie wpisów na listach o zasięgu regionalnym, krajowym bądź światowym) zwiększa ryzyko utraty spontaniczności oraz naturalnej zmienności tego dziedzictwa. Widać to chociażby na przykładzie poszukiwania „właściwej” formy. W wielu przypadkach w momencie wpisania danego elementu na Listę reprezentatywną depozytariusze tego elementu wszczynali spory na temat „właściwego”, „prawidłowego” kształtu zwyczajów, tańców czy innych przejawów folkloru. W efekcie zamiast jednoczyć społeczności skupione wokół wspólnego dziedzictwa, dokonanie wpisu nierzadko powoduje, że stają się one wewnętrznie skłócone i skonfliktowane. W przypadku „Pochodu Królów w południowo-wschodnich Czechach”10 wpisanie elementu do ewidencji pozwoliło zjednoczyć się mieszkańcom czterech pobliskich wsi, mimo że dawniej ośrodki te często rywalizowały ze sobą. Niemal natychmiast po dokonaniu wpisu Narodowy Instytut Kultury Ludowej powołał organ doradczy złożony z depozytariuszy tradycji, przedstawicieli lokalnych społeczności oraz ekspertów z regionalnych muzeów i innych osób zaangażowanych w proces organizacji festiwalu. Krok ten doprowadził do powstania platformy, w ramach której wszystkie cztery społeczności mogły prowadzić dialog i planować wspólne wydarzenia związane z lokalną tradycją; kwestie innych, pokrewnych tradycji natomiast nie były tam raczej dyskutowane11. Mimo to organ doradczy zaobserwował także konflikty i spory związane z kwestią przynależności przedmiotowego elementu dziedzictwa oraz z jego właściwym sposobem prezentacji. Stało się tak w momencie, gdy osoba sympatyzująca z mieszkańcami jednej z wsi oskarżyła depozytariuszy dziedzictwa z innej wsi o to, że ich obrzędowość odbiega od tradycyjnie przyjętych wzorców12. Osoba ta zasugerowała, że wspomniana wieś powinna zostać wykreślona z listy, mimo że sam wniosek nominacyjny nie wskazywał na konieczność zachowania jednolitej tradycji i sformułowany był z poszanowaniem różnic występujących w tym zakresie na szczeblu lokalnym. 10 Omawiany element wpisano na listę w 2011 roku. 11 �Przykładem może być prezentacja Pochodu Królów podczas międzynarodowego festiwalu folklorystycznego zorganizowanego przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej (2012) czy też msza odprawiona w lokalnym kościele dla pielgrzymów, podczas której błogosławiono jeźdźców oraz pochody odbywające się we wszystkich czterech wioskach (2014). 12 �Przedstawione obiekcje, oparte na osobistych przekonaniach i doświadczeniach mieszkańców jednej wsi, dotyczyły w szczególności tego, że jeźdźcy uczestniczą w procesji więcej niż raz w życiu, że niektórzy z nich mają ponad 30 lat oraz że data festiwalu uległa zmianie i że zamiast w maju odbywa się on we wrześniu. W każdej z czterech omawianych wsi obrzędowość rozwijała się pod wpływem panujących warunków historycznych oraz zgodnie z potrzebami depozytariuszy tradycji – czyli dokładnie w taki sposób, o jakim mówi sama Konwencja. W epoce ustroju socjalistycznego, jaki panował w Czechosłowacji w latach 1948–1989, we wszystkich dziedzinach życia zaszły daleko idące zmiany; także kultura ludowa musiała jakoś odpowiedzieć na te zmiany i ewoluować. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Innym przykładem może być taniec rekrutów znany jako verbuňk. Organ doradczy złożony z depozytariuszy tradycji, ekspertów oraz kierowników ludowych zespołów tanecznych został powołany do życia przy Narodowym Instytucie Kultury Ludowej dokładnie z tych samych przyczyn, co w przypadku Pochodu Królów. W miarę jak taniec verbuňk staje się coraz bardziej popularny, zaczyna on pojawiać się także w wioskach i regionach, w których tradycja ta dawno już zanikła, a nawet w takich, w których nigdy nie istniała. Wielu nowych tancerzy pragnie wziąć udział w ogólnokrajowym konkursie, który jednak realizowany jest wedle precyzyjnie sformułowanych zasad, obejmujących m.in. odpowiedni ubiór oraz konieczność wyboru regionalnego wariantu choreografii tanecznej, który musi być wykonywany we właściwy sposób13. W efekcie tancerze pochodzący z regionu, w którym nie występuje żadna konkretna odmiana tańca verbuňk, zmuszeni są wybrać wariant mający swoje korzenie w innym regionie kraju. Organ doradczy następnie omawia takie kwestie, jak to, czy w takich przypadkach tancerze mają prawo przywdziać strój ze swoich rodzinnych okolic, czy też powinni wystąpić w wypożyczonym stroju z regionu, z którego pochodzi wykonywana przez nich odmiana tańca. W związku z powyższym z jednej strony nad „czystością” tańca czuwają eksperci i wybrane grupy depozytariuszy tradycji, z drugiej jednak ich działania – jako podmiotów zewnętrznych – w sposób bezpośredni wpływają na spontaniczny rozwój tradycji, ograniczając możliwość ekspresji wśród jej depozytariuszy. Instytucje eksperckie nie pełnią już zatem roli zwykłych obserwatorów czy badaczy, ale zaczynają bezpośrednio uczestniczyć w procesie formowania się tradycji. Innym dobrze poznanym sposobem, w jaki wpisanie danego elementu dziedzictwa – zarówno materialnego, jak i niematerialnego – na listę wpływa na jego funkcjonowanie jest nadmierny rozrost przemysłu turystycznego. Listy dziedzictwa kulturowego działają bowiem niczym magnes. Po raz kolejny należy stwierdzić, że taki stan rzeczy ma zarówno zalety, jak i wady. Budowanie świadomości jest jednym z zasadniczych celów funkcjonowania list dziedzictwa; pod tym względem sprawdzają się one znakomicie. Niestety, w efekcie wpisany na listę element zaczyna być postrzegany jako coś sensacyjnego, a oczekiwania turystów mogą okazać się nie do zniesienia, prowadząc do zniszczenia najbardziej cennych aspektów tradycji i zmieniając ją w zwyczajną atrakcję turystyczną pozbawioną jakiegokolwiek głębszego znaczenia. Wiele zależy tutaj od tego, na ile sami depozytariusze danej tradycji będą skłonni pozwolić, aby taka zmiana nastąpiła, ale nierzadko nie będą oni w stanie zapobiec takiemu obrotowi spraw, jako że reputacja, jaką cieszy się ich dziedzictwo kulturowe, zaczyna żyć własnym życiem. 13 Od 1986 roku ogólnokrajowy konkurs organizowany jest przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej. 391 �392 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Pochód Królów na festiwalu Navalis w Pradze, 2015. Fot. Martin Divíšek, Pražský deník. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Mimo że takie sytuacje występują jedynie sporadycznie, niektóre społeczności odnoszą się sceptycznie do pomysłu uwzględnienia swojego dziedzictwa na liście, praktykując swoje tradycje z dala od wścibskich oczu. W 2012 roku składająca się z około dziesięciu wsi społeczność zlokalizowana we wschodniej części Czech otrzymała od Narodowego Instytutu Kultury Ludowej propozycję sporządzenia nominacji procesji św. Mikołaja, charakterystycznych ze względu na noszone przez ich uczestników maski, do ewidencji krajowej (a więc nawet nie na Listę UNESCO!). Procesje te są jednymi z najlepiej zachowanych i jednocześnie najbardziej archaicznych obrzędów na całej Wołoszczyźnie. Jednak sołtysi oraz przedstawiciele wiosek niemal jednomyślnie odrzucili ten pomysł, wyrażając zarazem pragnienie, aby zostawiono ich społeczność w spokoju, tak aby mogli chronić swoje tradycje w sposób, jaki oni sami uznają za stosowny. W ich opinii z wpisem na listę wiązałoby się więcej zagrożeń niż korzyści. Głównym argumentem była obawa nadmiernego zainteresowania ze strony różnych ekspertów, a także ryzyko ingerencji ze strony władz państwowych, z powodu których lokalna społeczność mogłaby nie być w stanie kontynuować swoich tradycji zgodnie z własnymi życzeniami. Należy jednak wskazać, że tego rodzaju sytuacje należą do rzadkości. Pragnienie umieszczenia przejawu lokalnego dziedzictwa na liście może mieć wiele przyczyn; wśród nich wymienić można szczere przekonanie co do słuszności idei realizowanych przez istniejący system, jak również wiarę w wyjątkowość lokalnych, regionalnych bądź narodowych tradycji. Inne przyczyny to chociażby pragnienie zwiększenia rozpoznawalności swojego kraju na świecie, przyciągnięcie turystów czy też powody natury politycznej bądź dyplomatycznej. Z kwestią turystyki oraz wykorzystywania dziedzictwa w celach rozrywkowych łączy się inny problem – przenoszenie wpisanych na listę elementów z ich naturalnego otoczenia w inne miejsca z uwagi na popyt ze strony podmiotów zewnętrznych. Zamieszczony w tym tomie tekst autorstwa Adiny Hulubaş i zawarty tam opis zmian, jakim ulegał na przestrzeni lat rytuał o nazwie Căluş, stanowi doskonały przykład omawianego procesu14. Prezentowanie wpisanych na listę dziedzictwa elementów w oderwaniu od ich naturalnego kontekstu może być wynikiem starań organizacji odpowiedzialnych za ochronę dziedzictwa, np. ministerstwa kultury15. Taka sytuacja zazwyczaj jest dyktowana chęcią przedstawienia danego zjawiska szerszej publiczności, zwiększenia świadomości jego istnienia 14 �Zob. tekst Adiny Hulubas pt. „Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka”, s. 440 w niniejszym tomie. 15 �Niemal natychmiast po wpisaniu na listę Pochodu Królów procesja z udziałem koni została zaprezentowana publiczności podczas międzynarodowego festiwalu folklorystycznego w miejscowości Strážnice. Festiwal ten organizowany jest przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej, a omawiane wyżej wydarzenie zostało zaplanowane jako swego rodzaju święto z okazji wpisania elementu na Listę reprezentatywną i miało służyć także jego promocji. 393 �394 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju bądź też promowania samego procesu rejestracji przejawów dziedzictwa. W miarę jak poszczególne elementy stają się powszechnie znane i zyskują popularność rośnie także ich atrakcyjność, a depozytariusze dziedzictwa otrzymują oferty i zaproszenia do wykonywania tradycyjnych tańców, muzyki czy obrzędów poza swoimi rodzinnymi okolicami, z dala od tradycyjnych lokalizacji oraz w innym niż zwykle terminie. Sytuacje takie mogą mieć miejsce sporadycznie, ale może to też stać się regułą, co w ekstremalnych przypadkach może doprowadzić do zupełnego odarcia danej tradycji z kontekstu. W Czechach tego rodzaju sytuacja miała miejsce w 2015 roku, kiedy to organizatorzy festiwalu Navalis, odbywającego się co roku w Pradze ku czci św. Jana Nepomucena, poprosili depozytariuszy tradycji Pochodu Królów, aby ci wystąpili podczas organizowanej wówczas procesji16. Mieszkańcy wsi oraz jeźdźcy pochodzący z trzech wsi wpisanych na Listę reprezentatywną przyłączyli się do procesji religijnej, którą poświęcił kardynał Dominik Duka; procesję pozdrowili także burmistrz Pragi oraz posłowie i senatorowie. Pochód Królów był dla mieszkańców Pragi oraz turystów niecodziennym widowiskiem. Jednak kiedy Ministerstwo Kultury dowiedziało się, że członkowie społeczności przyjęli ofertę organizatorów, natychmiast poprosiło ich o zmianę decyzji. Zdaniem ministerstwa praktykowanie danego elementu poza jego naturalnym środowiskiem i w oderwaniu od oryginalnego kontekstu stanowi naruszenie zobowiązań podjętych wobec UNESCO w momencie złożenia wniosku nominacyjnego oraz w momencie dokonania wpisu. Jednak sami depozytariusze dziedzictwa nie podzielili tej opinii. Pochód Królów zaprezentowano na ulicach Pragi już w 1895 roku podczas Czechosłowackiej Wystawy Etnograficznej; także i w pierwszej połowie XX wieku wydarzenie takie miało miejsce kilkukrotnie, a pochód obserwowali m.in. przedstawiciele ówczesnych elit politycznych. Z punktu widzenia depozytariuszy tradycji zorganizowanie procesji w stolicy oznaczało wyjątek, na który zgodzili się przez wzgląd na swą dumę oraz pragnienie zaprezentowania swojego dziedzictwa kulturowego szerszej publiczności; pragnęli oni ponadto przeżyć przygodę, której wspomnienie przetrwałoby na długie lata w pamięci całej społeczności. Podejmując decyzję, wzięli oni pod uwagę opinie i doświadczenia swoich przodków. Jeśli zatem spojrzymy na całą sytuację z punktu widzenia omawianych w niniejszym artykule kwestii, to powinniśmy zadać sobie następujące pytanie: kto ma prawo decydować o tym, w jaki sposób wpisane na listę elementy powinny być prezentowane? Czy decyzja powinna leżeć w gestii ministerstwa oraz instytucji eksperckich? 16 �Pomysł zainicjowali depozytariusze tradycji z jednej ze wsi, którzy zaoferowali swój udział podczas przypadkowego spotkania z organizatorem festiwalu. Pomysł ten wzbudził zainteresowanie organizatora, a negocjacje doprowadziły ostatecznie do zawarcia umowy, na mocy której jeźdźcy z trzech spośród czterech wsi wskazanych we wniosku nominacyjnym jako społeczności depozytariuszy dziedzictwa mieli zaprezentować Pochód Królów podczas festiwalu Navalis. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Za takim rozwiązaniem przemawia fakt, że to właśnie te podmioty biorą na siebie odpowiedzialność za ochronę danego elementu w takiej postaci, w jakiej został on opisany w dokumentacji nominacyjnej. Czy zatem powinny one podejmować decyzje w tych kwestiach? Czy jest rzeczą właściwą przyglądać się starannie poszczególnym przejawom dziedzictwa i pilnować, aby sama społeczność nie wprowadzała żadnych zmian, ani nie prezentowała ich w sposób odpowiadający swoim własnym preferencjom? Na tej samej zasadzie warto zapytać, czy depozytariusze nadal mogą robić to, co chcą z przejawami swojego własnego dziedzictwa, nawet jeśli mogłoby to nieść za sobą negatywne konsekwencje dla jego charakterystycznej złożoności? W przypadku opisanym powyżej obydwie strony wydają się mieć – z perspektywy przepisów Konwencji – swoje racje. W niniejszym artykule postawionych zostało wiele pytań, na które póki co nie ma odpowiedzi; opisano też wiele sytuacji, dla których nadal brakuje zadowalających rozwiązań. Nasze doświadczenia wciąż są dość ograniczone. Każdego roku jednak w trakcie wdrażania postanowień Konwencji uczymy się czegoś nowego. Już teraz widzimy, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Działania takie pomogą jednak w instytucjonalizacji dziedzictwa, uwydatniając sam fakt jego istnienia i potencjalnie przyciągając nowe osoby, które będą owo dziedzictwo kontynuować. Pytanie brzmi jednak, czy prowadzenie rejestrów tego rodzaju pomoże zapewnić niezmącony, naturalny rozwój dziedzictwa kulturowego? W chwili obecnej wydaje się, że nie. Proces opracowywania tekstu Konwencji oraz Dyrektyw operacyjnych był żmudny i długotrwały. Musiało minąć kilka dziesięcioleci, podczas których przeprowadzono setki godzin dyskusji i przedstawiono niezliczoną ilość dokumentów pełnych wstępnych pomysłów i koncepcji. Oznacza to, że równie wielki wysiłek należy poświęcić na przeanalizowanie tego, w jaki sposób wdrażanie Konwencji wpływa na niematerialne dziedzictwo kulturowe oraz jakie konsekwencje niesie ono za sobą dla tradycyjnej kultury, którą w tym artykule traktujemy jako odrębny byt. Analiza ta powinna doprowadzić do przedstawienia propozycji, które z kolei prowadzić będą do ponownej oceny całego systemu oraz do opracowania rozwiązań przybliżających nas do realizacji wizji, które legły u podstaw samej Konwencji. Bibliografia Aikawa, Noriko. 2004. „A Historical Overview of the Preparation of the UNESCO International Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Prace nad kształtem międzynarodowej Konwencji UNESCO 395 �396 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: zarys historyczny]”. Museum International 56 (1–2): 137–49. Foster, Michael Dylan. 2011. „The UNESCO Effect: Confidence, Defamiliarization, and a New Element in the Discourse on a Japanese Island [Efekt UNESCO: zaufanie, defamiliaryzacja i nowy element w dyskusji pochodzący z japońskiej wyspy]”. Journal of Folklore Research 48 (1): 63–107. Giddens, Anthony. 1999. Runaway World: How Globalisation Is Reshaping Our Lives [Uciekający świat: jak globalizacja kształtuje nasze życie]. London: Profile. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. „Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation [Dziedzictwo niematerialne jako lista: od arcydzieł do reprezentacji]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 93–111. New York: Routledge. Hamar, Juraj i Ľubica Voľanská. 2015. „Between Politics, Science and Bearers: Implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Między polityką, nauką i depozytariuszami: wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Národopisná revue 25 (5): 35–46. Kurin, Richard. 2004. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the 2003 UNESCO Convention: A Critical Appraisal [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Konwencji UNESCO z 2003 roku: ocena krytyczna]”. Museum International 56 (1–2): 66–77. Ministerstvo kultury. 2012. „Methodological Guidelines for Maintaining the ‘List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic’ [Metodologiczne wytyczne dotyczące prowadzenia Listy niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej]”. Data dostępu: 24 stycznia 2017. https://www. mkcr.cz/the-list-of-intangible-elements-of-traditional-folk-culture-of-the-czech-republic-1468.html?lang=en. Románková, Eva. 2016. „Proměny tradiční lidové kultury v souvislostech snah o její ochranu a revitalizaci (na příkladu lidového oděvu a tance na Valašsku) [Przemiany kultury ludowej w kontekście jej rewitalizacji i ochrony na przykładzie tańców i strojów ludowych na Wołoszczyźnie].” Praca doktorska, Brno: Uniwersytet im. Masaryka. UNESCO. 2013a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Decisions [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 8. sesja, Baku, Azerbejdżan, 2–7 grudnia 2013 r., Decyzje]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-13-8.COM-Decisions-EN.doc. UNESCO. 2013b. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Report of the Subsidiary Body on Its Work in 2013 and Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 8. sesja, Baku, Azerbejdżan, �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój 2–7 grudnia 2013 r., Raport Zespołu Pomocniczego z działań podejmowanych w 2013 roku i analiza wniosków nominacyjnych w sprawie wpisu na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-13-8.COM-8+Add.2-EN.doc. UNESCO. 2016a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Decisions [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Decyzje]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-Decisions-EN.docx. UNESCO. 2016b. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Analiza wniosków nominacyjnych w sprawie wpisu na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10.b-EN.docx. UNESCO. 2017a. „Falconry, a Living Human Heritage [Sokolnictwo – żywe dziedzictwo ludzkości]. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/falconry-a-living-human-heritage-01209. UNESCO. 2017b. „Mediterranean Diet [Dieta śródziemnomorska]”. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco. org/culture/ich/en/RL/mediterranean-diet-00884. UNESCO. 2017c. „Meetings on Intangible Cultural Heritage (Co-)Organized by UNESCO [Spotkania dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego (współ)organizowane przez UNESCO]”. Data dostępu: 9 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/events?categ=2017&country=&keyword=&field_office=&domain=&safe_meas=&text=. UNESCO. 2017d. „Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Dyrektywy operacyjne w zakresie wdrażania Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ICH-Operational_Directives-6.GA-PDF-EN.pdf. UNESCO. 2017e. „Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Tekst Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/convention. 397 �398 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój: studium przypadku przestrzeni kulturowej Suiti na Łotwie Anita Vaivade* * �Adiunkt, badacz, Łotewska Akademia Kultury (Latvijas Kultūras akadēmija), Ryga, Łotwa, e-mail: anita.vaivade@lka.edu.lv. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Nominacja Suiti i plan ochrony jasno pokazują, że polityka kulturalna, polityka edukacyjna i polityka rozwoju regionalnego muszą być ze sobą powiązane, jak również podkreślają znaczenie holistycznego podejścia do ochrony przestrzeni kulturowych. Suiti to społeczność licząca około 2 tys. osób o korzeniach Suiti, cechująca się charakterystycznymi tradycjami kulturowymi i wyznawaniem wiary katolickiej, zamieszkująca zachodnią część Łotwy w pobliżu Morza Bałtyckiego (UNESCO 2016d). Zainteresowanie działaniami UNESCO w zakresie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego wyraziła jeszcze przed stworzeniem na Łotwie krajowej polityki i ewidencji NDZK. Po przyjęciu krajowego prawa dotyczącego Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w listopadzie 2004 roku Łotwa złożyła w styczniu 2005 roku dokument o jej akceptacji, stając się ósmym krajem, który dołączył do Konwencji. W trakcie opracowywania i omawiania dokumentów dotyczących polityki krajowej przywódcy społeczności Suiti, w szczególności Grigorijs Rozentāls, postanowili skorzystać z doświadczeń innych społeczności uczestniczących w programach UNESCO dotyczących NDZK, poczynając od najbliższych sąsiadów: społeczności Kihnu w Estonii, której przestrzeń kulturowa została uznana za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości w roku 2003 (UNESCO 2016b)1. W październiku 2007 roku zorganizowano wspólną wizytę, w której uczestniczyli członkowie społeczności oraz przedstawiciele Ministerstwa Kultury Republiki Łotewskiej (Latvijas Republikas Kultūras ministrija), jak również Łotewskiego Komitetu Narodowego ds. UNESCO (UNESCO Latvijas Nacionālā komisija)2. Wkrótce potem ruszyły przygotowania nominacji „Przestrzeni kulturowej Suiti”, które otrzymały wsparcie finansowe od Funduszu Niematerialnego Dziedzictwa Kulturo �W przypadku elementów NDZK uznanych pierwotnie za Arcydzieła wnioski nominacyjne nie są opublikowane na stronie internetowej UNESCO. 1 �Jako ówczesny dyrektor sektora kultury, komunikacji i informacji w Łotewskim Komitecie Narodowym ds. UNESCO miałam okazję uczestniczyć w tym wyjeździe na wyspę Kinnu. 2 399 �400 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju wego UNESCO na stworzenie filmu niezbędnego do złożenia wniosku nominacyjnego. Ówczesne przekonanie członków społeczności, że należy starać się o wpisanie jej przestrzeni kulturowej na prowadzoną przez UNESCO Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony, pozostaje niezachwiane do dnia dzisiejszego (Vaivade 2015, 137). „Przestrzeń kulturowa Suiti” została wpisana na listę w roku 2009, a inicjatywa społeczności Suiti wciąż ma ogromne znaczenie jako przykład dla innych społeczności na Łotwie, które rozważają możliwość złożenia nominacji do wpisu na listy NDZK UNESCO. „Przestrzeń kulturowa Suiti” jest jednym z dwóch elementów dziedzictwa niematerialnego Łotwy znajdujących się na tych listach, obok „Festiwalu pieśni i tańca Bałtyku” zgłoszonego wspólnie z Estonią i Litwą, który w roku 2003 został uznany za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, a następnie wpisany na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości w roku 2008 (UNESCO 2016a). Ochrona przestrzeni kulturowej Suiti jako elementu wpisanego na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony była inicjatywą społeczną. W związku z tym przy wypracowywaniu opinii dotyczących potrzeb i wyzwań w kontekście rozwoju społeczności opierano się głównie na spostrzeżeniach i przekonaniach jej członków. Świadczy o tym szereg ważnych dokumentów: nominacja „Przestrzeń kulturowa Suiti” (2009), propozycja planu ochrony, porozumienia w sprawie współpracy między partnerami na poziomie krajowym (2010 i 2016) oraz sprawozdanie krajowe Łotwy na temat wpisanego elementu (2013)3. Dalsze zgłębianie problemu zrównoważonego rozwoju w kontekście ochrony przestrzeni kulturowej Suiti opiera się w znacznej mierze na tych dokumentach i na osobistym doświadczeniu wynikającym z uczestnictwa w procesie tworzenia nominacji i sporządzania raportów, jak również na obserwacji uczestniczącej różnych wydarzeń organizowanych przez społeczność na rzecz ochrony NDZK. Perspektywy rozwoju – plan ochrony Plan ochrony opracowany w ramach wniosku „Przestrzeń kulturowa Suiti” stał się głównym punktem odniesienia dla dalszych działań, realizowanych głównie na poziomie krajowym, na rzecz ochrony tradycji kulturowych. W nominacji opisana jest różnorodność cech tej przestrzeni kulturowej, ale tekst wniosku jasno stwierdza, że „w dzisiejszych czasach wyludnienie tego obszaru wiejskiego sta3 Nominacja i sprawozdanie krajowe Łotwy są dostępne w Internecie, patrz UNESCO 2016d. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nowi znaczące ryzyko dla trwałości przestrzeni kulturowej Suiti w dłuższej perspektywie”. Innymi słowy, zmotywowanie członków społeczności do dalszego zamieszkiwania tego obszaru uznano za poważne wyzwanie, które wymaga środków wykraczających poza zakres polityki kulturalnej. Nominacja Suiti i plan ochrony jasno pokazują, że polityka kulturalna, polityka edukacyjna i polityka rozwoju regionalnego muszą być ze sobą powiązane, jak również podkreślają znaczenie holistycznego podejścia do ochrony przestrzeni kulturowych. Plan składa się z pięciu głównych części: edukacji (historia lokalna w programie nauczania, znajomość tradycyjnych instrumentów i lokalnego dialektu); rewitalizacji zanikających elementów (tradycje ślubne, gra na dudach, tradycyjne stroje); badań i reklamy (lokalne rzemiosło, festiwal śpiewu burdonowego); środowiska kulturowego (odbudowa lokalnego średniowiecznego zamku i ośrodków miejskich) i wreszcie: „długoterminowej stabilności” (państwowy program zrównoważonego rozwoju przestrzeni kulturowej Suiti, wsparcie infrastruktury transportu i odbudowa budynków sakralnych). Pomimo tego, że ani Ministerstwo Kultury, ani żadna inna instytucja państwowa nie stworzyły dla Suiti specjalnego państwowego programu polityki, Państwowy Fundusz Kapitału Kulturowego (Valsts Kultūrkapitāla fonds) i inne źródła finansowania wspierają projekty tej społeczności. Jednocześnie, aby zapewnić przestrzeni kulturowej Suiti ochronę, zostały wzmocnione partnerstwa krajowe. Należy tu wspomnieć zwłaszcza o zawartych porozumieniach w sprawie współpracy. Partnerstwa krajowe i międzynarodowe – porozumienia Głównymi podmiotami odpowiedzialnymi za realizację działań w zakresie ochrony przestrzeni kulturowej Suiti są lokalne organizacje pozarządowe (NGO). Stowarzyszenia, które szczególnie wykazały się w tym zakresie, to między innymi Ośrodek Kultury Etnicznej „Suiti” (Etniskās kultūras centrs „Suiti”) i fundacja „Suitu novads”4. Od chwili wpisania nominacji na listę UNESCO powstały kolejne organizacje pozarządowe, co świadczy o zwiększonej aktywności ukierunkowanej na opracowywanie wspólnych inicjatyw na rzecz ochrony. Zakres działalności lokalnych NGO obejmuje edukację, społeczne projekty badawcze, odnowienie budynków i obiektów sakralnych5, tworzenie lokalnych zbiorów historycznego rękodzieła, zwiększenie rozpoznawalności lokalnych rzemieślników 4 5 Zob. www.suitunovads.lv/en. �Kolekcja historycznych katolickich szat liturgicznych, stopniowo zebranych, odnowionych i zachowanych przy osobistym zaangażowaniu księdza Andrisa Vasiļevskisa, została wpisana do Krajowej ewidencji ruchomych zabytków kultury Łotwy. 401 �402 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przedstawiciele społeczności Suiti, Ryga, Biblioteka Narodowa Łotwy, 17 sierpnia 2016. © Reinis Oliņš / Łotewskie Narodowe Centrum Kultury. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój oraz inne działania. Część z nich została zaprojektowana z myślą o włączeniu różnych pokoleń we wspólne przedsięwzięcia i wspieraniu lokalnej działalności gospodarczej. Społeczność Suiti zamieszkuje terytorium trzech gmin w łotewskim regionie Kurlandii i posiada cenne doświadczenie we wzmacnianiu współpracy między gminami w zakresie życia kulturalnego i ogólnego dobrobytu społeczności. To właśnie władze samorządowe są najbliższym partnerem dla NGO przy realizacji różnych działań na rzecz ochrony NDZK i to one ponoszą bezpośrednią odpowiedzialność za rozwój społeczności pod kątem społecznym, gospodarczym, środowiskowym itp. W celu wzmocnienia współpracy między NGO a samorządami, jak również niektórymi instytucjami państwowymi, od czasu wpisania „Przestrzeni kulturowej Suiti” na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony podpisano dwa kolejne porozumienia (w latach 2010 i 2016). Zaangażowane w nie były: Ośrodek Kultury Etnicznej „Suiti”, NGO reprezentująca społeczność Suiti, Ministerstwo Kultury, Łotewskie Narodowe Centrum Kultury (Latvijas Nacionālais kultūras centrs), trzy lokalne gminy – Alsunga, Kuldīga i Windawa – oraz Łotewski Komitet Narodowy ds. UNESCO. Porozumienia opierają się na planie ochrony przestrzeni kulturowej Suiti i wyrażają przede wszystkim gotowość wszystkich stron do partycypacji w kosztach oraz pozyskiwania środków na działania przewidziane na rzecz ochrony i rozwoju przestrzeni kulturowej Suiti, w tym również jej ogólnego przetrwania. Ani Ministerstwo Edukacji i Nauki (Izglītības un zinātnes ministrija), ani Ministerstwo Ochrony Środowiska i Rozwoju Regionalnego (Vides aizsardzības un reģionālās attīstības ministrija) nie uczestniczyły w podpisaniu tych porozumień, co pokazuje, że w dziedzinie edukacji i rozwoju regionalnego decydentów wciąż cechuje pewien dystans do kwestii ochrony NDZK. Z porozumieniami nie wiążą się bezpośrednio żadne źródła finansowania, niemniej służą one za punkt odniesienia dla konkretnych działań w ramach współpracy oraz wniosków o dalsze wsparcie w ramach istniejących systemów finansowania. Poza ustalonymi sposobami współpracy krajowej duże znaczenie mają partnerstwa międzynarodowe, w szczególności doświadczenia społeczności w sąsiedniej Estonii. Na przestrzeni lat zainteresowanie, które zrodziło się dzięki kontaktom z przestrzenią kulturową Kihnu, rozwinęło się w szeroką i przemyślaną współpracę ze społecznością Seto z południowej Estonii (UNESCO 2016c; Estonia–Latvia Programme 2014). 403 �404 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Publikacja Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: doświadczenia łotewskie, Ryga, Biblioteka Narodowa Łotwy, 17 sierpnia 2016. © Reinis Oliņš / Łotewskie Narodowe Centrum Kultury. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Perspektywy i wyzwania dla społeczności – sprawozdanie krajowe Sprawozdanie krajowe na temat ochrony przestrzeni kulturowej Suiti zostało sporządzone cztery lata po wpisaniu jej na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony i złożone w grudniu 2013 roku. Sprawozdanie zostało opracowane na podstawie licznych dyskusji w grupach oraz wywiadów z członkami społeczności Suiti, przy ich stałym zaangażowaniu i za ich ostateczną zgodą. Miało zatem oddać w jak najwierniejszy sposób szacunek, jakim społeczność darzy ochronę swojego dziedzictwa kulturowego, a także związane z nim perspektywy i wyzwania. Przy ocenie żywotności i bieżącego ryzyka członkowie społeczności wyróżnili trzy główne aspekty związane z obawami dotyczącymi zrównoważonego rozwoju: 1. �Demografia i osoby praktykujące. Członkowie społeczności wyrazili poważne zaniepokojenie malejącą liczbą mieszkańców oraz kwestią sprzedaży ziemi, która może mieć dwojaki skutek – napływ nowych mieszkańców, którzy nie będą zainteresowani ochroną tradycji kulturowych Suiti, lub przeciwnie: napływ ludzi, których kultura Suiti może zafascynować i którzy przyczynią się do jej ochrony. 2. �Sposoby przekazywania. Według obserwacji społeczności tradycje kulturowe Suiti są w coraz mniejszym stopniu przekazywane w obrębie rodziny, a w coraz większym – w szkole, co tłumaczy rolę instytucji edukacyjnych w procesie transmisji. Jednocześnie określono wyzwania wiążące się z wdrażaniem nowych metod nauczania, w tym reakcję na rozwój technologii informacyjnych, co jest konieczne w celu dotarcia do młodszych odbiorców. 3. �Czynniki społeczno-ekonomiczne. Rozwój gospodarczy obszaru zamieszkanego przez Suiti został określony jako kwestia kluczowa dla trwałości tej społeczności i jej przestrzeni kulturowej. Część społeczności zajmująca się działalnością ochronną zwróciła także uwagę na niepewne i niewystarczające finansowanie. Podejmowane działania są przeważnie związane z konkretnym projektem i muszą rywalizować z innymi projektami kulturalnymi – na szczeblu regionalnym lub krajowym. Biorąc pod uwagę możliwe powiązania między doświadczeniami społeczności Suiti a nowo przyjętym Rozdziałem VI Dyrektyw operacyjnych w zakresie realizacji Konwencji z 2003 roku („Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego a zrównoważony rozwój na poziomie krajowym”), można zauważyć, że „inkluzywny rozwój społeczny” i „inkluzywny rozwój ekonomiczny” mają dziś w przypadku Suiti podstawowe znaczenie. 405 �406 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rozważania końcowe – prawo krajowe Obecnie na poziomie krajowym otwierają się nowe perspektywy dalszej pracy nad budowaniem powiązań między NDZK i zrównoważonym rozwojem. We wrześniu 2016 roku łotewski Sejm (Saeima) uchwalił Ustawę o niematerialnym dziedzictwie kulturowym6. Jedną z kwestii, które porusza, jest odpowiedzialność Ministerstwa Kultury za stworzenie krajowego planu ochrony NDZK, angażującego społeczności i innych partnerów (tj. inne ministerstwa). Ustawa przyznaje również społecznościom określone prawa w zakresie ochrony NDZK, np. prawo do korzystania ze środków prawnych, technicznych, organizacyjnych, administracyjnych i finansowych stworzonych i wdrożonych przez administrację państwową, w tym instytucje samorządowe (np. programy edukacyjne); prawo do nazwy elementu NDZK i nawiązywania do niego w celach ekonomicznych i innych; jak również prawo do informacji na temat własnego elementu NDZK. W tym względzie należy wspomnieć o jeszcze jednym interesującym aspekcie, a mianowicie o prawie społeczności do odmówienia udziału w środkach ochrony NDZK przygotowanych i wdrażanych przez inne podmioty (w tym administrację państwową i instytucje samorządowe). Oznacza to ochronę prawa społeczności do decydowania zgodnie z własnym interesem, czy uczestniczyć w proponowanych działaniach na rzecz ochrony, czy też nie. Służy to umocnieniu podstawowej idei, że społeczność powinna móc samodzielnie decydować o tym, co jest dla niej dobre i w jaki sposób powinna chronić swoje tradycje kulturowe. Prawo krajowe zaczęło obowiązywać w grudniu 2016 roku, trzeba więc poczekać na jego interpretację i wdrożenie, ale oczekuje się, że będzie ono użyteczną podstawą ochrony praw i interesów społeczności Suiti. Bibliografia Estonia–Latvia Programme. 2014. „Setos and Suiti Together [Seto i Suiti razem]”. W Estonia–Latvia Stories 2007– 2013 [Historie z Estonii i Łotwy 2007–2013], 152–54. Data dostępu: 14 marca 2016. http://www.estlat.eu/summing-up-2007-2013/estonia-latvia-stories. 6 � Nemateriālā kultūras mantojuma likums, Latvijas Vēstnesis [Dziennik Urzędowy Republiki Łotewskiej] nr 204 (5776), 20 października 2016; tłumaczenie na język angielski jest opublikowane na oficjalnym portalu dotyczącym krajowego ustawodawstwa Łotwy (www.likumi.lv). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój UNESCO. 2016a. „Baltic Song and Dance Celebrations [Festiwal pieśni i tańca Bałtyku]”. Data dostępu: 16 października. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/baltic-song-and-dance-celebrations-00087. UNESCO. 2016b. „Kihnu Cultural Space [Przestrzeń kulturowa Kihnu]”. Data dostępu: 16 października. http://www. unesco.org/culture/ich/en/RL/kihnu-cultural-space-00042. UNESCO. 2016c. „Seto Leelo, Seto Polyphonic Singing Tradition [Seto leelo: tradycja śpiewu polifonicznego ludności Seto]”. Data dostępu: 16 października. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/seto-leelo-seto-polyphonic-singing-tradition-00173. UNESCO. 2016d. „Suiti Cultural Space [Przestrzeń kulturowa Suiti]”. Data dostępu: 16 października. http://www. unesco.org/culture/ich/en/USL/suiti-cultural-space-00314. Vaivade, Anita. 2015. „Suitu kopienas pieredze UNESCO. Saruna ar Grigoriju Rozentālu un Māru Rozentāli / The Suiti Community at UNESCO. A Conversation with Grigorijs Rozentāls and Māra Rozentāle [Społeczność Suiti w UNESCO. Rozmowa z Grigorijsem Rozentālsem i Mārą Rozentāle]”. W Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: doświadczenia łotewskie], pod redakcją Anity Vaivade, 132–51. Rīga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Data dostępu: 13 października 2016. http://www.unesco.lv/files/unesco_web_a931d609.pdf. 407 �408 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Religijność potoczna jako element dziedzictwa niematerialnego w aspekcie zrównoważonego rozwoju Katarzyna Smyk* * �Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej, Lublin, e-mail: k.smyk@poczta.umcs.lublin.pl. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój … widzieć w tym można powrót do istoty rzeczy – religia i praktyki religijne odzyskują potencjał porządkowania świata, stają się na powrót legitymizacją ładu. Ład z kolei jest warunkiem sine qua non zrównoważenia i harmonii w rozwoju społeczeństwa. Pojęcie religijności potocznej a zrównoważony rozwój: antropocentryzm Mówiąc o religijności ludowej1 w kontekście Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju, proponuję posłużyć się pojęciem religijności potocznej, które nie jest jeszcze terminem naukowym, ale posiada – w mojej opinii – duży potencjał interpretacyjny. Pojęcie to przywołuję za Piotrem Kowalskim (2002, 2003, 2004), który wychodzi z założenia, że �Zapewne jedną z najważniejszych, w ramach myślenia potocznego, domen musi być religijność, obejmująca przecież nie tylko katechizmowe wyobrażenia na temat Boga, transcendencji, eschatologii, ale także zdania, będące uprawomocnieniem obrazu świata, a dalej – sposobów jego doświadczania, porządku społecznego, etycznego itd. Według badacza „to właśnie religii przychodziło w dawnych kulturach spełniać zadanie jedynego i ostatecznego gwaranta kulturowego ładu” (Kowalski 2004, 105). Wyraża on nadzieję, że i współcześnie religia pełni funkcję „legitymizującą ład” (Kowalski 2004, 105), co w duchu Konwencji UNESCO można rozumieć jako warunek w procesie zrównoważonego rozwoju kulturowego i społecznego (Jasiewicz 2013, 52; Ratajski 2013, 22; Janikowski 2009). Religijność potoczną Kowalski rozumie jako kategorię charakteryzującą „standardy życia religijnego statystycznego Polaka”, którą trzeba lokować 1 �W polskiej etnologii do opisu i interpretacji zjawisk o charakterze religijnym od lat 30. XX wieku odnosi się termin „religijność ludowa”, ufundowany na badaniach tradycyjnej społeczności chłopskiej, nieprecyzyjny, acz będący podstawą wszelkich antropologicznych interpretacji religijności i praktyk pobożności ludowej na gruncie polskim. Zob. prace klasyków: Czarnowski 2005; Tomicki 1981; Stomma 1986 i wiele opracowań późniejszych, np. Niedźwiedź 2006; Bukraba-Rylska 2008, 510–32. 409 �410 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wystąpienie prof. Katarzyny Smyk podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój �wśród najważniejszych wyobrażeń czy motywów, będących własnością każdego człowieka. Można nawet powiedzieć, że potoczne wyobrażenia religijne odzwierciedlają wzory kulturowe, działające skutecznie, gdy poprzestaje się na prostych, „bezpiecznych” […] rozwiązaniach (Kowalski 2004, 106). Przez bezpieczne rozwiązania rozumie Kowalski sytuacje, gdy człowiek uwolniony jest „od ryzyka i brzemienia samodzielnego rozstrzygania”, z którym wiąże się „trud rozważania sensu istnienia i struktury wartości” (Kowalski 2004, 106). Konkluduje gorzko: �Trud, jakiego wymaga udział w porządku symbolu, nie bywa przedmiotem namysłu konsumenta, niezauważającego nawet – pomimo stałej obecności dawnych znaków zamienionych w atrakcyjne gadżety – głębokiej erozji symbolicznej interpretacji świata (Kowalski 2004, 106–07). W takiej sytuacji „rośnie ranga perswazji, zarówno instytucjonalnej, jak i masowej, rozgrywającej się na poziomie potoczności” (Kowalski 2004, 106). Przywołuję pojęcie potocznej religijności w odniesieniu do idei Konwencji UNESCO z 2003 roku z dwu powodów. Po pierwsze, odnoszę je do pozytywnego rozumienia potoczności jako kategorii antropologicznej i kulturowej, której synonimem może być słowo „popularny”, czyli powszechny, praktykowany przez przeciętnych użytkowników danej kultury. Potoczność w rozumieniu logików, filozofów, socjologów i kulturoznawców jest to bowiem określony sposób doświadczania świata i określona postawa wobec niego, utożsamiana z naturalnością, naturalnym nastawieniem do świata i naturalnym jego obrazem (Kwaśnica 1991, 33; Anusiewicz 1992, 9). Wiedza potoczna zaś może być rozumiana jako wiedza grupowa, zdobywana i transmitowana z pokolenia na pokolenie przez sądy utrwalone społecznie. Wobec tego jej badanie bliskie jest założeniom filozofii zdrowego rozsądku – rozsądku utożsamianego z myśleniem potocznym – oraz do antyscjentystycznego stanowiska w humanistyce (Anusiewicz 1992, 9–10; Hołówka 1986, 173), choć sama potoczność zdaniem wielu badaczy nie jest przeciwieństwem naukowego podejścia do rzeczywistości (Kwaśnica 1991, 34; Anusiewicz 1991, 17–18; Maćkiewicz 2000; Krąpiec 1985, 9; Hołówka 1986, 91–172). Po drugie, pojęcie religijności potocznej stosuje w odniesieniu do zjawisk religijności i pobożności ludowej dodatkowy filtr – podmiotowy. Przez to z uniwersum praktyk religijnych wyłączane są do religijności potocznej elementy istotne dla nosicieli kultury – w języku Konwencji UNESCO powiemy: depozytariuszy dziedzictwa. Otóż Konwencja z 2003 roku promuje takie elementy dziedzictwa, „które wspólnoty, grupy i, w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego”2, za istotny składnik swojej tożsamości kulturowej. Zapis ten stanowi 2 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r., Dz. U. 2011 nr 172 poz. 1018, art. 2. 411 �412 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju emanację koncepcji zrównoważonego rozwoju, która przyjmuje, że „nadrzędnym celem rozwoju jest trwałe zaspokajanie potrzeb ludzkich” (Janikowski 2009, 26), jako pierwszą z zasad filaru etycznego wskazując zasadę antropocentryzmu: „istoty ludzkie są i powinny być w centrum zainteresowania w procesie rozwoju” (Janikowski 2009, 26), wraz z niezbywalnym – dopowiedzmy – prawem do swobody wyznawania i praktykowania wybranej religii3, i z poszanowaniem tradycyjnych form wyrażania wiary (Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów 2003, 8–25; Stępniak 2010). Podsumowując, zarówno Konwencja UNESCO z 2003 roku, jak i pojęcie religijności potocznej odwołują się do perspektywy emic (perspektywa insidera kultury) oraz do kategorii potoczności i są fundowane na podmiotowej – antropocentrycznej wizji świata. Tu stawiam problem, który można ująć w trzy pytania. Jakie miejsce dla zjawisk religijności potocznej przewiduje Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku? Jak to się ma do polskiego tradycyjnego systemu wartości? W jakim zakresie działania w myśl Konwencji – którą uznać można za rodzaj instytucjonalnej perswazji – mogą wzmocnić żywotność praktyk religijnych oraz zapobiec erozji, czyli banalizacji symbolicznej interpretacji świata i tym samym oddziaływać pozytywnie na zrównoważony rozwój? Religijność w Konwencji UNESCO z 2003 roku W celu zdefiniowania miejsca religijności w kontekście Konwencji UNESCO z 2003 roku dokonałam przeglądu zestawu dokumentów, które uznać można za wzorcotwórcze, gdyż stanowią wytyczne w zakresie ochrony dziedzictwa niematerialnego. Są to: 1. �Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r. – dokument prawa międzynarodowego; 2. �Dyrektywy operacyjne w zakresie realizacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzic- 3 �Zob. np. art. 53 Konstytucji RP: „Art. 53. 1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii. 2. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują” (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. 1997 nr 78 poz. 43). Dodajmy, że potrzeba ta jest niegasnąca także współcześnie, czego dowodzą prace socjologów religii czy kulturoznawców (np. Mariański 2004; Libiszowska-Żółtkowska 2007; Kupisiński 2015). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój twa kulturowego przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Państw-Stron Konwencji4 – dokument o randze prawa pochodnego; 3. �publikacja Niematerialne dziedzictwo kulturowe (UNESCO 2011) – nadzorowany przez UNESCO komunikat na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego, publikacja popularna; 4. �publikacja Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym, w serii Poradnik światowego dziedzictwa (UNESCO 2015), polskie tłumaczenie tomu wydanego przez UNESCO w 2013 roku – publikacja popularna o charakterze poradnika; 5. �wniosek o wpis zjawiska na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego (wraz z regulaminem, formularzem, komentarzem, wytycznymi; Narodowy Instytut Dziedzictwa, luty 2013)5; 6. �publikacja Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce (Narodowy Instytut Dziedzictwa b.d.) – publikacja popularna dotycząca NDZK w Polsce. Poziom ponadnarodowy W Konwencji UNESCO z 2003 roku nie ma słów „religijność”, „religia” itp., co jest zgodne z zamierzeniami architektów Konwencji. Jak podaje publikacja UNESCO (2011, 48), na pierwszym międzyrządowym posiedzeniu ekspertów w sprawie projektu konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego, które odbyło się w Paryżu we wrześniu 2002 roku, osiągnięto „konsensus w sprawie niewłączania żadnych odniesień do religii w obszarze »praktyk społecznych, rytuałów i obrzędów świątecznych«”. Doprecyzowanie tej postawy znajdujemy w Dyrektywach operacyjnych, gdzie w art. 102 czytamy: „Wszystkie strony zachęca się do zadbania w szczególny sposób o to, aby działania mające na celu podniesienie świadomości: […] (c) nie przyczyniły się do usprawiedliwiania jakiejkolwiek formy dyskryminacji politycznej, społecznej, etnicznej, religijnej, językowej ani płciowej”6. Dlatego w broszurze UNESCO, promującej – niczym doskonale wydany folder reklamowy – ideę NDZK i Konwencję z 2003 roku, podkreślono, że: „Chociaż religie nadają wspólnotom poczucie tożsamości i ciągłości kulturowej, jednakże same w sobie nie są one objęte Konwencją. Odnosi się ona jednak do praktyk kulturowych i kulturowych środków wyrazu inspirowanych religią” (UNESCO 4 � Dyrektywy operacyjne w zakresie realizacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Państw-Stron Konwencji na drugiej sesji (siedziba UNESCO, Paryż, 16–19 czerwca 2008 r.), zmienione na trzeciej (siedziba UNESCO, Paryż, 22–24 czerwca 2010 r.), czwartej (siedziba UNESCO, Paryż, 4–8 czerwca 2012 r.) i piątej sesji (siedziba UNESCO, Paryż, 2–4 czerwca 2014), dostęp online: niematerialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Dyrektywy_operacyjne [data dostępu: 21 marca 2016]. 5 �„Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego: formularz wniosku zgłoszeniowego”, dostęp online: niematerialne. nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK [data dostępu: 7 maja 2017]. 6 Dyrektywy operacyjne…, s. 18. 413 �414 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Procesja Bożego Ciała w Łowiczu. © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Uroczystości ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie. © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój 2011, 55). Dodano następnie sugestię, że w dziedzinie „praktyki społeczne, rytuały i wydarzenia świąteczne” będą mieściły się praktyki religijne. W tej samej publikacji nie uniknięto słowa „religijność”, gdy doprecyzowywano pojęcia sztuk widowiskowych („tańce religijne” – UNESCO 2011, 78), identyfikacji i inwentaryzacji NDZK („religijne ceremonie i pielgrzymki”, „praktyki religijne” – UNESCO 2011, 67) czy w opisach wybranych zjawisk światowego NDZK („rytuały religijne” – UNESCO 2011, 6). „Rosnące znaczenie głównych światowych religii” wymieniane jest zarazem wśród zagrożeń dla NDZK, gdyż wpływa ono na zwyczaje, rytuały i obrzędy świąteczne, odciągając od nich kolejnych uczestników i zmniejszając tym samym grono depozytariuszy (UNESCO 2011, 83). W firmowanej i nadzorowanej przez UNESCO publikacji Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym (notabene raczej dziedzictwem materialnym), która ukazała się w Paryżu w 2013 roku w serii Poradnik światowego dziedzictwa, użyto pojęć: „dziedzictwo religijne” (UNESCO 2015, 30), „zarządzanie dobrami religijnymi”, „dobra światowego dziedzictwa o znaczeniu religijnym” oraz „dziedzictwo będące przedmiotem zainteresowania religijnego” (UNESCO 2015, 50). Wskazywałoby to, że ostatecznie trudno jest mówić o dziedzictwie kulturowym bez użycia wyrazów „religia” czy „religijny”, wszak religia jest jedną z dziedzin kultury, bez których człowiek nie byłby w stanie harmonijnie w sposób pełny funkcjonować (Krąpiec 2008, 91). Na gruncie polskim Na gruncie polskim dziedzictwo niematerialne definiowane jest poprzez pojęcie wartości religijnych, co dokumentują słowa wiceministra Piotra Żuchowskiego we wstępie do publikacji Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce: „Dziedzictwo kulturowe akumuluje i przechowuje wielorakie wartości: intelektualne, moralne, społeczne, religijne czy estetyczne” (Narodowy Instytut Dziedzictwa b.d., 5). Z pozycji autorytetu władzy legitymizuje się zatem i instytucjonalnie promuje integralność religii i NDZK, podkreślając wysoką rangę religijności w kulturze narodowej i w zrównoważonym rozwoju Polski. Ostatnim z analizowanych, wzorcotwórczym na gruncie polskim, komunikatem są komentarze, sformułowane przez Radę ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, powołaną przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W trakcie opracowywania formatki wniosku o wpis elementu na Krajową listę NDZK powstał szereg dokumentów, stanowiących wiążące wytyczne. W objaśnieniu do dziedzin, w jakich przejawia się NDZK, literalnie pojawia się tylko określenie „widowiska religijne” jako przykład zjawisk z dziedziny „sztuki widowiskowe i tradycje muzyczne”. Niemniej 415 �416 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju odnajdziemy więcej pojęć, pod którymi kryją się praktyki religijne. Zgodnie z sugestią UNESCO (zob. UNESCO 2011, 55), najwięcej przykładów dotyczących religijności znajdujemy w dziedzinie c) „zwyczaje, obrzędy i rytuały świąteczne”, w regulaminie składania wniosków nazwanej „praktyki społeczno-kulturowe”7. Są to np. lamenty pogrzebowe, zwyczaje, rytuały i obrzędy doroczne, sytuacyjne i rodzinne: chrzciny, wesela, pogrzeby, zwyczaje odpustowe i pielgrzymki, sposoby świętowania i inne, będące przykładami praktyk religijności ludowej. Praktyki religijności potocznej na polskiej liście dziedzictwa niematerialnego Na polskiej Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego8 znajdują się dwa typy zjawisk związanych z religijnością chrześcijańską: zjawiska prymarnie związane z liturgią chrześcijańską oraz zjawiska, w których odwołania do religii lub liturgii katolickiej są wtórne. Do pierwszej grupy należą: • �uroczystości odpustowe ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie; • ��procesja Bożego Ciała w Łowiczu – święto obchodzone przez katolików ku czci Najświętszego Sakramentu. Zjawiska zawierające wtórne odwołania do religii lub liturgii dzielą się na: a) zwyczaje i obrzędy doroczne: • �przywołówki dyngusowe w Szymborzu (Inowrocław) – zwyczaj odbywający się w Niedzielę Wielkanocną wieczorem, ale stanowiący wprowadzenie do zwyczaju oblewania panien w Wielki Poniedziałek, który ma funkcje zalotne, nie zaś religijne; • �szopkarstwo krakowskie – tradycyjne rzemiosło, rokrocznie mające kulminację w okresie Bożego Narodzenia; szopki przedstawiają wyobrażenie stajenki betlejemskiej i postaci kluczowych dla polskiej religijności, jak Jezus, Maryja, Józef; • �pochód Lajkonika – odbywa się w czwartek w Oktawę Bożego Ciała; data łączy pochód z kalendarzem liturgicznym; geneza zwyczaju jest niereligijna (wiosenne kolędowanie z drewnianym konikiem); b) ceremonie lokalne i środowiskowe nawiązujące do liturgii katolickiej: • �flisackie tradycje w Ulanowie – „beka wiwatówka” (tj. działo flisaków) jest „używana podczas ważniejszych uroczystości kościelnych” (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017); 7 8 „Krajowa lista…”, s. 3–4. �Stan na 1 listopada 2016 roku. Źródło wszystkich materiałów dotyczących polskiej listy: strona internetowa zatytułowana Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Przegląd wpisów na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości warto uczynić przedmiotem kolejnych analiz. Planować można z czasem także poszerzenie polskiego materiału analitycznego, gdy na Krajowej liście NDZK przybędzie wpisów. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój • �tradycyjna technika ludwisarska stosowana w ludwisarni Felczyńskich w Taciszowie – dzwony przekazywane są „najczęściej na kościelną wieżę. W parafii odbywa się z tej okazji zgodny w [sic] wytycznymi Stolicy Apostolskiej rytuał poświęcenia instrumentów” (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Które przejawy religijności potocznej są ważne dla depozytariuszy, zgłaszających element swego dziedzictwa na Krajową listę? By odpowiedzieć na to pytanie, przeanalizowałam oficjalne opisy zjawisk wpisanych na listę, zamieszczone na stronie NID w zakładce Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Skupiłam się na zjawiskach związanych stricte z liturgią: uroczystościach odpustowych ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie (skrót: M) oraz procesji Bożego Ciała w Łowiczu (skrót: Ł). Ilościowo ten materiał nie jest może imponujący, ale pozwala zarysować tendencje w interesującym nas obszarze. Przejawy religijności potocznej w kontekście implementacji w Polsce zapisów Konwencji UNESCO z 2003 roku układają się w kilka grup. 1. �Liturgia w centrum �Jedną z form przejawiania się niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest udział depozytariuszy w kompleksie nabożeństw. W Mikstacie na przykład „uroczystości odpustowe poprzedza 9-dnowa nowenna, a rozpoczyna je msza święta w intencji chorych w niedzielę poprzedzającą odpust”, dwukrotnie odbywa się procesja z Najświętszym Sakramentem i relikwiami św. Rocha, prowadzona jest całonocna adoracja i pasterka o północy, odprawiana jest uroczysta suma o godzinie 11 i msza święta wieczorna itd. (M). 2. Sensualizm religijny i rytualizm �Sensualizm religijny i rytualizm to cechy religijności ludowej, zdefiniowane przez Stefana Czarnowskiego, a doprecyzowywane przez kolejne pokolenia etnologów. Sensualizm oznacza utożsamienie świętości z jej przejawem, doznawanie jej poprzez zmysły oraz zespolenie się „rzeczywistości duchowej z rzeczywistością życia codziennego, osobistego i zbiorowego” (Czarnowski 2005, 116–20; Stomma 1986, 215–19). Rytualizm rozumiany jest jako wystandaryzowanie i ujednolicenie praktyk religijnych oraz zorganizowanie życia zbiorowego za pomocą scenariuszy rytualnych i nakazów obrzędowych (Czarnowski 2005, 123–27; Stomma 1986, 206–09). Odwołujemy się do tych pojęć, gdyż dostrzegamy, że sensualizm i rytualizm cechują praktyki religijne depozytariuszy NDZK. W ich poczuciu ważny jest bowiem tradycyjny kult świętych. Na przykład uroczystości odpustowe stanowią wotum dziękczynne dla św. Rocha za uratowanie 417 �418 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju mieszkańców przed zarazą – nazywane są „imieninami patrona”, a w ich trakcie kultywowana jest legenda o świętym i prezentowane są wystawy z nim związane (M). Wykorzystuje się przy tej okazji typowe tradycyjne atrybuty święta, jak np. odświętne stroje, budowa ołtarzy od lat w tych samych miejscach przez te same grupy społeczności, noszenie w procesji chorągwi, figur, obrazów z wizerunkami świętych, sypanie kwiatów (Ł), ozdoby zwierząt (M). Ważne jest tradycyjne uporządkowanie orszaków, jak np. ściśle ustalony porządek procesji zwierząt prowadzonych przez właścicieli przed ołtarzem: „sam obrzęd święcenia odbywa się według ściśle ustalonego porządku. Najpierw występują jeźdźcy na koniach, następnie konie zaprzężone do powózek, potem pędzi się krowy, a na samym końcu jadą wozy, na których załadowane są owce” (M). Zestawienie to wskazuje na elementy tradycji ugruntowanej w praktykach religijności potocznej przez stulecia do dziś. 3. Elementy niecodzienne �Depozytariusze, opisując swoje dziedzictwo niematerialne związane z praktykami religijnymi, wskazują na cechy tradycyjne dla danej praktyki, ale wyróżniające ją w kalendarzu liturgicznym. Jest to przestrzeń nietypowa dla liturgii, np. cmentarz czy „drewniany kościół pod wezwaniem św. Rocha, na wzgórzu nazywanym obecnie Wzgórzem Cmentarnym bądź Wzgórzem Świętego Rocha” (M). Są to też nadzwyczajni uczestnicy, jak bardzo liczna rzesza „parafian, pielgrzymów, turystów” (M) czy udział Miejsko-Strażackiej Orkiestry Dętej (Ł). Typem nadzwyczajnych uczestników święta są zwierzęta w przestrzeni sacrum (M). Z punktu widzenia depozytariuszy ważna okazuje się niecodzienna atmosfera, co dokumentują słowa: „niespotykane zwyczaje, a także niezwykła i niezapomniana atmosfera, która towarzyszy […] uroczystościom”, „niezwykłe widowisko” (M); „ogromne święto”, „barwna procesja zachwyca niezwykłym klimatem” (Ł). Można więc powiedzieć, że do praktyk potocznej religijności zaliczają się także elementy oswojonej przez stulecia egzotyki, która potęguje emocjonalny związek depozytariuszy ze zjawiskiem dziedzictwa. 4. Lokalność �Piotr Kowalski (2004, 110) zauważył, że z „charakteru myślenia potocznego wynika np. łatwość łączenia silnie emocjonalnie nacechowanego doświadczenia religijnego, manifestowania religijnej uczuciowości z równie emocjonalnie nacechowanym patriotyzmem”. Rzeczywiście, w opisach zjawisk na polskiej liście NDZK także zaznacza się patriotyzm lokalny, a zjawisko dziedzictwa niematerialnego staje się demonstracją przywiązania do Małej Ojczyzny. Na przykład „[p]rzebywanie w Łowiczu w Boże Ciało i uczestnictwo we Mszy Świętej i Procesji, w strojach łowickich, �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój […] jest istotnym wyznacznikiem tożsamości wszystkich mieszkańców Łowicza i Ziemi Łowickiej”, procesja zaś „jest symbolem regionu łowickiego” (Ł). 5. Sakrobiznes �Sakrobiznes w sakrosferze przywołuje Kowalski (2004, 117–22) jako jeden z przejawów religijności potocznej, którego ikonami są stragany, pamiątki, dewocjonalia, plastikowe kopie świętych wizerunków, turystyka religijna, produkty znane z innych kramów i przystosowane do sprzedaży na straganach przykościelnych (np. srebrzyste baloniki w kształcie serc z nadrukiem portretu św. Jana Pawła II, Matki Boskiej Częstochowskiej) itd. Tak rozumiany sakrobiznes okazuje się nieodzowną częścią praktyk religijnych, będących przejawem dziedzictwa niematerialnego, stąd takie elementy merkantylne, jak odpustowe stragany: „Atrakcją dla dzieci, ale nie tylko dla nich jest odbywający się w ulicy poniżej sanktuarium jarmark, zwany w mikstackiej społeczności »budami«. Z tej okazji dzieci otrzymują od rodziców, dziadków pieniążki, tzw. odpustowe” (M). Ujawnia się także turystyka religijna: uroczystości odpustowe „nawet jeśli przypadają w dzień powszedni gromadzą bardzo liczną rzeszę parafian, pielgrzymów, turystów, którzy odpowiednio wcześnie dbają o to, aby ten dzień był dla nich dniem wolnym” (M). 6. Ciągłość – tożsamość – wartości �Depozytariusze zwracają uwagę na to, że poprzez praktyki religijne odbywa się przekaz tradycji, a tym samym zapewniana jest ciągłość tożsamości. Wyrażają to podniosłymi słowami na temat wpisywanego na listę zjawiska dziedzictwa, np.: �To efekt zakorzenienia ich w tej społeczności, ale także dowód trwania w wierze przodków, wierności przekazanym tradycjom. Depozytariusze podkreślali, że osoby pochodzące z Mikstatu przyjeżdżają często na uroczystości odpustowe ze swoimi dziećmi (M). Tradycje związane z procesją Bożego Ciała przekazywane są z pokolenia na pokolenie, całe rodziny angażują się w dekorowanie ołtarzy, noszenie chorągwi parafialnych, figur i obrazów przedstawiających świętych, noszenie sztandarów, poduszek i sypanie kwiatów. […] Przebywanie w Łowiczu w Boże Ciało i uczestnictwo we Mszy Świętej i Procesji, w strojach łowickich, stanowi ważny czynnik budujący indywidualną tożsamość (Ł). �Uczestnictwo to także wiązane jest z prestiżem społecznym: „noszenie chorągwi parafialnych jest […] wielkim honorem i ogromnym wyróżnieniem”, dlatego niektórzy pełnią te prestiżowe funkcje nieprzerwanie przez dziesięciolecia (Ł). �Kolejną wartością akcentowaną przez depozytariuszy jest integracja dawnych i obecnych parafian: „Na odpust świętego Rocha starają się przybyć wszyscy ci, którzy kiedyś mieszkali w para- 419 �420 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju fii”, „msza święta odprawiana jest zawsze przez kapłanów pochodzących z tej parafii”, a św. Roch „integruje tych, którzy dziś mieszkają w tym środowisku, z tymi, którzy żyli tutaj kiedyś” (M). „Procesja Bożego Ciała w Łowiczu łączy rodziny i pokolenia. Wielkie przywiązanie Łowiczan do tej tradycji sprawia, że wracają z dalekich stron (ze świata) do rodzinnego domu by uczestniczyć w tym wyjątkowym dla nich święcie” (Ł). W odnawianą podczas uroczystości wspólnotę włączani są także zmarli: �Przystrojone gladiolami groby, palące się znicze są symbolem niezwykłej wspólnoty tych, którzy kiedyś oddawali cześć św. Rochowi z tymi, którzy czynią to dziś. To w pewnym sensie spotkanie pokoleń, hołd składany tym, dzięki którym ta tradycja przetrwała do dziś (M). �Formularz wniosku o wpis zjawiska na polską listę nie wymaga takich informacji, niemniej depozytariusze je podają, a to znaczy, że są one dla nich ważne – zatem istotne dla religijności potocznej. Podsumowanie Piotr Kowalski odnosi koncept religijności potocznej do kiczu jako kategorii kulturowej i etycznej (nie estetycznej ani artystycznej – por. np. Broch 1998; Hendrykowski 1997), konkludując: �Postawa wobec świata, sposoby jego percepcji, porządkowania, konceptualizowania, które znajdują swój wyraz w różnych postaciach kiczu, od dawna zawłaszczają życie religijne. Być może teraz jest trudniej niż kiedyś, bo dzisiejszy przeciętny użytkownik świata, z łatwością znajdując dostęp do każdego jego zakątka i elementu, z coraz większą łatwością rezygnuje z tego, co wymaga interpretacyjnego wysiłku czy egzystencjalnej niewygody. Wszystko się miesza, nieodróżnialność paraliżuje wysiłki porządkowania świata (Kowalski 2004, 141–42). Tymczasem pojawienie się w powyższej analizie części 6. Ciągłość – tożsamość – wartości zaświadcza o tendencji odwrotnej w mentalności członków tych społeczności, które stają przed zadaniem identyfikacji swego dziedzictwa niematerialnego, czyli rozpoznania elementów swej tożsamości kulturowej. Widzieć w tym można powrót do istoty rzeczy – religia i praktyki religijne odzyskują potencjał porządkowania świata, stają się na powrót legitymizacją ładu. Ład z kolei jest warunkiem sine qua non zrównoważenia i harmonii w rozwoju społeczeństwa. Oto bowiem depozytariusze, wnioskujący o wpis zjawiska na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, podejmują – wspomniany przez Kowalskiego, a zarzucony w kulturze masowej – „wysiłek interpretacyjny”. Dają �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój tym samym dowód autorefleksji nad własną tożsamością kulturową, wychodzą poza granice komfortu, cechującego kiczowatość9. Depozytariusz dziedzictwa jako uczestnik kultury (insider) wychodzi tym samym poza perspektywę emic i poszerza swój ogląd świata – wciela się w zewnętrznego obserwatora (outsider) i z tego punktu widzenia (już poniekąd z perspektywy etic) szacuje wyjątkowość, złożoność i głębię treści swojej kultury i decyduje, w co inwestować siły i pracę, by zapewnić swojej społeczności zrównoważony rozwój. Konwencja UNESCO z 2003 roku może być w tym procesie skutecznym narzędziem, gdyż nakłada obowiązek włączania depozytariuszy do prac na każdym etapie przygotowywania wniosku o wpis na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a także do ochrony tego dziedzictwa zgodnie z planem załączonym do wniosku. Celem jej jest natomiast m.in. potrzeba „budowania […] większej świadomości, że niematerialne dziedzictwo kulturowe i jego ochrona mają istotne znaczenie”10. Czy Konwencja UNESCO z 2003 roku może stać się jednym z instrumentów „zarządzania” religijnością potoczną? Kiedy Konwencja osiągnie taką siłę oddziaływania, by „zarządzać” potoczną konceptualizacją świata, np. wyprowadzając praktyki religijne poza domenę banalizacji i kiczu ku światłu pełnej świadomości ich istoty i wagi? Czy może wpływać na kształtowanie świadomości depozytariuszy dziedzictwa, zmieniać ich podejście do praktyk religijnych jako wartości godnej ochrony i marki UNESCO? To na gruncie polskim tematy dla następnych analiz. Bibliografia Anusiewicz, Janusz. 1991. „Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki”. W Podstawowe pojęcia i problemy, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego, 17–30. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Anusiewicz, Janusz. 1992. „Potoczność jako sposób doświadczania świata i jako postawa wobec świata”. W Potoczność w języku i w kulturze, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Franciszka Nieckuli, 9–20. Język a Kultura 5. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Broch, Hermann. 1998. Kilka uwag o kiczu i inne eseje. Przetłumaczone przez Danutę Borkowską, Jana Garewicza i Ryszarda Turczyna. Warszawa: Czytelnik. Bukraba-Rylska, Izabella. 2008. Socjologia wsi polskiej. Warszawa: PWN. 9 Kiczowatość cechuje się m.in. postawą łatwej akceptacji i potrzebą komfortu (Moles 1978, 76–80). 10 Konwencja UNESCO…, s. 2. 421 �422 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Czarnowski, Stefan. 2005. Kultura. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”. Hendrykowski, Marek. 1997. „Kłopoty z kiczem filmowym”. W Niedyskretny urok kiczu. Problemy filmowej kultury popularnej, pod redakcją Grażyny Stachówny, 9–18. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”. Hołówka, Teresa. 1986. Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Janikowski, Ryszard. 2009. „Kultura osią zrównoważonego rozwoju”. W Kultura a zrównoważony rozwój. Środowisko, ład przestrzenny, dziedzictwo w świetle dokumentów UNESCO i innych organizacji międzynarodowych, pod redakcją Ryszarda Janikowskiego i Kazimierza Krzysztofka, 17–38. Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO. Jasiewicz, Zbigniew. 2013. „Przedmiot i funkcje Konwencji o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Spojrzenie etnologa”. W Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona, pod redakcją Jana Adamowskiego i Katarzyny Smyk, 51–63. Lublin – Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. 2003. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii. Zasady i wskazania. Przetłumaczone przez Józefa Srokę. Poznań: Pallotinum. Kowalski, Piotr. 2002. „Religijność potoczna. Notatki na temat kiczu i religii”. Dekada Literacka 3–4: 38–45; przedruk: Kowalski, Piotr. 2003. „Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes”. W Życie codzienne Polaków na przełomie XX i XXI w., pod redakcją Rocha Sulimy, 187–206. Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”. Kowalski, Piotr. 2004. „Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes”. W Piotr Kowalski, Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, poglądów i mistyfikacji, 101–45. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Krąpiec, Mieczysław Albert. 1985. Język i świat realny. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Krąpiec, Mieczysław Albert. 2008. O filozofii. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu; Katedra Metafizyki KUL. Kupisiński, Zdzisław, red. 2015. Potrzeba religii. Dynamika praktyk religijnych i rytualnych. Lublin: Wydawnictwo KUL. Kwaśnica, Robert. 1991. „Rzeczywistość jako byt sensu. Teza o językowym tworzeniu rzeczywistości”. W Podstawowe pojęcia i problemy, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego, 31–60. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Libiszowska-Żółtkowska, Maria, red. 2007. Religia i religijność w warunkach globalizacji. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Maćkiewicz, Jolanta. 2000. „Potoczne w naukowym – niebezpieczeństwa i korzyści”. W Językowy obraz świata i kultura, pod redakcją Anny Dąbrowskiej i Janusza Anusiewicza, 107–13. Język a Kultura 13. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytet Wrocławskiego. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Mariański, Janusz. 2004. Religijność społeczeństwa polskiego w perspektywie europejskiej. Próba syntezy socjologicznej. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Moles, Abraham. 1978. Kicz czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Przetłumaczone przez Anitę Szczepańską i Ewę Wende. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Narodowy Instytut Dziedzictwa. b.d. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce. Opracowane przez Annę Marconi-Betkę, Katarzynę Sadowską-Mazur i Julię Włodarczyk. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Narodowy Instytut Dziedzictwa. 2017. „Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego”. Data dostępu: 7 maja. http://niematerialne.nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK/. Niedźwiedź, Anna. 2006. „Pojęcie religijności ludowej w polskiej tradycji etnologicznej”. W Człowiek i sacrum. O pojęciach religijnych w języku i kulturze. Materiały pokonferencyjne, pod redakcją Doroty Sarzyńskiej i Ryszarda Tokarskiego, 237–47. Sandomierz: Towarzystwo Naukowe Sandomierskie; Wyższa Szkoła Humanistyczno-Przyrodnicza. Ratajski, Sławomir. 2013. „Koncepcja ochrony dziedzictwa niematerialnego w Konwencji UNESCO”. W Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona, pod redakcją Jana Adamowskiego i Katarzyny Smyk, 21–33. Lublin – Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Stępniak, Marek. 2010. „Religijność ludowa jako droga przekazu tradycji”. Łódzkie Studia Teologiczne 19: 276–83. Stomma, Ludwik. 1986. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Tomicki, Ryszard. 1981. „Religijność ludowa”. W Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, pod redakcją Marii Biernackiej, Marii Frankowskiej i Wandy Paprockiej, 2: 29–70. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. UNESCO. 2011. Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Paryż: UNESCO. UNESCO. 2015. Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym. Polska wersja językowa pod redakcją Katarzyny Piotrowskiej i Dąbrówki Lipskiej. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Data dostępu: 6 listopada 2016. http://www.nid.pl/pl/Wydawnictwa/inne%20wydawnictwa/Managing%20Cultural%20WH_PL%20(3).pdf. 423 �424 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Znaczenie współpracy międzyinstytucjonalnej dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju. Przypadek budowania techniką suchego muru Mirela Hrovatin* * �Starszy ekspert i doradca, Ministerstwo Kultury, Republika Chorwacji (Ministarstvo kulture Republike Hrvatske), e-mail: mirela.hrovatin@min-kulture.hr. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Eksploatacja zasobów naturalnych mogłaby zostać odpowiednio zmniejszona poprzez nadanie większego znaczenia tradycyjnym sposobom ich wykorzystywania oraz poprzez włączenie starego know-how do zarządzania pewnymi obszarami geograficznymi, w tym krajobrazami o wysokich walorach kulturowych i przyrodniczych. Wprowadzenie Zrównoważony rozwój w kontekście ochrony dziedzictwa kulturowego jest zagadnieniem wieloaspektowym (Albert 2015, 17). Niniejszy artykuł omawia tylko niektóre kwestie dotyczące związku między niematerialnym dziedzictwem kulturowym a zrównoważonym rozwojem. Jako ekspert oraz urzędnik państwowy w chorwackim Ministerstwie Kultury (Ministarstvo kulture) zajmujący się ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego, stawałam przed licznymi dylematami związanymi z koncepcją włączenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego do obecnego głównego nurtu społecznego w celu zabezpieczenia jego żywotności. W tym sensie zrównoważony rozwój okazał się być istotnym czynnikiem w kontekście celów związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego przewidzianych w Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku1. W niniejszym artykule poruszę kwestie gospodarczego wykorzystania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, szerszych społecznych implikacji jego ochrony oraz praw własności intelektualnej do tego dziedzictwa, opierając się na moich spostrzeżeniach dotyczących kilku przypadków w Chorwacji. Aby poszerzyć kontekst, należy wspomnieć, że liczne międzynarodowe wysiłki mające na celu ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego wywarły wpływ na Chorwację, która w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci starała się wdrożyć ogólne wytyczne poprzez ustawodawstwo krajowe i planowane działania (Domijan 2004). Co więcej, w ostatnich latach w Chorwacji wzrosło zain1 �Informacje o związku niematerialnego dziedzictwa kulturowego ze zrównoważonym rozwojem w świetle Konwencji z 2003 roku można znaleźć w internetowej publikacji UNESCO Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development (Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój) (UNESCO 2015). 425 �426 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju teresowanie ochroną przyrody w związku z kwestiami wynikającymi z potrzeby rozwoju przemysłowego i wykorzystania zasobów naturalnych. Ponadto już w roku 1979 Jeziora Plitwickie – jeden z najważniejszych chorwackich parków narodowych, oraz Stare Miasto w Dubrowniku, zaliczane do najważniejszych miast pod względem kulturalnym i historycznym, zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Po zakończenie wojen w byłej Jugosławii, toczących się w latach 90. (nazywanych w Chorwacji wojną domową lat 90.), wpisanie obiektów na listę materialnego dziedzictwa zwróciło uwagę na potrzebę zadbania o cenne dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze w Chorwacji, szczególnie zważywszy na to, że wojna spowodowała wiele zniszczeń zabytków oraz przyrody (Goldstein 1999). Jednak ocena szkód wojennych w Chorwacji koncentrowała się głównie na materialnym dziedzictwie kulturowym, a nie na dziedzictwie niematerialnym2. Niestety, niematerialne dziedzictwo kulturowe również bardzo ucierpiało wskutek przymusowych przesiedleń ludności i zaniku tradycyjnych form wyrazu. Na szczęście w większości przypadków (choć nie we wszystkich) zostały one przywrócone do życia wraz z powrotem uchodźców do swoich domów, co pokazało, że know-how i wiedza posiadana przez depozytariuszy stanowi solidną podstawę dla kontynuacji tradycji, nawet po tak traumatycznych wydarzeniach, jak wojna i przesiedlenia ludności. Jednym z takich przypadków są obchody dnia św. Błażeja3 w Dubrowniku, które odbywają się co roku od X wieku. Wydarzenie to zostało reaktywowane, gdy tylko wojna się skończyła. Zasadnicza część święta odbywa się na głównej ulicy Dubrownika – Stradun, a jego obchody wznowiono, gdy tylko minęło zagrożenie, jeszcze zanim w mieście odbudowano zniszczone budynki. Stanowi to kolejny dowód na to, jak bliski jest związek niematerialnego dziedzictwa kulturowego ze środowiskiem, w którym ono powstaje i jest praktykowane. Niestety, coraz większym zagrożeniem dla tych obchodów jest masowa turystyka, która powoduje szybkie wyludnianie się miasta. Obecnie planowane są działania, które mają ograniczyć liczbę turystów, by powstrzymać negatywne skutki dla miasta4. Dobrym przykładem łączenia turystyki oraz niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym zapewnieniu zrównoważonego rozwoju w perspektywie długoterminowej, jest również Projekt Batana Ecomuseum5, który ma kilka celów: ochronę niematerialnego dziedzictwa 2 �Na całym świecie dziedzictwo niematerialne jest systematycznie chronione dopiero od niedawna. Źródłem inspiracji w tym zakresie jest Konwencja z 2003 roku. Dlatego też nie tylko Chorwacja koncentrowała się przez długi czas głównie na dziedzictwie materialnym, a nie na niematerialnym (patrz Bouchenaki 2004). 3 �„Obchody dnia św. Błażeja” zostały wpisane na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. 4 Na temat relacji pomiędzy tradycyjnym dziedzictwem a turystyką, patrz Jelinčić 2006. 5 Informacje o Projekcie Batana można znaleźć na stronie internetowej www.batana.org. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój kulturowego, zachowanie obiektów i budynków, włączenie depozytariuszy do planowania, kontrolowanie turystyki przez samych depozytariuszy, wprowadzenie tradycyjnej żywności na rynek oraz jej wykorzystywanie zarówno w turystyce, jak i w codziennym życiu, programy edukacyjne, bezpośrednie przekazywanie know-how, międzynarodową współpracę itd. Są to ważne cechy tego projektu, w którym decyzje podejmują co prawda wszystkie zainteresowane podmioty, ale główna rola przypada samym depozytariuszom oraz lokalnej społeczności, wspieranym przez lokalne władze oraz instytucje eksperckie. Dzięki pomyślnemu wdrożeniu projekt ten został wpisany do Rejestru dobrych praktyk w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Wydarzenia wojenne i masowa turystyka nie są jedynymi czynnikami, które mają wpływ na dziedzictwo kulturowe w Chorwacji oraz jego żywotność. Od prawie 100 lat chorwackie dziedzictwo kulturowe jest objęte stałą opieką konserwatorską (Deranja Crnokić 2015), a Ministerstwo Kultury prowadzi Krajowy rejestr dóbr kultury (Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske), obejmujący łącznie około 5 tys. elementów dziedzictwa nieruchomego, ruchomego oraz przyrodniczego6. Pierwsze elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego zostały wpisane do Krajowego rejestru około roku 2000. Obecnie (stan na rok 2017) znajduje się w nim 150 elementów tego dziedzictwa, a 15 zostało ponadto umieszczonych na listach NDZK UNESCO. Tak duża liczba elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego wpisanych w ciągu zaledwie 10 lat jest wynikiem dobrej współpracy pomiędzy Ministerstwem Kultury, ekspertami i depozytariuszami. Współpraca ta umożliwiła szybkie gromadzenie dokumentacji, której tworzenie stanowi do pewnego stopnia kontynuację wcześniejszej dobrej praktyki konserwatorskiej w Chorwacji, oraz dostosowanie jej do niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako specyficznej kategorii dziedzictwa kulturowego (Hrovatin 2016). Uważam ponadto, że szybkość dodawania wpisów jest także odzwierciedleniem długoterminowego procesu trwającego w Chorwacji oraz na świecie od kilku dekad: lokalne społeczności oraz różni inni lokalni interesariusze (w tym muzea, przedsiębiorstwa i organizacje turystyczne) coraz bardziej zdają sobie sprawę z wartości lokalnego i narodowego dziedzictwa, w tym niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które społeczeństwo uznaje za zagrożone, jeżeli nie będzie dobrze dokumentowane i przekazywane. Depozytariusze i lokalne społeczności nie tylko coraz bardziej angażują się we wdrażanie różnych programów dotyczących ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ale dbają również o to, by ich dziedzictwo było odpowiednio prezentowane ogółowi społeczeństwa. Biorą też aktywny udział we wszystkich etapach różnych procesów, takich jak pro6 Rejestr jest publicznie dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Kultury: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212. 427 �428 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Petrebišća: wznoszenie i odnawianie murów z kamienia bez użycia zaprawy, 2014. Fot. Nevena Kereša, © Association 4 grada Dragodid. Tworzenie interaktywnych map obiektów zbudowanych techniką suchego muru z udziałem ekspertów i depozytariuszy, http://suhozid.geof.unizg.hr [data dostępu: 28 października 2016]. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wadzenie badań, dokumentowanie, opracowywanie ich własnych projektów w zakresie ochrony, włączanie ich do turystyki, zabieganie o wsparcie finansowe, co ostatecznie prowadzi do wpisania elementów do Krajowego rejestru. Prowadzenie tych działań w Chorwacji umożliwiły w pewnym stopniu również następujące czynniki: rozwój globalnej komunikacji, odbudowa po wojnie lat 90., stała obecność etnologów i antropologów kulturowych w niektórych społecznościach, podejmowanie przez muzea większej liczby działań adresowanych do lokalnych społeczności, prezentowanie lokalnego dziedzictwa na potrzeby turystyki, ogólny rozwój kraju w wyniku otwarcia się lokalnych społeczności na współpracę międzynarodową i regionalną oraz inne czynniki. Przypadek budowania techniką suchego muru7 Mimo że Chorwacja stworzyła solidne podstawy prawne do rozwoju ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego na wysokim poziomie, w dalszym ciągu istnieją problemy, z którymi należy się uporać i które stają się coraz trudniejsze do rozwiązania, zwłaszcza w odniesieniu do niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jedną z takich kwestii jest pogodzenie nowych wymogów rolniczych i gospodarczych z zachowaniem krajobrazów oraz tradycyjnych sposobów użytkowania gruntów, które pozwoliłoby na dostosowanie się do nowych potrzeb społecznych. Przyjrzyjmy się teraz budowaniu techniką suchego muru jako elementowi niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Technika ta została wpisana do Krajowego rejestru, jednak w dalszym ciągu pozostaje wiele kwestii do rozwiązania dotyczących jej przyszłej żywotności. Z jednej strony istnieją depozytariusze, którzy zachowują i stosują tradycyjne know-how, z drugiej jednak strony są oni zbyt rozproszeni, by wywrzeć większy wpływ na szerszą społeczność oraz na interesariuszy obecnych na rynku, którzy mogliby ich włączyć do nowych projektów. Dragodid8 – organizacja pozarządowa, która zajmuje się wyłącznie ochroną tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz jego przyszłością – podejmuje aktywne działania mające na celu zmniejszenie przepaści pomiędzy tradycyjnym zapotrzebowaniem na budowle z kamienia oraz nowymi ekonomicznymi i rozwojowymi potrzebami społeczeństwa jako całości. �Technika ta zakłada budowę z ciosów kamiennych bez zaprawy, bywała również stosowana od starożytności w różnych regionach – przyp. red. 7 �Informacje o działalności oraz misji tej organizacji pozarządowej można znaleźć na stronie internetowej: www.dragodid.org. 8 429 �430 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rovinj: warsztaty budowania drewnianych łodzi batana wykorzystujące multimedia, 2015. Fot. Kosjenka Brajdić Petek, © Ecomusem Batana. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Charakterystyczną cechą adriatyckiego krajobrazu jest kras (skały wapienne i dolomitowe). Niewiele tamtejszej ziemi można wykorzystać pod uprawy. Dlatego też w przeszłości tradycyjnym sposobem pozyskiwania pól było usuwanie kamieni, z których następnie budowano niskie i długie murki. Chroniły one ziemię przed wypłukaniem przez wodę i wiatr, a także przed zwierzętami. Wiedza ta sięga czasów prehistorycznych i jest wykorzystywana do dzisiejszego dnia. Jednak zaczęła ona powoli zanikać, ponieważ gospodarka w rejonie Adriatyku w XX wieku została w większości zdominowana przez turystykę morską, która stała się łatwiejszym źródłem dochodu dla wielu ludzi. W dzisiejszych czasach, nawet jeżeli niektórzy rolnicy nadal użytkują i uprawiają ziemię na obszarach krasowych, zazwyczaj nie korzystają z usług osób, które wiedzą, jak budować tradycyjne kamienne murki bez zaprawy, i wznoszą je z betonu lub z innych nowszych materiałów. W ten sposób nie tylko niszczą wizualne i historyczne walory użytkowanego przez siebie kulturowego krajobrazu, ale także pośrednio zagrażają niematerialnemu dziedzictwu, które wiąże się z dawnymi strukturami tego rodzaju. W związku z tym niezbędna jest zmiana nie tylko na poziomie lokalnym, ale w szczególności na szczeblu państwowym, która zabezpieczy bieżące ekonomiczne potrzeby mistrzów posiadających te umiejętności. Jednak Ministerstwo Kultury nie może zapewnić takiej ochrony dla elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego bez pomocy innych instytucji, takich jak Ministerstwo Gospodarki (Ministarstvo gospodarstva), Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (regionalnog razvoja), Ministerstwo Turystyki (turizma), Ministerstwo Rolnictwa (poljoprivrede), Ministerstwo Środowiska (zaštite okoliša), oraz innych instytucji. Aktywne zaangażowanie innych organizacji, takich jak Chorwacka Izba Rzemieślnicza (Hrvatska obrtnička komora), również mogłoby pomóc w zapewnieniu widoczności i nowego wykorzystania tradycyjnej wiedzy. Dialog pomiędzy tymi podmiotami dotyczący kwestii związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz jego zrównoważonym rozwojem był dotąd bardzo ograniczony i wymaga instytucjonalnego wsparcia różnych sektorów. Jednym z przykładów możliwego wykorzystania tradycyjnej wiedzy i umiejętności w zakresie budowania techniką suchego muru jest Równina Starego Gradu na wyspie Hvar, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jej największą wartość stanowi to, że jest ona unikalnym przykładem geometrycznego podziału gruntów wykorzystywanego już w czasach starożytnych. Istnieje ogromna potrzeba zachowania starożytnego wyglądu i sposobu użytkowania tych gruntów, zwłaszcza dzisiaj, gdy są one uznawane za bezcenny zabytek dziedzictwa kulturowego. W tym właśnie celu opracowano projekty, które mają zapewnić zrównoważone gospodarowanie tymi gruntami9. 9 �Informacje uzyskane na spotkaniach ekspertów poświęconych przygotowaniu wielonarodowej dokumentacji dotyczącej budowania techniką suchego muru, które odbyły się w chorwackim Ministerstwie Kultury. 431 �432 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eksperci są zgodni, że znaczącą rolę w tym zakresie powinni pełnić mistrzowie budowania techniką suchego muru. Jednak nawet jeżeli przyszli zarządcy zatrudnią tych mistrzów, to nie będą dysponować środkami prawnymi, by zaangażować ich przy renowacji dawnych murów zbudowanych w technice suchego kamienia na Równinie. Główną przeszkodą jest fakt, że indywidualni tradycyjni mistrzowie w dalszym ciągu nie mają możliwości, by uzyskać wymagane zawodowe licencje (tak jak na przykład architekci), ponieważ nie posiadają dowodów, że uzyskali swoje kwalifikacje zgodnie z obowiązującą procedurą. Tymczasem nie są to umiejętności zdobyte podczas zorganizowanych zajęć, lecz przekazane bezpośrednio przez członków rodziny (głównie mężczyzn, ale również przez kobiety) oraz sąsiadów. Wpisanie tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do Krajowego rejestru otwiera możliwości uzyskania specjalnych licencji uprawniających osoby z takimi tradycyjnymi umiejętnościami do wykonywania prac renowacyjno-konserwatorskich. Pozwoliłoby to depozytariuszom wejść na rynek, a społeczeństwo doceniłoby ich rolę jako strażników tradycyjnej wiedzy i umiejętności. Oprócz murów z suchych kamieni w całym regionie Adriatyku znajduje się wiele innych starych budynków i obiektów z kamienia, które wymagają renowacji, w czym stary know-how byłby przydatny. Zatrudnienie tradycyjnych mistrzów miałoby więc większy sens niż korzystanie z usług licencjonowanych firm, które specjalizują się jedynie w budownictwie i architekturze. Co więcej, jeżeli te tradycyjne umiejętności będą gwarantować przyszłe zatrudnienie, zachęci to młodsze pokolenia do ich opanowywania. W tym sensie zapewnienie formalnych form kształcenia lub praktyk dla mistrzów w licencjonowanych szkołach lub na kursach byłoby znaczącym krokiem w kierunku zabezpieczenia zrównoważonego rozwoju tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Obecnie jednak jedynymi działaniami podejmowanymi w zakresie kształcenia są odbywające się sporadycznie warsztaty, organizowane przez Dragodid i prowadzone na adriatyckim wybrzeżu przy pomocy lokalnych depozytariuszy i władz samorządowych. Przyczyniają się one do podniesienia świadomości potrzeby zachowania tego dziedzictwa w lokalnym środowisku. Co więcej, gdyby te umiejętności były nauczane w ramach systematycznie prowadzonych szkoleń, mogłoby to zapewnić długoterminowe rezultaty w ich jakościowym przekazywaniu i pomogłoby zatrzymać nowo wykwalifikowane osoby w lokalnych społecznościach, które zmagają się z problemem wyludnienia w związku z malejącą w ostatnich dekadach liczbą mieszkańców na adriatyckim wybrzeżu, a w szczególności na wyspach. Ten stary know-how może również zostać z powodzeniem wykorzystany, by zaspokoić obecne zapotrzebowanie rynkowe na budowle z kamienia. Wiele ludzi urządza swoje domy i podwórka �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój w starym śródziemnomorskim stylu, by przyciągnąć turystów, którzy szukają miejsc o autentycznym charakterze. Niestety, wielu właścicieli domów korzysta z gotowych produktów niskiej jakości, takich jak betonowe półfabrykaty, które tylko imitują budowle zbudowane techniką suchego muru. Prawdopodobnie ludzie ci nie zdają sobie sprawy z negatywnego wpływu, jaki ma to na estetykę przestrzeni oraz na ogólnie rozumiane niematerialne dziedzictwo. Dlatego też należy nieustannie podnosić świadomość wartości tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz działać na rzecz jego włączenia do obecnych trendów i potrzeb rynku ekonomicznego oraz społeczeństwa. Co więcej, ten rodzaj niematerialnego dziedzictwa kulturowego i możliwości jego wykorzystania zostałyby docenione przez społeczności i rodziny, gdyby aktywnie angażowano szersze kręgi społeczne oraz interesariuszy rynku ekonomicznego. Prawa własności intelektualnej oraz niematerialne dziedzictwo kulturowe Jednym z zagadnień, które poruszono oprócz kwestii dotyczących wpisów do Krajowego rejestru oraz na listy UNESCO, jest rywalizacja pomiędzy lokalnymi społecznościami zabiegającymi o przyznanie praw własności intelektualnej do niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Nikočević i in. 2012). Problem własności intelektualnej był w rzeczywistości jednym z głównych powodów, dla których Konwencja z 2003 roku nie została opracowana i wprowadzona wcześniej10. Wpływ zachodnich kultur oraz nowe światowe trendy dotyczące ochrony praw autorskich we wszystkich sferach produkcji i kreatywności są dziś widoczne także w Chorwacji. Kwestia własności intelektualnej jest już poruszana od jakiegoś czasu, a w przypadku niematerialnego dziedzictwa kulturowego pojawia się zwykle wtedy, gdy depozytariusze chcą korzystać z materialnego aspektu swojego niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Rzeczywiście jest to dziś kolejny problem związany z trwałością niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Kto więc ma prawo do niematerialnego dziedzictwa kulturowego? Kto może je wykorzystywać i czerpać z niego korzyści? Kto może sprzedawać produkty będące rezultatem tego tradycyjnego know-how? Początkowo może się wydawać, że są to proste pytania i że odpowiedź na nie można uzyskać, zasięgając opinii instytucji zajmujących się prawami własności intelektualnej. W Chorwacji istnieją odpowiednie przepisy, które regulują tę kwestię, 10 �Według historii Konwencji z 2003 roku przedstawionej na stronie internetowej UNESCO (UNESCO 2016). 433 �434 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju a mianowicie ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych11. Ponadto Państwowe Biuro Własności Intelektualnej (Državni zavod za intelektualno vlasništvo)12 świadczy usługi dla osób pragnących chronić swoją własność intelektualną. Biuro wydaje np. specjalne „oznaczenie pochodzenia” dla niektórych tradycyjnych produktów, takich jak tradycyjny haft, tzn. koronki. W praktyce oznaczenie to uprawnia grupy, organizacje pozarządowe oraz indywidualne osoby do sprzedawania swoich produktów na rynku pod ich tradycyjną nazwą (np. koronki z Lepoglavy, koronki z Pagu itd.). Co więcej, jest ono dobrze umocowane w ramach prawnych państwa. Jednak w kilku społecznościach rozpowszechnianie fałszywych informacji na temat elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego doprowadziło do sytuacji, w której uprawnienia zostały przyznane tylko osobom o to się ubiegającym, z pominięciem tych, które albo nie znały swoich praw, albo nie zostały poinformowane o możliwości wnioskowania o oznaczenie. Również osoby niezwiązane z daną jednostką, grupą lub nawet organizacją pozarządową, która wnioskuje o przyznanie oznaczenia, są pomijane i tym samym zostają pozbawione swoich praw. Kto może chronić tych, którzy są pozbawieni możliwości dochodzenia praw do swojej tradycji oraz jej wykorzystywania? Mają oni prawo do złożenia skargi lub ubiegania się o certyfikat potwierdzający, że mogą używać tradycyjnej nazwy dla swoich produktów, jednak może im być trudno udowodnić, że posiadają know-how w tym zakresie, przed kompetentną organizacją pozarządową lub osobą, która ocenia, czy ich produkt jest wytwarzany we „właściwy”, tradycyjny sposób, czy też nie. Z tego też względu jednostka może być narażona na manipulacje ze strony silniejszej grupy lub osoby z danej społeczności. Problem relacji władzy mógłby zostać rozwiązany w drodze publicznych dyskusji, poprzez aktywne zaangażowanie ekspertów, dodatkowe badania naukowe, podawanie wyników badań do wiadomości publicznej oraz włączenie lokalnych władz do działań mających na celu likwidowanie takich nierówności społecznych (przy założeniu, że władze nie popierają silniejszych grup). Nie podaję tutaj żadnych przykładów, ponieważ Ministerstwo Kultury postarało się, by w materiałach będących podstawą wniosku o wpisanie danego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do Krajowego rejestru zostali wymienieni wszyscy depozytariusze. Niektóre osoby, które zostały pominięte, kontaktowały się z ministerstwem już po dokonaniu wpisu i zostały później dopisane do nowych, poprawionych list depozytariuszy. Listy te zostały ponadto wysłane do uprzednio wpisanych osób, żeby one też dowiedziały się o nowych depozytariuszach. Gdy tylko jest to możliwe, eksperci z ministerstwa oraz 11 12 � Zakon o autorskom pravu i srodnim pravima, Narodne Novine [Dziennik Urzędowy] nr 167/2003, 22 października 2003. Więcej informacji o Państwowym Biurze Własności Intelektualnej można znaleźć na stronie www.dziv.hr. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój instytucje eksperckie podnoszą świadomość obywateli na temat tej kwestii, wyjaśniając, że niematerialne dziedzictwo kulturowe jest częścią kultury, która należy do szerszej społeczności, a nie tylko do indywidualnych osób. Dzięki temu wszyscy depozytariusze danego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego mają zapewnioną właściwą pozycję w związku z ich niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Oprócz haftu, wiele pierwszych propozycji wpisów do Krajowego rejestru dotyczyło tradycyjnych chorwackich produktów spożywczych, ponieważ różne grupy i indywidualne osoby chciały chronić swoje przepisy oraz know-how dotyczące przygotowania tradycyjnych posiłków, ciast oraz innych potraw. Oczywiście było to dla depozytariuszy najłatwiejszym sposobem na uzyskanie oficjalnego potwierdzenia, że mogą korzystać z prawa do swojej tradycji oraz sprzedawać wytwarzane przez siebie produkty, które się na niej opierają. Znaczenie tradycyjnych produktów spożywczych oraz duża liczba zgłoszeń dotyczących tego rodzaju niematerialnego dziedzictwa kulturowego wynikały również z braku innych zachowanych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w niektórych lokalnych społecznościach. Tym niemniej Ministerstwo Kultury nie miało zamiaru udzielać którejkolwiek z grup lub osób oficjalnego poparcia i uznawało tradycyjne rodzaje produktów spożywczych wyłącznie jako specyficzne dla większych obszarów geograficznych, nie przypisując ich tylko jednej osobie lub grupie osób. Doprowadziło to do braku zainteresowania zgłaszaniem kolejnych tradycyjnych metod produkcji żywności do wpisania do Krajowego rejestru. Zamiast tego depozytariusze zaczęli składać wnioski w Ministerstwie Rolnictwa, które przyznaje specjalne oznaczenia pochodzenia dla tradycyjnych produktów spożywczych13. Mogłoby się wydawać, że skoro Ministerstwo Rolnictwa przyznaje takie oznaczenia, to istnieją również grupy, firmy lub organizacje pozarządowe, które kontrolują prawa dotyczące produkcji tradycyjnej żywności. Jednak gdy depozytariusz chce wejść na rynek i sprzedawać swoje produkty pod nazwą, która jest chroniona przez Ministerstwo Rolnictwa, musi przejść przez całą procedurę, podczas której grupa lub firma dysponująca odnośnym prawem decyduje, czy przestrzega on tradycji we właściwy sposób. Taki rodzaj kontroli stwarza ryzyko manipulacji i ogranicza wprowadzanie produktów na rynek, co może niekorzystnie wpłynąć na produkcję i dochody posiadaczy praw. Jednak podejmowanie prób ochrony i kontroli wprowadzania na rynek produktów, które można nazwać „tradycyjnymi”, jest prawem samych depozytariuszy 13 �Wszystkie pozostałe rodzaje tradycyjnych produktów i know-how podlegają jurysdykcji Państwowego Biura Własności Intelektualnej. Informacje o Ministerstwie Rolnictwa oraz oznaczeniach pochodzenia dla artykułów spożywczych są dostępne na stronie www.mps.hr/default.aspx?id=10. 435 �436 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju oraz ich stowarzyszeń; to oni powinni decydować o ochronie swojego tradycyjnego dziedzictwa oraz o zapobieganiu jego niewłaściwemu wykorzystywaniu w celu uniknięcia szkód, które mogą im zostać wyrządzone, jeżeli rynek nie będzie nadzorowany. Antropolodzy kulturowi są być może bardziej wyczuleni na kwestie praw własności intelektualnej ze względu na historię tej dyscypliny naukowej; dotyczy to również naszego kraju. Jednak w obliczu konkretnych przypadków w Chorwacji antropolodzy nie wiedzą, jak odnieść się do kwestii związanych z własnością intelektualną – być może, będąc ekspertami którzy są wystarczająco mocno zaangażowani na wszystkich etapach tych procesów [ochrony dziedzictwa niematerialnego – przyp. red.], nie uznają tego za swoje zadanie, albo ich zdaniem są to problemy, które powinny być rozwiązywane przez inne instytucje lub ekspertów. Bardziej systematyczne badanie przypadków w Chorwacji mogłoby się przyczynić do opracowania ogólnych wytycznych dotyczących sposobów radzenia sobie z tymi kwestiami. Mogłoby to pomóc antropologom kulturowym w ich przyszłej pracy z lokalnymi społecznościami oraz w planowaniu wprowadzania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na rynek. Wnioski Należy stwierdzić, że planowanie wprowadzenia jakiegokolwiek elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do bardziej intensywnego użytku gospodarczego lub turystyki, nowego sposobu wykorzystania lub jakiegokolwiek innego użytku zgodnie z bieżącymi trendami powinno angażować nie tylko depozytariuszy, ale również interesariuszy na różnych poziomach, w tym m.in. na poziomie lokalnym, państwowym, eksperckim i prywatnym. Eksperci w dziedzinie nauk humanistycznych oraz naukowcy, a zwłaszcza antropolodzy kulturowi, odgrywają ważną rolę w zapobieganiu niewłaściwemu wykorzystaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego i wzmacnianiu jego żywotności, ponieważ są oni bardziej wyczuleni na potrzeby indywidualnych osób, a ponadto rozumieją różne rodzaje funkcjonowania lokalnych społeczności. W związku z tym pewne ogólne wytyczne mogłyby zostać sformułowane na poziomie eksperckim i państwowym, by zapewnić trwałość niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które jest wykorzystywane w nowy sposób oraz do nowych celów, biorąc pod uwagę to, że tylko niektóre jego aspekty są komercjalizowane, oraz podnosząc świadomość znaczenia mniej oczywistej społecznej roli niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla lokalnej społeczności i szerzej pojętego społeczeństwa. Jednak nie wszystkie �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój problemy dotyczące poszczególnych rodzajów niematerialnego dziedzictwa kulturowego można rozwiązać na poziomie teoretycznym lub uniwersalnym. Dlatego im bardziej lokalne i specyficzne podejście do niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tym lepiej. Na przestrzeni lat, aż do dnia dzisiejszego, to szerzej pojmowana wartość społeczna i ekonomiczna oraz popyt wywierały wpływ na ochronę i kontynuację wielu elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, takich jak te, o których była mowa w tym artykule. W dalszym ciągu w Chorwacji jest więcej wyzwań i dylematów, z którymi należy się uporać, niż konkretnych rezultatów i odpowiedzi, jednak organizacje pozarządowe podejmują w tym względzie znaczące wysiłki, by podnieść świadomość i zapewnić ochronę i zachowanie wartości oraz zasobów kulturowych i przyrodniczych. Dzięki licznym stowarzyszeniom kulturalnym, stowarzyszeniom zajmującym się dziedzictwem, stowarzyszeniom ekologicznym oraz działaniom i inicjatywom obywateli osiągnięto znaczny postęp, jednak w dalszym ciągu nie zrobiono wystarczająco dużo, by szerzej pojmowane społeczeństwo zdało sobie sprawę z możliwości wykorzystania niematerialnego dziedzictwa kulturowego do zaspokojenia nowych potrzeb rozwojowych oraz zabezpieczenia zrównoważonego rozwoju pewnych obszarów. Programy edukacyjne, zarówno formalne, jak i nieformalne, mogłyby istotnie pomóc w przygotowaniu nowych pokoleń do wykorzystywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako nieocenionego zasobu w zarządzaniu lokalnymi obszarami w przyszłości. Obecnie obowiązujące programy szkolne obejmują niektóre z tych kwestii, jednak nie zwraca się w nich wystarczającej uwagi na łączenie starych i nowych sposobów korzystania z przyrody i jej zasobów. W niektórych przypadkach wiedza i umiejętności mogłyby być skuteczniej przekazywane młodszym pokoleniom w ramach kształcenia ustawicznego niż w rodzinie – jak pokazuje przykład budowania techniką suchego muru, istnieje ekonomiczne zapotrzebowanie na licencjonowanych mistrzów, którzy mogą wejść na rynek w legalny sposób. Wiążąca się z tym eksploatacja zasobów naturalnych mogłaby zostać odpowiednio zmniejszona poprzez nadanie większego znaczenia tradycyjnym sposobom ich wykorzystywania oraz poprzez włączenie starego know-how do zarządzania pewnymi obszarami geograficznymi, w tym krajobrazami o wysokich walorach kulturowych i przyrodniczych. Kwestia praw własności intelektualnej, które są chętniej przyznawane interesariuszom posiadającym większą władzę w lokalnych społecznościach niż innym członkom tych samych społeczności, może skutkować brakiem motywacji do kontynuowania pewnych tradycji. Tymi oraz innymi kwestiami zajmują się w Chorwacji różne instytucje państwowe i eksperckie, które jednak w dalszym ciągu nie są ze sobą wystarczająco powiązane, by znaleźć bardziej odpowiednie rozwiązania dla 437 �438 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju każdego przypadku związanego z niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz każdej lokalnej społeczności. Jest to poważnym utrudnieniem we wdrażaniu działań mających na celu ochronę i zabezpieczenie tego dziedzictwa na określonych obszarach geograficznych w perspektywie długoterminowej. Dlatego też należy zadbać o włączenie wszystkich interesariuszy, a zwłaszcza depozytariuszy i całej lokalnej społeczności, na wszystkich etapach planowania takich projektów rozwojowych – od początku do końca – by zapewnić długoterminowy zrównoważony rozwój oraz ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego. Bibliografia Albert, Marie-Theres. 2015. „Mission and Vision of Sustainability Discourses in Heritage Studies [Misja i wizja dyskursów o zrównoważonym rozwoju w studiach nad dziedzictwem].” W Perceptions of Sustainability in Heritage Studies [Postrzeganie zrównoważonego rozwoju w studiach nad dziedzictwem], pod redakcją Marie-Theres Albert, 11–20. Berlin/Boston: De Gruyter. Bouchenaki, Mounir, red. 2004. Museum International t. 56, z. 1–2. Wiley-Blackwell. Deranja Crnokić, Anuška. 2015. „Nastanak Registra kulturnih dobara – povijest i sadašnjost inventariziranja kulturne baštine u Hrvatskoj [Tworzenie Rejestru dóbr kultury – historia i teraźniejszość katalogowania dziedzictwa kulturowego w Chorwacji]”. Godišnjak Zaštite Spomenika Kulture Hrvatske 37–38: 25–38. Domijan, Miljenko, red. 2004. World Heritage Sites in Croatia: Exhibition Marking the Twenty-Fifth Anniversary of the Inscription of the First Croatian Heritage Sites on the World Heritage List [Zabytki światowego dziedzictwa w Chorwacji: wystawa z okazji dwudziestej piątej rocznicy wpisania pierwszych chorwackich zabytków na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury]. Zagreb: Ministry of Culture of the Republic of Croatia. Goldstein, Gordana, red. 1999. Godišnjak zaštite spomenika culture Hrvatske 24–25: Spomeničkabaština u Hrvatskoj 1991–1999. Ratne štete i obnova [Kulturowe i historyczne dziedzictwo w Chorwacji 1991–1999. Zniszczenia wojenne i odbudowa]. Zagreb: Ministarstvo kulture Republike Hrvatske. Hrovatin, Mirela. 2016. „A Short Overview of the ICH Safeguarding Policy in Croatia [Krótki przegląd polityki dotyczącej ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chorwacji]”. W The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO [Wkład państw członkowskich UNESCO z Europy Południowo-Wschodniej we wdrażanie Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wydanie jubileuszowe z okazji 70. rocznicy powstania UNESCO], pod redakcją Migleny �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Iwanowej, 93–104. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. Data dostępu: 11 września 2016. http://www.unesco-centerbg.org/ wp-new/wp-content/uploads/2016/05/izdanie_UNESCO_print-last.pdf. Jelinčić, Daniela Angelina. 2006. „Tourism versus Identity, Globalization and Tradition [Turystyka a tożsamość, globalizacja i tradycja]”. Ethnological Researches 11: 185–207. Nikočević, Lidija, Ljiljana Gavrilović, Mirela Hrovatin, Daniela Angelina Jelinčić, Jadran Kale, Dragana Lucija Ratković, Amy Mountcastle, Peter Simonič i Tvrtko Zebec. 2012. „Culture or Heritage? The Problem of Intangibility [Kultura czy dziedzictwo? Problem niematerialności]”. Etnološka Tribina: Journal of Croatian Ethnological Society 42 (35): 57–112. UNESCO. 2015. „Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój]”. Data dostępu: 25 października 2016. http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002434/243402e.pdf. UNESCO. 2016. „Working towards a Convention [Prace nad Konwencją]”. Data dostępu: 3 października. http:// www.unesco.org/culture/ich/en/working-towards-a-convention-00004. 439 �440 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka Adina Hulubaş* * �Kierownik Departamentu Etnografii i Folkoru, Instytut Filologii Rumuńskiej, Akademia Rumuńska (Departamentul de etnografie şi folclor, Institutul de Filologie Română, Academia Română), Iaşi, Rumunia, e-mail: adina.hulubas@gmail.com. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. To, że niematerialne dziedzictwo kulturowe ma charakter niezwykle dynamiczny, wydaje się nie budzić dzisiaj szczególnych wątpliwości, podobnie zresztą jak stwierdzenie, że czynniki społeczno-gospodarcze wywierają wpływ na praktyki, wierzenia, rzemiosło i inne tradycje ludowe. Sam termin „żywe dziedzictwo”, niejednokrotnie używany zamiennie z pojęciem niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Park 2013, 1), z samej definicji zakłada występowanie wraz z upływem czasu organicznych przemian, co stanowi kolejny aspekt powszechnie akceptowanej cechy dziedzictwa niematerialnego jako zbioru realizowanych w sposób aktywny praktyk, przekazywanych z pokolenia na pokolenie i będących znakiem tożsamości kulturowej danej społeczności. Oznacza to zatem – co zresztą zauważają także eksperci w omawianej dziedzinie – że kluczem do zrozumienia kultury tradycyjnej jest zjawisko ewolucji. „NDZK z samej swojej definicji jest żyjącym bytem, a jego zdolność do nieustannego przystosowywania się do panujących warunków w miarę postępującej historycznej i społecznej ewolucji jego twórców i depozytariuszy stanowi jedną z jego podstawowych cech” (Lenzerini 2011, 108). Najlepszym przykładem tej wewnętrznej dynamiki jest pewien rumuński zwyczaj towarzyszący narodzinom dziecka. Nosi on nazwę „rękawów położnej” (mânecile moaşei); oprócz Rumunii spotyka się go także wśród społeczności mołdawskiej, ukraińskiej, bułgarskiej oraz rosyjskiej. Zgodnie z tym zwyczajem kobieta, której tradycyjna położna towarzyszyła podczas porodu, zobowiązana jest do złożenia rytualnego daru osiem dni po narodzinach dziecka. Ponieważ proces fizjologiczny, jakim jest poród, uznawany jest za nieczysty, młode matki tradycyjnie składały położnym w darze dwa metry ręcznie tkanego materiału, tak aby mogły one wykonać z niego nowe rękawy w miejsce starych, zabrudzonych podczas porodu. Dodatkowo 441 �442 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju kobiety oblewają wodą dłonie położnych i dają im mydło, dzięki któremu mogą one przejść proces oczyszczenia. Mimo że 70 lat temu zabroniono kobietom rodzenia w domu bez pomocy lekarskiej, zwyczaj, o którym mowa, istnieje do dnia dzisiejszego i każdego dnia spotykamy go w szpitalach i klinikach. Ma on ponadto nadal istotne znaczenie w sensie społecznym; osoby znające ów zwyczaj jednogłośnie twierdzą, że ktokolwiek sprzeniewierzy się tej tradycji, musi liczyć się z tym, że niechybnie spadną na niego wszelkie nieszczęścia. Zmiany zachodzące w społeczeństwie nie doprowadziły do wyrugowania tradycyjnych praktyk, w związku z czym także i dzisiaj obecność położnej, wykonującej tradycyjne gesty od wieków towarzyszące momentowi przyjścia dziecka na świat, uznawana jest za obowiązkowy element ceremoniału (Hulubaş 2011). Tego rodzaju spontanicznemu przekazywaniu tradycji z pokolenia na pokolenie towarzyszy ogólne przekonanie o jej magicznych, nadprzyrodzonych cechach, czyniąc omawiany zwyczaj zjawiskiem kulturowym mieszczącym się w definicji pojęcia NDZK. „Nieodłączną cechą dziedzictwa tego rodzaju jest zdolność samoistnego kształtowania i modyfikowania własnej charakterystyki w miarę postępów ewolucji społecznej, dzięki czemu dziedzictwo to jest w stanie odzwierciedlać w sposób ciągły żywe tradycje danej społeczności” (Lenzerini 2011, 118). Mimo to proces ten nie może być już dziś uznany za dający rękojmię naturalnej selekcji praktyk przekazywanych kolejnym pokoleniom z uwagi na oddziaływanie innego rodzaju praktyk występujących w kulturze ludowej. Na szczęście w 2003 roku została w samą porę wdrożona Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, pozwalająca odpowiednio kontrolować proces przekazywania tradycyjnej wiedzy kolejnym pokoleniom. To właśnie młode pokolenie daje nam nadzieję na zapewnienie trwania naszego niematerialnego dziedzictwa kulturowego; należy jednak mieć na uwadze fakt, że kontekst społeczno-gospodarczy, w jakim postrzegać należy znaczenie kultury ludowej, może nie być zrozumiały dla ogółu społeczeństwa. Co więcej, odwieczny proces, dzięki któremu bezcenne przejawy naszej kultury zachowały się do dzisiaj, wymaga obecnie z naszej strony wnikliwej obserwacji, szczególnie w związku z oddziaływaniem, które ogół społeczeństwa wywiera na tradycyjnych rzemieślników, a które niesie ze sobą różnego rodzaju kulturowe naleciałości. Przykładowo w 2012 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO wpisany został „Wyrób ceramiki w Horezu”; dziś jednak ceramika tego rodzaju jest powszechnie dostępna zarówno na tradycyjnych jarmarkach, jak i nawet w międzynarodowych hipermarketach. Zagrożeniem, jakie dla omawianej tradycji rzemieślniczej niesie jej rosnąca popularność, są próby naśladowania jej przez �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój garncarzy z innych obszarów etnograficznych. Na przykład w zlokalizowanej w okręgu suczawskim miejscowości Marginea jeszcze osiem lat temu za pomocą unikalnych metod wytwarzano tradycyjną, czarną ceramikę, z której słynął omawiany obszar. Dziś jednak oczom turystów odwiedzających tamtejszy warsztat ceramiczny ukazują się talerze przywożone z odległego o 500 km Horezu. Inni rzemieślnicy z kolei przyozdabiają talerze wykonane w kolorystyce typowej dla regionu Baia Mare z północnej Rumunii wizerunkiem koguta z Horezu, będącego charakterystycznym symbolem wyrobów tego rodzaju. Zaledwie miesiąc po ogłoszeniu Konwencji z 2003 roku specjaliści zaczęli wyrażać swoje obawy, że system ochrony dziedzictwa doprowadzi do powstania „specyficznego środowiska, będącego zaledwie imitacją tego, co prawdziwe” (Brown 2012, 95). Jeden z ekspertów stwierdził nawet, że nowe regulacje mogą „zmienić kolej rzeczy” (Kurin 2012, 100). �Zamiast tego można było pozostawić proces „naturalnemu” biegowi rzeczy, unikając wszelkiego rodzaju interwencji kulturowych i pozwalając, aby zmiany następowały „w naturalny sposób”. Niemniej jednak problemy, z jakimi NDZK mierzy się we współczesnym świecie, nie mają nic wspólnego z „naturalnością”. Przeciwnie, są one efektem działalności społecznej i gospodarczej będącej cechą współczesnych społeczeństw i systemów o zasięgu globalnym (Kurin 2007, 18). O tym, co zyska ogólny poklask, decydują pieniądze. W związku z powyższym musimy się dzisiaj mierzyć z podwójnym ryzykiem: z jednej strony brak specjalistycznej interwencji grozi nam utratą tradycyjnych form wiedzy na skutek presji ze strony wszechobecnej standaryzacji. Z drugiej jednak strony budowanie świadomości musi następować pod ścisłym nadzorem, ponieważ przeceniając lokalne praktyki, ryzykujemy, że będą one wywierały podobny, unifikujący wpływ na inne przejawy dziedzictwa. Jak zauważył Claude Lévi-Strauss (2007, 7) w swoim przemówieniu z okazji sześćdziesięciolecia działalności UNESCO, musimy „przezwyciężyć pozorną antynomię pomiędzy jednością rodzaju ludzkiego a niewyczerpaną różnorodnością form, w jakiej się ona objawia”. Kolejne niebezpieczeństwo związane jest z możliwością zaniku pierwotnego celu, reprezentowanego przez całą społeczność osób praktykujących określone zwyczaje. W efekcie tracimy nie tylko „spontaniczny” charakter danego zwyczaju (Brown 2012, 95), ale także bez mała magiczny cel, jaki mu przyświeca. Doskonałym przykładem tego rodzaju alienacji jest „Rytuał Căluş”, wpisany na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości w 2008 roku. Ten akrobatyczny taniec, pierwotnie posiadający status Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości (2005 r.), wykonywany był zaledwie dziewięć razy do roku, począwszy od pierwszego dnia Zielonych Świątek. Aby uczestniczyć w tym rytuale, należało przejść owiany do dziś tajemnicą 443 �444 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rytuał Căluş, © Muzeum Chłopa Rumuńskiego. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój proces inicjacji; każdy tancerz składał tajemną przysięgę na granicy wsi, z której pochodził, a następnie tancerze wędrowali od wioski do wioski, niosąc obietnicę uzdrowienia bezpłodnym kobietom oraz ludziom cierpiącym na budzące powszechny lęk choroby, takie jak np. epilepsja. Dzisiaj jednak wszystkie mistyczne aspekty tego zwyczaju uległy zapomnieniu, a jedyną wiedzą, jaką otrzymują nowi adepci tej sztuki, jest taneczna wirtuozeria (Ştiucă 2009, 20). Co gorsza, dziś Căluşari występują na różnorakich festiwalach przez cały rok, uczestnicząc w weselach, a nawet w spontanicznych zebraniach publicznych; jedynie liczba tancerzy odprawiających rytuał pozostaje zgodnie z tradycją nieparzysta – pięciu, siedmiu, dziewięciu lub jedenastu. Uczestniczą oni także w procesjach, podczas których poświęca się nowe samochody, pragnąc tym samym uchronić ich użytkowników od nieszczęśliwych wypadków. Căluş przypomina inne tradycyjne taneczne rytuały, takie jak np. tańce górali podhalańskich z ciupagami. Obrzędy te spełniają oczywistą funkcję apotropaiczną, a sam taniec w kręgu jest swoistym wyrazem oddania się pod opiekę słońca. Podobnie jak w przypadku rumuńskich Căluşari, także i w tym przypadku rytualny taniec ma za zadanie zdjąć zły urok i przynieść zdrowie i dobrobyt całej społeczności. Pewne analogie z rumuńskimi zwyczajami wykazuje także inny polski taniec – zbójnicki – zbliżony do rytuału Căluş zarówno pod względem choreografii, jak i spektakularnych efektów, jakie w założeniu mają nieść ze sobą jego współczesne odmiany. Co więcej, w południowej części terytorium Rumunii, w okręgu Jałomica (Ialomiţa), tancerze wykorzystują rytualne kije z wyrzeźbioną na końcu głową konia; szczegół ten łączy rytuał Căluşari z innym obrzędem o nazwie Căiuţi, odprawianym w dniu zimowego przesilenia, wykazując także pewne analogie z takimi tradycjami, jak ‘Obby ‘Oss w Wielkiej Brytanii czy Lajkonik na ziemiach polskich. Omawiany motyw jedności jeźdźca z koniem, którego dosiada, ma już wielowiekową tradycję i niezwykle szeroki zasięg geograficzny, w związku z czym nie powinno się przedstawiać go tylko i wyłącznie jako zjawiska natury estetycznej, a więc elementu towarzyszącej ludowym festynom zabawy. Przekazywanie tradycji z pokolenia na pokolenie uzależnione jest od tego, czy ludzie chcą się z tą tradycją identyfikować; to właśnie w tym zakresie na terenie Rumunii konieczne jest podjęcie dalszych działań. „W większości państw UE wdrożono już konkretne strategie i zalecenia w obszarze edukacji celem stworzenia zachęt dla placówek oświatowych, aby te podtrzymywały i budowały świadomość lokalnej kultury i dziedzictwa” (Dagnino, Ott i Pozzi 2015, 195). Strategia ta uznana może być za element Celu Zrównoważonego Rozwoju nr 4 (Edukacja Wysokiej Jakości). Możliwość zdobywania wiedzy na temat tego, w jaki sposób ukształtowała się nasza tożsamość kulturowa, jakie niesie 445 �446 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju ona ze sobą znaczenie oraz jakie są jej podobieństwa i różnice względem innych tradycyjnych kultur ma kapitalne znaczenie z punktu widzenia przyszłych zachowań społecznych. Działania tego rodzaju służą promowaniu „inkluzywnej i równej dla wszystkich edukacji wysokiej jakości” oraz „możliwości ustawicznego uczenia się”, na co wskazali zresztą autorzy Sprawozdania na temat monitorowania edukacji na świecie (UNESCO 2016). W 2015 roku działający w miejscowości Iaşi oddział Akademii Rumuńskiej (Academia Română, Filiala Iași) wystosował w tym zakresie oficjalne pismo do rumuńskiego Ministerstwa Oświaty (Ministerul Educaţiei Naţionale). Komunikat prasowy wywołał ogromne poruszenie w mediach i spotkał się z powszechną aprobatą. Skierowany do władz państwowych wniosek wystosowano w następstwie trwających rok warsztatów zorganizowanych przez Departament Etnografii i Folkloru (Departamentul de Etnografie și Folclor) pod hasłem „Po co i w jaki sposób przekazywać wiedzę na temat folkloru”. Uczestnicy warsztatów, wywodzący się z szeregu różnych branż (nauczyciele szkolni i uniwersyteccy, rzemieślnicy, kuratorzy, dyrektorzy muzeów, organizatorzy jarmarków, producenci radiowi itd.) stwierdzili zgodnie, że obecny program kształcenia stosowany w szkołach nie spełnia już oczekiwań psychologicznych i społecznych uczniów pobierających naukę. Podręczniki zawierają niewiele tekstów z dziedziny sztuki ludowej, a te, które już tam się znalazły, są zbyt skomplikowane i zawierają zbyt wiele superlatywów; w efekcie bez odpowiedniej interpretacji zawarte tam treści mogą wręcz wprowadzać czytelników w błąd. Nasze wnioski i sugestie dotyczyły zastosowania metody bazującej na zdobyczach współczesnej etnografii, dzięki której uczniowie byliby w stanie zrozumieć, jak funkcjonuje misterna sieć złożona z poszczególnych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Cel zrównoważonego rozwoju realizowany jest na dwóch poziomach: kolejne pokolenia zdobywają wiedzę na temat tradycyjnych wartości, ucząc się rozróżniać pomiędzy prawdziwymi zwyczajami ludowymi a ich zniekształconymi przejawami; jednocześnie, rodzice uczniów mają szansę uczestniczyć we wspólnych działaniach podczas obozów rzemieślniczych, jarmarków bądź projektów realizowanych w ramach nauki w szkole. „Sposoby przekazywania tradycji stały się statyczne, tracąc zarówno swoją żywotność, jak i zdolność współdziałania ze stosowanymi dziś metodami nauczania” (Mitchenson 2015, 58); dzięki możliwości fizycznego kontaktu z rzemieślnikami i wytwarzanymi przez nich przedmiotami uczeń może doświadczać omawianych zjawisk na wyższym poziomie percepcji. Kalendarz zajęć szkolnych w Rumunii uwzględnia między innymi tydzień poświęcony zajęciom dodatkowym, podczas którego uczniowie uczą się, jak ozdabiać pisanki, rzeźbić w drewnie, tworzyć przedmioty z gliny czy wyrabiać naczynia pod okiem rzemieślników. „Nauka staje się �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój bardziej efektywna w momencie, kiedy abstrakcyjną wiedzę jesteśmy w stanie połączyć z realnym doświadczeniem” (Mitchenson 2015, 61); tego rodzaju materialne wsparcie jest niezbędne w ramach budowania świadomości w zakresie NDZK, pozwala ono bowiem zainteresować tematem zarówno młodzież, jak i rodziców. Ci ostatni dzielą się na dwie grupy. Przedstawiciele pierwszej z nich spędzili swoje dzieciństwo na wsi; dziś są w stanie odkryć na nowo ten znany z młodości świat, co pozwala im także na zacieśnianie więzi ze swoimi dziećmi. Z kolei przedstawiciele drugiej grupy nigdy nie mieli okazji zapoznać się z tego rodzaju zjawiskami; dziś mają szansę przeżyć zdumiewającą i pełną radości przygodę, jaką jest odkrywanie tradycji zupełnie od nowa. Kinestetyczny aspekt omawianych działań zawsze przynosi wymierne korzyści; rzemieślnicy zyskują uznanie przez wzgląd na swój talent i wysiłek, a NDZK przestaje być dla współczesnego odbiorcy czymś odległym i niezrozumiałym. Władze państw, które zdołały wdrożyć tego rodzaju projekty edukacyjne – zarówno w ramach Sieci Szkół Stowarzyszonych UNESCO, jak i poza nią – doszły do wniosku, że „jednym z najbardziej efektywnych sposobów ochrony NDZK […] jest włączanie go do programów kształcenia na poziomie szkół podstawowych i średnich”1. W przypadku Rumunii działania te finansowane są samodzielnie przez zainteresowane tematem szkoły oraz przedszkola. Dobrym przykładem może być tutaj przedsięwzięcie o nazwie „Să învățăm de la bunici!” (Uczmy się od naszych dziadków!). Projekt ten został zapoczątkowany w przedszkolu w miejscowości Iaşi; dziś jest wdrażany na terenie 15 okręgów oraz w 25 szkołach na różnych poziomach. Trwałość tego rodzaju inicjatyw wynika z dużego zainteresowania tematyką NDZK. Podobne działania służące poszerzeniu wiedzy o świecie tradycji prowadzone są aktualnie przez wielonarodowy koncern medialny, który za pomocą reklam telewizyjnych, programów oraz transmisji na żywo w ramach sieci społecznościowej Facebook pragnie przybliżyć widzom „Rumunię nieodkrytą”, o której opowiadać będzie czwórka depozytariuszy dawnych tradycji, z których każdy posiada tytuł Żyjącego Skarbu Ludzkości. Jak sugerowali sami autorzy programu UNESCO, publiczne uznanie, jakim cieszą się zagadnienia związane z tradycją, w istocie zwiększa zainteresowanie nimi i przyczynia się do stopniowego podnoszenia świadomości. „Prestiż, honor, uznanie i zainteresowanie innych mogą w istocie sprawić, że osoby praktykujące dawne tradycje i dające im wyraz będą odczuwały dumę z tego powodu, co zachęci je do podejmowania działań na rzecz podtrzymywania i przekazywania innym dawnych tradycji, a nawet do ich dalszego umacniania” (Kurin 2007, 16). 1 �Zob. studium przypadku zrealizowane przez Napier University w Edynburgu w ramach programu Research Excellence Framework (impact.ref.ac.uk/casestudies2/refservice.svc/GetCaseStudyPDF/43948). 447 �448 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. Co więcej, projekty regionalne w większym stopniu sprzyjają budowaniu świadomości w obszarze NDZK, tworząc bardziej skonkretyzowane cele oświatowe, co wynika z tego, że lokalne społeczności odnoszą korzyści dzięki tradycyjnym źródłom wiedzy, a przedstawiciele ogółu społeczeństwa muszą zostać zaznajomieni z konkretnymi przejawami chronionego dziedzictwa. „Nacisk należy położyć zarówno na edukowanie nowych odbiorców, jak i na ożywienie samej formy danego zjawiska” (Gopalakrishnan 2016, 19). Mimo że rumuńskie programy oświatowe nie obejmują dziś zagadnień dotyczących NDZK, opublikowano już dwie instrukcje dotyczące tych zagadnień; są one dostępne za darmo w Internecie na stronie edupatrimoniu.piscu.ro. Zawarte tam informacje dotyczą obszarów środkowej i południowej Rumunii i przeznaczone są dla dzieci rozpoczynających naukę w trzeciej klasie szkoły podstawowej. Inicjatorzy projektu powołali nawet do życia sieć o nazwie „Şcoli pentru patrimoniu” (Szkoły na rzecz dziedzictwa kulturowego), w ramach której instrukcje te wykorzystywane są w trakcie fakultatywnych zajęć z języka rumuńskiego, historii oraz w trakcie godzin wychowawczych. Działania te przypominają nieco warsztaty prowadzone w miejscowości Iaşi na północy kraju, gdzie istnieje inna sieć szkół organizująca szkolenia dla uczniów, nauczycieli oraz rodziców. Mimo to jednak zajęcia teoretyczne muszą być uzupełnione wykorzystaniem pamięci proceduralnej; jest to cel, w którego realizacji niezwykle pomocne okazują się osoby podtrzymujące tradycje rzemieślnicze. Czwartym etapem na drodze do zrównoważonego rozwoju w omawianej dziedzinie jest rzecz jasna wprowadzenie ogólnokrajowych przepisów, regulacji oraz programów finansowania. Niestety, parlament Rumunii nie wydaje się przykładać szczególnego znaczenia do kwestii prawnych dotyczących rzemiosła; wprawdzie w 2007 roku rozpoczęto prace nad stosownymi regulacjami prawnymi, które zostały poddane pod dyskusję na forum Senatu, aktualnie jednak ustawa utknęła w Komisji ds. Przemysłu. W międzyczasie zaś sami rzemieślnicy z trudem radzą sobie na rynku wobec istnego zalewu podróbek, wytwarzanych nierzadko na masową skalę w innych krajach. Mimo to funkcjonują dwa programy finansowania: przemysłu kreatywnego oraz sektora kultury, wdrożone przez Ministerstwo Kultury (Ministerul Culturii). Narodowy Instytut Szkolenia i Badań �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nad Kulturą (Institutul Național pentru Cercetare și Formare Culturală) wydał dwie publikacje książkowe określające obecny stan omawianych działań oraz przedstawiające istotne sugestie skierowane do osób praktykujących tradycyjne formy rzemiosła. Jeśli chodzi o działania służące rozwijaniu kompetencji i wiedzy eksperckiej, w dniach 13–17 czerwca 2016 roku w Bukareszcie odbyły się warsztaty poświęcone „Wdrażaniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, realizowane we współpracy z Regionalnym Centrum Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Europie Południowo-Wschodniej działającym pod auspicjami UNESCO w Sofii (Bułgaria). Inicjatywy te, wraz z działaniami Narodowego Komitetu ds. Ochrony NDZK (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial) stopniowo, na kształt rozchodzących się na wodzie fal, pobudzają społeczną świadomość i służą budowaniu zrównoważonego rozwoju w obszarze NDZK na terenie Rumunii, angażując obywateli, społeczności, biznes oraz władze publiczne. Wskazana wyżej firma telekomunikacyjna wykorzystuje na przykład program Żyjących Skarbów Ludzkości na potrzeby promowania własnej marki; kampania ta mogła również stanowić inspirację dla ceremonii, która odbyła się w 2015 roku w pałacu prezydenckim. Tego rodzaju przejawy publicznego uznania stanowią doskonały przykład rozchodzących się koncentrycznie fal, w których centrum znajduje się to, co określamy jako prestiż; omawiane działania zdołały bowiem zyskać zainteresowanie ze strony wszystkich wymienionych wyżej podmiotów. Tego rodzaju podejście, a także priorytetowe traktowanie zaangażowanych społeczności oraz ich sposobu postrzegania przejawów zewnętrznego oddziaływania, mogą pozwolić zabezpieczyć proces przekazywania NDZK kolejnym pokoleniom poprzez zniwelowanie związanych z tym czynników ryzyka. „Rezultaty mogą wprowadzać nas w błąd. Niezamierzone rezultaty, nieprzewidziane konsekwencje oraz niepotrzebne reperkusje mogą bowiem mieć swój początek w działaniach, którym towarzyszyły najlepsze intencje” (Kurin 2007, 18). Jeśli jednak zastosujemy sposób myślenia charakterystyczny dla Pascala, sam fakt, że specjaliści zajmujący się tą dziedziną będą mieć świadomość omawianych zagrożeń i będą sobie zdawać sprawę z tego, z jak delikatnymi kwestiami mają do czynienia, a także będą mogli obserwować postępującą ewolucję kontekstu kulturowego, może sprawić – pod warunkiem wykorzystania całej dostępnej wiedzy – że proces przekazywania dziedzictwa z pokolenia na pokolenie stanie się bezpieczniejszy i bardziej zrównoważony. 449 �450 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Bibliografia Brown, Michael F. 2012. „Safeguarding the Intangible [Ochrona niematerialnego]”. Museum Anthropology Review 6 (2): 93–97. Dagnino, Francesca Maria, Michela Ott i Francesca Pozzi. 2015. „Addressing Key Challenges in Intangible Cultural Heritage Education [O najważniejszych wyzwaniach w dziedzinie edukacji o niematerialnym dziedzictwie kulturowym]”. International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (2): 193–207. Gopalakrishnan, Sudha. 2016. „UNESCO Masterpieces Proclamation Programme and Safeguarding Strategies for Intangible Cultural Heritage: A View from India [Program proklamowania arcydzieł przez UNESCO i strategie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: perspektywa indyjska]”. Journal of Heritage Management 1 (1): 12–21. Hulubaş, Adina. 2011. „The Socio-Cultural Effects of Banning Traditional Midwives from Attending Homebirth in Romania [Społeczno-kulturowe skutki zakazu udziału tradycyjnych położnych w porodach domowych w Rumunii]”. Journal of Ethnology and Folkloristics 5 (2): 81–90. Kurin, Richard. 2007. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Key Factors in Implementing the 2003 Convention [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: najważniejsze czynniki we wdrażaniu Konwencji z 2003 roku]”. International Journal of Intangible Heritage 2: 9–20. Kurin, Richard. 2012. „Tangible Progress: A Response to ‘Safeguarding the Intangible’ by Michael F. Brown [Rzeczywisty postęp: odpowiedź na „Ochronę niematerialnego” autorstwa Michaela F. Browna]”. Museum Anthropology Review 6 (2): 98–101. Lenzerini, Federico. 2011. „Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples [Niematerialne dziedzictwo kulturowe: żyjąca kultura narodów]”. The European Journal of International Law 22 (1): 101–20. Lévi-Strauss, Claude. 2007. „Unesco at 60 [Sześćdziesiąt lat UNESCO]”. Diogenes 54 (3): 5–10. Mitchenson, Donna. 2015. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage by Creating Meaningful Transmission Experiences [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego poprzez tworzenie znaczących doświadczeń w zakresie transmisji]”. International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (1): 57–70. Park, Seong-Yong. 2013. On Intangible Heritage Safeguarding Governance: An Asia-Pacific Context [O zarządzaniu ochroną niematerialnego dziedzictwa: kontekst Azji i Pacyfiku]. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. Ştiucă, Narcisa, red. 2009. Căluşul: emblemă identitară [Căluşul: emblemat tożsamości]. Bucureşti: Editura Universităţii din Bucureşti. ��452 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przerwa w przekazie międzypokoleniowym – pytania i zagrożenia. Studium przypadku pieśni Głasoeczko, Republika Macedonii Welika Stojkowa Serafimowska* * �Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego, Instytut Folkloru „Marko Cepenkow” (Univerzitet „Sw. Kirił i Metodij”, Institut za fołkłor „Marko Cepenkow”), Skopje, Republika Macedonii, dr, e-mail: lika73@yahoo.com. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Czy proces przekazywania tradycji powinien mieć charakter naturalny, czy instytucjonalny? Czy powinien być spontaniczny, czy też może być nadzorowany? Jakie ryzyko i skutki uboczne mogą wiązać się z wszelkiego rodzaju interwencjami o charakterze instytucjonalnym? Czy w takiej sytuacji można jeszcze mówić o podtrzymywaniu tradycji? Czy depozytariusze tradycji i osoby ją praktykujące to pojęcia tożsame? Jakie działania należy podjąć w przypadku, gdy rozpadnie się swoista triada tworzona przez osoby podtrzymujące tradycję, osoby ją praktykujące oraz osoby przekazujące ją następnym pokoleniom? Głasoeczko, dwugłosowe pieśni wykonywane przez mężczyzn z regionu Dołni Połog, to tradycyjna forma muzyki wokalnej charakterystyczna dla północno-zachodniego regionu Macedonii. Śpiewa się je w sposób polifoniczny, przy czym burdon wykonywany jest jako kontrapunkt wobec melodycznego głosu głównego wokalisty; śpiewom często towarzyszy też akompaniament w postaci gry na flecie pasterskim oraz na dudach. Grupy złożone z dwóch lub trzech śpiewaków występują, często spontanicznie, podczas różnych uroczystości, zgromadzeń, przyjęć i innych spotkań towarzyskich. Wykonywanie tego rodzaju muzyki stanowi symbol tożsamości kulturowej dla depozytariuszy tej tradycji, funkcjonujących w ramach wieloetnicznego społeczeństwa Macedonii. Praktykujący tę tradycję są utalentowanymi i znanymi śpiewakami, którzy poznali technikę i repertuar pieśni, naśladując umiejętności swoich poprzedników. Obecnie wykonywanie muzyki Głasoeczko w regionie Dołni Połog napotyka szereg bardzo poważnych przeszkód. Liczba śpiewaków gwałtownie maleje ze względu na utrzymującą się migrację młodszego pokolenia po wojnie domowej z 2001 roku. W efekcie z jednej strony młode pokolenie ma bardzo ograniczony kontakt z muzyką Głasoeczko, z drugiej zaś strony przedstawiciele starszego pokolenia uważają, że zainteresowanie tą tradycją jest na tyle niewielkie, że walka o utrzymanie transmisji międzypokoleniowej nie ma sensu. Brak jest również zarejestrowanych nagrań tego typu pieśni, a w obecnym stanie tradycja ta wydaje się być na granicy wyginięcia. Od momentu dokonania wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony UNESCO podczas dziesiątej sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, która odbyła się w Windhoek w Namibii w dniach 30 listo- 453 �454 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doktor Welika Stojkowa Serafimowska podczas Forum, po lewej Iwona Opetczeska Tatarczewska, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój pada – 4 grudnia 2015 roku, udało się rozpocząć proces wdrażania środków ochronnych. Mimo to jeszcze w trakcie prac nad dokumentacją nominacyjną, a także już po dokonaniu wpisu, zaistniały okoliczności, które ujawniły szereg wyzwań i problemów wynikających z wdrażania tego rodzaju środków, ale i mających bezpośredni związek z aktualną sytuacją w przedmiotowej społeczności oraz ze zmianami politycznymi i demograficznymi, jakie w niej zachodzą. Stan, w jakim obecnie znajduje się omawiany element dziedzictwa niematerialnego, został poddany analizie w niniejszym studium przypadku, które pokazuje, że za każdym elementem niematerialnego dziedzictwa kulturowego kryje się wyjątkowa historia, przez co konieczne jest zastosowanie specjalnego podejścia, środków i mechanizmów, które należy za każdym razem dostosować do konkretnej społeczności. Obecnie tradycja dwugłosowych pieśni wykonywanych przez mężczyzn z regionu Dołni Połog w okolicach Tetowa niemal całkowicie zanikła. Pomimo tego, że wciąż żyją ludzie i działają grupy, którym tradycja ta jest dobrze znana i które praktykują ją do dzisiaj, pieśni wykonuje się coraz rzadziej; obecnie usłyszeć je można tylko na weselach (a i wtedy tylko w pewnych kręgach, niejako na marginesie uroczystości weselnych), podczas spontanicznych zebrań przedstawicieli starszego pokolenia zamieszkujących wioskę, a także sporadycznie podczas dorocznych imprez tanecznych. Od momentu rozpoczęcia procesu przygotowywania dokumentacji nominacyjnej, w szczególności zaś w ciągu roku poprzedzającego dokonanie wpisu, udało się wdrożyć szereg działań w tym zakresie. Podjęto próbę wskrzeszenia lokalnego festiwalu Zwukot na Korenite (Głos korzeni), który odbył się w 2006 roku, a także rok później, w 2007 roku; za organizację wydarzenia odpowiadała lokalna stacja telewizyjna Kiss z Tetowa. Festiwal ten, podczas którego grupy autentycznych śpiewaków ludowych – zarówno kobiet, jak i mężczyzn – wykonywały tradycyjne pieśni, pozwolił na zaprezentowanie tej tradycji szerszej publiczności, tworząc jednocześnie warunki, w których możliwe było zainicjowanie spontanicznej, naturalnej transmisji międzypokoleniowej. Niestety, pomimo włożonych starań, festiwal ten odbył się tylko dwa razy. Celem festiwalu było promowanie i dowartościowanie tradycji wokalnych z okolic Tetowa, niestety całą inicjatywą zainteresowani byli tylko przedstawiciele starszego pokolenia. Problemy ze zdobyciem funduszy stały się jedną z podstawowych przyczyn, dla których festiwal ostatecznie zniknął z kulturalnej mapy Macedonii. Nadal działa natomiast męska grupa wokalna Gawrowski Trio – jedyny zespół, który wciąż wykonuje pieśni tego typu – w ramach której przekaz międzypokoleniowy odbywa się w sposób naturalny, od przedstawicieli starszych do przedstawicieli młodszych pokoleń. Najmłodszy członek zespołu, Miki Gawrowski, będący wielkim entuzjastą tej tradycji, a zarazem człowiekiem świadomym jej głębokiej wartości 455 �456 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju jako dobra kultury, zdołał opanować umiejętność wykonywania dwugłosowych pieśni z regionu Dołni Połog na najwyższym poziomie. W okresie ostatnich siedmiu lat zespół Gawrowski Trio występował na kilku lokalnych i ogólnokrajowych festiwalach muzyki tradycyjnej, na imprezach folklorystycznych, a także na międzynarodowych festiwalach pieśni ludowej. Zespół nagrał następnie płytę i rozpoczął współpracę z innymi wykonawcami muzyki tradycyjnej, starając się upowszechniać tradycję dwugłosowych pieśni z regionu Dołni Połog i zapewnić jej ogólnokrajowy rozgłos. Niestety, inicjatywy te już od samego początku napotykały poważne trudności. Grupa folkowa o nazwie Izwor, pochodząca ze wsi Jegunowce, również podjęła starania na rzecz rewitalizacji omawianego dobra kultury, ale pomimo włożonego wysiłku odnalezienie osób znających tę tradycję i gotowych przekazać ją kolejnym pokoleniom okazało się zadaniem, które coraz trudniej zrealizować. Zagrożenia, wyzwania i problemy związane z realizacją proponowanych rozwiązań Najistotniejszym chyba czynnikiem powodującym stopniowe zanikanie omawianego dobra kultury są niedawne zmiany w strukturze demograficznej regionu, zamieszkałego zarówno przez rdzennych Macedończyków, jak i rdzennych Albańczyków. W okresie ostatnich 20 lat odnotowano odpływ rdzennej ludności macedońskiej, w której miejsce zaczęli napływać mieszkańcy pochodzenia albańskiego. Zjawisko to znacząco przybrało na intensywności w następstwie wojny domowej z 2001 roku, która rozpoczęła się właśnie w okolicach miejscowości Tetowo. Obecnie liczba wiosek, które dawniej zamieszkiwała rdzenna ludność macedońska, a które są dziś w przeważającej mierze zamieszkałe przez Albańczyków, jest o wiele większa niż dawniej. W omawianym okresie zmianie uległa struktura demograficzna całych wsi, niemniej jednak w trakcie przygotowań niniejszej dokumentacji to właśnie w tych wioskach udało się odnaleźć kilku macedońskich śpiewaków praktykujących tradycję pieśni Głasoeczko. Z ich punktu widzenia tradycja ta to nie tylko pieśni, ale także symbol ich tożsamości kulturowej w wieloetnicznym społeczeństwie. Tradycję tę kontynuują tylko rdzenni Macedończycy; mimo to także Albańczycy zawsze mieli dla tych pieśni szacunek, traktując je jako kulturowy symbol regionu. Zanik omawianej tradycji może też spowodować przerwanie procesu transmisji międzypokoleniowej. Młodsi rzadko spotykają się z pieśniami tego rodzaju, a starsi uważają, że tradycja ta nikogo już nie interesuje, w związku z czym nawet nie próbują przekazywać jej kolejnym pokoleniom; �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój w efekcie proces transmisji międzypokoleniowej został praktycznie zatrzymany. Przyczyną takiego stanu rzeczy są zapewne specyficzne cechy melodyczne i rytmiczne tych tradycyjnych pieśni. Brak zainteresowania wśród młodego pokolenia może być także spowodowany bardzo specyficznym stylem wykonywania pieśni, które młodzi uznają za przestarzały i prowincjonalny. Specyficzna, dwugłosowa struktura, interwały z mikrotonami, charakterystyczne drżenie wiodącego głosu oraz kontrapunktyczna, polifoniczna funkcja burdonu – wszystkie te elementy sprawiają, że trudno jest wzbudzić zainteresowanie omawianą muzyką wśród młodego pokolenia. Nawet w pieśniach wykonywanych przez zespół Gawrowski Trio da się zauważyć stopniowe zanikanie omawianych elementów. Najmłodszy, najbardziej entuzjastycznie nastawiony i grający główną rolę członek zespołu nie potrafi oddawać mikrotonalnych konturów melodycznych pieśni w taki sam sposób, jak czynił to niegdyś jego dziadek. Jego ojciec oraz wuj, którzy także śpiewają w zespole, są dobrze zaznajomieni z dawną manierą wykonywania pieśni, ale nie chcą „narzucać” tego raczej niełatwego stylu. Przykład ten pokazuje, że tradycja Głasoeczko musi mierzyć się także z procesem zmian dotykającym samego sposobu wykonywania pieśni. Muzyka Głasoeczko w ogóle nie pojawia się w mediach. Ani lokalne, ani ogólnokrajowe stacje telewizyjne i radiowe nie wykazały nią jakiegokolwiek zainteresowania i nie wyraziły chęci emisji żadnych nagrań. Ponadto coraz rzadziej nadarzają się okazje do wykonywania pieśni tego rodzaju. Rosnąca popularność imprez weselnych o nowoczesnej formie, coraz mniejsza liczba spotkań i wydarzeń towarzyskich, a także ich modernizacja i proces ogólnych przemian w otoczeniu kulturowym zdążający w zupełnie inną stronę – ku nowoczesności – stanowią czynniki, z powodu których popularność tradycji Głasoeczko nieustannie maleje; mimo to nadal można spotkać niewielkie grupki pieśniarzy, którzy wykonują te utwory podczas spotkań towarzyskich bądź tańców, czasami zaś także i na „nowoczesnych” imprezach weselnych. Na przestrzeni ostatnich trzech lat Ministerstwo Kultury (Ministerstwo za kułtura) i Biuro Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (Uprawa za zasztita na kułturnoto nasłedstwo) wystosowywały coroczne apele o wsparcie finansowe projektów mających na celu podnoszenie świadomości na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego w społecznościach wieloetnicznych, takich jak Tetowo. Apele te dotyczyły w szczególności działań dotyczących dziedzictwa niematerialnego w kontekście Konwencji UNESCO z 2003 roku oraz turystyki, kultury tradycyjnej i programu zrównoważonego rozwoju. Pełną świadomość znaczenia tradycyjnej kultury niematerialnej ma także samorząd gminy Jegunowce, który stał się inicjatorem szeregu festiwali, takich jak na przykład festiwal tradycyjnej pieśni i tańca Mostowi (Mosty). 457 �458 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Warunki bytowe w regionie Dołni Połog w okolicach Tetowa nigdy wcześniej nie ulegały tak dynamicznym przemianom. Co więcej, mimo iż dynamika przemian kulturowych, społecznych i politycznych jest bardziej obiecująca niż kiedykolwiek wcześniej, sami mieszkańcy mają ograniczone możliwości radzenia sobie ze zmianami – zarówno w sensie indywidualnym, jak i instytucjonalnym. Mając na uwadze zagrożenia, z jakimi musi mierzyć się omawiany element kultury niematerialnej, oraz postępując zgodnie z treścią rekomendacji zawartych w Konwencji, przedstawiono propozycje wdrożenia środków ochrony, których głównym zadaniem miałoby być: podniesienie rozpoznawalności omawianej tradycji jako zjawiska o dużym znaczeniu dla kultury zarówno na poziomie regionalnym, jak i ogólnokrajowym; stworzenie silnej sieci wzajemnego wsparcia wśród osób wciąż praktykujących omawianą tradycję; wdrożenie przepisów dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie ogólnokrajowym i międzynarodowym; stworzenie bezpiecznej i trwałej platformy służącej ochronie i transmisji międzypokoleniowej omawianej tradycji; zapewnienie trwałego wsparcia finansowego i prawnego osobom tę tradycję praktykującym i wreszcie zapewnienie odpowiedniej przestrzeni dla upowszechniania jej na poziomie lokalnym i ogólnokrajowym. Proponowane środki ochrony pozwoliłyby na osiągnięcie następujących celów: podniesienie rozpoznawalności omawianego elementu kultury niematerialnej w regionie; uświadomienie regionalnej społeczności, jak znaczącą rolę kulturową i społeczną spełnia ten element, co pozwoli zachęcić młode pokolenie do przyjęcia go jako część swojego dziedzictwa; zachęcenie młodego pokolenia do nauki i praktykowania tego rodzaju śpiewu jako elementu ich kulturowej tożsamości; zachęcenie osób praktykujących obecnie tę tradycję muzyczną do dalszego przekazywania wiedzy, umiejętności i technik jej wykonywania; zachęcenie instytucji rządowych do promowania omawianej tradycji jako elementu macedońskiego niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie zarówno lokalnym, ogólnokrajowym, jak i międzynarodowym, a także stworzenie silnych więzi pomiędzy wykonawcami muzyki ludowej a samorządem, co wpłynęłoby pozytywnie na transmisję międzypokoleniową oraz upowszechnianie tego elementu kultury jako stanowiącego ważny składnik dziedzictwa kulturowego całego regionu. W 2016 roku przedstawiciele Ministerstwa Kultury Republiki Macedonii, Instytutu Folkloru „Marko Cepenkow” oraz Biura Ochrony Dziedzictwa Kulturowego utworzyli zespół, który ma za zadanie podjąć współpracę z lokalną społecznością oraz z depozytariuszami omawianej tradycji muzycznej, a także z przedstawicielami samorządu. Jednak w trakcie wdrażania omawianego procesu zaistniała kolejna okoliczność, w wyniku której pojawiły się nowe trudności i wyzwania mające przede wszystkim charakter polityczny. Od wybuchu konfliktu zbrojnego w 2001 roku i po wpro- �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wadzeniu nowego podziału administracyjnego kraju w 2004 roku nastąpił szereg zmian, których momentem kulminacyjnym stały się wybory samorządowe w 2005 roku; w ich efekcie władzę nad gminą Tetowo, będącą głównym centrum administracyjnym dla regionu Dołni Połog, przejęła partia polityczna reprezentująca interesy ludności albańskiej. Przez ostatnich kilka lat nowy burmistrz miejscowości Tetowo – rdzenny Albańczyk – regularnie marginalizował propozycje strony macedońskiej dotyczące projektów mających na celu zapewnienie ochrony, promocję i upowszechnianie kultury regionu. W konsekwencji wdrożenie proponowanych środków ochrony na poziomie lokalnym napotyka na istotne przeszkody. Ludność macedońska – lokalna społeczność oraz sami depozytariusze tradycji muzycznej Głasoeczko – nie otrzymują praktycznie żadnego wsparcia ze strony samorządu Tetowa. Jedyne wsparcie, na jakie mogą liczyć, pochodzi od władz gminy Jegunowce, która jest jednak bardzo mała, a ponadto stanowi jedyną gminę w regionie zarządzaną przez Macedończyków; jej zdolności w zakresie wdrażania szeroko zakrojonych projektów są zatem bardzo ograniczone. Mając na uwadze powyższe okoliczności, jedyne wsparcie finansowe dla depozytariuszy omawianej tradycji może pochodzić od instytucji państwowych; z uwagi na kształt macedońskich przepisów dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego jego udzielenie bywa jednak bardzo skomplikowane. Przygotowując dokumentację nominacyjną, mieliśmy pełną świadomość faktu, że sytuacja jest nie tylko trudna, ale że stanowi ona w istocie poważne zagrożenie dla dalszego istnienia omawianej tradycji. Na przestrzeni ostatnich dwóch lat dała o sobie znać kolejna linia podziału, tym razem wśród samej społeczności rdzennych Macedończyków, będąca konsekwencją walki pomiędzy partiami politycznymi, które tę ludność reprezentują. W efekcie ludność macedońska w regionie Dołni Połog podzieliła się na zwolenników dwóch partii. Wydaje się, że w konflikt ten zaangażowały się też dwa najbardziej znane zespoły wokalne, a także osoby, które mogłyby działać w charakterze lokalnych przedstawicieli ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Trwający spór polityczny powoduje, że nie są oni w stanie się ze sobą porozumieć. Jako członek zespołu zajmującego się omawianym zagadnieniem sama byłam świadkiem wielu zaskakujących sytuacji, w których jedynym problemem okazywały się być kwestie polityczne. Po odbyciu szeregu wizyt w regionie uznaliśmy, że samorząd w obecnej sytuacji nie jest w stanie zapewnić wsparcia w zakresie wdrażania proponowanych środków ochrony. Oznacza to, że odpowiedzialność za prowadzenie działań w terenie oraz za wdrażanie proponowanych rozwiązań spada wyłącznie na instytucje państwowe. W tym momencie pojawia się wiele pytań dotyczących nie tylko delikatnego procesu metakulturowego, o którym mowa, ale także kierunków działania realizowanych na mocy samej Konwen- 459 �460 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju cji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Kirshenblatt-Gimblett 2004; Grant 2010). Społeczność lokalna oraz depozytariusze tradycji muzycznej Głasoeczko wykazują wyraźną chęć podjęcia współpracy i wdrożenia zaproponowanych rozwiązań, ale decyzja o tym, czy nawiązać taką współpracę z pozostałymi przedstawicielami tej tradycji kulturowej, zależy ostatecznie od ich preferencji politycznych (popierania partii rządzącej bądź opozycji). W związku z powyższym zdaliśmy sobie sprawę, że aby zapewnić wdrożenie omawianych środków ochrony konieczne jest zmodyfikowanie ich na szereg różnych sposobów. W świetle przyjętych ostatnio Zasad etycznych ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Decyzja 10.COM 15.a) należy zadać sobie przede wszystkim pytanie, czy proces przekazywania tradycji powinien mieć charakter naturalny, czy instytucjonalny? Czy powinien być spontaniczny, czy też może być nadzorowany? Jak głęboko może/powinna sięgać ingerencja ze strony ekspertów? Jakie ryzyko i skutki uboczne mogą wiązać się z wszelkiego rodzaju interwencjami o charakterze instytucjonalnym? Czy w przypadku sztuki widowiskowej (scenicznej) dopuszczalne jest, aby niektóre elementy wykonywane były w innym niż pierwotne otoczeniu? Czy w takiej sytuacji można jeszcze mówić o podtrzymywaniu tradycji? Czy depozytariusze tradycji i osoby ją praktykujące to pojęcia tożsame? Jakie działania należy podjąć w przypadku, gdy rozpadnie się swoista triada tworzona przez osoby podtrzymujące tradycję, osoby ją praktykujące oraz osoby przekazujące ją następnym pokoleniom? Niniejsze studium przypadku może rzucić nowe światło na sposoby wchodzenia tradycyjnej kultury w dynamiczne interakcje z rozmaitymi procesami natury społecznej, politycznej i ekonomicznej, a także na to, w jaki sposób działania w zakresie ochrony dziedzictwa powinny tego rodzaju interakcje uwzględniać (Stojkowa Serafimowska, Wilson i Opetczeska Tatarczewska 2016). Powinniśmy mieć również na uwadze, że tradycyjne sztuki widowiskowe są niczym żywy organizm, ulegający nieustannym przemianom i transformacjom, są odrębnym bytem, który niejako wchłania wszystkie przemiany, jakim ulegają poszczególni ludzie, wykonawcy, społeczności, zbiorowość, regiony oraz narody, z których sztuki te się wywodzą, przez co wszystkie te przemiany znajdują w nich swoje odzwierciedlenie. Tradycyjna sztuka widowiskowa przeistacza się z formy osobistej bądź kolektywnej ekspresji w publiczny przejaw dziedzictwa kulturowego narodu, z dobra o charakterze duchowym – w produkt o charakterze komercyjnym, z ograniczonej formy artystycznej i elementu synkretycznej obyczajowości i życia codziennego – w zróżnicowane formy i przejawy ekspresji muzycznej, z elementu lokalnej wiejskiej kultury – w składnik kultury wielkomiejskiej, ogólnonarodowej (Pejczewa 2014). Mimo iż na długofalowe konsekwencje w omawianej sprawie trzeba będzie poczekać, wydaje się, że procesy służące ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – w przypadku �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wdrażania ich w sposób skutkujący usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy tradycji – mogą pozwolić na zapewnienie skutecznej ochrony tradycji kulturowych, nawet jeśli podlegające ochronie elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane również w celach politycznych bądź ideologicznych. Bibliografia Grant, Catherine. 2010. „The Links between Safeguarding Language and Safeguarding Musical Heritage [Powiązania między ochroną języka a ochroną dziedzictwa muzycznego]”. International Journal of Intangible Heritage 5: 46–59. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. „Intangible Heritage as Metacultural Production [Dziedzictwo niematerialne jako produkt metakulturowy]”. Museum International 56 (1–2): 52–65. Pejczewa, Łozanka. 2014. Narodnata muzika kato nemateriałno kułturno nasledstwo: konstruirane i upotrebi [Muzyka ludowa jako przejaw niematerialnego dziedzictwa kulturowego: konstrukcja i wykorzystanie]”. W Dni na nasledstwoto 2013 [Dni Dziedzictwa 2013], pod redakcją Łozanki Pejczewy, 291–308. Sofia: Akademiczno izdatelstwo „Prof. Marin Drinow”. Stojkowa Serafimowska, Welika, Dave Wilson i Iwona Opetczeska Tatarczewska. 2016. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the Republic of Macedonia [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Macedonii]”. Yearbook for Traditional Music 48: 1–25. 461 �462 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �PODSUMOWANIE �464 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Dziesięć spostrzeżeń z okazji 10-lecia wejścia w życie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku Hanna Schreiber* * �Instytut Stosunków Międzynarodowych Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, dr, adiunkt, e-mail: hanna.s@uw.edu.pl. �Podsumowanie 10 spostrzeżeń: 1. Konwencja 2003 radykalnie zmieniła sposób myślenia o dziedzictwie kulturowym i definiowania tego, czym ono jest. 2. Konwencja 2003 jest „siostrą” Konwencji 1972 oraz Konwencji 2005. 3. Konwencja 2003 jest instrumentem prawnym, społecznym, ale i politycznym, co może czasami prowadzić do nadużyć oraz wywoływać efekty uboczne. 4. Lista reprezentatywna jest wszystkim. I żyje własnym życiem. 5. Konwencja 2003 wzmacnia prestiż i soft power zarówno państw, jak i UNESCO. 6. Konwencja uruchomiła nowe procesy patrymonializacji. 7. Konwencja 2003 jako pierwsza oddała głos i podmiotowość wspólnotom, grupom i jednostkom. 8. Konwencja 2003 stworzyła nowe pola władzy dla nauk o człowieku i jego kulturze, zwłaszcza dla antropologii kultury (etnologii, etnografii, folklorystyki). 9. Przemyślana implementacja Konwencji 2003 na poziomie lokalnym jest jej największą siłą, która może w praktyce zapewnić realizację koncepcji zrównoważonego rozwoju. 10. Konwencja jest największym osiągnięciem współczesnego międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, prowadzącym równocześnie do jego dalszej fragmentacji. Wstęp Pisanie o Konwencji 20031 jako największym triumfie legislacyjnym ostatniego 10-lecia (od jej wejścia w życie w 2006 roku) w obszarze międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, stało się swojego rodzaju obligatoryjnym refrenem, frazą, od której wypada zacząć każdy artykuł poświęcony temu traktatowi (por. np. Blake 2009, 45; Duvelle 2014, 27). Jest to jednak uzasadnione. Gdy porównamy bowiem tempo jej ratyfikacji z innymi umowami w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego, przyjętymi pod auspicjami UNESCO, stwierdzenie to zyskuje bardzo mocną podstawę. 1 Dz. U. 2011 nr 172 poz. 1018. 465 �466 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Po 10 latach od wejścia w życie w 1975 roku Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku2 liczyła 87 Państw-Stron; Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 roku3 miała Państw-Stron 47 (od wejścia w życie w kwietniu 1972 roku); Konwencję haską o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z 1954 roku4 ratyfikowały 52 państwa. Najbliższa sukcesowi Konwencji 2003 jest obecnie Konwencja w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku5 – weszła w życie w marcu 2007 roku, a na koniec roku 2016 miała 144 Państwa-Strony. Jednak i jej daleko do wyniku Konwencji 2003, która 10 lat po wejściu w życie w 2006 roku osiągnęła liczbę 172 państw-stron. Chociaż Konwencji 2003 brakuje jeszcze ponad 20 ratyfikacji, aby osiągnąć status najszerzej ratyfikowanej umowy międzynarodowej świata, którą jest obecnie Konwencja wiedeńska o ochronie warstwy ozonowej z 1985 roku6 ze 197 Państwami-Stronami („Most-ratified international treaties” 2012), tempo ratyfikacji sugeruje, że w roku 2023, gdy świętowane będą obchody 20-lecia przyjęcia Konwencji (lub w roku 2026, gdy obchodzić będziemy 20-lecie jej wejścia w życie), może się ona znacząco zbliżyć do tej liczby. Jednak szanse na to, że ją osiągnie, nie są wielkie z uwagi na m.in. różne sporne kwestie, w tym związane z ludami tubylczymi i polityczną tradycję myślenia o regulowaniu sfery kultury (co jest jednym z powodów powstrzymującym od jej ratyfikacji takie kraje jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Kanada, Australia, Rosja oraz Nowa Zelandia). Biorąc pod uwagę te sześć państw, których polityka w tym zakresie może nie ulec szybkiej zmianie, liczba 190 ratyfikacji wydaje się mimo wszystko bardzo realna do osiągnięcia na długo przed 2023 rokiem. Można więc mówić o „implementacyjnym optymizmie” i prawdziwej „success story” tego instrumentu. Warto zatem podjąć próbę postawienia kilku tez, podsumowujących zmiany, jakie zaszły za sprawą przyjęcia Konwencji 2003 przede wszystkim w oparciu o teksty zebrane w niniejszym tomie, by móc za 10 lat sprawdzić, czy są one nadal aktualne, oraz zweryfikować, czy były dobrą odpowiedzią na zidentyfikowane wyzwania i zagrożenia, a także stwierdzić, do jakich nowych, nieprzewidzianych zmian doszło. 2 Dz. U. 1976 nr 32 poz. 190. 3 Dz. U. 1974 nr 20 poz. 106. 4 Dz. U. 1957 nr 46 poz. 212, załącznik. 5 Dz. U. 2007 nr 215 poz. 1585. 6 Dz. U. 1992 nr 98 poz. 488. �Podsumowanie Spostrzeżenie 1: Konwencja 2003 radykalnie zmieniła sposób myślenia o dziedzictwie kulturowym i definiowania tego, czym ono jest. Fakt, że wprowadzona przez Konwencję 2003 nowa definicja dziedzictwa kulturowego zmieniła radykalnie sposób postrzegania i definiowania całego obszaru dziedzictwa, w tym tych jego dziedzin, które miały już ugruntowany dorobek (jak np. ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturalnego o charakterze materialnym), jest kolejnym elementem refrenu, bez przywołania którego nie można zacząć analizować Konwencji. Badania, dokumentacja i ochrona domen objętych definicją konwencyjną nie są bowiem żadną nowością i w wielu krajach trwają od wieków, a w sposób bardziej zorganizowany, systematyczny, w ramach powstających ówcześnie dyscyplin nauki (antropologia, etnologia, etnografia, socjologia kultury) lub np. w postaci serii wydawniczych – od XIX wieku (jak np. badania Kolberga przywołane w tym tomie przez Jana Adamowskiego). Jednak – jak zauważa w niniejszej publikacji Danijela Filipowić – wraz z przyjęciem Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego zagadnienie to staje się po raz kolejny przedmiotem debaty i jest dziś analizowane w zupełnie nowym świetle. Ten nowy kontekst, do którego powstania przyczyniła się Konwencja 2003, to kontekst, w którym zacierają się dotychczasowe granice między tym, co materialne i niematerialne, kulturalne i przyrodnicze, przynależne do przeszłości bądź przyszłości, będące podmiotem działań wspólnot i jednostek a także ekspertów i administracji, tworzące narzędzia budowania prestiżu Zachodu czy Wschodu (por. Miszkowa, w tym tomie; Schreiber 2016a). Pierwsza, najpoważniejsza bodajże od XVIII wieku, renegocjacja tego, czym jest i może być „dziedzictwo kulturowe”, stała się za sprawą Konwencji 2003 faktem. Spostrzeżenie 2: Konwencja 2003 jest „siostrą” Konwencji 1972 oraz Konwencji 2005. Konwencja 2003 powstała w okresie między przyjęciem Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku oraz Konwencji w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku i wiele ją z nimi łączy: pomysł na strukturę organizacyjną, określone procedury, listy dziedzictwa (oprócz Konwencji 2005), choć zarazem każda z nich ma odmienne cele, filozofię ochrony kultury i konteksty, w których powstały (zob. np. Smith 467 �468 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Publiczność na II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Głos w dyskusji zabiera Michał Malinowski (Muzeum Bajek Baśni i Opowieści – MuBaBaO), członek Rady ds. NDZK, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie i Akagawa 2009; Skounti 2011; Smeets i Deacon 2017). Uznawane są jednak powszechnie za należące do tej samej „rodziny” regulacji prawnych UNESCO (Duvelle 2016). A jednak częściej wskazuje się na różnice między nimi niż na łączące je kwestie. To bowiem odejście od zasad rządzących Konwencją 1972 miało uczynić Konwencję 2003 tak wyjątkową i świadczyć o jej rewolucyjnym charakterze, wynikającym z postawienia w centrum wspólnot, grup i jednostek oraz skupieniu się na podtrzymywaniu żywych praktyk i zjawisk, przy jednoczesnej akceptacji dla ich zmiennego i dynamicznego charakteru i odrzuceniu koncepcji autentycznej powszechnej wartości. Miała również spełnić nadzieje związane z dewesternizacją międzynarodowego reżimu ochrony dziedzictwa (Meskell, Liuzza i Brown 2015). Również logika, na jakiej opiera się Konwencja 2003, czyli ochrona praktyk identyfikowanych jako dziedzictwo niematerialne, jest odmienna od tej, która przyświecała twórcom Konwencji 2005 – ochrona rodzimych przemysłów kultury przed zagrożeniami globalizacji. Co zatem w praktyce sprawia, że są sobie bliskie? Marju Kõivupuu (Estonia, w tym tomie) wskazuje te inspiracje na przykładzie drzew krzyżowych, które łączą w sobie dziedzictwo przyrodnicze, materialne i niematerialne. Opisuje również osmozę definicji i rozwiązań praktycznych zachodzącą w Estonii dzięki korzystaniu z dokumentów przyjmowanych na forum międzynarodowym, zwłaszcza przez UNESCO oraz IUCN (Międzynarodowa Unia na rzecz Ochrony Przyrody), w tym wpływ tych rozwiązań na życie codzienne mieszkańców miejsc, w których przeplatają się i łączą wszystkie warstwy i aspekty dziedzictwa. O miejscu podobnym do regionu Võru w Estonii pisze w niniejszej publikacji także Katarzyna Zalasińska, wskazując na przykład założenia przestrzennego Kalwarii Zebrzydowskiej w Polsce. Autorka zauważa: „Uwzględnienie odbywających się w tym miejscu praktyk religijnych jako elementu niematerialnego i powiązanie go z dziedzictwem materialnym stanowi pożądany kierunek myślenia o krajobrazie jako pewnej przestrzeni kulturowej, której dopełnieniem są elementy dziedzictwa niematerialnego”. W istocie rzeczy, kategoria krajobrazu kulturowego pojawiła się w 1992 roku w systemie Konwencji 1972 i umożliwiła uwzględnianie różnorodnych przejawów interakcji, w jakie wchodzą człowiek i przyroda, w tym odnoszących się do sfery praktyk religijnych, artystycznych i kulturowych (Luengo i Rössler 2012). Taki pomost łączący obie Konwencje stanowi również kryterium VI wpisu na Listę światowego dziedzictwa – dobro kultury powinno „być powiązane w sposób bezpośredni lub materialny z wydarzeniami lub żywymi tradycjami, ideami, wierzeniami, dziełami artystycznymi lub literackimi o wyjątkowym uniwersalnym znaczeniu”. Znaczenie tego kryterium jako łącznika osłabia jednak fakt, że może być ono stosowane jedynie jako kryterium uzupełniające. 469 �470 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Mirela Hrovatin (w tym tomie) szuka powiązań między Konwencjami 1972 i 2003, podkreślając konieczność holistycznego traktowania dziedzictwa i opisując możliwości wykorzystania tradycyjnej wiedzy i umiejętności w zakresie budowania techniką suchego muru na Równinie Starego Gradu na wyspie Hvar, wpisanej na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Znaczenie tego miejsca, jak również wpisu, wywołuje wzmożone zainteresowanie zachowaniem obecnych na tym terenie także niematerialnych aspektów dziedzictwa, które są nierozerwalnie związane z dziedzictwem przyrodniczym i materialnym. O związkach między Konwencjami 2003 i 2005 wspominają z kolei ekspertki z Albanii, wskazując na nowy projekt ustawy o dziedzictwie kulturowym, który zawiera specjalny rozdział poświęcony NDZK, odzwierciedlający obowiązki przewidziane w obu Konwencjach: z 2003 i 2005 roku (Breshani i Dollani, w tym tomie). Wszystko wskazuje zatem na to, że praktyka funkcjonowania tych trzech traktatów w konkretnym miejscu, na jednym obszarze – dodatkowo złączonych bardzo mocno koncepcją zrównoważonego rozwoju (preambuła do Konwencji 2005, rozdział VI Dyrektyw operacyjnych do Konwencji 2003 przyjęty w 2016 roku oraz przyjęte w 2015 roku Wytyczne dot. włączenia perspektywy zrównoważonego rozwoju w procesy Konwencji o światowym dziedzictwie) – sprawia, że niezmiernie ważnym wyzwaniem na kolejne 10 lat stanie się konceptualizacja tego, jak w zintegrowany i wewnętrznie niesprzeczny sposób chronić dziedzictwo i polityki z nim związane, w tym te dotyczące przemysłów kultury. Podejmowane już w tym zakresie inicjatywy, jak np. konferencja, która odbyła się w Bergen (Norwegia) w 2014 roku pt. Konwencje 1972, 2003 i 2005. Synergia dla rozwoju: dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe w ramach zrównoważonego rozwoju, potwierdzają, że koherentna implementacja tych Konwencji w przyszłości jest nie tylko potrzebna wspólnotom, grupom, jednostkom i społeczeństwu obywatelskiemu jako całości (art. 11 Konwencji 2005), ale i konieczna z perspektywy państw i samego UNESCO (Duvelle 2017, w druku). Spostrzeżenie 3: Konwencja 2003 jest instrumentem prawnym, społecznym, ale i politycznym, co może czasami prowadzić do nadużyć oraz wywoływać efekty uboczne. Zadowoleniu z przyjęcia Konwencji 2003 szybko zaczęły towarzyszyć, wybrzmiewające dziś ze szczególną siłą, głosy krytyczne. Zaledwie miesiąc po jej ogłoszeniu – zauważa Adina Hulubaş (w tym �Podsumowanie tomie) – specjaliści zaczęli wyrażać swoje obawy, że system ochrony dziedzictwa doprowadzi do powstania „specyficznego środowiska, będącego zaledwie imitacją tego, co prawdziwe” (Brown 2012, 95). Jeden z ekspertów stwierdził nawet, że nowe regulacje mogą „zmienić kolej rzeczy” (Kurin 2012, 100). An Deming (w tym tomie) dodaje do tych obaw obserwację krytyczną: […] pojawił się szereg problemów. Wśród nich centralnym jest paradoks rozbieżności między idealną teorią UNESCO a faktycznym praktykowaniem ochrony NDZK w określonych sytuacjach. Wywołało to nie tylko rywalizację czy spory między różnymi regionami kraju i walkę między państwami o prawa własności do tradycyjnych imprez, lecz także zmniejszyło autorytet i śmiałość zwykłych ludzi jako tradycyjnych depozytariuszy do wyrażania siebie poprzez własną kulturę. Badaczki z Macedonii (Stojkowa Serafimowska i Opetczeska Tatarczewska, w tym tomie) wskazują na efekty uboczne związane z funkcjonowaniem Konwencji, spowodowane włączaniem poszczególnych elementów dziedzictwa niematerialnego w ramy prawno-polityczne. W Republice Macedonii ustanowienie i rozwój instytucjonalnych mechanizmów ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego są nierozerwalnie związane z polityką na szczeblu międzynarodowym, zwłaszcza w odniesieniu do kontestacji istnienia macedońskiej etniczności z jej odrębnym językiem i kulturą. […] W konsekwencji państwo kładło duży nacisk na wzmacnianie i potwierdzanie narodowej i kulturowej tożsamości, co z kolei stało się impulsem dla procesów rekontekstualizacji oraz patrymonializacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Również objęte ochroną wesele w Galiczniku (Macedonia) stało się sponsorowaną przez państwo rekonstrukcją tradycyjnego wesela, które podkreślało odrębność etniczną dziedzictwa Macedonii. Badaczki podkreślają zarazem, że pomimo ujawniania się tego politycznego wymiaru w tworzeniu systemu ochrony NDZK w ich kraju, „procesy ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, o ile zostają wdrożone tak, by wzmocnić pozycję lokalnych depozytariuszy tradycji, mogą być skuteczne w podtrzymywaniu tradycji kulturowych nawet wtedy, gdy chronione elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane do celów politycznych lub gospodarczych” (Stojkowa Serafimowska i Opetczeska Tatarczewska, w tym tomie). Obok wymiaru politycznego Konwencji 2003 należy także zwrócić uwagę na jej silne oddziaływanie na inne, wydawałoby się nieobjęte Konwencją, praktyki i zwyczaje. Przykładem niezamierzonych efektów ubocznych związanych z działaniem w praktyce omawianej konwencji na poziomie lokalnym i krajowym, przywoływanym często przez badaczy, jest komercjalizacja zjawiska niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Adina Hulubaş analizuje tę sytuację na podstawie wpisanego w 2012 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO wyrobu ceramiki w Horezu: 471 �472 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spotkanie międzykulturowe. Polscy sokolnicy i ekspertka ds. NDZK z Chin, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Spotkanie międzykulturowe. Depozytariusze nadbużańskich tradycji tkackich („pereborów”) z prof. An Demingiem z Chin, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie Zagrożeniem, jakie dla omawianej tradycji rzemieślniczej niesie jej rosnąca popularność, są próby naśladowania jej przez garncarzy z innych obszarów etnograficznych. Na przykład w zlokalizowanej w okręgu suczawskim miejscowości Marginea jeszcze osiem lat temu za pomocą unikalnych metod wytwarzano tradycyjną, czarną ceramikę, z której słynął omawiany obszar. Dziś jednak oczom turystów odwiedzających tamtejszy warsztat ceramiczny ukazują się talerze przywożone z odległego o 500 km Horezu. Inni rzemieślnicy z kolei przyozdabiają talerze wykonane w kolorystyce typowej dla regionu Baia Mare z północnej Rumunii wizerunkiem koguta z Horezu, będącego charakterystycznym symbolem wyrobów tego rodzaju (Hulubaş, w tym tomie). Sama obecność zjawiska na Liście reprezentatywnej nie zapewnia zatem jego ochrony, czasami wręcz może narazić element dziedzictwa na niebezpieczeństwo, gdyż stanowi przełom w jego dotychczasowym funkcjonowaniu: zmienia się bowiem sposób postrzegania elementu zarówno przez jego depozytariuszy, jak i środowisko lokalne, krajowe i wreszcie międzynarodowe (Románková-Kuminková, w tym tomie; Turgeon 2014). Potrafi także stać się kością niezgody i konfliktów międzypaństwowych, co analizuje An Deming (w tym tomie) na przykładzie Festiwalu Gangneung Danoje (Festiwal Dano) w Korei, który w 2005 roku uznany został za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, oraz chińskiego Festiwalu Duanwu (inaczej Święta Smoczych Łodzi). Oba festiwale odbywają się tego samego dnia (5 maja według kalendarza księżycowego) i – na co wskazują ich nazwy – bazują na tej samej chińskiej koncepcji „Duanwu”. Konflikt o „prawo własności” doprowadził do pogorszenia wzajemnych relacji, których naprawa kosztowała oba państwa wiele czasu i wysiłku. Wśród najważniejszych zagrożeń można również wskazać zanik pierwotnych funkcji i znaczeń, także w związku z komercjalizacją i zwiększonym zainteresowaniem turystów danym elementem z jednej strony, z drugiej zaś – naturalną chęcią zarobku i podniesienia swojego standardu życia przez depozytariuszy (por. Skounti 2017). W niniejszym tomie taki przypadek folkloryzacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego opisuje także Adina Hulubaş na przykładzie „Rytuału Căluş”, wpisanego na Listę reprezentatywną w 2008 roku (trzy lata wcześniej uznanego za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości). Tradycyjnie był on wykonywany zaledwie dziewięć razy do roku, począwszy od pierwszego dnia Zielonych Świątek, a uczestniczący w nim tancerze, przyjmowani do grupy po przejściu tajemnego procesu inicjacji, wędrowali od wioski do wioski, niosąc obietnicę uzdrowienia bezpłodnym kobietom oraz ludziom cierpiącym na budzące powszechny lęk choroby, takie jak np. epilepsja. Jak zauważa Hulubaş, w efekcie wpisania go na listę, wszystkie mistyczne aspekty tego zwyczaju uległy zapomnieniu, a jedyną wiedzą, jaką otrzymują nowi adepci 473 �474 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju tej sztuki, jest taneczna wirtuozeria, prezentowana przez cały rok podczas różnorakich festiwali, wesel, procesji i innych imprez. Kwestię efektów ubocznych związanych z funkcjonowaniem Konwencji, a zarazem filozofię ochrony dziedzictwa niematerialnego, doskonale streszcza dowcip autorstwa Valdimara Hafsteina, wskazujący na obecny w wielu środowiskach sposób myślenia o dziedzictwie niematerialnym jako o zjawisku (w domyśle – problemie, chorobie), które należy przede wszystkim „zdiagnozować” (udokumentować, ocenić, wpisać na listę), by następnie móc zadecydować o zastosowaniu właściwych środków ochronnych. W gabinecie lekarskim: Pacjent: Panie doktorze, co mi dolega? Lekarz: Nie wiem, jak panu to powiedzieć: cierpi pan na dziedzictwo. Pacjent: Dziedzictwo? Poważnie? Jakiego rodzaju? Lekarz: Niematerialne. Niezmiernie mi przykro. Pacjent: Dziedzictwo niematerialne… Czy to groźne? Lekarz: Stan wymaga pilnej ochrony. Wszedł już w fazę metakulturową. Pacjent: Jakie są rokowania? Lekarz: Obawiam się, że dziedzictwo niematerialne to choroba przewlekła. Często kończy się śmiercią, ale w Pana przypadku są pewne nadzieje. Może pan żyć z dziedzictwem jeszcze długi czas, pod warunkiem, że podejmiemy natychmiastowe działania w celu jego ochrony. Pacjent: Czy to będzie bolesne? Lekarz: Nie będę pana oszukiwał, leczenie nie jest przyjemne. Będzie Pan musiał od tej pory nauczyć się inaczej myśleć o sobie i o swoim dziedzictwie. Pacjent: Nie powinniśmy zasięgnąć drugiej opinii? Lekarz: Polecam skontaktować się z UNESCO. Jeżeli potwierdzą moją diagnozę, będziemy mogli wpisać pana na ich listę. Pacjent: Czy to pomoże? Lekarz: Wpisanym na listę UNESCO pomaga udokumentować dziedzictwo, zidentyfikować jego elementy, przeanalizować sposób przekazu, zwiększyć świadomość na jego temat, a nawet sporządzić pięcioletni plan ochrony. Pacjent: Ale czy to jest naprawdę niezbędne? Lekarz: Obawiam się, że bez właściwego leczenia pana dziedzictwo może stracić resztki swojej autentyczności. W najgorszym przypadku może rozwinąć się nawet w postać zaawansowanego pseudofolkloru. �Podsumowanie Pacjent: Zaraz, zaraz. Tak właśnie mówiono, gdy pokolenie naszych rodziców zapadło na tradycję. Jednak im udało się z tego wyjść. Lekarz: Tak, dzięki dużej ilości proszków. To dlatego, że w tamtych czasach tradycja dobrze reagowała na takie medykamenty. Dziedzictwo niematerialne to poważniejsza sprawa. Jest wysoce zaraźliwe. Nie znaleźliśmy jeszcze skutecznego sposobu na jego opanowanie (Hafstein 2015, 282). Żart ten ukazuje problem, jaki może pojawić się w momencie wkroczenia z działaniami zewnętrznymi wobec dotychczasowej sytuacji dziedzictwa: skutki uboczne mogą w niektórych przypadkach przeważać nad oczekiwanymi korzyściami wynikającymi z podjęcia działań ochronnych. Refleksja nad tym paradoksem być może ma w sobie coś z potocznego przekonania, że „lepiej nie chodzić do lekarza, bo wynajdzie mi jakąś chorobę”; w roli konsylium lekarskiego występują tu eksperci oraz UNESCO. Wiemy jednak, że w wielu przypadkach zastosowanie go w praktyce przynosi naprawdę złe skutki. Konwencję 2003 należy być może zatem traktować tak, jak aspirynę: choć wydaje się dobra na wszystko i rzeczywiście dość często pomaga leczyć stany zapalne, to jednak w określonych przypadkach grozi wystąpieniem poważnych reakcji alergicznych – tak jak stało się to w przypadku ceramiki z Horezu czy rytuału Căluş. Spostrzeżenie 4: Lista reprezentatywna jest wszystkim. I żyje własnym życiem. „Światowe dziedzictwo to przede wszystkim lista” pisała Barbara Kirschenblatt-Gimblett (2004, 7)7. Zdanie to pasuje z powodzeniem do Listy reprezentatywnej. Jak i opinia Valdimara Hafsteina (2009, 93), że „listy [dziedzictwa – przyp. H.S.] żyją często własnym życiem”, sugerująca, że obiekty, najpierw zdekontekstualizowane przez procedurę nominacji, a następnie zrekontekstualizowane przez umieszczenie ich na listach, zaczynają funkcjonować w nowy, odmienny sposób. Ogromne znaczenie Listy reprezentatywnej można dostrzec na kartach niniejszej publikacji. Nie ma tu tekstu, który chociaż raz by się do niej nie odwoływał lub o niej nie wspominał (w zdecydowanej większości przypadków traktując ją jako osiągnięcie kraju, ewentualnie coś neutralnego, tylko w niektórych krytycznie – zob. teksty Evy Románkovej-Kuminkovej czy Adiny Hulubaş). 7 W oryg.: „World heritage is first and foremost a list”. 475 �476 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eva Románková-Kuminková zaczyna wręcz swój tekst stwierdzeniem: „Każdy chce znaleźć się na liście!”. Lista staje się bowiem miernikiem, namacalnym dowodem na potęgę kultury – element soft power (Schreiber 2016a) danego państwa, któremu udało się dokonać wpisu przejawu swojego dziedzictwa na forum międzynarodowym, a zatem sprawić, by stał się on widoczny, zauważany, szeroko doceniany. Lista stanowi bowiem bardzo klarowne źródło informacji na temat tego, co jest uznawane za nośnik społecznych (ale nie tylko takich!) wartości (por. Schuster 2002, 15). Wyposażenie Konwencji w Listę z pewnością należy uznać także za element szerzenia wiedzy o tym instrumencie prawa międzynarodowego, podnoszenia świadomości społecznej i podkreślania znaczenia dziedzictwa niematerialnego. „To istotne, bo oznacza, że ludzkość – a to brzmi dumnie – rozpoznaje nasze tradycje jako wartość. Taki wpis kieruje oczy całego świata na nasze zwyczaje i zwraca na nie uwagę, jako autentyczne, wartościowe, atrakcyjne” – zauważa dyrektor Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, komentując złożenie w 2017 roku pierwszego wniosku z Polski o wpis na Listę reprezentatywną, dotyczącego szopkarstwa krakowskiego (Gazur 2017). „Ludzkość” w przypadku Listy reprezentatywnej zastąpiła zatem bezpośrednio „świat” z Listy światowego dziedzictwa (Konwencja 1972). I choć Konwencja 2003 jak ognia unika obecnie takich określeń, jak „unikatowość” czy „autentyczność”, „mistrzostwo” czy „arcydzieło”, „światowy” czy „uniwersalny” (UNESCO 2016a, par. 31), w powszechnej świadomości to właśnie te pojęcia są nierozerwalnie związane z samą koncepcją listy: coś zatem musi „zasługiwać” na wpis, dowodem zaś na to, że określone zjawisko na ten wpis zasługuje, jest jego „wyjątkowość”, „autentyczność” czy „unikatowość”. W ten sposób zespół znaczeń i konotacji przywiązanych do Listy światowego dziedzictwa zostaje przekazany – niemalże genetycznie – Liście reprezentatywnej niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Dla wielu tytuł tej ostatniej mógłby zresztą równie dobrze brzmieć „Światowa lista autentycznego niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, bo przecież każdy z 365 obecnie wpisanych elementów dziedzictwa (stan na grudzień 2016 roku) można by uznać za „fenomen na skalę światową” (Gazur 2017), tak jak wprost napisali o tym przedstawiciele różnorodnych organizacji i wspólnot, składając deklarację woli wpisania jogi jako „światowego dziedzictwa” na Listę reprezentatywną, co nastąpiło w 2016 roku.8 Co ciekawe, podobnie brzmiący tytuł listy proponowany był we wstępnej wersji Konwencji: Lista skarbów światowego niematerialnego dziedzictwa kulturowego (List of Treasures of the World Intangible Cultural Heritage, ówczesny artykuł 11C; zob. UNESCO 2003, par. 20), a wśród argumentów przedstawianych na rzecz jej osta8 Wniosek nominacyjny nr 01163 i deklaracja woli społeczności są dostępne w Internecie, zob. UNESCO 2017. �Podsumowanie tecznego powstania znalazł się m.in. i taki (zaprezentowany przez delegata Beninu w imieniu grupy krajów afrykańskich): jeśli nie powołamy w ramach tej Konwencji Listy arcydzieł niematerialnego dziedzictwa, to w efekcie spowodujemy, że będzie ona uznawana za „konwencję drugiej kategorii” w stosunku do Konwencji 1972 (Hafstein 2009, 103). Ogromne znaczenie wpisu na Listę reprezentatywną dla państw uwidaczniają także usilne zabiegi narodowych delegacji o to, by – w razie negatywnej rekomendacji dla zgłoszonego przez nich wniosku przygotowanej przez Zespół Ewaluacyjny9 – Komitet Międzyrządowy i tak ostatecznie podjął pozytywną decyzję o wpisie. Sytuacja ta stała się w 2016 roku wręcz rażąca i wzbudziła powszechne niezadowolenie, zarówno wśród państw obserwujących posiedzenie Komitetu Międzyrządowego, jak i ostatecznie w łonie samego Komitetu, obradującego w grudniu 2016 roku w Addis Abebie. Na sesji tej przyjęto do wpisu na Listę reprezentatywną aż 15 z 19 wniosków mających negatywną rekomendację, lekceważąc tym samym wskazówki Zespołu Ewaluacyjnego. Trwają prace specjalnej grupy ad hoc poszukującej rozwiązania, które pozwoli zapobiec takiej sytuacji w przyszłości. To także można uznać z jednej strony za „dziedzictwo” Listy światowego dziedzictwa, z drugiej zaś – za element funkcjonowania prawie każdego aktu prawa międzynarodowego, który jest przyjmowany, zarządzany za pomocą właściwych organów i implementowany przez poszczególne państwa. Taka percepcja znaczenia Listy reprezentatywnej powoduje u państw naturalną chęć, by zgłaszać wnioski z wpisami o charakterze ogólnonarodowym – gdyż ich znaczenie społeczne i polityczne wtedy wzrasta (por. Duvelle 2014). W ten zatem sposób pojawiają się wpisy, w których pojęcie „wspólnoty” zostaje zreinterpretowane: „wspólnotą”, która w założeniach twórców Konwencji miała odnosić się do konkretnie zdefiniowanej grupy społecznej zamieszkującej określone terytorium, staje się cały „naród-państwo”, jak w przypadku kultury kawy tureckiej (2013), francuskiej sztuki biesiadowania (2010), czy chińskiej kaligrafii (2009). Równocześnie zauważyć należy, że w ramach walki o zmianę tej percepcji Listy reprezentatywnej pojawia się coraz większy nacisk na rejestry, które były dotychczas „niedoceniane”: Listę dziedzictwa niematerialnego wymagającego pilnej ochrony (art. 17 Konwencji, liczba wpisów do roku 2016: 47) oraz Rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (art. 18 Konwencji, liczba wpisów do roku 2016: 17). Postrzeganie tych rejestrów, za znaną metaforą Janusza 9 �Zespół Ewaluacyjny (Evaluation Body) został powołany do oceny wniosków w 2015 roku jako sukcesor Zespołu Pomocniczego (Subsidiary Body) i Zespołu Konsultacyjnego (Consultative Body). Ten ostatni w projekcie Konwencji nazwano wstępnie Komitetem Naukowym (Scientific Council), zob. UNESCO 2003, par. 17. 477 �478 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Symonidesa (powstałą na określenie praw kulturalnych, zob. Symonides 1998), jako „kopciuszków” w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego, choć zgodne z prawdą – zaczyna się także bardzo powoli zmieniać. Niektóre kraje debiutują na forum międzynarodowym w tej dziedzinie, składając swój pierwszy wniosek o wpis właśnie do Rejestru dobrych praktyk (przypadek Norwegii w 2016 roku: „Tradycja i umiejętności budowania drewnianych łodzi Oselvar”, brak wpisów na inne listy) lub na Listę pilnej ochrony (jak w przypadku Łotwy w 2009 roku: „Przestrzeń kulturowa Suiti”, brak wpisów na inne listy). Powstają zatem w tym kontekście trzy zasadnicze pytania: po pierwsze, czy w ciągu kolejnych 10 lat uda się naprawdę zrównoważyć Listę reprezentatywną wpisami na Listę pilnej ochrony oraz do Rejestru dobrych praktyk i zmienić w ten sposób wektor zainteresowań państw i punkt ciężkości Konwencji? Po drugie, czy i jakie mechanizmy ograniczające polityczny charakter działań związanych z procedurą wpisywania na Listę reprezentatywną uda się w kolejnych latach przygotować i wdrożyć do realizacji? Po trzecie, jak wspomagać wspólnoty, grupy i jednostki po wpisie na Listę reprezentatywną, aby pielęgnowane przez nie zjawiska nie utraciły pierwotnego kontekstu i roli dla ważnego dla nich także przed wpisem zjawiska. Spostrzeżenie 5: Konwencja 2003 wzmacnia prestiż i soft power zarówno państw, jak i UNESCO. Ten aspekt związany z funkcjonowaniem Konwencji nie jest jedynie miłym dodatkiem do „normalnej” aktywności państw, ale niezwykle ważnym elementem strategii w „konkursie piękności” panującym w stosunkach międzynarodowych i w walce o wysokie pozycje w rankingach „atrakcyjności międzynarodowej”, czyli rankingach soft power państw. Niewątpliwie narzędziem budowania tej „miękkiej siły” są wpisy na Listę reprezentatywną, choć nie są one jeszcze widoczne w konstrukcji kryteriów oceny soft power w najpopularniejszych rankingach państw: Soft Power 30 czy Elcano Global Index (Schreiber 2016a). O tym niezwykle ważnym aspekcie związanym z Konwencją 2003 pisze w tym tomie Eva Románková-Kuminková: Wpis na Listę reprezentatywną ma również aspekt prestiżowy i tak też traktują go wszystkie Państwa-Strony Konwencji. Oznacza to, że motywacja o charakterze politycznym nierzadko spycha na dalszy plan ideały czy dobre intencje specjalistów, pragnących zapewnić poszczególnym elementom międzynarodową ochronę w rozsądnym, odpowiedzialnym zakresie. […] W efekcie z jednej strony Lista reprezentatywna �Podsumowanie przyczynia się do promowania celów oraz ideałów wskazanych w treści Konwencji, z drugiej jednak tworzy także przestrzeń dla politycznej oraz instytucjonalnej manipulacji. Joseph Nye stwierdza: „Soft power kraju opiera się zasadniczo na trzech rodzajach zasobów: jego kulturze (w miejscach gdzie jest ona atrakcyjna dla innych), jego wartościach politycznych (jeśli postępują zgodnie z nimi w kraju i za granicą) i jego polityce zagranicznej (gdy jest ona postrzegana jako prawomocna i posiadająca autorytet moralny)” (Schreiber 2016a, 56). Analitycy polityki kulturalnej zauważają, że w XXI wieku państwa świadome pierwszorzędnej roli ich kultury zaczęły brać udział w „światowym wyścigu po soft power” (Holden 2013). Łączy się to także z niezwykle popularną od 10 lat koncepcją nation brandingu Simona Anholta, czyli budowaniem tzw. marki państwa (Anholt 2006, 23). Nie bez przyczyny państwa, które dysponują największymi zasobami „miękkiej siły”, sytuują się wysoko także jeśli chodzi o siłę ich „marki”. Równolegle do rankingów soft power powstają zatem rankingi marek państw10. Jednak koncepcja ta nie ogranicza się tylko do państw, ale jest wykorzystywana także do wskazywania na „atrakcyjność” aktorów niepaństwowych (non-state actors), takich jak organizacje międzynarodowe, w tym zwłaszcza UNESCO. Organizacja ta, w związku z pełnioną rolą arbitra w dziedzinie kultury i dziedzictwa kulturowego, posiada spore zasoby soft power i jest ich świadoma, wykorzystując swój potencjał do pozycjonowania siebie w środowisku ważnych organizacji międzynarodowych. Pojawienie się nowego aktu prawa międzynarodowego: Konwencji 2003 i wprowadzenie przez nią nowej koncepcji niematerialnego dziedzictwa kulturowego spowodowało zwiększenie soft power samej UNESCO, jako organizacji stojącej na straży powiększającej się liczby procesów legitymizowania dziedzictwa (Schreiber 2016a). Koncepcja soft power stała się wiodącą w określeniu roli i zadań UNESCO w szeroko zakrojonym procesie konsultacji nad nowymi celami rozwojowymi ONZ po 2015 roku (Post-2015 Development Agenda), przyjętymi we wrześniu 2015 roku jako Cele Zrównoważonego Rozwoju (Sustainable Development Goals – SDGs). We wprowadzeniu do przygotowanego przez UNESCO w kwietniu 2014 roku dokumentu, nazywanego w skrócie Soft Power Agenda (UNESCO 2014), Dyrektor Generalna UNESCO Irina Bokowa stwierdziła, że organizacja ta jest kluczowym aktorem soft power (UNESCO 2016b; Schreiber 2016a). Prestiżowy charakter bycia widocznym na forum UNESCO oraz posiadania wpisów na listach dziedzictwa może mieć jednak także pozytywne skutki. Państwa, które chcą być widoczne i sza10 Do najbardziej znanych zalicza się Nation Brand Index S. Anholta (NBI) i Country Brand Index (CBI) Future Brands. 479 �480 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Powitanie gości Forum przez orkiestrę górniczą w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Polskie tańce narodowe w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie nowane za działania dotyczące ochrony niematerialnego dziedzictwa, podejmują przecież realne wysiłki na poziomie administracyjnym czy legislacyjnym w celu zmiany sytuacji w obszarze dziedzictwa niematerialnego w ich krajach. Mogą też dzięki temu stawać się przewodnikami dla tych państw, które dopiero rozpoczynają swoją drogę w tej materii. O takim postrzeganiu swojej roli przez Chiny pisze w tym tomie Chen Fafen, zaznaczając: „W szczególności uchwalenie w roku 2011 pierwszej ustawy – Prawa Chińskiej Republiki Ludowej o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przyspieszyło rozwój ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chinach, podniosło poziom wiedzy społeczeństwa na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego i, co więcej, znacznie zwiększyło wpływy Chin na świecie”. Zarazem bezpośredni impuls do takiego działania dało UNESCO, które programem Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości zachęciło państwa do rozwijania systemu ochrony na swoim terenie. Dzisiaj ochrona NDZK w Chinach opisywana jest w kategoriach celu narodowego. Podobnie o prestiżu wpisanym w funkcjonowanie Konwencji 2003 i jego możliwych pozytywnych skutkach wypowiada się w tym tomie Adina Hulubaş: Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. […] Inicjatywy te, wraz z działaniami Narodowego Komitetu ds. Ochrony NDZK stopniowo, na kształt rozchodzących się na wodzie fal, pobudzają społeczną świadomość i służą budowaniu zrównoważonego rozwoju w obszarze NDZK na terenie Rumunii, angażując obywateli, społeczności, biznes oraz władze publiczne. […] firma telekomunikacyjna wykorzystuje na przykład program Żyjących Skarbów Ludzkości na potrzeby promowania własnej marki; kampania ta mogła również stanowić inspirację dla ceremonii, która odbyła się w 2015 roku w pałacu prezydenckim. Tego rodzaju przejawy publicznego uznania stanowią doskonały przykład rozchodzących się koncentrycznie fal, w których centrum znajduje się to, co określamy jako prestiż; omawiane działania zdołały bowiem zyskać zainteresowanie ze strony wszystkich wymienionych wyżej podmiotów. Prestiż w dziedzinie kultury budowany jest zatem poprzez tworzenie przestrzeni do współpracy i dialogu. W ten sposób działania podejmowane przez państwa na forum UNESCO legitymizują tę organizację jako swoistego arbitra, stojącego na straży międzynarodowego reżimu ochrony dziedzictwa kulturowego (a w zasadzie różnorodnych reżimów funkcjonujących w obrębie UNESCO, por. Bendix, Eggert i Peselmann 2013). 481 �482 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Jak zauważają w tym tomie badaczki Welika Stojkowa Serafimowska i Iwona Opetczewska Tatarczewska: „Włączenie do systemu działań Narodów Zjednoczonych oraz równoprawna współpraca z innymi państwami są również kwestią prestiżu. Niematerialne dziedzictwo kulturowe posiada moc rozwiązywania konfliktów, głównie dlatego, że pod wieloma względami przekracza polityczne granice”. Dowodem na to mogą być wpisy wielonarodowe na Listę reprezentatywną, które jednoczą wspólnoty, grupy i jednostki, a zaraz za nimi państwa, wokół wspólnego celu i wywołują konkretne i namacalne skutki poprzez tworzenie forów do komunikowania, edukowania, dialogu i wspólnych działań. Spostrzeżenie 6: Konwencja uruchomiła nowe procesy patrymonializacji. Pojęcie „patrymonializacji” odnosi się do swojego łacińskiego źródłosłowu: patrimonium, znaczącego tyle, co „ojcowizna”, ale też „mienie”, wskazuje jednak nie na przedmiot, obiekt – dziedzictwo, ale na istnienie określonej polityki tworzenia dziedzictwa, podkreśla akt wyboru tego, co ma dopiero stać się dziedzictwem (w literaturze obcojęzycznej pojęcie to stosowane jest wymiennie z „heritagization”, zob. Adell i in. 2015). Dotyczy zatem dziedzictwa, które jest poddawane transformacjom i nieustającym praktykom nadawania statusu wybranym świadectwom przeszłości w celu wykorzystania go na potrzeby teraźniejszości. Na poziomie stosunków międzynarodowych pojęcie „patrymonializacji” odnosić się będzie do badania procesów politycznych, których przedmiotem jest koncepcja dziedzictwa kulturowego jako określonego zasobu, który musi zostać poddany procedurom legitymizacji i instytucjonalizacji. Odbywa się to na różnorodnych forach międzynarodowych, w oparciu o określoną politykę selekcji, klasyfikacji i hierarchizacji tych elementów tego zasobu, które uznane zostają za wartościowe z punktu widzenia określonej jednostki, grupy, wspólnoty, administracji samorządowej, państwowej czy międzynarodowej oraz spełniają kryteria stworzone i narzucone przez legitymizowane do tego gremia: rady, komisje, komitety, zespoły eksperckie (Schreiber 2016b). Patrymonializacja jest zatem elementem polityki kulturalnej prowadzonej dziś nie tylko przez państwa, ale także przez organizacje międzynarodowe, społeczności lokalne oraz inne podmioty, w realiach funkcjonowania różnorodnych reżimów międzynarodowej ochrony dziedzictwa kulturowego (fragmentacja – zob. spostrzeżenie 10). Ta polityka kulturalna proponuje �Podsumowanie „określoną lekturę przeszłości” (Kowalski 2013, 11), w której wszakże przeszłość odgrywa coraz mniejszą rolę, a coraz wyraźniejszą – wyzwania teraźniejszości, gdzie ludzie jako depozytariusze dziedzictwa i ich potrzeby stają się ważniejsi bądź równie ważni, co samo dziedzictwo (zob. spostrzeżenie 6). Konwencja 2003 namawia do takiej lektury przeszłości, która uczyni z niej jedynie trampolinę, punkt wyjściowy umożliwiający podkreślenie ciągłości praktyk odnoszących się do depozytariuszy dziedzictwa. Filozofia Konwencji obejmuje bowiem przede wszystkim teraźniejszość i przyszłość oraz zakorzenione w podtrzymywaniu praktyk odnoszących się do dziedzictwa niematerialnego wspólnoty, grupy i jednostki. Taki sposób działania Konwencji zauważają także autorzy niniejszego tomu. Welika Stojkowa Serafimowska i Iwona Opetczewska Tatarczewska piszą w ten sposób o tańcu kopaczka, który był jednym z pierwszych elementów zgłoszonych przez Republikę Macedonii do wpisu na listy NDZK UNESCO w 2011 roku. Działania podjęte w celu przygotowania tego zgłoszenia uruchomiły nowe procesy patrymonializacji, powiązane zarówno z wytycznymi UNESCO dotyczącymi wdrożenia systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jak i z aktualnymi czynnikami politycznymi (Stojkowa Serafimowska i Opetczewska Tatarczewska, w tym tomie). To samo zadziało się, choć bez udziału UNESCO, na którego listy nie udało się go wpisać, z weselem w Galiczniku, w którym w obecnej postaci zacierają się granice pomiędzy obrzędem narodowym a rytuałem sponsorowanym przez korporacje, pomiędzy festiwalem dla turystów, zainscenizowanym folklorem i cyklicznym wydarzeniem (Opetczewska Tatarczewska, w tym tomie). Iwona Opetczewska Tatarczewska zauważa, że z jednej strony, zinstytucjonalizowane systemy ochrony NDZK są zawsze osadzone w politycznych procesach patrymonializacji i rekontekstualizacji, i podlegają ich wpływom, jednak z drugiej strony, sposób, w jaki procesy te wpływają na praktyki kulturowe, oraz stopień, w jakim na nie oddziałują, różnią się znacząco nawet w obrębie tego samego kraju. Używając metafory Adiny Hulubaş o kręgach rozchodzących się po wrzuceniu kamienia w wodę, nietrudno zauważyć, że nawet elementy oficjalnie pozostające poza procesami patrymonializacji wywołanymi przez Konwencję 2003 podlegają jej oddziaływaniu – choćby w dalszym planie, gdyż muszą się do tych zachodzących równolegle procesów ustosunkować. Procesy te zostają uruchomione w zasadzie przy każdym wniosku, niezależnie od kraju, a odbywa się to poprzez redefiniowanie dziedzictwa na potrzeby procedury nominacyjnej na listy UNESCO, wyraźne identyfikowanie instytucji ochronnych i tworzenie przestrzeni do pozyskiwania zgód depozytariuszy na wpis. 483 �484 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Uruchomienie tych procesów wywołuje równocześnie potrzebę powołania instytucji stojących na straży procedur legitymizujących, klasyfikujących i selekcjonujących, które jedne elementy włączają do zasobu dziedzictwa, a drugie z niego wykluczają. Zwracają na to uwagę badaczki z Chorwacji (Hrovatin i Šimunković, w tym tomie), pisząc, że przygotowanie zgłoszeń do dwóch edycji programu UNESCO Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości w roku 2003 oraz 2005 doprowadziło do powstania w 2002 roku specjalnej eksperckiej Komisji ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Chorwacji, a w 2004 roku specjalnego Departamentu ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury, który przygotował pierwsze elementy do wpisania do Krajowego rejestru dóbr kultury Republiki Chorwacji. Najszerzej do wyzwań związanych z tym zagadnieniem odnosi się w niniejszej publikacji Welika Stojkowa Serafimowska, która dostrzega w procesach patrymonializacji uruchamianych przez Konwencję ich wymiar pozytywny – wszędzie tam, gdzie skutkują one usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy: tradycyjne sztuki widowiskowe są niczym żywy organizm, ulegający nieustannym przemianom i transformacjom, są odrębnym bytem, który niejako wchłania wszystkie przemiany, jakim ulegają poszczególni ludzie, wykonawcy, społeczności, zbiorowość, regiony oraz narody, z których sztuki te się wywodzą, przez co wszystkie te przemiany znajdują w nich swoje odzwierciedlenie. Tradycyjna sztuka widowiskowa przeistacza się z formy osobistej bądź kolektywnej ekspresji w publiczny przejaw dziedzictwa kulturowego narodu, z dobra o charakterze duchowym – w produkt o charakterze komercyjnym, z ograniczonej formy artystycznej i elementu synkretycznej obyczajowości i życia codziennego – w zróżnicowane formy i przejawy ekspresji muzycznej, z elementu lokalnej wiejskiej kultury – w składnik kultury wielkomiejskiej, ogólnonarodowej (Pejczewa 2014). Mimo iż na długofalowe konsekwencje w omawianej sprawie trzeba będzie poczekać, wydaje się, że procesy służące ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – w przypadku wdrażania ich w sposób skutkujący usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy tradycji – mogą pozwolić na zapewnienie skutecznej ochrony tradycji kulturowych, nawet jeśli podlegające ochronie elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane również w celach politycznych bądź ideologicznych. Choć bowiem w ramach procesów patrymonializacji dokonuje się wybór tego, czyje dziedzictwo kulturowe będzie chronione mocą regulacji prawnych, uznane za godne pokazania, także na różnych międzynarodowych forach, zapamiętania – to równocześnie samo uruchomienie procesu wyboru oddaje mocą Konwencji głos samym depozytariuszom. I tu objawia się emancypacyjny, wyzwalający element Konwencji 2003. �Podsumowanie Spostrzeżenie 7: Konwencja 2003 jako pierwsza oddała głos i podmiotowość wspólnotom, grupom i jednostkom. „Wspólnoty są sercem systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego” – to kolejne obowiązkowe stwierdzenie, które pojawia się zawsze, gdy mowa o Konwencji 2003 (zob. np. Skounti 2017, w druku; Blake 2009, 2017; Duvelle 2014). Rzeczywiście, w samym tekście Konwencji pojęcie „wspólnot” (communities) pojawia się aż 11 razy, podczas gdy wzmianki odnoszące się do ekspertów – raptem dwa: w art. 21 pkt b) mówiącym o międzynarodowej pomocy w zapewnianiu ekspertów oraz art. 6 ust. 7 mówiącym o nominacji do Komitetu Międzyrządowego osób dysponujących kwalifikacjami w zakresie różnych aspektów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Archeologię instytucjonalnej obecności koncepcji ochrony jednostek, a potem dopiero grup i wspólnot można uprawiać, sięgając do propozycji Korei z 1993 roku dotyczącej ustanowienia przez UNESCO systemu ochrony Żywych Dóbr Kultury (Living Cultural Properties), co w rezultacie zakończyło się przyjęciem programu Żyjących Skarbów Kultury (Living Human Treasures; UNESCO 1993), a następnie wyewoluowało w stronę Programu Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, którego 90 elementów zostało inkorporowanych do systemu Konwencji 2003 (art. 31). We wszystkich aktach prawa międzynarodowego przyjmowanych po 2003 roku – czy to na forum UNESCO, czy Rady Europy – wyraźny jest jego nowy, oddolny, społeczny, otwarty wymiar: zarówno w zakresie tworzenia, jak i podtrzymywania, ochrony i podejmowania decyzji dotyczących dziedzictwa kulturowego. Dwie najważniejsze, przyjęte po 2003 roku, konwencje międzynarodowe chroniące dziedzictwo kulturowe to Konwencja UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku i Konwencja Rady Europy o znaczeniu dziedzictwa dla społeczeństwa z 2005 roku (tzw. Konwencja z Faro)11 . Obie podkreślają znaczenie partycypacji społecznej jako kluczowej dla zachowania dziedzictwa kulturowego. Konwencja z Faro wprowadza wręcz w art. 2 b) pojęcie heritage communities, czyli „wspólnot dziedzictwa”, składających się „z ludzi ceniących określone aspekty dziedzictwa kulturowego, które chcą podtrzymać i przekazać przyszłym pokoleniom w ramach działań publicznych”12. � Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society, Faro, 27 października 2005 roku. Niestety, konwencja jest obecnie ratyfikowana tylko przez 17 z 47 państw członkowskich Rady Europy. Z krajów członkowskich UE ratyfikowało ją tylko 8 państw. 11 12 Tłum. B. Szmygin. 485 �486 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Oddanie głosu wspólnotom, grupom i jednostkom doprowadziło również do dostrzeżenia kolejnych grup, tzw. biernych depozytariuszy praktyk kulturowych, o których pisze w tym tomie An Deming: Przez długi czas, analogicznie do sytuacji w środowisku akademickim, uwaga większości członków programu NDZK skupiała się na czynnych depozytariuszach, którzy zazwyczaj bardzo aktywnie przekazują innym „swoje” elementy kultury i posiadają szczególne zdolności w zakresie jej konkretnych gatunków. Jednak po przedstawieniu opinii publicznej koncepcji społeczności polegającej na integracji, wraz z rozróżnieniem na „aktywnych depozytariuszy” i „biernych depozytariuszy” postulowanym przez niektórych folklorystów (Yang i in. 2011, 23–24), zaakceptowano stopniowo fakt, że w rzeczywistości to zwykli ludzie, którzy nie są specjalistami w zakresie któregokolwiek elementu kultury, kształtują podstawy stabilności i żywotności danych tradycji. W wyniku licznych dyskusji i po rozpowszechnieniu stosownych informacji koncepcja mówiąca o tym, że „każdy jest depozytariuszem kultury tradycyjnej”, doczekała się promocji. Poszerzające się rozumienie i coraz większe znaczenie i świadomość roli „depozytariuszy” dostrzegają również badaczki z Chorwacji, które piszą: „Możemy również zaobserwować, że społeczeństwo jest coraz bardziej świadome wyjątkowej wartości niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przekonane, że odpowiedzialność za jego ochronę i przekazywanie przyszłym pokoleniom powinna spoczywać na depozytariuszach, lokalnych społecznościach oraz odpowiednich instytucjach, ponieważ jest to istotne dla tożsamości lokalnej społeczności, narodu lub mniejszości” (Hrovatin i Šimunković, w tym tomie). Znaczenie depozytariuszy nie jest wyłącznie deklaratywne i jest od dawna przedmiotem namysłu badawczego (Onciul, Stefano i Hawke 2017; Adell i in. 2015; Rudolff i Raymond 2013; Kono 2009). Wszystkie procedury nominacyjne przyjmowane na poziomie UNESCO uwzględniają jako element konieczny ich uprzednią, świadomą i dobrowolną zgodę na jakiekolwiek działania ich dotyczące i choć lektura tych zgód możliwa za pośrednictwem strony UNESCO przynosi czasami zaskakujące odkrycia (jak np. fakt podpisywania przygotowanych instytucjonalnie formularzy zgód przez czasami dziesiątki czy setki depozytariuszy, bądź zgód na wpisanie elementu NDZK na Listę światowego dziedzictwa, zamiast na Listę reprezentatywną…), nie zmienia to faktu, że po raz pierwszy wspólnot, grup i jednostek nie da się pominąć. Ich współpraca, współdziałanie, a zarazem współodpowiedzialność za trwanie danego zjawiska kulturowego są fundamentem Konwencji 2003. Jednak, jak zauważa w tym tomie An Deming, ambitnych celów związanych z obecnością wspólnot, grup i jednostek w systemie Konwencji nie udało się w pełni osiągnąć, gdyż projekt ochrony NDZK, mimo że powstał w oparciu o zasady równości i różnorodności kultur, w rzeczywistości �Podsumowanie doprowadził do powstania nowej hierarchii tych kultur i poszczególnych elementów w ich obrębie: „Eksperci i UNESCO mają prawo decydować, który element może zostać wpisany na Listę reprezentatywną, co z punktu widzenia opinii publicznej oznacza uznanie go za bardziej wartościowy, podczas gdy faktyczni depozytariusze danego dobra kultury nie mogą zabrać w tej sprawie głosu”. Należy zatem zauważyć, że nawet tak istotna zmiana języka aktów prawa międzynarodowego nie skutkuje wcale od razu zmianą praktyki państw, w tym mechanizmów implementacyjnych. Rewolucyjny krok, czyniący ze wspólnot, grup i jednostek najważniejsze podmioty w systemie ochrony NDZK, okazał się więc w praktyce funkcjonowania UNESCO – organizacji tworzonej przez państwa i dla państw – rzeczywiście istotnym krokiem, jednak dość łatwym do zmanipulowania, zwłaszcza w sytuacji, w której Konwencja nie podaje ani definicji wspólnot, grup i jednostek, ani wskazówek dotyczących tego, jak powinien przebiegać wybór przedstawiciela takiej wspólnoty, ani na jakiej zasadzie rozróżnić wspólnoty od grup oraz czy należy potępiać oczekiwania wspólnot, grup czy jednostek związane z korzyściami wiążącymi się ze wpisem na listę UNESCO? Chociaż na te pytania nie ma jeszcze jasnych odpowiedzi, to niewątpliwie Konwencja 2003 i jej różnorodne fora, w szczególności forum akredytowanych przez Konwencji organizacji pozarządowych (ICH NGO Forum), tworzą szansę na to, aby te problemy identyfikować, dyskutować nad nimi i proponować w przyszłości praktyczne rozwiązania. Spostrzeżenie 8: Konwencja 2003 stworzyła nowe pola władzy dla nauk o człowieku i jego kulturze, zwłaszcza dla antropologii kultury (etnologii, etnografii, folklorystyki). Znaczenie nauk o kulturze, zwłaszcza takich, które oparte są o badania terenowe, niewątpliwie wzrosło na arenie międzynarodowej dzięki powstaniu Konwencji 2003. Jest to wyjątkowo ciekawe zjawisko, gdyż refleksja nad dziedzictwem kulturowym od dawna przebiega między dyscyplinami nauki i między różnorodnym ich dziedzinami, wprost uznaje się ją za obszar refleksji łączącej wiele dyscyplin (Bendix, Eggert i Peselmann 2013, 11; Logan, Nic Craith i Kockel 2016, 2), a zatem niewyróżniającej żadnej: czy będzie to konserwacja, architektura, historia sztuki, etnologia, folklorystyka, socjologia, czy filozofia, prawo, ekonomia, nauki o polityce. A jednak dostrzeżenie potencjału antropologii kulturowej (etnologii, etnografii) na poziomie międzynarodowych reżimów dziedzictwa stało się w pełni możliwe dopiero po 2003 roku. To Konwencja 2003 stworzyła bowiem jasno 487 �488 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Depozytariusze NDZK z prof. Małgorzatą Rozbicką i prof. Magdaleną Gawin podczas II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Publiczność i depozytariusze NDZK uczestniczący w II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie zdefiniowaną przestrzeń dla uaktywnienia się i pokazania – w obszarach dotychczas zdominowanych przez ekspertów innych dziedzin nauki – stowarzyszeń antropologicznych i etnograficznych, reprezentowanych chociażby za pośrednictwem forum organizacji pozarządowych akredytowanych przy Konwencji 2003. Liczy ono obecnie 164 organizacje, które nominują zgodnie z zasadą sprawiedliwego podziału geograficznego 6 ekspertów do 12-osobowego Zespołu Ewaluacyjnego, oceniającego wnioski o wpis na Listę reprezentatywną, Listę pilnej ochrony i do Rejestru dobrych praktyk. Na Państwach-Stronach Konwencji spoczywa także obowiązek nominowania ekspertów związanych z namysłem i praktyką w obszarze dziedzin chronionych przez Konwencję w przypadku kandydowania do Komitetu Międzyrządowego (art. 6 ust. 7: „Państwa-Członkowie Komitetu wybierają jako swoich przedstawicieli osoby dysponujące kwalifikacjami w zakresie różnych aspektów niematerialnego dziedzictwa kulturowego”). Tę niezwykłą karierę antropologii kulturowej dostrzegają także eksperci piszący w tym tomie. Przejawia się to wzrostem znaczenia antropologii i jej reprezentantów zarówno na poziomie międzynarodowym, jak i krajowym. Tworzone w związku z niemalże uniwersalną ratyfikacją Konwencji 2003 rozwiązania na poziomie narodowym uwzględniają bowiem przy tworzeniu gremiów eksperckich bądź ciał oceniających wnioski składane do inwentarzy krajowych przede wszystkim antropologów (etnografów, etnologów, folklorystów). An Deming, odnosząc się do doświadczeń chińskich i niezwykle ważnej roli, jaką odgrywa obecnie w Chinach Towarzystwo Folklorystyczne, zwłaszcza za sprawą działań, jakie zostały podjęte w tym kraju po ratyfikacji Konwencji 2003, pisze: Folklorystyka i inne powiązane dyscypliny również cieszą się z nowych możliwości. Nie jest to tylko pozorna koniunktura […]. Ruch ten umożliwia badaczom dokładną i głęboką analizę związku między kulturą a życiem ludzi; pozwala im na badanie chińskiego folkloru w bardziej dogłębny i kompleksowy sposób przy silnym wsparciu agend rządowych […]. A zatem umożliwia wniesienie zarówno do działalności akademickiej, jak i do kampanii na rzecz NDZK nowych perspektyw i metod opartych na chińskich doświadczeniach. Takie doświadczenie szczególnej roli antropologów, etnografów, folklorystów w systemie ochrony, a zatem systemie, w którym niezbędne są także nadzór, selekcja, ocena i kontrola określonych praktyk i zjawisk kulturowych dokonywane na potrzeby tego systemu, przedstawia również Eszter Csonka-Takács, opisując sieć ekspertów ustanowioną na Węgrzech dla systemowego wzmocnienia ochrony NDZK: Dyrekcja [Skansenu w Szentendre – przyp. H.S.] korzysta z pomocy powiatowych sprawozdawców. Skansen stworzył taką sieć fachowców w oparciu o instytucje powiatowego systemu muzealnego, by koordynować i ułatwić promocję dziedzictwa i podnoszenie świadomości na jego temat oraz zapewnić profesjonalne 489 �490 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju doradztwo dla społeczności. Z każdego powiatu wybrano eksperta, najczęściej etnografa, tworząc grupę fachowców, która pomaga w przekazywaniu informacji, kontaktowaniu się ze społecznościami i przygotowaniu zgłoszenia. Fachowcy udzielają profesjonalnych porad zainteresowanym społecznościom i organizują spotkania informacyjne z udziałem Dyrekcji, umożliwiając nawiązanie kontaktu pomiędzy zainteresowanymi stronami. Zadaniem Powiatowych Koordynatorów jest inicjowanie i koordynowanie dokumentowania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w swoich powiatach i regionach, organizowanie lokalnych forów i spotkań, przekazywanie informacji społecznościom, zapewnianie profesjonalnego doradztwa społecznościom, które tego potrzebują, nawiązywanie współpracy pomiędzy społecznościami a siecią ekspertów oraz utrzymywanie stałych kontaktów z Dyrekcją ds. NDZK. Opis zadań powiatowych koordynatorów pokrywa się w dużej mierze z zakresami działań większości ekspertów ds. NDZK działających w Państwach-Stronach Konwencji i wskazuje na ogromną odpowiedzialność, jaką ponoszą oni jako ogniwa pośredniczące, tzw. brokerzy kulturowi (cultural brokers, Jacobs, Neyrinck i van der Zeijden 2014), między lokalnymi wspólnotami a systemami i strukturami władzy. W tym tomie o znaczącej roli antropologów piszą także Filipowić, Židov i Hrovatin. Ta niezwykła kariera antropologii prowadzi jednak nieuchronnie do napięć między różnorodnymi rolami, jakie zmuszony jest odgrywać antropolog: dążącego do prawdy badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta określonego zawodu/kultury organizacji zawodowej, np. stowarzyszenia antropologicznego, zaufanego przedstawiciela interesów badanej grupy. Są one przedmiotem regulacji środowiskowych, przybierających formę kodeksów etycznych opracowywanych przez stowarzyszenia antropologiczne. Antropologowie już dawno, za sprawą krytyki postkolonialnej obecnej w ich gronie od lat 70. XX wieku (Asad 1973), postawili sobie za punkt honoru oddanie głosu wykluczonym i zepchniętym na margines społecznościom. Dzisiaj ponownie, za sprawą Konwencji 2003, zmuszeni są wytyczać kręte ścieżki, nawigując między interesem osób badanych, własnym i tych, którzy sponsorowali ich działania, a ideałami wspierania naukowych i humanistycznych celów antropologii. Muszą też ustosunkować się do nowego aktu prawnego, po raz pierwszy tak mocno odwołującego się do ich wiedzy, co wywołuje skrajne reakcje w większości krajów, w tym w Polsce (Schreiber 2014) czy we Francji. Wpisują się one w schemat przedstawiony przez Christiana Hottin’a i Sylvie Grenet (2017, 63): od radykalnego odrzucenia do entuzjastycznego poparcia, ze sporą rzeszą mniej lub bardziej krytycznych, ostrożnych obserwatorów, przyglądających się rozwojowi sytuacji. Dość widoczne jest wszakże to, że wchodząc w ramy prawne i ideologiczne Konwencji, czy to na poziomie krajowym, czy międzynarodowym, antropologowie zaczynają podejmować działania, które �Podsumowanie mają mniej badawczo-naukowy charakter, a bardziej współgrają z polityką kulturalną (ich własnego państwa lub tą oferowaną przez UNESCO) (Hottin i Grenet 2017). A jednak antropologia czyni ze związku między badaczem a badanymi związek szczególny, wyjątkowy, w sytuacji zaś współpracy badacza, eksperta ze wspólnotą nominowaną na jakąkolwiek listę UNESCO (za przyczyną i zgodą państwa) nakłada na niego obowiązki zarówno wobec badanej grupy, jak i wobec sfery władzy, która ma na nią szczególny wpływ poprzez możliwość stanowienia i egzekwowania prawa czy tworzenia określonych programów ochronnych (Hrovatin, w tym tomie). Wikłając się w procesy, które są czasami niezwykle złożone i trudne, badacz, ekspert staje się sam przedmiotem manipulacji. Ewa Nowicka (2006, 150) zauważa: Nie jest bowiem do końca jasne, czy antropolog ma być chłodnym obserwatorem i analitykiem, czasem tylko służącym swą wiedzą na zamówienie, czy ma być aktywnym uczestnikiem życia społecznego, pełniącym rolę mediatora, adwokata stron skonfliktowanych. Wspomina się w tym kontekście także o wychowawczej, edukacyjnej, a nawet moralizatorskiej roli antropologii i antropologów. Takie zadania stawiane dyscyplinie rodzą wiele problemów natury etycznej, praktycznej, a także politycznej, w które antropolog – chce czy nie chce – jest uwikłany. Jednym z ideologicznych założeń antropologii, wywodzącym się z jej wcześniejszych okresów rozwoju, jest dążenie do obrony istniejącej odrębności kulturowej, różnorodności, która staje się osobną wartością. Pytanie, czy antropolog, poruszający się w strukturach reżimu dziedzictwa, na poziomie krajowym czy międzynarodowym, jest rzeczywiście w stanie bronić tej różnorodności, nie idąc na (etyczne bądź polityczne) kompromisy, pozostaje otwarte i silnie uzależnione od kontekstu. Konwencja 2003, otwierając te przestrzenie władzy, niewątpliwie wodzi jednak całe środowisko antropologiczne na swoistego rodzaju intelektualne, etyczne i praktyczne „pokuszenie”. Spostrzeżenie 9: Przemyślana implementacja Konwencji 2003 na poziomie lokalnym jest jej największą siłą, która może w praktyce zapewnić realizację koncepcji zrównoważonego rozwoju. Koncepcja zrównoważonego rozwoju mająca swoje źródła w latach 80. XX wieku jest jedną z tych, o których z pewnością można powiedzieć, że odniosły międzynarodowy sukces. W kontekście UNESCO drogę do tego wytyczyło przyjęcie w 2013 roku Deklaracji z Hangzhou (UNESCO 2013b), 491 �492 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju która wezwała do podjęcia próby wpisania kultury do wypracowywanych, nowych celów rozwojowych ONZ na kolejne 15 lat. Należy zauważyć, że choć kultury nie udało się wpisać jako samodzielnego celu wśród 17 nowych Celów Zrównoważonego Rozwoju, pojawia się ona w różnych formach (local culture, cultural diversity, intercultural understanding, culture of peace) w kilku miejscach Agendy (pkt 8 i 36 oraz cele 4, 8, 11 i 12). Znaczenie samego dziedzictwa kulturowego zostało szczególnie podkreślone w celu 11: Budowa otwartych, bezpiecznych, odpornych na katastrofy i zrównoważonych miast i osiedli ludzkich. W ramach tego celu sformułowane zostało zadanie 11.4: wzmocnienie wysiłków w celu ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego i naturalnego na świecie. Jest to jednak jedyne miejsce w Agendzie, gdzie w ogóle pojawia się pojęcie „dziedzictwa”. Wpisania zrównoważonego rozwoju w serce systemu ochrony dokonano dzięki przyjęciu na posiedzeniu Państw-Stron Konwencji w czerwcu 2016 roku osobnego rozdziału VI w Dyrektywach operacyjnych do Konwencji. Konwencja 2003 stała się tym samym pierwszym aktem międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, który w sposób bardzo konkretny i wiążący Państwa-Strony wpisał kategorię zrównoważonego rozwoju w swój system ochrony. Osobnym wyzwaniem pozostaje natomiast zapewnienie, by przy tworzeniu programów i strategii zrównoważonego rozwoju na różnych szczeblach i przez różnorodne podmioty kategoria dziedzictwa niematerialnego, jako niezbędnego ich elementu, była brana pod uwagę i włączana w praktyce (Duvelle 2014, 41). O ile bowiem system ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego traktuje zrównoważony rozwój niezwykle poważnie, to już z perspektywy programów zrównoważonego rozwoju wdrażanych na poziomie globalnym i krajowym kategoria dziedzictwa niematerialnego (jeszcze) poważnie traktowana nie jest. Jak można zatem w praktyce przełożyć ideę zrównoważonego rozwoju na obszar działania Konwencji 2003? Zastanawiają się nad tym autorzy w niniejszej publikacji. Poruszają różnorodne aspekty związane z koncepcją zrównoważonego rozwoju – tak istotną z punktu widzenia Konwencji i zajmującą w systemie ochrony dziedzictwa niematerialnego wyjątkowe miejsce (zob. tekst Timothy’ego Curtisa). Adina Hulubaş zauważa w kontekście ochrony niematerialnego dziedzictwa, że cel zrównoważonego rozwoju może być realizowany, jeśli zaangażuje się w to zarówno młode pokolenie, jak i pokolenie rodziców. Oznacza to jego zrównoważenie poprzez zapewnienie udziału w praktykach ochronnych co najmniej dwóch pokoleń. Anita Vaivade zwraca z kolei uwagę na to, że istotą zrównoważonego rozwoju jest holistyczne traktowanie zjawiska i zapewnienie różnorodnych środków jego ochrony, w tym – co ciekawe – zagwarantowanie prawa do odmowy uczestniczenia w tych środkach, wpisanego do łotewskiej ustawy o ochronie NDZK, przyjętej we wrześniu �Podsumowanie 2016 roku przez tamtejszy Sejm. Służy to umocnieniu podstawowej idei, że społeczność powinna móc samodzielnie decydować o tym, co jest dla niej dobre i w jaki sposób powinna chronić swoje tradycje kulturowe. W tym ujęciu zrównoważony rozwój oznacza balans i różnorodność środków ochronnych oraz pozostawienie decyzji co do ich wyboru samym wspólnotom. Katarzyna Smyk z kolei widzi potencjał dla realizacji idei zrównoważonego rozwoju za sprawą Konwencji 2003 w tym, że wymusza ona autorefleksję po stronie depozytariuszy oraz ich bardziej świadome zaangażowanie w procesy ochronne. Zrównoważeniu podlegają zatem działania własne wspólnot, grup i jednostek (bottom-top) z działaniami inspirowanymi w sposób zewnętrzny (top-bottom). Również Mirela Hrovatin, analizując tę kwestię, zwraca uwagę, że wdrażanie zrównoważonego rozwoju w praktyce polega przede wszystkim na włączeniu depozytariuszy i całej lokalnej społeczności na wszystkich etapach planowania projektów rozwojowych. I zauważa: „nie wszystkie problemy dotyczące poszczególnych rodzajów niematerialnego dziedzictwa kulturowego można rozwiązać na poziomie teoretycznym lub uniwersalnym. Dlatego im bardziej lokalne i specyficzne podejście do niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tym lepiej”. Również i w tym ujęciu chodzi o zrównoważenie: tym razem proponowanych schematów ochronnych, tworzonych na poziomie teorii i rozwiązań o charakterze międzynarodowym, oraz aspektów praktycznych, dostosowanych do lokalnych uwarunkowań. Eva Románková-Kuminková pisze z kolei o potencjalnych i realnych zagrożeniach dla zrównoważonego rozwoju, które wiążą się z wpisaniem danego elementu na listy UNESCO, i wskazuje na fakt, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Konieczne jest jego zrównoważenie świadomymi działaniami podejmowanymi przez wspólnoty, grupy i jednostki, wśród których znaleźć się może także decyzja o odmowie wpisania swoich praktyk do inwentarza krajowego, nie wspominając nawet o samej liście UNESCO. Biorąc pod uwagę ogromne zróżnicowanie poruszanych wątków odnoszących się do zrównoważonego rozwoju, widzimy, że sama koncepcja jest tak pojemna, że staje się równocześnie niezwykle mglista i rozmyta; to doskonały koncept do dysput i rozważań dla badaczy, ale bardzo trudny do wyjaśnienia wspólnotom w praktyce i do przełożenia na bardzo konkretne propozycje rozwiązań. Podsumowując rozważania dotyczące tego zagadnienia zawarte w niniejszym tomie, należy zatem przesunąć punkt ciężkości z kategorii „rozwoju” na kategorię „zrównoważenia”. Wydaje się ona dużo łatwiejsza do operacjonalizacji i praktycznego zastosowania, jak również do zbadania, czy jest realizowana w praktyce, na co wskazują sami autorzy. 493 �494 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spostrzeżenie 10: Konwencja jest największym osiągnięciem współczesnego międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, prowadzącym równocześnie do jego dalszej fragmentacji. Dziedzictwo niematerialne dołączyło w 2003 roku do już istniejących reżimów ochronnych stworzonych dla różnych wymiarów dziedzictwa (kulturowego, przyrodniczego, podwodnego), funkcjonujących w ramach UNESCO, oraz – co ważne z perspektywy państw biorących udział w Forum – innych organizacji regionalnych, w tym Rady Europy (architektonicznego, audiowizualnego, archeologicznego – zob. poniżej). Mnogości definicji „dziedzictw kulturowych” towarzyszy mnogość rozwiązań legislacyjnych, skutkująca fragmentacją koncepcji (definicji) dziedzictwa kulturowego oraz międzynarodowych reżimów jego ochrony. Pojęcie „fragmentacji” upowszechnił Martti Koskenniemi w 2006 roku w raporcie dla Komisji Praw Człowieka ONZ poświęconym temu zjawisku (Koskenniemi 2006)13. Można je rozumieć jako rozgałęzianie się prawa na wysoce wyspecjalizowane „dziedziny” (oryg. boxes), roszczące sobie prawo do wzajemnej względnej autonomii oraz autonomii od prawa o charakterze ogólnym (ogólnych przepisów i zasad prawa międzynarodowego – przyp. H.S.) (Koskenniemi 2006, par. 13). Jedną z takich dziedzin jest współcześnie międzynarodowe prawo dziedzictwa kulturowego (international cultural heritage law), co doprowadziło do powstania określonego środowiska eksperckiego, w tym również do wyodrębnienia się wąskiego grona prawników międzynarodowych zajmujących się tym obszarem14. Fragmentacja w obszarze prawa międzynarodowego postępuje także w obrębie poszczególnych jego dziedzin, doprowadzając do dalszej, wewnętrznej fragmentacji. Tak dzieje się z koncepcją dziedzictwa kulturowego i reżimami jego międzynarodowej ochrony, co widać choćby przy analizie dorobku legislacyjnego tylko dwóch organizacji, które przyjęły najwięcej regulacji prawnomiędzynarodowych chroniących dziedzictwo kulturowe: UNESCO i Rady Europy15. 13 Z najnowszych publikacji temu zjawisku poświęconych zob. Jakubowski i Wierczyńska 2016. �O roli środowiska eksperckiego prawników-heritologów zob. np. Lixinski 2013. Zob. także powstanie osobnej komisji ds. prawa ochrony dziedzictwa kulturowego w ramach Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego (Committee on Cultural Heritage Law of the International Law Association). 14 �Zatem przy wyłączeniu z analizy rozproszonych regulacji dotyczących dostępu do dziedzictwa kulturowego i możliwości jego pielęgnowania w ramach reżimów ochrony praw człowieka, np. w Powszechnej deklaracji praw człowieka z 1948 roku czy Międzynarodowych paktach z 1966 roku. Szerzej: Schreiber i Budziszewska 2015. 15 �Podsumowanie W samym tylko UNESCO mamy do czynienia z odrębnymi koncepcjami i reżimami międzynarodowej ochrony: dziedzictwa podwodnego (Konwencja 2001), kulturalnego (Konwencja 1972), przyrodniczego (Konwencja 1972), przyrodniczo-kulturalnego (Konwencja 1972), niematerialnego (Konwencja 2003). Jeśli analizie poddamy obszar regulacji europejskich, to wiodącą organizacją, pod której auspicjami przyjmowane są akty prawne dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego, jest Rada Europy. W jej ramach mamy do czynienia z dziedzictwem architektonicznym (Konwencja 1985)16, archeologicznym (Konwencja 1992)17, audiowizualnym (Konwencja 2001)18 oraz z regulacją poświęconą znaczeniu dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa (tzw. Konwencja z Faro 2005)19 . Obie organizacje: UNESCO i Rada Europy, współpracują ze sobą w praktyce w tym obszarze w sposób bardzo ograniczony. Powielają bądź tworzą zbliżone rozwiązania albo ignorują refleksję i pracę wykonaną w tym samym obszarze przez inną organizację (vide: prace nad konwencją z Delphi prowadzone w Radzie Europy). Budowane definicje „dziedzictw” obrastają w swoje własne instytucje, procedury, kryteria i nawet w obrębie tej samej organizacji rzadko się ze sobą „komunikują”20. Zaraz za tym dochodzi do fragmentacji środowisk: wspólnot, grup i jednostek, ekspertów, organizacji rządowych i pozarządowych. Mamy więc ekspertów: historyków (sztuki), konserwatorów, archeologów, architektów (krajobrazu), etnografów, językoznawców i innych, którzy dbają o własne poletko i nie dopuszczają do wejścia na nie intruzów z innych „reżimów” i organizacji stojących – dosłownie i w przenośni – „na straży” swoich dziedzictw kulturowych (zjawisko to określane jest mianem ekspertyzacji ochrony dziedzictwa kulturowego) (por. Lixinski 2013). Choć więc oficjalnie podkreśla się, że dziedzictwo kulturowe jest niepodzielne i należy traktować je w sposób holistyczny bądź zintegrowany21, zwłaszcza zaś nie rozdzielać dziedzictwa na materialne i niematerialne, to istniejące odrębne rozwiązania prawne i odrębne instytucje sprzyjają utrzymywaniu sektorowości, przez co – jak w błędnym kole – nadal podtrzymywana jest fragmentacja prawna, organizacyjna i ekspercka, 16 Dz. U. 2012 poz. 210. 17 Dz. U. 1996 nr 120 poz. 564. 18 Jeszcze nie ratyfikowana. 19 20 21 Jeszcze nie ratyfikowana. �Do wyjątków należy obecne nawiązanie współpracy między zespołami eksperckimi np. Konwencji 1954, Konwencji 1970 i Konwencji 1972 w związku ze zidentyfikowanymi zagrożeniami dla dziedzictwa kulturowego na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce. Zob. np. Komisja Europejska 2014; Human Rights Council 2015, par. 8. 495 �496 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym. Istotnym aspektem tego procesu jest postępująca profesjonalizacja dyskusji i wypracowywania rozwiązań w poszczególnych obszarach, co z kolei prowadzi do tworzenia warunków podtrzymujących istnienie określonych „reżimów dziedzictwa”. Pojęcie to zostało poddane szczególnie pogłębionej refleksji przez Reginę F. Bendix, Adityę Eggert i Arnikę Peselmann (2013). Autorki zaznaczają, że stosują to pojęcie tak, jak zostało ono ujęte w teorii międzynarodowej regulacji (Bendix, Eggert i Peselmann 2013, 12–13), w której „reżim międzynarodowy” (a za taki należy uznać np. reżim Konwencji 2003) oznacza wynegocjowane między aktorami działającymi na poziomie międzynarodowym reguły i normy (tutaj: w postaci reguł i norm spisanych w Konwencji 2003). Taki reżim prowadzi do powstania nowych instytucji (np. organów Konwencji), których zadaniem jest podejmowanie decyzji i tworzenie zasad, także w odpowiedzi na powstające nowe zagadnienia (tutaj: np. kwestia zrównoważonego rozwoju i jej uregulowanie w postaci przyjęcia nowego rozdziału VI do Dyrektyw operacyjnych). Praktycznym i wręcz przyziemnym problemem związanym z fragmentacją ochrony dziedzictwa kulturowego oraz istnieniem wielu różnych reżimów są narastające problemy finansowe na poziomie organizacji międzynarodowych związane z „obsługą” coraz większej liczby konwencji i coraz większej liczby ich Państw-Stron. Raport przedstawiony w UNESCO w 2013 roku wprost zwracał uwagę na fakt, że choć obciążenie ilością pracy sekretariatów poszczególnych „konwencji kulturowych” UNESCO z biegiem lat stale rosło, to nie szedł za tym w parze wzrost środków finansowych. Aby w jakiś sposób wyjść naprzeciw rozwiązaniu tego problemu, jeszcze w 2012 roku powołano Grupę Łącznikową ds. Konwencji Kulturowych (the Cultural Conventions Liaison Group – CCLG), składającą się z sekretarzy poszczególnych konwencji, której zadaniem było zwiększenie efektywności i współpracy pomiędzy konwencjami, dzielącymi przecież podobne kłopoty i wyzwania. Jednakże opinia o skuteczności i efektywności działań tej Grupy jest raczej umiarkowanie optymistyczna, a nawet sceptyczna (Duvelle 2017, w druku), i jeśli nie zostaną podjęte kroki radykalnie odmienne od dotychczasowych, proces fragmentacji będzie się pogłębiał, a jego nieuniknionym elementem będzie istnienie Konwencji 2003. I choć zarówno państwa, jak i organizacje międzynarodowe mogą być zainteresowane podtrzymywaniem fragmentacyjnego status quo, to z perspektywy koherentności zadań ochronnych, których realizację stawia się następnie przed aparatem administracyjnym, prowadzi on do wielu trudności, rozwiązywanie istniejących sprzeczności wydaje się zaś przekraczać możliwości, jakimi dysponują same państwa. Największy potencjał i moż- �Podsumowanie liwość zatrzymania, a nawet cofnięcia procesu fragmentacji tkwi tutaj zatem w wizji i konkretnym programie, który przedstawić może organizacja międzynarodowa, oraz w pozyskaniu dla takiego programu poparcia państw, które ją, de facto, tworzą. Scenariusz ten wydaje się jednak mało prawdopodobny. Konkluzje Konwencja z 2003 roku, stawiając w centrum wspólnoty, grupy i jednostki, ustawiła równocześnie w centrum pytanie o etykę postępowania w kwestiach związanych z człowiekiem i jego tożsamością kulturową. Etyka ta sytuuje się – w wielu przypadkach – na drugim biegunie w stosunku do polityki. Choć Konwencja 2003 ma z pewnością charakter polityczny, jako akt prawa międzynarodowego, podlegający ratyfikacji przez państwa, oraz gromadzący – za pośrednictwem powołanych na jego podstawie organów – reprezentantów tych państw i będący platformą realizacji ich interesów, to jednocześnie łamanie prób jej funkcjonowania w przestrzeni wolnej od polityki jest dla niej największym zagrożeniem. System checks and balances, kształtujący się na naszych oczach po 10 latach jej funkcjonowania, w ramach którego współpracują ze sobą depozytariusze dziedzictwa (wspólnoty, grupy i jednostki), przedstawiciele państw (także za pośrednictwem i przy udziale Sekretariatu Konwencji) i reprezentanci świata nauki (eksperci), wymaga nieustannej troski o zachowanie między nimi właściwej równowagi. Pesymistyczna, choć zarazem realistyczna, ocena tego wyzwania sugeruje, że „implementacyjny optymizm” wynikający z niemalże uniwersalnej ratyfikacji Konwencji 2003 oraz presja państw do „bycia na listach” nigdy całkowicie nie uwolnią Konwencji 2003 od polityki i od prób zwiększania roli państw kosztem pozostałych dwóch kluczowych elementów tego systemu. Równocześnie realistyczna ocena tej sytuacji może pozwolić na wypracowywanie takich (proceduralnych) rozwiązań, które umożliwią praktyczne wzmocnienie roli samych depozytariuszy, uwypuklą znaczenie zasad etycznych obejmujących ich dziedzictwo i wreszcie, możliwie zobiektywizują kryteria ewaluacji wniosków o wpisy na listy, jak i ewaluacji samej Konwencji; w ten sposób ograniczą procesy jej upolityczniania, choć zapewne nigdy ich nie wyeliminują. Stworzenie realnie działającego systemu checks and balances jest zatem możliwe, ale będzie wymagało wysiłków wszystkich stron tego konwencyjnego „trójpodziału władzy”: zarówno depozytariuszy (wspólnot, grup i jednostek), jak i przedstawicieli państw oraz ekspertów. Ustępstwa silniejszych na rzecz słabszych w obecnym systemie będą być może największym wyzwaniem w kolejnym 10-leciu funk- 497 �498 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju cjonowania Konwencji 2003. Mogą również okazać się tym, co ostatecznie odróżni ją od innych aktów międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego i sprawi, że powszechne dzisiaj stwierdzenie o jej „rewolucyjnym” charakterze naprawdę stanie się faktem. *** Teksty zebrane w niniejszym tomie pozwoliły na wydobycie kluczowych zagadnień, charakteryzujących założenia wyjściowe, filozofię ochrony i działanie w praktyce Konwencji 2003. Z pewnością przedstawione wyżej 10 spostrzeżeń nie wyczerpuje tego, co o Konwencji można i należałoby powiedzieć. Na szczęście proliferacja badań, szybki wzrost świadomości dotyczącej Konwencji 2003 wśród państw oraz rosnące zaangażowanie depozytariuszy NDZK w jego identyfikację, trwanie i rozwój każą mieć nadzieję, że za kolejne 10 lat niektóre analizowane tutaj kwestie choć częściowo zmienią swój kształt i charakter na lepsze, a najbardziej palące problemy uda się (choćby częściowo) rozwiązać. Z pewnością należy tego życzyć zarówno samej Konwencji 2003, jak i jej Państwom-Stronom oraz jej „strażnikowi”, czyli UNESCO, ale przede wszystkim życzyć tego należy tym, dzięki którym i dla których ona w ogóle istnieje: depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Badania nad zagadnieniami przedstawionymi w niniejszym tekście zostały przeprowadzone w ramach grantu dla młodych naukowców (2016) przyznanego przez Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Autorka pragnie podziękować dr. Andrzejowi Jakubowskiemu za pomocne uwagi do pierwszej wersji tego tekstu. Bibliografia „Most-Ratified International Treaties [Traktaty międzynarodowe o największej liczbie ratyfikacji]”. 2012. United Nations Blog. Data dostępu: 10 maja 2017. https://blogs.un.org/blog/2012/09/24/most-ratified-international-treaties/. Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto i Markus Tauschek, red. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage [Między wspólnotami wyobrażonymi �Podsumowanie a wspólnotami działań: partycypacja, terytorium oraz tworzenie dziedzictwa]. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Anholt, Simon. 2006. Sprawiedliwość marek: jak branding miejsc i produktów może uczynić kraj bogatym, dumnym i pewnym siebie. Przetłumaczone przez Martę Hereźniak i Mirosława A. Boruca. Warszawa: Fundacja Promocja Polska. Instytut Marki Polskiej. Asad, Talal. 1973. Anthropology and the Colonial Encounter [Antropologia i spotkanie kolonialne]. London: Ithaca Press. Bendix, Regina, Aditya Eggert, i Arnika Peselmann, red. 2013. Heritage Regimes and the State [Reżimy ochrony dziedzictwa i państwo]. Wyd. 2 popr. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. Blake, Janet. 2009. „UNESCO’s 2003 Convention on Intangible Cultural Heritage. The Implications of Community Involvement in ‘Safeguarding’ [Konwencja UNESCO o niematerialnym dziedzictwie kulturowym z 2003 roku. Implikacje zaangażowania społeczności w „ochronę”]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 45–73. London: Routledge. Blake, Janet. 2017. „The Impact of UNESCO’s 2003 Convention on National Policy-Making: Developing a New Heritage Protection Paradigm? [Wpływ Konwencji UNESCO z 2003 roku na tworzenie polityki krajowej: tworzenie nowego paradygmatu ochrony dziedzictwa?]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 69–78. Abingdon: Routledge. Brown, Michael F. 2012. „Safeguarding the Intangible [Ochrona niematerialnego]”. Museum Anthropology Review 6 (2):93–97. Duvelle, Cécile. 2014. „A Decade of Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage: Challenges and Perspectives [Dekada implementacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: wyzwania i perspektywy]”. Ethnologies 36 (1–2):27–46. Duvelle, Cécile. 2017. „Interview with Cécile Duvelle [Wywiad z Cécile Duvelle]”. Przeprowadzony przez Hannę Schreiber i Lucasa Lixinskiego. Santander Art and Culture Law Review 3, w druku. Gazur, Łukasz. 2017. „Szopki światowym dziedzictwem”. Dziennik Polski, 16 marca 2017. Data dostępu: 15 czerwca 2017. http://www.dziennikpolski24.pl/aktualnosci/kultura/a/szopki-swiatowym-dziedzictwem,11888482. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. „Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation [Dziedzictwo niematerialne jako lista: od arcydzieł do reprezentacji]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 93–111. London: Routledge. Hafstein, Valdimar Tr. 2015. „Intangible Heritage as Diagnosis, Safeguarding as Treatment [Dziedzictwo niematerialne jako diagnoza, ochrona jako leczenie]”. Journal of Folklore Research 52 (2–3):281–98. 499 �500 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Holden, John. 2013. Influence and Attraction: Culture and the Race for Soft Power in the 21st Century [Wpływ i atrakcyjność: kultura i wyścig o soft power w XXI wieku]. London: British Council. Hottin, Christian i Sylvie Grenet. 2017. „Is Intangible Cultural Heritage an Anthropological Topic? Towards Interdisciplinarity in France [Czy niematerialne dziedzictwo kulturowe to temat dla antropologii? W stronę interdyscyplinarności we Francji]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 59–68. Abingdon: Routledge. Human Rights Council. 2015. „Promotion and protection of the rights of indigenous peoples with respect to their cultural heritage [Promocja i ochrona praw ludności tubylczej w odniesieniu do jej dziedzictwa kulturowego]”, A/HRC/30/53. Jacobs, Marc, Jorin Neyrinck i Albert van der Zeijden, red. 2014. Brokers, Facilitators and Mediation: Critical Success (F)actors for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage [Brokerzy, pomocnicy i mediacja: kluczowi aktorzy (czynniki) sukcesu w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego]. Numer specjalny „Volkskunde. Tijdschrift over de cultuur van het dagelijks leven”. Kontich: Volkskunde. Jakubowski, Andrzej i Karolina Wierczyńska, red. 2016. Fragmentation vs the Constitutionalisation of International Law: A Practical Inquiry [Fragmentacja a konstytucjonalizacja prawa międzynarodowego: badanie praktyki]. London: Routledge. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. „Intangible Heritage as Metacultural Production [Dziedzictwo niematerialne jako produkcja metakulturowa]”. Museum International 56 (1–2):52–65. Komisja Europejska. 2014. „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów. Ku zintegrowanemu podejściu do dziedzictwa kulturowego w Europie”, COM(2014) 477 final. Kono, Toshiyuki, red. 2009. Intangible Cultural Heritage and Intellectual Property: Communities, Cultural Diversity and Sustainable Development [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i własność intelektualna: wspólnoty, różnorodność kulturowa i zrównoważony rozwój]. Antwerp: Intersentia. Koskenniemi, Martti. 2006. „Fragmentation of International Law: Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law. Report of the Study Group of the International Law Commission [Fragmentacja prawa międzynarodowego: trudności wynikające z dywersyfikacji i rozszerzenia prawa międzynarodowego. Raport grupy analitycznej Komisji Prawa Międzynarodowego]”, A/CN.4/L.682. Kowalski, Krzysztof. 2013. O istocie dziedzictwa europejskiego: rozważania. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Kurin, Richard. 2012. „Tangible Progress: A Response to “Safeguarding the Intangible” by Michael F. Brown [Namacalny postęp: odpowiedź na „Ochronę niematerialnego” autorstwa Michaela F. Browna]”. Museum Anthropology Review 6 (2):98–101. �Podsumowanie Lixinski, Lucas. 2013. „International Cultural Heritage Regimes, International Law, and the Politics of Expertise [Międzynarodowe reżimy dziedzictwa kulturowego, prawo międzynarodowe i polityka eksperckości]”. International Journal of Cultural Property 20 (4):407–29. Logan, William, Máiréad Nic Craith, i Ullrich Kockel, red. 2016. A Companion to Heritage Studies [Podręcznik do studiów nad dziedzictwem]. Chichester: Wiley-Blackwell. Luengo, Ana i Mechtild Rössler, red. 2012. World Heritage Cultural Landscapes [Krajobrazy kulturowe światowego dziedzictwa]. Elche: Ayuntamiento de Elche. Meskell, Lynn, Claudia Liuzza i Nicholas Brown. 2015. „World Heritage Regionalism: UNESCO from Europe to Asia [Regionalizm światowego dziedzictwa: UNESCO od Europy do Azji]”. International Journal of Cultural Property 22 (4):437–70. Nowicka, Ewa. 2006. Świat człowieka – świat kultury. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Onciul, Bryony, Michelle L. Stefano i Stephanie Hawke, red. 2017. Engaging Heritage, Engaging Communities [Angażując dziedzictwo, angażując społeczności]. Woodbridge: Boydell Press. Rudolff, Britta i Susanne Raymond. 2013. „A Community Convention? An Analysis of Free, Prior and Informed Consent Given under the 2003 Convention [Konwencja dla wspólnot? Analiza wolnej, uprzedniej i świadomej zgody wydanej zgodnie z zapisami Konwencji z 2003 roku]”. International Journal of Intangible Heritage 8:153–64. Schreiber, Hanna i Anita Budziszewska. 2015. „W stronę prawa do kultury?”. W Ochrona dziedzictwa kultury w konfliktach zbrojnych w świetle prawa międzynarodowego i krajowego: 60 lat konwencji haskiej i 15 lat jej protokołu II, pod redakcją Elżbiety Mikos-Skuzy i Krzysztofa Sałacińskiego, 63–86. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej. Schreiber, Hanna. 2014. „Konwencja UNESCO z 2003 roku: między prawniczą pewnością a antropologicznymi wątpliwościami. W 10-lecie istnienia Konwencji (2003–2013)”. W Kultura ludowa: teorie, praktyki, polityki, pod redakcją Barbary Fatygi i Ryszarda Michalskiego, 375–406. Warszawa: Instytut Stosowanych Nauk Społecznych. Schreiber, Hanna. 2016a. „Niematerialne dziedzictwo kulturowe jako element soft power państw”. e-Politikon 18:54–78. Schreiber, Hanna. 2016b. „Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016)”. W Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych, pod redakcją Marcina Floriana Gawryckiego, 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Schuster, J. Mark. 2002. Making a List and Checking It Twice: The List as a Tool of Historic Preservation [Sporządzenie listy i jej dokładne sprawdzenie: lista jako narzędzie utrwalania historii]. Chicago: The Cultural Policy Center at the University of Chicago. 501 �502 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Skounti, Ahmed. 2011. „The lost ring: UNESCO’s world heritage and intangible cultural heritage [Brakujące ogniwo: światowe dziedzictwo UNESCO i niematerialne dziedzictwo kulturowe]”. Millî Folklor 89:28–40. Skounti, Ahmed. 2017. „The Intangible Cultural Heritage System: Many Challenges, Few Proposals [System niematerialnego dziedzictwa kulturowego: wiele wyzwań, kilka propozycji]”. Santander Art and Culture Law Review 3, w druku. Smeets, Rieks i Harriet Deacon. 2017. „The Examination of Nomination Files under the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Analiza wniosków nominacyjnych w ramach Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 22–39. Abingdon: Routledge. Smith, Laurajane i Natsuko Akagawa, red. 2009. Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo]. London: Routledge. Stojkowa Serafimowska, Welika. 2014. „Makedonskata wokalna muziczka tradicija wo procesot na opsztestwenata tranzicija [Macedońska tradycja muzyki wokalnej w procesie przekształceń społecznych]”. Praca doktorska, Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego w Skopje. Symonides, Janusz. 1998. „Cultural Rights: A Neglected Category of Human Rights [Prawa kulturowe: niedoceniana kategoria praw człowieka]”. International Social Science Journal 50 (158):559–72. Turgeon, Laurier. 2014. „The Politics and the Practices of Intangible Cultural Heritage [Polityki i praktyki niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Ethnologies 36 (1–2):5–25. UNESCO. 1993. „Establishment of a system of «Living Cultural Properties» (Living Human Treasures) at UNESCO [Ustanowienie systemu „Żywych Dóbr Kultury” (Żyjące Skarby Ludzkości) w UNESCO]”, 142 EX/18. http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000958/095831eo.pdf. UNESCO. 2003. „Intersessional Working Group of Government Experts on the Preliminary Draft Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, UNESCO Headquarters, 22–30 April 2003, Report [Międzysesyjna Grupa Robocza Ekspertów Rządowych ds. Wstępnego Projektu Konwencji w Sprawie Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Paryż, siedziba UNESCO, 22–30 kwietnia 2013 r., Raport]”. http:// unesdoc.unesco.org/images/0013/001303/130350e.pdf. UNESCO. 2013a. „Audit of the Working Methods of Cultural Conventions [Audyt metod działania konwencji kulturalnych]”, IOS/AUD/2013/06. UNESCO. 2013b. „The Hangzhou Declaration: Placing Culture at the Heart of Sustainable Development Policies, adopted in Hangzhou, People’s Republic of China, on 17 May 2013 [Deklaracja z Hangzhou: umieszczając kulturę w sercu polityki zrównoważonego rozwoju, przyjęta w Hangzhou, Chińska Republika Ludowa, 17 maja 2013 roku]”. http://www.unesco.org/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/images/FinalHangzhouDeclaration20130517.pdf. �Podsumowanie UNESCO. 2014. „UNESCO’s Participation in the Preparations for a Post-2015 Development Agenda. Overview of Goals and Targets Proposed [Wkład UNESCO w przygotowanie Agendy Rozwoju po Roku 2015. Omówienie zaproponowanych celów]”. http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002273/227355e.pdf. UNESCO. 2016a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Report of the Evaluation Body on its work in 2016 [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Raport z działalności Zespołu Ewaluacyjnego w 2016 roku]”. http:// www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10-EN.docx. UNESCO. 2016b. „Soft Power Agenda”. Data dostępu: 12 marca. http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/ who-we-are/director-general/my-priorities/soft-power-agenda. UNESCO. 2017. „Yoga [Joga]”. Data dostępu: 15 lipca. https://ich.unesco.org/en/RL/yoga-01163. 503 �504 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Podziękowania �Podsumowanie Publikacja książki, która składa się z blisko 40 tekstów prezentujących doświadczenia w zakresie wdrażania Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku w 17 krajach, w dwóch wersjach językowych: polskiej i angielskiej, w wersji papierowej oraz elektronicznej, to wielkie wyzwanie. Sprostanie mu nie byłoby możliwe, gdyby nie życzliwość, zaangażowanie i współpraca wielu osób, dla działań których redaktor naukowy pozostaje jedynie klamrą spinającą całość. Niniejsza publikacja jest pokłosiem pierwszego dużego przedsięwzięcia międzynarodowego w Polsce poświęconego właśnie niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu: I Forum Eksperckiego Chiny – Europa Środkowa i Wschodnia, które odbyło się w Krakowie w październiku 2016 roku. Jego organizatorami były polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa, współpracujące w kwestiach merytorycznych z Ministerstwem Kultury Chińskiej Republiki Ludowej. Książka, którą Czytelnik trzyma w dłoniach, jest trwałym i bardzo potrzebnym śladem tego spotkania, umożliwiającym powrót do ważnych dyskusji oraz istotnych wątków, dotyczących ochrony dziedzictwa niematerialnego, podnoszonych podczas debat w krakowskim Międzynarodowym Centrum Kultury. Pragnę zatem przede wszystkim podziękować osobom, bez których wsparcia ta książka nie mogłaby się ukazać: pani prof. Magdalenie Gawin, Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Generalnej Konserwator Zabytków oraz pani prof. Małgorzacie Rozbickiej, dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa. 505 �506 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Uczestnicy Forum w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie Dzięki tej publikacji głos zaproszonych do Polski ekspertów może dotrzeć do zdecydowanie większego grona zainteresowanych, jak również włączyć się w toczone obecnie żywe dyskusje nad kształtem systemu ochrony dziedzictwa kulturowego we wszystkich 17 krajach. Eksperci, którzy przyjechali do Polski, sprawili, że atmosfera tego Forum była nie tylko merytoryczna, ale również niezwykle serdeczna, a nawiązane podczas niego kontakty podtrzymywane są do dzisiaj i z pewnością znajdą swoją kontynuację w przyszłych przedsięwzięciach, być może także wspólnych wnioskach o wpisy na listy UNESCO łączącego nas dziedzictwa niematerialnego o charakterze regionalnym, a zarazem transnarodowym. Życzliwa i cierpliwa współpraca wszystkich ekspertów – autorów tekstów zamieszczonych w niniejszej publikacji, była kluczowym czynnikiem umożliwiającym jej powstanie – dziękuję za nią z całego serca! Za podjęcie się recenzji tak obszernego tomu dziękuję serdecznie prof. Andrzejowi Rottermundowi. Jego uwagi pomogły nam dostrzec nowe kwestie, ważne z punktu widzenia nie tylko książki, ale budowania systemu ochrony. Przyjazną i wnikliwą pomocą konsultacyjną wybranych tekstów i fragmentów służyli także prof. Piotr Dahlig, prof. Katarzyna Smyk oraz Klementyna Rozwadowska. Takie przedsięwzięcie ma także swoich – ukrytych za nazwiskami autorów – „cichych bohaterów”. Chciałabym ogromne wyrazy uznania i wdzięczności skierować do redaktora językowego, który dokonał ostatecznej korekty wersji angielskiej książki – Tomasza Wiśniewskiego. Nie mniejsze wyrazy podziwu i podzięki kieruję do redaktor językowej wersji polskiej, która dokonała także korekty technicznej wszystkich tekstów – Aleksandry Zych. Bez Was obojga ta książka po prostu by nie powstała w takim kształcie, jaki był od początku naszym zamierzeniem. Nad kwestiami formalnymi, towarzyszącymi całemu procesowi wydawniczemu, czuwała z zaangażowaniem i zrozumieniem Katarzyna Sadowska-Mazur, kierownik zespołu ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego w NID, bez której pomocy w kluczowych momentach całe przedsięwzięcie by się nie powiodło. Za profesjonalne złożenie i przygotowanie książki do druku w obu wersjach językowych dziękuję Magdzie Piotrowskiej-Kloc (Printomato). Mam wielką nadzieję, że niniejszy tom będzie stanowił punkt odniesienia dla dalszych działań i projektów ochrony dziedzictwa niematerialnego w 17 Państwach-Stronach tej niezwykle ważnej Konwencji UNESCO oraz pomoże nam w budowaniu lepszego, bardziej inkluzywnego i zrównoważonego systemu ochrony dziedzictwa niematerialnego w naszych krajach. Hanna Schreiber Lipiec 2017 507 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d1cbbb299e38067bed40edbbefb529b.pdf 07a3144f4b8d981e404d8d4612a543cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5654 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5256 Title A name given to the resource Strój krakowiaków wschodnich / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.9; 100 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Serweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH T A D E U S Z S E W E R Y N STRÓJ KRAKOWIAKÓW WSCHODNICH P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E �A T L C Z Ę Ś Ć A S P O L S K V I C H S T R O J Ó W L U D M A Ł O P O L S K A T A D E U S Z S E W E R Y C H Z E S Z Y T O W Y 9 N STRÓJ KRAKOWIAKÓW WSCHODNICH W I N A K Ł A D E M P O L S K I E G O R O 9 C L 6 T O W A R Z Y S T W A A W 0 L U D O Z N A W C Z E G O W E W R O C Ł A W I U �A T L A S P O L S K I C H W Y D A W A N Y S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : A D A M G L A P A , A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , W I C Z , R E D A A N N A R E I N F U S S , K Z E S Z Y T U : O R O K Ł A D K A : Z D O B N I A D A M K : P L A N S Z E K R Y G A J E K , K A Z I M I E R Z R O M A N T J Ó Z E F K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , S P I E T K I E ­ T A D E U S Z S E W E R Y N J Ó Z E F G A J E K M Ł O D Z I A N O W S K I T Y N B A R W N E : A W R Ó B L E W S K A J E R Z Y K A R O L A K D R U K A R N I A U N I W K L I S Z E E R S Y T E T U J A G I E L L O Ń S K I E G O J E D N O B A R W N E : K R A K O W S K I E Z A K Ł A D Y O F F S E T O W E T A B L I C E D instytut R U K A R N I A W N A I R E L O O D O B N E A K R 12Vs+2 tabl. W A R W : A K Ó W Kulturoznawstwa Biblioteka Nr inwentarzowy £ 5 * 5 . . Nakład 6200 egz. bezdrz. 100 g w l i p c u 1960. A r k . wyd. 61x86. 137a A r k . Oddano do Z a m . 769/59 druk. skład. 3. X I I . 1959. C e n a zł 32.— Papier Druk ilustr. ukończ, E-17 �T a b l i c a K R A K O W I A N K A I S T A R S Z Y Z I P O W I A T U D R U Ż B A Z P I Ń C Z O W S K I E G O P O W I A T U B R Z E S K I E G O Wyk. Jerzy Karolak �W S T Ę P Obszar brzegu część zamieszkały Wisły, a wyżyny więc przez na Krakowiaków zachodzie małopolskiej z obejmuje kęs pasma nieckowatą jury sporą część dorzecza krakowsko-częstochowskiej, wklęsłością Nidy, a na wschodzie Wisły zachodnią część kotliny wiślańsko-sańskiej, zwanej też kotliną Ten geograficzny uwzględnimy, zarys że na obszaru krakowskiego, myśleniccy pasmo Z się po wschodnim zasięgu się aż po jary wyżyny omal po po południową obu brzegach się nam należące wyraźniej, do różnorakim geologiczny, skiej po bytu lewym a mologiczne drugiej u śląskiej, że na p o ł u d n i u stoki sandomierskie, Lachy Beskidu Wyspowego, a na północy — aż po że na górzyste na tych z nim jej zajęć Wisły da pionowym rozmaitość oraz na w związku wschodnich, taka mnogość, że same gleb, tego co obszaru miało czysto z rolniczą czym a inne da w obszarze prowincję się w y o d r ę b n i ć u zachodnich. względy idzie parze zasadniczy w p ł y w charakter jej stroju. N a się wydzielić zachodzie, krain na na Ziemi to, że kusimy prowincji. się Liczyć o się przeprowadzenie bowiem że lud krakowski wywodzi rolę w budowie zespoły A jest tych z e s p o ł ó w za ten batów \ historycznych zrębów Za stwa, wodny musimy linii demarkacyjnej przez nietylko się z jednolitego państwa po po zagarnęła skiego, państwa koncepcji polskiego na Liczwarkę 2 ten która rol- po jednej tego z tym, co dzieli. pnia plemiennego, i dość kulturę ma­ Należy więc że odegrał na i górny południu bieg z Nidy górskimi X oraz Pilicy, n a podstawowej rdzennej Chro- zachodzie zaś . wszedł rychło w skład rozrosła się n a inne terytoria dzielnicy plemienne pań­ — od Dolin . dzielnica ugruntowanej zmiany w sandomierska jeszcze w między i na kreśleniu innymi także granic politycznych administracyjnych. G d y krakowskie na południe od X V I I Wisły w i I wieku, co lepiszczcu raz po rozbiorze w część całą tych ziem, — w r. 1809 powiększono 1772 o i sandomierską Ziemi Krakowskiej zostało dokonane. włączona została do Królestwa Polskiego, zaś wraz z okręgiem utworzono brzegu 1807 departament organizmu Wisły lewym G d y z a ś w r. je do Austria sandomier­ krakowską Kongresie Wiedeńskim, z Krakowa po raz wracały r. województwa r. 1795 s i ę g n ę ł a p o r e s z t ę t y c h o b u w o j e w ó d z t w . świadczy plemiennym. ziemię od wieku siedzibami rozdarcie jednolitego północ ważną wcześnie korzystał z transmisji 3 W a r s z a w s k i e bez obejmujący graniczące Odrą zasięgów I I I rozbiorze w Niemniej i obszar spoistości, Księstwo po zachowała województwo krakowski, część ten upadku to w powstało Wisłą Wielkich układ staropolskich sięgnęło Wielkiego krainę ogół Wiślan, sandomierskiej, o jej w e w n ę t r z n e j Nawet plemię między Kazimierza dzielnicy Karpat N a zasiedlało a na północy dział a kostiu- przyjęciem kultury, idącej z g r o d ó w j a k o ognisk administracji politycznej z K r a k o w e m n a czele. W obszar bazę Krakow­ wschodzie, inne praktyczne przemawiają różny podziału. oznacza uwzględnić, związku Krakowiaków geograficznego Nie w brzegu stionie terialną ukształtowaniem ludności, niczo-przemysłową jej jeśli etnograficznego chęcińskie. tym układ po lewego krakowsko-sandomierską. przedstawi olkusko-sławkowskie, k r a k o w s k u sięgają Krakowiacy zapuścili materialną i Krakowiaków wzniesienie leży już we odziewający wschodzie zasiedlenia zachodzie górnego Wisły. Spora postanowionego Rzeczpospolitą na Krakowską. 3 �Wreszcie i ten miniaturowy organizm polityczny zniosła Austria w a austriackim i rosyjskim, więc z górą dzielająca po ziemię Historyczne 100 latach, krakowską losy tej runęła na ziemi granica dwie nie między zaborem r. 1846. Dopiero w r. dowodzą niespornie, pozostały Wspólne że jego bez wpływu na kształtowanie się stroju krakow­ Praca z świeckiej formy tj. p o w i a t ó w i których niespornie wytworzyły się n a o g ó ł w archidiakonatów niniejsza p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u pośród mundur elementy tego stroju n a obszarze d w ó c h r ó ż n y c h podstawowe ś c i tej z i e m i . Z a s i ę g i z a ś t e g o s t r o j u m i e s z c z ą administracji roz­ części. skiego, jego charakter reprezentacyjny, a nawet rolę, j a k ą swego czasu o d e g r a ł on j a k o w o j s k o w y i strój narodowy. 1914, się w czasach dawnych w staropolskich X I V — X V I wieku jest strój przedstawiony na jedno­ granicach (ryc. wielu odmian stroju K r a k o w i a k ó w najefektowniejszym zaborów politycznej 33). wschodnich, I tablicy kolo­ rowej. Rzucającą rzami, się w oczy dawano wane suki czerwone haftem kłapcie u była i białe, lub bujny ubiorem kierezje A l e b y ł y też kierezje białe, lub czerwonym, rękawów Kierezja c e c h ą tego stroju s ą b r ą z o w e sukami. które zwano do granatowych aplikacją haft w tegoż dolnych poważnym, tj. s u k m a n y szare i granatowe. czerwone, koloru. rogach a do Czerwone z D o dużymi modrych były u kołnie­ białych sukman żółte, tych bramo­ kierezji pół. reprezentacyjnym, a jednocześnie nadającym człowie­ k o w i wiele dziarskości. S z y k jej zależał o d k r o j u d a j ą c e g o wcięcie w pasie, u k ł a d f a ł d ó w i zwężanie kadłami, Z się r ę k a w ó w czerwona kobiecych s z y m jest pychem, żupan krezą, tej trudno modry że strojem W tj. typów najbliższych szalami czyli biały nie jest się barankiem ze środka czerwonym, Dla do w przeważała w białej na z i też czapki zaś lub łoktuszy północ od zw. siekać, sobne d u ż y m stroju kobiecym zapaski z na tle płat biały brzę- z takim prze­ w białą z koszuli czepiec nicią ażurową i rańtuch. z pawimi i buty z K o ł o piórami, cholewami. K r a k o w s k i e j silniejsze stroju. Indywidualne na różnic Powiśla na paski Ziemi z haftowanej magierkę obszarze zachodzących i granatowe pąsowymi, u sukmany, czasem k o ń c ó w a 4 niż znamiona Krakowiaków między nimi, osnową, kucotkiem t j . w e ł n i a n y m zawściekle, współrozłupane z w a n e białym, a z uszyte którego ze skrawków krezie opadającej na wysokim rogatywka i wiązaną frędzlem też otokiem we frędzle. czar­ zwieszającym papuzy z denkiem barankowym. głowy różnokolorowego mężatek perkalu. 5 n a r a m i o n a , białej chustce a czarnymi granica ciągnie szamerowana zdobiona szerokim najcharakterystyczniejszą czerwonymi k a m i z e l e granatowymi podobne Poza tym czepcowej, piersiach. południowa rydelkiem, białe lub Sandomierzacy nosili obszyte z rzadko wiązanej także zielonymi najcharakterystyczniejszym było okrycie kapie , granatowa z w tego występujących wypuszczoną R a k o w a , cechuje czerwono też kasztkiet znajduje odmian dopiero rogate stroju kobiecym biel w spódnicy z najefektowniej­ młodej .mężatki hojnie białą spodnie c h y b a flisacy. P o n a d t o zielonym, ś w i ę t o k r z y s k i , W 4 kap wielości modre czapki S t r ó j klapą lub albo niebieskim, zwane I I chyba amarantowym strój oraz nosi brzękadłami, czerwonymi, włóczkowymi Sandomierzanek mitry, tylnich pas sąsiadów. granatowe denka skórzany cholewami. rozsiane brzeskiego mundurem» T a k i c h p a s ó w nie znali Krakowiacy, nym z wyraziście przepasywano pasami reprezentuje czarnym aksamitem kostiumologicznych się z na Tabl. czerwieni i bieli: czerwony pas s a n d o m i e r s k i m płótnianki buty biały indziej. powiatu potwierdzenie uwydatniają s t r o j u z ją jedwabiem czerwono-czarne bramowana ludowy oraz zdobiony zdobniczy hafty parobczak indziej poszczególnych a spódnicy, haftowany, «strój wschodnich gdzie tutaj zestaw kaftan Zasada, znaleźć katana piórami i pińczowski, Dominuje białej stojący gdziekolwiek pawimi uzupełniał krakowskich, przedstawionych charakter czerwona niewiasty z Doskonale odmienny Dąbrowskiego. tle rogatywka miechowski jakiego na końcowi. zaś strojów Całkowicie zapaski k u także się od wzdłuż szwów z jedną na czerwonymi D ę b n a piersiach wypustkami rondem. cechą są samodziałowe paskami Pierzchnicy do sukmana brązowa pionowymi. naramienne 6 i przed- �S t r ó j w k i e l e c k i . tywki wyrabiane Kielc występowało u dołu haftem ciennego rego skład gach siaków na o paskach W strój lub i po dwoma w 1 połowie z cholewami, białe z zaś we białej, sukiennego groszki, wsiach o Morawicy na odzienie, wełniana czarnych od zdobionej granatowego, się j u ż — roga­ południe spódnicy gorsetu modra pasiaka od i granatowe lnianej niego utrwalało na w odmianę południe po włoszczowską, Szczekociny. pasków bordowych kontrastujących czarnymi gorsetami, z płó­ w któ­ spódnica, oraz i czerwonych której Ciągnie nad « p o cechy prę­ dostrzec się tu nadal czarnymi. ciemnymi zdobnymi z białe i z przodu, z tyłu, na cechowały szaraczkowy też c z a p k a terenie łąka Widać spódnicami to w pa­ za­ kaftanikami, k r a k o w s k u » u dołu, spodnie z k a p u z i a t a u wiązana bogatszych jak safianem oraz oraz niebieski spódnica zawój z granatowa, a także w tasiemki, lub turecki wspomnieć granatowe łupa. o ale ząbki sąsiednim wpuszczone główką S t r ó j kołnierzem z kołnierzem doń, m a ł o m i a s t e c z k o w y c h z wysoką długa, kołnierzem magierki. lub z z podobna tj. p l e c i o n e ze s ł o m y w należy kapelusz w ś c i e k l i c a kabatek jupka z ę b a t e szaraczkowe czyli guziki, r z e m i e ś l n i k ó w pelerynką tj. j e d w a b n y chustka Nadto czarna lub na Kielecczyzny U b i ó r a posiadający jeden rząd guzików, zielonymi. sukmana zapinana czerwonym strojem górniczym. X I X wieku czy zdobione chłopskim płaszcz tu kielecka fałdami lecie białe p ł ó t n i a n k i , kapelusze zaś d e z a b e l k a bankami w przechodzi występuje Nadto w mieszczańskim różniała z Obok samodziałowego szerokości dużymi zaś kożuchy kaszkiet, butów. i naramiennych, aksamitnymi związku stroju kobiet się północ guzikami cekiny. krótsza kapota. W U z . Pilicę, równej stroju zaś m ę s k i m zimie 8 . i niebieskim, oraz z 7 na granatowe składające granatowa kielecki zachodzie wykładanym, i chustka przewadze sukiennymi czerwonym kieleckich kapoty Chęcinach odzienie, białej chłopów długie w i naramienna przedsobnich paciorki lub pionowym zachodzie dadzą czapników chustki wchodziła układzie N a się białym stroju były dawniejsze przedsobnia w cechą Sukowie przez rańtucha, zapaska w Ogólną Brzezinach, Bilczy i wiszącymi m i e s z c z e k wy­ rozwarty muślinowa frędzlami futrzanym, buty magiera, wykładanym, zapaska krótka w lub kryta z fal­ szafirowymi jedwabiem błę­ kitnym. S t r ó j g ó r n i k ó w znakowaną czarnej godłem czapce S t r ó j bogatsi czerwone chwastami stroiły kwiecistą, listymi i w zapaskę kołnierzem kami. Poza 9 N a spódnice tłumaczyła czerwonym lub wybijał koraliki, z jako w na Łysakowa szlakiem haftu także do ze wisiorami złotej buty oraz i i klamrą walcowatej niebieskie lub tj. paciorków gorset na sukmany tu zabiciu św. szerokie z pasy Stanisława. wysoką bordowymi czerwonymi A «kowane» aksamitny jednak przodzie Nidy, więcej bliżej zw. krepiny, jedwabne białe lub półko­ sukmany czerwonymi jedynie sznur­ i granatowe ko­ biało znamienne. Krakowa zdobna itp. W w oraz co etiologia białe kaftany trzosami. wisiory z przez m ę ż c z y z n strojne rycerski, Kobiety czerwoną cekinów. noszone główką, chłopi sukmanę karbowane. spódnicę przeważały wyszyte były i w z z noszono sukmany z czarnym wyszyciem, kapelusze srebrnej czarny Krakowianek znad Śląska płócienne z b o r k o w e w nosili małopolską lub czarne kaftany oszywkach, dołu, z Wodzisław białą k a m i z e l e odmianami, granic od Krakowa po u kwiatowe różnymi nie różnił się od czarne buty oblamowanym, się tutaj aż a się gorset lub k a t a n k a p o b ł y s k u j ą c a j a k pancerz naszycia w po haftowane, metalowych, kołnierzyku motywy żałobę i od biało brzękadłami, falował i zapaski obszyciem zielonymi z czerwono pojawiały południe i na zachód ludowa wymi pasy ten . Strój jednak kobiet Już koszule guzików haftowane zdobny strój tj. bluzie z p e l e r y n k ą , pasie z wpuszczonych a czarnymi wisiorami, granatowe niebieską stojącym, tym centkowane z a południowi piórami, szeregiem koszule spodniach wypustkami. z wyszyciami, kaletkami, K u biety wypustkami, się w było po czarnej k i t l i czarnych z a c h o d n i c h . rogatywki a p o d w ó j n y m wypustkami z niebieskimi K r a k o w i a k ó w z czerwonymi zaś z poznać m o ż n a górniczym, z sukmany amaranto- stroju zaś czerwone czepce kobiet szklane biało haf­ towane. 5 �Wreszcie lichowe na lub granatowy Letnim południe perkalowe kaftan strojem bez w przodu,'tyłu czarne O d wschodu Z k o ń c e m futro z bieska szula Z X V I I I w. istniał w wyszyciem, oraz U biały, kobiet lub Dopiero biały nie u U schyłku gwałtowne zniesienie Dziś na dlań fensywie, i z czapka sukienna koło C o o żółtymi lub zdaje biała sukmanka się takaż lewym brązowa a typie: lub nie­ nadto ko­ magiera z kukurydzą tzw. kołnierzem, zapinający do nosi się na dwa północy tam np. światowej, pozostała się spadku bez wpływu produkcja fabrycz­ życia, pojmowana spowodowała gładkie tj. w od że przeważnie na wsi pęd prążki gorsety lat do pasiaki w stroju, paski do to różowe żółte, tych wyszywane na zielonymi różowe, Niemniej z kaletkami, w de­ czerwonym tkać barwiste buraczkowe, fioletowe. aksamitne co granatowe po­ naramienne, kolorze zaczęto w krakowski w ciemno-niebieskimi, zapaski brązowe, strój zapaski jednolitym kilku istnieje strój się tutaj wszystko, także nie się kobiecy brązowymi, bywają w wschodnich Przyjmują Morawicy pasami noszone czarne nie zaostrzały odbijała się na zwiększona klasowych — znajdował zapaski z Kielc O B S Z A R Z E miejskiego. się krakowskimi, jako się « k r a k o w s k i e » wojnie chłopskich przez K r a k o w i a k ó w czarnego terenie I demokratyzacja przedziałów do Brzezinach kolo nazywa po Równocześnie stroju kieleckiego. noszono Korytnicy kolo po­ pstrych koralikami kwiatowe. od tego tylko białych brązowych. aksamitny, N a w ludowych w oznak koloru tymże ludowym. oraz postępująca N a B A D A N Y M c i e m n o - r ó ż o w e , jasno i ciemno-zielone oraz ślubu — również stroju agresją w N A zaś pauperyzacja mas ludowego 1935 te N a południe sukman decji r. L U D O W E G O anarchia w produkcji przemysłowej zamieszkałym więcej i zapaski motywy N a w ubioru przewadze wyrabiane strojów Rosnąca się przed jeszcze zapasek do ten szlaku — do w pow. jędrzejowskim amatorskich przedstawień sukman krakowskich, jako zaś, chcąc się ubrać niego czerwoną spódnicę naszytymi sposób strojną z już od teatralnych uznawanych Strojnisie po oraz bluzkę w y s z y w a n ą r. za krakowsku poziomymi 1905 używano oraz dożynek, elegantsze wdziewały wstążkami, na rękawach w czerwone lokalnych ale o d od święta dawnych czarny krótką gorset zapaskę kwiatki o ten- naturalis tycznej. południu zaś w wiejskie o r a z delegaci drużbowie 6 sukmana I X X wieku, a szczególnie najbardziej typowej. marańczowe, i całkiem wyraźnym też futro i czarnym borsukowym a wzrastająca obszarze «krakowskie». w samo o l a s o w i a c k i e g o . sukmana zewnętrznych od czarnym. albo pę­ na p r a w y m brzegu w y s t ę p o w a ł a tu ciemno-tabaczkowa odzieżowych cofając zapaski i na uznajemy S T R O J U przemiany przechodzenia lub zapinany brzegu Wisłoki ozdobiony rolnych. nych materiałów choć trzos. rękawami spódnica. X I X i narodzin artykułów staci i sama rękawów S T A N kryzysy ekonomiczne, jako tyłu, skórzane. O B E C N Y na albo drukowany R o z d z i a ł cen biały, dre­ z oraz stojącym zaś kożuch suknem z a ś takie pasiasty szwem . strój regionalny szafirowym zgrzebne ze guzikami czarnym strój ten j u ż nie istniał. Dlatego obszar po obszyciem kożuch guziki 1 0 spodnie polskie ołowianymi zimowym wyszywany powiecie mieleckim zieloną. fartuch X I X w. niebieskim i kołnierzem kątowato, powleczone krajką za teren przejściowy. z z białe paski, buty stojącym płócienica rękawach noszono czerwone kołnierzem była przycięte na baranków przepasana k o ń c e m i z lub po l e w y m brzegu W i s ł o k i istniał teren przejściowy do s t r o j u białych z kłapcie T a r n ó w — R z e s z ó w i niebieskie rękawów telki, z linii białe zwierzchnim zdobnymi a od w weselni pow. brzeskim i dąbrowskim na uroczystości i uczestnicy państwowe. dożynek kierezji N a brązowych u ż y w a j ą jeszcze o g ó ł jednak strój ludowy ogólnopolskich. Składa się on nosi z czerwonej kapele banderia, rogatywki �zdobnej z w sem lub a dalej ze podmiejscy N a ogół kaftany, kapiącą fałszywym (ryc. tanecznych tradycje jednak uproszczeniom. z koszuli aksamitnego, i haft nicy kwiatki, w szklanych, gorsetu, a pod­ ludowego. Strój wstążek wianka się bowiem czarnego zdobnego z korali D a w n y coraz a bardziej zmieniono lub strój spód­ do tybetki, zawiązywanej w szelążki paciorków sztucznych strój, j a k w i d a ć , Po roku w zielonej przypiętych ze dużym on czasem jeszcze z chustki wającej plecy częściej rękawami, jedwabny, z ko­ członkinie śpiewaczych Składa złociste weselne, oraz coraz gorsetu strój ubioru drużki i z bufiastymi od państwowych, stroju ulega bły­ kobiecy częściej regionalnych trzymują cekinów 1). Szczególnie zespołów ten od luksusem reprezentacyjny i nie­ wiejscy przebrać uczestniczki uroczystości ścielnych pasa się występuje męskiego. paski i Stroili się t a m w galonów krakowski w cza­ gęstwy krakowskich kierezję, przeładowaną szczących białej a niedawna jeszcze u eleganci mogli «po krakowsku». i spodni D o fotografów imitujące sukmany suką pobłyskującą od brzękadłami. których pawie, oblamówką,.wisiorami, czerwoną cekinów, z pióra czerwoną ramion kwiatów, przykry­ na piersiach. przeobraża się festynowy. 1920 c y n o b r o w y kolor zapasek na Powiślu Dąbrowskim na czar­ ny, k t ó r y to k o l o r u z n a w a n o w ó w c z a s z a w y ­ tworny. Czerń ustalać się zaczęła również w chustkach oraz gorsetach i łącznie z haftem wielobarwnym odbiegała od dawnej Ryc. 1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m on w kierezji sem błyszczących H I S T O R Y C Z N Y N a przełomie wotnej X V i X V I wieku dadzą akumulacji. Ożywiła folwarczno-pańszczyźniany polskiego eksportu z b o ż a warstw posiadających. wyrobów W rzemieślniczych prowadzące rozległy się jako do Gdańska bierze ż y w y handel lądowy S T R O J U w luksu­ Stadler, pierwiastki kapitalizmu utrwalił n z obcych zagranicą Wschodem i Rzeczypospolitej . towarów z Polsce oraz udział przedsiębiorcze, ze St. L U D O W E G O towarowo-pieniężna ustroju i dowóz towarów fałszywym 1904 1500—1650 gospodarka wymianie r. II się z a u w a ż y ć podstawa Fol. Kraków. R O Z W O J U Okres stroju k r a k o w s k i m , przeładowanej galonów. tradycji. R o z d z i a ł Z A R Y S teatralnej, w krajów się system Wspaniały wzrost podnosił rozprowadzaniu a spolszczone za pośrednictwem pier­ już stopę życia krajowych mieszczaństwo jarmarków lwowskich, 7 �m \iW£*" '* Ywy^ I AfirfT\\ I > «*XY/7J!Pt\~^ lubelskich i jarosławskich, S SJ^M' w ° d n ą Y ^ M l t ifllMlI' przez u P ° k ° J r \ i e n l j ' r n a r z Te w u a n l tej te masą W coraz a nie w bazie i zmienną, wieku, a gdy jednym dzili. a od tenże kołpaku, Ten w sam jeszcze w a po się stawiają nam od riały w za ludowe, Norblina i nych w X V I I I odkryć się dadzą prze­ po na jakoby po ranu po usarsku, turecku mniej na typie za pierwsze drudzy» 3 po staro . Polsce odno­ do polskiego obfite, odzieży i to zabytków wierne przed­ tak od­ X I X wieku dopiero szkice naukowe mate­ ludowej. sposób przyjąć, że dawnych bowiem źródłach które 1 tak to mieszczańskiego, kostiumologii elementy, nas włosku, niezbyt podstawie stwierdzał « U dwojako, do zresztą kapie . krajowej Górnicki: poro­ w fałszurze, 1 2 białych» to się świata po tureckiej abo masz, dziwu, niemiecku, drudzy Ź r ó d ł a ikonograficzne polskiej w. W nie jedno niektórzy etnografowie Jest to z ł u d z e n i e . N i e buchnął» nie X V I w. co że do bowiem Polskę w Łukasz niejednolitym uznawali ikonograficzne chłopskim. cechowała charakterystyki u b i o r ó w w X V i Strój histo­ kostiumologii tatarsku, po chłopskiego. chłopa przeobrażeniach częściach chodzi liczby wszystkiego, uznaliśmy ko­ prawidłowość chodziwszy szlacheckiego, w po dalekich wieku im tu dwie do miennej chłopskiej Modrzewski inaczej, brunszwicku, stroju najmniej P. iż na X V I czerwonych polu kozacku, po do nie wieczór X V I po stroju ludowego J. na strojów, Przytoczone szą w półbotkach to w Frycz się ubierają bardzo zasię się wykazującą dziwniej, iż kto bezład hiszpańsku, i nowo, jedni I I połowie wiele jest lata chłopom «1 t o ć też jest nic bez wielkiego turecku, siebie to jeszcze włoskiej, w domu drudzy po A drogą podlega. ubiorów. bynajmniej, pisząc: różnych, a długie zamiana także jednorazowo. szczególnie sadził w życie odbiły się którym pstrokacizna włosku, w że szlacheckim, ale t a k ż e dokonały ruchliwą X V należy, umożliwiały wszystkim procesów, ogromna przez W r o c ł a w , dodać częściej czynsz zmiany przede Zmiany rycznych n J Zachodem prosperity. duże ubiorze jest e z Wreszcie wchodząca t rzystać Gdańsk. strój mutatis ludowy «wy- iknograficz- mutandis prze­ R y c . 2. ' C h ł o p w ż u p a n i e — drze­ w o r y t z r. 1512 S t a n i s ł a w a Z a b o ­ rowskiego « C o n t r a m a l o s divites trwały w stroju nawet do X I X a et u s u r a r i o s t r a c t a t u s » . niebieskim ludowym, i X X a w wieku. denkiem szczególności Np. czapkę sukiennym oraz z buty w krakowskim obłożką z futrzaną cholewami winiętymi u góry odnajdujemy na miniaturach krakowskiego deksu Behema, wykonanego niaturze przedstawiającej prawdopodobnie kramarza za­ K o ­ przez Stanisława Szeligę Żernickiego. T a m ż e n a m i ­ dostrzegamy wąski pas skórzany, nabijany okrągłymi krąż­ k a m i metalu, j a k s m y c k a , którą przepasywali swoje s u k m a n y b r ą z o w e krakowiacy naddunajeccy. W tymże świadczy w długi o czasie, tym żupan, domierskiem gdy rzemieślnicy drzeworyt zbliżony (ryc. 2) r. 1521. pod brodą niu, a kamizelą. 1 4 . Nie a wokół zawinięte nosili Stanisława cechami był to do takie pasy, jednak lędźwy szyi r ó w n o u k o ń c ó w bardzo Gęsto mankiet ubiór grubey» że r. w 1512 — typowy. była rękawy, tego chłop — odziewał Krakowskiem i był «chłop fałdowane świadczą, z zwanej zwierzchni ... f a r b y wycięta. w czapki i buty, Zaborowskiego płócienicy, X V I wieku była kusość. T a k odziany iego krotka aż do zapięta, niezdarnie krawieckie 8 «Sukna traktacie niektórymi ubioru chłopa polskiego w z w miejscy Cechą jak się San­ bowiem prosty» Marchołt od fałdzista, pasa obszerne l e t n i k a nie w szyły ramie­ ręce �G o d n y m uwagi kola. Tego pasach w skórzanych pochwie każdego nie chłopa. zwanych Z skiego który z na rzecz X V I kupno nito wedle buty ściętego, w. Było to też lub stroju w w w jest miewał , ustąpił do pozwalamy jeden sobie koła na pasa miejsca typ pół­ duży a zarazem nóż broń zwykłemu przywiązany. zespołów, ubioru formy, chłop­ przydatnych dokonać ludności i szerokich różnych elementów społecznym w pasa częściami wyobrażać poszukiwaniu krakowskiego, 1 5 z narzędzie, chłop będących mającej zróżnicowaniem zwisający tulich Polsce zdobiona późniejszych podręczne łańcuszku składanki skórzana, czasach uwagi dawniej zwany Dlatego a 1 6 . to w do także wiejskiej II prze­ połowy stroju r. Fernando 1563 ale nakryciem gło­ malowniczego konany 1 7 on rozcięte w ręce na poganiania wolowca zdobionym, stać a podobieństwo kapelusz w nie kształcie ulega wołów, było na rękawami skórzanych, ostrosłupa m u tego głowy; wy­ wizerunek polskiego (ryc. 3) w k a p e l u s z u z w a ­ chlarzem piór pawich, analogicznego drużbów spodnie Trzyma kołnierzem do prawdo­ to We- znane przedstawiający szlachcica X V I w. leżącym służący kmiecia — dworski, chłop, który nie p o m i n ą ł niego piką, tego Ż e to szla­ to Bertelli, nakrycia przez z zausznik z pańska. pysznili panowie sztychując Europie żelazną Otóż kmieć, jest krępą wieku, pióra okuty krótkie łydek. bogaty odziany do­ m ó g ł b y do w kij «falserucha» zupeł­ X I X wieku muzealnych. połowy Zadokumentaryzował stroje w ręce taki takim X V I janczarskiej, na szeroką posłowie, necjanin w zabytków obciągniętą ku strojnym nawet w mody z raport panu. niemieckiego należeć X V I wieku chta. z Kapelusz krakowskiego i bowiem przepasany wstążką wy drzeworycie sięgające z krezą nie dobrze z tworzyć składający dobrze kurty polskie łowi, na Trzyma nam krótkimi się torba kostiumologicznych określonych dziesiętnik znany w G o d n y m rzemyku X V I genetyki typów, wątpliwości. tj. i także się bowiem wieku. podobnie a sznurku, X V Przedstawiony a trzosami. szczegółów przełomu jego rozwinęła gałązkowym. naturalna, wyświetlenia glądu M a r c h o ł t a jest biegiem c z a s u n ó ż ten, przytoczonych można, do wizerunku z ornamentem kozikowi, Z w rodzaju ornamentyka u to źródło przystrój u g ł o w y Krakowiaków — wschod­ nich. Inny nego, tj. udział 1596 typ w Sebastian «Wnet pańszczyźnia­ przymusowo spławie, tetycznym biorącego naszkicował Klonowicz w w r. syn­ zarysie: będzie manie w chłopa flis u s w o i c h nowej szerokiej \ w l i suk­ karyzyjowej, krajce pięknej, prze- kobiałej z nowym przysiekiem, w zuchwałej biała szarawara...». magierce Rys. 3. T y p o w y szlachcic p o l s k i z X V I w. wg rys. F e r n a n d a Bertellego. 9 �A z zatem do stroju poprzecznymi Inaczej ścielnym, z chłopskiego białymi odziany paskami, dartym. główką o Z a kapelusz zuchowatego parobka była N a niż ogół pióra , bo pośredniego krótka, a nadto a z tyłu czynili. od kostiumologiczny kształtów walnych i literackich stwierdzamy, a do odzieży. N a C o go plebana, na głowę m a ł y m ko­ kapelusz i do góry Ubiorem- zwierzchnim pasa fałdzista. za­ tego Odzienia jego hajduckie p o b o k a c h rozcięte. C i u r y nosili w s i polskiej podstawie w X V Iwieku — zebranych że k o ń c o w y r. 1650, b y ł okresem że jednocześnie wśród krajką ciupaga. parobkiem tyłu materiałów do­ częściej okres kształtowania epoki nich przede kształtować wszystkim się zaczęły Odrodzenia, się nie tylko strój pewne obfitował regionalne w dużą roz­ ikonograficznych, trwający archi­ w Polsce stroju szlacheckiego, z górą przez trzy wieki pełnił funkcję polskiego stroju narodowego. dzenia, opięta ręce nadział okapie, a. z tak a w między się n a wojnę, z przodu panowie karazjowa magierka, kapelusze. krajobraz więcej 8 siermięga pończochy, maitość mniej 1 sukmana spodnie, Janas wybierający podniesionym zatknął pełniały krótkie spodnie, magierki, Klecha dużym wówczas: szerokie r. 1633 — c o ś był klecha w a nauczycielem. kopulastą wchodziła białe, M a m y podstawę odmiany stroju który do twier­ chłopskiego, krakowski. określało ten typ? J a n K o c h a n o w s k i słusznie stwierdził: «Jeśli kto c h ł o p w siermiędzeli widzi». Ale kształt zwierzchniego wej d l a s u k m a n y zwrócić uwagę odzienia, zwanego siermięgą b y ł różny. P o s z u k u j ą c formy Krakowiaków n a szeroki (a nazwa kołnierz, k t ó r y jest z a s a d n i c z ą c e c h ą kierezji zwany w karazjach sukmany tego sukiennego Siermięgi kolor krakowskiej, zwanej płata w to czarny, po przeto karazją, wieszanego X V I wieku nazywano sukno n a czarnym. «czarne» Ż e zwało 2 0 (od zmieniła tj. nawijania), b y ł a to l u ź n a c z ę ś ć a wtedy się n a samodziału zaś s u k a n i a specjalną odzieży, . Później weszła ona w skład kroju lub kierezją, barkach szyto z grubego prostu s u k ą krakowskiej. Otóż początkowo służąca d o n a k r y w a n i a g ł o w y c h ł o p a w czasie s ł o t y typu wyjścio­ sukmana była j u ż znana w X V Iw.) należy po 2 1 carisiacus. funkcja czysto zdobniczą. lub brązowego, szarego turecku się pannus dawna kyr — Stąd pewnego to szary, też poszła użytkowa który to kara — a kiere­ nazwa zji i karazji. Z tegoż płaszcze samodziału obszerne szyto spódnice kierejami zwane zimowe, zwane kirejami. lub kirówkami, Pomimo, że było szlachty w X V I I w. nie odziewał się w karazję, m a j ą c do w y b o r u importowanych materiałów z nich krótkie stojący, a sukmany pasane u bez kłapci dużymi u k o ń c ó w kołnierzami krajką lub pasem 2 4 . giermaki, katany lub długie rękawy z odzieżowych 1 5 Jedynie gęsto . W sukiennymi skórzanym, lud trwał fałdowane I I połowie a zaopatrzone przy z przodu wschodniej krótkie rozszerzone. X V I I jako w. i u dołu rękawy, Ludzie 2 6 . Szuba było albo puszczający długie, się w trwałe 3 posiadające ze cieńszych, robiąc niski kołnierz też długie albo oraz nikt karazjach, noszono w duży kołnierz leżący, to futro ale drogę brandyburę, prantypurę, że płaszcze pasie, taki wolny nosił C o kryte zwężone u suknem, końców, lub wychodzący wolne też wcięte, a rękawy chłop rzeczy) u te w y r a b i a n o j a k kiereja, a Krakowiaków w Szczekocinach. posiadający miano B y ł to zamiast grzywki w traktacie n a czole prze­ zwężone Klonowicz. zawadiacki. czyli z r. czupryna Uczesanie T a k bowiem należy płaszcz kołnierza podczas kopieniak, zwano też różnej kaptur. wedle wreszcie słoty odziewali czujka. szczekocką czuja lub burką długości, W mody nadmiernie nie wcinany X I X wieku płaszcz 1) p r z y s t r z y ż e n i e po pia- bunda. przycięcie Zaborowskiego j a k m ó w i o n o , podkreśla oraz posiadające albo z domu mantel, ormentel, kubrak do uczesania, zdaje się, d w a typy u c h ł o p ó w stowsku 10 2 kolorowych, na ramiona, się w płaszcz z kapturem, z w a n y z węgierska (kópenyeg) po polsku w sukno swych z tyłu, 2 2 żołnierskie k o ń c ó w (ryc.4 i 5). Bogatsi c h ł o p i l u b w ł o d a r z e nosili szuby z k o ł n i e r z e m f u t r z a n y m i t a k i m i ż obszyciami W to wiele X V I w. opadającymi kurty to 1512 i zadarta, jako rozumieć były dominujące włosów z tyłu u 2) zaczesanie którą, t e ż strój słowa: jako karku, włosów cechę nadawały «Kto idzie? j a k to do góry — bardzo chłopu wara». demonstruje k'rzeczy n a m (do charakterystyczną charakter zuchowaty, �Najważniejszych teriałów do biecego ko­ dostarczają archiwalia z ma­ stroju z których r. nam 1511 wynika, że niewieściej odzieży w nocnej części kowskiej dusia alias gzla ziemi do kra­ «in- muliebria et cingulus», , pół­ należały longa 2 8 a villa, item zatem długa koszula kobieca czyli czecheł lub i pas. gzło, D o kożuch tego d o d a ć leży serdak barani, zwaną a bluzkę kabatek tankę z niętym cym R y c . 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i su­ ną Było ewangelia et epistolae, C r a c o v i a e 1598. które zapinały «na ozydlu», kabatków i się z były to spódnicy, one cem tj. odzież do drugie falbanką, się i też kropiga (od o kroju płótna lub dwóch «nakrapyana». gmentu epi­ i 2) nowsze, Krakowskiem tych bluzek lub renesansowych wpuszczano dołem pod baskinka. lub w wełnianego kiru. i zdobiono czarne Żony czyli w katanek szerzyn drukowanego boku Rękawy jedne zwisała z m ó w i cechą Nadto z się suknem. szerzyn robiono zagranicznego jedynie jak którego płócienka kropić) z czyli szerokości. zapaski et 1598. przez a zeszywane kolorowym spod książce Ewangelia stolae. C r a c o v i a e pon­ charakterystyczną łokciowych używano rańtuchami jest R y c . 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e ­ woryt w dwoja­ rozkroju, paskiem, czterech Świąteczne albo u rozmaitej opinano z szlarką. wdziewane lankotką lub co leżą­ zdobio­ odzienie rozkroju z przodu, końców, mankiety kostek. zwała centki, bogatych bisiora tj. je Się­ koń­ z która kmieci tkaniny to pyszniły podobnej batystu. Ze wzrastającym wzrastał i przywóz stroju ludowego. zencie pas batek, kawałek i u robiono się p o d w i k a m i do się dużym jedno czym ka­ wywi­ naszyciem, kie: przy bramowane naszyte Spódnice gały przodu, zwężały posiadały opaskę nie p o s i a d a j ą c e wąskim lub cho, otwór na głowę, wreszcie czyli kołnierzem, k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — drzeworyt w k s i ą ż c e szubę tolubem później torłopem, lub na­ żółtego eksportem towarów Przypominamy, aksamitny lub polskiego obcych, z zboża, potażu, wśród nich że flis « z a n k l e m » tj. sprzączką, tj. kitajki adamaszku czerwonego a i tabinu tekinu na Klonowicza butki. drzewa, i takich, które przywoził skór, przędziwa przemianę dla niderlandzkiej krakowscy na wołów swej muchajeru kawałek Flisacy i oddziaływały na dziewczyny 29 szatki brali w w ceglastego niewieście, tym pre­ na a ka­ m o ż e imporcie żywy udział. N a dzień lub ogół jednak chodziły dwa powego z warkocze. łubu, w głową wiejskim stroju odkrytą, na Korony ślubne obszytej płótnem. O białogłowskim święto robiono Usadzę w wsadzę dominowała głowę przywiązując koronie «Kwiatki I stroiły tej na pisał łubce nadobne na twoje Jan w biel. Dziewczęta wianki, zaplótłszy kwiatki do z łubki włosy na w czyli obrączki co- jeden z li­ Czarnolasu: obszytej koło czoło». II �M o w a tu weselnego «na o szczęście« Mężatki nakrywała barki soli, głowę druga okrywała nosiła rozmarynu lub chomełce, okruszynę owijały (od co którą okrawek zawiciem kobieta rańtuchami pod otulała niemowlę. szale, z w a n e rąbać), kwiatkach lub głowę, i plecy trzeby żywych chomli chleba dokoła, łoktuszą Płachetki z na W okresie w tym r. 1619 szyły osiągnął on kulminację, gwałtownie fala dowozu. czą, a obsłużyć podkopywanej tyzmem. W wyłącznie i zamieranie Zrujnowane nie m o g ł y nicą, się okresie o tym głównych się w do obrzędu ślubu której była której kształtu i przedmiotu, wkładała na czasem w podłużnego, który jedna plecy. część Łokcie, razie po­ używane jak także rąbkiem ona wyrażała. folwarczno-pańszczyźniana, podstawa w y w ó z arterii wsi. W zboża polskiego a szczególnie polskiego strój W z m o g ł a od w Jeszcze przyśpie­ się natomiast produkcją rzemieślni­ ścisłego kontaktu z przejawił szlachecki, się ustroju Gdańsk. najazd Szwedów, drobną kulturze Polski odciętej skrystalizował przez wywozu. miasta, poza narodowościowymi, ostatecznie krajową, tj. c h u s t k ą , płachetką, ale w o j n a u k r a i ń s k a , ustalił do 1650—1760 zmalał antagonizmami produkcję podwiką płócienka, najazdami i wyludnione potrzeb przystosowanej trzecia wypuszczona nazwy gospodarka Katastrofalnie o wyjeżdżającej Zawicie, łoktuszę lub rańtuch nazywano starożytność zachwiała szlacheckiej. lub tj. p o d ł u ż n ą Okres Polski córce pieniążek. a cieńszego (od Randtuch). wskazuje i płóciennym twarz barwinku i matka się zastój a strój zwany zagra­ sarma- chłopski, regionalnych oparty krojach, barwach formach. Przedstawiony chłopa w do na tańca, I I połowie X V I I kurpie, wieku przymocowane czesnego chłopa. sukmanę z toniu, 6 3 0 pas typowo nas to ubiór Widać tu w y s o k ą stopy że o na którym odzieży wacek niego u z stroju rogatywkę 3 1 to niezbyt drzeworycie w do smykany uwydatnia pióra, zdaje skórzane muzykanci ich ubiór nierzem, ze Te rych z niskim nosili czyli w jego 12 góry krakowski z a na dokładnie rozmaitość. się kapłonie, na uszy lub na kark. wierzch rękawami, a kabat kontusza, przejąć by z z I I połowy strój chłopów nadać od sobie porównując a od żółtych święta X V I I z Wszyscy w różni leżącym koł­ rodzaju rękawami, szuby które elegancji miejskich, wieku uzupełniają nićmi spodni granatowe je też kaftanami składał mógł lub zucho­ którzy jeszcze żupany, ludowy z końca X V I I I i z a p i s k i z r. się z jedwabnymi skórzanych (ryc. 9 opis stroju skalbmierskiego strój żupan widać czapkę natomiast żupan trochę rzemieślników pińczowskich ozdobionym lub kożucha, Zwano więc rozprutymi w błękitnej podbite 1755, z rogatywki, ornament i butów z przodu żeberka, j a k miejskie czamary, albo też niezwykle jedwabiem. wywiniętą, Drugi muzykant nosi trzeci — muzykus materiały płócienne, u ty­ ściągany. kabaty. kołnierzykiem, Najdokładniejszy który wyloty ó w takie się, ż e brązowej chłopi, dające niczym cholewą u niego kaletą. futrzanym, mógł ikonograficzne sukmany w y m ten nosili dowiadujemy szuli z Ubiór X V I wieku tył, z kaftan z wiszącą kołnierzem w której klapy dadzą się spuszczać buty Przeważa opięty pasem zarzucić watości. jednakowe zwierzchni. stojącym chłop w mają jednak noszenia jajowatą magierkę zawiniętą u dołu, stożkowaty kapelusz z zadartą k u górze krezą oraz rogatkę z barankiem rozciętym, ó w ­ narysował Wiernie (ryc. 7) obfituje Jednocześnie barankiem, a strojną pamięci, czyli mieszek z r. 1693 oraz codzienny fałdami. woreczek zaprasza krakowskiego był ubiór zasobnej kucotem północnych krakowskiego. opasaną z śmierć chłopa d o ł e m obszarpane zgrupowanymi wełnianym krakowiaków krakowskich n a cechy rysujący i niefortunnie koścista ubogiego owiniętej* onuczami — malarz, kołnierzem u muzykantów regionalne do tylko, krzesiwa i hubki zwany wyrażone obraz, dobrze . Szara s u k m a n a wełniana, spodnie Szkoda i wiszący barokowy względnie trokami niewydarzonym przedstawił Za ryc. informuje ko­ zygzakowaty, z wywrotkami. W czerwonym któ­ suknem, bogate wyszycia lecie posia­ amaranto- 10). dał nam wieku ks. ze Jędrzej strojem Kitowicz (ur. zapamiętanym 1728 z r.), czasów �swej młodości, ski strój co k t ó r y jest W stwierdził, że do 3 2 X I X swych chłopskich)) kowski chłop wełnianą, nierz u plecy sznurkiem koloru w y m rządków na i ozdoby kli i byli rych i dla ponieważ zwy­ niektórych nóż, 2, 6-ciu kółek końce biczów lub jakie rzemyki smagłe. do gruba kościoła, albo parciane krótka, soka Z roboty, drewniana drzewo, sukna baranem tej przydawszy do Ryc. laska za korę dopiero spuszczali drzewa na laski robili. i (sklepowego nie 6. C h ł o p k r a k o w s k i w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u Dl. z I I p o ł . X V J 1 w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w Krakowie, nasadzana; zasadzali odmiennym sukni ko­ wy­ wąskim, kapelusz, kramnego sznurkiem nad czerwona krzemieniem krzemień mień w sukienne wypuszczona czapka słomiany który cieńsza spodnie Czarnym latem u do na lano ale pra­ szydło, Koszula z stalową przy mosiężne, 5-ciu wygody, irn mający, przyprawione kółka przywiązywać do pasa do do rzemienny nabijany, sprzączkę do więcej, koł­ całe zapinany; rzemieniu 3 i wiszący, guzików na boku kutasikami pas żółtymi mosiężną szarą bramowaną okrywający, tern d r o ż s z y , oby­ «Kra- w ł ó c z k o w y m bokach z gwoździkami albo pamięt­ « 0 suknię sukni potężny więcej sam, pisze: nosił szyji, po różnego ten zatytułowanym czajach około był dzisiaj». rozdz. ników kroju (chłop­ nie pniu domowej stojącego; Takiegoż roboty) z kutasami włóczkowymi dawali kołnierza na plecach już dobrze sukni granatowego różnego koloru wiszącego, koloru, po cynowych, b i e d n i e j s z y c h tj. kierezji z s a m o d z i a ł o w e g o s u k n a s z a r e g o , nach szytych krakowskich, z granatowego sukna do pasa». stroju c h ł o p ó w m a j ę t n y c h kupnego, o których szyji, siermięgów, chłopów i czarnych oraz o kołnierza około guzików owiec białych od i do sukni wełny rzędem tylko krze­ używali szamerowanej bokach używanego wrósł majętniejsi M o w a tu o odzieży nanego z mieszanej wiszących gdy kroju wzmiankuje tj. wyko­ kafta­ pieśń lu­ dowa : Koniku, Daleko skiego, dzo 3 4 żyznych pokupnego trawieniowych, rabiając bogato na wiele na Granatowy surdut i guziki był inwenatrza haftowaną jedwabiem, strój gruntach szytym medicamentum tego, z zapaśnych a jak z 3 8 także mówiono, drogich spadkowego moim tj. r. w kochanku złote..." bogatych wyspecjalizowali kobiecych, sprzedaży a kasztanku na ludowe chorobach zdobionym, Podług jako koniku surdut efektowniejszym którzy koniku, Granatowy się w chłopów uprawie sprawach jako 3 powiatu kosmetycznych, przyprawa kminu, z pasternaku, do wódek tezaurowali swe i pińczow- anyżku, bar­ przypadłości pieczywa. kapitały w Z a ­ stroju materiałów. 1755 3 6 chłop w Pińczowskirn nosił koszulę s p o d n i e ze s k ó r y baraniej lub jeleniej, a t a k ż e c h a r a k t e r y s t y c z n y u lnianą, Skalb- 13 �R y c . 7. M u z y k a n c i k r a k o w s c y — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, Kraków mierzaków łem do i Sandomierzan zdobiony, pierwszej którym fartuch z szyciem, przepasywał 1693. a więc paradny się młodzieniec jadący C h ł o p s k i e p o r t k i szyte b o w i e m z lewego związywano w pasie. w W którą łubem boku._ T a m ż e T y m szczegółem rozpór, zimie od który owijano góry było chłopskie zakrywały w na tańca « A Dlatego była skór męski a także płócienny, gospodarz nawet biedacy, podłoga, bo słomy ci j a z się od kutasami « w okrączki» 5 palców. Pisze nasadzonym, wióry urżnę wiechcie z mieszkający z na w a drzazgi izbach z wierzch spodni i obuwano buty obrąb 3 8 aby . się P o d k ó w k a m i Odpowiada więc u koślawił takimi prawdzie 3 7 . cholewą, «napiętek nie «pro- wydawane» z wysoką Kitowicz, że obwarowany, podłogi. posiadały pochewkowaty szlacheckich z a w i ą z y w a n y c h Jędrzej krakowiaka z butów przez do­ idący zasłaniając ten s p o s ó b , ż e r o z p ó r przewleczonym różniły sznura były w żelazna n a 3 palce w y s o k a strugać jak pójdą gdzie końce szerokość środek sznurem spodnie napiętkiem podkowa podczas je stopę wiechciem zawijano drewnianym, marszczył, pod m o ż n a fartuszek ślubu, siejby. Z a p a s k a ta z a s t ę p o w a ł a pas lub z w i s a ł a spod p a s a r z e m i e n n e g o boczny r o z p ó r u spodni. sto do buta i nie istotnie piosenka: nogi z podłogi» klepiskiem, 3 9 . odprawiali wesela tylko tam, �Z chłopa Nie Podkówki ale Krakowiaków, przybite grubej na na 1/2 sztorc, cm, Krakowiaków, (ryc. a krakowskiego tańczy k t ó r y m i tancerz wygiętej doskonale w ubiorze chej dzieci sukmance, W w I połowie a częstokroć stroju kobiecym i zdobnictwa, ze p ę d do środkami granatowego, adamaszku minowego, nego, a ostrze 4 0 podłogę, ciosły. a bogatszych szyć . nie Kuto Rysunki charakterystyczną katanki były płaskie, jak je kawałka z Norblina cechę dziś, obręczy przedstawiające ówczesnego obuwia tkaniny szyciem» rzezanym» widać, w półkromrasu wełnianego odzieżowe. zielonego, muchajeru. Spódnice wiśniowego, Kabatki szyto czyli gorsety z a r ó w n o z z robiono czerwonego adamaszku muchajeru, jak bia­ szyciem podkładanym naówczas «z atłasko- jak barwy liczące rąbkowe, «z biety, do się z m i e s z c z k a m i i s z l a c h c i a n k a m i i nie tj. haftem w y m zrównania li­ . zielo­ lniane lub 4 2 wytrzymowały» tego, w bawełnia­ nosiły tj. głową do żółtego, . Ż o n y lub gołą się musimy ... p r z y k r o ś ć p o w i e t r z a kar­ bombasyny a zapaski Ograniczyć todziców głosu charakterystyczne dla baroku zamiłowanie drogiego sobie sztuczkowe łym z kmieci dawały z mało. n a pewne zagraniczne materiały córki kitliki z czerwieni tureckiej, a k s z t a ł t y lub 4 3 wiemy i ubogich koszuUnie k r o m r a s u lub i wzorzystej nej, mody kawowego, z drojetu do wieku chłopskie jednej przyszło czerwonego, błękitnego także w wełnianego lub z tybetu o barwie i szlachcica tarcicach» podkowiasty . właśnie X V I I I zewnętiznego grymasy importowanego lub tę po dewastował półkoliste kształt ilustrują kawałek ino 8). O z ziemi, przypominając co z a n o t o w a ł ks. K i t o w i c z : « D z i e c i się po nicią. K o ­ kochały barwie i się ozdo­ bach. W cem lecie otulały wiązanym głowę z gowej, która zwała jednego rogu obficiej wanego białym s z y c i e m , na wzór a bawełnie czerwonym czarnym («per W zaś zimie węzeł wijką lub nego płótna, którego piersi. siły pana T o rańtuchem białogłowy i szuby. wijki podczas wały wielkiego wiką bowiem pełniąc r o g ó w k i czołem. głowę z po- pacześ- tworząc zawój, wypuszczały nakrycie głowy nawet do Niektóre wesela na no­ żu- pod- dostępo­ zaszczytu. starszy funkcję — modum nad owijały końce od zaharto­ bawełnice»). Czepiec z w ro­ się tak lub nawet wiązały czep­ c h u s t k i Po- drużba, obrzędową R y c . 8. Krakowiak kosynier — okw. J . P. Norblina. 15 �Ryc. tego rodzaju otulała 9. Obszycie o charakterze nią głowę kołnierza amarantowym jedwabiem u błękitnego ż u p a n a sakralnym, pani młodej. Powicie spowijał parę zaś i czepiny pińczowskiego. młodożeńców, należały do potem zaś najważniejszych swacha m o m e n t ó w wesela. Koszule bawełniane jedwabnicami, czerwony lub zwane noszono uzupełniano bawełnicami, najczęściej szychem pozłocistym Hafty amarantowe wedle inwentarzy istniał w r. Pińczowa 1754 lub czarne albo w spadkowych haft tymże skrzyniach nadto nie się to moda posługiwać mania i się w a jedwabne Niekiedy jednak samych haftach — haft czarnych tenże sposób tylko do kołnierzyk w. przednich pół powiecie przetrwały r. a 1722, w X V I I I wieku białego 4 4 dąbrowskim, do Krakowa w Krzyżanowicach . Z tego p r z e g l ą d u mają w. X X , ale w adamaszku, tradycję formie jedwabi, roz­ występował, Skotnikach koło na północy (ryc. 9 i w 10). tego rodzaju białe wieśniaczek X X tj. krajkami stroju m o ż n a bardzo stadium koło dawną, zanikowego, kolorowych kromrasów, wieku, a szcze­ od kirem, kroju to, przyszła czym spodu, zdobiły i bowiem wieśniaczki a u służącymi dołu zapaski do białym ornamentykę od otoczyste. wełnianymi. na zaczęły wieś się wydy­ szyciem mieszczek. Spódnice Posługiwały się zaś nimi wieku. zapinane żupany jasno-amarantowym Zdobnictwo z krakowskich żupany podbite Tego wieku technikę szorce, zielonymi połowie wąskie. X V I I I związku F a r t u c h y te lub haftowane w kopiasty. dziurkowały przodu a rękawy bogato szerokie, noszonymi kształt i koszulach. W spódnicami przejąwszy się u z na spódnice tj. b i a ł y m i jeszcze przyjęły stojący, w w czerwonego i czarnego haft c z a r n y o b o k brokatów, czerwonymi rozpora, niezmiernie w haftu na wyszywały północne bez bocheńskim i 1763) oraz białe były obok w jakie o b f i t o w a ł k r a k o w s k i strój kobiecy w X V I I I barokowa owiązywały X V I I fałdowane, Haft biały miechowski. nie d z i u r c z a s t y m , zapaski były przepychu f a r t u c h a m i Krakowianki 16 też kochano czarne i czerwone pow. tej o d z i e ż y spódnicy wierzchniej w haftem W tego pińczowski spóźniona i albo koszulach kobiecych, wieśniaczek szychu i galonów, Odnosi W starych wyrażając gólnie i konopnicami, w i e k u wynika, ż e hafty czarno-czerwone, jakie jeszcze dziś o d n a l e ź ć że typowe części złocistego w czarny na czasie (tj. 1755 kobiecego w X V I I I a — i czarnym szyciem». złożonych. przestrzenione w całej Z i e m i Krakowskiej. w tak j a k konopne «z czerwonym mające na granatowe guziki granatowe jedwabiem przeważnie w i tj. k a p o t y pętelki, powiecie na z tyłu posiadające pińczowskim kołnierzu charakter linijny, i rogach przetrwało �bodaj jak do końca i kobiece W X V I I I kolorową, i złotymi tj. w. i i w Odzież Z do na ta innych srebrnymi W w. do baroku, rodzaj wieku do go, przodu z błękitnego kieszeni przez lub wcięte w dobrego łecznej. jako Jeśli tonu oraz dołem, szlachcianki ludu, a u K r a k o w i a k ó w niewiasta spinania która — wymieniają kożuch, oraz jeśli się m o d a i legitymację nosiła madzelanu bramowane zapinanej na także na bia­ pętle Mazowszu wschodnich utrzymała wieku. kobiecego zewnętrzne taśmą galonkiem zielonego pasie, nanizane o inwentarze rękawek wieś z Krzyżanowic turecki, korali siedem na sznurki paciorki polską chodzi, sięgnęła rurkowanych włosów, wstążek łoktuszę sznurków manifestowanie s z k a p l e r z , to przynależności do swego stanu wypuszczała go z czyli dwoma niebieskie. nawet omal gufrowanych, do posiadania, na kabatek a nawet zarówno połowy kołnierzyków 4 S koronkowych, zdobienie k o k a r d k a m i i wycinania b r z e g ó w zapaski w półkoliste z ę b y do rękawami, podobnie j a k i katanki, dołem, u dawniej przeszła kaftan z pasamonami. roboty. bekieszy rozkroju, noszona męski czyli gorset z a s z n u r o w y w a n y z obszywano pasamonicznej tj. sztuczkowy, X I X , przyjmowała szerokimi przedniego X X stroju guzikami epoce u X V I I I części zarówno złotymi, Czasami sukienka, początków obrus drelichowy lub nazywano osnowie lnianej, kloszowane tzw. w żupanem obszywano wsi k s z t a ł t sukienki rękawów, Wielkopolsce, się jeszcze na srebrnymi wstęgami przywdziewały barankiem u guzy. te amarantową. tkaniny wełnianej łym Zresztą Żupany znany j u ż jest najczęściej łub Zimą X I X wieku. sukmanki. . Należało pozycji jako spo­ ozdobę, bractwa. D o d a ć trzeba, że przedmioty zbytku także i dla wsi wyrabiali krakowscy złotnicy i pierściennicy r y n g m a c h e r a m i zwani. Szczególnie ków. do Z końcem koron X V I I weselnych Notowane w X V I I I odnoszą z oraz Pińczów. złociste do «blaszek» Okaz poszukiwane wyrabiano już w szelążki, ten z gęsto na pochodzący Ryc. Strój krakowiaków wschodnich — 2 czepków wykopany 10. były pierścionki miastach w w. czepce z « p ó ł j e d w a b i e m się niezawodnie mosiężnych pow. wieku sztuczne Wielkopolsce z blaszką» zwane z 4 6 naszytymi cekinami. Należy końca X V I I w. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a , których niemiecka używano a b ś l a g (r. 1622) l u b z « b l a s z k a m i » cmentarzu położonym z z wianuszkiem krwawni­ kwiaty lub na z l (r. tu również grodzisku poł. X V I I I w w. 4 7 . 1762) czepiec Chrobrzu, kładziony pińczowskiego. 17 �Rye. 11. C z e p i e c « z blaszkami)) c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m pow. był wprost czepce z ó w na włosach pochodzące z I głowy a połowy na nim X I X w. dopiero z drugi Radłowa w czepiec pow. z 4 tiulu brzeskim, 8 Niesporny r. luksus w kobiecym oczywiście jedynie szlachty, (rys. 11). Takież nam z znane są czego 1744: dowodem «Zagęściły checkiemu stanowi w stroju ludowym, warstwie są następujące się także nierównych bogatych w słowa stanach ambitiosi którego instrukcji niższych, fastus, różnorakie kmieci. W y w o ł a ł że tak on formy przytoczyliśmy, silną sejmikowej miejskich, sprzeciwiało reakcję woj. oka­ jako ze wymyślne i modne stroje emulative sadzą Okres W okresie układzie tworzenia źródeł dochodu pracę w się gospodarczym. polskiego się, i chłopskich, się rodowitym burżuazyjnego małą opłacalność i zacnym samodziałową produkcję sta­ kosztowne, derogatią czynią». zaszły w Polsce duże tekstylną, się n a ó w c z a s rzucając na zmiany produkcji rolnej, zaczęła w przemyśle, w związku z czym zmieniała pańszczyznę na czynsz lub fabrykach i manufakturach. Rozwijający zrujnował szlacheckiemu szla­ 1760—1830 narodu Szlachta widząc stanowi strony krakowskiego n o m , k t ó r y m powinna b y ć dystynkcja i apparentiori ornatu, bez p o m i a r k o w a n i a n a w Chrobrzu metalowy. muzealnych. panował w się na grodzisku w P i ń c z ó w . N a o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę r e s z t k i r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec etatystyczny rynek coraz przemysł więcej szukać darmową tkacki materiałów odzieżowych. Jeśli w X V I I wieku w Ziemi Krakowskiej po lewym brzegu Wisły czynne były jedynie w K o ­ szycach folusze poruszane p r ą d e m cem X V I I I zwykłych sukno na użytek wsi w i e k u czynne były w Z i e m i K r a k o w s k i e j i Sandomierskiej szlacheckie gatunków tańszego dowicach, K o z i e g ł o w a c h 18 Szreniawy, wypuszczające 5 0 i w sukna w Józefowie, Staszowie, Klimontowie, gdzie A u g u s t Czartoryski Bogoryi, założył 4 9 , to z koń­ manufaktury Żarkach, W ł o d o - w r. 1780 fabrykę, �która wytwarzała sukna na skalbmierskie jednak Frystacki swoją cław doskonalił gich była Ten Ziemi i Duży wania, a wpływ kowskich w skowym. rozwój na 1794 d. 24 jego ujęciu W (ryc. Sam. je latach sukmany spiętą D o pasem pasem, Na za w garnuszkiem r. weszły 1831 a lub w gunie Oficera w kosa stroju masach ubioru. zestroję i form dotychczas pasy narodowe), jej z 1829 r. cześnej, w 1824 gm. spódnicę w stroju pow. K o r c z y n i e do Udział go­ oddziały­ chłopów kra­ się m u n d u r e m woj­ a popularne w Polsce Narodu typy Polskiego elegantów kwiatów. Norblin Kosynier objuczony używany natomiast, kościuszkowski blaszanką, przywiązanym pułku w do torbą pasa na zastosowaniu piechoty Krakusów z cie­ brzę- do potrzeb krakusów (ryc. 13). (regim. Noszono ramionach, a zawieszone u czerwona rogatywka blaszane —wyróżniały na go dziesiątkach i biała ramionach, szyji sukmana pistolet za sukmanę tylko buty z X I X w. duży wpływ wytwarzało tradycją cholewami^ szal typy, podyktowane Materiały sukienkę kwiaty białe wiśniowy, 5 3 tendencją z w tych sobą wtopienia c z a s ó w 5 jest granatowa z 4 wy­ i (francuskie Wymieniona czapka indy­ ze paski białe i niebieskie . miała do rozpoczęły nie archiwalne paski białe, czerwone w dogodne podłoże utrwalone stroju ludowego: niebieską spodni różnych pow. w sukiennych, r. terenach jędrzejowskim Stopnica, kożucha tejże m i e j s c o w o ś c i białych na Mierzwin w Wiżajnach, w a w swoich czer­ barwy tam także rydelkiem itp. indywidualizacji Motkowicach, sukienną, 2* przodu 2 koncepcje szczegóły merynosowy r. w wiejskich ludowy epolety grupy. czerwona, w Księstwie ludowego Powstaniu I X pułku starym, co zostały chustka a butach, nadto pierwszych oraz nowe wyodrębnienia nieznane w Zaatakowane barw ale ludowym perkalowa w pie­ nabita. w a l k a n o w e g o ze dużą, Proces w bukiet zuchowato brązową sztorc perkalową w ubo­ w Kosynier zaś nosił taką samą rogatywkę, białą chustkę z na przemysłu k r a k o w s k i stał glinianym wyróżniały g u n i ę masę, sprzączką w kostium wchodziła narodowe), i W a ­ krakowska» zasięgu jego polityczną. ówczesnych mundur zarzucone tego na wone (polskie rozszerzanie zamaszyste, mundurów kierezje j a k o ręce się w już skład zarzuconą nam strój niezgrabnych i w widualizowania mieniają że zdobny w i niej w ks. żebraków z a tanie szczególnie tkackiego się t y m wojskiem chłopskim. i na nowe «młodość obław owiec i uprawę lnu wolność przez wygląda brzękadłami. przemiany jednostki nosi pasem wzmagająca handlu, byt «Krakowiacy nożem umundurowania z pasem o wyraził krezą, szabla i długie spodnie błękitne. siekiera walkę tematu uporządkowano j a k peleryny sznurze. . 8). Różyckiego) spięta nadto Brązowe wówczas, na sukienna «na podłej 1 robić». oraz s t r o j u , ile sprawił, serii r y s u n k ó w wygiętą żałośnie następnych wojska. samego mniej entuzjazmował a dobrą wełną, 5 przemysło­ zatrudniał policyjnych zł przedstawia k o s y n i e r ó w w teatralnej pozie, przy c z y m jeden z nich j a k b y zuchowato dość i katedralny i ubóstwu» szyli 10—15 fabrykaty. narodowo-wyzwoleńcze malowniczości chlebakami, kadłami tyle za techniki, j a k o ż e z p o m o c ą hodowlę Przeważnie krawcy kupiec gdzie k a n o n i k wypadało ograniczać gdzie sukna. «Fabryka podważyły Litografia zatytułowana Marca» dużą. sukna tekstylne nie Kraków, nadto kapitalistycznej zaczęli się w w a gdzie podcieniowych cudzoziemskiej dysponując Kongresowym, przemiany 12). podkreślenia lęcą, produkcji Stachowicz (ryc. jako cudzoziemiec, w nikczemne Chłopi walki Michał z stąd był robotników ż e nie wygody krajowej». Skalbmierzu, kramach siebie m a n u f a k t u r z e a nadto, «dla dania wsparcia nędzy insurekcji Kościuszkowskiej kosynierów kapelusz i w sukna wedle «dla przez , odziewać wywarły miejscu zagranicznych)), 1786 Królestwie Krakowskiej. spodarstwach, 5 2 zł za łokieć Chmielniku i w z tego, ż e w e r b o w a ł a musiała ożywiony Warszawskim r. założonej łapanek przestać na gatunków w w p r o d u k c j i tekstylnej fabrykach Polsce i masowych niądze R. przy w w sprzedawali 24 4—6 wyrabiano ośrodkiem wyrabiał i bezrobotnych dla i Sierakowski, który głośna w chłopskie sukmany Największym wiec sukna ordynaryjne po sukmany do spiętego 1828 kitla fartuszka pasem się rozmaicie. kamizelki w granatowego szerokim zanotowano małego przejawiał noszono noszono 1823 chustkę czerwoną, składający prostaczego r. kolorowe, czerwonym kostium, W paski — zieloną czapkę się z koszuli pochodzenia, pa- sukiennej 19 �kamizelki ciemno-zielonej, ciemno-zielonej siadającej wierzch ze na wójta guziki i nowatorów kozacką bundę czapkę guziki oraz z tegoż sukna, czapki uszatej następnie z wołoszki zaopatrzonej w sukiennej daszek, a po­ stroju ludowego który w kozacką r. 1828 zakasował nosił czarnymi z czarnym baranem chyba. Stanisław szaraczkowe barankami spodnie, podszytą, a wierzchem Kopaczyński, wołoszkę czerwony czerwonym zapinaną pas a nadto na kozacki szyi chu­ czarną. Spod wielości barw i form romantyzmu przebija jednak stroju, już stkim typy które podkreślić karazji chowska Zauważył zwieszoną» Kolor wyszyciem wienią, od 15), już Ł. się od brązowa 5 epoki w tym prób indywidualizowania Odrodzenia okresie skalbmierska w sznurkami, r. z decydowały 1) b i a ł a (ryc. 1830, często nurt rodzimy. rozwinęły siebie k o l o r e m : Gołębiowski czarnymi 5 że oraz z całą wyrazistością schyłku należy, różniące (ryc. wyszywanej 20 na kuczbają, ciemno-zielonego. Opatówku, stalowe i również stkę w białą sukna Wszystkich jednak zastępca zapinanej podszytej że 16 u się u o 4) «Proszowiak szerokim jego ludowego się on typowości. Krakowiaków proszowska 17), ubioru Wyraża (ryc. szara używa kołnierzem, a 14, w w epoce elementach Przede wszy­ wschodnich 2) cztery granatowa mie­ wiślicka. białej sukmany raczej peleryną (karazji) na plecy . biały lub wełnianą dominujący czerwony suk u włóczką — w tym karazji doskonale stroju, proszowskiej z czerwonym, kontrastował z posiadał charakter ich tłem. manifestacji żółtym Zestaw barw lub brązowym z a ś bieli z czer­ narodowych. Nie- �zawodnie z tego kołnierzami sunki Michała stościach cistymi powodu żółto typ rantowym, kierezji . Jeszcze kierezje suki koloru rozwinął lub zaś wyszycia u dolnych w zachowało żołnierze X X wieku ozdobione z się kierezji kościuszkowscy, widzieć m o ż n a srebrnymi i białych jak o było złotymi z tym na czerwonymi świadczą różnych krepinami koloru, była brązowa, 13. krakusów jest mosiężne z charakteryzuje a kołnierz wzory» a krakowiak (ryc. 18 wyszycia na Ł. na karcie 19) oraz tym sukmanie okresu haft włóczką galonek. ry­ uroczy­ oraz pozło­ s a m y m kolorze, miechowskiej Księstwa 3 9 niej . przez D o d a ć często tytułowej plecy także i kolor ama- co suka czarne. Kaz. rękawów i suka. 5 S W białym kierezji W oraz połączeniu się tradycji . kierezję wyszywany że u dopatrujemy Warszawskiego należy, książki sukę zaś lub j e d w a b i e m Kłapcie Gołębiowski jednym zdaniem: przewieszony i Cechował ją kolor granatowy, granatowe zdobił cętki i mieszczańskiego różne zawsze Suki w sznurkiem w odziany Miechowie. . amarantowym kierezji kafowego 3 7 rogów pół utrzymane były w szlacheckiego typ się w granatowy amarantowe granatowego Trzeci Ryc. takie najwięcej Nosili je szelążkami. Drugi nosi 3 e Stachowicza narodowych amarantowy, żółty stroju względnie wyszywanymi. kierezję Brodzińskiego «Skalmierzak i czerwonym skalbmierskiej skalbmierską «Wiesław» 6 0 , Oficer I I p u ł k u w wojsku wstańczym 1831 podobnie jak po­ odziany i ulani w kierezje z h a f t o w a n y m i sukami. Z książki l.esius «Das Martin Ehrenhleid des S o l d a t e n , B e r l i n , 1936, 21 �a nie w I połowie cze białą w kierezję użyciu, O razji) i kształt Szara w jesz­ wspomina G o ­ (kołnierz małego ciemno-fiołkową z się ikonografii Wiślicka i uwagę i z reprezen­ rzadko krakowskiego. odmiana także tego zasługuje względu, które północną część Ziemi Krakowskiej aż po z cennych szących się do kierezji lorowany przedstawiający skich na sula tego, odziany był z szarą (ryc. 20) Drugą z 6 2 chłopów Siwe Sieradzanie, rogatywki rograniaste, Wielkopolanie, nosili konfederaci Kujawiacy, barscy, ale Kurpie, jedynie cechą kon­ Wedle śmiałków granatową drugi w stroju krakowiaków się w oczy już niska ro­ X V I I I wieku nosiła rogatywki zarówno , jak i mieszczaństwo, a Podlasiacy, czapki czarnym uważano Trzecią służące Jedne były się w trok, do wyplatane do którego pieśń oznakę częścią przepasywania ubioru rzemykami, przywiązany metalową. Z boku Lubliniacy. amarantowe, historii, g d y ż w e s p ó ł z Krakowiaków drugie zaś północnych były «kowane» tj. skóry zw. k u t a s t e c e k zwisały nie tylko w półkolach, u jeżeli ale pasa nie mi brzęcy» wisiorach. skó­ wierzch. mosiężnymi a u końca (ryc. 21). tj. b r z ę k a d e ł , więcy». i pionowych na nabijane cale s z e r o k o ś c i , 3 lub 4 półkola tencek dziewcyno Odtąd białe pasy koszul wypuszczonych 3—4 był wisior z naciętej zdobiły je czte- kaftanami . ludowa: Porachuj 22 6 3 o wypukłych łebkach. Miały «Siedemdziesiąt Brzękadła Polaka sukman, kamizel, a także zielonymi czyli g w o ź d ź m i się n a p r z e c k e wspomina zewnętrzną charakterystyczną rzane, p e c k a m i za szla­ spośród i sukmanami krakowskimi weszły w skład m u n d u r ó w wojskowych w czasach Kościuszki. rogatywkę kie­ czerwonym wejrzenia była Łowiczacy, w tych kierezję rzucającą kształtu krakowskie obszyte czarnym barankiem «zrobiły karierę» z 1848. amarantowa, obszyta różnego chta r. kołnierzem barankiem. W c h ó w . Fot. i . Krieger w Krakowie. Nagajew- K r a k o w e m czerwonym, pierwszego gatywka R y c . 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. M i e - w braci w ko­ Zielińskiego, «. wschodnich, z napad jeden kołnierzem rezję Jana Kriega rysunku odno­ szarych jest rządzącego Franza Chęciny. dokumentacji rysunek sta­ sukman obejmowały Jedyną na że nowi p o ł u d n i o w y cypel zasięgu szarych, lub ozdobami». bardzo stroju jej szarą, zielonymi wypustkami pojawia ka- trójkąta sukmana kierezja j a k o najmniej tacyjna która tam Wiślicą podobnie jak błękitnymi była 21) typie «Pod m a barwę, lub (ryc. czwartym łębiowski: proszowską, X I X wieku zwężały Zapinały o których �D o tylko kierezji nie kowa. na K t o fajkę, nie miał też pasa z kapciuch nieobyczajnie szeroką noszono trzosy, tak szerokie, j a k k o ł o i lulkę cholewą, Kra­ kieszenią krzesiwo, z nosił cybuszkiem albo wprost za w za­ nadrzu. Mniej ru charakterystyczne dla Krakowiaków inne mniej Koszulę oraz wschodnich widoczne męską chowały ubio­ części sprzed były ubioiu. r. 1830 ce­ gęste zmarszczki w o k ó ł niski szyj i wykładany kołnierzyk z dziurkami, przez które przewlekano jazgier nych czyli wstążeczkę. koszul w ó w również związywano N a używano (holend. rzadko sits) z z w przykrywał J. J . Kauscha, nisława XVIII Spodnie buty z Augusta za spodnie, a Wedle czasów zwiedzał płóciennym kolan. nadto fatuchem kobiecym panowała biel. polnych kcję magiczną. ćwierci odziać koszulę siać się sięgającym do i len 6 5 świąteczna. roboczym ona Jeszcze X I X wieku kobieca robo­ nawet w fun­ ostatniej obowiązana się spódnicę , koszulę niektórych pełniła 6 4 opasywali odzieniu W tach Sta­ Polskę B y ł a to p r z y o d z i e w W ob­ wywrot­ fartuszek. który c y c prążkami chłopi krakowscy wypuszczali na ręka­ końcem cienkimi wpuszczane kami parad­ perkalu zwanego rozstawionymi. szerne U końce wstążeczką. spodnie już wieku i w była czystą laną, białą gdy szła R . y c 5. G r a n a t o w a s u k m a n a m i e c h o w s k a z d o s z y w a n y m k o ł n i e r z e m - kicrezjowym. D o ubioru ciasnocha, nierza, nik. z a codziennego więc ramion Zanotował rękawami której dla spódnicy, W lamą skich z rzadko pocz. i bukietami Wianki rokich w niebieskimi kwietnymi drużek wstążek dano bywa w oraz oraz już trochę dłuższy. ogólnym w w większej W tym wyciągały T o kształcie opadającymi dół z boku nosi części <z tylko węższa ten zwykle czółenko koronę część oraz błyskotek, aż do kolan. koszuli, dochodzi 6 6 pani ale i złotą krakow­ młodej, zielonymi, sztucznymi głowę a strojne w Rańtuch, do . obciągnięte dziewcząt opasującymi sta­ płócienny latem» weselną wstążeczek, pozłocistymi sam stanik karbowanymi wstążkami kokardkami z i opadających wreszcie Stanik nakrycie głowy przypominało i trzęsidłami tylko koszuli. komory efektowne nie albo chłopka stroju pracują były z sztucznych k w i a t ó w przyczepionych i rękawami, spódnicy rzeczywistej obszytego świecidłami wykonane to reszty wstążek. czepka ramionami «prócz dziewczęta kolorowych płóciennego że S t a n i k ten jest nie X I X wieku się z kołnierzem, J. J. Kausch, uroczystości kiść koł­ z koszuli. tylko lub strojne składającą żółtymi bowiem zamiast bez koszula oszczędności święta a koszula albo Fot. I . Kricgcr. należała który dokoła. pęki od sze­ X V I 23 �Ryc. 16. Ś w i ą t e c z n e ubiory ludowe z okolicy X wieku dynie N a używany u ludu. wsi był W należał aktów Michał on do i X I X wieku, w (ryc. związany drobnych w środku, miast obcasów. Proszowiankę a zaś u brzegu wstążek barwistych ramiączkach, zr. 1846 która 24 ale (ryc. u z tyłu. więc z Poza cenny roku 1875 kołnierzykach kołowy z bardzo wyszła wąskimi przez typy epoki pozę fantazyjnie dołem tasiemką cholewami wąskie, z czepeczek przystrojem Stachowicz 6 8 . mody, o którym Jest to wyraźnie wiedział właściwie ustąpiwszy w lub białej oraz W zapaska autor rodzaju się je­ szalom. weselnych przełomu z rzutkami motywem podkówki czapeczki z swym zy­ — za­ dwiema na­ kwiatów ryciny w « O d niepotrzeb­ drukowanymi w X V I I I Krakowiance szlaki i pękiem rysunku hafty Przyjacielu L u d u o z d o b a h a f c i a r s k a tego stroju, późniejszym z utrzymał rańtuch sztucznych Z innych cech zaznaczonych ramiączkami z wysokie zaznaczył główna miejsca z dwa ale kształcie żywych 1864 młoduchy. teatralną. perkalikowa w Ilustrowany z najważniejszych brata rozwichrzony zapaska z wieku różnego Krakowianek jest tym i mankietach. Jednym rańtuchem d l a tej X V I I I miejsca naszytą szczegół, z młodej. Szerner, Tygodnik środkowa). w ustąpił szkiców więc cechuje oraz pani serii butów 23) wstążkami a w ważną spódnica i chłopki, społecznych młodych jest Miechowa, (postać mieszczki właściwą o r a z M ą c z y ń s k i w r . 18 5 8 koło koszul, tzw. , i wreszcie szytymi na wyraził nieważny węzeł, spod przyodziewy owinięcie przedstawił 22) na gzaka 6 7 ślubnej których kwiatów szlachcianki zaś warstwach było Stachowicz Szkalmierza» nie przez innych obrzędowych S k a l b m i e r z a — rys. W ł a d y s ł a w s. 404. K r a k o w i a k tutaj haftom przez perkaliku na przodach artystę jest drobno gorset pasiastego. �N a koniec Augusta r. 1830 i także teatralne, to rokie na rychło gwasz krótkie dodać udziału w okresie szlaki falbanek z u z na ludowość. kostium zrezygnowały krynolinowato naszytą nausznice na u nasady kwiatów, czasu królewskiego Kościuszkowskiej, szlachty był Zaleskiego spódniczki tym już od insurekcji przetwarzany kolan stroju dopełniały że w emigracji m o d a Antoniego do należy, chłopów z wstążką kaftan Tancerki obowiązkowych i się w Stanisława kraju, Strój krakowski, zasobny taneczny. wydęte baletu z a wytworzyła na zdobne kolorową kołowy, wsi jak a po efekty dokumentaryzuje zapasek, wokoło lub białe — w aż błyszczącą pończoszki przyjąwszy w i cztery lamą. sze­ Reszty płytkie pan­ tofelki. Strój zaś partnera tak modnie odzianej tancerki składał się z rogatywki zdobnej pawie, z białych lub żółtych spodni wpuszczonych w miękkie cholewy b u t ó w oraz z kaftana, do galoników którego i dodawano błyszczących trójkątną sukę, .suto o r n a m e n t o w a n ą w pióra granatowego naszyciami ze srebrnych szelążków. / R y c . 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . B o u l o g h e 1925. 25 �R y c . 18. K r a k o w i a k w k i c r c z j i z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o . Okres W okresie t y m g ł ó w n y m wadzenie między nowych ludźmi. W zaprojektowanej linię k o l e j o w ą kolej z Krakowa austriacką, Miało turze 26 r. to Polski Tomasza do do Mysłowic, ogromny w wybudowano Wrocławia dokończywszy ogóle, w a w na r. W 1848 budowy W r. r. 1847 połączono pierwszej powstawie stroju l u d o w y m kulturze materialnej wsi polskiej usprawniających pierwszy Łubieńskiego. Mysłowic. dzieła wpływ a przemian w komunikacyjnych, 1845 przez od motorem środków 1830—1914 zjawiska w odcinek 1846 w w kolei kolej wpro­ pracy pruskim austriackim wybudowano przeprowadzono warszawsko-wiedeńską żelaznej eklektyzmu szczególności. było produktów warszawsko-wiedeńskiej, zaborze zaborze kolei wymianę Z na i ziemiach z kosmopolityzmu czynnikiem tym granicą polskich w 6 9 . kul­ współdziałał �duży rozwój i to we Perkali chy, białych koszule na kobiece wanych na i Ginsberga w w sukna 190 za razy tyle, rs. X I X w W a w zaczęły prymitywną w sukna oraz białe i szare II dwa bo w 7 2 a ostat­ fabrykę sukna Ro­ Rembieszycach , który brązowe używane za połowie 1899—1904 Kozłowski Małogoszczy za omal upadać, łatach 16, wyrabiano te w prowadził koło 1850 tkackich, Koszycach nią bodaj muald p r z e d r. Miechowie, Fabryczki wieku prowa­ Miechowie Słomnikach rs, w w Bla­ Słom­ kapeluszy Słomnikach co PleGern- W Miechowie 1800 rs, a 3474 8, fa­ Lewka i Markusa majstrów w brzegu Szymona tabeli 25 czym zarzuciły , Chaima Żywicki. Koszycach 0 Mieście. wytwórnię pracowało w 7 1 Pińczowie N o w y m wedle urzędowej przy 7 lewym Pilicy, freunda Błażej ale rękodzielnie. Będzinie, w Żarkach nikach i w szowera dził pod bawełnianymi Szancera w spo- centko- dostarczały po wyrobami dego rańtu- a X I X wieku krakowską bryki i spodnie, zapaski, fabryki II ćwierci Wisły zaborach. nie tylko zagraniczne, krajowe wieś na spódnice dostatkiem W odzieżowego trzech prążkowanych dniki i przemysłu wszystkich wyrabiał na sukmany jako dery na konie. Gatunek ności W e w oddziaływał wsiach grunta w gleby many płonę nosili dzoziemiec i na Buczu, wsiach ludności. zazgi» tj. Powiślu — ziemi 19. Krakowiak — bogaci. D z i ś j u ż nikt tego nie z elementem Dęblinie, Ryc. Łazach dobrodziejstw zaś wsi pisał w r. strój urodzajnej przemysłu nie należały 1791, na «szumny np. w Gręboszowie i pamięta. i do od skalbmierskiej — f o t . T. K r i e g e r . wyjątku, okazali i paradny» Borzęcinie, innych — u się wsi po uwłaszczeniu przeszli podróżujący po wprost do Polsce cu­ nie b a r d z o p o w s z e c h n e i zdają 3 mężczyzn» " . chłopi, zmieniali Rząchowej, odziewali tych «lanych» jeżeli sukmany przepychu wsi Chłopi ubiorów że «sukienne wiejskiego postępowym nawet w kierezji suk­ małopolskiego, którzy o zamoż­ Mokrzyskach, Wymienione szczytem gowskiej, w J. J. Kausch flisactwie, we np. tylko Również i strój skorzystali fabrycznych. być na Rysiach, najrychlej się stopień «zapaśnych Slotwinie, Rudach, i się na Woli biorący udział w emigracji «nowomodny». Natomiast Przemykowskiej, Woli chłopi w tradycyjne R o ­ sukmany «kikle». Podstawę wadzono w majętności stanowiła więcej wielu wsiach na Zawiślu sama ziemia, niż kultura rolna. Pługi d o p i e r o k o ł o r. 1890. Orano zagony w żelazne cztery skiby, wpro­ siano 27 �R y c . 20, N a p a d braci N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a b a r o n a F r a n z a K r i e g a w r. 1848 — kolorowy rysunek J a n a Zielińskiego. po jednorazowej ściernisku, czaj bez późno ziemia orce albo i za choć Znaczył więc majętny na chłop w o ł ó w krakowski koni uprawiano «przewłoki» i przewłokę ralna, samą tych iż szych «Wiesław» 28 P e t e r s b u r g 1857. Brodzińskiego ° d otrzy kamizelkę i w latach mywał na oraz 8—10 przewłokę 20 koszulę, 12—15 zł, zł, a pa­ i stare buty. warunkach, rzecz natu­ odzież morników, R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a płótno, «przewłoką». d ą b r o w s k i m jeszcze spodnie na i tkano służbę dziewka za swą indziej, łokci W względem Gdzie parobek sterz utrzymywał zagonów 1870—1885 płótna gospo­ parobek kilka len śred­ gospodarstwie anyżkiem. wynagradzano pow. kopy. posiadał obowiązków służbę otrzymywał W i w pana. W p i ń c z o w s k i m gdzie muły ziemi. morgach, lub to kiepsko, ćwierci z zapas pomocy odrabianiu obsiewek ją pańszczyźnianym 14—30 p a r o b k a do i sześć wiele okresie darzył parę M i m o uprawiano dawała nawet po nio gęsto na zazwy­ rędzinowa lub zasobna w wiślane, W wprost plodozmianu, służby kmiecej, zagrodników gospodarzy ubioru kmieci. k ó w zamożnych i musiała Zapewne należał ko­ biedniej­ się do różnić rolni- Skalbmierzak, �który jącą wedle aż akwareli poniżej pasa, Wojnarowskiego a kołnierz szecia ubierali się spanoszeni czańskie czamary czarne, Szarą, w poł. odziewali wisiory chłopi u kierezję i brązowe np. skórzane. bogaty. się z jego przez że niż w wało i i strój z — opadającym w pow. N a w krwią zaś noszenie okrągłe krakowskich — czerwone naszycia wspomina (ryc. dużą 24), sukę pow. ze 7 S . U bogatsi nosili granatowego oczy kołnierzy się nadto bogatsi jedwabiu sukmanami brązowe, bez którzy krakowskich ze sukmany które były tj. spodnie rękawów, nowej «luberii» mieszczan, kierezji a dąbrowskim kaftana ogół zaś w bogatsi bogatszych strzyżonego zadowalali wa- J. Kitowicz czerwoną, sznurkiem)) W z miesz­ natomiast sobie sprawiać s k ó r z a k i w opada­ barankiem. T a m z a ś , gdzie w y s t ę p o w a ł y guziki. N a kłuł suką cho­ natrząsali noszonych Warszawie, 6 pańską ' . stroju, w było w z r o k u 1880 czarnym kołnierzem biedniejsi n a plecy. Koło której włóczkowe. pińczowskim i cynowe, o biedni strojną przyszytym brązową sukman i płótnianek obszyte karmazynowym biedniejszych chłopów które uchwycić, poprzednich, tymże później fabrycznego, zamożności znajdo­ warunkach ekonomicznych. czynniki w u zamiast proszowicką, lat uboższych fioletowego chwasty d a ł o s i ę lepiej wiekach u 100 sukmany lub ozdób. uzasadnienie łecznych jest oznaką zróżnicowanie t y m okresie sukna Dzierążni m ó w i o n o poplamione To w w Dostatni kroju z kołnierzem czerwone flisów są to kierezję w nosząc kierezję na kierezję. rogatywki z a m o ż n i kmiecie lub ich synowie mogli Również a zdobnego w lub kożuch wypuścił Radłowa, jeszcze jedwabne, bordowego brązowym z srebrem — były tam droższe. Tylko dził lub opierzanki, karminowego, białe białą sukman skromnym sukmanę nosiły złotem nosili chłopi wieku, się w «wyszywaną na spodnie czarne i takież samodziałową X V I I I wdział barani kożucha okresie spo­ T e same złożyły się na powstanie zjawiska systematycznego zanikania stroju Rozwój darcze, ludowego. przemysłu i zmiany dokonujące Kongresowym, w życiu silał wsi. inaczej postęp rozwoju Zresztą Chłopi niczych a na biedniejsi postęp ten nie za­ ludo­ zaniku stroju terenach prze­ inaczej szybciej na rolniczych. na obszarach wyzbywali sunkowo drogich na przyodziewku rzecz gospo­ Królestwie stroju proces przebiegał mysłowych, w przyspieszyły Ale dalszego wego. się rol­ się strojów sto­ ludowych produkowa­ nego w mieście. Strój tradycyjny utrzy­ mywany był chłopów jednak przez zamożnych. nie brykatach. faktury głównie na Opierał samodziałach, Nawet tam, szlacheckie warstwę i się lecz gdzie on fa­ manu­ mieszczańskie, służące potrzebom stroju, przerwały s w ą produkcję, nej lów j u ż nie na w r ó c i ł do przystosowanej odzieżowych. kowiakom kno lud gospodarki, K o ł o r. daw­ do 1880 naddunajeckim brązowe sukmany sprowadzali ce­ Kra­ z SUgór R y c . 2 2. Krakowianka « o d Skalbmierza*, rys. M i c h a ł Stachowicz, ryt. Langer. 29 �flisacy, ale p r z e w a ż n i e skiego grubego trzeba było». Linia śledzić nych. i tak rozwoju i datować Jakież Koszula obszewkach, to Lasowiacy, których sztywnego, stroju ludowego m o ż e m y nie tylko b a r a n o w s k i e «mokra załamała zapinana wschodnich była na w s u k n o sama sposób w ceniono kącie wyraźny. wyżej stała, W ale i z a n i k p e w n y c h Związywano 1875 wstążeczką obywały nie od ani okresie form góral­ chłopa nie 1830—1914 kostiumologicz- się bez Bywajże Bede ci tu, z O koszuli, wiązaniu bywaj, wiązała wokół szyi, haftowana na piosenka: obszewkami kołnierzyk guzików. fałdowana Stąd faworkami fałdeczkami, tylko gęsto k o b y ł k ę . T koszulka z r. o k o ł o się powstawanie, wstążeczką z do sukmana formy? krakowiaków a że mój V, ale zresztą hultaju koszulkę i rękawy, na bo rękawów koszule mówi wiejskie pieśń ludowa: części pięści. Część koszuli wypuszczoną spodnie zwano żartobliwie i z tego wsi powodu różne opowiadano dykteryjki. szedł do roboty szulę na spodnie, kościoła W G d y gdy szule ją do naddunajeccy od haftowane o z e d l u Haft chłop na ko­ szedł do spodni. latach 1880—1900 nosili wiacy na wypuszczał wkładał Krako­ święta ko­ o z y r l u czyli tj. u r o z c i ę c i a n a piersiach. pokrywał nadto kołnierzyk zdobny w czerwoną stebnówkę czerwony oblamek wszyty w ny szew kołnierzyka. tem zdobiono kawów. nia na brzeżhaf­ oszywki u rę­ motywem zdob­ koszulach męskich kwiatowa. koszul k ó w oraz Niekiedy nawet G ł ó w n y m niczym rózga M o d a męskich haftowa­ u naddunajeckich była Krakowia­ trwała około lat 30, w y s z ł a z u ż y c i a k o ł o r. Spodnie to bywały wyprawnej cycu lub do parady. codzień, święto. raniej r. skóry, Jedne z Spodnie skóry do z sukna pracy, fa­ dru­ nosił na granatowe na jeleniej przestano lub nosić ba­ koło 1870. Buty z cholewami należały stroju reprezentacyjnego, chłop 30 żół­ pasiastego Parciane sukienne, 1905. z płótna, z granatowego brycznego. gie na o ś w i a t a miał do toteż gdy iść w k u m y lub na we- �je już koło r. 1890. czterech t y p ó w strzeniła ski się daleko kierezja natnego Zanik dość szybki, swych Nie wiem że z Kaliny w w suki powiat szyta typu z skalbmier- grubego bogatą kierezyj w kołnierze z był r. 1858 Wielkiej 1865 d o olbrzymie powyżej prawdą. białe bo­ dowodzi, przy trój­ gałęzistym. skalę przy sukman czerwonymi wzbogaca zano­ kołnierze k u c o t k a m i , naszycia czerwonych układzie chyba opisane». Okaz ( r y c . 14) białych bru­ haftowaną Szkalmierzanie mają zakończone centków dzaju r. także zdobne spośród rozprze­ Mączyński zgodne już koło kątne, zji jeśli karazjach pinano a innego to okresie a strojna w «tylko jedni jest tym krakowskich poza brązowa, kiru, sukę. tował: W kierezji sukiennych T y p tego r o ­ rozmaitości kiere­ krakowskich. W sukę 1 poł. nie tylko X I Xw. dodaje do sukmany, Jest to j u ż j e d n a k kostium się haftowaną ale i d o kaftana. baletowy lub libc- R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a . Fot. sele, obuwał I . Krieger. cholewiaki, Jeszcze k o ł o r . choćby pożyczone. 1890 m ó w i o n o w T o p o l i w p o w . pińczowskim: «bogaty, bo bami». dawnych cholewiaków Opis piosenka I z początku buciki I przeszywane kroju uszeczkami, z pojawia 7 S . przełomie dzaju W się on dzenie jego 8 0 X V I I wieku w Kazimierzy Jakub Bojko ślad etnograf w 7 9 , a ale pocho­ dawniejsze. oglądał tego Wielkiej jeszcze w Kozłowie kustosz krótkiego włościańskich wieku, niezawodnie X I X i X X uchwycił jego wiecie używano inwentarzach w jest fartuszek chłopski kar- podaje przy wiązkami. Niekiedy zamiast pasa fartuszka z wywracane nitowane przy buty X I X wieku: Podkóweczki Z czyk m a polityk r . 1951 w tymże mgr Zdzisław N a ro­ po­ Szew­ . Stosunkowo płótnianki. W wcześnie zanikać pow. jędrzejowskim zaczęły zarzucono R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot. I . K r i e g e r . 31 �ria d w o r s k a , nie zie Jana około r. greta u Nep. 1835, widać jadącego bryczki natowy suką. pańskiej a że sztan- na koniu odzianego krakowski «panowie z prawie w czerwoną zano­ w o ź n i c o m chłopczykom umiejącym wła­ czterema k o ń m i j e d n y m lejcem) nierz wiszący świecącymi licach na plecach, 8 1 blaszkami» kierezje j a k o . świąteczna (ryc. 25, W i W wielu dwor­ pińczowskim wcześnie niejszym». brzu, ustąpiły Dlatego nych wsiach szedł do już ślubu towarzyszący m u czaj t e ż u p a d ł . w k ó w R y c . 26. Kaftan wicie dla c h ł o p a — liberia s ł u ż b y dworskiej całko- bo Z kapturem { cze szare w czasie niepogody (ryc. 28). Starzy c h ł o p i sukmany sukmany, których z s e r k i e m kaptur czarną lub c z e r w o n ą nicią datki kształtu serkami, nazywano u w naturze ornament składali aż był oraz s u k m a B ó g Stąd w 1900 b u n d y płaszcze W po- nielicznych ^ y w pow. bund kaptury z a p ł a ć , tzw. a n r. Krakowia­ b r kaptur do ą z o w e nacią­ b u s k i m pamiętają dziś jesz­ suknem, Stare okazy kaptura. też żartobliwie pasa czerwonym falisty. do do pow. cał­ a pińczowskim haftowany zdzierali te, a nazwę na zwane tę od nadawano z wsi białe brzegu żebracy, trójkątnego także sukom kierezji. Pochodząca z r. 1848 stawia Skalbmierzaków, nabitą kadeł niżej dużymi guzami mosiężnych. brzękadeł nie jest to polskich N a bionym 32 obramowany w którzy sięgającym w zwy­ i płót- koło szerokie i szare, zaopatrzone gania na głowę daw­ wyszły brązowe nosić, tj. z r y w a j ą c a z tradycjami zdobnictwa ludowego. w Ten obszarze wschodnich drożne 1914 jeszcze na całym d u d k i e m Ale pińczowskim. Wcześniej, przestano wieku obrzędowo wesela sukmany pow. X I X brązowych. r. Chro- sukmanie. drużbowie Po z użycia w Zagości i in­ końcem białej suk­ «parad- pan młody z w sukmanach nianki ludu brązowe nadal paradowali podczas kiem u białym Skotnikach Dolnych, nych odzież 27). pow. many oko­ liberie s ł u ż b y uroczystościowa 26, koł­ wyszywany skiej z a c h o w a ł y się d ł u ż e j , n i ż j a k o z gra­ zaś dają (małym częstokroć dzieciństwa obra­ właśnie wierzchem kaftan swoim dać N a malowanym Wojciech Szymanowski tował, od strój ludowy. Głowackiego tylko jeszcze ogół rycina K a j . Winc. metalowymi, Interesującym pochwa, z podręczne w X V i której w drugi wystaje X V I wieku. układy zaś szczegółem narzędzie, kierezję przepasywano ćwieczkami Kielisińskiego z których jeden nosi karazję ale tej duża i broń K o ł o białym krzyżów pasem w i r. zdobnym rękojeść noża. zwyczaj rzemiennym gwiazd. R o z m o w a rycinie jest przyboczna, 1868 pasem pt. spiętą pasem D o tego w 7 dużych zawieszona Wielkość znana ten karczmie czyli przed­ s m y c k ą kolistych na jego brzę- rapciach świadczy, na wizerunkach po­ że chłopów zaginął. szerokim na zaś w rzemiennym pasa a ozdo­ przymocowana 2—3 cali, była �R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji s k a l b m i e r s k i e j . kaletka na do przechowywania s m y c z e s i 8 2 talerzyka kowiak z D o kozik . Inną Sieciechowa, S t r ó j podczas więcej w bieli» kowsku» masom z korzystanie rystyczna C h u s t k i . chustka fularowa Demoraine'a Bez gorsecie Chustkę z dobrodziejstw barwiste, się na na z z przodu niebieska, i stojąca żółte zielonym, głowie, jakąkolwiek bardziej podczas syntetyzując mówiło się w i rozwój technicznego. się asortyment dnie żółte 8 obok krakowiaka z siwej i zapaskę tzw. skórzane, spódnicy, kolorystyczne. nosić ci nie też w do kra­ Krakowie, swoje stosownie Polsce: obserwacje ubrane, «ubrać W związku ozdób z tym odzieży, naj­ się po handlu umożliwiła a kwiatki», p ą k s ó w k a . kosą, kra- szerokim wzrosło a gama za­ kolo­ czepiec chustkę chodziła nawet na jaki podwiki symbolicznego nie żebraczka. i płótna jak na w pasy szafirową z chustki Stąd sztychu kierezję czer­ buraczkowej obszytym chustki kolorowe wypadało dru­ pąsowa, pokolorowanym w żupaniku, zaśmiecichy powinna W wiązany czerwonym chustki zdobione w chustka odzianego Zapotrzebowanie przechodziły do 4 nosi najzwyklejszej przeszłości służyły w pąsowa choćby do wesela grosza wisiorami nosi wytwarzane «Kobiety przemysłu biała, spodnie zestawienia zawieszony od fałdowaną. zanotowała: lat p ó ź n i e j nadto . koralem Hoffmanowa, 1824 a wielkości ozdobioną pomnożył czerwonym Kupiłam Coraz 8 S o znacznie. Żebyś które a Andriollego Tańskich r. klapą bakfonowe gęsto kilkadziesiąt tkaniny kobieta ciekawe chustki E . M . i pieniędzy, mosiężnych Fabryczna produkcja maszynowa «chustki bramowaną przy z z trójkątną spinki Krakowa grzebienia kółek P r z e d r. 1843 b y ł y j u ż w p o w s z e c h n y m u ż y c i u k o l o r o w e wzory: dawało do stroju poszerzyła kowane co należały (ryc. 29). W na przez Klementyna Kielc tj. b a r w i ś c i e . potrzebowanie wono rysowany 30—60 torby zapinali koszulę k o b i e c y . podróży czyli huby, oraz kształcie ludowych gospodarze żagiewki krzesiwo kaletę w biżuterii którymi i wyjść 8 3 , złotą lamą było duże. w pole 8 6 . piosenka: fartuch, obdartuch. do owijania zrękowania czyli głowy, białe wiązania rąk chustki, młodo­ żeńców. Strój krakowiaków wschodnich — 3 33 �R y c . 28. Zniszczenie kolei w a r s z a w s k o - w i e d . przez p o w s t a ń c ó w 1863 r. D r u k I . S. W e b e r w L i p s k u , n a k ł a d garni G r z y b o w s k i e j w K r a k o w i e M u z e u m C z a r t o r y s k i c h Nie tak kowskiej szybko, jak barwne chustki bajowe dopiero koło C z e p c e . 8 7 co należy rozumieć, ku — poza rańtuszkiem tyłowi. O dawniej rańtuchem, że brzeskiego nakrywano kokieteryjnie «E, r. brzeżek mężatki, tę m o d ę , będziecie ta zarówno umocowywano Koło r. strojąc je w ludowa: 34 i u czepce aż do na końcach, w się po ziemi kra­ wsi pow. pińczowskiego nosiły «czepce gładkie blaszkowane», węzeł w czepce kwiaty, a 8 9 koło 1914. tym czepce, . W r. Potem skopcu w dbając; krezką, pow. 1880, żeby żeby było dąbrowskim już młodsze mężatki Ale w szklanymi spod z chustek wianków kołnierzyka, wypuszczając dziewiczych, sznurowano że wystawał to nakrycie na upinanie się ze jędrzejowskim kartonowych w dół czepiec, prze­ starszych: jeszcze którego koło kształty nimi wiązano gorset i u nosiły również dziewczęta, warkocz. stroju dziewcząt znalazły też duże zastosowanie do chustki chustki «rogówki» wyśmiewały w nakry­ na chustki fabryczne rąbka i brzeskim moda pow. pocho­ takie główkami. białych zawoja Czepce wiadomo, ale białe, h a f t o w a n e (czepcu) ?» przewiązy­ wypuszczając . D w a takie o k a z y M o d a spod szelążkami takie a końce Krakowie. j a k i mniejsze chustki tureckie upinano wiązane 8 S gęsto Czepki nad czołem, też Bojko Etnograficzne fałdowaną nie kusił» wstążki. chustkami haftowanymi. kretonowe obszyty a jedynie wyszyte kolorowe tworząc M u z e u m trwała r. chodzić przypinano koszuli djabeł szpilkami ze W rozchodziły niektórych nie haftowane, zdobne potem białymi nimi pasówki, 1880 W s t ą ż k i . kocze, czepce drogą, posiada czepca «żeby tureckich w 1920 swoją haftowanym wano trzymały do czepcach z naszytymi szelążkami wspomina pow. chustek one w r. 1858, ż e m ę ż a t k i że wdziewały tym z głowy chustki drukowane, i kraty. Dotarły Mączyński dzące sprawiła, kartonowe pasy 1900. Zanotował mosiężnymi wały r. w księ­ r y c . 7392. wstążki. zapinek trzewiki, o biczów czym Wplatano je w korali, war­ u rękawów wspomina piosenka �R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r . N a kieleckim Sznuruje Czemże O te wstążki upominała narzeczony wstążkę lub chustkę bowiem otrzymała za pilną robotę Wstążki miechowskie Wstążki we fartuszki sypłoj, goła Podarunku woła, matki żniwa, wypierały kolorowe roz, . Wstążki od hafty trzewiczek się dziewczyna, dłuższym kieleckiej drodze na sznuruje — j e d w a b n ą Zapaseczka po 9 1 na dziewczyna je Sypłojze poczym polu, podczas m ó j nodze, wstążeczką... zabawy Wojtusiu przekomarzaniu się z tamte drugie przywiozła z z zapasek już przed «córki przyszywano możniejszych przeważnie od dziewczyną kmieci historię zalotników, odpustu 100 zaręczynowej w te wrzucał życia jej do zapaski dziewczyny: otrzymała w jedne podarunku Częstochowie. laty, g d y ż wstążkami n a fartuszek śpiewając: sypłoj barwiste d o k u m e n t a r y z o w a ł y chrzestnej, 9 0 biały, wedle w i a d o m o ś c i po brzegach starsze kobiety z r. 1850 wyszywają» zdobiły 9 2 9 3 . jasno- js 35 �modre zapaski świąteczne naszywką oraz Zapaski tak chło terenach na zywano zdobione je gorsety brokatowe, ale do pow. t a c k i oraz wełniane z się me­ wełny one kóz na pę- na krzyż kibić. W pa­ jedynie wykroje półkoliste potem dopiero dodawano — gęste albo długi o r g a n k i , linowata forma kobiecej. lub adamaszkowe, opasując kaletki w najczę­ miechow­ zasznurowały ciasno nich ry­ amarantowego także Zapinały lub wany X I X w. w jedwabne posiadały tzw. poł. koloru angorskich. sie I lub kamlotowe tliczki dołu naśladowano widzieć niebieskiego, wstążką, u falbankami. pozakrakowskich i na­ W ściej d a ł o się rynosowe i krakowskimi. G o r s e t y . skim czarną zakładkami pasek których urozmaicała Ozdób fałdo­ żadnych kryno- zarys figury gorsety te nie posiadały. Po r. 1873 wzorzysty który wszedł a w ' użycie potem utrzymał zdobionych czarny się do dziś kolorową w krepiną, j a n o w y m i porcelanowymi. tj. guziczkami sty starsze, Gorset z a okresu wstążką niebieską, przodzie motywem się tylu obszywane przeobrażeń, K r a j ki. Po używane nowe do S u k m a n y . na w z Z z ale Starsze tzw. z użycia spódnicy w pasie, końcem białe sukna, czerwone i Oczywiście strój pasa, kobiety i rodzaj o z d ó b . wyszywany na a gorsety tybetowe był kapsle. Żadna był kwiecistych. Po nich kwieciste część haftki rzeżuchą przyszły z ubioru lub prze- drobnymi nie przeszła zwane Gdzie związywano niebieskimi zdzierały zielone kobiety je wówczas zaś z koło wyłogami. krajki pokazały tylu r. odziedziczone «przyjaciółkami» zdobne na się nosiły 1905 po tj. same one matkach, muśli­ wstążkami. takie wyszły piersiach frędzlami, zapaski «szarfami» Buska K o ł o zakończone z jak użycia. ostatnie i poniżej żu- pleców mosiężne. zanikiem u przez i zapaski. tam X I X wieku i z niewiasty guziki wieszały niewia­ dziewki. bramowany klamerki, na wlekaną o w i e s k i e m . wytwórczości rymarskiej sakiewki z zielonego lub czerwonego wieśniaczki 36 Jeszcze okrągłe S a k i e w k i . riałów wyszły marszczone granatowego płaskie, wyrabiać i szklaną koń­ moda gorset. 1860 sukmany, Ż u p a n i k i . paniki co przewiązywania fałdziste mężczyźni r. sieczką przez ,«rózg» też zasznurowywany kaletkami, Z czerwonych przez tego Zapinał percy- ustalać się zaczęła noszenia czarnych gorsetów R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . T. K r i e g e r . błyszczą­ oraz X I X wieku ozdób, gorsetach, cymi szelążkami cem aksamit bez Tylko wypuszczając nie je safianu, na był jednakowy, żony i córki służącej potrzebom nabijanego stroju, przestano mosiądzem, które bogatsze chodziło gatunek zapaskę. szczególnie bogatych kmieci gdy mogły nosić w o zimie mate­ s u k i e n k ę �zwierzchnią, (ryc. podszytą 30), krótką, dzistą wedle która koło 20—24 m o ż n a było dostać reckie spódnice i kładały na lać po z wią­ zadowa­ pacior­ Bicze w szkiełkiem, z na B. albo chowianki koło niane. zależnie ostatecznie kamlo- zaś baweł­ zróżnicowanie stroju od siadaczki 1850 adamaszkowe, biedniejsze T o mie- r. «martynowe», także a — podarun­ Zamożne jedwabne, aksamitne, dorobkiem też nosiły amarantowe, wi­ Częstochow­ kawalera. gorsety malowanym własnym dziewczyny ko­ miniaturowym M . były po­ z odpustowe ręcznie zerunkiem ko­ rodzinach pokolenia pontaliki od lub meda­ paciorki zaś, spinka Częstochowie za­ 5—7 krzyżykiem. z ga­ a zawieszonym lub towe , gipsowymi lorowym kiem 9 4 szklanymi przechodziły skiej zł. tu­ Biedniejsze kmiecych w 10—12 «drogie srebrnymi czerwonymi kolenie, kobiecą gorsety» szyję łąkowymi rali za z się musiały likiem kosztowała nosiły takież korali. kami, fał kroju, sukmanę bogatsze zek 1875 gdy Tylko lonami dołem staropolskiego r. zł, barankiem a majętności odbiło się w jego po­ pieśni lu­ R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » z o k o l i c y S z c z u ­ dowej : cina, F o t . I . K r i e g e r . S t r ó j ślinowej a jej ślubny. spódnicy Chrobrzu płóciennej marszczonym. gorseciku, Były ja w zapaski bieda I I połowie pow. i w to mi ni a wąskim ostatnie z rodzonej głowie spodnia był pińczowskim bluzce bez na X I X wieku przeświecała kolorystycznym w z karczkiem marszczonym, spódnicy mi, Ni Jeszcze i odpowiednikiem Jeszcze w Bieda obcisły w r. należało przejawy gorset, 1910 mody, również a spod biało niebieski do wyszywanym wiejskiej, aby spódniczka szły kobiety zakładkami, mody do niebieska kołnierzykiem pionowymi matki, szmatki. ślubu w lub 9 5 . koszulce nićmi, okrągłym micjonowanej mu­ granatowy krótkiej czerwonymi dużym białej centkowana, w białej kołnierzem samodzielnie przez wieś. N a d Zaczęto tymi poszukiwaniami stroić bukszpanowy. « w kriszki» (w się w kremowe Potem ryszkę), robiono a wiejskiej reprezentacji spódnice i bluzki, a czepiec zdobnego stąpił welon ściągnięty n a szczycie się w pow. jędrzejowskim już koło u z szczytu głowy r. tiulu w 1890. w bukiecik Welon noszono zmoc» kremową niebieskiego pęczek. Albo «wziena także lub moda chustką idąca miasta. wianek różowego, sztucznych marszczonego kwiatów. i suknia kremowa tam od nakrywać spódniczki Po nim na­ rozpowszechniły kremowe z prężnej 37 �R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , pow. S t o p n i c a , w tzw. « s u k m a n i e wełny kamlotowej, fałdziste z tyłu i b o k ó w Zgodnie z cichą konwencją ze stroju ś l u b n e g o , co w miejsce jej na dawniej dawano z dużym oraz bluzeczki z długimi obszarze ziemi koronkowe rękawami krakowskiej uznawane było by za nieprzyzwoite przodu naszywki, imitujące dzikiej». i wcięte w wyeliminowano i nieobyczajne. Z zapaskę, potem pas. zapaskę początku i tego za­ niechano. R o z d z i a ł Z A S I Ę G W 2) przeprowadzeniu historyczno-etniczne, etnicznej, 5) i a 38 czasie, typowe wreszcie zasięgu cechy 6) stroju 3) gospodarcze, B A D A N E G O ludowego S T R O J U uwzględniamy: 4) s a m o o k r e ś l e n i e stroju uzasadniające względy I I I praktyczne, jego 1) ludności wyodrębnienie nakazujące łączenie czynniki co w do swej fizjograficzne, przynależności określonej drobnych przestrzeni odmian stroju �w zespoły większe, zasadniczych Spośród znaczenie zaś podkreśliły się w obszar ciągu 33) całego cały Północny i tzw. szają się z używalności Świadomość powyżej na nawet elementów na gwary Pierzchnicy, się z a Kielczan, to jest w buty składają się istotnie na r. z i wyraźne są na i ludzi cech uważa pow. nie i ale na na mieści piastowskich, epoce że odpowiada na piastowskiej, granica ogół a wschodnia nadto biegnie krakowskie elementy stroju że służy terytorium, zwie ono także do mie­ geograficznego stwierdzenia przedstawionym Samookreślenie Jeśli mówi, na jego wspomnianej nosi 9 8 się . Jeśli biało ludność strój podobnych zapaski liczbę i białe haftowane « d o tych z od przez tj. wiele zakresie Piotrkowic, ale uważa sukmany z chustki północy», noszone siewierkowych sukman krakowsko- zaś w czer­ czepcowe itp. ludność tych krakowski, niemniej pasiaste, bardzo tę uzasadnia k r a k o w s k u » , gdyż rogatywki czerwone « w ę g i e r s k i e » , kotliny wszystkim « p o jeszcze opiera się zaś nazwę przede nosowych że to ludność się M a z u r a m i , to północnych, samogłosek się za autorzy gdzie m ę ż c z y ź n i czerwone 1 0 0 . i na a za cechę kobiety na szarych, wy­ ramio­ obszytych Góry godzić się za z jarmarków obszar w Kielcach Sobkowem a 1858, granicę granicę stroju który 9 9 Kielc przeprowadził u nas z me­ się jeszcze kieleckie, zasięgu 1 0 1 kobiety Kra­ 1936 i sięga tę granicę stroju krakowskiego w ludności anonimowy koło w r. oko­ Chmielnika, 1878 po linię . w następnych naramienne, wytwarzane np. lub autor Wycieczki w tę granicę wymiarach statycznych. W s z a k ż e w r. ale sukmany i pasy słyszało krakowskiego, Siarkowski wytyczył Świętokrzyskie lub magiery na koszuli, — krakowsku, dostrzegł koło Władysław noszą krakowski koło się po lub obserwacji, ale przede w s ? y s t k i m s a m o o k r e ś l e n i a północną się n a jej n i e z m i e n n o ś ć krakowską, nosili « o d święta» białe piórami i białe hafty « m y ubieramy C h m i e l n i k a r. Natomiast pawimi południu». oznaczyć tę północną m o ż n a z gorsety granatowe na zasadzie własnej zasięg stroju nie mieści się w kieleckie pobliskich coraz z czasu około dziesiątkach lat, na X I X gdyż żaden tejże M o r a w i c y , gdzie zapaski pasiaste Brzezinach. Przyodziew bardziej połowy południe do ludność przywożone ta wtargnęła Chałupek między Pierzchnicą. Sąsiedni w i ę c kielecki strój kobiecy teren w różnicą, sprawdzalnych. Stopnica, rozróżnienia: Morawica, Przyjmując na czasów wschodnich którym charakteryzujący rogatywki a kobiety Pińczowa Kielc Łopuszno, na na etnicznej. Drugni przeważającą zachodzie różni Kielc, uważa X I X wieku, obszarze. h u t n i k z r . 1842, k t ó r y w i e l u K r a k o w i a k ó w wieku, tylko odzieży, samodziałowe naszyciami, kółkami, i tą Krakowiaków się bez zespół Kurozwękach, Niezawodnie Chęcin z rolniczy; jednolitości przedstawionym połowy ksiąski tej stroju ludowego nie m a n a celu jedynie obiektywnie karbowane uznaje mężczyzn w próbowali lice do zasięgu z przewodnie wybitnie czerwonym. 1952 kowiacy W rozmieszczenie wstępie, Tendencję powiat wiślickiego obszar, tym dużo prawdy, kielecka strój czerwonymi talowymi w jest ich Także z cały krakowiaków Dunajca i Nidy Górek naszyciami, u plemienna. we charakter etnograficzny powiatu i przynależności obywającej wonymi a typu związku Wisły, Suchowoli, sznurkiem i jego administracyjne. omal w., zasięgów przesłankach z nad wokalizmu miejscowości zaznaczyliśmy gleb na polskiego. . mazurskich w mowie różniającą państwa utwierdzana w ciągu dziejów także przez inne czynniki, w y r a ż a się dziś sandomierskiej nach, 9 7 określonym poczuciu jej o d r ę b n o ś c i często i czyli przez wzajemnego mapie, już materiał stroju X I V — X V I pewnego dawności podziały zasięg z tego, ż e badanie określenia to jednolitość zasięgowi przejściową, sandomierskimi historycznej jak przejrzysty p o g l ą d całego . wschodni z dające urodzajność konkretny 9 6 i obszarze proszowskiego wiślicki i różne o północnemu strefę Wynika w dziejów archidiakonatów przez obszaru, etnicznych — powiatu zaś na przyrodniczych, oparciu powiat wschodniemu granicy w tradycją ludowego dolinność czynników (ryc. nadto stroju czynników posiada spośród mapie usprawiedliwiane typów krakowski i to w ściśle dzięki swej b a r w i s t o ś c i w y k a z u j e tendencje określonym do ekspansji czasie. 39 �Przyjąwszy podstawę sekwentnej, czępach między nadto typy białe, zdobne sukman z z g l a n k a m i wano oraz a w wschodnich faktów. niebieskie po taśmowymi bokach, — latach z r. i to od 1850—1870, zmuszeni jesteśmy dowiadujemy 1914 r ó ż n e koło typy kieszeni obowiązani w szpic u i dlatego u ż y w a n o czerwonymi kieszeni nosili t a m ludzie stojącym, a na obszarze. w dużym Ciernie, do dziś nie wyszyciami kierezjach jako strój językami koło sukmany i południowej zanikać zaczęły z a piękniejsze. W biała z wypustkami, czerwonymi dych. ze Starsi suką, kołnierza zwane koło r. Skawinę, a pow. koło jego Kielcach N a tutaj potem zeszły w pewnych tradycji w buskim, czasie. typowego ośrodków foszmanów i Rakowie, zasięgu. analogicznej zasadzie sukna i kierezji należało w w Rudkach i Śladkowie fabrycznego, d r a b i n k ę , to j e d n a k że wyspę gospodarcza ziemi 40 wcięte w pasie, z z i a b k a m i tego a długie, czerwonego do chmielnickiego nie kieleckiej, krę­ mło­ brązowych zdobnych koło w starych nigdzie kołnierzem, koło albo 1890 płó­ Wiemy kołnierzem, kierezje r. latem białe, jednak, sięgające brzeskim do form r. w Miechowie Skalbmie­ obszarze brać i w predestynuje określonym pod uwagę i przemysłowej, oddziałała czasie także związanej stroju kieleckim wiązała Rembieszycach pow. 1939. stroju ludowego bowiem po a w i w t y m charakterze przetrwały w się. z sferę ze stro­ farbiarnią n a przedłużenie ży­ jędrzejowskim. do naszego p o w . Busko'. C h o ć fałdziste z przez kierezjach i sięgające do Pińczowa, z kołnierzem sukna n a przodzie, stroju w ł ą c z a m y grawitacja krakowskiej, D u ż y m , uwa­ Sukmana wisiorami zasięgu Chmielnik, jako wytwarzania białych sukman krakowskich, występujących wyspowo w jego okolicy dedworzu, po użycia starodawne brązowe. z brzękadłami. wspaniałe Należy pow. włączyć oraz z się białe, które oraz przy ze stojącym produkcji rękodzielniczej tak fabryka sukman i i pasy że zmienność koloru granatowego i czarnego brązowych haftki przejętą z południa ludzi stroju n a o k r e ś l o n y m wyznacznikiem wyłogami, Mierzwinie tylko — noszone tam całkiem rękawów ze s t o j ą c y m sukmany dąbrowskim cechy np. w m o d ą relacji białe amarantowym dowodzą, n a mosiężne wyszły pozostawali Proszowicach do stroju kołnierzem występujący falisty. zgodnej granatowe z czerwonymi oraz przy sukmanach brązowych lecz tylko różnym umowne w z nadal u brą­ okolicy krakowskie, miejsce i c h p o j a w i ł y stroju tego n o s z o n o k r a k u s k i te p r z e k o n y w u j ą c o J a k przewaga wotności wedle 1850 p a n o w a ł y b y ć jedynym gospodarczą Brązowe kłapciami ornament brązowych, pińczowskim, zasięgi same m o g ą jem. r. które Przykłady nie w bujnie haftowane jedwabiem miechowskim, Ale tkwiąc miechowskim, kitlami. D o rzu brązowe, różne czerwonymi brązowych noszono uzna­ od części pow. jędrzejowskiego tego p o w i a t u Imielnie końca «za pańszczyzny» biednych, sukmany a zapinanych r. 1890, a w tj. pomponiki sznureczkiem 1870 w y s t ę p o w a ł y granatowe w kutki noszono j u ż sukman cienne że w po szelążkami. z a ś części jednak gospodarze zwisały czarnym Również nie nastały u w te te­ pasie, T e n strój Białe zaś sukmany chłopów białe s u k n a j e d w a b n e g o b y ł a n a t y m terenie natomiast z której i koło pobliskim gdzie fałdzistych, haftem odzieży półn.-zachodniej Zdanowicach, sznureczka, zdobnymi żano conego czarnego j u ż typ czy wcięte w fałdziste z burego sukna, wprawdzie to uroczystościowy, r. 1910. W brązowe ale jest Cacowie z czerwonego z tj. s u k m a n y suką, Podobnie m a się rzecz w Przasławiu, tylko dopiero b u r o c h y trójkątną więc badań go do ślubu. Podobne przejście Gnojnie i Skadli. T u ­ a zbadać, obłogami i przodów. za kon­ tasiemką, n a podstawie Chmielnika wedle informacji ludzi starych, przyszły «gdy pańskie ustało» — zaś sukman, niebieską jesteśmy Otóż a do się, ż e w były tam noszone brązowe ozdobami sukman do białych da się stwierdzić w np. 1850—1870. wyciętymi i sznurowymi i poważniejszy w kołnierzu c y m b a ł y tej w s i w czasokres czasu, Jeśli występowały n a piersiach, w tegoż że przed sukmanami białymi tj. fałdami z Stopnicą dominujące z a dawniejszy zowych Krakowiaków stwierdzanych obszyte przodu były renowych stwierdzono, a oceny Szydłowem oraz rękawów stroju określenia przejawy kostiumologiczne historycznej granatowe a dla zasięgu jego zasięgu b y ł y to s u k m a n y z białego stojącym a zapinane krakowiaków ośrodka świętokrzyskiej krawieckiego czy też ośrodek np. w zdobnym w Przesukna czerwoną n a pętliczki i k o t e c k i wschodnich szła n a tej głównie sandomierskiej. w — zasadzie, kierunku �R y c . 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h według Stan. A r n o l d a . D o wykreślenia dawno jeszcze punktach, co wątpliwości, zapaski z zachodziły z tego rodzaju zanikł w do Rzecz cech w Łęgu ubogo nie Dalej oczywista, stroju n a m a p ę . Krakowiaków Szczurowa, a k u na południe tymże pod że zasięg aż do względem Wisłoki ten sandomierskim, i Podlasie. krakowiaków strój metodą wyraźne z chłopi w w i białymi obszyciem, sukmanach Górze rozpływa różnice Zaborowem. Tarnowa w W po­ brązowych r. 1870 strój nikt ludowy się w obszarach rzutowania jednoczasowych, typowych sukmanom lubelskim tych cech. Nie tarnowskim, itd. Szare zaś sukmany, notowane Wreszcie granatowe sukmany pinczowskie i Dolnoślązaków, brą­ góralskim, z a s i ę g i e m tej o d z i e ż y , Górno określa ich guniom są południowym zachodnich, kieleckie przynależ­ czerwonym Lisiej ludowy sprecyzowanie w ł a ś c i w y jest także ziemi skaibmierskiej w w. X V I I I , się przynależności. stroju powstaje Chodzi jednak o zbiegają ulegać lat. o b r a m i e n i a te b y ł y n i e b i e s k i e . chodzili na nie brzeskim wyraźne brązowe nie­ niektórych wschodnio-krakowskim Zaborowie Żabna pow. w się bowiem wschodnich W wschodzie W wschodowi gdyż od uchwycenie kilkudziesięciu gdzie czasie świętokrzyskim, i jędrzejowskim, stroju krakowskiego. w Zdaje sprzed nosił. sukmanom sukmanach czasy Klikowej koło zdefiniowania mierskie, Mazowsze w ponadto ale j u ż w sukman, w pow. sukmany, nam dokumentacji. często sukmanami jest kostjumologicznych czarnymi nićmi, zowy kolor w sięga Tyniec w białe zjawisk Woli Przemykowskiej i Radłowskiej sukman ogóle. trudnych jest obszaru występowały potrzebne historycznej zachodnio-krakowską sąsiedniej wyszywaną nam kontrastów z brązowymi między przeszłości kontrastowych brak tych południowego dąbrowskim suką stroju w takich p u n k t ó w Szczurowej ale j u ż w wiecie których geneza naramienne nymi już do W do iż Jednym zasięgu dostrzegalnych obejmującej mają Sando­ odpowiedniki Wielkopolan, Kujawiaków innych. Rogatywka gatywka w Opatowiec wykracza daleko piórami i sięgnęła Ostrowiec 1 0 3 , nie poza Polskę tylko pod a nawet Kielce, północno-krakowski pas Europę do z 1 0 2 . Staszowa krążkami W i Polsce zaś czerwona Połańca, mosiężnych ale ro­ nawet pod brzękadeł wy- 41 �ZASIĘG S T R Ó J K I E L E C K Daleszyce Chęciny — Granica zaborów .Morawica Wegleszyn WSCHODNICH Granica zasięgu stroju Małogoszcz ^-f STROJU KRAKOWIAKÓW O 5 10 15 20Km V .Sobków Pitrzchnica O Jędrzejów 00 °Drug.» * 1 ^ © N D O - E R - J Chmielnik o o Kije gjcoo « °Skadla Łysaków - $ > > | „ A Kurozweki Yy-Staszow O I Tuczępy ) Pińczów \ \ c/ł S «A K I o Busko- Zdrój o O ? Wielki Książ Oleśnica Stopnica- Połaniec^ o Pacanów O Komorów o Slradow Kalina W Miechów Nowy Korczyn oWislica Skalbmierz O <40 ło - Opatowiec/y Kazimierza W. \pStomniki Gręboszów fsieciecho^- SA la.. - > r » .4~\JJ ID I .v&V I Zalipie I •T" T ^ ^ ^ ~" ^ V ^ - ^ Koszyce , 4 Proszowice Vtf. KRAKÓW 8 " " ^ - o ^ - i , .< 5 Radomyśl ^ \ ^ m*. , > Da_browa . Tarnowska ^ ^ - ^ . ^ ^ ^ - ^ J - Ł . ^ / / Radlowska [ZabnoV \ ^ A C H O D N I C H Rn K Wo/nlnikt Ryc. stępował trzos też w sandomierskim. skórzany Z tego 34. noszono Z a s i ę g strojów krakowskich wschodnich. Kaftany zarówno na zaś granatowe północy, jak materiału, obejmującego wykaz która by jako signum delimitationis orientowała wschodnich zarówno stroju a i zachodnich. białą jak i stanowi nierzem ze siadającą szarą, wyraźnie zachodnimi. zwierzchniej, a Niemniej kołnierz stojący zdobioną, pińczowskim, biem, 6) w pow. nymi wyłogami z bokach. szerokim osobne inne 42 T e n typy na peryferiach 1) w a na łanem stroju, czynniki, jako karazji tym m o ż n a oczywiście wyznacznik a przede południową przyjęliśmy wszystkim między kierezji stwierdzamy też całkiem od Stopnicy niebieską wojskowe chwasty, jasno-granatową obszytą krakowski. I tak nie 7) k o ł o sposób znajdują np. bogato się haftowaną odmian na stroju traktować, one na jako opierzanki z kołnierzem sukmanę kołnierzu, ze strzyżonej 0 4 po­ sukmanę pow. mie­ jedwa­ z odkłada­ na przodzie stykający wyodrębnione określonym 1 koł­ d z i k ą , 5) w krakowskiego, obszarze część odzieży amarantowym białą stojącym typy Chmielnika b u r o c h ę , ta puszystym sukmanę koło Proszowic sznurkiem wyspowych brązowych bardziej, że b u n d ę , czarnym drobnych 3) Chmielnika prymitywną gdyż kierezję wschodnimi inne z cechy, Krakowiaków brązową, południe od wybrać Krakowiakami 2) piersiach szeroki natomiast o p i e r z a n k ę na oraz strojem brązową buskim i pińczowskim archipelag nie dąbrowskim sukmanę i kołnierzem pow. 4) n a p ó ł n o c r ę k a w ó w stojącym południu, nas w różnicach między granatową, granicę ze na podobieństw, podstawowy niebieską, jedwabiu, chowskim, i taki określoną mianowicie: strzyżonego białą czerwono Z a i od także czarnej się innych i przez turec- �c z y z n y zaś a naszywane czerwone Bolesławiu aż po lub czarnymi nićmi, niebiesko opierzone noszono głównie noszono w w Oleśnie Ćwikowie, Sukmana i nie dadzą z a ś tzw. się n a mapie dzika obejmuje ująć w zasięg Bosowice, Bronina, Budy, Janina, Mietel, Szczeglin, Palonki, Suchowola, Ż u k ó w — kwadratowy Piasek obszar na wyniku tych rozważań południu do od Wisły, Mierzwy, z od Zasięg ten, naukowej ścisłości. sługiwanie Wielki ogóle zasięgi Niemniej się materiałem podany, mieszczenia o do i w M i e c h ó w strojów skim była sprawiał, też jego W oraz się w W e szacunku. części chłopskie ziemi pstry poplamionym i O P I S S T R O J U nie gorszył. zasobny guziczkami efekty z czerwono rękawami lub bez, z masy badań, Brak gdy Posądzę do rościć pretensji do skazani jesteśmy musi nam w na wystarczyć po­ zasięg do roz­ przestrzeni. a lasów roboczym. w gospodarskie 1 0 5 koszuli N a niedzielę, proszowickim wyglądały 1 0 6 teatralne. pióro N a u . 1870 Tylko mógł było r. i na skalbmier- nędznie. i tylko roboczy kowal N a to we Nędzna przyjść obszyty perłowej. W kaftana fruwające podczas jazdy gęsto do ubiór wierzch skórzanym okrasa stroju ubiór kowala parob- doznawał kościoła strojem zaszczytnym, bo Świąteczny na w święto też z a w ó d Krakowiaka jest ko­ bar- głowie czapeczki, przy nim wstążeczki słomiany faworek, prążkowane, wdziewał wyrzucanej przepasywano oczywiście skórę. wysoko parcianej koło . Jest to n o w ą odzienie bardzo wstążką lub niebiesko podciągnięte. lub białymi Drugnię, Łysakowa, Goszczę, sobie lub 1 0 7 , filcowy kapelusz albo magierka u lewego b o k u kiścią kolorowych wstążeczek. oszewki n a szyi c z e r w o n ą górę do przez M Ę S K I E G O które skórzanym robocze stawiała w się w fartuchu Jego kitle, a więc rogatywka czerwona z pawimi piórami, żarnówka z przypiętą w Skadle, stamtąd nie m o ż e świątecznym ubóstwo. i zabudowania Kapelusz, białe, Rawy, I V odzieniem płócienne Pawie u Tuczępy, zachodzie, Zbo­ (ryc. 33). następująco: Rzeczki Sieciechowice, stanie krakowskiej, obok jeszcze metalowymi tradycja ludowa wisty, Skrobaczów, Zaborze, nakreśliliśmy wzdłuż naukowej, z konieczności codzień — święta jednak oblekano W Wójcza, M a - codzienna. noszono i nikt się tym wala że chałupy ozdobionym skiego. na Kuchary, i Grzebowice nad Wisłą zjawisk kostiumologicznych kontrast między barw, odzież północnej spodni, pasem oczy bogactwo Kozłów, ścisłej d o k u m e n t a c j i historycznej i geograficznej, O G Ó L N Y Rzucał i zachód Ruczynów, Oleśnicę, na zaginionych, R o z d z i a ł wesele — Kotki, wschodnich przez dotychczasowym niezawsze typowych Stopnicy Biechów, Radomyśla, Węgleszyna D ą b r o w y 34). jako wynik metody niektórych Góry od od Prusy, Zabiec, K o m o r ó w Lisiej Książ, (rys. jak w Pików, K o m o r o w a przez P a c a n ó w , i Łęgu południe Wojaczka, Wolica, stroju K r a k o w i a k ó w Rembieszyce Wodzisławia, Radłowa zasięg po ominięciem potem Morawicę, Zabór owa, powyżej Łęgu Piestrzec, Włosnowice, Sukmany Samocicach alfabetycznym: Babice, Stare, K o ł a c z k o w i c e , Duży, z cyplem na południe na Pierzchnicę, Kąty Widuchowa, W Słupiec Kannie, przestrzelmy. i P a c a n o w a , ale zbyt m i n i a t u r o w y . O b e j m u j e o n w p o r z ą d k u rów, Swarzowie. i S z c z u c i n i e ( r y c . 3 2 ) . W s i e te b i e g n ą w j e d n y m k i e r u n k u , j a k s t r z a ł a , Dunajec gierów, i Podlipiu, granatowe nie zanadto spodnie na cholewy krakowiak granatowy kulistymi guziczkami odzieży tej g u s t o w a l i konnej lub A kaftan dalej koszula sukienne spuszczone sukienny cynowymi, przeważnie lub płaskimi parobcy, gdyż perkalowe i nie z — związana zanadto kołnierzem, mosiężnymi skrzek t a ń c a n a d a w a ł y postaci wiele dziarskości. tylne Potem. 43 �... p a s i k T a k i z białej owak Przeplatany Wybijany rzemyczkami gwoździczkami Złocistymi I N a to pasem a moda z a podczas w W teatralności miał ten Jadą, C o Dzieci biegały w lub barchanowane jędrzejowskim N a ogół noszonej nowych, szyto u przez siadające małych, chłopców, i okrągłych rogatywka bogaci. z się wyłącznie i Strój mak 44 w oraz oznaką do Tańskich kierezji, frędzlami cudowana Ciecioć(?) jakoś czer­ wyszywana sznureczkami hafteczkami... dostojności krótkimi do zimie których a zarazem ju- z szyto dzieciom przyszyto stwierdzić na specjalnego podobieństwo u granatowe płócienne rękawy. W czerwonej rękawów, włóczki. stanu były pasy rogami w oraz «Listach z pow. trójkątnymi w pasie a zdobione były Takim strojem piór podróży» kołnierzami i po­ rzędem pysznić oraz się czerwona pawich. w najwięcej u ż y w a n y przez m ę ż c z y z n » dużymi, odzieży grynszpa- zachodnich. wcięte z brzękadłami pękiem z rodzaju koralowych, Krakowiaków bez się z przodu n a haftki, Hoffmanowa z wprost 1 0 9 kostki. W bronowickich parobskiego tj. s u k m a n koszulę Krakowiaków. da się parobków — Zapinały «kolor kafowy grze­ bollero. niebieskie. nie lejbików na chustkę. Drugą z po kapotki i co sukmanę z Kierezyja Panie! półek, stroju były kaftany guzików że u Skalbmierzaków, miona także Krako­ funkcję, na na bronią obszyciem. wyraz powagi, Panie, się z wschodnich i brzękadła chłodnej lub jako Szkalmierzanie sięgającej chłopcom a także uprzęży, karczmie hiszpańskim Pętliczkami, temperament będzie koszuli czarnym barankiem, Klementyna to śliwkowych parobską z tyłu kieszeń tylko Już m a ł y m niebieskich strój jadą składające Krakowiaków Legitymacją mogli zgrzebnej gurmanki tańcu rze­ Brzę- akcentowania nimi samą Kółeczkami, podkreślający się kaftan wdziewano wonym zawadiackości, tę porze lub n a bitki w Podkówki pełniły do kaf­ koniec k o l a n (ryc. 35). tańcu posługiwano chotki barwnej aż do były w 1 0 8 opinano aby te, n i e g d y ś k o n i o m z d a r t e z wiaka i brzękadłami zwisał podręczną. Obok krzesiwko nakazywała, rytmu, Rycin Bibl. Jag. i przyodziewko... weselu Gabinet włożony fajka cudne tan, przydatne nackości kaletę nim T y m mienia R y c . 35. S k a l m i e r z a k , m a i . M i c h a ł S t a c h o w i c z , wyostrzony, cudną Przy kadła sprzążeczkami... koziczek W skóry wyszywany, u o r. 1824 . Kolor zauważyła, ten opadającymi odnosi na ra­ plecy. świąteczny cechowały jeszcze rogatki, białą j a k śnieg koszulę, inne kolory. perkalikowe Wszakże mężczyźni spodnie p r ą ż k o w a n e , nosili a zimą czerwone żółte jak jak wosk �1 1 1 spodnie skórzane kaftana, lub który modry strojem i czarne buty. przepasywał kaftan wdziewał ludowym była Kogo białym k a w o w ą również stać było pasem n a to, skórzanym z kierezję, wtedy pas liberia masztalerzów, dodawał do tych barw jeszcze brzękadłami. dawał Jeśli zaś na na wierzch. forysiów i Reprezentacyjnym furmanów dworskich, służba uważana była za ozdobę pana. Dlatego woźnica pański zakasować musiał chłopa puszem u piór pawich kadłami u pasa, czerwonych Strój u rogatywki, a nade wszystko majestatyczną bujnością suką ozdób brązowej mosiężnych obrzędowy, dawnymi stko, co akumulując elementami reprezentować dawne stroju. m o ż e pierwiastki Dlatego zamożność, do tradycyjne, stroju p a n a skórzane, buty pawich u jednego r. 1900 po z cholewami, lub w ślubnym. pierwszej po w. wojnie do czarne której dzonemu w bukiety po biały pas dwóch młodość i elegancję już światowej, od miast co czerwonej strój brzę­ zwykle tradycja ta uległa odziewał buty z cholewami lewej stronie przypinał towarzyszyli mirtu oraz długie przed aż do 100 a dla laty. mirtu drużbowie kolan wstęgi. koszula żółte spodnie bez r ę k a w ó w , w Pan młodego X X piór krótką odziani jednak Wreszcie i oni R y c . 36. R o g a t y w k a z w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w obowiązującym wieku, młody z czarnym obszyciem z wszy­ biała a nadto rzęsista wiecha pana Ale rozkładowi. i marynarka innymi zostało więc pod się czarno, a w jego pojęciu ideałem bukiecik między rogatej. krakowski był najmniej spodnie, młodzieńcowi czapki się włączone wiejską, z wielką ilością brzękadeł, b o k ó w pinczowskim T a k było stępującej m o d y idącej były błyszczącymi i barwistych, wyraża młodego z w i ą z a n a u szyi i r ę k a w ó w c z e r w o n ą wstążeczką, kaftan granatowy strojem bo pióro­ haftów. także D o kierezji, szelążków granat granatowy wstążeczką u a elegancji klap i białą. «po krakowsku», «przekabacili szczególnie wpływem rękawów, T a k wymo- strojni się» po po­ stroju nadto miejsku, sztucznych. 45 �R y c . 37. M a r s z a ł e k pozostawiając wstążką sobie o b r z ę d o w y R o g a t y w k a obszyta ze czarnym denka tylko kolorowe bukiety z różyczkowatą wiązanką z z ł o t ą głowy brzeskiego l a m ą . części D r u ż b ó w zdobna lamą czapki, a weselnych złotą nadto naszytą wyróżniała na przystrojona krzyż rogatywka po przekątni świecidłami i czerwona, o b i e c a j czterema z w i e c h ą mężczyzn zdobna jest z lewej p i ó r p a w i c h . rogatywka Najefektowniejszym drużbów u w Polsce Skalbmierzan, a w strony lub z przodu nad c z o ł e m w ludowym szczególności z oględy, bo funkcję tę spełniali starsi gospodarze. się musieli w rogatki z taką majestatyczną kłaniali śmigając tu się nasi do wasi, ciwa, a nie saną kolorową starszy dacie, duży wachlarz piór pawich Z a p a s k a w r. o zakręcima» wstążeczką. d r u ż b ó w . niej 1791 dookoła, 46 po 1 1 2 podłodze, wasą — sikulę niby Rogatywkę 1 1 3 Była to z inwentarze i późniejsze a związany W sprawiano Ziemi tę poczym za naszego graniastą wachlarzem swacia do obowiązkowo domu rodziców wygłaszali dacie, zieloną pawich z nosił ustroić dziewczyny orację: chlastawca, flaszkę piór K r a k o w s k i e j nosili archaiczna forma z poł. X V I I I źródła im w., mężczyźni krótkie o d z i e ż y gdzie indziej j u ż d a w n o cudzoziemiec J. J. Kausch archiwalne. F a r t u s z e k ten b y ł obficie był troczkami. W fartuszkach wychodzili chłopi zagrody aż dali Natomiast a wszedłszy prze­ opatry «Przysłali to szyjką odkręprzepa­ podczas wesela drużba. zdobione haftem. minają to piórami żebyście wiechą, nakry­ powiatu p l a t a n y c h b u k i e t a m i k w i a t ó w s z t u c z n y c h (ryc. 36). N i e w d z i e w a l i t a k i c h c z a p e k j a d ą c y w nas k i bukietami kwiatów. R o g a t y w k a lub krótką d r u ż b ó w barankiem, czyli górnej sztucznych ciem kapeluszy różową. S t r ó j tj. u weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i . do oblewankę celem orki lub pierwszego magicznego siewu fałdowany, wzmożenia 1 1 4 płócienne, zaginiona. podróżujący Krakowskiem był zwyczaj, że w pierwszej zapaski Przed wegetacji. Polsce otaczał takich właśnie . Wspo­ po ciało białych opuszczeniem Fartuszek ten, �R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W ł a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i . w używany nych. nieraz zamiast Opasywał C z e r w o n a zwana koło pasa się nim skórzanego, niekiedy c h u s t k a . pan G o d ł e m chorągiew, Krakowa Gabinet rycin w M u z e u m Narodowym Krakowie. najdłużej młody, starszych zachował osobliwie drużbów występująca w oraz tym się jako mniej strój drużbów swatów charakterze była na czerwona całej chustka, Słowiańszczyźnie i krajach sąsiednich. N a d Dniestrem przypinali ją drużbowie do pasa, w Wielkopolsce jak na Wołyniu i Polesiu, kaftana lub przywiązywali chustki spełniał B e r ł o . którego tylko o często szałek do była lub 1 1 5 przez biały mająca wychylając przed swą kształt któremu siebie — i gesty jego naśladujący szczytu przedstawione na dawał laski laską i lekkiej, służyć były których ryc. 37 przez symbolem to j u ż nie łubu lipowego, R ó z g a weselną, (ryc. 38). berło strojne w obciągniętego weselna. rózgę to uwitą Orszak złotą wysokiej rozkazy gestami podczas miała. zaś zaczepiali laski służbie wszystkich u zwykle dziurki jedwabnej rózga była weselna, ręce — pęk wstążek, i tańców marszałków ją do rozumiane. ale koronnych, uderzając obywając Szlachecki nadwornych, był znowu rózga marszałek, góry, i weselnikom, wielkich, naśladowany władzy uczty Podnosząc marszałków laski marszałkowskiej. Z takim g o d ł e m w ł a d z y w weselne. B y ł o Krakowskim Funkcję czerwonej, porządkiem trybunalskich i prymasowskich, «marszałków», w spinki u koszuli. podobnie ręcznik. celem, Ruchy do szlacheckich kierował z słów. weselny, zaściżką laska, zgodnie sejmowych, pojazdy z godłem bez nych, u dawniej weselach strojnej, podłogę cych N a przerzucali ją przez ramię, wesel­ zamożny. koron­ na weselach weselna. przedmiot Berło z kmie­ koroną istotnie zbliżony drużba weselny wyprzedzał a u góry w głowicę buławy się mar­ lub konne koronę lamą. weselny wyprowadził z barwinku i kwiatów z chaty sztucznych, starszy spiętych u drużba, dołu trzymając barwistymi w ręce wstęgami 47 �Baty. G o d ł e m bliwie należących h a r u p y tj. rzemyków strojne wane wstążki, u nogi jący na młodej która pro 1 1 6 quo dla z czyli Zamiast butów czykowi skarpetki 7 nigdy . niej i żano marszczonej w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i w o k ó ł szyi ( A . Patkowski, S Z C Z E G Ó Ł O W Y szyta wątku lub osnowy, stępnie z dwóch ćwikli, ciętych była 48 przyszycie domowego płótna odzieży odzież w przy czym jeden prostokątnych z jednego z płatów kwadratu, a w. wyobra­ jako blade, białą misterium nie w S T R O J U bielonego. rękawy, wszywanych miejscach pła­ wielkanoc­ Wilkowiecka czy­ bowiem: Pójdźcież za m n ą się w miłe dusze, łoktusze. M Ę S K I E G O Krój n a ciało dwóch w jej, który nazywamy tj. plecy, przyramków pachy c e c h ą t y p u tego k r o j u k o s z u l z a r ó w n o przyramków jak ludowy. V nich przypadał na skład podobnie ubiór okryte z na zmar­ kobieca, ona przyram- składał się z d w ó c h płatów prostokątnych, które m o ż n a było drzeć Charakterystyczną jest z O P I S D o X V I I Mikołaja podob­ kładziono dusze Zawinąwszy R o z d z i a ł K o s z u l a W albo przy- Sandomierskie, Góry świętokrzyskie). kowo-marszczonym, w trupki chetką. na czapkę szlafmy­ biały już płótna, dziadko­ też sobie chude C h ł o p spod B u s k a niebosz­ z żałobnego, Zresztą tamy dawano Przeszła dawny nym perkalu. Kawalerom należała ubioru płótna z pannom łoktusza. cały zaś obłóczyli trumnie wieniec. łych Koszulę płócienną Zwłoki jak qui śmiertelnicę wdziewano wie proszalni. nie sytuacją samodziałowego zamiast wepani dzieży i wpro­ z m a r ł y c h . — U asystu­ nimi . lnianego głowę ramkowej, ale błąd zmarłego szyto nóżki. trzymali strojniku na w O d z i e ż R y c . 39. sarniej w zasiadła ich końca, wesele obyczajnie, wadziła cę u przymoco­ p r z y o c z e p i n a c h bili selniczkę, były skręconych a biczyska z Zapraszający je ze dzwonkiem we oso­ banderii, batogi z do drużbów, do (ryb. wzdłuż drugi n a przód, i dwóch na­ trójkątnych 39). m ę s k i c h j a k i k o b i e c y c h (ryc. 60), wyznaczonych literami (co jest cechą koszul �przyramkowych), lecz n a o d c i n k u E . D o przyramków tych przyszywano zmarszczony rękaw w części D , przyczym do p ł a t ó w g ł ó w n y c h , przyszyty b y ło n tylko n a m a ł y m odcinku B . P o w s t a ł a tym sposobem koszula byłaby nazbyt zarówno Następnie zmarszczki stojącego. Potem zmarszczonych tendencji żenie przyramków i górnych zaś przyramki zw. wzmocnieniem jego części gdyby się jej nie z m a r s z c z y ł o i to wąską dołu partii i oszewką, wszywano płatów głównych przeto która pełniła oszewkę czyli sprawiało, tzw. ćwikle, rolę kołnierzyka mankiet. Zszycie że rękawy które nabierały likwidowały zwę­ śtryfle narażone niszczeniu — ewentualnie podwijanego. tego w a ż n e g o dawano płata działanie sił n a p i n a j ą c y c h wzmacniano je A b y jednak podwójny tylko koszuli n a przeto do było połowy potrójne długości przez podczas zastosowanie materiał po przyramka. przestębnowanie go zmarsz­ Dodatko­ wpoprzek dolnej. Świąteczne koszule faworek tego typu związywano zaś związywano ósemkę, r o ­ jakim okrow- Ciernie jędrzejowskim w u Wszywano też szyi, p o d w i n i ę c i e w y m żeczką w ramionach, zmarszczenia. rychłemu podwójnego, nie uciskał kończono rękawy skutkiem rąk, ulegałyby przyramka szyi się k u górze. powstałe Ponieważ ruchów bocze wokół marszczono podnoszenia pachy czeniu szeroka n a całej linii p ł a t ó w g ł ó w n y c h j a k o t e ż w p r z y r a m k a c h s t a n o w i ą c y c h i c h p r z e d ł u ż e n i e . lub u kołnierzyka czerwoną szlarecką tj. wstą­ kiem. W jeszcze szule w w pow. r. 1952 w s p o m i n a n o ze s t o j ą c y m nane na ramionach, gorsie i r. żołnierzy one haftowanych przez wojska wysłu­ carskiego 1910. Koszule krakowiaków były białą nicią dzie i kołnierzyku, n a także o czym Topoli szowie w w pow. ozedlu do połowy koszulę w bez się pamięć i Grębo­ po­ na wypust, je K t o wdziewał wał ramiącz- mężczyźnie Noszono krótko, kaftana dawniej tj. dąbrowskim. w lecie. tj. przo- ale buskim sięgały kolan. haftowane zachowała pow. Koszule wyżej na przyrębkach na kach, w na Powstały przywożonych żonych zapi­ a haftowane kołnierzu. zdaje się, p o d w p ł y w e m koszul ko­ kołnierzem ud, szczególnie kaftan, spodnie. rękawów wsu­ Noszenie na koszuli wypuszczonej n a spodnie u w a ż a n o nieestetyczne, nieobyczajne ne. N a szulę wyronioną wdziewano na i spodnie kamizelę za śmiesz­ ko­ lub suk­ szyto z płót­ manę. S p o d n i e na portasy, ski, a partu — na święto bogatsi Spodnie Się n a codzień zgrzebnego z Strój krakowiaków drelichu z sukna płótna parciaki, z stąd portki, w pa­ granatowego. parcianego Z konopnego zwały konopiaki, R y c . 40. K r a k o w i a k od Skalbmierza. F o t . I . Krieger. 49 �a ze skóry leniej buskim z baraniej lub skórzaki. — W robiono spodnie samodziałowego z ostrym je­ pow. sukna długim włosem, jakby plewami obsypał. N a święto noszono spodnie per- kalowe nie­ w paski białe i bieskie, t a k ż e czerwone i letowe. i Z a najparadniejsze najlepiej karazji nadające uznano kienne. Z . cajgowe na z do su­ spodni boku. orczyk przez części otwór rozporka. sznurkiem, rzemieniem. pod drugiej Opinano zimę spód lub pary się prze­ chustką N a barchanowe dwie przy­ Zapinał drewniany wano spodnie ciemno-szare. tykany je stroju noszono Rozporek padał się spodnie zanikiem ludowego fio­ lub wdzie­ spodnie po prostu zgrzebniaków. Wpuszczone do b u t ó w z cho­ lewami nie zackie lub obciskały skie — zwisały jak ko­ tureckie, ud jak nie węgier­ były jednak w miarę buchasłe t j . o b s z e r n e . P ł ó t n i a n k a , płócien ica, kamizela, kikla b y ł a o d z i e ­ niem zwierzchnim, stąd zwa­ no ją górnicą także w przeciwieństwie do i spódnicy, które były ciem klę R y c . 41. Krakowiak okry­ spodnim. R o b o t n ą szyto płótna, w płótniance z Ziemi Proszowskiej. — spodni ze ki- zgrzebnego płócienicę hasu do tj. d o p a r a d y r o b i o n o z p ł ó t ­ n a lepszego i lepiej bielonego. Krojem zaś z podobna otworem żadnego szwu połowę, a wycina na na potem do żupana szyję i składa rozcięty się z płata, na dwoje ramionach. Krój na wpoprzek, się podpasze, połowę a powstałe — tworzy jej powstaje stąd ale kątem na siebie. Rękawy Płótnianka płótnianki posiada powstają z więc dwóch dwoje i pikowania płatka podłużnego. płata, a u 50- dwa fałdy dołu — krój wszyciem o płata klinów. płótna nie pasie archaicznym płatów, uzyskuje a (ryc. na Następnie i kliny dolne u kołnierz nieco więc wzdłuż prostym. pół przednich 43). ze się odpowiednim D ł u g o ś ć jej sięgała drugi posiada złożonego nie się na kołnierz charakterze w o k r y w a plecy, krój umożliwiający zachodzenie prostokątnych Wcięcie koniec Płótnianka skośnym — zużytkowuje tylnich. D z i ę k i s k o ś n e m u złożeniu p o ł ó w e k powstaje pół przód. z jednego pod skrawki którego jeden poniżej złożenia we przycięciem kolan. Koł- �R y c . 42. P o lewej K r a k o w i a k nierz płótnianki lub nierzyki ostry czarno od kołnierz był i wone. na rękawów Zapinała i ledwie pół były pasie roboczy miała pod rękawy niebieskie, w brązowy, lub czerwone na trzy do ona kołnierz pow. lub styku z ale sobą, czerwonego zwierzchnich. dawano lub bielą Obszernie swą szyte ściągano rękawów jędrzejowskim w pow. a nigdy jedyną brzeskim w zwykle pow. noszono się nie ozdobą tylko czer­ przy czym rozpiętą, W aplikację z ale kontrastowała jako poły świąteczne (ryc. 40 i 41). P ł ó t n i a n k a j a k o strój (ryc. 42). nawet lamowania nakrywając jak ubrania dni chłodne noszono ją pod z na kamizeli do hasu zapi­ i uro­ codzienny Kazimierzy Wielkiej drobnych sukmaną ciemnymi pokrowce kąt buskim płócienicy buskim szyku m ę ż c z y ź n i e , j a k o odzienie doskonałe pow. ją zdobniczą sukna, i W koł­ w pińczowskim lamowany W granatowym wykrojone tasiemkami. brzegiem noszono zgrzebnego długich niebieskim, naddunajskich były obojczyków granatowego. wtedy ze i tylko wzdłuż płócienic u niebieskie, haftki, specjalnego biały te Brzeska. czerwonym, tj. o b ł o ż k i czarny dochodziły kołnierzem przepasanym — cienic klapki potrzeby były suknem charakterystyczną Czasem opinano ją pasem z brzękadłami posiadała sukna razie kołnierzu się w z naszytym Cechą i czarne W n a guziki. N a d a w a ł a czyste. stojący ząbki. kamizelki haft brzegi p ł ó t n a nane łokcia. łapki skromny w bramowane strony kołnierzy, i był zawsze czarnym, wyciętym o d P r o s z o w i c , po prawej o d barwami kożuchach. podbijano skrawków lub n a kaftanie tych okryć Podszewkę suknem płó­ czerwo­ nym. Nawet dwojono biedni posiadali lub trojono wdziewano spencery tyczki rozmieszczone nania, jak w na dwie płócienne w ubraniach płótnianki: sobie płótnianki, dwóch watowane rzędach, do komu lub z roboty i do kożucha podbite których parady. nie kożuchem, jeden W czasie dostawało. służył zapinane do tęgich m r o z ó w Albo też pod na ozdoby, guziory drugi do kikle tj. pa­ zapi­ dwurzędowych.' 51 �R y c . 46. K r ó j dawnej s u k m a n y szarej, rys. Z d z i s ł a w K a f t a n Sięgał on się c d do pasa. granatowy nie b y ł odzieniem powszechnie kolan, z przodu był zwykle rozpięty, sukmany haftki w 52 do przede Posiadał pasie, wszystkim czerwone pionowym podbicie a guziki cynkowe, zwane w z powodu używanym u Krakowiaków a kołnierz posiadał szwem i wypustki Szewczyk. w środku szwach pleców kształtu kroju i rozcięciem oraz ząbkach. kulistego wschodnich. stojący. W Zapinał baniakami, różnił od się n a naszyte dołu trzy suto �w dwóch dynie się rzędach funkcję w tym z przodu, zdobniczą. celu także miały guzikami mosięż­ nymi lub białymi z masy perłowej, kułkamitj. jedwabnymi przede kołnierzyk, wszystkim kroju z przodu, wet a także wisiorami i strzęp­ k a m i . O z d a b i a ł y one kieszenie, wykładany tył wzdłuż stojący w brzeski ale pionowego tworząc jeden, z Zaborowa dwa różni względem kroju od innych kowskich, jone ponieważ z jednego roz­ a na­ kontur płatów staje nie zmieniony rakterystyczną pod kaftanów kra­ plecy przy kro­ czym głównych (ryc. 44). kroju Kaf­ się posiada kawałka, sadniczy lub pasie, trzy ż e b e r k a tj. p i o n o w e szeregi. tan je­ Posługiwano tego za­ Ryc. 47. Cechą kaftana kołnierza. Trójkątne czemu Krój wycięcie uzyskuje Kaftan u W nym z widać, wycięcie i zaś tego umożliwia składa położonym kolor opierzanka w plecach trójkąta aż nałożenie się więc między z k u dołowi obydwu nadto pow. w rogu suknem dwóch od połówek połówek owego wszystkich przednich pół duże motywy o podstawie noszono sukna i granatowe jako odzienie również był kaftanem skrzele składało nych od kalitami. kaftana I się 4—5 Było łub czarne galowe — zdobiono rękawami. je pleców jest na trójkąta, ze a siebie, dzięki na sobą siebie. wąskim kołnierzem. innych krakowskich, oraz c m rozcięcie. zachodzących połączonych kwiatowe kaftany, na wcięte weselach. baniakami Spośród reprezentuje że dwie, był i sukman, część a z tyłu dwie dłuższy odmian cztery jego zachodzących odeń różnych należy kroju Dolna p ó l czyli p ł a t ó w ich z przodu wyróżnić najstarszy typ chowskiego, z bezrękawowego, S u k m a n y . wschodnich, 5—10 położonym na połach wyszycie czerwone przednich daty w pasie, Zimowe a obszyte wyko­ zaś kaftany kroju i czyli spódnica z a siebie, zwała obszytych szyto ustrojony sukman, w się tam sukmaną. skrzele. lamówką, lub trzy. P o z a t y m ż u p a n nie czerwo­ kutkami. B e z r ę k a w o w e kaftany były okryciem letnim. N o s z o n o je także pod p ł ó t n i a n k ą lub Ż u p a n Dąbrowa właściciela. jędrzejowskim brązowego pow. trójkąta wykonane z dwóch płatów wierzchołkiem błękitny, jaśniejszy wysokiego wierzchołek w punkcie strzępki z nici zielonych, żółtych i karminowych rozmieszczone nazwiska z Szewczyk. cha­ jest tyłu kaftana kaletę, utworzoną brzeski m a kieszeni, nania jak podstawy plecach przesmykiem lamowania, i w się z kaftana, niejako O d sukmany zw. T a r n o w s k a , rys. Z d z i s ł a w sięgającej pasa i w y d ł u ż o n y c h bokach tworzących poniżej Krój pozo­ tym a N a zwa­ różnił się chwasty. noszonych przez Krakowiaków typy: występujących granatowa sukmana na (ryc. obszarze 45), powiatu posiadająca: R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w pińczowskiego a) plecy o i mie­ kształcie Szewczyk. 53 �R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . wielobocznym, w przedniej Odmianą trójkąta zbliżonym pole tego typu sferycznego, przypadający Krój do także jest na b) łukowaty biodra, sukmana połę typu I, posiadała samodziałowego na zwróconego mierzan i Krakowiaków Burocha trójkąta, przypadający z a wykrój służący szarego wierzchołkiem do rękawów uzyskania samodziału, k u dołowi posiadająca oraz wykrój t e ż b u r o c h a tj. s u k m a n a n o s z o n a gonią lnianego. sukna burego wonym z Jedne lub nie Typ ogół w czerwonym tylko lub tj. z i e l o n k a w o - b r ą z o w e g o posiadała ani kłap (brak go zachodzą Opierzanka szystym cyzna. białym siebie kieszeni w (ryc. występująca w kształcie uzyskania przez ludność inne w fałdziste połowy fałdów, U Sandogrubego szarego. rękawów. Miała p o d s z e w k ę z a ś l a n ą tj. z płótna pasa Z i przepasywane biegiem Rudkach, u rzemieniem czasu zdobiono pow. je czer­ Chmielnik, sukmany też n a z y w a n o b u r o c h a m i , jeśli tylko b y ł y skromnie okrasy. której od łydek. W ubogą. Burochy noszono krój cechują oraz nacięcie w plecy płacie o jeszcze do kształcie przednim, r. 1914. występującym służące do płacie tylnym). Poza tym poły przednie opierzanki na kształtowa­ nieznacznie 47). pow. wykonanym i na a lub białego polskich natomiast za wykrój gunią ( r y c . 4 6 ) . S z y t o j ą z l u b sadego t j . s z a d e g o c z y l i na piersiach ani kłapci sznureczkiem. żadnej opierzanka, sukman kołnierzem, K o ł o i się bez I I reprezentuje «chude», j a k sukmany, do granatowego obywały większości nia fałdu były podobnie sukna czarnego, zdobione 54 burochy 50). Sięgały, plecy do lub k o ł n i e r z stojący j a k u płócienicy, a nigdy w i s z ą c y j a k u kierezji, (ryc. wąziutki przednią. wschodnich zwano ją też «za pańszczyzny)) oraz fałdów. ze dąbrowskim szczoteczki przedsobkach zdobiły była sukmaną brązową nakostrzewionego ją strzępki bez suki, jedwabiu, jedwabne. ale zwanego z pu­ turec- �Typ zowe I I I obejmuje z powiatu skiego, stopnickiego których krój cechą jest służący do formowania zarówno nim, tylnym. jak i many te nam z w I na częściej więc rękaw była i pachę (ryc. O d czyli sukman kiem zwanego cholew. w ramionach szerzeniu jej u bocznych szyta była dodat­ większą do połowy mężczyznę nadawał m u szyku pasie i sutemu roz­ dołu, skutkiem klinów. gładką oblamówką kikle. kołnierza nieco miała i długie lub K r ó j jej p o s z e r z a ł dzięki wcięciu w cia użyciu się tylko oraz Sięgać suk­ zimowym, trójkątnego suką długością. naj­ 48). kamizele różniła dużego oraz tak j a k każda lecie b y ł y b o w i e m w płócienice znane łukowate mana ubiorem przeważnie w suk­ o.kształcie spotykanym Kierezja przed­ tym cechy a t y p u I I tj. plecy wy­ fałdów, płacie Poza zachowują typu wycięcie brą­ brze­ ipińczowskiego, zasadniczą wykonany z kierezje dąbrowskiego, wszy­ Brzegiem lub ob­ ząbkowaną z niebieskiego lub czer­ wonego sukna, która u p ó ł przednich przechodziła w podszewkę. rowe sukno pokrywało ki lub 119 klapcie , przyszyte wnętrznej strony rozciętych i Z Kolo­ również końca klap­ do ze­ rękawów zapinanych na haftki. przodu rozchylała się na boki zapinała na 4 haftki, lub przyszyte piersiach, nie p o d szyją. Z r o g ó w kutki, zwisały a całą powierzchnię Ryc. trójkątnego kołnierza pokrywał Typ I V sadniczo na suki obejmuje sukmany, jednakowego kroju 50. Krakowiak w burosze. haft. których pleców, a cechą charakterystyczną wprowadzenie w kroju przodach jest bardzo zachowanie kroju k l i n ó w bocznych, łączących część r ę k a w a z g ó r n ą częścią poły przedniej w okolicy W związku wykroje w z tymi potrzebne połach przednich, marszczenia jest sunek (ryc. 49) ..Narzuca g ó w Kliny te a nie Sposób zszywania i nie swobodę charakteru da punkty tu decydującą Znajdują się pytanie: jaki cel m i a ł o Czy wchodziły cechą fałdów. tylnych. skomplikowany umożliwiały jej uformowania uwzględniający wykrojów? użyczały klinami znamienną do w się opisać o typie się one sukman zawsze klinów tych przejrzyście. połą, Wyjaśnia pachy. pinczowskich na wysokości z za­ skomplikowanego jako to pasa i też są to sposób natomiast ry­ łączenia. tak mozolne wszywanie grę względy ruchów, dawały użytkowe możność klinów czy oraz marszczenie estetyczne? pracowania w Jedne sukmanie, i brze­ drugie. a fałdy paradnego. Krój ten cechował dawniej sukmany brązowe, ale w II połowie XIX w. przejęły go również sukmany białe 1 2 0 . 55 �R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 1. S. 180. Typ V reprezentuje tzw. nierz stojący, oblamowany kucoty żółto-amarantowe, kulistych guziczków rantowe rabaty u lorowej szarfy sukmany, spornie jeśli się w w do uwzględni zapalające z i się, ż e jej Królestwa nieliczne główny przystrój, się na jako podczas w nie wcięte pętle. w K o ł o 1920 w do . i mody piersiach. kutasy, Sukmana znamy, ponieważ w rzędzie posiadały ta Sukmany wywodzą ko­ tej zasięg się nie­ napoleońskich, sporadycznie ż a d e n jej okaz pożarach, ama- noszenie Z a g a d k o w y jest zwarty szarfa noszona nie wznieconych zacho­ przez po­ 32). jędrzejowskim. pasie, r. 1 2 1 przepadły (ryc. pow. na typu koł­ niedbawne tyle wyszły suto z Były one fałdowane, na wzór mieszczańskich posiadały krój dwurzę- użycia. prandypurą, brandyburą, mantel, ormentel, burka szczekocka ( o d kopieniak, czuja l u b czujka, b y ł a s t r o j e m z w i e r z c h n i m , u ż y w a n y m n a c a ł y m dawniej khnami. D o wschodnich. jakie B y ł to p ł a s z c z z ciemno-szarego, a dołem zwany na sukna, długi, głowę, obszerny, sterczał, j a k czub czasem lekko dudka. dni słotne, c h ł o d n e i wietrzne. P o d sukmany, lub ciemno-brązowego, okrągłego i nieco stojącego kołnierza przyszyty był z tyłu kaptur że naciągnięty podróży w barchanowe wojny chłopi posiadająca znanych n a m z okresu wojen Kongresowego jej k r o j u tego należało dzyndzyków żółtych zaś egzemplarze ostatniej bogatsi przez k r a k o w i a k ó w poszerzony 56 Inne zaś sukmany ślubu, na dożynki i inną paradę. ciemno-zielonego lub czarnego dudek, oraz koloru, obu stronach n a piersiach n a piersiach, a wtedy koszuli, Dokładnego czasie zwana Szczekocin), i granatowego, zapinały B u n d a obszarze w nosili sukna dówki 1942. muzeach, B e k i e s z e szyte r. marynarskiego wzdłuż rozpięcia na przodzie po jednym mosiężnych. sukmany gorsie Warszawskiego była jeszcze ciski na z jasno obustronnie lub rozchylenia wskos sukmana z dystynkcji na mundurach wojskowych, Księstwa wał a nadto cynowych na wielki dzwon — używano tej dzika amarantowym sukienkiem, po spencery. , wcięty Bunda była w pasie, odzieżą kamizele i kapoty używaną wdziewano �S p e n c e r y w pow. z sukna skiego tanki tj. brązowego. Były lub wcięte kołnierzyk zbliżone szono w W pas i lecie to ka­ posiadające do a albo więc bez spencera no­ tenckami. z z cienkiego jesienią gospodarze miały szyto niebie­ rękawy fabrycznego sukman i i kamizelek, K a p o t y sukna pasie stojący do rękawów. buskim lakmusowego i czarnego nosili zamiast wiosną parobcy zamożniejsi. krój sukman, Kapoty podszewkę grubą, kołnierz stojący, rękawy ste bez mankietów, odcinane i nie zdobione, wcinane i lekko K a b a t kmany z a wdziewano lub pod do zamiast skórki łym szyto od żej z nich, że W jak go czasem zakrywający opadający Podczas mrozów silnych kołnierz do dwoma irchowych skórki. kołnierza pełniły przeważnie Z a skórki i u w na ponacinanej zielonego m o ż n a pow. po na safianu. rękawy pętle i 3 tym kożuchy upstrzeniu pińczowskim biało m o ż n a zaopatrzone lub 4 kościane z b o k ó w drabinkę, Poza R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u wiślickim. zdobni­ rozkroju, w te plecy, szwach i u kieszeni w Najpiękniejsze w k o ń c ó w się k o ż u c h lub chwa­ Wisiory funkcję przodu wzdłuż nadto zwią­ zakończonych spod Zwężone i karczku sznurkami opadające zapinał ra­ poni­ lub stami z naciętej czą. poni­ baranka, a pask<'w a był dołem pelerynka. kołnierzem z bia­ wykła­ leżący safianowych a sięgający przyszytymi kręconymi z pasie kołnierz aż śnieżnej zywano i nawet podnoszono pod spodu. czarnego lub zawiei wypraw - i zwykle Posiadał duży, miona z biało fałdzisty żej kolan. tak gu­ brzegów drobno fałdowany, obszerny dany go na obszycie baraniej runem obcisły, go Cechował oblamką. K o ż u c h nej i su­ Szyto zapinanie pasa czerwoną tyłu sukmanę. kołnierza, ziczki nie tylko z fałdowane. sukna granatowego. brak pro­ przody w albo skórzane kożuch zdobny jeszcze był z noszono skórki spotkać łebki był w po tyłu dwa lewym centkami leciwych w z były lub oraz w Z przodu skórki, plecionkę pasemkami z białej czerwonego guziczki. brzegu Wisły. czerwonego gospodarzy obłogi. pągwice. aplikacje z koziej i czerwonej włóczki szczebelki przeplatane wiślickie wyprawnej czarne barankowe oraz z tylu zdobiony k r a t k ę z zielonej której tzw. były Poznać sukna 1 2 pamiętających 2 . W je było Kijach pinczowskie 57 �R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z c z a s ó w kościuszkowskich. R y c . 54. 4 - c z l o n o w y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w. R y c . 55. B i a ł y p a s k r a k o w s k i w y s z y w a n y z i e l o n y m kożuchy białe, (ryc. 51, 52). D o Były czerwonym safianem i wyszywane z ogromnym k o ż u c h a takiego nosiło się magierę w ł ó c z k o w ą lub baranicę, a nadto też kożuchy kożucha 58 aplikowane safianem. a także nie białej zdobione, sukmany które wdziewane? w zacierano kredą. mrozy pod pas z sukmanę. przepychem brzękadłami. Zbrukane części �R y c . 56. K r a k o w i a k Pasy. pasem Kierezję brązową <<przeworskim>>. płaskimi Inni opasywali zaś 2—3 razy w bogatsi pasikiem bakfonowymi lub m o s i ę ż n y m i się s m y c k ą p ó ł k o l e k o ń c o w i n a d a ć linię zdobniczą. mosiężnymi U tj. powiecie figurę, wzorem pasem szlachty, rzemiennym pozłacanym z naszytymi dąbrowskim i brzeskim dragi raz luźniej, aby okręcali zwisającemu k o ń c a pasika wisiał na łańcuszku nożyk składany okładzinkami. w czasie m r o z ó w wdziewał spencera lub kaftana granatowego kowanym, gospodarze, smycką guzikami. W w kto czyli pasie, raz ciaśniej, aby o p i ą ć z G d y w magierze tynieckiej. zprzyklapą nabijaną noszono dwie sukmany, trzos d o 20 c m to przepasywał szeroki z trzema tylko spodnią. prztęckamy, kabslami, powszechnie u ż y w a n y z a r ó w n o n a południu w D o zwany Radło­ wie, j a k i w K o m o r o w i e n a wschodzie, a w pow. j ę d r z e j o w s k i m n a zachodzie. Biedniejsi nosiH p a ­ ski wąskie bez brzękadeł, nie ozdobione czyli g ł a d k i e i zapinane na charakterystyczną sprzączkę. 59 �Dla Krakowiaków dnich znamienne wszystkim pasy prawionego wscho­ są z przede biało wy­ rzemienia, no­ szone n a spodniach, sukma­ nach kożuchach, począt­ pojedyncze, potem i kowo podwójne z dwóch tj. nałożonych bie rzemieni, dni składające jest z których węższy i się n a sie­ spo­ d w a razy dłuższy od wierzchniego bionego. Koniec zwolna zwężający mentowany pelkiem, pół zdo­ tego pasa, się i orna­ u brzegów zwisa na stem­ długość łokcia w lewą stronę, « p o stronie 1 2 3 pałasza» , które wyrażenie nawiązuje do chłopskiego tradycji ska za to m o ż e woj­ Kościuszki. Pas taki uzupełniały brzę- k a d ł a tj. u m o c o w a n e n a czer­ wonym rzemyku krążki siężne lub zwane tenckami. I. śnie N a j s t a r s z y m z tej grupy skich jest się w w dzący czteroczłonowy, sprzączkę długi o jednym tencką. kładką a Z rzemyka nych II. K o ł o lonego N a połowy półkolistych nawlekanych, kiem III. środkiem trzech i krzesiwko, Z kolei 4 czasów przez nastały pasy Pas ten różni cztery koła połączony nadto z e ń w z drugiego z jedną tencek 3 cm, drugim kolistą nanizanych środku torebka zaś hak n a pasy białe tenckami, na metalowymi blaszką o skórzana końcu rzędami czteroczłonowe, natomiast ćwieków posiadają d w a otwory, ruchem łatwiej do one się z gęsto brzękadła brzęczały. U z obok z ale przez jeden, dwóch szerokie zdobione średnicy 3 rzemyk n a to jedną witkami, c m z na­ krzesiwko, przytroczenia tencek a poza warstw do róż­ rzemieni, także i zdobnictwem. kół.współśrodkowych, średnicy z 5 c m tym łączonych wierzchniego n a sprzączkę ćwiekami nie rzemy­ na rzeczy. Wierzchni pas wybitych zie­ (ryc. 54). tych nie m a j u ż torebek się od poprzednich trzech o jedno- wyplatanką przytroczenia n a 7,7 c m i z a p i n a n e g o p l e c i o n k ą z zielonego safianu ś c i e g o w a n e g o n a 3—5 cm, brzegu siebie n a b i j a n y c h pasów n a n ó ż , ani też wieszadła składające z (ryc. 53). Jest zapinany n a czerwony 128 c m , szerokiego utworzone d w ó c h k ó ł zdobionych a n a pocho­ kościusz­ . trzema ani pochewki 64 c m i spodniego — duże 2 przypaskach j a k dawniej, trzpieniach. 60 dużymi po dwa, aby za każdym hubkę na a 1 zaledwie człon, zwisa nóż, X I Xw. nastały nie wybijane safianu, na przedmiotów jego trzy półkola Ponadto pochewka szeroki mosiężnymi, zwisają białego. podręcznych trzpieniowe tego cm, Każdy ćwiekami pasa z jednego boku 112 trzpieniu. zdobiony jest jedynie czyli n a znajdujący Etnograficz­ Krakowie, z wła­ krakow­ okaz, kowskich pas pasów Muzeum n y m R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , p o w . P i ń c z ó w . B o t . I . K r i e g e r . mo­ kotulami też długiego o trzech pokrywają mosiężnymi, skośnie na okrętkę i jednego �T a b l i c a M Ę Ż A T K A I Z P A R O B C Z A K P O W I A T U Z II D Ą B R O W S K I E G O P O W I A T U B R Z E S K I E G O Wyk. Jerzy Karolak �koła wyszytego dzy tymi safianem kołami utworzonych z czerwonym. wypełnia ćwieków oraz u ż y t y jest j a k o pojedynczy zaś występuje w mię­ Unii safianu, rzędach takiegoż i sprzączki zaś występuje cionka zielonego i czerwonego z Przestrzeń równoległych ścieg na czterech tworzy pięć szlaki o zewnątrz okrętkę, wewnątrz podwójnego dużej inny który ściegu wypukłości. ornament: K o ł o zewnątrz safianu, a w ple­ środku gwiazda. I V typ 132 c m , u reprezentuje pas szeroki n a 9,5 dwurzemieniowy, długi a zapinany na trzpienie cm, 4 s p r z ą c z k i r z e m i e n i a spodniego. Z d o b i go pukłych wałków p o d w ó j n y m składające z safianu ściegiem zielonego, okrętkowym się aż z czterech aż pięć oraz trzy d u ż e ściegowanych safianem. się efektowna gwiazdka wyszyta rzemykiem po dwie ozdoby O b u w i e . ciem w N a owijano zimie od X V stroną w kształcie codzień nogi wyścielano do I posiadały na buciki Buty polskie obcasów, potem cholewę z — tyłu w za jałowiczej. tylko wraz aż poloki przegubie z przyszwą, nabrała cholewiaków kach na Powiślu waniu butów, kimi skóry o oraz uważano podobanie spalonej M a g i e r k a 5 robotnica wać, aby otrzymywano u Sew. drugie dobierała do na z czapki magierki mazak była oczko, aż do na wyższe kształtu 50 aż tj. twarde wszytym w wykonywano zaś z cholewy «smalić z w kierezji — p i e r n i k w Krakowie. jednego potem tak jako a stożkowatego futrowką Buty o w w buty tj. wyso­ skórzaną oznaczało mleku zezu- z naturalnym cholewki» roztartego na drutach dług. się od decymetry znowu go zależnie lub z pomocne sobie słodkim po­ kolorze zabiegać węgla ze krowiego. rozpoczynała do skórzane, szerokość. pończoszniczą oczek, niższe, włosia sęczki Parobcy upodobali czarnych. Stąd czapkę, lub ćwieki. nadto techniką Rotowskiego polo- huncwoty mosiężne butów R y c . 58. K r a k o w i a k daw­ w czerwonego napiętka od lecz była prawidle, jest Udzieli «robota worek skóry karbów, skórzanym piękne wykonana szew wycinana obrzeże bokach w mniej zakończyć suszenia — po był węgierskich z juchtu — posiadały się podkówki, M o ż l i w e iż reliktem jęczmiennej, co lewą obywały ich niskimi podkówkami, za buty góry śpiewano: butów i formowana paseczkiem Wedle razy, znowu Cechą cholewy posiadały się. Czernidło słomy wełnianych. rała nie dąbrowskim a łydek, zwanych wywrotkami zdobne obcasami dszewką Dawne od wysokie do część moczona Cholewiaki obu­ kuczbaji, 58) robiono kształt pożądany. nych safianu. połowy podwyższono. Przednia boku Przed 1820 (ryc. posiadały przeciwieństwie W garby. do to z szwem z boku. Buty r. z nitowane. sięgały ale W znajduje a lub cholewy, wywracane Podkóweczki bez boso. płótna wierzch. koła czterech 55). buty kłocią słomianą. X I X w. wywracane (ryc. chodzono z i sprzączki rombu onuczami wy­ przewlekanego kół ćwiekowych P o n a d to u na 1 2 5 32 oczek, szerokości, gładko, zaczęła» od dwóch c m do . robiła gładko potem Zależnie od Następnie nici dobie­ wreszcie zaczęła kierunku rozciągania kopulastego. z białych których oczka długości czapki worek ten ujmo­ worka podczas długi na 51 �70 cm nym folowano cebrzyku wełny w tj. wtłaczano drugi, a powstałą wywijano wijano podwójnie na tego tworząc many denka gwiazdką wiązania od różne w do Dzierążni w na zdobiona dolnej wymi niebieskimi, opasce i krawędzi pcołami, tam krótkimi, wysokie a w denka okolicach magierki o zwała Krymkami Magierka z Tyńca prostokątnymi (ryc. 57). W się zwano o czerwonymi walcowatym, i u magierek toteż b y ł o wiele. przechodziła ciągali na uszy i w M a g i e r k a nie ulegała zniszczeniu w spadku z szyję, na ojca na ogół syna. Nosili je z a ś ludzie starsi — sypiali w nich, niepotrzebnie R o g a t y w k a zwie się także k r a k u s k ą każdy składa trójkąty U 2 8 . na całym Powstaje prostokąta denko niekiedy 1 wydelikacając była przetaki», pow. licach u a rzadko Dzida Skadlu między magierka ułożona wypu­ R u d k a c h magierki (pszczołami) układzie były magierki z Obok nich płaskim, talerzowatym Odmian odzieży, i woźnice, bowiem a w czasie podobały zimna na­ się więcej ro­ Starsi «nie wychodzili z m a g i e r e k » , i narażając się n a zamieszkałym do si­ noszono niego U przeziębienie. przez K r a k o w i a k ó w prostokątnego dołu nawet trójkąta. obszywana była i z stąd których Zszywane czarnym ba­ białym. u czerwonej w Powiślu r. cynobrowe powiecie 1830 dąbrowskim charakter regionalny, każdego naroża rogatki piórkami srebrnej p o n a d czonym N a W kwadrówki rogatki na cztery kanty koło buskim zdobiono nadawano zachodnich k w i a t y i pęJc w s t ą ż e k . noszono Krakowa. cotkamy zwała p a w i m i bez i wyższe. W Ratajach na wygląd zuchowaty. rogatywki W ś r ó d oraz w do nich kutasek W oczka czyli kosami. bo na a spośród w pióra pawie, wschodniej Śladkowie części D u ż y m z ł o t ą t a ś m ą , p o d o b n i e j a k k o ł o r. 1870 w trzmielami. prawo, je a także krakuskom przywożonym pow. lewym żonatych u przez Bogatsi wiejskich szczytu miechowskim czarnym barankiem. Rogatywki noszono zawsze dół, przekrzywione Strojono jędrzejowskim, siwe. doszywając się z pawich. T a k czynili zwykle parobcy, 62 Żarnowów. o n a ze zszycia czterech p ł a t ó w p i ę c i o b o c z n y c h , i przystawionego Krakowiaków sztuczne buskiego w pow. nosili głowy obszarze kształt S z e r n e r (ryc. 16). flisacy czapki, a p r o s t o k ą t y jej o b w ó d . szarym, w tar­ posiadała K r a k o w i a k ó w wschodnich rogatywki były karmazynowe, przysadziste w kształcie i płaskie kogucie, rzy się z tworzą rankiem, «jak noszona suk­ pow. t y m stopniu, j a k inne części m ł o d y m gatywki, czapki barankowe, później zaś maciejówki. niska do różańcowatym góry denkiem z naszytą skrzyżowaną taśmą k o l o r o w ą , którą podaje W ł a d . ma- się W z pcołamy zielonymi. zakończone supłami. nie c z e r w o n y m i zwana elementami powstały zwała w Topoli np. i Szczaworyżu Skalbmierza z kształcie siebie 3 karby z wszytymi w stkami. była na wypeł­ nadawano Pińczów. ż a r n ó w k a roz­ niebieską noszona Chmielnikiem a Szydłowcem wełny. lub oczek Sadełko grzyba, za­ drewnianej. główki ozdób pow. nałożonych dzirlanda lub i nazwy. podobna dwóch z czerwonej czyli czerwoną ostatnich kształtu nowskim i buskim otoku formie ko­ i opaskę. otoku z y g z a k ó w tegoż koloru lub guz czapka denku a formę zewnątrz wałkowatą specjalnej tzw. zwykle gierkom płaskim na formy go Zależnie 1836 i , s. 164. jajowatej sposób brzegu podłuż­ zaś magierki wtłaczano k u dołowi, w o ten w podeschnieciu ciągając z techniki Ludu, Leszno biegun w u po Wierzch Środek c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . Przyjaciel mydłem folusie, jeden pulastą niała R y c . 59. C h ł o p i w prano czyli 1 2 7 . Czapka strojono na bakier z wierzchem przypinano tylko młodsi do niej lub chcący z ku- cały dawali też opaskę boku oko­ handla­ 5—6 sobie z bok lamy spusz­ piór nadać starszych trafiali się sporadycznie tacy, k t ó r z y jeszcze z pocz. X X kościuszkowskie z niebieskim sukienkiem a czarnym barankiem. w. �C z a p k i z sukna, w y w i j a n e . które rodzaju miały nakrycia filcowa głowy z W letniej czapeczka z K a p e l u s z . ciono je ze spiralnie. W k u miała dołowi. raz wstążkę nieco W piór pawich. nieco opuscki czyli krezy tych kapeluszy na I n n e nosili tymi strzyżonej wieś bure z boku do wełny piórami pawimi Inne czapki występowały żółta lub czarna z i m o w a dwie taśmy, które Dąbrowskim z i w krzyżowano sukna z i a we kształt, do we tylko Szerokość porównuje główki opasywano kopalń przy­ wstążką. części denkiem dołu, zdobne 1830 szeroką wschodniej czerwonym r. roboty przepasane raz u Krakowa. w nieco popielatą, i podobny część na ząbkowe. była niskie Ple­ układane lub wstążką okolicy pionową zgrabna się dłoni to tyłu pow. buskiego sukiennym i zatknię­ innymi. i w kształcie pod Zalipiu czyli uszu i się zwały czarną Gołębiowski tego Była skrzydłami. lub były miały w 59). warkoczyki główkę Wyjeżdżający muzykanci okrągłym, sporadycznie czapka w Podlipiu, czerwonego lub taśmą. jeśli wielgą okapą, z z żeleźniaki lub wywijane Wygląd (ryc. szerokość płótnianek, . tworzyła ząbki wstążką pilśniowe Krajnie, . lub na w 1 2 S dla, ochrony obiecajką opasywano do czapki 1836 zszywając Plecione okapa kapelusze r. i tyłu kapelusza wahaniom, Drużbowie barankiem, szeroką buskim celendry filcowe z noszone ulegała kolorowej g ł o w y . wysokim a 1 2 9 tyłu. 6. główkę z i wtedy z szłyka i z czerwcu, ściętego, pow. góralskich góry w Czarne typu kapelusze n a k r y c i a czapki z tegoż skalbmierskie wałeczkiem wozili niż w do b o k ó w mieli zapamiętałem» się z b o k ó w słomiane kapelusze «dawniej Przyjacielu L u d u a czasem stożka główkę kapelusze niższą, z przepasywali Letnie chłopi tych j u ż nie ścinanej w dudki, 4 Tuczępach wyżej. z przyczepką górze kapelusze kształt Starsi w tę czapkę k u w że ale i przedłużająca pszenicznej je zwykle zaś czerwoną. drugi lub Bojko, rycina podnoszono podwiniętą żytniej kapelusza spuszczona J . i kutasy, głowę lecie n o s z o n o słomy Robiono Główka młodsi porze opaską tyłu przedstawia czapka nakrywająca głowy. a Zanotował taśmy brodą, i małym a okrągłą, Posiadała zawiązywano Bolesławiu watowaną noszono u Baśnik zasięgu. piramidy. góry z ona tyłu niskie była to duży okap, na a sukienna, a po okapie. czapki, obiecajką, gruba, N a Powiślu wykonane bez bokach w całości opaski baraniej daszku. Kaszkiety z radlicą, wojskowych. Po D o d a t k i lub eleganta koniec z wieszanej tyczka przyszły s t r o j u wiejskiego, wiszący łubu, nich do tj. d a s z k i e m r o z p r z e s t r z e n i a ł y druciana do podobnie oraz noszono kapciuch z pęcherza rzemykiem, zakończonym Laska jak kaletka z N a codzień do roboty chodziły w koszuli, spódnicy i zapasce służył im na codzień Okryciem m a ł y m kabat na tytoń ciętego O P I S kobiety lnianej oraz w lub tzw. Żywność U pasa czapek lub lub zdaje się, o z n a k ą rogatywki, podróży poniżej zabierano pochewka na krzesiwa i żagiewki. wójta kolan do torby nóż, prze­ W zanadrzu z moszen baranich, ściąganą safianu. V I chustce, algierka do u zwisała oraz sakiewkę czerwonego S T R O J U boso była, baranek przechowywania R o z d z i a ł O G Ó L N Y na końcu biały ramienia. do świńskiego lub metalowe. wpoprzek kucotkamy z gałką szary podkówki rzemieniu lulki, rosyjskich maciejówki. m ę s k i e g o . pasa i wysokie na się na wsi jako w p ł y w K O B I E C E G O w trepach z drewna i białego rzemienia, gorsecie lub katance perkalowej. W melsonka tj. sukienna dłuższa katana zimie wa­ towana. dziewczynek była latem sama koszulina. W chłodne dni spódniczkę lub sukienkę. Matki więcej dbałe o wygląd swych córek wyszywały swym krezki zdobione nićmi czarnymi i czerwonymi zaś przepasywały fartuszkiem z barwistego dostawały kanaczkom a nadto czasem jeszcze żółtą k o r o n k ą . Koszulkę tybetu. 63 �Okrasą kibici wypuszczonymi dziewczęcej n a plecy, byty wite w małe kółka warkocze kwiatki wplecione we włosy, koszula z czerwonymi haftowana, wstążeczkami, przerzucony b a r k i b i a ł y r a ń t u c h p ł ó c i e n n y oraz gorset. D z i e w c z ę t a i m ę ż a t k i o d z i e w a ł y s i ę w k o s z u l ę w haft skim biały, biały Koszule lub ale w i te niebieski miały krezami Gorset bywał samego opięty gorsetu. przepychu. W stkach. I W sycowe zaś lorach. Wreszcie zapaskach, Utrzymywały hafty n a odziewały szlaku albo tradycyjne w oszewki z przypinanymi w kaletki lub organki tj. har­ kontrastującym z żółtej a gorsetu to dzięki główny kałamajki, w tanim fartuszki spódnicach ż e zasobne zdobniczy i i chustki. tego stroju W W N a tle rozkwieconych zyskiwała połowie na X I X w. jabłoni pliskami. w efektowne stroju. Dlatego Szewczyk. i i d o b i e r a ć do nich kolor barwistej białych ścian malowanych chaty dekoratywność koło w obuwiu kobiecym 1905 r. nie p o d o b a ł y buty nad trzewikami się n a wsi trzewiki. na Kobiety korkach. namawiane przez handlarza jarmarcznego do k u p n a tego r o d z a j u o b u w i a o b u r z a ł y s i ę : « C ó z to j o (mieszczanka) żebym K o b i e c y lub Żydówka, strój ś l u b n y . N a przez Powiślu drużki K o ł o r. 1870 d z i e w c z ę t a stroiły n a święto g ł o w ę w wianek z ruty, cistego gęsto wieńca, X I X 64 szychu. Drużki i żółta świecideł. korony i w piwnicy, z w i a n k a weselnego a n a jego zmarszczona tuszków i przechowywanym Dąbrowskim twarz zasłaniały, szczycie, zaś miały wstążka, Dziewczyna wstążek. W gulonka trzewiki k u p o w a ł a ?». którego chustką nie przykrywały. P a n n a m ł o d a szła jednak d o ślubu w efektowniejszym uwitym czarne katanki sile. przeważały pow. b u s k i m jeszcze kolorowym ko­ białych strojnisie n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z a c z ę ł y w i e s z a ć p r z e d białą s p ó d n i c ą z b i a ł y m haftem z bogatym haftem chu­ różnych aksamitnymi temu, akord o zapaskach i kwieciste haftowanych z funkcją świecidełkami i zielonej kwieciste wzbogacając użytkową spódniczkach, przyszły kretony białych z R y c . 60. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p i o n o w o . D w o r y k . O ś w i ę c i m i a r. 1850, r y s . Z d z i s ł a w zapaski lub czerwone i bu­ karmazynowy. to strojowi wiele efektu, tybetowe, zapaski, obok pińczowskim gorsety upstrzone spódniczki jeszcze zdobną pow. miechowskim nich zaopatrzony Nadawało się j u ż w stanowiły zamiast barwy jaskrawe w często i w fałdowanymi. aksamitne przeważały chodziły brzeskim dekoracyjnym, czarne noszono się jeszcze dolnym lub kwiatki lub paski. Potem niewiasty młodsze w lub leżące płasko na zewnątrz. nastały pół. X I X w. to czarny i czerwony, niebieski, elementem stroju kobiecym G d y starsze w niebieski lub granatowy nowym (z perkalu) w i stojące sterczącymi stan także czerwony leżącymi sukienny z fałdkami szczelnie lub kołnierzyki doszywanymi monijkę pow. dąbrowskim przez spływały wokół podobnie j a k w wianki ze z z a której aby nie zwiądł, okolicach sztucznych wychylał skozacona, zunacona ślubnym stroju w. radykalne zmiany. Wieś przyjmując kolorowe kobiecym byłoby kwiatów. trzęsła Koronę z przeskocka od warstwy mieszczańskiej które nawet się kiść się zaczęły zło­ tworzyła listków, nie miała wzorce wianku, widziane. weselną drobnych uwidoczniać źle wstążki, Krakowa, się wianek czyli co kwia­ prawa z piękna i do k o ń c e m mody, �R y c . 61. K r ó j koszuli z przyramkiem marszczonym p o z i o m o , rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. O. o. R y c . 62. K r ó j k o s z u l i kobiecej « z k a r c z k i e m » , rys, Z d z i s ł a w odrzuciła płótno paski. różnych wsiach, się zaczęły kobiety W jawiać w Topoli, tradycji z w pow. panna oraz w młoda welonie barwnej, skimi i a się trzewikach ślub kwiatowymi, do białym odległych ślubu z ryszką czarnych. z po miast i większych Koło 1 3 0 , kremowej, wstążką kremowej, niosły linii 1900 lecz w stał mirtu, w chustce ślad który wedle niebieską kremowy. lub N a niebieskiej kremowej za po­ kremowej obszytej różowej zc- Paradowa bluzki a i kolejowych niejaka się kolor w dzieci — spódnice stroju, różową, gdzieniegdzie w gałązkami welonu r. wełnianej i reprezentacyjnym przypiętymi Końce batystowe koszule, krakowsku przepasanej sukni i wiejską. spódnicy Modnym w od m o d ę nie kloszowej rękawów. szła z drużki naszytymi asystowały jej nadal podobnie konwencjonalnymi białej . i z muślinowe jedno­ zwyczajami miej­ pańskimi. Niemniej kach szyi przyjęła bardzo brała się: rzutkami wokót a rewolucjonizujące składał drukowanymi ogół nawet pińczowskim lokalnej koronką stroju ślubnym, Szewczyk. jak normami, i w strojach k r a k o w s k i c h tzn. zapaski wstążeczkami przyjmując do w fałdzistych kolorowymi, czerwonej przy spódniczki — spódnicz­ czym zapaskę kierowały białą, a do kolorową. Zmarłych Chłopu odziewano dawano białe chusty lążkami i kładziono kładziono w magierę płótno. na głowę. tzn. fartuch z szyciem, pąsową chustką N a głowie «Kobietę — wiązano jak takąż koszulę podwiązywano wieńce na trumnach, jako białą Bogatym znak w J. Bojko — i białą chustkę, brodę. n a g ł o w ę wieniec z ż y w y c h k w i a t ó w albo takież szmatę pisze pod wiązano z robionych, panieństwa. węzełek ubierano którą w z przodu. kościelne był czepiec i korale. a tak kawalerowi jak i Panny z sze­ Dziewczętom odziewano w pannie długie chustki, których k o ń c e j a k niemniej rozplecionych warkoczy w y s t a w a ł y z trumny na zewnątrz m Płachetkę do kościoła, zmarłej, gdzie haftowaną służyła do nićmi złotymi, karmazynowymi przykrywania mensy lub białymi ofiarowywano . ołtarzowej. Strój krakowiaków — 5 65 �Zachodziły Np. we ciennych zaś jednak różnice Włoszczowicach skarpetach dawano ubranie i zmarłym na w zwyczajach a na nie małżonków koszule, drugie pogrzebowych pińczowskim czapkach, dwie codzień, w po w. dwie 1 3 2 święto chowano spódnice S Z C Z E G Ó Ł O W Y dawniej ciasnocha konopna X I X pow. w. w zgło, giezło, lana, lub pińczowskim mych ciasnochach, n o w ą tzw. barchankę lub z Dolna jej część w Przód twarz po baji. 1 3 3 czecheł biedne pasie to miejscowości. lecz ślubnych. zaziemskim Bardzo dawnym w W życiu płó­ Kijach mieli zwała do pracy w zimie jedno polu — płachetkę, co z sa­ dwóch rzecz na dolną część ściśle do stara, koszuli. za ręcznik, przylegała w barcha­ zgrzebnego. parciak, najczęściej ston zwana upału wykonana była połowie ciasnochę łydek z płótna tyle zaś nadołek, bo przypadał ciasnochy, w podczas zaś nosiły do p o ł o w y koszuli Jeszcze dwuczęściowa, pruciok się typem długa. W koszula za ścierkę, część od butach, K O B I E C E G O . kobiety Była kobiecie Górna w wieńcach w samodziałowego, troczkiem. w południowych umyciu. w aby S T R O J U płótna północnych prucioka służył doraźnie ocierała zależnie V I I pasa z lepszego, a od pasa powiatach ordynarna, darta, pruta — w grubej g a t u n k ó w p ł ó t n a : od szyi do z chodziły przewiązanych O P I S chechło, uszyta itd., — zmarłych . R o z d z i a ł K o s z u l a , grzebano w który pachwin, R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o l o w e g o » z K a r s , pow. D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) . pruciok zaś był luźniejszy. żowanych ją przez D o jej i zeszytych głowę, była poziomo oraz kontrafałdy zanadrzem, tym, się pasie obciągając a się cm, brak należała z na trójkątną o oszewką. zakończone typu lub rękawów należą dołu ramienia do wokół ramienia szyi. ta z z powstał otworem Kołnierzyk pasie miały i około na 40 z ramiączkach przodu. była skrzy­ Wdziewano Rękawy 60). marszczonym nie na wokół u a pionowym, szyi wycięta, na ramionach k o ń c ó w marszczone Rozcięcie na a pachą wreszcie bez kołnie­ prostokątny i zapinane przodzie, zwane guziczkiem. 0 około 50 cm, charakterystyczne k a r c z e k tj. j e d e n p ł a t p r o s t o k ą t n y , szyję, niski, Cechą przyramka, n a r a m i o n a c h , a nie p o d falbankową. lub (ryc. z przyramkiem ćwikle, były pionowo. przedłużeniu piersiach c m szeroko posiadała tu tzw. marszczonym wszyte karczkiem. długie na guzik pionowym przyramka, oszewką listewką koszule na podwójne, przy kołnierzu. u w długości pachą zakończone było przyramkiem, przedłużeniu Pod na dołowi. z kontrafałdów koszula że z połączenia przyramków od wszycie poziomym ziabką wstążeczki i zapinanych k u koszula i n a piersiach. Koszula z wąską czwartego zmarszczki 66 w czerwone D o szyi, typu 70 był na ramionach na wąskich skrzyżowanych odnosiła około wszyte a jedynie przyrąbek na a (ryc. 61). C e c h o w a ł y j ą p r z y r a m k i rękawy rzyka, na wokół trzeciego Ston zawieszony tyłu, zdejmowano typu długość marszczenia D o a drugiego z dzięki stojący czemu (ryc. 62). m o ż n a N a ogół było ciągnący zlikwidować koszule robocze, �lane, były niskim teczne, haftem w ogóle w. wełną pąsową 1 3 4 wane . N a były minową które w na świą­ krótsze i zdo­ czerwonym miechowskim. lewym były haftu zaś łub np. na jedwabiem k ó w Koszule były jak zaś poł. X I X w ó w pozbawione białym niebieskim, W i kretonowe, bione i długie, kołnierzyku. brzegu haftowane Wisły u ręka­ karmazynowym lub u ba­ kołnierza i naramienni­ Powiślu Dąbrowskim bawełnianą wyszy­ nicią czarną i kar­ na przodach a nadto na krezach, przypinano do oblamówki kołnie­ rzyka. S t a n i k Zwykle niki należał do ubioru nosiły szyto z kaletek lekko a starsze płótna, tonu, także z podobne go do flaneli. gorsetów, wcięte, czasem barchanu kolorowej posiadały roboczego. kobiety. Z tylko zapinały się przepasywano nadto szyi, obdziergane u krajką nieraz w lecie i u do bione. roboty W niekiedy dołu. polu ubiegłym koszulę. wieku W staników nie B i e l i z n a wsiach były lowymi rze buskiego z haftem w a niektórych majtek r. zaczęto 1920. D u ż o się długimi płóciennymi lecie. N a wdziewano białego (ryc. flane­ lub haftowaną nieraz k a f t a n i k i Wdziewano znaczyło czyli b r y t ó w nej. bez D o gorsetu nadać tzn. po swej figurze zszywano aksamitnego obfitość wprost noszono w dzięki temu, podszyta Obręb ten nicę jedno że od rozszerzał Stąd spodu były spódnice z pasie. o b w ó d obręb prętami półko Spódnice w pasie, dwie i trzy celem marszczono ją gęsto usztywniano K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , pow. B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) . wcięcia stąpną kościele. R y s . 65. koszulę płócienka, pól w po­ baty­ z falbanką u dołu i zdobioną białym 66). S p ó d n i c e . roko» W lub barchanowymi halkami w przodu szyte koło posługiwano zimowej, stowymi z wschod­ noszono. dopiero wcześniej zdo­ zastępowały północno-zachod­ s p o d n i a . pow. używać wokół używane nie niej części o b s z a r u k r a k o w i a k ó w nich dartą rozkroju, Staniki w były przodu, ząbkowanie, z a n a d r z y tj. p r z e d n i e g o a Szewczyk). guziczki, z materiału. Z d o b i ł je haft biały z a R y s . 64. K r ó j gorsetu z Z a l i p i a , p o w . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w zamiast pasie na je kre- kształtu że falbankę. W Sta­ lub przodu posednie takie kształtu. A b y spódnicę była czerwoną grube fałdy tj. w była suta, miejsce, świętalne, a które w do Niekiedy zakryć zależności płócienną n a naśladując miała lub układały gdy się szyto j ą z kwiaty. A b y kostek 15—30 sy5—7 czar­ zaś była się same szeroką. kobieta dworskie oszczędnościowych od «Ubrać granatowej że «stała jak dzwon», zwonowe. zwano lub zieloną w sięgające krochmaloną listwą jak obręcz, wiklinowymi. Ze względów i spódnica figury. szerzyzny matecii jednobarwnej, D o ł e m spódnicy uwydatnienia bujności uklękła krynoliny wszywano w spód­ zapaska. materiałów białe «lane», «baweł- 67 �nice» i zwane mazelonki, cięższe, kiego, wełniane, kamlotu. Skalbmierzaków «bawełnicami» wełniane lub z X I X w. białe, ba­ haftowane do­ galonem szy­ nich nastały które perkalu nego pocz. nazywano w plisowano. lub północnych ozdobione Po kwieciste, ślicy z mięk­ batystu U spódnice, chowym. zielone kretonu, przejrzystego ostrego łem z tybetowe okolicach Szyto też prążkowanego rzutkami kwiatów W i ­ spódnice lub usia­ n a tle bia­ łym, kremowym, bladoróżowym błękitnym — Krakowa. D o skich podobnie spódnic żowe, do ż o w o białych lub wane. białe Były kowe tj. też z nianej w ogłoszenia były zdobnictwa, jakie znamy u Z k o ń c e m siarką tj. w i j ą c ą perkal rową zadrukowany spódnicą, haftem białym lub w na zdobny sza cm, od wierzchnich różową atłasowe miastach spódnicy krepiną kwieciście. zwykle «fartuch», 25 D o w nowotarskich Krakowianki się w ę ż y k o w a t o ziabki kupne. ogólnie góralek X I X wieku O d w wstążeczki. zaś halka. haft dołu biały wierzchniej, toteż wystawała obdzierganych lub tuchy przednie szyto z p ł ó t n a lub perkalu, lub drelichu dając obramienie dołem Wiązały się na konopne związać sznurek, gdyż go uważane złośliwych było za 68 haftów i lub szeroką perkalowej je ta te odnoszą ręcznie kilkoma rzędami lub zwała miały itp. C h o ć się do stroju się n a 3,30 m wsi stanowiąc naszywek z listwę, jeśli nie szyto z miały źle wróżącą kobiecie, a Pod ale tj. kolo­ zwykle częściej a dolny szlak ona nieco dłuż­ u jej spodu kolorowych rozporka. Wdziewając wybijanki spódnik, szerokości, spod jedynie nazywano zdobioną Była typu polskich. szutaziu. zęby z dziurek wstążeczek. sifonu l u b b y ć haftowane fartuch, starano się fartucha podobnie j a k zapaski lub co ośmieszającą, «far- takimże dołem należały też białą, z cienkich nici. niej, kwiaty niebieskiego spódnice z robótką lub «spód- w miast czerwone Zalipiu wymy­ urzędowe wzmiankujące o wielu obszywały świąteczne zaś i weselne przyszyte do rozwiązanie rzecz u brzegu. się dobrze gorsza nabawiającą ją Far­ kartonu zgubienie na napaść a kolor tych spódnic mamun. Białe fartuchy wdziewano widoczny białych zakładki trocki Spódnica i wyprągania tym mieszczek zdobionych zdobiono zielone Fartuchy w o do tego samego oraz nie połowie sposób też innego rodzaju krepinami, które spódnic kwiaty I weł­ Spód­ istocie n a l e ż ą one naddunajeckie albo 5 w w wyszywanym», wzmianki obszaru ziemi krakowskiej, w 3 koloru szychem południowo-zachodniego materii szychem wyszywanej», tuchu kaftaniku. 1 białej błę­ kałamaj- spódnice ślny, j a k świadczą R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m ró­ — zapaski fabrycznej zdobione żółtym ró­ białych paski jasno-barwne. w. niczce niebie­ niebiesko-prążko- nice k r a k o w s k i e X I X koło zapaski lub prążkowanych kitne lub dawano różowych lub jak był przez wyprągi na spódniki szytych różowe, zapasek zielone lub czerwone, szyfonowych. �Z a p a s k a . N a fartuch wdziewano od zapasek kolorowych. figury, a nawet wąski pas poziomy. niżej. Zapaski ozdobą były nich były cenione były koło 1910 r. hafty więcej U hafty D o używano sięgała biało ich nicią do celów był z tyłu tylko wąski ona do sitka tj. m e r e ż k i , czerwoną haftowanych lub lub k a r t o n o w ą , zwykle hafty kolan, zwane u pas pionowy, starszych zaś do na Powiślu białe lub czerwone i błękitną. szytych Choć uważane z kolorowych reprezentacyjnych szerszą 3/4 fartucha, z a s ł a n i a j ą c p r z ó d np. do figur Dąbrowskim i czarne. za do boki dołem łydki, G ł ó w n ą wyprą- Dawniejsze staroświeckie tybetów, i i a pół częścią stroju K r a k o w i a n e k wschodnich. X X wieku dotrwały wykonane od strojniś oraz szyfonową swą szerokością były najefektowniejszą bogate giem lub w y p r ą g a n i e m . od białą zapaskę ona skutkiem czego z całej s p ó d n i c y widoczny dookoła ich Pokrywała dlatego obrazów — jeszcze podczas procesji. R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej z a p a s c e o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , p o w , D ą b r o w a , n a p r a w o k o b i e t a w stroju z M a r c i n k o w i c , pow. Brzesko. 69 �R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , pow. Haftowane tiulowych haftowane Czasem szyte czyli zwanych zwane zapaski, firankowe też otrzymywała lub fartuchami je dziewczyna O d Białe zapaski granatowego w 70 zginęły Wyparte dość zostały w białe kropki ja od fartuch Jasinka i to kretonowe oraz białe w tj. pracowicie sita), były darze wcześnie, przez (od niezawsze M a m rzanami. procne jako sitkowe wykonane, używanych dziełem do ślubu wykonanym kawalera, jak o tym Brzesko. ceniono (ryc. przez ich m ó w i więcej 71). od Zapaski właścicielkę. pieśń ludowa: ząbkowany darowany. nawet zapaski na terenach koloru paski różowe, sąsiadujących cytrynowego, niebieskie lub ze Sandomie- pomarańczonego, fioletowe. Kolorowych �zapasek na nie noszono do nich był drobniejszy białym, wszytą G o r s e t y . ciane białych od falbanką N a pleców szyło rebki albo (ryc. też ich na z trapezowatych a a składa Podszywano składał je kierunku odbiega od się łącznie zwanych z się z 3 części, drelichem, zwiększenia i Nosiły który przy czym zwano klapek różniły je dziewczęta mawiano, przody, szklanymi że i Krakowskiej. tj. 1 3 e , koralików, stowe i sklepy. w granatowego zików 10 c z ę ś c i tj. d w ó c h kaletkami od kształtu nad ty­ nazywanych przodów, układającej szma­ się dwóch się w kontra- kieszonki lub to­ plecy wycięte były z jednego k a w a ł k a (ryc. 64). Rozwój Najczęściej kroju wszywano każdą były z umiała», rękawy każdej a potem wstążeczkami, kaletce kilka skalbmierskich szło panieńskie się u b r a ć «po obszywała obręby lacetką, ząbkami, centków inną głównie tworzyły wypukłą Zwykle chciały szedł nieraz oraz drogą, 80, były więcej krakowsku*. «ceregielami», obramkę niż aż opaskę. błyszczkami szutaziową. zdobnictwo za- tutaj odpu­ trzymał sukiennego, rzędami gu­ guzikami kaletką. Sukienne lamówką jak gdy ale krama­ stragany trzema zdobnictwem. haftowanej, 23, pajetek) Najdłużej z gorsety gorsetów ich Czechach perłowych i trzema mione noszono Ziemi (czyli się tutaj typ d a w n e g o — na gorsetów którymi zarzucali koszuli na stosowano wyrabianych czescy dając części metalowych ani rze Nie siebie do wykroje zdobnictwa chodnio-południowej blaszek haftem gorsetów pasie falbanki też ćwilichem. tj. kaletek. «każda źgała, plecy paciorkami, Zróżnicowanie nędzy święto innych wzór koronki. kroju się od niż krojem ogół naszytymi, obecnie u ż y w a Więcej zdobiła z aby też atłasowe, n a siebie p ł a t k i s u k n a w r a z z p o d s z e w k ą N a dobierane, falbanką skutkiem czego z a c h o d z ą c e strojne. tak je z a k ł a d k a m i dołu albo i doszytej w płatków u one lub materyi tj. p e r k a l u . N a lub czarne o g ó ł nie ramiączek Były Zdobiono materiału, się z płótna obcisły, oraz spódnic. 65). D r u g i typ w pach lub na spódnicy. samego granatowe Krój S t a n ich jest i d w ó c h fałdziki tegoż przeważnie betowych i aksamitnych. krakowskimi. m o t y w ó w z codzień tj. sukienne, fartuchów obra- sukna czer­ wonego. Rozmaitość zdobnicza wschodnio-krakowskich na. N a północy się gorsety rzeżuchą a kaźmirku, robi sznuruje przewlekaną przez wzdłuż zapięcia tasiemki nej. różowej, W wiślu sety powiecie buskim dziurki, W bramuje żuchą zdobi Stradowie dwoma w gor­ zdobi czarnego aksa­ pow. aksamitu Z się Po­ i (ryc. pińczowskim gorsety z czerwonego lub ale w na i koralikami Topoli w i i czerwo­ i tybetu zębami szelążkami naszyciem szyje kwiecistego zapięcia 64). zdobi zielonej Dąbrowskim z mitu, ny znacz­ Morawicy w o k ó ł wykroju na rękawy i z przo­ du u z w gorsetów jest brązowego się c z e r w o n ą rze­ szych i paciorki, nosi się gorset czar­ rzędami srebrnych R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , p o w . Dąbrowa. ?! �i złotych g a l o n ó w i obszyciem nej tasiemki. W sko gorset czerwo­ Sladkowie pow. B u ­ czarny z aksamitu lub czarnego tybetu zdobi falbanka w p a ­ sie l u b k a l e t k i , o b r z e ż o n e tasiemką, pozłocisty galonek. setu czerwoną u rozkrojuzaś na przodzie Koralikami tego s i ę nie zdobi, a gor­ nosi się go także na białych bluzkach. Zasznurowuje się siemką i go do dołu czerwoną przewleczoną związuje przez u góry w kokardkę. Gdzie indziej z n ó w zdobi się p ł ó c i e n n e sety kolorową motywy bawełną (ryc. 68). W w ta­ haftki gor­ kwiatowe powiecie brze­ s k i m były gorsety p r z e w a ż n i e nie zdo­ bione (ryc. 65). Szyto je z symetrycz­ nie rozstawionych czerwonego też z lub brokatu szywanego K płatków sukna niebieskiego, lub albo adamaszku krepiną i ob- szychem. a f t a n tzw. k o ł o w y , który prze­ szedł do stroju p i ń c z o w s k i e g o i brze­ skiego w gorsetu, szyją w (ryc. 63). W duże R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j zapasce Karsy, biodra. środkowa, każdą w tylna kaletka wyodrębniała przyszywano; guziczek motywy kwiatowe, K a t a n a jako okresu renesansu była z dziste zakładki. kartonu Jako zapięciu Były Topoli to j a k b y i z nieco rękawami, innego w dłuższy omal była w wykładany, dwojakiego rękawy co i spódnice. całej z jako spadek Katanka N a d kaftan po stroju świąteczna leżący, a do szyta pasa fał- rękawami. opadający, szyty (ryc. 69 n a tylko haftowano Polsce, zdobiono kołowego sąsiednich. przodu d o ń kaftany siebie, czerwonego. się k u d ł o n i o m wtedy za sukna dodanymi wolno kaftana one dwóch kołnierz jego z i 70). kołnierzu 5—6 Szyto półek go też oraz końcach X I Xwieku. Posiadały kupnymi. długie rodzaju: wcięte pow. pińczowskim materiału, w czerwone, gorset a Z nie ozdobiona. obszerny, zwężającymi wełny. aplikacje z miała kaftan brzegi zwykle do obszywano Rozwój 23. Z a c h o d z i ł y nakrywająca występuje materiału, lub koronkami do kolorowej podbicie katanki jest lub się, jako n a codzień baji, 9 zdobiono kobiecej odzienie z tzw. wizytki lub kaftaniki upowszechniły kołnierzyk ziczki. Jest Odmianą haftem B l u z k i mego . barchanu rękawów w przy typ odzieży 1 3 7 lub sukna płótna, one a — oraz strzępek czarnej l u b niebieskiej K a f t a n . z klapek był a takich samych gU- ziczków, jakimi ilości pod przechodził płatki, które n a ­ sukna, Używano męskie. szedł w kierunku zwiększania wycięty pasie Szyty niebieskiego Ozdoby pow. D ą b r o w a . podobny był do trapezowate krywały z X V I I I w., ale mniej o d e ń w pojawiły D o ł e m i z tyłu pasie się one się na wsi z k o ń c e m trzy fałdki, i wolne, letnie dopiero nie wpuszczano a zapinały po ich w się z przodu i zimowe. 1920 r. Szyto spódnice, na gu­ N a wschodzie ale je z tego wypuszczano np. sa­ n a wierzch. S w e t r y dełkiem 72 i swetry s e r d a c z k i . z wełny N a Powiślu pozostawionej dąbrowskim przez po I wojnie N i e m c ó w w światowej magazynach. zaczęto Szyto robić szy­ t e ż serdaczki �z sukna, w które duże zdobiono motywy haftem kwiatowe, rowane na malowankach w izbach na Powiślu (ryc. 67). S u k m a n a «dzika». W e dniej części kobiety pow. takie granatowe zdobne w kolorowe wego pochodzenia mężatek, kna jący u że poły czy z 0 32). do stroju w skład Szyty z su­ t y m różnił się posiadał kołnierz i takież Cechowała gęsta dej (ryc. przedniego jedwabiu, u ra­ wojsko­ wchodził czerwony rozcięcia dzikie, stronach pani młodej. rękawów. nach zw. wisiory granatowego kaftana, nosiły mężczyźni należał stąd wyprawy jak obydwu mion Ż u p a n i k , wscho­ buskiego same sukmany po wzo­ ściennych kłapcie go po grzywa a wzdłuż obu stro­ strzępionego u dolnych naroży ogromny łukowatych przewadze od sto­ motyw każ­ zdobni­ naszyć i haftów amarantowych nici jedwabnych. K i k l a czyli płóciennica nie różniła się kobieca krojem od męskiej, była tylko więcej strojna o d gicznej ją z analo­ mężczyzn. Szyto płótna lub sukna. Letnie kikle były z odzieży białe, płócienne, zimowe sukna ciemno-brązowego, Krakowa W zaś zimie nawet wdziewano koło czerwonego. je wprost R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e pow. B r z e s k o . na koszulę. Noszono je nawet do ślubu. Były krótsze od spódnicy, wione miały kliny. K o ł o ciami oraz naszyciami z pinały się na haftki S u k i e n k a radna szata białym a oraz na w i białe lub małe 48 nie z zasznur owy wały przyjaciółką też sukna D l a formą zdobione. W kobiety kołnierzyk i z średniego stojący, w miejsce był rękawów on jasno granatowego rozkroju, końca wzrostu niebieską miała była i wyróżniający są W kobiety chodziły czarnymi wsta­ wyszy- kłapciami. Z a ­ po r. kożuszki po u cm 1890 z staropolska, pa­ w użycie w w wyszyta tylko kołnierza obwodzie niebiesko nastrzępioną niżej ko­ lamowane była z przodu grzebykowato starsze niewiasty 30). kożuchy wełną a Sięgała nieco z gromady nosiły (ryc. «opierzona» oraz u wysokości, Przeważnie krótką domu dołem rękawów jedwabną niedościgłym to lub zielonkawego, rękawów, 112 wyłogi wstążką marzeniem sukienek weszły wcięte, od pasa były czerwonymi podwiśką żartobliwie szmuklerskiej roboty. pasie ich metamorfozy zimie końca pięcioboczne Strój ten kosztowny biednych u zdobione pasa, a od pasa z tyłu suto f a ł d o w a n a . potrzeby tyłu a a w pasie n a przodzie rzeżówką. lub błękitnego, obcisła do niebieskie c m frędzelkr. bogate. K o ż u c h y . i Była posiadała Ostatnią z zwana kobieca m. długość to 8 Sukienka dla p a s a 2,82 lan, 3 sukna czerwonego albo lub szarym barankiem u przedniego 1 kieszeni. u 1 kołnierza i kieszeni oraz kryte suknem, pokryte barankowych czarnym serdakach, szuby. suknem zapinanych tyłu. 73 �U c z e s a n i e . nając od kocze, które Dawnymi w laty w święta strojne w barwionego czem, lub włosy krótkie. wała ze tonu lub a podczas dół albo dziewczęta w. X V I I Rozkostrzewiające i starano słoty cm, ciężkiej także części z w grzebieniem, splatały na głową jeden okrętkę odkrytą, kwiaty lub z Po się k o ł o tyłu się, zwykle z m a ł y m włosy wykonane kędry tzw. war­ głowy. zaplótłszy sztuczne ucięciu warkocza podczas uszu i z tyłu zaczy­ dwa Z w y c z a j ten zaginął z p o c z ą t k i e m ronki W w spodem pow. trójkąt z X X per- wieku, oczepin nosiły smarowano tłusz­ skutkiem, ukryć je pod do czepkiem itp. do okrywali się także W a (ryc. 71), po I I poł. X I X w. z kre- przekątni pasterze 6 c m letnia, powsta­ i pasterki ornamento­ od-brzegu, a także obrusem. pojedynczej szerokości go do gorsetu obwiązywały tj. 60 od lub sukienki. Zdobiono mężatki pracy, a i wiązane rogu pod także brodą, opadającego cm, święta a długości na ramiona katanki, nigdy go często rańtuszkami zaś białym do haftem, czepce, tworząc w czasie do na chłodu kościoła lub niepogody wiązały je w karczek lub na chustki tyle g ł o w y podwiniętym na rogu, co krepoty­ zwało na kuper. wynosiła Wszystkie 3 m, sztuczny. 75 x 75 kwiatowe, k r a k o w s k i e pasówki na wielki widok, burdysówki z w o k ó ł prastara, x rąbkowego tiulu. Z a r z u c a n y b y w a ł lub to podwójnie—-albo zdobione. Noszono żupana złożoną była wymiary 2 haftu o odległości o lub ciała, dymkowego, były był szalem części posiadała Płachtą także rąbkowego wiązaniem chustek ją pińczowskim nosiły tylnego buskim nas chustkę świąteczne jak i mężatki. węzeł Mężatki U prostokąt. Zwano zwierzchniej np. złożone pow. koronki. z płócienka wydatny Wielkość tywy okrycia górnej świecie. szlakiem amarantowego dziewczęta koronką. pod w do Łoktusze 9 c m z w zwany też płachetką, przez C h u s t k i . szwu — lub chłodu. obszyciem czołem tonowe służąca znana na szerokości p ł ó t n a lnianego, wzdłuż odzieży także licy dwóch wykonany zarówno nad kobieca Radłowie R a ń t u c h , 200 służyły cm. Były chustki pąksówki, lub białym do to galicjańskie prostokątem przykrywania bawełniane w głowy. drukowane siwe, środku w muślinowe a z czerwoną Sprowadzane były mo­ ko­ ramą z Czech Austrii. Drugi rodzaj chustek służących do nakrywania górnej jesionki, kaźmirówki, szalinówki, tybetki i derowe. T u r e c k i e z m o t y w a m i p a l m e t strzępkami, s ł u ż y ł y o d ś w i ę t a i n a c o d z i e ń , a l e n i e d ó wełniane po prostu typ chustki der owej w y s t ę p u j ą c y jedynie w zwana oknowata, s ł u ż ą c a się okien od czeski. czyli krat Kraciate noszono je w W i a n e k bukszpanu lakiej 1 3 9 rozpuszczano wianek i okrycia zarówno zwano uroczystym z w pow. pasów ciała w tureckie, perskich, obrzeżone kościoła. B y ł to na codzień, jak i od czerwonych, i dni bawełniane święta. zielonych zwały frandzlami to się czyli francuski. Drugi to wełniana N a z w a jej i białych. żukowskimi, brzeskim chłodne — grubsze wyrób brzeskim i dąbrowskim, tarnowskim przystrojeni sztucznych kwiatów, Przymocowywano na ciemieniu głowy, nędzy, pow. części chustka wywodzi B y ł to wyrób gdyż najczęściej ruty, barwinku, Żukowicach. był . do utworzonych chustki lub gwiazdki pinano nadto we pannie go do młodej a aż do Wito drżały nad czołem. koroną na dziewcząt. których włosów opadające warkocze, głowy wśród a uzupełniano wstążki go Wianki ślubne ze świecideł, p a c i o r k ó w pasa. włosy W dzień rozczesane ślubu u bierzże Wdziewaj się, n a d o b n a na dziewieczko, się ruciany wianeczek, maszli złoty z pozłociste kłosy, blaszki wito z ruty, przy­ pozłocistych i wsze­ starożytnym zwyczajem wierzchu głowy nakładano śpiewano: A 74 dwie układały chodziły warkocze pozostało. czyli płachta albo zdobiono i na potem od barchanu. Noszono ją zawsze jako wano je w i w ku tyłowi odziew zeszycia trójkąt się kwiaty, w a chustką. Ł o k t u s z a , a i spuszczały i uroczystości żywe włosy wierzchu głowy, pierza lub kupnych błyskotek. zaczesywano zwierzchnia w rozczesywały środkiem tasiemką wplatanie jednak wstążek mężatki i mężatki zrobionej związywały warkocze kalu, Dziewczęta ścieżki, brać pas. �C z ó ł k o . było Oznaką panny czółko konane zwane przez kolorowego dłami, z włóczki 1 4 C z e p c e . święto 0 chustką białym, czepiły a na płócienną na Powiślu dą­ haftem czerwo­ wiązany i z każdorazowo nakła­ na głowę jak czapka. starszych mężatek żowych lub gdyż je się białych lone, materii, tiulem, siatkowy. C z e p c e tezse ( t ę ż s z e ) t j . krochma­ cetyną je kolorowymi Technika wiązania różna — zazwyczaj giem parafii. czyli wiązaną, krotnie Zazwyczaj ż o w a n o Zwało W każdej zawój bez okolicy czenie). Woli n a czole, chustkę że z bokami tyłu w mowane z wyrobiły w z tyłu tył i tam je sześć kokosie, w kogutka. wiązano w tyłu samo kłódkę upinaczka koniec lub albo na sobą Lubiczku, Ujściu dół, krzy­ wałek opa­ Krakowiaków występował i Zapasterniczu odwiocenie Jezuickim, nie chustek chustki, obrecke wpuszczała Żelichowie głowę. wiązano (odwień- Woli chustek Żeli­ w ko­ chustkę z frendzlami, gdy nią zastępo­ białych rogu U Zdrochcu czyli n a i Karsach wiązano wiązania krótki za Kłyżu, i kilka­ na w pod czepków. Marcinkowicach Hubenicach moda kark z potem spuszczano jej w t y k a n o praniu i wiązaniu Pałuszycach, tak opaskę a końce Otfmowie, językiem Zalipiu, a W krzyż, a czepcowych końce (obrączkę). końce G d y opaski bokach węzła ponad czołem, jak skrzydła. Zwało w polegała opaski były zawój na przerzucano chustki albo bra­ ułożyła kurki s i ę to u p i ę c i e m w 70). Czepiec dzenia węzeł, na opaskę, którą nakładano potem w zakrecke. na głowy, na tył głowy, Przybysławicach, Ostatnia koronką, składano czoła tj. d ł u ż s z y m opuszczano brzegu w Gręboszowie, wiązaną. na środku Gręboszowskiej, lecz wyprasowaną się specjalistki w czyli upinanie je tak, że sterczały po (ryc. na Biskupicach, Natomiast chowskiej, wano w rogów wyrzucano czubek, czub, i przekątni, tworząc wałkowatą wiązano chustki z klapką wiązano gutka chustki s i ę to w naddunajeckich ukrochmaloną wzdłuż i oko­ zasię­ czepcową upraną, karku szcze­ od Chustkę ją była ale w zależnie trójkąt na sze­ czepców zakreślanej zawijano haf­ tj. paciorkami. zasadzie jednakowa, licy, z chustek t e ż szyte czyli Zdobiono lążkami, gółach czyli płatczany nakryto nazywano towane. chustek czepiec lub ró­ płatczanymi, się płat Jeśli zastąpiono zwał z czerwonych tworzył chustka. Czepce wiązane perkalowych zwały tym, się Jeden i drugi czepiec był n a stałe ski. pęcz­ perkalową, sztywną browskim także w świeci- . zaś białą z haftem dany wy­ papieru różnokolorowej Mężatki codzień nym. z i przystrojone wstążkami na strojnik, druhny kwiatami sztucznymi, kami i młodej zdjęty niedziel z głowy stał j a k przeznaczano przechowywano czapka». go do w skrzyni. Szpilki wyciągano prania. Dawniej Dobrze z e ń tylko czepce, koszule uprasowany z i wtedy, gdy i kikle prasowano upięty powodu na «przez przybru­ stole wa- 75 �rzechą, albo Żelazka do Czepce haftowanym narożnikiem; zdobioną okręcano podwijany, często się szklanym, około r. dodatkowe w Przededworzu, wokół skutkiem Sladkowie głowy, czego haftem, związywano z na przodzie tyłu wałek, K o r a l e . N a 3 lub u nich wieszały dętki. pierś jak szyi K o ł o S a k i e w k a . 1860 noszono krzyż N a kieszonkę brzegiem z zielonego z — skórka metalem a wycięta O b r ą c z k i t o m b a k o w e O b u w i e kobiece węgierski tzn. safianu wody. postaci chustki. Np. w tiulową nakładały czepek kolorową nań kogutka, też chustką przy czym opadał na chustkę zawsze tybetową, tylny r ó g plecy T u ­ chustkę «jak bywał serek». stroju bogatsze sznury korali dopiero nosiły było szew się szytymi o 5 wiązek, ciasno biedniejsze wokół nizano w rozmiarach ząbki. w były w z boku w szyi dłuższe przynajmniej opięte, wiązki, pod nawet jeśli że zwisały na 10 x z N o g ę Górny w czarnych bucie butów osłaniały z zwane brzeg posiadał w lecie cholewami Ponad żuchowskimi, buciki na wysokich zwane prunelkami, zdobne do w a określone jeszcze w w zimie nadto się czerwonymi Kieszonkę posiadały huncwota wiechcie paradnego stroju guziczki. sznurowane r. Kra­ nabitą wszyta rzemykami wieszaną u pasa i trzewiki. Buty z cholewami przegubem mosiężne k o r k a c h tj. o b c a s a c h , w zaokrągloną, zdobiła — karby. Obcas serduszko z z safianu czerwonego lub zielonkawego onucze, należały dołem przechowywania kupowaną użyciu. rodzaju: cholewiaki obłogę cm, Kieszonkę naparstków. ale w y ż s z y n i ż u b u t ó w m ę s k i c h , n a d n i m z a ś o b o k gwoździków. 10 środku. do nosiły zapaską. częstym cholewy. woreczkami gospodynie Sakiewka ta ściągała ozdobę kobiety dwojakiego z płótna Bogatsze guzikiem zakończonymi rzemyku lewiaki, w Chałupkach w potem k o z i k a itp. metalowym czerwonym żony, trzy posługiwały półskrzynka, krążkami czerwona nabijanymi krój korale — metalowy codzień klucza od mosiężnymi na r. duży kobiety wrzącej naszyjnik. pieniędzy, kowie wieszały i albo U z u p e ł n i e n i e wlewano przy c z y m tylny r ó g wyroniono D u ż y m przykrywały tworzył którego krezką nakładały kobiety Gnojnie na trzech rogach białym w do 1890. uzupełnienie buskim n a biały czepek z f a ł d o w a n ą wierzch; natomiast którą naczyńkiem upowszechniły otrzymywały pow. z batystem na grzybkowatym białe czępach w z też prasowania 1914 z jako ze Drugim przodu, « o d słomy oraz naddunajeckiego Maryji z zwę­ mosiężnych w ząbki onucze. obuwia cielęcej 1 4 1 . Obok czerwone rodzajem wykonane miały był cho­ były skórki, Terezyji». Z d o b n i c t w o P l e c i o n k i . wane sznury igłą. Plecionki taniu skich dzą I Zdaje występowały ze białych, skóry czerwonym i 3 Pojedynczy wykonywany w historii były dziełem skórzanych się w y r ó ż n i ć wadzanymi się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , zielonym rodzaje ścieg dziurki zdobnictwa rymarzy, a odzieży i w y c i n a n k i ze s k ó r y wcześniej, szczególnie niż pasiarzy. W ozdoby oraz naszy- ściegowane zdobniczym wypla­ krakow­ safianem da­ ściegów: skośny pasemkami przez pasów że plecionki na skórki cięte okrętkę, przepro­ nieco sko­ śnie. II Ścieg płaski podkładany, czerwonym gach safianem skórką zieloną. jako wykonywany ozdoby Pasemko na ście­ safianu czer­ wonego nie b y w a przeciągane przez rzemień, lecz p o d k ł a d a n e nem 76 zielonym, pod a ściegi następnie wykonane safia­ przeplatane. R y c . 73. T e c h n i k a zdobniczego ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h krakowskich. (Rys. Zdzisław Szewczyk). pasów �R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a III Podwójny lonego nego ścieg safianu, k t ó r e ściegu przedstawić ani w stawienia 4 faz tego tego w wypukłością swą robią wrażenie krzyżują fotografii, rodzaju A p l i k a c j e . z r. o k o ł o w hafciarskiej wykonany w 4—5 równoległych haftu sposób (ryc. przez jest rysunek kustosza Zdz. opisie. posiadały układzie pionowym. muzeach stosowali naszych o nie analityczny, dawni kuśnierze charakterze tego prostokątną Sztuka aplikacyjną okaz zdobnictwa czterech Z włóczką czasu składa te i jedwabiem. sukman, z piętrach, biegiem jakie czerwonego dominują Istniały sukienka naszyte się z wszystkie posiadamy czteropłatkowe, kowym. Resztę m o t y w ó w ozdoby z trudnych aplikowane zbiorach muzealnych, haftem. piaskowym bardzo ściegi, natomiast długie zaś wolnego tła w ś r ó d a nadto tej W do m o g ą safianowymi bokach formy liści liści i k w i a t ó w efekt K r a ­ Kożuchy o linijnym kożucha w szla­ rozmieszczony ściegowane najdawniejszych okazu sukmany wyhaftowane lamanina motywy zdobniczy doniczki, tego bujnego obramia się na sukna. N a zdobnictwie szypułki sztuki fotografie opisania. przeobraziły ze bogate dzieł S z e r n e r a pt. S w a t y w plecionkami główny trapezowate gwiazdki, p o z a t y m brzegi s u k m a n y i kieszenie skośne kolejność taki właśnie kożuch. triumfy również po też aplikacje wykonane uzupełnione ściegiem kwiatki w się przed­ tajemnicy tych dać nam obraz Władysława aplikację święciła krakowscy się ż a d e n k a c h szerokich do 20 c m , a c i ą g n ą c y c h się od pasa a ż do d o ł u . U k ł a d zdobniczy, w podwój­ ilustrujący odkrywcy zie­ dadzą Jedynym sposobem Szewczyka, zachował 1870, j a k o t e ż d o k u m e n t a r n y plecach ż e nie z 73). kożuchów wyobrażenie na paskach Pasemka skombinowany, k o w s k i m , n a k t ó r y m p o s t a ć n a p i e r w s z y m planie odziana jest w wiślickie plecionych podkładanego. tak ani w jednym rysunku ani też w ozdoby niemniej się wzajemnie techniki plecionki D o Wprawdzie kuśnierskiej, Kriegera występuje ściegowania, skomplikowanej aplikacje. okrętkę skośnego na n a k o s z u l i kobiecej z Z a l i p i a . dają sprzed sercowate są okazach aplikacje ściegiem się r. oraz warkoczy- bukietu wypełniają tj. k r z y ż u j ą c e 1830 liście koliste równoległe zygzaki. 77 �R y c . 75. K r e z a do Jeszcze na tywach okazie trójkątów koszuli haftowana nicią c z a r n ą i c z e r w o n ą . Zalipie, suki kierezji sferycznych, pierzastych, wyrastających z białego i czerwonego płaszczyznowy lub dwóch o 1880 na dużych motywach np. występuje stała z naszywanych sukna dużych z r. która w się bąkach i ornamentacji Podobnie działo kołnierzach Dąbrowa. naszywanka z kolorowego sukna w prototypem aplikacji. pow. kierezji ślipiach haftowanych się r ó w n i e ż krakowskich. zahaftowanych z aplikacjami Zastąpił włóczką mo­ form je w haft jednym kolorach. w d a w n e j P o l s c e s z y c i e m . S t ą d białym szyciem n a z y w a n o czarnym szyciem z w a ł s i ę w P i ń c z o w s k i m u b o g i h a f t w p o ­ s t a c i z y g z a k a , w y k o n a n y n i c i ą c z a r n ą . Czerwcem n a z y w a n o h a f t w y k o n a n y n i c i ą a m a r a n t o w ą , a w i ę c n i c i ą b a r w i o n ą p o c z w a r k a m i o w a d a c z e r w c a ( C o c c u s p o l o n i c u s ) . Rzezane szycie b y ł Haft. haft to nicią haft Haftowanie białą. płaski wywodzi W (lub nićmi I poł. zwano X I X w. podkładany) się stąd, że k a ż d y w dwóch kolorach: czarną i rozłupany amarantową. (rzezany) na Nazwa dwie ta części dziurczasty. Haftem bogatym z w a n o w y s z y w a n i e o z d ó b s a m y m i b ł y s z c z ą c y m i b l a s z k a m i c z y l i cetkamy l u b selozkamy o r a z z ł o t ą l u b s r e b r n ą siarką c z y t e ż łankotką. Z d o b i e n i e n a foszmańską modę o z n a c z a ł o s z c z e ­ (ryc. gólnie 78 72). Wydarte szycie nićmi element zdobniczy jest tu j a k b y bogate wyszycie to suki hafciarskie u kierezji dziurkowanie, woźniców czyli pańskich. haft �Pod nich 3 względem technicznym nie ściegi główne: wykraczające wego w bo płaski, daleko Polsce. jednak hafciarstwo K r a k o w i a k ó w przedstawia nic osobliwego. w nici łańcuszkowy poza obręb Technologia nazwy są tu Występujące rodzima. zaplatane. i przed regionalnych hafciarstwa Ścieg Ścieg wschod­ bowiem w igłą mają typów stroju krakowskiego łańcuszkowy krzyżykowy ludo­ obfituje się zaplitane, układzie stanowią­ zwie w nim zasięgi cyrka. N a c e r o w a n i e (cyrkę, cereckę) m ó w i s i ę także zawłocenie. M e r e ż k ę w y c i ą g a n ą ( n a z w a r u s k a u ż y w a n a w Polsce powszechnie) z w ą tu wyprąg, wyprąganie l u b sitka puste. I s t n i e j ą t e ż sitka zaplitane. W y p e ł n i e n i e a ż u r o w e g o m o t y w u mereżką lub innym a ż u r o w y m m o t y w e m z w ą zagrodzanie. A ż u r cym o kratę z w ą motywach ażurowy, 76, 77). D o d a ć chustkach wewnątrz kratka kolistych podwójnie lub tutaj należy, że zahaftowanego Miejsca przecinania krzyż, co d a w a ł o frędzełkami się z sitka patrzące na krezach, z nici wzór nieraz zasady ściegiem 74, zapaskach lub liścia, dwóch oczek w hafciarstwa użytkowym, że watka powstaje nitek. wiązaniem kratce. i rańtuchy zauważyć, lub lub trzech obdziergiwano chustki technologią np. z płatek (ryc. nici osnowy motywu pasemek tych misterny zdobiono związku zarysu się kowiaków wschodnich należy dzie sitka szczególnie jeden się zwie p o w s t a j ą przez takie w y c i ą g a n i e z przecinających W kwiatowych, obrzeżony, na Strzępkami u czy brzegu. zdobniczego u Kra­ ż e s t e b n ó w k a jest w p r a w ­ gdy np. podwójnym szere­ giem białych nici wzmacnia szew u ramiączek, mankietów i kołnie­ rzyka, gdy X I X ale b y w a ł a t a k ż e w. okraszała szeregach koszulach na przedsobkach Niekiedy ramiączka kolorowego na ściegiem haftu. zdobionych zaś zdobniczym, koszul Nawet haftem wykonywano nawet szwy kobiecych jeszcze z stebnówka na początku aż w trzech początkiem czerwonym koszuli już z i to naszycia z nici piersiach X X w. zakładek czerwonych. robiono nicią czerwoną. O historii szym był Tenże na haftu niezawodnie ścieg bywał chustkach należy dawna należało chy i na szukać kobiecych nićmi do w biały, oraz koszulach. składanie jako votum. haftu powiecie bawełnianymi nicią, zwyczaju obrusy ściegiem kościelnych, okazalszych «czerwcowe» pińczowskim, płaskim. motywy R y c . 76. M o t y w y z d o b n i c z e « w y - haftów prągane» na koszulach kobiecych Najstarszych a występujące się jeszcze w gdyż były jako ręczniki tuwalnie więc w Zalipiu, od pow. Dąbrowa. rańtuchów używane nakrycia mensy, posługiwano Najdawniej­ szczególnie Rańtuszki do były niewiele. wykonany podkładany paramentów jako typem wiemy wśród ofiarę, bawełnice, Drugim haft nieraz czepcowych białych i bawełnie krakowskiego pod amarantowe tam już w wyszycia I połowie I I połowie do mszy, monstrancję, X I X w. X V I I I w a rańtu­ pokrowce na w. itp. sukmankach Tegoż zdobieniu koloru bielizny ko­ biecej. Trzecim typem haftu, rozprzestrzenionym wśród brzegu W i s ł y j u ż w I p o ł o w i e X V I I I w., a n a P o w i ś l u dwukolorowe i chustkach. koło połowy wone z W czerwone Hafty rzadka okresie X I X w., także i czarne wyszycia na krezach koszul dwukolorowe: i czarne trwały Krakowiaków jako krótkotrwała nadal. W zielonym czerwone X V I I I w. jedwabiem — popańszczyźnianym kobiety i moda, obok wschodnich D ą b r o w s k i m jeszcze z p o c z ą t k u niebieskie która rańtuchy, powstały przed r. 1900, i większą gdy zwane ilością czasu, były dopiero hafty jedwabiu koszule lewym zapaskach prawdopodobnie i amarantowego ręczniki dysponując (ryc. 75, 76), gorSach, minęła czarnego na X X w. czer­ zdobiono bawełnicami. wyżywały się 79 �R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h n a P o w i ś l u 1 — Płacące 8 — k ó ł k o , k o ł o w r ó t , 9 — d u p o c k i , 10 — j a b ł k o , 15 — k o s y c e k , 16 — o w s i k z w i s i e n k a m i , zdobnictwie hafciarskim, bogato zdobione koszule, rymarzy i jedwabiem i 80 krawców — albo stopnickim pąsową chustki które 11 — w i n a , 17 — l i ś c i a . 21 — k o g u t , w Dąbrowskim. dziurki, 2 — psenicka, 3 — pecoki, 4 — k ł ó s k a , 5 — krupki, 6 — pscoki z z ą b k a m y , 12 — rumianek, 18 — p i ó r k o z g w i a z d k a m y , naówczas bawełną czepcowe, pasy 14 — p i ó r k o , 19 — p i ł k a , 20 —• m e c h , 2 2 — w i n a , 23 — k o g u t . nabierało dużego rozmachu. zapaski, chustki czepcowe oraz należące kożuchy, 7 — wisienki, 13 — m i e s i ą c e k , oraz haftowano kołnierzyki kołnierze w do kierezji. K o ł o powiecie d ą b r o w s k i m , koszul, mankiety Powstawały sztuki dzieła r. 1870 karmazynowym brzeskim, rękawów, a wtedy kuśnierzy, miechowskim nawet przerembki �tj. n a r a m i e n n i k i . N a ó w c z a s kolor czerwony w hafcie tywach roślinnych kontaktować W latach o 1890 nićmi r. o hafty kolorze miechowiankom, wspól­ jako podwiślankom z browskiego i brzeskiego dobnie krezki u jak koszul, też powiatu dą­ po­ fałdowane obszyte k o r o n k ą . Powiślu nęło też niebieskim. kobaltu i karminu były ne mo­ zaczęto z koło wykonane też Dąbrowskim się nadto hafciarstwo bawełną koło czarną w i N a rozwi­ r. 1885 czerwoną zastosowaniu do krez (ryc. 75) p r z y p i n a n y c h koszul, tów kołnierzyków, i przodów Koszul takich jeszcze w do mankie­ na ozedlu. — i krez latach używano 1905—1914 do gorsetów sznurowanych i za­ pinanych. K o r o n k i w ziemi w X V I I I białe znane w. Z browskim na Powiślu koronki z nici białej, już k o ń c e m X I X w. wykonywano czerwonej i żółtej. h a f c i a r s k i c h . m o t y w ó w powyżej rodzaje dawnego zaginęły południowym terenie cjalne odzieży na pow. w Dąbrowa. haftu omal całkowicie na dużym nadwiślańskim ludowej Powiślu nazwy R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e Przedstawione krakowskiego skich D ą ­ szydełkowe S y s t e m a t y k a nictwa były krakowskiej i dzięki Dąbrowskim. słownictwie zachowały temu m o ż e m y Liczba jeszcze przedstawić ich jest miejscowych obszarze Z i e m i się wcale hafciarek. w Krakowskiej. X X w. systematykę duża, ale nie żywe ornamentów wszystkie Tabela gałęzistych Jedynie tradycje hafciar­ otrzymały m o t y w ó w na zdob­ spe­ nazwanych 1 ) g o m u ł e c k i 2 ) krupki 3 ) pecoki ( p ę c a k i ) 4)pecoki z krupkamy 5 ) p o d w ó j n e pecoki 6 ) dupocki 7 ) kłóska 8 ) psenicka 9 ) galązecka 1 0 ) kółko 1 1 ) liścia ze scebłikamy 1 2 ) serduska 1 3 ) pępki 1 4 ) j a b k o , m o t y w p o d o b n y c z a s e m d o l i ś c i a d ę b u 1 5 ) piórka 1 6 ) k o g u t ( c z ę s t o w k s z t a ł ­ c i e d u ż e g o k w i a t u t u l i p a n u ) 1 7 ) r ó z g a 1 8 ) k o s y c e k 1 9 ) k i e l i c h 2 0 ) rzyka ze scebłikamy 2 1 ) d r a ­ b i n k i 2 2 ) p i ł k a l u b zeby 2 3 ) dziesiąt 2 4 ) śłipia ( m o t y w k o l i s t y ) 2 5 ) wykrącajki 2 6 ) ese ( p a l m e t a ) 2 7 ) kobyłki l u b k r o k i e w k i 2 8 ) k a c u s i a l u b k u r c o t k o ( r y c . 7 7 ) . obejmuje: Rejestr tych że imiennictwo nazwom nie zawsze czole w m o t y w ó w na wprowadzone odpowiada zostało z przynależną do nich tutaj j e d y n i e ze w z g l ę d ó w h a f t u kłódkę. i naturalistyczna forma z a s t o s o w a n i e . Tylni kwiatowych, mieszczenie dowi skonfrontowany formą narożnik obramiony ornamentacji na mankietach. Przód (np. Najpiękniej chustki zwany wzdłuż koszuli posiada jabłko, zdobione kwiatkiem brzegu s u k a c h kierezji. kogut, Układ chustki były zwykle dwie objętym wykazuje, itp.). chustki czepcowe, szlakiem. zawsze Takie na kołnierzu zakładki, bowiem tabelą n a ryc. piórka wypełnia m o t y w ó w zdobniczą praktycznych. W b r e w sugerującym wyobrażenia p r z e d m i o t ó w z natury, m o t y w o m U k ł a d na nazw wiązane rombowy również jest odpowiada których 77 brzegi układ roz­ ukła­ czyli Strój krakowiaków — 6 81 �przedsobek listewka obdziergane są w ząbki a nych. Haftowi obrzeża, a listkach, obramione stwie dziurkowatemu serduszkach dziurkami, kobiecego łącznie (ryc. do nictwo stroju, to dobór kwiatowych nie samo przemysłu ludowego, chłonęła twórcza ludu — podkreślić strój artystycznego pełen tego krakowski zarysu zamieszkałego haft kierezji rodzajów na a plecy że ten przemysłu technicznego, kował podział domo, posługiwanie coraz łych i częściej pracy stroju złocisty W skim, tych «suk» galon kramach, i wianki potarciem itd. amarantowe, I południowej wiele i żółtą Cechą niebieskie, lub się w u nas na — Dąbrowskim. trójkątnych, (ryc. i obszaru koszulach, 79, 9, dziarska karierę masom stroju 10). forma wojskową W W z końca X V I I I Miechowie wieku. np. brokatowe granatowe z wia­ Chłopi w ma­ wykonywano i merynosowe, kołnierzem foszmańskiej wedle po­ skompli­ p o ł o w i e X I X w. jarmarki wsi. zdobną korzystanie a jednocześnie k r a k o w s k i e g o jest, j a k od adamaszkowe, podcieniach paciorków kolorowym szkiełkiem sklepów kraciate czerwone cudowny. małych barchany, sukno naszych kramach i Krystiana jednak sztuki połaci dużych uroczysta zrobił i to j u ż karazje czerwoną, sznury przedmiot itp. meandrem innych Inwencja dzieło Powiślu w pińczowskich umożliwiając potrzeb suką o innych. i przemysłu wyszła szycie» na samowystarczalnej, wymiany. zdobione, Ze czyli i dekoracyjny prymitywem. stworzyć w. zdob­ M A T E R I A Ł fabrykatami sznurkiem złociste, setów dostarczały Także wyszywanym mody w szych centki. krasę carskich w. wy­ X V I I I wstążek «białe d o m ó w drewnianych sprzedawano magierki, czapki rogatki, centkowane płócienka, kwieciste 82 z poł. własnego w oraz stanie g o t o w y m . bardzo mieszczących spinki z koralem lub W system swoje stroje w gorsety hafciarod VIII kapitalistycznym, rozszerzał czarnym I że artystyczny krakowskiego system gospodarki zaspokajały amarantową, wstążki, lub w zakupywali białe tj. układzie szerokiej skali sprzedawano włóczką i W zęby, 13). się w miasteczkach sukmany w uderzał duże rozwój materiałami najefektowniej skąlbmierskich W Y T W Ó R C Y Rozwój należy, się R o z d z i a ł stępu w również tchnęło kobiecego poziom kierezji typ w kwiet­ trójkątach nimi. szkiełek, obcymi w lat X I X ale fabrykatów dodać przejawił zdobnictwo właśnie (ryc. gałązek wyrazu. hafciarstwa męski artystyczne romantyzmu kupnych najwyższy strój kołnierzach wysoce z i nad pozbawiona z z boku 150 połowy wszystkiego, co wschodnich osiągnęło z szychu kramnego, zmagań i z zębach hafciarskiego, ze bowiem regionalnego dekorujący sprawiły, epoce i różnych fartuchach i Natomiast Zamaszyste potrafił dołem pińczowskich krakowska, się od motywy wyprąganie ostatnich kierezji ornamentu należy — przez K r a k o w i a k ó w zapaskach opadających to wycięte ciągu kołnierzach wieś chciwie, odwracając a L u d Do które w tj. często sukmanach chustek aksamitu, miejskiego, zwycięsko. w stosowanie zaś się na na rózgi rozmieszczony w dokonał ozdób zwykle towarzyszy Zapaski występujących kolorowych tybetów, w y r o b ó w i kwiatach. krakowskiego układów, 10) — 9, zdobią krezach cechuje haft roślinny stroju linijnych na Z Kindla w używane początkiem i fabryki kwiatami: Graslitz. Korczynie na X X fabryka Chustki w do przodów do Skfidla ziemi w różowych Mistku, wieś w przeróżne i rękawów po białe Ferd. kraciaste, materiały, i prawym kropki, brzegu a w gor­ świecidełka. austriackich, Mladka w o d ą kaftanów, szkiełka czeskich, krakowskiej granatowym drelichy, pierścionki, nawet poświęcane czeskie firm skalbmier- chustki pasiaste, na angielskiego, się w p ł y w y tłem krzyżyki, się rynku cygankami, zwane sprzedawano podszewki wieku z koziki rozchodziły wojska krzyżowały chustek korali, oraz medaliki, miasteczek m u n d u r ó w jarmarkowych następujące falistym z W i na pasiaste perkale, szwaj­ Wisły obrzeżonych Starchenbach kolorach z drukowanymi bukietami w na- �rożnikach zwane wyrabiała u nas czerwonymi oraz także stwa firma H e r m a n Tiickel różami w przemysł oraz bordiurze, w fabryki Pod rzutkami W ośrodek promieniowały tyrolska a sukmany białe w spódnice pow. Czeskiej Lipie. firma na Śląsk szyto z Radłowie Dopóki ludowym, w przemysłu się w złożone Topoli trzosy w pow. miejski szły parobskie szerokie w Chustki winnych, Rosenthal potrzeb sukienniczego, a we z brał chałupniczego i północną czarne dużymi Voralberg ludności część udział hafciar- ziemi jędrychowskiego płótna pińczowskim fabrycznego formy niektóre produkcji, nim i jędrzejowskim — dziedziny przemysłu weszły stadium w szynie w pow. j ę d r z e j o w s k i m siano jeszcze d u ż o lnu i p r z ę d z i o n o , sokie, gron kra­ tj. z ze fa­ sukna Częstochowie. wpływem przekształcając W i Braci jednak przemysłu gospodarczo w kwiatów zaspokojeniu powiecie brzeskim i d ą b r o w s k i m Andrychowie, w z wyrabiała krajowy. Żarki, jako kapelusznictwa, i Venzel Vedrich szwajcarskimi kupców szwajcarska Tschudi-Schwanden. kowskiej. W bryki przez za brzeskim przemysł Wisłę z K ę t i zaś konfekcyjny magierki kapelusze pow. tkano z płótno, nie Tyńca, celenderki z białe do rozpoczął głównego Myślenic, Wilamowic — ale dziewiarstwa rogatywki dla własnej cofały W sąsiednim oddawano je walki konkurencyjnej ośrodka pasy ale t k a n o w bielenia czerwone zaś ludowego zamierania. z Tyńcu. góralom. przemysłem ludowego, z Krakowa, potrzeby się, Węgle- wy­ skórzane, wytwarzano pińczowskim. R y c . 79. K r a k o w i a k w b o g a t o haftowanej kierezji z pow. pińczowskiego. 6« 83 �Ośrodkiem rozchodziły po lewym zwane kożusznictwa się na brzegu cały Wisły «wiślickimi», zdobnictwem. okaz nie czyński, O się w wyszywane N a teren mierskiego szły albo białe kożuchy bogatym tych, muzeum, potem w i których też przemycano terenu południe od baranie, Tarnowa które jako długie Wisłę Po r. barwione moda opierzanki szył i płótnianki w kilku i haftował r e zje dzikie były z Koszyc zwane żółtymi, m o ż n a kach czerwonymi w w Okazy w pow. W r. gdyż szył szelążki jako że degeneracji do chłopomańskiej Kopciowa było splatano 6 dawały mody 84 1825 w pow. w pow. Piękne się jeśli rubli, kie- Skalbmierzu, brązowe gdy ale suk­ nićmi spotkać je pińczowskim 40 szył Wiślicki. Żabca koło w były w było i Kobylnichmielnicka się cekinami oraz jako r. strojów 1930 np. sami. w w ślubnych Topoli, a kostium z w Chałupkach, Przygotowanie zaznaczały potem szyli w w i I I poł. X I X w. Wypożyczane szatni atelier się złotym i srebrnym teatralnych, j a k Polsce jeszcze posługiwaniu doprowadziło już w mieście wyszytymi kostiumerów X V I I kierezje krakowskie prywatnych Ratajach w źdźbła pow. szyli zawsze niedojrzałe, przez jeszcze pasterzy zielone; kapelusze z płótna ilości taśmy robiono w krawcy. specjalistki, j a k np. Pińczowie. odpowiedniej Busko-Zdrój służyły podmiej­ lnianego. pleciwa ze Kapelusze słomy należało do z w y c z a j o w y c h o b o w i ą z k ó w pasterzy. Pleciwo p o d względem, W Nie­ zerwanie fotografów niektóre dawniej wieku. całkowite pleciwo Żabcu pleciwa « w cztery i Komorowie zszywały żytniej technicz­ słomki» pleciono gospodynie w do kapelusza w s t ą ż k ę c z e r w o n ą lub niebieską, czasami czarną a k s a m i t n ą w domu pod tzn. 4 łub i do­ wpływem miejskiej. jednej dynie się szeroko, Stradowie wymysłem ornamentalnym. w i Przygotowywane Szewców w Chłoń, brzeskim Łojek. cieszyły kobiece, j a k s u k i e n k i tj. futra, s u k m a n k i i ż u p a n y gorsetów chłopi różne. cztery słomek. parady krawcy jak pletli rozgłosem kierezja koszycka używane obfitość ludowym względem odzienie czynna nie m ł ó c o n e j nym pod szyciu Niektórzy słomkowe 1850 i Bo- r. krawiec sukmaniarzy w z sukami czerwonymi, okrasa haftu przesadna z tradycyjnym zdobnictwem do w Stanisław K o m o r o w a r. w sukmany było już w kierezje koło Oleś C e c h o w a ł y je duże kołnierze, zdobione w kosztowała kierezji proszowickich jest, skich. Z i m o w e dla rozchodziły jędrzejowskim, 1882 oraz s z e l ą ż k a m i nie b y ł y n o w s z y m faktem Jedynie koszyckimi. K i e r e z j e te i się 12. białych galonkiem sądzono, buskim. tylko lub zielonymi. Motkowicach pow. sukmana — mniej żółtymi i 1914 R a d ł o w i e w pow. dziełem największym many W r. na północnych. Otfmowie J . Bojki sukmany Busko-Zdrój pow. D ą b r o w a T a r n o w s k a . przed wedle krawców. Sukmany R y c . 80. Z o f i a S z a b l i n a , h a f c i a r k a z G r ę b o s z o w a , robił Gręboszowie W się kożuchy przyjmować krawiec rusowej w pow. d ą b r o w s k i m . ko­ kożuchy przyjęły zaczęły także u sąsiednich krakowiaków Sukmany białe Ćmielowie, tańsze 1920 brązowo nowa różne skórkowymi robione w przez lasowiackiego. M ą t skórką w krakowsko-sando- I I poł. X I X w. żółte, żaden pisał Józef kutasikami pogranicza krótkie, Stamtąd krakowskiej sąsiadom że są « p o bokach k o l o r o w ą serduszka z wspaniałe, kożuchach zachował Wiślica. ziemi imponujące zdobione». żuchy, była obszar wsi, wiejskich w było wielu, Gręboszowie, było gdyż buty w 1825 r. dratwami, a najlepszy z nich S z y m o n dawniejsze kilku były szewców, Dzięciołowski nietrwałe. którzy zaopatrywał Wedle szyli buty w obuwie J. Bojki wywrotki nawet je­ dwór �i plebanię. środka, Wywrotkami zwały skutkiem czego część s i ę te buty cholewy stąd, górą że szyto je n a wywiniętej wywrót ukazywała tzn. stronę prawą stroną prawą. czyli buty ze sztylpami b y ł y de facto d ł u ż s z e o d i n n y c h . M ó w i o n o , ż e gdy je k t o ś silnie na nogę, sięgały tego b ł o t o Buty nie te rową rała w. w Kobiece szewcy aż do harmonijkę. w nich buty z i nadawał zdartej Szczurowej z z wodzie i na nym i przysiółka Otfinowa niebiesko-czerwonym. wiecie dąbrowskim wyprąganiem, była sitkami, mylnie po krez bucie z X . 12. N a S z a b l a cielka ur. 6. nowej mody. z wyprągiem III. 1884. Leona. z W w W o j t y t ó w , w (ryc. (1871—1935), Macieja, ur. 1938. Była 7. dla rozłaziły. nogę. Obuwia su­ i wykonywali końcem okolicznych, od z obcie- sięgając w był na przegubie unii kolejowej z uznaniem, «Wieslaw» W nowatorka okolicy Tar­ Zakliczyn, że «chłop na mógł czepcowych wśród 26. w w hafty hafciarką motywów. Ł o ś , ur. która haftowaniu nicią 11. zdobiła z zdobniczych Żelichowie H e l e n a poszewki czepcowych, i bogatym Żelichow­ się Z o f i a i krzewi­ haft K a s a , V I I . 1886 R o z a l i a po­ zapasek i kwie­ wybiła biały ur. r. o r a z B o d u c h , artystek igły z a j m o w a ł a chust Królikowska Pilczy koszul, W 1857. czerwono-czar­ białe W zaś izby, r. Zapasterniczu w kwiatowymi. i powały czerwoną miejscowych I I I . 1873, mistrzynią hafciarek białym, hafciarskich form M a r i a petersburskiego była Katarzyna hafcie Gręboszowie wzorniki była w z wyd. uprawiającą motywami I I I . 1876. znana chustek się dla­ się uwierałaby szewskiego m ó w i o n o celująca dekoratorka pieców miejsce lewą czyli sfałdowane Dąbrowskim, 1860, dużymi jako gorsetów pierwsze żona 80) malarka, haftowaniu r. ur. Wykonywała hafciarką Zalipiu nicią jeszcze 1877 uprawiała Jako specjalistka X I . i wciągnął ćwieków, Kitowicz). Każdą południe rękodzieła najwybitniejszych Rcdak Ł a t a pisał jarmarkach K . Brodzińskiego na Powiślu dziurkami oraz B r o n i s ł a w a jak bocznymi zborkami, skiej p r a c o w a ł a j a k o m a l a r k a - d e k o r a t o r k a izb wiejskich oraz cistych prawą, szwami staszowskich u r . 2. Ostatnią Halina z użycia przemokły». Najstarszą, jaką znaliśmy hafciarką Goruszowa, tzn. ośrcdków R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance z bez skutkiem czego buty na (jak szyte, przeciwnym razie zsychając każdym butach nie padliny karbami lub największych O jutowych w w dratwę, się tak i rozwozili je buty tych było jednym z węgierskiego to wyłącznie przepiłowało nich skóry, Były Z b o r k ó w stać łatwo kroju Żabna zaś Staszów. tydzień Wywrotki były przez 7 miesięcy — Łańcuta. n ó w — R z e s z ó w północy z szwach i każdy surowej dębiono nogę. X I X z pachwiny. w obszerne nigdy skórę wschód do zaschnięte były szyto m u do Wywrotki 31. jako żona J a n e c z k o w a zapaski zapasek i czerwoną fartuchów 85 �(białych biła spódnic) się M a r i a nicią białą K a c z ó w k a , czerwoną, Agnieszka żona oraz Wojciecha, koszul ur. 27. Janas, D y m o n o w a A n t o n i n a K a c z ó w k a i dycyjnego zdobnictwa regionalnego. lest to już tradycyjne w M a g d a l e n a schyłkowa wschodnich. faza przemian wcześniej, kilkanaście niż łoktusze, różniała: dziurki, 1 4 2 porzeczki Po r. w alby listki, k o ł a , je spośród W pojawiać się F e l i c j a malarki wielobarwne zaczęły nadto J u l i a K o s i n i a k o w a i które dekorujące malowane haftem białym regionalnego F e l i c j a ściany «Włościanie przetwarzać lub czarnym 1871 Krakowa okolic zaś bezimienny czynnych z było Proszowic uświetniała chustki jej hafty kurze rapki, jagódki się u r . 8. I . 1 8 8 1 . motywy wy­ oraz do zmieniających z Pasieki Otńnowskiej tom N a z w ę o stroju po Zalipia, znane w hafciarskie (ryc. jako próbują 67), zrywając Ź R Ó D E Ł od zarysie», stronie nadał raczej kwiatowymi, J ó z e f a K r a k ó w M ą c z y ń s k i e g o , 1858, którego a u t o r w y d a n e g o p r z e z J . B e n s d o r f a pt. ludu polskiego, Świątniczan z X wyszła bezkrytycznie podział i Skalbmierską, uwagi K r a k ó w 1863. Krakowiaków Z a nimi miano Kopieniaków, skalbmierskim podał w serii wiele Kopiejników obejmującej nie bała­ Opowiadania zaś O. na: Ogrodników, galicyjskiej, a K r a k o w i a k o m , autora K o l b e r g Prądniczan, zamieszkującym czy Kopijników. Krakowskie, lecz I. Typologiczne tury. I) podał Proszowską Kieleckie Krakowia­ czerwonym. z Skawiniaków, Niektóre pajączki, C u r y ł o w a na i krakowiaków ubiorach, zwyczajach, obyczajach (Krakowskie Ziemię 1900 tra­ hafciarstwo cechujących izb oraz piece ornamentami podziału mutnych twierdzeń powtórzył Kijaków, W o j t y t o , obszarze r. przystosowywały M a g i e r a C H A R A K T E R Y S T Y K A o na W i d e r s k a zdobin nicią Fretka, kontynuatorkami haft biały, k t ó r y m (centki), R o z d z i a ł książeczki W i k t o r i a K o ł o K a t a r z y n a systematyce hafciarki, nich należała ludowe, zdobiny tradycyjnym Próba i były hafciarstwie zarejestrować. cycoski gwiazdki, te Proszowice—Szczucin dawne których i czerwoną, kościelne. zdobione wy­ brzeskim. Natomiast z nadto wiejskich. D o powiecie wybitne a linii czepcowe hafciarek ur. 12. I . 1909, F e l i c j a Hafciarki regionalnym od chustki innych . 1920 się g u s t ó w w Z Kaczówka, W o j t y t o w a , zdołaliśmy hafciarek, u p r a w i a ł a jeszcze haft nicią n i e b i e s k ą czepcowe, wykonująca O b a r t u c h . G d z i e indziej tj. n a p ó ł n o c upadło Słomnikach I I I . 1895, czerwono-czarnym. ur. 19. I . 1902, Anna J u s t y n a k ó w haftem tę wydzielenie wysunęła znamionujących ubiór grupy krakowiaków praktyczna potrzeba ludowy na wschodnich nie wywodzi określenia zespołu terenach obszaru wschodnich z litera­ kostiumologicznych się więc cech, zaludnionego przez Kra­ kowiaków. W pracy wykonywania rzystaliśmy zealnych domości oraz 4) Królestwa Królestwo k ó w prace materiałów informacji do podawanych Opis rysopisu wielości źródeł: G o ł ę b i o w s k i , tościowych 86 czterech odmian 1) l i t e r a t u r y , 2 ) naukowych przyjętego materiałów zdobytych drogą typu kostiumologicznego ikonograficznych badań przez mających autorów Polskiego Polskie z r. ścisły W ł a d y s ł a w a którego dzieło zagadnienia w 1859, związek L u d typologii późniejszych. dwóch zasobne tomach Z z produkcją wydany sukman połowy r. nie tylko S i a r k o w s k i e g o Polski 1850 w cenne ubiorów odnoszące w X I X w. wyróżnić przyczynki do do dostarcza szczegółów W o j c i e c h a krakowskich. W się stroju Źródłowe K i t o w i c z , a w 1830 oraz wiele oraz 3) z a b y t k ó w terenowych. o stroju K r a k o w i a k ó w wschodnich p e d a ł w X V I I I w. J ę d r z e j Ł u k a s z nie z ko­ mu­ wia­ X I X w. wiele war­ autentycznych, należy dwie prace: S z y m a n o w s k i e g o gospodarczych I I poł. X I X w. północnego obszaru stosun­ cenne'są Krako- �wiaków się do Z w tak j a k z obszaru początkiem H a u r a , materiału a z końcem przez D e b u c o u r t a . Z J. dzieła L e w i c k i e g o rysunki do początku D e m o r a i n e ' a , z których gwasz w świetne artystyczne biecego w części kumentów pozycji. Krakowie, A J a k u b a wyróżnia Preka, się drzeworyt akwarele M i c h a ł a Zienkowicza kolorowane sztychy a wreszcie zdobnictwa zaludnionego w przez wreszcie znajdują drukowanego wykonał odnoszące r. 1693 zamieszczony z r. już od r. p r a c y niniejszej Lipsku Thierry, w później litografie 1838—1841, następnie «Wesele» odzieniu», 1864—72 W ł a d y s ł a w a S z e r n e r a kożuchów do w potem zimowym 1831 r . męskich, stroju Krakowiaków się w a ż n e z S t a c h o w i c z a «Skalbmierzak materiałów wykonywane przygotowywaniu wśród których stroju B o j k i , i akwarele J . P. Norblina, sztychowane kierezji ludowego wschodnich 1869. Bez d z i s i e j s z a w i e d z a n a s z a o s t r o j u k r a k o w s k i m s p r z e d 100 p o m o c ą w w. Józefa Najobfitszych K r i e g e r a , D u ż ą rozwoju dokumentacje obszaru ważnych w Gręboszowa 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m Skalmierskim. I g n a c e g o X V I I w. rysunki W o j n a r o w s k i e g o kierezjach» Ryc. chodniej Okruszyny z X I X w. Leona akwarela «Krakowiacy z X V I I I S u c h o d o l s k i e g o , grafie w. południowego. ikonograficznego dziele X X były nam ikonograficznych lat b y ł a by uboższa Muzeum unikaty nieodzowne w stroju ko­ południowo-za- dostarczają tych zbiory oraz z o foto­ do­ wiele Etnograficznego ustaleniu historycznego krakowskiego. badania półn.-zachodniej terenowe. części zasięgu W określaniu korzystałem charakteru z wyników stroju k r a k o w i a k ó w badań prowadzonych wschodnich w r. 1952 87 �pod kierunkiem U . J., także z doc. badań dr adiunkta Plastyki w się mgr Śladkowie do wreszcie, że w Muzeum sługą jest ściegów, u i zasięgu styku ze prowadzonych Krakowie, a w okolicy, tzw. w r. a także sukmany strojem Korzystałem 1951 z pod w studentów zachodniej dzikiej świętokrzyskim tajemnicy efektownych wykonanych zielonymi paskami oraz mgr granicy krojów, mgr fałdów safianu na Z. z i absolwentów granicy materiałów prof. zasięgu dr Z dla działu S z e w c z y k a , biodrowych stroju w pasach którego Badania R e i n f u s s a odnoszących Krakowiaków przyjemnością wykonanych białych Sekcji R o m a n a wschodniej przez S z e w c z y k a J. K a m o c k i e g o i sandomierskim. K r a k o w i e przez wyjaśnienie również kierunkiem materiałów p r a c y tej k o r z y s t a m z r y s u n k ó w Etnograficznym wzdłuż przez szczególności kustosza mgr Z d z i s ł a w a K a m o c k i e g o . PIS, zebranych Wielkim określenia wschodnich w J a n u s z a Ludowej K u t r z e b y - P o j n a r o w e j kontrolnych M u z e u m Etnograficzne w i A n n y zaznaczam inwentaryzacji niesporną kierezji, oraz krakowskich. za­ wypukłych �P R Z Y P I S Y 1 M a p a W ł a d y s ł a w a Semkowicza « S ł o w i a ń s z c z y z n a zachodnia i wschodnia w w. 2 Stanisław Arnold, 3 W ł a d y s ł a w Semkowicz «Polska za Kazimierza 4 K a p , kapie — podobnie j a k k a p k a , Geografia historyczna Polski, Warszawa W.» 1951, s. X» 64. (mapa). czepek, c z a p a , c z a p k a , t a k ż e k a b a t , k a p o t a , k a p e l u s z , k a p i s z o n , kapuza, k a p l i c a itp. w y w o d z ą s i ę ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a — ł a c . c a p p a . 5 Przyjaciel 6 R o m a n R e i n f u s s w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w rejonie k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i m ( P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, N r Ludu, Leszno, 1846. s. 42) u s t a l i ł p o ł u d n i o w ą g r a n i c ę z a s i ę g u z a p a s e k n a r a m i e n n y c h n a l i n i i P i e r z c h n i c a , Ł a g ó w , N o w a ' W ł a d . Siarkowski, 8 9 1 0 Gazeta Kielecka M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c . Z b i ó r do 1874 ( Z wycieczki w Opis K r ó l e s t w a Polskiego, W a r s z a w a Orli Lot, 1929, X s. 1 1 Stanisław 1 2 Frycz Modrzewski, 1 3 Łukasz 1 4 Niesłusznie Arnold, 1, Słupia. a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878, s. 214. Łysogóry). 1850, T . I , s. 140. 202. Tło społeczno-gospodarcze O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i , 1953, O Poprawie Rzeczypospolitej, przekł. Cypriana Górnicki, Dworzanin Polski, K r a k ó w , 1566 Bazylika 1577, s. N-7, s. 57 i i . 51. ( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a 1886, s. 72). u w a ż a s i ę M a r c h o ł t a z a p o s t a ć k o n w e n c j o n a l n ą o m a l w typie k o s m o p o l i t y c z n y m . W s z a k ż e typ sier­ m i ę g i c z y k a p o t y n o s z o n e j przez niego o d n a j d u j e m y n a w i e l u X V I - w i e c z n y c h d r z e w o r y t a c h bezprzecznie p o l s k i c h . Jest to l e t n i a o d z i e ż c h ł o p ó w ł o w i ą c y c h r y b y , p r a c u j ą c y c h w sadzie, w p o l u l u b ż o ł n i e r s k i e j potrzebie. 1 5 Torba skórzana M a r c h o ł t a — fragment d r z e w o r y t u n a k a r c i e t y t u ł o w e j S a l o m o n m ą d r y z m a r c h e l t e m g r u b y m a s p r o s n y m » , d r u k H . V i e t o r a r. książki « R o z m o w y , które myal kroi 1521. 1 6 T a d e u s z S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , W a r s z a w a " O m n i u m fere g e n t i u m n o s t r a e aetatis h a b i t u s n u n q u a m ante h a c aediti — F e r n a n d o B e r t e l l i A e n e i s T y p i s e x c u - debat 1563 1 8 1 8 gendą 1956, s. 130. Veneris. D r z e w o r y t ten z n a j d u j e s i ę w d r u c z k u z X V I I w . pt. C o l l o q u i u m J a n a s a K i e c h y z S z y m o n e m . M a g i e r k a w c h o d z i ł a do s t r o j u l u d o w e g o j e s z c z e w ś r e d n i o w i e c z u . W i d z i m y j ą j u ż n a m i n i a t u r z e w K o d e k s i e z le­ o św. Jadwidze, przepisaną w r . 1451 z polecenia k s . R u p e r t a L i g n i c k i e g o d l a bogatego m i e s z c z a n i n a w r o ­ c ł a w s k i e g o , A n t o n i e g o H o r n i g a . W y s t ę p o w a ł a n a Ś l ą s k u , w P o l s c e p o ł u d n i o w e j i n a W ę g r z e c h . S t ą d jej n a z w a : c z a p k a węgierska, a od j ó w n a l e ż a ł o do 2 0 M a g y a r — m a g i e r k a . Z a B a t o r e g o b y ł a c z ę s t y m n a k r y c i e m g ł o w y w c a ł e j P o l s c e . P o d c z a s turnie­ s p r a w n o ś c i rycerskiej j e c h a ć k o n n o w p e ł n e j z b r o i , a p o d n i e ś ć z z i e m i m a g i e r k ę J e d n a z m i n i a t u r k o d e k s u O s t r o w s k i e g o z r. 1353 p ł a s z c z y l u ź n o w i e s z a n e n a p l e c a c h b u r e s u k i tj. p ł a t y s u k n a z w i s i o r a m i w ł ó c z k o w y m i u 2 1 razja» 2 4 białych cit., s. 6 4 ) : « k i r , c z a r n e , k o s m a t e nieco s u k n o , grubej ż a ł o b y s t a w a ł s i ę oznaką». S z y m o n S t a r o w o l s k i n o t u j e , ż e « ż o ł n i e r z e s t a r o p o l s c y p o w i e r z c h o w n e rzeczy lekce w a ż a j ą c , w k a r a z y i i w s z a r y m s u k n i e c h o d z i l i , z e s z ł a (ta o d z i e ż ) p o t e m n a 2 3 do narożników. K i r e m l u b k i e r e m n a z y w a n o t e ż s u k n o c z e r w o n e n p . j a k o a p o t r o p e u m wieszane u c h o m o n t ó w z a p r z ę g u wesel­ nego. G o ł ę b i o w s k i (op. 2 2 kopią. dowodzi, ż e c h ł o p i d o l n o ś l ą s c y z X I V w. nosili hajduki». S t ą d s t a r o p o l s k i e p r z y s ł o w i e : « F r a s z k i a d a m a s z k i — kierezja to g r o n t » l u b « N i e m a s z c i , j e d n o j a k o n a s z a k a (Rysiński). J e ż o w s k i w E k o n o m i i r. 1648 pisze: P r z o d k o w i e o s z a r ł a t nie dbali Wojewodowie w szarzy chadzali D z i w n a r z e c z , k a r a z j i j u ż teraz nie I n a lundysz niektórzy słudzy się Szukają barwy, coby była od W s p o m n i a n a tu szarża, to s i e r m i ę g o w e s z a r e s u k n o s a m o d z i a ł o w e , znają gniewają bławatu. a l u n d y s z to luńskie. sukno, pakłak (Packlaken), s u k n o n a p ł a s z c z , grube, ziarniste, h o l e n d e r s k i e . 2 5 N a z w a g i e r m a k w y w o d z i s i ę z tatarskiego 2 7 U armiak. szlachty z a r o s t nie t r z y m a ł s i ę j e d n e g o p o r z ą d k u . G ó r n i c k i p i s a ł : « W i ę c j e d n i g o l ą b r o d y a z w ą s y c h o d z ą , d r u d z y s t r z y g ą b r o d y po c z e s k u , trzeci p r z y s t r z y g a j ą po h i s z p a ń s k u . I o k o ł o w ą s a z a ś jest r ó ż n o ś ć , bo go d r u d z y n a 89 �d ó ł g ł a s z c z ą , a d r u d z y w g ó r ę j e ż ą . J e ś l i z a ś kto n i c b r o d y nie ustrzyga i do b a r d z o s n i ą ź l e » ( G ó r n i c k i , op. cit., s. 2 8 s. tego n a j d u j ą w i n ę , w e z b r o i powiedąją 73). S k a r g a ze w s i D u p i c e w powiecie b ę d z i ń s k i m w A c t a D e c a n i et Officialis o d 1511—1559 ( W i s ł a 1892, T. VI, 850). 2 9 3 0 M u c h a j e r l u b m u c h a i r o d tur. m u c h a y y i r z a c h w y c a j ą c y , wspaniały. Jest to j e d e n z o l e j n y c h o b r a z ó w « T a n c a s m i e r c i » w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w K r a k o w i e . Pod nim. mieści się napis: I ty K m i o t k u W spracowany ś m i e r t e l n e ś s i ę w y b r a ł tany Niepyszna D a m a z Oraczem Tak bogaczem. tańczy jako z 3 1 J . K . H a u r , S k ł a d abo 3 2 Jędrzej Kitowicz, Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I , Bibl. Nar. N-88 rozdz. X I X . 3 3 Wład. Siarkowski, s. 3 4 Crescentyn, O p o m n o ż e n i u i rozkrzewieniu wszelkich p o ż y t k ó w , K r a k ó w 3 5 Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, K r a k ó w M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . 1693, s. 155. z okolic Kielc, C z . I I I , K r a k ó w 1571, s. 1880, 100. 216. T a m ż e s. 217. « T w a r z c z y ś c i a w y b i e l a . P r z e c i w w i a t r u n k o m ż y w o t n y m i n i e s t r a w n o ś c i t a k ż e p r z e c i w k w a ś n e m u r z y g a n i u p o m a g a h a n y ż w a r z o n y w winie. B o l e ś c i t e ż w n ę t r z n e , k t ó r e z z a z i ę b i e n i a p o c h o d z ą o d d a l a . T a k i e ż i p r z e ­ c i w b o l e ś c i m a c i c e n i e w i e ś c i e j p o m a g a w a r z o n y z k o n f e k t i ą , k t ó r ą w A p t e c e z o w i ą m a g n a trifera. w ą t r o b y też pomaga warzony z innymi ziółmi o d m i ę k c z a j ą c y m i . Przeciwko siności z urazu p o d o c z y m a . P r o c h t e ż iego b a r d z o m n o ż y m l e k o n i e w i a s t a m a m ę ż o m p l e m i ę kto 3 8 go Przeciw zatkaniu z w ł a s z c z a n a twarzy albo p o ż y w a w karmiey albo piciu». W ł a d . S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w o s t r o j u c h ł o p s k i m we w s i K r z y ż a n o w i c e p o d P i ń c z o w e m w X V I I I w. W i s ł a V I I 1893, s. 293—296 ( Z . i n w e n t a r z y s p a d k o w y c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w w ó j t o w s k i c h a k t a c h z X V I — X V I I I w. d o r. 1777: A c t a villae K r z y ż a n o w i c e , seu v a r i a e gestarum sequenti m o d o e x p e d i t o r u m , t a m l a t i o n e a r e a r u m , rum, quam aliarum 3 7 3 8 — domo- p o s s e s s i o r u m e t i a m i n v e n t a r i o r u m p o s t defunctos o r d i n e d e s c r i p t o r u m ) . K i t o w i c z , op. cit., s. 306. T a m ż e : « W d a l s z y m czasie p a n o w a n i a A u g u s t a I I I n a s t a ł y p o d k ó w k i p ł a s k i e n a k s z t a ł t k o ń s k i c h , t r z e m a ć w i e ­ k a m i do p o d e s z w y przybite. N a r e s z c i e p o d k ó w k i w s z e l a k i e z a r z u c o n o , n a miejsce k t ó r y c h n a s t a ł y o b c a s y » . N i e m n i e j w s ą s i e d z t w i e pracowni i k r a m ó w szerokich istniały nadal w miastach budki, w k t ó r y c h k o w a l o k u w a ł plebsowi buty podkówkami. 3 9 W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a 4 0 Opis Królestwa Polskiego pod względem zwyczajowym i obyczajowym, Warszawa 4 1 Jakub Bojko, Okruszyny 1850, historycznym, t. I I , s. statystycznym, rolniczym, 1859, fabrycznym, s. 73. handlowym 51. z G r ę b o s z o w a , L w ó w 1911, s. 76 pisze, i ż dzisiejszy r o l n i k w y o r a w s z y w p o l u s z c z ą t k i d a w n y c h p o d k ó w ^ k , « n i e m o ż e n a w e t o d g a d n ą ć do -czego to m o g ł o 4 2 K i t o w i c z , op. cit., s. 4 3 D r o j e t — t k a n i n a z franc. 4 4 Z regestru u b i o r u po D z i u r o w e j z K r z y ż a n o w i c r, 1755 służyć». 8—9. trois, g d y ż b r a n o po 3 nitki n a wątek. « k o s z u l e k sztuczkowych pięć z c z a r n y m szyciem, j e d n a z bialym». 4 5 T a k i e « n o w e m o d y » p o s i a d a p o c h o d z ą c a ze wsi s z y n k a r k a m i e j s k a n a d r z e w o r y c i e « L a m e n t n a d u m a r ł y m d y t e m » z w. kre- XVII. 4 6 S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , s. 32, 4 7 Sekret w y i a w i o n y O s o b l i w s z y R z e c z y p e w n e i d o ś w i a d z o n e n a d o b r o pospolite z a z e z w o l e n i e m S t a r s z y c h 33. d r u k u p o d a n e w r. 1689 w P o z n a n i u , s. 38: « i e z e l i m i ę d z y k w i a t k a m i r z u c i s z a b ś l a g . to iest owe s i ę ż n e o k r ą g ł e c u d n y y bogaty haft 4 8 centki ś w i e c ą c e wydadza». Czaszka kobieca nakryta czepcem tym wykopana z o s t a ł a w 1959 r. n a c m e n t a i z u w C h r o b r z u , p o d c z a s p o s z u k i w a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h przez O d d z i a ł I n s t y t u t u K u l t u r y Materialnej w 4 9 Julian K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e się p r z e m y s ł u i sztuki w dawnej Polsce, K r a k ó w 5 0 Tad. Korzon, 5 1 Kołaczkowski, 5 2 Seb. Żebrackiej W e w n ę t r z n e dzieje P o l s k i z a S t a n . A u g u s t a (1764—1794) W a r s z a w a t a m ż e , s. Dembowski, O do mo­ 1897, pow. Pińczów Krakowie. 1888, T . I I , s. s. 553. 305. 556. Fabryce Sukiennej K r a k o w s k i e j , na Ludwinowie-Zakrzówku, Kraków 1791, s. 23: K a r o l Like, zawiadamia, że «dnia 8 maja tak w M i e ś c i e j a k o t e ż po p r z e d m i e ś c i a c h do s z p i t a l a S. D u c h a , z g r o m a d z e n i do 270 dyrektor 1788 i kasjer tej r o k u byli p o ł a p a n i Fabryki ubodzy o s ó b , c i byli u c z e n i przez May- stra, k t ó r z y do czego byli zdatni, c i ż byli ż y w i e n i i o k r y w a n i w e d ł u g o r d y n a c j i i t y c h c o d z i e n n i e p r z y b y w a ł o i u b y ­ w a ł o c z ę ś c i ą przez u c i e c z k ę z t y c h z a ś u b o g i c h u d a ł o s i ę do r o b ó t p r z e s z ł o 5 3 dzaju 5 4 M o ż e d r u k o w a n ą w farbiarni Jana i Salomei L i s z k ó w w Krakowie, Wład. Ziemacki, W r o c ł a w 1956, Materiały s. 39, 100, do historii odzieży z lat 5 5 Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d Polski, Warszawa 5 6 T a b l i c e w o j s k a polskiego po r. 1700. O p i s K r ó l . P o l . T . I I , s. 47. 1818—1863 A r c h i w u m Etnograficzne -N10, Pol. Tow. 130. Rok 1830, 1794. s. 20. Litografie p r z e d s t a w i a j ą c e ż o ł n i e r z y k o ś c i u s z k o w s k i c h z r y s u n k ó w M . Stachowicza R . Zadrażil z Czarnej Wsi w 90 m o n o p o l n a tego r o ­ wyroby. Ludozn. 5 7 81». m a j ą c e j od r. 1783 Krakowie.. wykonał �5 8 G d y w 1776 r . s e j m stolicy z l e c i ł , a b y w o j e w ó d z t w a o b r a ł y sobie k o l o r y m u n d u r ó w i s t r o j u szlacheckiego, sejmik k r a k o w s k i w Proszowicach p o w z i ą ł n a s t ę p u j ą c ą u c h w a ł ę : « M y R a d a i U r z ę d n i c y Dygnitarze i całe Rycerstwo woje­ w ó d z t w a k r a k o w s k i e g o w P r o s z o w i e n a d z i e ń 15 l i p c a 1777 z j e c h a w s z y s i ę . . . z a j e d n o m y ś l n y m s t k i c h tj. k o l o r b i a ł y n a ż u p a n i e , a a m a r a n t o w y n a k o n t u s z u » ( p o s t a n a w i a m y ) . . przyjazd księcia warszawskiego do Ilrakowa, zwrócił się magistrat zezwoleniem K i e d y z a ś « w r. 1810 krakowski do ministra wszy­ zapowiedziano spraw wewnętrznych K s i ę s t w a W a r s z a w s k i e g o z z a p y t a n i e m , w j a k i c h s t r o j a c h m a s i ę k s i ę c i a p o w i t a ć , n a co m i n i s t e r i u m p i s m e m z 23 k w i e t n i a 1810 1.2348, a b y s i ę s t o s o w a ć do dekretu k s i ę c i a w a r s z a w s k i e g o z 17. I. 1809 i 27. I I I . 1809, ustanawiającego m u n d u r K s i ę s t w a Warszawskiego a mianowicie: j a k o codzienny kontusz granatowy sukienny z k o ł n i e r z e m i w y ł o g a m i u r ę k a w ó w k a r m a z y n o w y m i » . . . (Klemens B ą k o w s k i , Dzieje K r a k o w a 5 9 G o ł ę b i o w s k i , op. c i t , s. 20. 6 0 K a z . B r o d z i ń s k i , W i e s ł a w , Petersburg 1857 (zezwolenie 1911 st. 231). c e n z u r y w W i l n i e 1854 r . ) . D r z e w o r y t y w tej książce w y k o n a l i wedle r y s u n k ó w J u l i u s z a K o s s a k a graficy f r a n c u s c y : J . B . — M . F r e d r o , S o t a i n , B i s s o n - G o t t a r d , P i s a ń , T r i chon, Lavieille i Breviere. 6 1 B r a c i a N a g a j e w s c y w r. 1848 n a p a d l i n a r y n k u k r a k o w s k i m n a k o n s u l a cesarskiego, p r e z y d e n t a gubernii, b a r . Franza Kriega, pobili go, zatańczyli i z n i k l i bez ś l a d u . D o r y s u n k u ( w y m . 29,8 c m X 39 c m ) J a n a Zielińskiego d o ł ą c z o n y jest wiersz.: ... b r z ę k n i y w a k u l e c z k a m i I zakrzeszwa podkówkami U w i ń w a się z panewkami! T r z y m a j s z e l m ę bez l i t o ś c i , A ż m u b ę d ą t r z e s z c z e ć k o ś c i itd. 6 2 W e d l e tablicy k o l o r o w e j , z a m i e s z c z o n e j przez W ł a d . Ł o z i ń s k i e g o w Ż y c i u P o l s k i w d a w n y c h w i e k a c h , L w ó w 1921, L u i g i M a y e r w gwaszu s w y m p r z e d s t a w i a j ą c y m legację p o l s k ą n a p o s ł u c h a n i u w Stambule w X V I I I w., u m i e ś c i ł n a jej czele p o s ł a polskiego w rogatywce z s u k n a c z e r w o n e g o obszytej d o ł e m c z a r n y m b a r a n k i e m , a z dolnej wiechę piór ułożonych w palmetę. Także bezimienny lewej s t r o n y o b r a z olejny z t e g o ż w i e k u , z n a j d u j ą c y s i ę w z b i o r a c h M u ­ z e u m N a r o d o w e g o w K r a k o w i e p r z e d s t a w i a poselstwo polskie w r o g a t y w k a c h . 6 3 C z a p k a u ł a ń s k a we F r a n c j i z polska 6 4 6 5 w czasach cesarstwa, powstała przez dodanie daszka do rogatywki, zwała się skapska. K . L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w Zbiór wiadom. do antr; k r a j . 1876, s. 314. t. I X . 1885 ( W ł a d . S i a r k o w s k i , M a t . do etnogr. l u d u p o l . z o k o l i c Pińczowa), s. 35. 6 6 6 7 L i s k e , op. cit., s. 316. A u t o r r y c i n y w P r z y j a c i e l u L u d u z L e s z n a z r. 1846 w y r a ź n i e n a r y s o w a ł trzy z a k ł a d k i n a r a m i o n a c h k o s z u l i k o ­ biecej. 6 8 Józef M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z okolic K r a k o w a , 6 9 E d w . Cressy, dzieży N r Na Kraków, wielkich szlakach kolejowych, 1958. Warszawa, Zbiór «Polska i świat współczesny», Bibl. Mło­ 119. 7 0 O p i s k r ó l e s t w a P o l s k i e g o , T . I I , s. 88. 7 1 W r. 1843 z a ł o ż y ł Steinkeller w r a z z L i c h t e n s t e i n e m p r z ę d z a l n i ę b a w e ł n y w Ż a r k a c h , k t ó r a w r . 1857 na w ł a s n o ś ć spółki K a r o l a Ordęgi, Stan. Lesseia i K a r o l a przeszła Osterloffa. 7 2 W i a d o m o ś ć o tej fabryce z a w d z i ę c z a m prof. dr Z o f i i z K o z ł o w s k i c h B u d k o w e j . 7 3 L i s k e , op. cit., s. 7 4 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 67. W u p r a w i e r o l i t r z y m a n o s i ę z a s a d y , ż e « j a k ta P a n J e z u s nie d a , to o n o sie t a m 315. nie, r o z m a c i e r z y , bo nie r o d z i r o l a , ale B o ż o 7 5 D i a r i u s z p o d r ó ż y odbytej K r a k ó w R k p s P. A . N . N r wola». 1813 r o k u w K r a k o w i e , G a l l i c y ę y S a n d e c k i C y r k u ł przez J a n a Rostworowskiego, 1783. 7 6 Jest to r e m i n i s c e n c j a r a b a c j i z r. 7 7 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 74. 1846. 7 8 M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 2 0 : « S p o d n i e s k ó r z a n e w buty. N a s p o d n i a c h fartuch b i a ł y p o 7 9 J a k u b B o j k o , P i s m a i m o w y , K r a k ó w 1904, s. 18: « P y t a l e m s i ę l u d z i ( w K a z i m i e r z y W i e l k i e j ) , kolana». c z y tu jeszcze c h o d z ą c h ł o p i w f a r t u s z k a c h , j a k z a c z a s ó w m e g o ojca, k i e d y p a r o b e k nie m ó g ł i ś ć w c z y m i n n y m n a wesele, n i ż w f a r t u c h u . F a r t u c h ten n a l e ż a ł do g ł ó w n e g o u b i o r u k a w a l e r ó w . N a pole p i e r w s z y r a z gdy p a r o b e k w y j e ż d ż a ł , być w b i a ł y m f a r t u c h u , do ś l u b u tak samo. W Gręboszowie musiał t e ż w t a k i c h f a r t u c h a c h s i ę k o c h a n o , ale j a j u ż ich nie p a m i ę t a m . S t a r u s z k a , k t ó r a m i n a j w i ę c e j o p o w i a d a ł a , o d r z e k ł a , ż e j u ż ta m o d a z a g i n ę ł a , ale o n a m a jeszcze w d o m u t a k i f a r t u c h . P r o s i ł e m c o b y m i go p o k a z a ł a . B y ł z lnianego może na łokieć, s i ę g a ł m i do białego płótna, z naszyciem też b i a ł y m u d o ł u , k o l a n , a b y ł t a k s z e r o k i , ż e b y m s i ę n i m o p a s a ł , w k o ł o m i ę o t o c z y ł , gdyby długi kryza. C h c i a ł e m go k u p i ć n a p a m i ą t k ę , ale s t a r e ń k a w y p r o s i ł a s i ę , ż e to ś l u b n y , w i ę c c h c e swego m ę ż a u b r a ć w niego n a śmierć: « n i e c h się wszytko z nami styra». 8 0 K u s t o s z M g r Z d z i s ł a w Szewczyk podczas swych b a d a ń etnograficznych w Kozłowie w powiecie miechowskim w r. 1951: z a n o t o w a ł « M ł o d y p a n s z e d ł do ś l u b u w zapasce z p ł ó t n a cienkiego, m a r s z c z o n e j w pasie. U d o ł u m i a ł a k o r o n k ę n a s z e r o k o ś ć 2 c m . D o o s z y w k i przyszyte b y ł y d ł u g i e t r o k i , k t ó r y m i m ę ż c z y z n a o k r ę c a ł s i ę w o k ó ł , a w i ą z a ł j e z p r z o d u . Fartuszek taki n o s i ł o s i ę do portek płóciennych, nigdy z a ś do s u k i e n n y c h , g r a n a t o w y c h . S t r ó j w i ę c p a r a d n y skła- 91 �d a ł s i ę z czerwonej r o g a t k i z p i ó r a m i , k o s z u l i , b i a ł y c h s p o d n i płóciennych, b u t ó w z cholewami, fartuszka oraz brą­ zowej kierezji». 8 1 S z y m a n o w s k i , opis cit., 8 2 O p i s K r ó l e s t w a , op. cit., s. 8 3 Kłosy, t. X L V , s. 47. 40. 8 4 W e d l e s p i s u r z e c z y z ł o ż o n y c h w depozycie p o l i c y j n y m w K r a k o w i e 8 5 Archiwum Muzeum Nar. w Krakowie, Oddz. Czartoryskich 8 6 W i e r z o n o , ż e m a m u n y n a p a d a j ą k o b i e t ę , k t ó r a bez 8 7 M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 8 8 Bojko, 8 9 Stanisław Ciszewski, 9 0 Siarkowski, Okruszyny, op s. Wł. Siarkowski, 9 2 Opis Królestwa Pol. Nr w r. 1843 (Dziennik Rządowy). 9511. fartucha i chustki w i ą z a n e j o d w a ż y się w y j ś ć poza 77. op. cit., s. 9. 69. W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c od S o b k o w a do 1850, T . I I , s. Chmielnika, Kielce 1871, s. 32. 48. N i e s ł u s z n i e w i ę c u w a ż a się zapaski z poziomo u d o ł u naszytymi w s t ą ż e c z k a m i k o l o r o w y m i z a w y m y s ł p o w s t a ł y pod 9 4 9 5 Bojko, w p ł y w e m m o d y miejskiej lub s. Mat. do etn. l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c , I I I cz. K r a k ó w 1880, s. 76. S t a n . A r n o l d , T e r y t o r i a plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I . P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u hist. P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w 9 7 nowy, cygańskiej. 76. Siarkowski, 9 6 dom. 28. cit., s. 9 1 9 3 • 1887, s.'79. 1927. Z j a w i s k o p o k r y w a n i a s i ę n i e k t ó r y c h z a s i ę g ó w stroju ludowego z z a s i ę g i e m p r a s t a r y c h o b s z a r ó w plemiennych d a s i ę z a o b s e r w o w a ć t a k ż e n a p o ł u d n i u , gdzie — j a k w i a d o m o — p o w i a t s z c z y r z y c k i w X I I I w. n a l e ż a ł do z i e m i k r a ­ k o w s k i e j , a d z i ś jeszcze s t r ó j s z c z y r z y c k i w y k a z u j e ś c i s ł ą ł ą c z n o ś ć z t y p e m l u d o w e g o u b i o r u k r a k o w i a k ó w południo­ wych. 9 8 M . K a r a ś , B a d a n i a g w a r o w e n a terenie p o w i a t u w i ś l i c k i e g o , S p r a w o z d a n i a P A U T o m 9 9 « K o ł o Kielc w i d a ć d u ż o k r a k o w i a k ó w w czerwonych czapkach c z w o r o k ą t n y c n z czarnym w ą z i u t k i m barankiem, k a r a z j a ( c h y b a p ł ó t n i a n k a — p r z y p i s e k T . S.) b i a ł a , p ł ó c i e n n a , z k o ł n i e r z e m s i w y m , s p o d n i e i k a m i z e l k a s i n e » ( M a n u s k r y p t a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1841, k i e j , pow. 1 0 0 nika, 53 r. 1952 stojącym, biało N-6. wyszywanym, własność M u z e u m Techniki w Sielpi Wiel­ Końskie). Kronika, Warszawa 1858 N - 1 6 3 , s. 170 ( W y c i e c z k a w o k o l i c e K i e l c , P i ń c z o w a i C h m i e l n i k a ) : Chęcin i Kielc w i d a ć tę rozmaitość u b i o r ó w ludowych, j a k a panuje w «Około Chmiel­ b a r w a c h i k r o j u s t y k a j ą c y c h s i ę tutaj K r a k o w i a k ó w z S a n d o m i e r z a n a m i , i l e ż tu p r z e r ó ż n e j w z o r z y s t o ś c i i k o l o r ó w k ł ó c ą c y c h s i ę n a w z a j e m , z a n i m z l e j ą s i ę w szary u b i ó r l e ś n i a k a z S z c z e c i ń s k i c h 1 0 1 borów». Z b i ó r do a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878, s. 2 1 3 : « G r a n i c a stroju w ł o ś c i a n o k o l i c k i e l e c k i c h r o z p o c z y n a s i ę o d M o r a w i c y i c i ą g n i e s i ę po p ó ł n o c w d w ó c h k i e r u n k a c h : k u P i o t r k o w o w i i R a d o m i u . N a gór Świętokrzyskich, a na z a c h ó d sięga aż za 1 0 2 Łopuszno». R o g a t y w k a z n a n a jest w K a r y n t i i , gdzie j u ż w X V w. p o s i a d a ł a , n a p o d o b i e ń s t w o b i ł g o r a j s k i e j k u c z m y , w n a ­ r o ż a c h g a l k o w a t e p o m p o n y , we W ł o s z e c h w X V i X V I w . jawia się w bransi s. wsi w s c h ó d prawie dotyka pasma Finlandii obrzędów i Laponii, publicznych w noszą ją Kałmucy, Chinach. (Kaz. wchodziła w skład a na Sachalinie Ajnowie, Moszyński, Kultura stroju p a t r y c j u s z o w s k i e g o , n a d t o po­ r o b o t n i c y h i n d u s c y w B u c h a r z e i cele­ ludowa Słowian Cz. I Kraków 1929 409), 1 0 3 A. W(iślicki) w Tyg. Ilustr. 1862, s. 110: « m ł o d z i zachwytują c o ś od K r a k o w i a k ó w sąsiednich, stroją się w c z e r w o n e c z a p e c z k i o z d o b n e szeregiem s p i ę t y c h p a w i c h p i ó r e k » . 1 0 4 Już Kolberg (Krakowskie I s. 123) z a n o t o w a ł w r. 1876, ż e « s u k m a n a k i e r e z j ą , inaczej k a r a z j ą z w a n a , z d ł u ­ g i m k o ł n i e r z e m w i s z ą c y m z t y ł u nie z p o d m i e j s k i c h K r a k o w a p o c h o d z i Siarkowski, 1 0 6 W s ą s i e d z t w i e k o p a l ń , hut i f a b r y k u b i ó r c h ł o p a p a ń s z c z y ź n i a n e g o r y c h ł o p r z e k s z t a ł c a ł s i ę w o d z i e ż W e s e l a , op. cit., s. W e d l e r ę k o p i s u h u t n i k a w r. 1841 Na okolic». 1 0 5 3. g ł o w i e m i e w a ( c h ł o p ) najczęściej kapelusz o b w i s ł y , a na nogach trepki drewniane. R o b i ą j e zazwyczaj olchowe. B a r d z o to d o b r e o b u w i e , p o w s z e c h n i e w S a n d o m i e r s k i e m i K r a k o w s k i e m kach. U b o ż s i , gdy u ż y w a n e , a z w ł a s z c z a po h u t a c h i fabry­ do codziennego u b i o r u p r z y w d z i e j ą b u t y i surdut, s ą j u ż p r z y z w o i c i e u b r a n i » . 1 0 7 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 1 0 8 Jest to' fragment znanej p i e ś n i p o c h o d z e n i a nie l u d o w e g o , z a c z y n a j ą c e j s i ę od 74. a d r u k o w a n e j po r a z p i e r w s z y przez Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , L u d P o l s k i , W a r s z a w a a u t o r ó w . Jej t r e ś c i o p i s o w a o d n o s i s i ę do s t r o j u k r a k o w i a k ó w 1 0 9 s. sto, 92 roboczą. s k ł a d a ł a s i ę o n a « z e s p o d n i i k a m i z e l k i sinej n a w i e r z c h , r z e m y k i e m p r z e p a s a n e j . 1830, s ł ó w « A l b o ś m y to j a c y tacy», s. 22 i 23, p o t e m przez i n n y c h wschodnich. O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . B e n s d o r f a 1863, 17. 1 1 0 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a , L i s t y z p o d r ó ż y , r. 1 1 1 Siarkowski, 1 1 2 Bojko, 1 1 3 L i s k e , op. cit., że W e s e l a , op. cit., s. Okruszyny, s. s. 314 1824. 3. 42. Relacja J. J. Kauscha: l u d z i e wiejscy n o s z ą jeszcze n a spadającej «Bliżej K r a k o w a i w Krakowie koszuli feldowany samym w i d z i a ł e m bardzo c z ę ­ f a r t u c h p ł ó c i e n n y , s i ę g a j ą c y t a k ż e do kolan. �Fartuch ten otacza całe ciało naokół. W takim stroju w i d z i a ł e m w niedzielę c h ł o p c a s i e d z ą c e g o na k o n i u i po­ p r z e d z a j ą c e g o przed s o b ą z a p r z ę g s w ó j z w o z e m » . 1 1 4 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 6 6 — 6 7 : « K o b i e t y . . . p r z y n o s i ł y ś n i a d a n i e o r a c z o m , k t ó r z y n i e g d y ś w p i e r w s z y d z i e ń o r k i wyjeżdżali w pole u b r a n i j a k n a wesele, a m i ę d z y i n n y m i z a p a s y w a l i sobie b i a ł e f a r t u s z k i , j a k s i ę d z i ś jeszcze z a g r a n i c ą w K r ó l e s t w i e w i d z i » (r. 1911). 1 1 5 Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a i l u s t r o w a n a , W a r s z a w a 1902 I I I , s. 1 1 6 S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 136. 12. 1 1 7 S i a r k o w s k i , M a t . do 1 1 8 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 1 1 9 I g n . K r a s i c k i , P a n P o d s t o l i , W a r s z a w a 1803, s. 6 5 : « P i k o w y ż u p a n i k ł a p c i e u r ę k a w ó w o z n a c z a ł y etn. 106. który się dawnych o b y c z a j ó w 1 2 0 koło człowieka, trzymał». S t w i e r d z i ł to m g r Z d z i s ł a w S z e w c z y k n a s u k m a n a c h o j c o w s k i c h z S ą s p o w a o r a z « m i e c h o w s k i c h » z P r z y s i e k i Kozłowa. 1 2 1 W armii napoleońskiej s z a r f ę s r e b r n ą , szer. 10 c m z a m a r a n t o w y m i j e d w a b n y m i p a s a m i i d w o m a w i s z ą c y m i z p r a w e j strony nosili g e n e r a ł o w i e i w y ż s i oficerowie. Napoleona. I n s p e k t o r naczelny n o s i ł n i e b i e s k ą , a p o d i n s p e k t o r j e g e n e r a ł o w i e , a o d r . 1831 1 2 2 intendenci kutasami O d r. 1809 o z n a c z a ł a o n a p u ł k lekkiej j a z d y g w a r d i i z i e l o n ą . W czasach K r ó l e s t w a Kongresowego ( G l o g e r , E n c y k l . starop. I V , s. nosli 305). S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 3 : po k o ż u c h a c h w i ś l i c k i c h « p o r o z r z u c a n e s ą centki z c z e r w o n e g o s u k n a n a plecach, kieszeniach i szyi». 1 2 3 K o l b e r g , K r a k o w s k i e I 1871, s. 1 2 4 Seweryn Udziela, Pasy w i e ś n i a k ó w skim, L w ó w 1926, s. 125. polskich u ż y w a n e w p o ł u d n i o w e j części M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u 1 2 6 S. U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , K r a k ó w 1 2 6 Że zaś nosili Cieszyń­ 8—9. ją konfederaci barscy (1761—1771), 1930, s. 31. zwano ją również konfederatką. I może jeszcze od Konfederacji Warszawskiej? 1 2 7 C h ł o p Szabla z G r ę b o s z o w a przywoził krakuski z K r a k o w a , 1 2 8 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 78. a nabywcy nadawali i m naddunajecki charakter. 1 2 9 T a k i e kapelusze przedstawione 1 3 0 K s i ą d z w T o p o l i , k t ó r y d a w a ł ś l u b y t y l k o n o w o ż e ń c o m o d z i a n y m po k r a k o w s k u , z t r u d n o ś c i ą d a ł s i ę u b ł a g a ć są w ł a ś n i e w albumie Zienkowicza. d o o d s t ę p s t w a o d tej zasady. T y t u ł e m e k s p i a c j i z a w y ł a m a n i e s i ę z tradycyjnego z w y c z a j u P a r a d o w a z r e z y g n o w a ć m u ­ siała z wyprawienia p r z e d ś l u b n e j zabawy zwanej dobronocka. T ę n o w ą paradę Paradowej r y c h ł o n a ś l a d o w a ć c i , c o « c h c i e l i s i ę o b r ó c i ć n a n o w ą m o d ę » , t z n , k a s o w a l i d o b r o n o c k ę w o b r z ę d z i e w e s e l n y m i szli do ś l u b u zaczęli odziani «nowomodnie». 1 3 1 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 1 3 2 S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w , op. c i t . , s. 32. 106. 133 N a z w y staropolskie. U l u d u z g ł o — t y l k o j a k o k o s z u l a ś m i e r t e l n a ( P r z e g l ą d K a t o l i c k i z a c h o w a ł o s i ę s ł o w o ź g a ć n p . w pow. 1 3 4 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 79. 1 3 5 Ogłoszenie w Dzienniku R z ą d o w y m miasta K r a k o w a 1 3 6 Pajetki m o s i ę ż n e używane 1892 N r 42). P o z a t y m p i ń c z o w s k i m « u ź g a ć k o s z u l ę » , ( S i a r k o w s k i , op. cit.). i okręgu — t e ż b y ł y przez bogatsze w i e ś n i a c z k i 1843. do p r z y s t r o j u c z e p c ó w oraz ślubnych trze­ wików. 1 3 7 N a z w a katana pochodzi z w ę g . katona — żołnierz, tak j a k rajtarka od 1 3 8 N a z w a s u k i e n k a i s u k n i a w y w o d z i s i ę od s u k n a , ta z a ś n a z w a o d s u k a ć tj. n a w i j a ć , o b r a c a ć . P ł ó t n o b o w i e m rajtara. w e ł n i a n e , f o l o w a n e tj. bite, o b r a c a n e c z y l i s u k a n e w s t ę p a c h folusza, z w a ł o s i ę s u k n e m . S t ą d t a k ż e s u k a s u k m a n y , a w e f r a n c . souqueville 1 3 9 o r a z s o u s ą u a n i e , n a z w a specjalnego r o d z a j u p ł a s z c z a . O p i s K r ó l e s t w a , s. 48. 1 4 0 S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 48. 1 4 1 Buty kobiece n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m m i a ł y b y ć p r z e d r . 1900 z d o b i o n e haftem k o l o r o w y m , p o d o b n i e j a k k r a k o w s k i e buty w y k o n y w a n e w M n i k o w i e : B u t ó w t a k i c h nie z a c h o w a ł s i ę j e d n a k ż a d e n o k a z , , a n i t e ż ż a d e n z szew­ c ó w n a d d u n a j e c k i c h k o ł o r. 1920 nie u m i a ł d o k ł a d n i e o b j a ś n i ć tego haftu w s z c z e g ó ł a c h . P r a w d o p o d o b n i e r a d n e buty z a k u p y w a n o w 1 4 2 takie p a ­ Krakowie. M a r i a S t a t t l e r ó w n a , H a f c i a r s t w o ludowe. W i s ł a 1902, t. X V I . 93 �L I T E R A T U R A 1. S t a n i s ł a w A r n o l d , Terytoria K o m i s j i dla Atlasu 2. S t a n i s ł a w A r n o l d , 3. — 5. J a k u b B o j k o , — Geografia historyczna Polski, W a r s z a w a i umowy, K r a k ó w z Gręboszowa, Lwów N-7. 1563. 1904. 1911. 7. J . C h o c i s z e w s k i , M a l o w n i c z y opis P o l s k i , 8. Ł u k a s z G ó r n i c k i , D w o r z a n i n P o l s k i , Poznań Kraków 1891. 1566 ( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a 1886). 9. E d w . C r e s s y , N a w i e l k i c h s z l a k a c h k o l e j o w y c h ( « P o l s k a i ś w i a t w s p ó ł c z e s n y » , B i b l . M ł o d z i e ż y N - 1 1 9 , 10. Seb. D e m b o w s k i , O F a b r y c e Sukiennej K r a k o w s k i e j , 11. D z i e n n i k R z ą d o w y w m i a s t a K r a k o w a o k r ę g u 12. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d P o l s k i , 13. — U b i o r y w Polsce, K r a k ó w Warszawa Kraków 1843. 1861. 1902, t. I I I . Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I Bibl. Nar. N-88. 16. J u l i a n K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e s i ę p r z e m y s ł u i s z t u k i w d a w n e j P o l s c e , K r a k ó w 17. O s k a r K o l b e r g , 18. Kieleckie —* K r a k o w s k i e ( L u d — j e g o z w y c z a j e itd. S e r y a X V I I I , I Kraków 19. T a d . K o r z o n , W e w n ę t r z n e d z i e j e . P o l s k i z a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , T . I I , W - w a 1958 21. Ehrenkleid des L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w Aleksander Maciejowski, tomy, Petersburg—Warszawa Chmielnika). Soldaten, B e r l i n 1936.. 23. W a c ł a w Polska aż 1876. do I poł. XVII wieku pod względem obyczajów i zwyczajów I V 1812. 24. J ó z e f M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z o k o l i c K r a k o w a , 25. O p i s K r ó l e s t w a Polskiego pod Kraków 1958. w z g l ę d e m h i s t o r y c z n y m , statystycznym, r o l n i c z y m , f a b r y c z n y m , h a n d l o w y m , z w y ­ czajowym i obyczajowym, T . I i I I , Warszawa 1850. O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . Bensdorffa 27. K a z i m i e r z 28. Pr z yj ac ie l 29. 2. 1898. N-163—170 (Wycieczka w okolice K i e l c , P i ń c z o w a i 22. K s a w e r y 26. 1888. X I X ) , K r a k ó w 1885—6, t o m ó w 1876. 20. K r o n i k a , W a r s z a w a Martin Lezius, D a s Warszawa). 1791. 1830. 14. Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a ilustr. W a r s z a w a 15. J ę d r z e j K i t o w i c z , (Prace 1951. O m n i u m fere gentium nostrae aetatis habitus n u n q u a m ante h a c aediti, V e n e t i s Pisma Okruszyny P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I w. 1927). T ł o s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i 1953 4. F e r n a n d o Bertelli, 6. plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w 1863. P i w a r s k i , K r a j m a l o w n i c z y 1855—1859. L u d u , Leszno 1846. M i k o ł a j R e y , W i z e r u n e k w ł a s n y ż y w o t a c z ł o w i e k a poczciwego, K r a k ó w 30. J a n R o s t w o r o w s k i , D i a r i u s z R k p s P. A . N . p o d r ó ż y odbytej 1813 roku w Krakowskie, 1558. Gallicyę y Sandecki Cyrkuł, Kraków, N-1783. 31. R ę k o p i s a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1842 ( w ł a s n o ś ć nie i s t n i e j ą c e g o d z i ś M u z e u m T e c h n i k i w Sielpi W i e l k i e j , K o ń s k i e , w depozycie u i n ż . M . 32. W ł . S i a r ( k o w s k i ) , 33. W ł a d . S i a r k o w s k i , pow. Radwana). W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c S o b k o w a do C h m i e l n i k a , Kielce 1871. M a t e r i a ł y do etnografii l u d u pol. z o k o l i c K i e l c , cz. I I I , K r a k ó w 1880. 34. W ł a d . S e m k o w i c z , S ł o w i a ń s z c z y z n a z a c h o d n i a i w s c h o d n i a w X w., P o l s k a z a K a z . W i e l k i e g o ( m a p y ) . 35. S ł o w n i k geograficzny p o d red. Chlebowskiego. 36. W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a 37. S e w e r y n U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , W y d . M . E . N r 3, K r a k ó w 1859. 1930. 38. S e w e r y n U d z i e l a , P a s y w i e ś n i a k ó w p o l s k i c h w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m , L w ó w 39. T y g . I l u s t r . 1862. 1926. �SPIS Ryc. 1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m stroju k r a k o w s k i m , sem Ryc. ILUSTRACJI b ł y s z c z ą c y c h g a l o n ó w . F o t . r. 1904 2. C h ł o p w ż u p a n i e — d r z e w o r y t z r. 1512 o n w kierezji teatralnej, p r z e ł a d o w a n e j f a ł s z y w y m luksu­ St. Stadler, K r a k ó w . S t a n i s ł a w a Z a b o r o w s k i e g o « C o n t r a m a l o s diyites et u s u r a r i o s trac- tatus». Ryc. 3. T y p o w y s z l a c h c i c p o l s k i z X V I w. w g r y c . F e r n a n d a Ryc. 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i s u k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a - Ryc. 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a c o v i a e Ryc. 6. C h ł o p k r a k o w s k i Ryc. 7. M u z y k a n c i coviae w Bertellego. 1598. 1598. w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u o l . z I I p o ł . X V I I w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w Krakowie. Kraków krakowscy — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, 1693. Ryc. 8. K r a k o w i a k k o s y n i e r — a k w . J . P . Ryc. 9. O b s z y c i e k o ł n i e r z a a m a r a n t o w y m j e d w a b i e m u b ł ę k i t n e g o ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o . Norblina. Ryc. 10. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o . Ryc. 11. C z e p i e c « z b l a s z k a m i » c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m s i ę n a g r o d z i s k u w pow. Pińczów. N a Ryc. 12. W o j s k o p o l s k i e r. 1794 — r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , k o p . Ryc. 13. Oficer Ryc. 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. Ryc. 15. G r a n a t o w a Ryc. 16. Ś w i ą t e c z n e u b i o r y l u d o w e z o k o l i c y S k a l b m i e r z a — r y s . W ł a d y s ł a w I I pułku krakusów w wojsku p o w s t a ń c z y m K . W a w r o s z , litogr. R . Z a d r a z i l a n a C z a r n e j 1831 Ryc. s. des Soldaten, B e r l i n , 1936, M i e c h ó w . Fot. I . Krieger w s. 312. Krakowie. sukmana miechowska z doszywanym k o ł n i e r z e m kierezjowym. F o t . I . Krieger. Szerner, T y g o d n i k I l u s t r o w a n y 1864 404. 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . Boulogne R y c . 18. K r a k o w i a k w kierezji z Z a b o r o w a , pow. Ryc. Wsi. o d z i a n y p o d o b n i e j a k i u ł a n i w k i e i e z j e z hafto­ wanymi sukami. Z książki Martin Lesius « D a s Ehrenhleid X Chrobrzu, o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę resztki r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec m e t a l o w y . 1925. Brzesko. 19. K r a k o w i a k w kierezji s k a l b m i e r s k i e j — fot. I . Krieger. R y c . 20. N a p a d b r a c i N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a K r i e g a w r. 1948 — k o l o r o w y rysunek Jana Zielińskiego. R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » P e t e r s b u r g R y c . 22. K r a k o w i a n k a « o d Skalbmierza*, r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt. R y c . 23. P r o s z o w i a n k a , r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt. Langer. R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a . R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot. Fot. I . Krieger. I . Krieger. R y c . 26. K a f t a n d l a c h ł o p c a — liberia s ł u ż b y dworskiej c a ł k o w i c i e z r y w a j ą c a z t r a d y c j a m i R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji 1857. Langer. zdobnictwa ludowego. skalbmierskiej. R y c . 28. Z n i s z c z e n i e k o l e i w a r s z a w s k o - w i e d . garni Grzybowskiej w K r a k o w i e przez p o w s t a ń c ó w M u z e u m Czartoryskich 1863 r. D r u k I. J . Weber w Lipsku, nakład księ­ r y c . 7392. R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r . R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . I . K r i e g e r . R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » ' z o k o l i c y S z c z u c i n a . R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , po w . Ryc. S t o p n i c a , w tzw. Fot. I . Krieger. « s u k m a n i e dzikiej». 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h w e d ł u g Stan. Arnolda. R y c . 34. Z a s i ę g s t r o j ó w k r a k o w s k i c h R y c . 35. S k a l m i e r z a k , wschodnich. mai. M i c h a ł Stachowicz, Gabinet R y c i n Bibl. Jag. R y c . 36. R o g a t y w k a z. w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w s z t u c z n y c h . Ryc.'37. M a r s z a ł e k weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i . 95 �R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W l a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i . Gabinet rycin w M u z e u m N a r o d o w y m w Kra­ kowie. R y c . 39. C h ł o p s p o d B u s k a w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i p r z y r a m k o w ę j , m a r s z c z o n e j w o k ó ł szyi ( A . Patkowski, Sandomierskie, G ó r y Świętokrzyskie). R y c . 40. K r a k o w i a k od Skalbmierza. Fot. I . Krieger. R y c . 41. K r a k o w i a k w p ł ó t n i a n c e z Z i e m i Proszowskiej. R y c . 4 2 . P o lewej K r a k o w i a k o d P r o s z o w i c , p o prawej o d Brzeska. R y c . 43. K r ó j p ł ó t n i a n k i z Z i e m i P r o s z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 44. K r ó j k a f t a n a z Z a b o r o w a , po w . R y c . 45. K r ó j kierezji z p o w . B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . M i e c h ó w , rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. R y c . 46. K r ó j d a w n e j s u k m a n y szarej, r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 47. K r ó j s u k m a n y z w . o p i e r z a n k a z po w . R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , po w . D ą b r o w a Tarnowska, rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 50. K r a k o w i a k w burosze. R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 I S. 180. R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u w i ś l i c k i m . R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z czasów kościuszkowskich. R y c . 54. 4 - c z ł o n o w y pas k r a k o w s k i R y c . 55. B i a ł y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w. : w y s z y w a n y z i e l o n y m safianem. R y c . 56. K r a k o w i a k w magierze tynieckiej. R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , po w . P i ń c z ó w . Fot. I . Krieger. R y c . 58. K r a k o w i a k w kierezji — p i e r n i k R o t o w s k i e g o w Krakowie. R y c . 59. C h ł o p i w' c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . P r z y j a c i e l L u d u , L e s z n o 1836 R y c . 60. K r ó j k o s z u z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m I , s. 164. p i o n o w o . D w o r y k. O ś w i ę c i m i a r. 1850, rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. R y c . 61. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p o z i o m o , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 62. K r ó j k o s z u l i k o b i e c e j « z k a r c z k i e m » , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o ł o w e g o » z K a r s , po w . R y s . 64. Krój gorsetu z Z a l i p i a , p o w . R y s . 65. K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , po w . R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w Szewczyk). B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) . kaftaniku. R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej zapasce o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , po w . prawo kobieta w stroju z Marcinkowic, pow. R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , po w . R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , po w . na Brzesko. Dąbrowa. R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j z a p a s c e K a r s y , pow. R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e po w . Dąbrowa, Brzesko. Dąbrowa. Brzesko. R y c . 72. W i ą z a n i e c z e p c a « w k o k o s i ę » . R y c . 73. T e c h n i k a z d o b n i c z e g o ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h p a s ó w k r a k o w s k i c h . (Rys. Z d z i s ł a w Szewczyk). R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a n a k o s z u l i k o b i e c e j z Z a l i p i a . R y c . 75. K r e z a do k o s z u l i h a f t o w a n a n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e , R y c . 76. pow. Dąbrowa. M o t y w y zdobnicze « w y p r ą g a n e » na koszulach kobiecych w Zalipiu, pow. R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e po w . R y c . 79. K r a k o w i a k w bogato h a f t o w a n e j kierezji z po w . R y c . 80. Z o f i a Szablina, hafciarka Dąbrowa. na Powiślu Dąbrowskim. z G r ę b o s z o w a , pow Dąbrowa. pińczowskiego. Dąbrowa Tarnowska. R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance K . B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » z w y d . R y c . 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m 1831 Fotografie n r 9, 10, 11, 12, wykonał M i c h a ł 96 13, 16, 18, 26, 27, Myśliński. 41, 4 2 , 50, petersburskiego r . 1857. r. 53, 54, 55, 56, 58, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 78, 79 �KPATKOE Ha TeppHiopHH H3JIC0KEHHE K p a K O B C K o r o BoeBOflCTBa B Hacroamee COflEPJKAHHfl BpeMH y>Ke He BCTpenaeTCH cainoro adpdpeKTHoro B r i o n t m e rana HapHAa BOCTOtmbDC KpaKOBHKOB (jKHTejieii KpaKOBCKOń 3eMjin) HH B KawecTBe 6yflHHqHoń HH B KanecTBe npa3HHH^H0H. EAHHCTBeHHO B K)JKHBIX ye3Aax BoesoflTBa 3THM Hapaii;oM nojr63yK>TCH ojiejKflM, flepeBeHCKHe OpKeCTpBI, KOHHbie CBHTbl BO BpeMH CejIBCKHX TOp>KeCTB, CBafleSHblC flpy5KKH H yąaCTHHKH 06lIien0JIbCKHX «fl05KHHOK» (npa3flHHKOB ypo>KaH). ycTaHaBJiHBafl ccbepy pacnpocTpaHeHHH 3Toro HapHAa B BajICH CJieflyWIITłlMH COOÓpałKeHHHMH: i ) 4) caMoonpeAeJieimeM HacejiemiH B OTHOmeroiH ero o6ocHOBbiBaiomHMH tiRm^ecaihit dj>H3H0rpac|)HiieCKHMH, snnroecKOH 2) roAbi X I X crojieTHH, a B i o p pyKOBOflCTBO- HCT0pHKO-3THH<reCKHMH, 3) SKOHOMHHeCKHMH, npHHajnejKHOCTH, 5) THnoBbiMH ocoSemiocTHMH, ero o6oco6jieHne B onpeflejieHHOM n p o c T p a H d B e H BpeMeHH, 6) npaKTHHecKHMH coo6pa>KeHHHMH, peKOMeHflyiomHMH o6&eAHHemie He3HaHHTejiBHbix pa3H0BHAH0CTeii Hapnfla B 6ojiee KpyrrHbie TpaflHiiHOHHbie rpynnbi. HCTOPHH HapHAa B0CT0tiHbix KpaKOBHKOB B cooiBeTCTBHH c 3K0H0AiHqecKHMH ycnoBHHMH pacnaAaeTCH Ha qeTbipe nepHOfla: nepBbiń — c 1500 no 1650 r o f l , BTopoii — 1650—1760 rorna, TpeTHń — 1760—1830 r o A b i , MeTBepTbiń — 1830—1914 r o ^ y . I I p n H3yqeHHH 3Toro rana HapOflHOH Oflewyrbi 6onbuiyK) y c i r y r y 0Ka3ajm MaTepnajibi HKOHorpariHMecKHe, HCTopHorpadpn^ecKHe (3aBemaHHHx), HCKonaeMbix H dpojiŁKJiopiiCTmecKHe, a paBKO H MaTepnajibi, o6Hapy*eHHbie B K>pH^H^ecKHX aKTax npeAMeTax, My3eHHbix 3KcnoHaTax H HaxoflKax Ha Mecrax. E j i a r o A a p H sTOiuy MO>KHO SMJIO ycTaHOBHTb, ^TO HeKOTopbie sjiemeHibi 3Toro HapHAa BOCXOAHT K Hamany X V I BeKa H MTO B 3 n o x y Bo3po>KAeHHH, KOTopaa B r i o n i u i e npoAOJi»cajiac& AO 1650 r o ^ a , ccbopMHpoBajrncB He TOJIBKO imrHxeTCKHH Hapna, HO H H a noAH3H ofle>Kfla H npirroM y « e B HeKOTopbix p e r n o H a j i Ł H b K pa3H0BHAH0CTHX. H a 3TOT Hapnfl 0Ka3ajia CBoe AencTBHe H HaaHOHajibHO-ocBoSoAHTeuŁHas 6opb6a ITOJIHKOB Ha npoTHH<eHHH XVIII H XIX croneTHH. B03- y^acrae KpeCTBHH B BOCCTaHHH, pyKOBOAHMOM KOCTWHIKO, CnOCo6cTBOBajIO TOMy, *ITO KpaKOBCKHił HapHA CTaH BOeHHbIM MyHflHpoM; euie B 183 I r o s y pa3jra^Hbie noABcraie nojrKH HOCHJTH KopH^nieBbie « K e p e 3 H M » , TO ecTŁ c e p n i n n i c 6OJIŁHIHM TpeyroJibHbiM BOPOTHHKOM, H e K O T o p w e >Ke yKpaiueHiiH Ha OAHOM H3 THIIOB «cyKwaHOB» ((bur. 32), KpecTbHHe HOCHJTH eme AO 1940 poAocnoBHyio OT 3HaK0B OTJIHMHH Ha BoeHHbix MyHAHpax BpeiweH HanoneoHOBCKHx BOHH, T e p i i o r c T B a H KopojieBCTBa KOTopbie roAa, BpoAe rrmpoKHX JTCHT nepeBH3aHbix r e p e 3 nne^o H XBOCTHKOB, BeAyT CBOIO BapuiaBCKoro nojiBCKoro. OcoSeHHOCTH SToro HapHAa noKa3aHbi B HacroHmeH n y 6 j n i K a L u a i Ha dpoTOCHHMKax H KpacoMHbix Ta6jiHuax. 0 6 p a m a e T Ha ce6n BHHMaHHe i p x a H ^ e c K i r i i xapaKTep XOACTHHKH, TO ecTB 6ejioro jieTHero xoncTHHHoro n n a m a ((bHr. 43 H 40—42} H MeTbipe rana «Kapa3Hił», TO ecTB cepMar H3 AOMOTKaHHoro rpySoro cyraja, 6OKOBOH Bbipe3 KOTopbix 3 npeAHa3HaqeHHbift AJIH o6pa30BaHHfl CKJiaAOK, BbLKpoeH B nepeAHefr H 3aAHefi nojiocax. BjiaroAapn yAajibCKoft dpopine 3TOH «KapH3HM» c n y i H J i o c Ł T a K , ITO KpaKOBCKHH HapHA CAeJiaji B IIoAbHie B s n o x y poMaHTH3Ma BoeHHyw K a p b e p y . PaBHbiM o6pa30M H noAbi KacpTaHa, p a 3 B e B a w m H e c H BO BpeMH KOHHOH e3Abi H T a a i i e B , npHAaBajin My>KMHHaM MHoro MOJiOAiieBaTOCTH. BocTOTHbie KpaKOBHKH HOCHjrn « K a p a 3 H » Meibipex UBeTOB: 6ejryw c SOJIBIHHM KpacHbiM BOPOTHH­ KOM (coqeTaHHe Sejioro c KpacHbiM SWJIO MaHHfhecTairHeH HanHOHajn.Hbrx ABCTOB) , CHHKDKD c a j i b m JIH6O wejiTbiM BOpOTHHKOM, KOpHTHeByK) C 6oraTO BbllllHTbLM KOpHHHeBbLM BOpOTHHKOM II CepyK) C BOpOTHHKOM, oSuiHTHM AeHbiM cyKHOM. OcoSeHHOCTHMH s T o r o HapHAa, cpa3y » e 3e- 6poc^Bim»BiCH B r j i a 3 a , 6 b i j m KpacHan inanKa-KOHdpeAe- pa-TKa, onyuieHHaH BHU3y BapauiKOM, KOTopan y CBaAe6Horo c r a p o c r b i HJTH y CBaTOB SbiJia yKpauieHa euie HcynTa- HOM H3 naBjmHBHX nepBeB, H 6enbra KOjKaHbffi n o a c c MeTaAJrsraecKHMH yKpaineHHH2vui, oÓMeTaHHbiii KOCMMH CTOKKaMH no 3ejieH0My cadpbHHy. 3 T H n o n c a , cnyiiajiocB, Aono.THHjmcb HaHH3aHHbiMH Ha peMemoK noSpHKyniKaMH, KOTOpble BO BpeMH TaHHeB n03BHKHBajTH B pHTM ABH5KCHHH TSHIIOpa. iaCeHCKHH HapnA euie B nepBOH nojioBHHe X I X BeKa ó b i j i no npeHMyniecTBy 6e.TbiM, HO y » c e B KOHii,e STOTO BeKa c r a j i rr,BeTHCTbiM B TaKoił cTeneHH, vro y ceBepHbnc coceAOK OAeTBCH n o - K p a K o I I I c K H 0 3 H a i a j i o TO >Ke, HTOH paAeTŁ HBeTHCToe njiaTBe. OpHaMeHTHpoBKa oAe>KAbi, comacHO AaBHHiHHHM TpauHirtiHJi, xapaKTepH30Bajiacb annnHKauH- HMH Ha T y n y n a x . Eenan BbnimBKa AOCTHraa CBoero a n o r e n B JIOMSPOBCKO.M ITpHBHCjniHBe Ha neperrHHKax H p y 6 a x a x , BbniniBKa >Ke, ykpamaioinaH ,\iy>KCKyio ORempy, 3<Jt<t>eKTHee B c e r o npoHBiuiacb Ha 6ojTBiiarx Tpeyrojn>Hbix crrycK,a- K>rn,HxcH Ha cromy BopoTHHKax CBHTOK ( « K a p a 3 H ń » ) . Strój krakowiaków — 7 97 �CIIHCOK PHC. iv )KeHHX H HeBecra — Ha HCM TeaTpautHan HUJiroCTPAIIHlł « K e p e 3 H H » (cBHTKa) c *rpe3MepH0ft MHiuypHOH p o c K o i n t i o c B e p - KaiomHX rajryHOB; Ha H e n KpaKOBCKHH HapoflHbin Hapaa. <£>OTO 1904 r . C T . Graflnep, KpaKOB. PHC. 2 . KpecTBHHHH B wcynaHe. EpaBiopa Ha flepeBe 1512 r . GraHHCJiaBa 3a6opoBCKoro « PHC. 3. THnHHHbifi IIOJIBCKHH HIJUKTHII X V I BeKa n o p n c y w c y OepHaHflo PHC 4 . KpecTbHHe B cyKMaHax (cepMarax) c 6ojibniHMH cyKOHHHMH BopoTHHKaiwH. T p a B i o p a Ha flepeBe H3 w i n n i PHC. 5. KpecTbHHe B cyKMaHax. T p a B K p a H3 PHC. 6. KpaKOBCKHH KpecTBHHHH B Tamie co CMepTbio. « ». BepTeirnH. » ranni « ». <t>parivseHT w a c j i . KapTHHbi 2-oft nojiOBHHbi X V I I BeKa B K o c r e n e 6epHapflHH0B B K p a K O B e . PHC. 7. KpaKOBCKHe My3bn<aHTbi. TpaB>Kpa Ha flepeBe H3 cOTOHeHHH H. K . Taypa «GKJia^ HJIH coKpoBHiirHHqa PHC. 8. ^Owenb K p a k o B C K o n 3eMirH — KOCHHbep. A K s a p e j i Ł 51. TI. H o p 6 j n m a . 3H3MeHHTbrX T a f a 3K0H0MHH», KpaKOB 1693. PHC. 9. 0 6 u i H B K a B o p o r a n K a r o j r y 6 o r o miHMOBCKoro )KynaHa ajiMM ineiiKOM. PHC 10. BbHHHBKa B HnworeM yrcry n o n b i r n o r r o B C K o r o PHC I I . M e n e l i « c 6juniiKaMH» HJIH uexnHaMH, HaHfleHHbrii n p n pacKom<ax B MornjibHHKe ropoflHma B Xpo6>Ke, «ynaHa. nHHwoBCKoro ye3fla. H a 3TOM SKcnoHaTe coxpaHHJincb ociarKH T i o n e B o r o flepeBeHCKoro njiaTKa, noKpbi- Baroinero MeTajuHraecKHH Meneii. PHC. 12. BOHCKO n o j i t c K o e 1794 r o f l a . PHCJTIOK M H x a j i a GraxoBHtia, rpaB. K . BaBponi., JiHTorparbHH P. 3aflpa3HJia, •^apHa Becb. PHC. 13. Ocpnuep 2-ro n o j m a « K p a K y c o B » (KOHHHKOB) n o B c r a m e c K o r o BOHCKa 1831 r . , OfleTMH noflofiHO yjiaHaM B TeMHoBypyio «Kepe3HK>» (cBHTKy) c TpeyrojiBHOH nejiepHHOH, BBILLIIITOH 6eJibiMH uiHypaMH H KpacHbiM cyKHOM. H 3 PHC ranni MapraHa JIe3Hca « 14. Eejian npoinoBHHKafl » 3 BepjiHH 1936 r . , c r p . 312. « K e p e 3 H » (CBHTKa) H3 Kamrabi BejibKOH, M e x o B C K o r o ye3fla. <6>OTO H . K p n r e p a , KpaKOB. PHC 15. CHHHH MexoBCKHft cyKMaH c npHiHHTBiM TpeyrojibHbiM PHC 16. npa3flHH^Hbie HapoflHbie Hapnflbi H3 OKpecraocTeH CKanŁ6Mep>Ka — p n c BjiaflHCJiaB IIIepHep, « BopoTHHKOM. <E>OTO H . K p n r e p a . » 3a «eKa6pb 1864 r . , d p . 404. PHC 17,. C.Kajrs6MepH<cKHH cyKMaH. cfcoToperrp. BynoHb 1925 r . j B i i e H i p e — KpaKOBCKHH 5KHTejit H3 OKpacTHOCTeił MexoBa. PHC. 18. JKnTejH. KpaKOBCKoił 3eMjrn B 3a6opoBCKOH « K e p e 3 H e » (cBHTKe), EpHtecKOBCKHH ye3fl. 'JKwrejihKpaKOBCKoił PHC. 19. 3eMjm B cKam>6Mep>KCK0H « K e p e 3 H e » . <E>OTO H . K p n r e p a . P H C 20. H a n a s e H H e 6paTbeB H a r a e B C K H X Ha ynpaBJwioiiiero KpaKOBOM aBCTpHHCKoro KOHcyna K p n r a B 1848 r . KpacotfflbiJi pHcyHOK i ł u a 3ejrHHCKoro. P H C 21. BecnaB. EpaBiopa Ha flepeBe B KAHUUHH Ka3HMeM<a Epofl3HHCKoro «BecjiaB», neTepSypr 1857 r . P H C 2 2 . K p a K O B H H K a H3 OKpecTHOCTeH CKajib6Mep>Ka. PHC. M H x a n GraxoBHq:, rpaB. J I j m r e p . PHC. 2 3 . ripoHioBHuaHKa. PHC. M n x a j i CTaxoBHi, r p a B . JlHHrep. PHC. 24. KpecTbHHe B noBceflHeBHOH ofle>Kfle H3 OKpecrHocieił CKajib6i«ep>Ka. P H C 25. J l H B p e a flBopoBbrx H3 OKpecTHOCTeH IIpoiHOBHue. PHC. 26. KatbTaH Majib^HKa — JiHBpea Pnc flBopoBbix, uejiHKOM n o p B a B H i a a c TaBniniHMn HapoflHoro opHajweHia. 27. nejiepnHa cKajib6iMep>KCKon « K e p e 3 H » (CBHTKH) fljw MajiB^HKOB. PHC. 28. Pa3pyiiieHHe BapuiaBCKO-BeHCKOH 5Kejie3HOH rpacnSoBCKon B KpaKOBe, Tnnorp. flopora noBCTaHi^aMn B 1863 r . H3flaHHe H . H . Beóep B JleftrruHre. PHC. 29. EeubiH Hapjjfl H3 OKpecTHOCTeH i l p o n i O B H i i e . Pnc. OOTO H . K p n r e p a . <I>OTO H . K p n r e p a . <$>OTO KHnroToproBun My3eft I a p T 0 p H H C K H X , p n c 7392. t H . Kpnrepa. 30. IIjiaTBe, no,n;6HToe 6apaniKOM. <J>OTO H . K p n r e p a . PHC. 3 1 . C y K M a H , wpaiiieHHBiH rojrySoS «TypeTHHHon» H3 OKpecTHOCTeH IIIyirnHa. OOTO H . K p n r e p a . Pnc 32. KpecTBHHHH — 3aMjieBjiaflejieii Ha IIIHBOBCKHH H3 MarepoBa, CTomumKoro ye3fla, B T a n Ha3MBaeMOM «AHKOM cyKMaHe». PHC. 33. n j i o m a j m njieMeHHbrx TeppirropHH, apxnflHaKOHaTOB H ye3flOB B ctpepe pacnpocipaHeHHH BOCTOMHbix K p a KOBHH no CiaHHCjiaBy ApHOJiBfly. 98 �P u c . 34. Q p e p a pacnpoeraHeHHH BOCTOwoKpaKOBCKHX HapHflOB. PHC. 35. CKaJibMepjKaHHH. PHC. M H x a j i a G r a x o B H q a , KaÖHHeT r p a s i o p ürejijiOHCKOH 6H6JIHOT6KH. PHC. 36. KoHfpeflepaiKa PHC. 37. c cyjrraHOM H3 naBJiHHLHX nepteB H iicKycerBeHHbix irseTOB. CBansOHŁiH p a c n o p H a i i i e j i b co cKHnerpoM B p y K e . K a p r a H a Ü . CyxoaojibCKoro. P H C 38. CBa«e6HbiH B b i x o / i . K a p r a H a BjiaffHCJiaBa U l e p H e p a , r p a B . A . 3aiiK0BCKHH. K a ô m i e T r p a B i o p HauHOHajiŁHoro My3ea B K p a K O B e . PHC. 39. KpecTbHHHH H3 OKpecTHOCTeii E y c K a B BŁICOKOH m a n K e , B XOJICTHHHOM n j i a i b e H B p y 6 a x e c Hanjie^HbiMH cöopKaMH B O K p y r m e n (A. FlaTKOBCKHH, CaHflOMupcKaa 3a.\iJiH, CBeHTOKuiHincKHe r o p b i ) . PHC. 40. KpaKOBHHHH H3 C.Kajib6Mep>Ka. 4>OTO I I . K p u r e p a . PHC. 4 1 . KpaKOBHHHH B XOJICTHHHOM njiacTbe H3 IIPOHIOBCKOH 3eMjiH. PHC. 42. C n e B a KpaKOBHHHH H3 ripomoBHiie, cnpaBa — H3 Ep>KecKO. P H C 43. O a c o H xojicTiiHHoro PHC. 44. <3?acoH KaqVraHa H3 3 a 6 o p o B a , Bpa<ecKOBCKoro ye3,n,a. PHC. 3. PHC. 45. OacoH njiaTbH H3 npOHioBCKOH 3eMJHi. PHC. 3 . «Kepe3H» H3 M e x o B C K o r o ye3fla. PHC. 3. PHC. 46. <t>acoH flaBHero c e p o r o cyKMaHa. PHC. 3. PHC. 47. IIIeB^HKa. IIIeBiHKa. HleBmoca. UleB^aïKa. <J>acoH cyKMaHa, Ha3biBaeMoro «one»caHKa» H3 JIoMÖpoBO-TapHOBCKOro ye3aa. PHC. 3. IIIeB^HKa. PHC. 48. <E>acoH «Kepe3HH» H3 3a6opoBa, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 3. IIIeBHHKa. P H C 49. <£>acoH n H H i o B C K o r o cyKMaHa. P H C 3. LUeBMHKa. P H C 50. KpaKOBHHHH B 6ypoM cyKMaHe. P H C 51: C ß a T b i B KpaKOBCKoft BeMJie. B n a a n c n a B I I I e p H e p , » B b i n . I 3a 1878 « r., crp. 180. P H C 52. KpecTbHHHH B BHCJIHITKOM T y j i y n e . P H C 53. KpaKOBCKHH n o n e BpeMeH KOCTMUIKO. PHC. 54. MeTbipeXMjieHHbiií KpaKOBCKHii none cepenHHbi X I X Bena. PHC. 55. E e j i b i H KpaKOBCKHii none, BbmiHTbiH 30ieHbiM carpŁHHOM. PHC. 56. KpaKOBHHHH B TbiHeirKoñ BBICOKOH i i i a n K e . PHC. 57. KpecTbHHHH B BMCOKOH inariKe H3 IIpHCHÖeHHua, ü i o r a o B C K o r o ye3fla. OOTO H . Kpnrepa. P H C 58. Ä H T e j i b KpaKOBCKoä 3eMjra B «Kepe3He» — npHHHK POTOBCKOTO B K p a K O B e . P H C 59. KpecTŁHHe B « B M B e p H y T b i x » uiariKax. « » , JleuiHO 1836 PHC. 60. <t>acoH p y ô a x n c KOKCTKOH B BepTHKajibHbie CKirajTKH. flßopbi r . , Bbin. I , CTp. n o j i OCBCHHHMOM, 1850 164. r., pne 3. EüeB- *mKa. PHC. 62. <[>acoH JKCHCKOH p y 6 a x n c «KOMTKOH». PHC. 3. PHC. 63. <t>acoH « O K p y r j i o r o » KadwaHa H3 K a p c o B , HleBiuiKa. floMßpoBCKoro y e 3 ^ a . PHC. 3. IIIes^HKa. P H C 64. O a c o K KOpceTKH H3 3ajDirn>H, JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 3. PHC. 65. O a c o H K o p c e i K H H3 M a i i i K e m i H e , IIIeBHHKa, Ep>KecKOBCKoro ye3fla. P H C 3. IIIeBHHKa. PHC. 66. JKeHiHHHa B XOJICTHHHOM KacpTaH-qHKe. P u c 67. CneBa fleByiiiKa B l e p H o i i 6e3pyKaBKe, BHIHHTOM nepe/rHHKe y e 3 n a , c n p a B a weHiuHHa H p y S a x e — H3 3 a j i H n b H , ,JJ,oM6poBCKoro B Hapnne — H3 MaprrHHKOBHue, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 68. Ä e H i x u i H a B 6 e j i o i í KopceTKe c KpacHbiMH po3a.MH, MapqHHKOBHii.e, E p j K e c K O B C K o r o ye3fla. P H C 69. /KeHiHHHa B lepHOM KarpTaHe, K a p c w , JTpMÖpoBCKoro y e 3 a a . P H C 70. >KeHin,HHa B nepHOM KarpTaHe, c KpacHbiM nepeflHHKOM, K a p c w , JIoMÓpOBCKoro ye3fla. PHC. 7 1 . ^CeHuniHa B HaKHHHOM HOJIOTHHHOM i u i a T K e , MaiHKeHHjje, Bp»cecKOBCKoro y e 3 a a . PHC. 72. 3aBH3biBaHHe l e m H K a « n o f l KOKOHIHHK». PHC. 73. T e x H H K a opHaMeHTajibHoo CTpowH 6ejiBrx KpaKOBcrarx noHCOB. PHC. 3fl3HCJiaBa DleB^HKa. PHC. 74. B e j i b i ñ BbiuinTbiii rodppHpoBaHHbiíí BopoTHHK jKeHCKoft p y ô a x n H3 3anHnbH. PHC. 75. rodppHpoBaHHbiîi BOPOTHHK py6axH c wepHO-KpacHoił BbrniHBKOH. 3aJoinbe, ,H,OM6poBCKOro ye3fla. PHC. 76. OpHaMeHTajibHbie PHC. 77. Ta6jTHH,a HeKOTopbix BbiniHBajibHbrx MOTHBOB B ,U,OM6POBCKOM npHBHCJiHHbe. MOTHBM «B pyÔMHK» Ha » e H C K i r x p y 6 a x a x . 3 a j n i n b e , JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 78. j^eByiiiKa B p y 6 a x e c HepHO-KpacHOü BMIHHBKOH. 3 a j i n n b e , jJoMöpoBCKoro ye3aa. PHC. 79. Ä H T e u b KpaKOBCKoä BeMjra B 6oraTO BbiHiHToii «Kepe3He» (cBHTKe) H3 nirHHOBCKOro y e 3 3 a . PHC. 80. 3O(J)HH IQaôJiHHa, BbiiiiHBajibHiHua H3 r p e M O o u i o B a , floMÖpoBOTapHOBCKoro PHC. 8 1 . KpaKOBCKHii TaHen — rpaBiopa Ha flepeBe B HÄTHJUTHH K . Bpofl3HHCKoro ye3aa. «BecuaB», IIeTep6ypr 1857 r. 7« 99 �SUMMARY T h e m o s t spectacular type of folk- dresses i n P o l a n d w o r n by eastern C r a c o v i e n s does not exist today i n the c o u n t r y a s a n e v e r y d a y a n d h o l i d a y garment. O n l y i n the s o u t h e r n districts it is u s e d by village m u s i c b a n d s , e q u e s t r i a n escorts o n festivities, best m e n a n d participants o f n a t i o n w i d e harvest celebration. I n d e l i m i t a t i n g the a r e a o n w h i c h this c o s t u m e w a s w o r n i n 1850 the a u t h o r t o o k i n c o n s i d e r a t i o n the f o l l o w i n g f a c t o r s : 1) p h y s i o g r a p h i c factors 2) historical-ethnic factors 3) e c o n o m i c factors 4) selfdetermination o f the p o p u l a t i o n a s to its e t h n i c affiliation. 5) t y p i c a l features being the base for differentiation o f a b o v e c o s t u m e i n a given space a n d t i m e 6) p r a c t i c a l motives c a l l i n g for j o i n i n g m i n u t e varieties o f the dress i n bigger sets justifiable by the t r a d i t i o n . T h e h i s t o r y o f the c o s t u m e o f the eastern C r a c o v i e n s h a s been divided into 4 periods i n l i n e w i t h the e c o n o m i c c o n ­ d i t i o n s : 1) f r o m 1500 to 1650, 2) f r o m 1650 to 1760, 3) f r o m 1760 to 1830 a n d 4) f r o m 1830 to 1914. F o r the investigation o f this type o f f o l k c o s t u m e i c o n o g r a p h i c , h i s t o r i o g r a p h i c a n d f o l k lore m a t e r i a l h a s been used as w e l l as the m a t e r i a l f o u n d i n legal d o c u m e n t s (wills), e x c a v a t i o n s , m u s e u m relics a n d territorial findings. O n base o f these s o u r c e s w e c a n state, that s o m e elements o f a b o v e c o s t u m e date since the beginning o f the X V I c e n t u r y a n d that i n the p e r i o d o f the R e n a i s s a n c e — w h i c h lasted i n P o l a n d u p to 1650 — developed n o t only the c o s t u m e v a r i e t y w o r n b y the c o m m o n people a n d f u r t h e r m o r e w i t h s o m e regional T h e fighting f o r independence i n the X V I I I and X I X w o r n by the gentry b u t a l s o the specifities. c e n t u r i e s led b y the P o l e s h a d also a n influence u p o n the s a i d c o s t u m e . T h e p a r t i c i p a t i o n o f the peasants i n the K o ś c i u s z k o i n s u r r e c t i o n c a u s e d that the C r a c o w dress b e c a m e a m i l i t a r y u n i f o r m ; v a r i o u s regiments up to 1831 wore b r o w n coarse heavy coats with a big t r i a n g u l a r c o l l a r c a l l e d s u k m a n a ; o n o n e o f the s u k m a n a types (fig 32) w o r n b y the people e v e n u p to 1940 — t h e scarfs a n d tassels o n the breast h a v e their o r i g i n i n the m i l i t a r y distinctions o n the u n i f o r m s dating f r o m the n a p o l e o n i e w a r s a n d w a r s led b y the W a r s a w D u c h y a n d the C o n g r e s s K i n g d o m . T h e features o f this dress a r e s h o w n i n the present p u b l i c a t i o n i n the p h o t o s a n d i n the c o l o u r e d p l a t e s ; notice s h o u l d be t a k e n o f the a r c h a i c c h a r a c t e r of the white s u m m e r coat (fig. 43 a n d 4 0 — 4 2 ) a n d o f 4 types o f the so c a l l e d K e r e z j a i n w h i c h (fig. 4 8 , 49) the side cut s e r v i n g to m a k e folds is c u t i n the front a n d b a c k lobes. T h e d a r i n g f o r m o f this dress c a u s e d that the C r a c o w ^ c o s t u m e m a d e i n the age o f r o m a n t i c i s m a m i l i t a r y career i n P o l a n d . T h e l a p s o f the c o a t flap­ p i n g i n the d a n c e , o r d u r i n g a drive o n h o r s e b a c k , gave also a n accent o f a u d a c i t y to the silhouette. T h e eastern C r a c o v i a n s w o r e the k e r e z j a i n f o u r c o l o u r s v i z . a white one w i t h a big r e d c o l l a r (the c o m p o s i t i o n o f r e d a n d w h i t e f o r m e d the n a t i o n a l c o l o u r s ) , a n a v y b l u e w i t h a c r i m s o n o r a y e l l o w c o l l a r , a b r o w n o n e w i t h a b r o w n r i c h l y e m b r o i d e r e d c o l l a r a n d a grey one, w i t h a c o l l a r lined w i t h green c l o t h . A m o s t s t r i k i n g feature o f this dress w a s the r e d c a p c a l l e d r o g a t y w k a f r a m e d f r o m beneath w i t h l a m b s k i n f u r , the c a p o f the m a s t e r o f the wedding c e r e m o n y o r o f the best m a n w a s besides d e c o r a t e d w i t h a p a n a c h e o f p e a c o c k feathers. A n o t h e r interesting feature w a s a w h i t e lether belt w i t h m e t a l i n c r u s t a t i o n s a n d decorated w i t h green M o r o c c o quilted obliquely. T h e s e belts h a d additionally b r a s s rattles o f s m a l l s h a p e w h i c h a c ­ c e n t u a t e d the r h y t h m w h e n the d a n c e r m o v e d . T h e c o s t u m e o f the w o m e n w a s u p to the first p a r t of the X I X c e n t u r y m a i n l y white, b u t since the e n d o f the X I X c e n t u r y b e c a m e florid to s u c h a n extent that w h e n the neighbours f r o m the N o r t h s a i d s o m e b o d y w a s dressed i n the C r a c o v i a n w a y it m e a n t the s a m e a s to be dressed i n v i v i d c o l o u r s . T h e d e c o r a t i o n o f the dress a c c o r d i n g to old traditions consisted i n t r i m m i n g o f the fur c o a t s . T h e highest level o f the w h i t e e m b r o i d e r y w a s attained o n decorating shirts a n d a p r o n s i n the a r e a o f the P o w i ś l e D ą b r o w s k i e whereas the e m b r o i d e r y a d o r n i n g the m e n ' s dress achieved its highest f o r m i n the b i g t r i a n g u l a r c o l l a r s o f the k e r e z j a falling d o w n o n the b a c k . 100 �Podstawą się w faksymilowanej Archiwum we A T L A S edycji Polskiego egzemplarz znajdujący Ludoznawczego Wrocławiu P O L S K I C H W Y D A W A N Y był Towarzystwa S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : A L E K S A N D R A K O W A L S K A - L E W I C K A , A N T O N I J A N U S Z R E D A K T O R S E K R E T A R Z R E D A K T O R B A R B A R A B A Z I E L I C H , J A C H E R - T Y S Z K O W A , A N N A K U C Z Y Ń S K I , K A M O C K I N A C Z E L N Y : K O M I T E T U : B A R B A R A A N T O N I W Y D A N I A A N T O N I B A Z I E L I C H K U C Z Y Ń S K I R E P R I N T O W E G O : K U C Z Y Ń S K I Opublikowało Wydawnictwo: P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e we W r o c ł a w i u w 1991 r o k u w n a k ł a d z i e 5000 egzemplarzy Wydrukowała: Wrocławska Drukarnia Naukowa �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych ATLAS POLSKICH Zasięgi u b i o r ó w w monografiach (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, kolejno 4. Strój STROJÓW opublikowanych: szamotulski, LUDOWYCH 1. Strój górali szczawnickich, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój 2. Strój dolnośląski kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński. 13. Strój pyrzycki, Zagórzan, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój 19. Slrój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój k r a k o w i a k ó w wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e4f6bbe51baf80705a48f9fa23ac214.pdf 58f7dd4333a5c207009b8e44fd98216d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5658 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5260 Title A name given to the resource Strój dolno-śląski: Pogórze/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,cz.3,Śląsk; z.9; 35 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Serweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH T . S T R Ó J S E W D O L E N R Y O N Ś L Ą S K P O G Ó R Z E POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE I �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H HI S T R O J Ó W Ś L Ą S K T A D E U S Z S T R Ó L U D O W Y C H J D O ZESZYT S E W E R Y N L N O - Ś L Ą S K ( P O G Ó R Z E ) L U B L I N 1 9 9 5 0 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI I MINISTERSTWA ROLNICTWA I �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH: E. FRANKOWSKI, J. GAJEK, K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. S E W E R Y N , T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI REDAKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO W Z GAJEK LUDOZNAWCZE LUBLINIE, ULICA CURIE - SKŁODOWSKIEJ L. 2 ZASIŁKU OKŁADKA PLANSZE MINISTERSTWA ADAMA KULTURY I SZTUKI MŁODZIANOWSKIEGO BARWNE: JERZEGO KAROLAKA UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ DRUKARNIA Nr 17 PKZG W KRAKOWIE, UL. ZWIE­ RZYNIECKA 2 — KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJ­ BARWNE: ODDZ. 24 PKZG, KRAKÓW, KARMELICKA 16 Rękopis otrzymano 17. XI. 1949. Zam. 1007/49. M-54943. Nakład G.200 egz. Druk 2 ark. ukończono 24. V. 1950. Papier bezdrz. ilustr. sat. 61x86, 100 g �A T L A S składa P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H się z szeregu monografii obejmujących wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski A T L A S P O L S K I C H STROJÓW typy L U D O W Y C H obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawie­ rające monografie poszczególnych strojów. Część I . POMORZE Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, cheł­ miński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wieleński, łęczycki, kujawski. Część I I I . ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski. Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow­ ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, łesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski, szczyrzycki. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju. Zamówienia i przedpłatę przyjmuje Administracja Atlasu Polskich Strojów Ludowych — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze — Lublin Curie-Skłodowskiej 2. Skrytka pocztowa 82. �1. STAN OBECNY Właściwy rozwój s t r o j u dolno-śląskiego zakończył się koło połowy w. X I X . Nie­ mniej żywotność jego utrzymała się jeszcze w w. X X dzięki ruchowi regionalnej swoj­ szczyzny, który siedzibę miał w Szklarskiej Porębie. Wtedy t o zaczęto otwierać kursy k r o j u i szycia oraz hafciarsko-koronkarskie, które między i n n y m i zaspokajać miały potrzeby odrodzonego stroju ludowego. Inicjatywa t a w małym stopniu spełniła swe zadanie. Gdzie niegdzie t y l k o przyjmować się zaczęła nowa moda zdobienia perkalowych zapasek szlakami h a f t u — naogół jednak renesans stroju dolno-śląskiego pole­ gał n a nawrocie ostatnich odblasków mody z l a t r. 1880, n a chronieniu i używotnianiu zabytków pozostałych po przeszłości. Kolorowe pocztówki z l a t około 1920 ze strojami regionalnymi Dolnego śląska, dają wyraz typowemu n a owe czasy łączeniu zabytko­ wych części odzieży z niezabytkowymi, a więc współczesnymi. Dlatego w poszukiwa­ n i u t y p u stroju dolno-śląskiego sięgnąć musieliśmy do okazów muzealnych, aczkolwiek w ilustrowaniu całokształtu tego stroju nie gardziliśmy fotografiami sprzed r. 1920. 2. ZARYS HISTORYCZNY Strój dolno-śląski w w. X I V Najstarsze wizerunki stroju dolno-śląskiego są jednocześnie najstarszymi materia­ łami do stroju ludowego w Polsce. Wedle m i n i a t u r z r. 1353, znajdujących się w tzw. Kodeksie Ostrowskim z legen­ dami o św. Jadwidze śląskiej, a ilustrujących strój dolno-ślą­ ski, najprawdopodobniej nizin­ nej części Śląska, nosili Ślą­ zacy w w. X I V kierpce, które przysznurowywali rzemieniami do połowy łydki, j a k czynili to do niedawna górale karpaccy. Szatę wierzchnią kształtu kró­ tkiej t u n i k i podpinali z przodu dla mody. Ramiona i plecy przykrywali czworobocznym płatem, zdaje się, z brązowego sukna z chwastami u dolnych rogów. Ten duży, luźny koł­ nierz, t o prototyp „suki" u kierezji. Służył o n do zarzucania na głowę podczas słoty. Starsi . l e miniatury z r. 1353. mężczyźni nosili n a głowie albo (Kodeks Ostrowski). R y ć 7 L s t r 0 J e ś l ą s k ł e w w X I V w e d 55 �sukienny częsty w średniowieczu kaptur, albo płócienny zawój, a starsze kobiety wkładały tzw. podwiki opinające głowę, szyję i ramiona. W miejsce podwik z otokiem karbowanym wokół twarzy weszły później czepki. Tego rodzaju charakterystyczna dla go­ t y k u chustka sfałdowana w ryszkę, to odblask mody, która powstała w Pradze za Karola IV. Najdawniejszym jej udokumentowaniem na śląsku jest pieczęć Agnieszki, małżonki Bolka I I ze Świdnicy, pochodząca z r. 1342. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową, no­ sząc sukienki wydekoltowane. Materiałem odzieżowym było nie t y l k o folowane sukno z owczej wełny oraz płótno lniane, ale i t k a n i n y bawełniane, gdyż „parc h a n " (barchan) z Brzegu wspominany jest już w r. 1318. Ryc. 2. Chłopi dolno-śląscy w w. XV, wg mi­ niatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451. S t r ó j w w. X V W 100 l a t później, wedle Kodeksu Wro­ cławskiego z r. 1451, nosili chłopi dolno-śląscy włosy podstrzygane z przodu do połowy czoła, a z tyłu po ucho. Odziewali się w kró­ tkie sukmany ze stojącym kołnierzem, z brzegu bramowanym i rękawami rozciętymi u końca. Przepasywali się pasem rzemiennym, u którego z boku zwisała skórzana ka­ letka wraz z pochwą n a nóż. Na nogach skórzane b u t y z cholewami. Czapka futrzana ze spuszczoną opuszką, grzybkowata magierka, futrzany szłyk, wła­ ściwy Polsce oraz Mało i Wielkorusi, albo wreszcie wysokie, miękkie czapki rogatywki, których wieko kwadratowe przechylało się k u t y ­ łowi — oto nakrycie głowy chłopa dolno-śląskiego. W stroju t y m znajdują się pierwiastki „narodowego" stroju szlacheckiego w Polsce. Materiały odzieżowe wyrabiali chłopi sami. W w. X V jednak czynne już były na Dolnym śląsku liczne ośrodki przemysłu tkackie­ go — w Kożuchowie, Legnicy, Lubinie, Bolkowie, świdnicy i Kłodzku, które dostarczały wyborowego towaru do wrocławskich Sukiennic. W stroju kobiecym tego wieku pojawiły się czepki, które pod koniec średniowiecza przybrały wachlarzykowate otoki. Strój wdów podobny był do stroju zakonnic. Zresztą w jednym z kazań z r. 1415 znajduje się uwaga, że ciemny kolor szat jest dla wdowy najwłaściwszy, że powinna zrezygnować z przyjemności świata, bo stała się już napół zakonnicą. Strój w w. X V I W w. X V I uległ poważnym przeobrażeniom strój kobiecy. Weszły wówczas w modę pod wpływem miejskim renesansowe k a t a n k i , które odtąd n a stałe utrzymały się w stroju dolno-ślązaczek. Cechą t y c h katanek były duże wykładane kołnierze, przykrywające całkowicie ramiona. Naówczas weszła również w modę chustka trójkątna, biała, której końce krzyżowano na piersiach. T a odmiana rańtucha rozpo8 g chłopa polDolnym śląsku, wg m i niatury z r. 1451. s k i e g 0 n a �Ryc. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. XVI, wg drzeworytu z r. 1571. wszechniła się w w. X V I w całej Europie środkowej (w Kronice Bielskiego z r. 1564 nosi go nawet Sybilla Hellespontska). Druga chustka t j . odziewacza, którą otulała się kobieta, była również biała. Nadawała ona kobietom znamię prostoty słowiańskiej. Chustki takie znane były n a Dolnym śląsku jeszcze w pocz. w. X I X . Najdłużej zacho­ wały się n a Łużycach. Jak w w. X V I odziewali się Ślązacy, poucza drzeworyt pomie­ szczony w bezimiennej książce drukowanej w r. 1571 prawdopodobnie we Wrocławiu pt. „Grizella, nadobny przikład y historia Margrabi iednego, k t o r i ubogiego kmiecia swoiego corke poiął za żone iako ją cieszko próbował". Chłopi noszą t u czapki baranie takie same, j a k pasterz n a płaskorzeźbie W i t a Stwosza w kościele Mariackim w K r a ­ kowie. Jeden m a n a sobie płótniankę z kołnierzem leżącym, zapiętą pod brodą i spiętą w pasie krajką l u b rzemieniem. Na nogach nosi długie do kostek spodnie, również płó­ cienne, oraz płytkie buty, spięte z przodu. D r u g i zaś chłop zamiast płótnianki nosi k a f t a n bez rękawów, zapinany z przodu na guziki. Na nogach nosi b u t y z cholewami wywiniętymi n a zewnątrz czyli tzw. przez chłopów polskich „wywrotki". Spodni ten chłop nie posiada. „Córka ubogiego kmiecia" odziana jest w strój miejski. W w. X V I wedle i n n y c h materiałów historycznych nosili chłopi śląscy, podobnie j a k i w Polsce środkowej z pocz. w. X V I , krótkie, wąskie lub szerokie, często skórzane spodnie, nadto pończo­ chy i b u t y płytkie. Wtedy również pojawiły się u mężczyzn kamizele zw. n a Śląsku „bruclikami", kaftany długie bez rękawów i krótkie z rękawami, zdobne w guziki me­ talowe, a z tyłu w dwie grupy fałdów (w okolicach Nysy obszyte były kaftany futer­ kiem), wreszcie kapelusze z szeroką krezą. S t r ó j w w. X V I I W w. X V I I nosiły kobiety czepki, obszyte koronką spadającą na czoło, k a t a n k i wy­ szyte kolorowymi sznurkami, koszule lniane z bufiastymi rękawami i szeroką krezą, 7 �chustkę trójkątną rańtuchową, której je­ den róg zarzucano n a plecy, a dwa pozo­ stałe krzyżowano n a piersiach i wtykano pod opaskę zapaski. Stroju dopełniała duża biała chustka odzie wacza, zastępująca płaszcz oraz wysokie, białe, wełniane trze­ wiki. Strój męski nie uległ w t y m wieku ża­ d n y m zmianom. S t r ó j w w. X V I I I Pod wpływem rozwoju przemysłu teks­ tylnego i mody miejskiej weszły w w. X V I I I do stroju kobiecego materiały kwieciste i w ogóle barwiste. Szczególnie w terenach słowiańskich oraz w i c h sąsiedztwie barwistość stroju — j a k stwierdzają to niemieccy badacze — była cechą rzucającą się w oczy. Na uświetnienie stroju dolno-śląskiego wpły­ nął w w. X V I I I rozwój fabryk adamaszku w Gryfowie, Kowarach i Jeleniej Górze, Ryc. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle, z pocz w. x i x . osiągnęły wysoki poziom techniczny. W tymże czasie rozwinął się przemysł odzie­ żowy w Brzegu, Brochowicach (w pow. leg­ n i c k i m ) , Prusicach, Kożuchowie i Szprota­ wie, a wytwarzane t a m drelichy, barchany, kanewy (kanawasy, kanafaski), d r u k i na t k a n i n a c h , pończochy, półwełniane i półlniane t k a n i n y , a w Dzierżoniowie szych złoty," pasamony, krepiny, pajetki, antualarze i t p . — wpłynęły przemożnie n a strój miejscowy. k t ó r e U mężczyzn utrzymał się k a f t a n błękitny zdobny w guziki, kamizelka z manchestru lub adamaszku, zapięta pod szyję. Szyję owijano pstrą chustką jedwabną l u b cienką wełnianą, a końce jej wypuszczano n a kamizelkę. Przelotnie t y l k o i t o wśród ludno­ ści niemieckiej zaznaczył się wpływ u n i f o r m u wojskowego z czasów frydrycjańskich: szczelnie przylegające spodnie, jasne, krótkie, z tyłu fałdziste kabaty z wysokimi koł­ nierzami l u b płaszcze z obłogami u kieszeni i obszyte guzikami, n a łydkach sztylpy sukienne, zapinane n a guziki i trójkątne kapelusze zw. dreimastry. Naówczas weszło też w modę podpinanie n a k a r k u włosów grzebieniem. Kobiety zaś nosiły tołubki (katanki) z rękawami bufiastymi, spódnice długie do kostek, zdobne u dołu naszytą krepiną falistą, n a spódnicach zapaski kwieciste, a u pasa sakiewki n a pieniądze. Ryc. 6. Katanki dolno-śląskie (wg Hottenrotha) noszone w w. XVI, XVII, X V I I I i XIX. S �a 6 a 7 8 Ryc. 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego: 1) żupan frakowy, a-a — rękawy, b — tył, c-c — boki wraz z klinami, d-d — przody, e — kołnierz. 2) Kamizelka męska ze stojącym kołnierzem; posiada klapy zachodzące wzajemnie na siebie. Zapina się na jeden z dwu rzędów zbieżnie biegnących guzików. 3) Żupan frakowy z przodu, zapinany na haftkę lub na ostatni guzik na wysokości pasa, pozostałe guziki mają charakter czysto dekoracyjny. 4) Krój kamizelki męskiej z kołnierzem leżącym, a — płaty przednie, b — plecy, c — kołnierz. 5) Żupan frakowy z tyłu; widoczne wszycie dwu klinów między płaty boczne i tył. Rękawy zakoń­ czone wywiniętym mankietem. 6) Spodnie. 7) Krój spodni, a — nogawice, b — pasek do ściąga­ cza. 8) Spodnie z tyłu. Rys. Zdzisław Szewczyk. 9 �Codzienny strój kobiecy z pocz. w. X V I I I od­ znaczał się wielką prostotą. Koszulę z krótkimi rękawami szyto z płótna lnianego. Zamiast gor­ setu, który noszono w miastach, używano su­ kiennego lejbika, którego jedyną ozdobą były zmarszczki w pasie. Spódnica miała przód z płótna workowego, gdyż część t a była zakryta zapaską lnianą l u b perkalową, drukowaną zwy­ kle w groszki. Spódnice takie noszono szczegól­ nie w okolicy Zielonej Góry. W stroju t y m prze­ ważają materiały lniane. Jeszcze bowiem w pocz. w. X I X rozpowszechniona była uprawa l n u i przędzalnictwo ludowe u stoków Karkonoszy, w okolicach Kamiennej Góry i Dzierżoniowa. 3. ZASIĘG Badacze stroju dolno-śląskiego zgodnie wypo­ wiadają pogląd, że strój t e n jeszcze w w. X I X istniał n a całym Śląsku, a wszędzie, gdzie wystę­ pował, „był w istocie t a k i s a m " i że wobec tego, pomimo drobnych różnic lokalnych, należy go traktować jako jeden t y p . Ryc. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym w w. X I X (według akwareli Tilkego). Niemniej na podstawie materiałów ikonogra­ ficznych i okazów, znajdujących się w muzeach regionalnych województwa wrocławskiego, wolno n a m twierdzić, że w I poł. w. X I X istniały na Dolnym Śląsku trzy typy stroju ludowego: jeden obejmował najbliższe okolice Wrocławia i stąd zwał się wrocławskim, d r u g i okolice Głogowa od Szprotawy po Góry, a trzeci południową część Śląska z wyłączeniem Ziemi Kłodzkiej. Ten trzeci t y p stroju, będący przedmiotem pracy niniejszej, zaczął ginąć już w I poł. w. X I X , a szczególnie w nizinnej części Śląska Dolnego i to naprzód strój męski. Ze stroju kobiecego najwcześniej gi­ nąć zaczęły t u h a f t y ręczne n a chustkach i za­ paskach, a najdłużej opierały się modzie miej­ skiej czepki i katanki. W I I poł. w. X I X zwarty zasięg posiadał t e n strój jedynie w południowej, wyżynnej części Śląska Dolnego, n a szlaku roz­ ciągającym się wzdłuż Gór Olbrzymich. Obszar ten zwężał się od zachodu skutkiem ekspansji stroju łużyckiego n a powiat lubański, z południa Ryc. 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera z r. 1864 — 1870). 1) Kobieta w tołubku trawiasto zielonym, spódnicy granatowej. 2) Chłop w czarnym cylindrze i kapocie jasno granato­ wej. 3) Chłop w czarnym kapeluszu, modrym brucliku i czarnych spodniach. 10 �skutkiem oddziaływania stroju czeskiego od strony Ziemi Kłodzkiej, a od wschodu skutkiem rozszerzania się stroju górnośląskiego na wschodnie powiaty Dolnego śląska. Do lat 1860 — 1870 dotrwał w całej okazałości regio­ nalny strój n a obszarze, zakreślonym przez miejscowości: Jakuszyce, K a r p n i k i , Karpacz, Kamienna Góra, Jedlina i Nowa Ruda, po Ząb­ kowice, świdnicę, Jawor, a wreszcie sięgnął po Bolesławiec i Lwówek, ale najdłużej zachował się w Szklarskiej Porębie w powiecie jeleniogór­ skim. Stąd też wyszło hasło odrodzenia stroju dolno-śląskiego. Przyczyny zanikania Trzy były przyczyny zaniku stroju regio­ nalnego na Dolnym śląsku. Postępująca po­ wszechna urbanizacja życia pod wpływem roz­ woju przemysłu:, a w ślad za t y m przejmowa­ nie kosmopolitycznych mód mieszczańskich, następnie wzrost kapitalizmu nowoczesnego, który uznawał tezauryzację kapitałów w stro­ Ryc. 10. Strój dolno-śląski z w. X I X (Ma­ nekin naturalistyczny w Muzeum w Jele­ jach (w czepkach) — za jednoznaczną z za­ niej Górze). mrażaniem kapitałów, a wreszcie trzecią przy­ czyną, powstałą n a tle dwóch poprzednich, jest zanik pewnych zawodów, j a k np. czepkarek i hafciarek n a batyście, których ilość przerzedzała się skutkiem braku zamówień. Z t y c h trzech czynników najsilniejszym był prąd kosmopolityzmu, wyrosły z pod­ łoża kapitalizmu, który j a k walec stalowy przetoczył się przez wszystkie k u l t u r y na­ rodowe. Rozkładowe siły kapitalizmu o znamionach powszechności zaznaczyły się naj­ silniej w bezpośrednim styku kapitalistycznych f o r m produkcji z indywidualną pro­ dukcją tradycyjną o cechach narodowych. Nic więc dziwnego, że nagły zanik stroju regionalnego dolno-śląskiego przypada właśnie n a okres rozwoju kapitalizmu n a Dolnym Śląsku. Tak działo się wszędzie, gdziekolwiek burżuazja podporządkowała wieś nakazom miasta. Na śląsku jednak prąd ten zaznaczył się najraptowniej. Nigdzie t a k szybko, j a k t u t a j , nie ginęła tradycyjna k u l t u r a , a z nią i strój ludowy, który cofając się przed zalewem kosmopolitycznej mody, chronił się w podgórskie obszary. Ryc. 11. Zapinka metalowa u butów. Ryc. 12. Krój butów. 11 �4. OPIS OGÓLNY STROJU MĘSKIEGO W stroju męskim, dominuje granat lub błękit. T a k i m bowiem jest długi, sięgający omal do kostek żupan i taką barwę noszą spodnie wpuszczone do czarnych cholew. Żupan t e n nadaje mężczyźnie znamię po­ wagi. Dlatego przysługuje osobom star­ szym. Z uroczystym charakterem żupana harmonizuje wysoki, czarny cylinder, który dawniej miał kształt walca wklęsłego. . Nie brak w t y m stroju poważnym — także akcentów żywej barwy. Rozmieszczo­ ne są one w t e n sposób, że stanowią prze­ ciwwagę g r a n a t u i czerni. Cylinder n p . opa­ sany jest barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami. Od miękkiego dużego kołnierza białej koszuli odbija b u j n y węzeł jedwabnej, zielonkawej chustki, i n n a znów chustka, zwykle czerwonego l u b różowego koloru zwisa z bocznej kieszeni żupana. Ryc. 13. Kamizelka dolno-śląska (okaz Właściwą jednak ozdobą tego stroju jest w Państw. Muzeum Etnograf, w Krakowie). adamaszkowa kamizelka w kolorze złota­ wego brązu ze złotymi k w i a t k a m i , ceglasto srebrnego l u b zielonkawo srebrnego ko­ loru, ozdobiona bakfonowymi guzami oraz srebrnymi t a l a r a m i , użytymi jako wisiory u łańcuszka zegarka. Kamizelka t a bywa zawsze odsłonięta, gdyż należało do mody noszenie żupana zawsze rozpiętego z przodu. Obok cylindra poważnym nakryciem głowy w stroju ludowym dolno-śląskim jest wysoka czapka z popielatego baranka z denkiem modrym, a związywana trzema ko­ k a r d k a m i z niebieskiej wstążki. W środkowej Polsce zwała się ona rozłupą l u b wścieklicą. Czapy takie noszono do żupana l u b kożucha. D a w n y m nakryciem głowy była też czapka rogatywka z granatowego sukna, ob­ szyta od dołu czarnym, psim futerkiem, dającym się spuszczać n a k a r k i uszy, a z przodu w kształt daszka. Czapka t a k a nie nadawała się do żupana, lecz do błękit­ nego kusego kabatka, posiadającego z tyłu dwie grupy złożonych po trzy fałdków. Kolor tego kabatka harmonizował z żółcienia jeleniaków t j . spodni z jeleniej skóry, wpu­ szczonych w czarne wysokie b u t y z cholewami. Odmienny zarys formy dawała czapka ro­ gatywka i kabatek oraz krótkie do kolan spod­ nie, białe pończochy i b u t y płytkie, zapinane z przodu n a klamrę. Ten t y p stroju, charakte­ rystyczny dla w. X V I I I , nie został reaktywo­ wany w w. X X , w okresie n a w r o t u do swoj­ szczyzny regionalnej. 5. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU MĘSKIEGO Ostatnia faza rozwoju stroju dolno-śląskiego przypada n a wiek X I X . Na podstawie literatury opisowej, luźnych okazów znajdu12 Ryc. 14. Dolno-śląska czapka rogatywka. �jących się w muzeach regionalnych n a Dolnym śląsku, fotografii, rycin, a szczegól­ nie litografii kolorowych, wykonanych przez A. Kretschmera, można dokonać szczegółowszego opisu tego stroju. Strój codzienny Strój męski nie jest t a k typowy dla Dolnego Śląska, j a k np. strój kobiecy, który zachował wiele pierwiastków bardzo dawnych. Niemniej stwierdzić należy, że utrzy­ mało się w n i m wiele cech właściwych Górnemu śląskowi i Czechom, a wyraźnie od­ różniających go od stroju typowo niemieckiego. K o s z u l e męskie, lniane, były dwojakiego rodzaju: jedne związywane były nie pod brodą, lecz n a k a r k u , drugie zapinane były z przodu i posiadały kołnierz wysoki wywijany n a zewnątrz. Koszula, którą szyła panna młoda dla kawalera, posiadała oszewki z b a r w n y m okładem. S p o d n i e były skórzane, barwy żółtej l u b wełniane. Były krótkie do kolan l u b długie, wiązane u kostek. Jeśli spodnie sięgały do kolan, wtedy n a nogi wdziewano białe pończochy i b u t y płytkie. Była t o pozostałość mody rokoka. Jeśli spodnie były długie — t o wpuszczano je w buty z cholewami. B u t y — w górzystej części śląska Dolnego wybitną przewagę w w. X I X n a d b u ­ t a m i płytkimi t y p u średniowiecznego miały b u t y z cholewami. Nadawały one figurze mężczyzn specjalny charakter. Kształt butów płytkich podaje ryc. 10 a krój ryc. 12. Cechą i c h znamienną jest zapinanie przyszw n a żelazną klamrę, której kształt wedle okazu znajdującego się w Muzeum w Jeleniej Górze podaje ryc. 11. P o ń c z o c h y . Pończochy były białe, wełniane. Prawa po stronie prawej, a lewa po lewej posiadały zygzak haftowany nicią żółtą, zieloną l u b błękitną. K a m i z e l k a z manchestru modrego, ale częściej z połyskliwego adamaszku wzo­ rzystego l u b kwiecistego usianego kwiat­ kami. Jeśli kamizelka była z sukna „angiel­ skiego", to kolorem dostosowywała się do barwy kabatka. Była dwurzędowa z dwiema kieszonkami po bokach, a zapinała się n a stożkowate, śrubowate skręcone guzy bakfonowe l u b mosiężne płaskie guziki. C h u s t k a . Wokół szyi okręcano sza­ l i k t j . chusteczkę perkalową l u b wełnianą (na święta jedwabną) i związywano ją w węzeł pod brodą. K a b a t e k . W porze chłodnej n a ka­ mizelkę wdziewano kabatek, sięgający do pasa, z sukna granatowego, z kołnierzem leżącym (klapy), nieco wcięty w pasie z dwiema małymi połami z tyłu, zapinany na guziki metalowe, błyszczące albo owite nićmi i obciągnięte suknem. C h u s t e c z k a . Z kieszeni zwisała ko­ lorowa chusteczka. N a k r y c i e g ł o w y . Bardzo starym nakryciem głowy jest granatowa roga­ tywka, obszyta z tyłów i z boków czarnym futerkiem z psiej skóry. Czapki tego ro- Ry . 15. Strój zimowy C ze Szklarskiej Poręby. 13 �Ryc. 16. Stroje kobiece w Karpiukach, pow. Jelenia Góra. 1) Kobieta z lewej ma czepek broka­ towy z kwiatami złotymi na tle ugrowym, na plecach chustkę sepiową w żółte kwiaty, gorset liliowy, spódnicę czerwono-cynobrową i zapaskę popielatą. 2) Kobieta w środku ma zielony cze­ pek z koronkami, na szyi chustkę czerwoną, katankę modrą, spódnicę cynobrową i zapaskę kre­ mową w kwiaty. 3) Kobieta po prawej ma skrzyżowaną chustkę w pasy czerwone, zielone, żółte i liliowe (wedle litografii A. Kretschmera). dzaju noszą chłopi na miniaturze Kodeksu Wrocławskiego z r. 1451 z legendami o Św. Jadwidze Śląskiej (ryc. 3). W zasadzie czapki te niewiele różniły się od rogatywek noszonych przez polską szlachtę zagrodową jeszcze w okresie Sejmu Czteroletniego. Tego rodzaju rogatywkę dolno-śląską posiada Muzeum w Jeleniej Górze. Egzemplarz ten (ryc. 14) jest repliką z r. 1892 starego oryginału ze zbiorów lokalnych. Kapelusze dolnośląskie z czarnego filcu były dwojakiego kształtu: płaskie albo wysokie. Płaskie miały główkę cofniętą k u tyłowi. Kreza ich wyginała się z boków łódkowato, a z przodu i z tyłu opadała k u dołowi. Strój świąteczny Ż u p a n. Na święta i uroczystości noszono zamiast krótkiego kabatka długą, nie­ m a l do stóp sięgającą kapotę z sukna czarnego lub granatowego, rzadziej brązowego, zawsze z guzikami tego samego, co i sukno koloru. U Niemców zwała się t a kapota „Gottestischrock". Krój jej uwydatniony (na ryc. 8 ) , świadczy, że mamy t u do czynienia z żupanem frakowym t j . żupanem skrojonym w pasie i plecach, j a k frak. Poza t y m do męskiego stroju świątecznego mogą wchodzić wszystkie powyżej wy­ mienione części stroju, jeżeli są nowe i z wyborowych materiałów uszyte. Najwłaściw­ szym kolorem męskiego stroju świątecznego jest n a D o l n y m Śląsku kolor czarny. C y l i n d e r czarny, był świątecznym nakryciem głowy. Dawniej wybitnie rozsze­ rzający się u góry, a w w. X X walcowaty, wysoki na 30 cm. Cylindry takie przepa­ sane były szeroką, barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami. Charakterystyczną ozdobą stroju męskiego na Dolnym śląsku były laski z metalo­ w y m i gałkami oraz duże zegarki kieszonkowe z rozpiętymi n a środku brzucha srebr­ n y m i wisiorkami z talarów. 14 �Strój zimowy Z pocz. w. X I X noszono n a głowie wysokie czapki podobne do polskich „wścieklic", obszyte wokół popie­ l a t y m futerkiem, a górą suknem granatowym. Czapki te występujące w części zachodniej śląska Dolnego jeszcze w poł. w. X I X , są wyrazem wpływów sąsiednich Łużyc. W zimie noszono też zielone k u r t k i obszyte futrem, albo wdziewano serdak barani pod granatowy lub czarny żupan. Najlepiej jednak chronił przed zimnem suty, biały kożuch z dużym, czarnym kołnierzem baranim (ryc. 15). 6. OPIS OGÓLNY STROJU KOBIECEGO Kobiecy strój dolno-śląski jest, obok stroju z ziemi pyrzyckiej, najefektowniejszym strojem regionalnym n a Ziemiach Odzyskanych. Wielka jego różnorodność spro­ wadza się w zasadzie do wielości odmian czepków, które Ryc. 17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku). różnią się między sobą zarówno krojem, j a k i barwą oraz bogatym przystrój em: szy­ chem, wstążkami, koronkami i t p . Jak w Ziemi Krakowskiej rozpoznawały się ko­ biety wedle różnorodnego sposobu wiąza­ nia chustki czepcowej, właściwego dla po­ szczególnych parafii, a nawet wsi — t a k n a Śląsku Dolnym pochodzenie kobiet można było odczytać z rodzaju czepka i sposobu jego ozdabiania. Poza t y m na t y p stroju dolno-śląskiego składa się koszula z krótkimi bufiastymi rękawami, trójkątna chustka jedwabna kwiecista, której jeden róg zarzucano na plecy, a dwa pozostałe krzyżowano n a pier­ siach, wsuwając je pod opaskę fartuszka. Najpopularniejszym kolorem spódnicy był koralowy. Dołem obszywano ją dla ozdoby szeroką n a 15 cm wełnianą wstęgą w kolo­ rze jasnego cynobru zielonego, a z tyłu układano ją w płaskie fałdy. Spódnice te okrywała z przodu zapaska bawełniana Ryc. 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzy­ zwykle w prążki żółte. Zupełnie i n n y t y p cha w poł. w. XIX. Wg A. Kretschmera. 15 �nadawała kobiecie biała, haftowana przyodziewa, n a którą składała się przede wszystkim batystowa chustka trójkątna, zarzucona n a gorset z modrego aksamitu oraz równie bogato wyszywana zapaska. Wiele odmian posiadała również krótka katan­ ka, bardzo charakterystyczna dla Dolnego śląska. Szyta była z m a t e r i i wełnianych l u b atłasu w ko­ lorze liliowym, brązowym, zielonym l u b czarnym. Duży kołnierz przykrywający całe ramiona zdobny naszywaną krepiną kolorową i rękawy suto b u ­ fiaste u ramion, a wąskie od łokci do dłoni — na­ dawały tej odzieży cechę dawności. K a t a n k i no­ szone były przeważnie przez mężatki — podobnie zresztą j a k w Wielkopolsce l u b n a Górnym Śląsku. Do katanek noszono wełniane spódnice oraz jed­ wabne zapaski zwykle ciemnego koloru. Do wszystkich powyżej zarysowanych typów odzieży niewieściej nadają się płytkie buciki n a niskich obcasach tzw. czółenka. 7. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU KOBIECEGO Strój codzienny Codzienny strój góralki ze Szklarskiej Poręby wedle rzeźby sprzed 50 l a t (ryc. 17) składa się z żółtej chustki perkalowej związywanej pod brodą, koszuli płóciennej, obszernej spódnicy, zapaski, Ryc. 19. Dolno-ślązaczka ze Szklarskiej gorsetu z długimi ramiączkami, prostokątnie na Poręby. piersiach wyciętego, białych pończoch i butów płytkich. Strój ten, pochodzący z czasów upadku stroju ludowego n a D o l n y m śląsku, nie m a w sobie właściwych znamion regionalnych. Dlatego, chcąc przedstawić kobiecy strój dolno-śląski z okresu rozkwitu, trzeba n a m sięgnąć do okazów conajmniej l a t 1860tych. C z e p e k d o s t r o j u c o d z i e n n e g o . Czepki noszone na codzień wykonane były z białego płócienka albo pstro wzorzystego perkalu, rzadziej jedwabiu. Główka szczelnie przylegająca. Nosiły je n a codzień dziewczęta i gosposie. T e n t y p czepków zwany „kamodą", rozpowszechniony n a całym śląsku D o l n y m , był najcharakterysty­ czniej szy dla okolic Jawora i Strzegomia. Uczesanie pod tego rodzaju czepek polegało n a opasaniu głowy warkoczami w wie­ niec l u b też n a upięciu i c h n a karczku w pukiel. K o s z u l a lniana miała rękawy bufiaste, krótkie, sięgające zaledwie do połowy ramienia. Na piersiach była głęboko wycięta. S p ó d n i c e szyto z materiałów kwiecistych, pasiastych l u b jednobarwnych (gład­ k i c h ) . Jednobarwne szyte były z czerwonej kuczbaji, a więc m a t e r i i wełnianej, obramione dołem szeroką jasno-zieloną bortą wełnianą. Były z tyłu fałdziste (w 15 — 20 płaskich fałdów) i sięgały do połowy łydek. Obficie fałdowane były też spódnice półjedwabne l u b perkalowe, oraz wełniane spódnice granatowe. Sięgały one prawie do sa­ m y c h stóp. Czerwone (zdobne u dołu szeroką wstęgą zieloną) występowały w pow. je­ leniogórskim, a fałdziste, ciemne w okolicach Wałbrzycha. Do ciemnych spódnic nada­ wała się zapaska czarno-oliwkowego l u b stalowego koloru, obszyta z dołu i z boków 16 �bortą z zakładek tej samej materii. Spódnicy zielonej przystała biała zapaska katunowa l u b półjedwabna. Z a p a s k i do stroju codziennego szyto z perkalu i płócienka lnianego barwionego. Opasywały one z przodu prawie całą spódnicę. Zapaski te zdobiono z pocz. w. X X w Szklar­ skiej Porębie szlakami h a f t u , który nadawał strojowi kobiecemu regionalne piętno (ryc. 43, 44 i 45). C h u s t k a . Perkalowa chustka trójkątna, którą zarzucano n a plecy i ramiona, była krzy­ żowana n a piersiach, a końce jej wpuszczano pod opaskę fartucha. G o r s e t y . Gorset nie jest charakterysty­ czny dla stroju dolnośląskiego. Wprawdzie z pocz. w. X I X pod wpływem mody miejskiej noszono usztywnione gorsety aksamitne czar­ ne lub szafirowe, a do n i c h koszule z rękawami krótkimi, bufiastymi, jednak już koło r. 1830 w miejsce gorsetów weszły bluzki czarne l u b czerwone z obkładem borty, a zapinane n a h a f t k i . Utrzymał się tylko błękitny gorset su­ kienny, stanowiący silny kontrast do krótkich białych rękawów koszuli zakończonych okrą­ głymi bufami. Ryc. 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wał­ brzycha (według litografii A. Kretschmera). 1) Kobieta w środku ma czepek z główką zieloną, chustkę wokół szyi czerwoną, to­ łubek fioletowy z naszyciami krepiny zie­ lonej, spódnicę granatową i zapaskę oliw­ kowo czarną. 2) Dziewczyna z boku ma skrzyżowaną na piersiach chustkę czer­ woną w żółte kwiaty, gorset modry, spód­ nicę czerwoną i zapaskę w pasy kremowe i brązowe. T o ł u b e k czyli k a t a n k a dolno-śląska sięga swym krojem mody renesansu — po­ siada więc kilkowiekową tradycję w Polsce. Spokrewnią się to odzienie z tołubkiem wielko­ polskim i górno-śląskim, a chociaż zindywidu­ alizowane w szczegółach, posiada n a ogół t y p jeden. Wszędzie wycięcie n a szyję jest bardzo szerokie, gdyż spod tołubka wokół szyi m a wyglądać czerwona l u b różowa chusteczka nałożona n a szyję j a k szalik. W r a ­ mach jednego t y p u krojów dadzą się zauważyć dwie odmiany: jeden z okolic Wał­ brzycha (Jedlina), d r u g i z K a r p n i k z pow. jeleniogórskiego. Tołubek z Jedliny ma kołnierz duży, sięgający do ramion, wycięty wokół w duże zęby, ozdobiony naszyciem zielonej krepiny, wijącej się w meander. Takie same dwie tasiemki zielone zdobią to­ łubek u przedniego rozkroju. Rękawy są t u od ramienia do łokcia niepomiernie bujne, a od łokcia do przegubu dłoni obcisłe. W pasie spięty jest paskiem z tej samej materii, szerokim n a dwa palce. Dołem spod paska wokół wystaje rąbek tołubka również n a tę samą szerokość. Tołubek zaś od K a r p n i k m a kołnierz duży, wycięty w równe koło, rozłożysty, sięgający poza barki. Rękawy m a równo obcisłe od b a r k u do przegubu dłoni. Paska nie posiada. Dolny jego rąbek wciśnięty jest pod opaskę Ryc. 21. Krój katanki (A — tył i przód oraz spódnicy w pasie. pasek, B — kołnierz, C — rękaw). 17 �Tołubki szyto z atłasu czarnego, grana­ towego, niebieskiego, zielonego i sepiowego. Bywały też k a t a n k i z perkaliku kawowego w kwiaty z kołnierzem wyciętym w ząbki i ozdobionym wokół podwójną falbanką. P o ń c z o c h y były modre i białe — bez ozdób. B u c i k i z czarnej skóry płytkie, łódkowato wycięte. Strój świąteczny Czepki świąteczne wykonane były z ukwieconego adamaszku l u b aksa­ m i t u zdobionego haftem wielobarwnym, lamą, drucikiem srebrnym i złotym, naszyw a n y m i blaszkami metalowymi, k o r o n k a m i złotymi (forbotkami), wstążkami szerokimi na 9 — 1 0 cm i k w i a t a m i sztucznymi. Za­ leżnie od materiału użytego do ozdób zwały się złotymi l u b srebrnymi. U przedniego . „„ rąbka obszyte były koronkami, które albo Ryc. 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą ^ •> ' tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach zwisały albo rozpięte były n a stolarzu d r u Olbrzymich oraz ziemi Kłodzkiej. Wg obrazu cianym. olejnego P. Nitscha z r. 1911. Różnica między czepkami n a codzień, a czepkami n a święto polegała przede wszystkim n a materiale. Czepki n a codzień wykonane były z perkalu i taniej koron­ k i — czepki n a święto z adamaszku l u b aksamitu i posiadały lepsze g a t u n k i koronek, wstęgi jedwabne, ozdoby z h a f t u płaskiego, przekłuwanego i t p . C z e p k i o b r z ę d o w e . Do pogrzebów oraz podczas postu używano czepków czarnych t j . wykonanych z czarnego aksamitu haftowanego nicią srebrną l u b białą, a nadto ozdobionego czarnymi paciorkami. Wachlarzowaty otok czepka w stroju ża­ łobnym z K a r p n i k w pow. jeleniogórskim jest czarny. Również wstęgi są z krepy czar­ nej. Czepki takie noszono także na znak pokory l u b pobożności podczas niektórych uroczystości organizowanych przez Kościół. Gdy okres żałoby miał się k u końcowi, noszono czepki błękitne, ozdobione złotą lub srebrną krepiną lub haftem, a t y l k o czar­ n y m i k o r o n k a m i i wstążkami. B i ż u t e r i a . Obok kolczyków w uszach noszono n a szyi uwiązany n a czarnym sznurze dukat (złoty), a w jego braku srebrne monety, także paciorki z bursztynu, granatów l u b szkła. D u k a t nie zwisał n a piersi, lecz przypadał n a środek mostka. Pa­ ciorki wiązane były n a k a r k u kolorową wstążką opadającą n a plecy. K o s z u l a lniana, haftowana u zapięcia z przodu, obszyta była u rękawów krót­ k i c h koronkami. S p ó d n i c e wdziewano trzy (były to czasy tezauryzacji kapitału), albo też w ślad za odpryskami mody rokoka przywiązywano u bioder poduszkę, która rozdymała spód­ nicę wszerz. Używano też spódnicy wełnianej czerwonej z zielonym szlakiem u dołu. Z a p a s k a szyta była z jedwabnych lub półjedwabnych materiałów wyrabianych w Kostrzy koło Jeleniej Góry. Dziewczęta uważały zielony kolor spódnicy za codzienny, a granatowy za świą­ teczny. J 18 J �Zapaska biała, batystowa, haftowana była ście­ giem płaskim, dziurkowana i ząbkowana, albo też szyta była z m a t e r i i półjedwabnej lub lnianej wzorzystej w deseń niezbyt jaskrawy i nie rzuca­ jący się w oczy, a dołem zdobiona w fałdzistą okładkę. Piękny efekt dawała też zapaska liliowa w białe k w i a t k i , posiadająca w odległości 25 cm od dołu falbankę. C h u s t k a . Do świątecznego stroju należała też w takiż sposób zdobiona chustka biała, trój­ kątna, zarzucana n a plecy i ramiona j a k rańtuch i krzyżowana n a piersiach. Ten sposób noszenia właściwy jest także ludności polskiej n a Górnym Śląsku. Koło Głogowa, w miejsce ręcznie haftowa­ nych, noszone były chustki jedwabne z ornamen­ tem drukowanym, zaś koło Gór chustki ciemnopasiaste. Osoby starsze nosiły też chustki czarne zszywane (ryc. 24) z dwóch trójkątnych płatów. Obszyte były one cienkimi k o r o n k a m i k u p n y m i i posiadały rozpiętość około 3 metrów. Na wyróżnienie zasługuje w dawnym stroju dolno-śląskim zaginiona w połowie w. X I X , ale ongiś rozpowszechniona n a Łużycach oraz całym ślą­ sku, płachta biała, noszona jako strój żałobny. W płachty takie odziane są kobiety n a epitafium na kościele św. Małgorzaty we Wrocławiu z r. 1547. Chusty takie, zwane u górali polskich łoktuszą, trwają w stroju wrocławskim jeszcze z końcem w. X V I I I . W późniejszych czasach występowały Ryc. 23. Strój kobiecy w Karpiukach na Śląsku Opolskim i Górnym, w Ziemi Kłodzkiej, P - Jelenia Góra (według Tilkego). n a Śląsku Cieszyńskim, w Czadeckim, i n a Mora­ wach. Znane są także z Wielkopolski, z Pomorza Wschodniego i Mazur, gdzie uży­ wane były jako strój żałobny. w ow W poważniejszych okolicznościach używano stroju w barwach ciemnych. Kolory takie przystały również osobom starszym, jasne zaś, żywe — osobom młodszym. Barwy stroju w dużo większym stopniu, niż krój, odróżniały strój panien od stroju mężatek, strój weselny od żałobnego oraz wielkopostnego. B u c i k i miały kształt czółenek. Wykonane były ze skóry lub aksamitu, czasami zdobne w rozetki. C h u s t e c z k a . Do elegancji należało w święto trzymać w ręce chusteczkę do nosa, wydającą zapach liści muszkatułowych, merumferum i t p . Strój Ryc. 24. Krój chustki. zimowy W zimie noszono c z e p k i z futrzaną obsadką albo grubo watowane i pikowane, a nadto zaopatrzone w fałdzistą krezę (okaz w muzeum w Karpaczu). Krótki tołubek przeobrażał się w wydłużony k a b a t e k, który sięgał do połowy 19 �11 12 13 Ryc. 25. Typy kroju czepków dolno-śląskich. 1) Czepek kulisty, charakterystyczny dla epoki biedermajeru, występował przeważnie na nizinnych obszarach śląska. Kroje 2, 3, 4, 5, 6, 7 i 8 od­ noszą się do typu czepków dwudzielnych, czyli składających się z dwóch części, przy czym egzemplarz 2 przedstawiający dwa równej wielkości płaty trójkątne, wyraźnie różni się od egzemplarzy 3 — 8, składających się z denka przypadającego na tył głowy, oraz nałęcza czyli otoku opasującego denko. Od modyfikacji kształtu denka i nałęcza zależy krój i kształt czepka. Typ czepka dwudzielnego dominuje na Dolnym śląsku. Występuje bowiem zarówno na pogórzu, jak i na obszarach nizinnych. Egzemplarze 9, 10 i 11 przedstawiają typ czepków trójdzielnych t j . składających się z trzech płatów — dwóch trójkątnych nausznic i środkowego prostokątnego płata z trójkątnym „ząbkiem" przypadającym na czoło. Występowały one na obszarze pogórza i jego peryferiach w pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. Egzemplarze 12 i 13 przedstawiają typ kroju czepków czterodzielnych, spośród których 12 jest właściwie czepkiem trójdzielnym, na który nałożona bywa z wierzchu szeroka opaska. 20 �Tablica I STRÓJ DOLNOŚLĄSKI ZE SZKLARSKIEJ PORĘBY Malował: Jerzy Karolak �ud, a od pasa był fałdowany. Wolno przypuszczać, że główną szatą zimową kobiet dolno-śląskich była podobnie j a k naogół w całej środkowej Europie tzw. s u k i e n k a , noszona zarówno n a Łużycach, w Wielkopolsce, j a k w ogóle w całej Polsce w pocz. w. X I X . Szyta była j a k świtka, podbita i bramowana kożuszkiem, z wykładanym kołnie­ rzem barankowym popielatym, a zaopatrzona dla ozdoby n a piersiach w 4 pary po­ trzeb z chwastami. Świtkę taką nosi mężczyzna n a obrazie z poł. w. X I X znajdującym się w muzeum w Karpaczu. Krój czepków Śląsk Dolny nazywano krainą czepków. Ogromna rozmaitość tej najefektowniej­ szej części odzieży niewieściej wyraża się jednak w zdobnictwie i gatunkach materia­ łów użytych do przystroju czepków, nie zaś kroju, który da się wyrazić w czterech typach. Pod względem k r o j u dzielą się one n a : 1) kuliste, wygniatane w formach (ryc. 25, 1), wykonane były z jednego kawałka brokatu l u b aksamitu n a podkładzie z płótna l u b miękkiej papy. Zdobione były lamą, wokół twarzy koronką marszczoną, a z tyłu wstążkami, usztywnionymi podszewką pa­ pierową. Czepki te pojawiły się dopiero około r. 1810, a noszone były początkowo przez zamożne j a r z y n i a r k i z pobliskich okolic Wrocławia, ale w późniejszych dziesiątkach lat stwierdzono je w Miłocicach, pow. Strzelin; w Ostroszowicach, pow. Dierżoniów; w Wigancicach i Rudnicy, pow. Ząbkowice; w Jedlinie, pow. Wałbrzych; w Strzegomiu i żelazowie, pow. świdnica; w Roztoce i Małuszowie, pow. Jawor; w Krotoszycach, pow. Legnica; w Dalkowie, pow. Głogów. 21 �Ryc. 28. Czepek dwudzielny z oko­ lic Głogowa. Ryc. 29. Czepek dwudzielny z pogra­ nicza izersko-karkonoskiego. 2) Dwudzielne, składające się z dwóch płatów trójkątnych albo też denka przypa­ dającego n a tył głowy oraz podłużnego różnokształtnego otoku (ryc. 27). Szyte były z brokatu złotego lub srebrnego zdobnego lamą, forbotkami (koronkami z drucików) i otokiem z koronki l u b ryszki. Niekiedy uzupełniane były bardzo szeroką wstęgą t i u ­ lową rozpiętą n a szkielecie drucianym, układaną wokół szyi w kształt sutej krezy (ryc. 22). Dwudzielne czepki występowały zarówno n a północy w powiecie Kożuchów; w Sieniawie, pow. Żary; w Brzostowie, pow. Głogów; w Witoszycach, pow. Góry; w Kędziu, pow. Milicz, jako też n a południu w Ziemi Kłodzkiej, w Międzylesiu, w Orłowcu, Lądku i t p . Występują one n a całym obszarze stroju ludowego, właściwego pogórzu Ryc. 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa. 22 Ryc. 31. Czepek kulisty z Jedliny k. Wałbrzycha. �Dolnego Śląska. Poza t y m obszarem stwier­ dzono je nadto: w Osieku, pow. Strzelin; w Chrośnicy, pow. Złotoryja; w Chmielnie, pow. Lwówek; w Kozłowie, pow. Bolesła­ wiec; w Golance, pow. Legnica. 3) Trójdzielne składające się z płata je­ dwabiu, b r o k a t u l u b adamaszku, nakrywa­ jącego głowę od czoła aż do karczku oraz dwu płatów nausznicowych. Zdobione były haftem wypukłym, ściegiem płaskim i łań­ cuszkowym, naszyciami z pajetek i barwistych płytsk metalowych, a nadto kokard­ k a m i i koronkami. Występowały w powie­ cie jeleniogórskim (Kopaniec, Sobieszów, Szklarska Poręba, Wojanów, Chromiec), na wschodzie sięgały po Wałbrzych, a n a pół­ nocy obejmowały pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. 4) Czterodzielne, składające się zasadni­ czo z dwóch różnych typów k r o j u (ryc. 25, t y p 12 i 13) występowały w Bolkowie, Ja­ worze i Szprotawie. Podział czepków wedle Ryc. 32. Dziewczyna w czepku trójdzielnym ze Szklarskiej Poręby. cech zdobniczych 1) Czepek biały, haftowany, szczelnie opinający głowę posiadał n a czole wiązanie. U boków j a k skrzydła sięgające r a m i o n — sztywne kokardy. W okolicach Zielonej Góry nosiło się ten czepek pod czarną, trójkątną chustką z tafty. 23 �2) Cały koronkowy l u b haftowany z wstaw­ k a m i koronkowymi albo też cały z sztucznych kwiatów lub wstążek wiązanych w kokardki — występował w części północnej Dolnego śląska. 3) Naj charakterystyczniej szą cechą czepka z Kamiennej Góry były dwie wąskie, białe wstążki z materiału nadającego się do prania, a więc lniane l u b perkalowe, przyczepione z bo­ ków od strony uszu i opadające z przodu poniżej pasa. Poza t y m biała wstęga przeciągana t u była w skos n a wysokości głowy i upinana w dwa od­ stające skrzydła, które opadały n a plecy. 4) W t y m samym powiecie, w Karpnikach, cechą czepków jest wachlarz z t i u l u marszczo­ nego, rozpięty n a drucikach, okalający twarz wedle mody średniowiecznej. Kokardy jedwabne upięte są n a karczku. 5) W Jedlinie otok z białej k o r o n k i nie roz­ pina się u czepka w wachlarz l u b falującą krezę, lecz od czoła opada w dół k u końcowi nosa, two­ rząc n a d n i m charakterystyczny dzióbek rozchy­ lający się w dwa półkola n a d oczyma. Nie posiada on sztywnych kokard, a jest t y l k o z tyłu mar­ szczony. Zdobnictwo stroju Od r. 1855 rozwijał się w Karkonoszach prze­ mysł koronkarski w oparciu o szkoły i dobrze zorganizowaną centralę handlową — nie oddzia­ ływał o n jednak n a dolno-śląski strój ludowy, który naówczas zaczął już chylić się do upadku, podporządkowując się modzie miejskiej. Zresztą koronki niciane służące do obramiania czepków tzw. w Polsce w w. X V I I I antualarze, nie były Ryc. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej wykonywane ręcznie. Przywożono je n a Śląsk z Jawora. z Saksonii, gdzie w okresie baroku wytwarzano je masowo w specjalnych fabrykach. Same zaś czepki brokatowe i adamaszkowe obywały się bez h a f t u , a nawet czepki aksamitne, z wyjątkiem czarnych, żałobnych, nie były ręcznie haftowane n a podobieństwo np. czepków krakowskich, kaszubskich l u b warmińskich. Ograniczano się do naszywania na n i c h dookoła srebrnych l u b złotych maszynowych koronek zwanych forbotkami. Forboty, wytwarzane w wielu miastach środkowej Europy, a n a f i a s k u D o l n y m w Dzierżoniowie, należały do zwykłego przystrój u dolnośląskiej odzieży niewieściej. Nietylko więc do szlachcianek mazowieckich, ale i do Dolno-ślązaczek z l u d u odnosiły się słowa Koszutskiego w Lorychiuszu: „Teraz i ubogiego człowieka żony nie masz, która by czepków nie nosiła z t r o j a k i m i forbotami albo t k a n i c a m i złotymi bramowanych,". Właściwa twórczość zdobnicza wyraziła się w naszywaniu paletek l u b pajetek n a jednobarwne tło atłasu czepka. Pajetki czyli złote l u b srebrne, a najczęściej barwione cynowe, cienkie blaszki różnego kształtu, którymi szlachcianki i mieszczanki w. X V I I I w Polsce zdobiły kapelusze, pantofelki, gorsety itp., weszły w modę również n a Dolnym Śląsku. Miały one kształt palmetek, serc, gron winnych, liści, stokrotek, tulipanów, 24 �Ryc. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra. Ryc. 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra. gwiazdek i t p . Pajetkami wyszywano nie tylko denka t j . tylne części czepków ale i ko­ kardy umieszczane n a k a r k u oraz zwisające w dół wstęgi. Układy zdobnicze z pajetek uzupełnionych jeszcze szelążkami (cekinami), cechuje symetria w rozmieszczeniu ele­ mentów zdobniczych. Zazwyczaj do schematu kompozycyjnego należy naszywanie ceki­ nów w kształt garnka, z którego wyrasta łodyga z bocznymi rozgałęzieniami. Na końcu łodygi naszywano dużą barwną pa jętkę kształtu palmetki, a n a końcach bocznych rozwidleń — inne elementy zdobnicze. Druga technika służąca do ozdoby czepków — to h a f t wykonany ściegiem płaskim podkładanym, łańcuszkowym, wodnym, supełkami, przekłuwaniem i wypręganiem (mereżką). Haftem t y m zdobiło się czepki n a codzień, szyte z kwiecistego perkalu, a obramione z przodu szerokim n a 12 c m naczelnikiem t j . przypadającą n a czoło taśmą z cienkiego płócienka. Z tyłu zaś zdobione bywały lnianą wstążką szer. 11 cm, marszczoną w 12 fałdków tworzących n a oko szereg kokard, a końce tej wstążki opadały z karczku w dół n a długość 30 — 40 cm. Otóż za­ równo naczelniki j a k i końce wstążek zdobione były haftem, którego głównymi elementami zdobniczymi są koła (różycz­ k i , słoneczka) l u b l i s t k i wrze­ cionowatego kształtu, wypeł­ nione siatką wypręgu, a oto­ czone dużymi dziurkami. Zwy­ kle n a czoło czepka przypadał układ z trzech l u b czterech „róż" z majestatycznym jed­ n y m listkiem po bokach tego układu zdobniczego. Brzegi na- Ryc. 37. Haft u rąbka chustki białej ze Szklarskiej Poręby. 25 �czelników i wstążek były obdziergane, a nadto wykończone w półkoliste ząbki z klockowej koronki, prócz tego n a końcach wstążek dawano koronkę kloc­ kową, składającą się z kwadra­ tów w układzie szachownico­ wym. Ten sam t y p h a f t u , t y l ­ ko szlachetniejszego zarówno w technice, j a k i zdobnictwie, występuje n a batystowych za­ paskach oraz n a takichże trój­ kątnych chustkach do zarzu­ cania n a plecy i krzyżowania Ryc. 38. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa. ich końców n a piersiach. Tyl­ ny narożnik chustki oraz bo­ czne rogi zapasek oraz rąbki boczne chustek i zapasek (ryc. 42) ozdabia bogata kom­ pozycja motywów kwiatowych, wykonanych ściegiem płaskim podkładanym, łańcusz­ kowym, siatkowym, wypręgiem, dziurkowaniem oraz supełkowaniem. Dbałość o symetryczność układu wyraża się t u t a j w czytelności kompozycji zdobniczej, która w istocie składa się z luźnych motywów. Te misterne hafty, zachwycające bogatą skalą operowania motywami jednoro­ d n y m i w stylu, stanowią najwyższy w y k w i t zdobnictwa dolno-śląskiego, a zarazem jedno z ogniw, które łączą h a f t y wielkopolskie, górno- • i dolno-śląskie w jedną rodzinę. Odmiennym typem h a f t u są szerokie n a 4 — 1 2 c m szlaki, wyszywane nićmi bia­ łymi. Haft ten zdobi bawełniane zapaski brązowe l u b błękitne, używane do stroju codziennego. Na niektórych haftach, występuje, obok n i c i białych, także nić czerwona, Ryc. 39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby. 26 Ryc. 40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa (okaz w P. Muzeum Etnogra ficznym w Krakowie). �gdy zapaska m a kolor błękitny, albo niebieska, gdy zapaska m a kolor brązowy. Głównym elemen­ tem zdobniczym są t u podwójne krzyżyki, a zatem 8-promienne gwiazdki, układane w linie zygza­ kowate l u b duże zęby. Tego rodzaju zdobnictwo jest ostatnią fazą h a f t u dolno-śląskiego, przypadającą n a okres odra­ dzania się tego stroju w wieku X X . Zastosowanie h a f t u krzyży­ kowego, nie występującego da­ wniej n a odzieży dolno-śląskiej, wiąże się t u jednak ściśle z ma­ teriałem, a mianowicie drobnogroszkowym perkalem, n a którym białe k r o p k i są p u n k t a m i orientacyjnymi dla hafciarek. R . 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby (okaz w Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie). yc 8. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Powyższą monografię opracowano n a podstawie zabytków stroju dolno-śląskiego, znajdujących się w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Państw. Muzeum w Jeleniej Górze, a nadto w muzeach — w Szklarskiej Porębie Średniej, Karpaczu, Kamiennej Górze, Bożkowie, Jaworze i Bolkowie. Poza jednym typem znaj­ dującego się w Jeleniej Górze stroju męskiego, reprodukowanego na ryc. 10, w żadnym z muzeów dolno-śląskich nie m a kompletu lokalnego ubioru regionalnego. Trzeba było te disiecta membra układać w całość n a podstawie studiów literatury etnograficznej oraz litografii kolorowych wykonanych przez artystę malarza A. Kretschmera, który w latach 1864 — 1870 z podziwu godną zawziętością odtwarzał w rysunkach i akwarelach swych przeróżne typy ludowe. Niemiecka literatura opisowa nie posiada żadnej pracy poświęconej stro­ j o w i dolno-śląskiemu. J . Klap­ per (Schlesische Volkskunde, Wrocław 1925), widzi n a Śląsku w średniowieczu i okresie Odro­ iii .ST dzenia jedynie strój miejski oraz nikłe jego odbicie u ludu. W i l h . Schremmer (Schlesische Volks­ kunde, Opole 1928) traktuje strój śląski jako jeden, stroju dolno-śląskiego nie wydziela w t y p odrębny, a historię tego stroju opiera głównie n a ryci­ nach w Breslaurischer Erzähler szklarskiej Poręby (okaz Z r. 1800 i 1801. To zaś pismo Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie). R y c 4 2 H a f t n a b r z e g u z a p a s k i z e w 27 �Ryc. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. podaje ryciny i krótkie opisy tylko strojów najbliższych okolic Wrocławia. Stroje te noszone przez jarzyniarzy podmiejskich różnią się zdecydowanie od t y p u stroju dolno­ śląskiego, panującego n a pogórzu — dlatego w pracy niniejszej zostały pominięte. Niektórzy autorzy niemieccy, j a k np. W. Steller (Schlesische Volkstrachten, Wro­ cław 1938) zacierają różnice etnograficzne między śląskiem Górnym a D o l n y m oraz Łużycami Górnymi. Historyczne materiały do stroju zarówno górno- j a k i dolno-śląskiego zawiera monografia Guntera Grundmanna i Konrada Hanna: Schlesien (Deu­ tsche Volkskunst T. V I I I , Weimar) oraz F. Hottenrotha: Deutsche Volkstrachten vom 16 Jahr, an, bis zur M i t t e des 19 J h r h . Najdawniejszych jednak materiałów historyczno-ikonograficznych Ryc. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 28 do stroju dol- Ryc. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codzien­ nego w Szklarskiej Porębie. �Tablica II STRÓJ DOLNOŚLĄSKI Z JEDLINY Malował: Jerzy Karolak �no-śląskiego zaczerpnęliśmy z Kodeksu Ostrowskiego z r. 1353 oraz Kodeksu Wrocław­ skiego z r. 1451 z m i n i a t u r a m i średniowiecznymi z życia społeczeństwa polskiego i niemieckiego n a śląsku. Oba opracowane zostały przez St. Stronczyńskiego jako Le­ genda Obrazowa wyd. PAU, Kraków r. 1880. Z i n n y c h prac wymienić t u należy monumentalne dzieło W. B r u h n a i M . Tilkego: Das Kostümwerk, B e r l i n 1941, w którym znajdujemy duże kolorowe plansze, przed­ stawiające typy stroju kobiecego z okolic Głogowa, a zatem t y p u , który nie jest przed­ miotem niniejszej pracy, dolno-ślązaczkę w majestatycznym czepku z czarnymi skrzy­ dłami, a nadto mężczyznę w granatowym żupanie frakowym. Z i n n y c h prac omawiających szczegóły stroju, a osobliwie nakrycie głowy, n a uwagę zasługuje J . Hanika: Sudetendeutsche Volkstrachten I . Grundlagen der weib­ lichen Tracht. K o p f t r a c h t u . A r t u n g . Reichenberg 1937, praca, która użyta została tutaj dla celów porównawczych, oraz G. B a r t h e l : Die Hohe Strasse — Schlesische Jahrbücher für Deutsche A r t u . K u n s t i m Ostraum. B. I Wrocław 1939 (Tamże str. 231 — 252 E. Mayer-Heisig: Formen u . Verbreitung der schlesischen Hauben), skąd zaczerpnięto materiał do rozprzestrzenienia niektórych typów czepków dolno-śląskich oraz i c h k r o j u . Badania własne autora niniejszej monografii rozszerzyły ten mate­ riał w oparciu o zbiory znajdujące się w muzeach regionalnych n a D o l n y m śląsku. W celach porównawczych korzystano z sumiennej pracy Agnieszki Dobrowolskiej: „Strój ludowy n a Łużycach" (Biblioteka S t u d i u m Słowiańskiego U. J.) Kraków 1948, w której historyczne zjawiska stroju łużyckiego zestawia autorka z analogicznymi przemianami w strojach środkowej Europy. Ryc. 46. Guziki u kamizelek dolno-śląskich. Po bokach guziki mosiężne z ornamentem maszy­ nowo wytłaczanym, w środku guz bakfonowy, pryzmatycznie profilowany, zdobiony drobnymi zygzakami ręcznie, przy pomocy radełka. 29 �COßEPJKAHHE OÄHHM H3 npeKpacHeñfflHx CHJie3HH. HapaaoB Ha Bo3BpameHHBix 3esi.aax, aBaaeTca H3 aaBHBIX BpeSieH H3BeCTHBI Ha>I HKOHOrpaCpHieCEHe HCTOHHHKB 9THX Hapaa HaatHeË HapaaOB, OTHOCH- maecH K X I Y BeKy (MBHHaTiopBi OT 1353 r.). Ha ocHOBaHaa MHHHaTiop OT 1451 r . npeanoaaraeM, HTO B cpeĄHeBeKOBHM Hapaae Hn;KneË Caae3HH HaxoaaTca nepBoacToiHHKH niaaxeTCKoro Hapaaa IIOviLiun. B X V I Beite KOTopsie npecymeciBOBaaH naa OBoe pa3BHTne xapanrepHBie Hapaae, ÜOHBHJIHCB B STOM ao KOHna X I X Bena. IIOITH OKoao 1880 r . XOTH aaa peHeccaHca, »ceHCKae «KaTamca», Hapa,a; HajKHeË CH.ie3HH 3aK0H- THUBHHBIË X X Beice OTMeiaerca B ero pa3BHTHe noa BinarnieM HBHïceHHH perHOHaatHoñ canoÖBiTHOcra. 9ror Hapaa oxBaiaa BO BTopoË noaoBBHe X I X B. npearopHyro nacTB HaatHeË Caae3aa Ha m a p o K o t MecTHOCTH, THHymeäca BaoaB Boatmoro TopHoro xpeöTa CyaeTOB. Hoi. BaaaHHeM TeneHaa KOCMO aojiHT03Ma, B03HHKiuero B pe3yiBTaTe KanHTaaa3¡via, STOT Hapaa, Hanaa BBipoaiaaTBca, K 3 K cociaBHBie qacTH HapOiHOH KyjIBTVpBI. B MyjKCKOM Hapaae CTOHT o5paiHTt BHHMaHae Ha CHHK)K> manny cpeaHeBeuoBoro Tana, KOTopoñ HoaB30BaaacB eme B 1870 r., npaÖaBHceHHOE K anaiorHiHBiM HianKaM BO BceË IIojiBuie. OHa BBepxy KBaapaTHyio (popxiy, a ÜMeeT BHH3y oßniHTa lepHBin coöanBBii MexoM. IlHTepecHoñ Hacino Hapaaa aBaaeTca roayöoE KopoTKHił KaM3oa c pynaBaMH, HMeromBfl C3aan ase xapaKiepHBie CKaaaKH CaeayeT — oseaba ynoTpe6.iae.Maa eme oöparaTB BHHMâHHe Ha Ha 6OJ£BHIOË MHHHBIË naaiii, leppHTopna CpeiHefl EßponBi. Ha3BiBaeMBifl HO-HOJIBCKH «HtynaH». H3 HteHCKHx HapaaoB 9(p(peKTHoË lacTBH) oaessati ÔBian n e n n t i . HajKHaa Cnaesaa Ha3BaHa icpaeii nenn,0B. BoaBHiaa pa3H0BiiaH0CTB a x BBipaaiaerca B yspauieHHax n KanecTBax MaTepaaaa, HcnoaB3yeMBix aaa aeKopauan fl KpoflKH. HpnaaraeMaa 3aecB Taójrana KpoËKH noaaeT ipopsiti lennoB: 1. UlapoBaaHBie, 2. ,ÜByx-nacTHqHBie 3. Tpex-iacTHiHBie, 4. ^eTBipex-iac-THiHBie. B Hapaaax oyaHanHBix, npa3ĄHaiHBix H 3MMHHX, B OCHOBHOM oiMeieHBi Te nacía oaescaBi, KOTopBie aBMioTca TpaĄaaaoHHBiiiH B TeneHaa i i H o r n x BeKOB H HiieiOT apTHCTanecKyio neHHOCTB. KpoMe nennoB caeayeT OTMCTETB öoraTo BBiniBTBiä ÖaTHCTOBBiä naaTOK, oaaH KOHen, KOToporo HaópacBíBajica Ha naenn, a ana a p y r n x nepeKpeiHHBaaacB Ha r p y a n H BKaaaBiBaancB noa (papTyK. <3?apTyK TaKHe ÓBia aeaoM HCKyccTBa. BBIHIHBKH cBa^eTeaBCTBOBaan o öoaBinoM xyaoacecTBe HapoaHBix pyKojeaBHíHn, íapTjK Ha,a,eBaaca Ha IOÖKY, KoTopaa c3aflH HMeaa CKaaaKH, BHB3y ÖBiaa oôpasiaeHa niapoKOË 3eaeH0Ë jieHTOË. Bo BpeMa xoaoa.oB B HaatHeË Caae3HH 6y<pBi, BHH3y 6BLIH Hocnas KacpTaHBi, pynaBa KOTopBix BBepxy y3Kae, BOPOTHBKB miipoKHe, noKpBiBaiomHe naein. HMean B aaHHOM Hapaae BHaeH xapaKTep HapaaoB, B3BecTHBix c BpesieH peHeccaHca, a oa,HOBpeMeHHo MHoro nepi, KOTopBie cpo^HaioT c Hapa^oM noaBCEBx 3eMeat. 30 �CÏÏIICOK HMlOCTPADJIU 1. Hapa:ibi B CaaesHH X I V Bena no sraHnanope 1353 2. KpeoTBHBe HnacHefl Cnae3nn B X V BeKe no MiiBnanope Bpon,.iaBCKoro KoxeKca 1451 r. r. 3. H a p a x noabCKOro KpecibHHHHa B Haaieeñ Cnae3nn no MHHnaTiope 1451 r. 4. KpecTBHHCKnft Hapax HnaiHefl Ciiae3nn B X V I BBK© no rpaBiope Ha aepeBe 1571 r. 5. A i i y p M . Kaprana D3 aai3Hii HnatHen Cn.ie3na, aaiaao X I X ciojieinH (aa creKae). 6. «KaTaHKii» HiDKaeä Cn.ie3nn (no rorreHpoTTy), KOTopHe HOCE.TH B X V I , X V I I , X V I I I H X I X Bet;ax. 7. KpoËKa oTjiejiBHbix naeieä iiyatcKoro Hapaxa HnaíHeñ Cnae3nn. 8. JKnTeab HnatHen Cn.ie3nn B npa3XHniH05i atynaHe, no aKBapean 3>naŁKe. 9. HaposHBie Hapaxbi MeereiKa ExauHa, OKoao Baaôacnxa (no anTorpaíJurn Kpo*»iepa c 10. Hapax Hnameii Craeanii X I X Bera. 11. Meiaaameeitaa 12. KpOH ÖOTHHOK. 1864—1870 r. r.) sacreacKa y ÖOTHHOK. 13. HnasHe-cnjie30KHii KaM3oa. 14. HatiHOHajTBHaa mantea e yraama (KOHíJiexepaTKa) B HnacHeft Crae3nn. 15. 3HMHHH Hapax B HlKaapcKoft IIopeMÓe. 16. ŹKeHCKHe HapaxBi B KapnenKax p-Ha EaeHeii - Iopbi) no jiHTorpa^nn Kpoiiiepa). 17. Toperait HceHCKuft 6yxHniHŁiit Hapax B HlMapcKoñ Hopeiiöe. 18. ÎEeHCKHft Hapax Mecrema Exanaa OKoao Baaöaoixa, noaoBnHa X I X B. 19. T u n HœHirmHBi HnatHeñ Cnjie.sHti H3 HlKaapcKoä Hopeiiôbi. 20. VKeHCKne Hapaxti MeereiKa Exanna OKoao Baaoacnxa (no anTorpaijmn K p o i i i e p a j . 21. Kpoä 22. "leñen XByx-iaeTiKHbifi, c TioaeBOñ oôopKoit, KOToptie Hocrtan B ropax, Hax peicoft By6p Boabmoro Topuoro xpefrra 23. jKeHCKHä Hapax 24. 25. Kpoá 26. Hemna HnatHeñ Cnae3HH (no rorreHpoTTy). «KaTaHKH». CyxeTOB H siecTHOcTH Kaox3Ka. KapnmiKax p-Ha EaeHeft-ropbi (ao (De-ibue). B naaTKa. (BopiiŁi Kpoa ienn,0B HniKHeft Cnae3nn. 27. Henubi Hecre'iKa EXXHHBI C 28. lenen. xByx-iacniTHbifi oKpecTHOCTii EaoroBa. 1790—1870 29. ""leñen, XByx-iacrrnHBiH. 30. Henen, xByx-iacTHiHLDi OKpecTHocTii BojBKOBa. r.r. 31. Heneu niapoBHxnHH. 32. "íenen. Tpex-iacTnqHBiä B HlfuiapcKoft nopeuôe. 33. BHmHBita Ha nepexHefi l a e r n l e n n a MecreiKa ÎÏBopa. 34. BtiinnBKa Ha KOHiiax aeai genua MecieïKa 35. MOÏHB BBiinnTBiä ßnccepoM Ha ienn.e H3 HiKaapcKOH nopeitiôbi (EaeHa-Topa). 36. MoTHB BbiniHTbnï önccepon Ha Henne H3 H I o a p c K o f t Hopeiiôbi (p-n EjeHH-Topa). flßopa. 37. BtimnBKa H oöpyÖKa ßejioro naaTKa n3 IHiiaapcKoii Hopeuöbi. 38. BbiniBBKa n ofipyÓKa ßeaoro naaTKa H3 BoaBKOBa. 39. yroaBHHK ôamcTOBoro (¡¡apTYKa H3 HlKaapcKOË Hopesiôn. 40. BBimHBKa Ha Konnax Seaoro naaTKa H3 BoabKOBa. 41. yroabHHK 6eaoro naaTKa ma IÜKaapcKOE nopeiiöu. 42. BbimuBKa no Kpaaii (JiapiyKa n3 HlKaapcKoü Hopeuöbi. 43. BbiiHHBKa BBH3y ([lapTyKa öyxHHiHoro Hapaxa HS HlKJiapcKofi Hopeiiöbi. 44. 45. * » » » » » » » » » » » 46. nyroBHn,Bi KairaoaoB B HnacHeñ Caae3HH. 47. K a p i a pacnpexejieHHa Hapaxa Hnacnen Cnae3nn. » » Ta6aHn,a I . Hapax HHSKHOÄ Cnae3HH H3 H l r a a p c K o i t HopeMÖbi. E ) . KapoaaK. Ta6ann;a I I . Hapax Hiiaffloit Cnae3Hn n3 ExanHbi. K ) . KapoaaK. CHHCOE COJEPaCAHHÍI 1. CocToaHHe B HacToam.ee BpeMa — 2. HcTopnieoKnił o^epK 5 — Hapax HnacHefi Cnae3irH X I V BeKa 5 — Hapax HBHCHeñ Cnae3HH X V BeKa 6 — Hapax HnKHeü Cnaesan X V I BeKa 7 — Hapax HiiKHefi Caaesmi X V I I BeKa 7 — Hapax HiiHtnefi Cnae3HH X V I I I BeKa 8 — 3. PacnpexeaesHe 10 — HpinHBŁi ncHe3H0BeHna 11 — 4. Oönnan enncoK MyaccKoro Hapaxa 11 — 5. HoxpoÔHbnî cnncoK Myaicicoro Hapaxa 12 7. HoxpoÖHbiii cnacoK ateHCKoro Hapaxa 16 yKpameHna 23 — — Kpoñ ienn,0B 21 — — 6. Oömnfl CopinpoBKa CBHCOK aieHCKoro Hapaxa 15 — lennoB no xapaKrepHbiM ^epTaw YKpameHae Hapaxa 24 — 8. XapaKTepnennta HCTOHHTIKOB 27 — CnHCOic naaiocTpanHÖ. 31 �SUMMARY One of the most beautiful costumes of the Regained Territories, Western Poland, is t h a t of Lower Silesia. The earliest k n o w n iconographic sources relating t o i t go back as far as the fourteenth century (miniatures of 1353). F r o m the miniatures of 1451 we can discover t h a t certain elements of the garment w o r n by the ancient Polish nobility can be traced i n the costumes of Lower Silesia. I n the sixteenth century women's jackets, w h i c h were characteristic of the Renaissance period, appeared i n the Lower Silesian costumes and survived nearly to the end of the nineteenth century. The typical local costume ceased to be w o r n about 1880 an Lower Silesia, t h o u g h i t became p a r t i a l l y restored i n the twentieth century i n connection w i t h the prevailing currents of regional revival. The area over w h i c h this costume was w o r n i n the second half of the nineteenth century comprised the highlands of Lower Silesia extending over a broad strip of the country along the Giant Moutains (Riesengebirge). W i t h the spread of cosmopolitan currents, generated by capitalism, this costume began to disappear as a part of national life. I n the study of the male costume special attention should be directed to the navy blue cap of distinctly medieval design w h i c h was still i n use i n 1870 and w h i c h is closely related t o a corresponding cap found i n the rest of Poland. I t is square at the top and has t r i m m i n g s made of black dog's fur at the bottom. Another interesting item of dress is a short navy blue jacket w i t h characteristic t w o pleats at the back — a type of garment w h i c h can be traced over wide areas of Central Europe. Also a long coat, called i n Polish z u p a n , must be mentioned i n this connection. As far as women's costume is concerned, the most spectacular p a r t of the whole attire was the headdress — the celebrated bonnet. Lower Silesia has been called the l a n d of bonnets. Their variety is expressed equally i n t h e i r ornamental features, the type of material used and i n their interesti n g cut. The tables showing their cut, w h i c h are given above, p o i n t t o various types of Lower Silesian bonnets, i . e. 1) the r o u n d bonnet, 2) the two piece bonnet, 3) the three piece bonnet, and 4) the four piece bonnet. The types of bonnets, grouped according t o t h e i r ornamental features, have been described separately, while i n the survey of the articles of everyday, festive, and winter clothing special attention has been given t o those parts of dress w h i c h have several centuries' old traditions behind t h e m and w h i c h possess special artistic merits. Here belongs — apart f r o m specially fine bonnets — the t r i a n g u l a r lawn kerchief r i c h l y embroidered, one end of w h i c h h u n g behind, the two remaining ones being crossed over the breast and p u t under the straps of the apron. The apron itself was also a l i t t l e work of a r t , a n d the embroidery w h i c h i t contained testifies to the h i g h artistic taste of Silesian womanfolk. The apron contrasted by its l i g h t colour w i t h the vermilion skirt, w h i c h was pleated at the back and t r i m m e d all the way round w i t h a broad dark green ribbon at the 32 �bottom. I n colder seasons short jackets were worn w i t h puffed sleeves gathered at the wrist (bishop sleeves) and w i t h broad shawl-like collars covering the shoulders. I n this costume the elements of the Renaissance garment can be traced as well as var­ ious traits w h i c h testify to its close affinity w i t h the type of dress w o r n over the neighbouring Polish territories. L I S T OF PLATES 1. 2. 3. 4. 5. 6. Silesian costume i n X I V century according to a miniature of 1353. Lower Silesian peasants i n X V century according to a miniature i n the Wrocław Code (1451). The costume of a Polish peasant i n Lower Silesia according to a miniature of 1451. The costume of Lower Silesian peasantry i n X V I century according to a woodcut of 1571. Courting. Lower Silesian glass painting, the beginning of X I X century. Lower Silesian „katanka" (jacket) (according to Hottenroth) worn i n X V I , X V I I , X V I I I and X I X century. 7. Cuts of individual parts of the male costume i n Lower Silesia. 8. A Lower Silesian i n a festive tunic „żupan" (according to a watercolour by Tilke). 9. Peasant costume i n Jedlina near Wałbrzych (according to a lithograph by A. Kretschmer of 1864— 1870). 10. Lower Silesian costume i n X I X century. 11. A metal shoe clasp. 12. The cut of shoes. 13. Lower Silesian waistcoat. 14. Lower Silesian four-cornered cap. 15. Winter garment i n Szklarska Poręba. 16. Woman's costume i n Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to a lithograph by A. Kretschmer). 17. Everyday dress of a womanhighlander from Szklarska Poręba. 18. Woman's costume from Jedlina near Wałbrzych i n the middle of X I X century. 19. A Lower Silesian woman from Szklarska Poręba. 20. Woman's costume i n Jedlina, near Wałbrzych (according to Kretschmer's lithograph). 21. The cut of a „katanka". 22. The two-piece bonnet w i t h an enormous tulle ruching worn on the river Bóbr i n the Giant Mountains and i n the region of Kłodzko. 23. Woman's costume from Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to Tilke). 24. The cut of a kerchief. 25. Types of cut of Lower Silesian bonnets. 26. Lower Silesian bonnets (according to Hottenroth). 27. The bonnets from Jedlina of the period 1790 — 1870. 28. The two-piece bonnet from the region of Głogów. 29. The two-piece bonnet. 30. The two-piece bonnet from the region of Bolkowo. 31. A round bonnet. 32. The three-piece bonnet from Szkalrska Poręba. 33. The embroidery on the front part of a bonnet from Jawor. 34. The embroidery at the end of a bonnet ribbon from Jawor. 35. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele­ nia Góra. 36. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele­ nia Góra. 37. The embroidery on the hem of a white kerchief from Szklarska Poręba. 38. The embroidery on the hem of a white kerchief from Bolkowo. 39. The corner-part of a batiste (lawn.) over-skirt from Szklarska Poręba. 40. The embroidery i n the corner of a white kerchief from Bolkowo. 41. The corner of a white kerchief from Szklarska Poręba. 42. The embroidery on the edge of an over-skirt from Szklarska Poręba. 43. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 33 �44. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 45. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 46. Buttons worn w i t h Lower Silesian waistcoats. 47. Map of the territorial distribution of Lower Silesian costumes. Plate I . A Lower Silesian costume from Szklarska Poręba. By G. Karolak. Plate I I . A Lower Silesian costume from Jedlina. By G. Karolak. CONTENTS 1. Present state 5 — 2. Historical development 5 — Lower Silesian costume i n X I V century 5 — Lower Silesian costume i n X V century 6 — Lower Silesian costume i n X V I century 6 — Lower Silesian costume i n X V I I century 7 — Lower Silesian costume i n X V I I I century 8 — 3. Area 10 — The causes of disappearance 11 — 4. General description of man's costume 12 — 5. Detailed description of man's costume 12 — 6. General description of woman's costume 15 — 7. Detailed description of woman's costume 16 — Cut of bonnets 21 — Bonnets according to ornamental de­ sign 23 — Costume ornamentation 24 — 8. Sources 27 — List of plates. 34 �SPIS ILUSTRACJI 1. Stroje śląskie w w. X I V wedle miniatury z r. 1353 (Kodeks Ostrowski) 2. Chłopi dolno-śląscy w w. X V wedle miniatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451. 3. Strój chłopa polskiego na Dolnym śląsku wedle miniatury z r. 1451. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. X V I wg drzeworytu z r. 1571. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle z pocz. w. X I X . 6. K a t a n k i dolno-śląskie (według Hottenrotha) noszone w w. X V I , X V I I , X V I I I i X I X . 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym (według akwareli Tilkego). 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera) 10. Strój dolno-śląski z w. X I X 11. Zapinka metalowa u butów. 12. Krój butów. 13. Kamizelka dolno-śląska 14. Dolno-śląska czapka rogatywka 15. Strój zimowy ze Szklarskiej Poręby 16. Stroje kobiece w Karpnikach pow. Jelenia Góra (wedle l i t . A. Kretschmera). 17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku) 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzycha w poł. w. X I X (wg A. Kretschmera) 19. DaLno-śiązaczka ze Szklarskiej Poręby 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wałbrzycha (według l i t . A. Kretschmera). 21. Krój katanki (tył, przód, pasek, kołnierz i rękaw) 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach Olbrzymich i w ziemi Kłodzkiej (wedle obrazu olejnego P. Nitscha z r. 1911) 23. Strój kobiecy w Karpnikach w pow. Jelenia Góra (według Tilkego). 24. Krój chustki. 25. Typy krojów czepków dolno-śląskich 26. Czepki dolno-śląskie (według Hottenrotha) 27. Czepki z Jedliny z l a t 1790 —1870. 28. Czepek dwudzielny z okolic Głogowa. 29. Czepek dwudzielny z pogranicza izersko-karkonoskiego 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa. 31. Czepek kulisty z Jedliny koło Wałbrzycha 32. Czepek trójdzielny ze Szklarskiej Poręby. 33. Haft na czole czepka z Jawora. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej z Jawora. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra). 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra). 37. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa. 39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby. 40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa. 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby. 42. Haft na brzegu zapaski ze Szklarskiej Poręby. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 46. Guziki u kamizelek, dolno-śląskich 47. Mapa zasięgu stroju dolno-śląskiego Tablica I . Strój dolno-śląski ze Szklarskiej Poręby. Mai. Jerzy Karolak. Tablica I I . Strój dolno-śląski z Jedliny. Mai. Jerzy Karolak. 35 �SPIS TREŚCI 1. Stan obecny 5 — 2. Zarys historyczny 5 — Strój dolno-śląski w w. X I V 5 — Strój dolno-śląski w w. X V 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I I 7 — Strój dolno­ śląski w w. X V I I I 8 — 3. Zasięg 10 — Przyczyny zanikania 11 — 4. Opis ogólny stroju męskiego 12 — 5. Opis szczegółowy stroju męskiego 12 — 6. Opis ogólny stroju kobiecego 15 — 7. Opis szczegółowy stroju kobiecego 16 — Krój czepków 21 — Podział czepków wedle ich cech zdobni­ czych 23 — Zdobnictwo stroju 24 — 8. Charakterystyka źródeł 27 — Coaepacamie. — Cnncoic HJIJUOcTpamiit. — CIIHCOK co^epacaraa. Summary — List of plates — Contents — Spis ilustracji. — Spis treści. �ZASIĘG STROJU LUDOWEGO NA P O G Ó R Z U D O L N E G O ZASIĘG TYPU ŚLĄSKA CZEPKÓW DOLNOŚLĄSKIEGO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e7d376c440a3328e699876143b830b.pdf fa151a724b03e5bd82a3e5c57f88bedc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource stolarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3919 Title A name given to the resource Z historycznego archiwum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.177-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Seweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tradycją obraźniczą. Tomaszek śliczny „Kościół" stawy) należy O świetlicy matu, (widziałem w Czechowicach, rzeczywistości. obecnie w kręgu jest t a k i c h malarzy. t o wyraźnie. w e zaginęło. Z m i e n i ł y świat, k t ó r y kiedyś lową, bliską e s t e t y c z n y m No „ludo­ C o r a z też ludowej. malarstwo zmienił Po­ ludo­ która wszelką n a j słuszniej nie tylko ludzi, p o ­ jest również jej b y mieć cenę zastrzeżenia „ludowości" kazało tytuł w y s t a w y Szukanie dość n a plakatach. ny dział i i innych różne pokazywała sztuki ją z ikonograficznych, sumie — wystawa była c i e k a w a , raczej n a pewno ce­ mierny. dzisiejszego ją o c e n i m y jeszcze ujawniła. Fotografował Z — St< O B Y C Z A J O W E Stolarze skawińscy, krakowskich ślusarzami magistrat nej skrzyń do wspólnego miasta organizacji, Księga Cechu a jest Zaczyna Pawła Żylińskiego, Tomasza cza, pierwszą 1799 r . , dopiero cechu, tylko podpisywane. odbytego Wojciecha' Paź- Józefa Jodłowskie­ Michała Czopkiewi- oraz „średnich i młodszych p o d t e n czas temuż c e c h o w i czy i Kazimierza się zaś t a księga 13 J u n i 1841 w Walentego Wierzbickiego, oraz Podane Karola Szymona Wojciecha tutaj składy 1799 i 1841 d o w o d z ą , był Skawinie w nach. z Szymona sesji jako Dzięki Jana Szymona Jana Jodłow­ Ciechanowskiego. zwierzchności że zawód tradycyjnie temu oraz Piątkowskiego, Żylińskiego, Koń­ odbytej starszego, Pachońskiego j a k o podstarszego Paździurkiewicza, skiego służących": Czopkiewicza. protokołem obecności braci w zrozumiałe cechowej stolarza tych staje z lat uprawiany samych rodzi­ się d z i e d z i c z e ­ z spod skawińskie przedstawicielką Maria Dawne ziarna mym W i nych jako przeznaczano twórców tych i o młodszych, i skłonności nak zatargów, było trudno, o kończyły sercem" i które między się z a w s z e ślubowaniem moda", usuwano przechowy­ tym sa­ s k r z y n i a r s t w a ska­ mistrzów malowa­ K s i ę g a zaś dostarczyć n a m m o ­ tych mistrzów oraz o i c h temperamentach, n i e o p a n o w a n i u w słowach wśród Z przebiegu braci się można, członkami poczuciem jed­ cechowej nie że nawet naj­ cechu i pojednaniem zgody, p o d y k t o w a n e j dobrym a także kredensów. do zwady. dowiedzieć zagorzalsze spory i życiu krewkości, zadzierzystości, zelżywych na nazwiska skrzyń, w Skawinie wiadomości średnich „stara przyśpieszając jedynie kołysek Stolarskiego nieco braci mogą ł a w , łóżek, Cechu gdyż i c hmalatury. wejść cechowych, wymy­ datowane, a n i za M a r y i Terezyji", tych warunkach do historii wińskiego że n i e były l u b żelaziwa, zniszczenie stolarza) historycznych, zaś o k a z y , „jak jest z Wierzbickich, u r . badań nigdy izb mieszkalnych wanie gi pokole­ skawiń­ doskonałą się j u ż t e r a z skrzynie cechmistrza jednego sławnych skrzyń r . 1883, żona J a n a W i t k o w s k i e g o , Kra­ przez artystycznego jedynie a więc m a l o w a n e podcechmistrza Jodłowskiego dorobku żyjących w posiedzenia braci: i (którego spośród ka z także 1795 s k i c h włas­ w Paździurkiewicza, Jana W i e r z b i c k i e g o r. znajdująca podpisanym S k a w i n i e z l a t 1799—1841) nia po drugim. Zdobnictwo j e j statut. tego w nie ze Skawinie, księgą Stolarskiego wraz w Etnograficznego Cechu S K A W I Ń S K I C H pięknych i końca. stołowych Kazimierza należeli księgi zatwierdził w Muzeum u początku dziurkiewicza, go, następnie się p r o t o k o ł e m lutym wyrobu i m n a zawiązanie Stolarskiego więc zdefektowaną z cechu, zezwolił się w A r c h i w u m kowie, sławni malowanych, jest ją t y l k o r a z A R C H I W U M S T O L A R Z Y (wedle wystawa I nie Taka Deptuszewski. H I S T O R Y C Z N E G O Ż Y C I E w m tematy istotne? prawda sztuki już ograniczona t u zaś różne Jej rezultat artystyczny dnia. A piękno dziś współczesnością. „z życia". A l e c z y t o jest w sztuce W przepaść tradycyjnej, — t a m była t e m a t y k a s a k r a l n a , ujęciach lowa. tylko Pokazywała m a r t w e j , zestawiając Prawda sztuki J . Śmieta­ czej twórczość a m a t o r s k a — n i e z a l e ż n i e o d t e g o , j a k walorów Doprowa­ tradycyjnej twórczości konwencje. doskonałość zupełnie dawnej, obok amatorów, te niemal w (12 o b r a z ó w ) Usytuowana o t o p r e t e n s j i d o organizatorów. widzenia za niezręcznie dziło t a k ż e k u t e m u , ż e n i w pięć n i w d z i e w i ę ć d o ­ miejmy punktu zasługą. c o do samej n a d rezultatem. u p o d o b a n i o m m a s . Dziś r a ­ z byłoby powszechnym. pokazała To zaciążyła sformułować się cały t ę sztukę, u c z y n i ł c e ­ bytomska problemy. dzielącą czy który popularnym, cóż, m o ż n a tezy, dano przykładem kultury, ekspozycja? religijnej. nafty n i e o n i są dziś się w a r u n k i , A i rafinerii niewiele. Tradycyjne Wystawa Tomaszek m a ­ sztuki wywołał ama­ sztuki. I wcale tradycyjnej inne najbardziej „naiwnego" się n a w y s t a w i e spadkobiercami wiedzmy jak J e s t o n dość t y p o w y m prac w e g o " znalazło tyle nurt ludowym, kazała ujęciem t e ­ o produkcją chęć prymitywno-amatorskiej widać, „Zabawa kilkanaście n i e są t y p o w ą dominuje odtworzenia naiwnym obserwacją, znam której pogranicza mniej nazwać do w y ­ Tomaszka cieszy o d 38 l a t . P r a c u j e Jak kontynuuje Karol półamatorskiej, p ó ł - np. u na konkurs) w wiernego luje które dopuszczony sztuki autentyczną jego prace, posłanych ile wiejskiej" jakąś torską, j a k 61-letni n i e został do kręgu prymitywnej. w Podobnie c z y U r s z u l a B a r d a c h ( u r . w 1942 r . — j e j i wzajemnym nietylko dowcipu zniewa­ „dobrym dostrzegane- 177 �go w poważnych wszystkim wom cechowym nego współżycia opinii sytuacjach głębokim życiowych, poczuciem oraz i ale przede posłuszeństwa zwyczajowym nakazom odpowiedzialności przed pra­ społecznej. Ska­ także j a k o ' d o k u m e n t so­ cjologiczny. w na przykład y dzień Tomasz czaju w tej miesiąca Czopkiewicz, dawnego księdze r. Nayświętszej młodszy Maryi udry, Cecylii Swi- ką przy­ gdy wzięła strze Zastawszy w czas d o b r z e knąwszy mieszkaniu podpitego", mu „Józefa n a listwę gromnicę nie Markiela na ten go położył i wiadomo gdzie wet­ — od­ A do „ k i e d y 12 l u t e g o 1802 r o k u sławetni Cechu żalenie tutejszego Stolarskiego na Tomasza zszedłszy Czopkiewicza gali się k a r y n a w i n o w a j c ę , ko „przez zapomnienie Markielowie się y zaniósłszy" cech dał w i a r ę , że świeca za­ doma­ gromniczna tyl­ tamże się pozostała". Wobec czyście iako darują, też strony n i e zostawuiąc podpisanych kiewicza Swoją y żadnej urazy". drogą stolarze wyparzony. Zdarzyło Piątkowski, popadłszy mu „między t a k ze Młodszego urazę strony Cechu, Czop­ mieli się n p . , że niejaki w konflikt z do muru i zmusiła kazał co całować się podpisuię Podobnie innego rodzaju do Piątkow­ następującego „wnosi żałobę" wami w przeciw Że się Cechu zaś taka bratu 8 lipca 1806 r . brat cechu, stołowemu swemu, „co „o jednak osądził, „ b y Józef świadkowie „A swego trwał Jodłowski jak w uporze. w Jodłowskie­ młodszego najprzyzwoiciej więcej Zwiastowania takie c e c h u zdarzyło, n a ofiarę będzie J7S Boski się natychmiast Matki obligowany, w przy­ przeprosił", złotych l u b podobne cech Najświęt­ pol. 18. wołowanie B o s k i zł. p o l . 12 ile że to słowo poszła na brzyd­ cechowa „Nie y mogąc Młodsi po­ żając taką stwa Magistrów wziąść nadto głowy cechu y na rozkaz do cechowej y cechmistrza prawie tegoż Cechu plag ciemię publicznie przeto uwa­ by tenże J a n Jodłowski, i prawie nigdy tymże swoim Paweł zuchwal­ zu­ nieposłuszny, przez Zwierzchności młodszych przyprowadzo­ cechu N - 2 5 odebrał"... zupełnym o stryja Średniego cechmistrzów, natychmiast, w przestępstwa się do­ Brata nieprzytomny wzięty ny dekretuje, znieść i t d . , postanawia­ s t r y j a swego rodzonego K a ­ niegodziwość jego chwalec Cechmi- Bracia B r a t a stołowego i poważył; na „Datum Żyliński" i takowe u t supra inni w or­ dynku. Ale zuchwalec krety. Poszli ale Jodłowski po niego on wyśmiał wtóry za n i c m i a ł c e c h o w e de­ młodsi b r a c i a 8 l i p c a 1806 r., się z 26 l i s t o p a d a , nich; ale poszli Świętej Tedy w Cech powołał Pawła Suchońskiego, Feliksa cechu że i przybyli Prawa za ... S t o ł o w i , Boga do swoich tu pierwszego W nął. Na i t o sąd t a k p r z y s k r z y - jego, i o n s a m pokornie 1807 i zaś t o , że Tomasza superarbi- o komplanację postanowił, Stryia że y Średni swego za że się Młodzi mu gdyby postępków, włosy mianował dupę się c a ł o w a ć kazał i d l a miłości iego przestępstwa daruią cech Cecho­ Bracia się k i e d y k o l w i e k tedy „za Cechowe­ o z i e m i ę uderzyć, a córkę powrucił s t o l a r s k i d o dekre­ uda itd. Datum u t supra Paweł etc". ani razu piękne się Mszy obywatelski Monarchicznego dotychczasowych wych który Cech wszystko kondycyą, Sąd cechmistrza Bartosiewicza 18 l u t e g o przewinienie ... n a y p r z ó d życia ojciec błagali. Żyliński do Zalajskiego, ugodę Pana stanąć, a n i d o Żylińskiego, Sebastiana nił w i n o w a j c ę , czyli p o raz wziąć Suchedniowej". osobach do po niego o n a n i przemocą n i e dał, a n i d o c e c h u n i e c h c e kórwą, n a o s t a t e k w Przeto Kazimierza lubo się wi się nie złotych cechowi zwierzchność włosy nie strony Cechu p o l s k i c h zło­ córkę małoletnią k u r w ą m i a n o w a ł . C e c h z tą rodzonego cechowej Matki gdyby uderzyć za szlachet­ ma postawił „do Jodłowskiego dawniejszego wziąść chciał y znaydować upoko­ Cechowi całowania" jako nawet go obiedwie się niegodziwca y powoła­ się d n i a c h 14 z ł o ż y ł " . Średni dupę wiarygodni patentami y na cech złożył 8 zł p o l s k i c h , a p r z e d o b r a z szej bratu publiczne nieprzyzwoitość żądał, „ a b y Winowajca tomności również stwierdzeniem pogodziły". brata Cech stołowy Najjaśniejszemi Magistratu wstępie go na dzień n i e d z i e l n y , t o i e s t 6 l i p c a " , sło­ a n i p o w i n n a " , Cech na aby tra Jodłowski, h y c l u i złodzieju, zeznali. nego w cechowi swoim, Piątkowski". zlikwidował Jodłowskiemu, zwołowanie szwagrom pyskówkę: Kazimierz Józefowi Benedykt kazał 1805 r . k w a r t a l n a go w..., t y l k o rychło Oto nie my, Benedykt Cechem, oświadczenia: „ o d p o w i a d a m , ż e m się całemu nie nie Jodłow­ „nieprzytomny prawie aby uchwałę: Bracia w bierającego, w język „konsztu s t o l a r s k i e g o " p r z y p a r ł a tegoż skiego wie­ Tomasza skawińscy się pocałować. W i ę c 27 l u t e g o sesja sobą nic kłótnik następującą bezprawia w tego obie chciał jest odpowiedzieć. S p r a w a Oburzona stołowi, zimierza szedł. ale w t ó r n i e tegoż d n i a 8 l i p c a zebrała się n a sesję i p o ­ dalej znaki". za inszych t j . zawzięty n i e chciał a n i złotych zaciekły propozycję. nie będąc, 12 n a t y c h m i a s t w Jodłowski szedł z gromnicą y tąż n a o d r z w i a c h , o k n a c h y t a m wyrażał i w iest". pochopień" m u , że świętej ale y stanowczo, i zwady, żyć, a n i p r z y z w o i c i e zwy­ skawińskich do zuchwałym Polskich Ale została przypomniał Mszy y cechu, poczytane „zmajca pochopny podczas iest Panny znany Cech podług Józefa y mieszczanów „Dnia 1802 t o cechowy, do Sławetnych Markielów czytamy: biegnącego Oczyszczenia dawskich rzyć. naszym za w i e l e postawiona jako maiąc roku tylko w Sprawa ski kłótnik w i n i e m a d l a n a s wartość Oto nie Zwierzchnościach zgod­ sądem Z t y c h w z g l ę d ó w księga C e c h u S t o l a r s k i e g o w 2 go Hyclu nie malowane sprawozdaniach zostały skrzynie, z posiedzeniach cechu pyskówkowe, protokołowano ce w o t y w n e w z sesji cecho­ wspomniane skrzynie, których t e n sły­ cech rozpatrywano sprawy k t o z ł o ż y ł d a r n a świe­ dzień p a t r o n a c e c h u św. Józefa, kogo �przyjęto do cechu, k t o w i n i e n , że k r o w a należąca d o iey cechu zostaia dług t u za śniadanie y o b i a d g r 24 zaspokoić ukradziona i t p . A l e o skrzyniach ma­ lowanych a n i słowa — m o ż e d l a t e g o , nie skrzyń i i c h z d o b i e n i e że nien, nadto należało d o t a k p o d s t a w o ­ wego Posłańcom było wspo­ minać. złożoney 1826 r. p o j a w i a się w tokołach cechu p o r a z p i e r w s z y — skrzynia. Z przyczyny? że Po prostu się s k a n d a l , rzecz dlatego, niesłychana. w Skawinie Oto majster sław Paździurkiewicz pobrał z a d a t e k żącej, Magdaleny z K r a k o w a , dobrą niegodziwiec, Zakrzówka, monetą 3 zł i ani zadatku pro­ jakiej stał Stani­ od biednej słu­ podmiejskiej 15 g r o s z y , zwrócić nie a wsi potem, chciał, ani samorzutna obrona społeczna. r o z s t a w i l i straże n a d r o d z e przejeżdżających celną w przez Zakrzówku stanęła j a k Zakrzowianie do K r a k o w a i w s z y s t k i c h cesarsko-królewską zatrzymywali, komorę wypytując skąd monetą Sł-go będzie Żyliński, p o d s t a r z y Stanisław Kajetan Po stolarskiego skawiniaków i p o m s t o w a l i n a n i c h , co o c z y w i ś c i e u w ł a c z a ł o rowi całej Skawiny. Tym ważnym p r o b l e m e m zajęła się s p e c j a l n i e o której pod datą 7 dla hono­ Skawiny z w o ł a n a sesja listopada 1826 r. Cechu, zapisano w aktach: extra naumyślnie ordynaryjney złożoney Schadzce skiego wnieśli żałobę o t o , iż podczas przez Zakrzówek kumorę a prawie sześcią wi aresztowani miesiącami kazawszy Sł-mu Maystrowie gr 15, a o tę może, po zawsze dwa razy z ces.-król. napastowani, która już Cechowemu dała na się stolar­ Professyi na przed Maystro- nią Paździurkiewiczowi doprosić Maystrów tey są służącą, zrobić, dotąd którą kunsztu tuteyszemu Stanisławowi i tegoż ich przeiazdu za skrzynię sessyi cechu zadatku zł pol. a n i doczekać ukrzywdzeniem y n i e d b a n i e m s w e y służby t u d o m i a s t a S k a w i n y dziła, aż z o k a z y i Posławszy C e c h tey t u do Cechu niniejszy Paździurkiewicza niezrobienie zaniosła p o tegoż względem przyrzeczonej Sław. nie za­ cho­ skargę. Stanisława odpowiedzialności s k r z y n i , za 3 którą za zł p o l . 3 gr 15 dobrą monetą w z i ą ł z a d a t k u , tenże n i e t y l k o stanąć nie chciał, zniewolony do ale posłańców stawienia się, zelżał, przed na koniec zgromadzonemi M a y s t r a m i h a r d o y k r n ą b r n i e stawioł się y z kłótnią obiecaney robocie y wziętemu za­ d a t k o w i półroka minęło, dłuższy z w ł o k i dopuścić n i e można wey bie — Magdalena długiey z w ł o k i robić kazała, taż służąca inszemu na którey z wobec udowodnionemi, Maystrowie, ale z tey o k a z y i żalili. byli Ninieyszym nisław naszego nawet zapłacenie iey nie kilkunastu takową decyduye: żałobę Obywatel służący Cechu obywateli y o t o się Mayster 1-mo so­ racya- tylko y Magdalenie takozadatek słusznemi gdzie napastowanemi Paździurkiewicz teyże przyczyny M a y s t r o w i skrzynię powrócić należy, t y m s p o w o d o w a n y mi dniu Średnich Pan o to bardzo Iż Sta­ Cechu zadatek zł pol. 3 g r 15 srebrną monetą p o w r ó c i ć , 2-do za d r o g ę i Czopkiewicz, młodsi Skawinie cechowa, innego ro­ średni 22.III.1832 za przy plicy przy który zupełnym się południowej o t y m a k t nastę­ zgromadzeniu Cechowi dla służących nie, na Kaplicę byleby umysłu Kościele farby ponosił wspaniałą Sław. Cech chęć członki stanie (!) Ka­ Skawińskim, wymalowaniem tylko JW natchnie­ przyozdobienia i e s t ołtarz N P M a r y i i Ś w i ę t e g o Józefa takową Ce­ Stołowych osobliwym czerstwości w Sław. Starszych, za dobrowolnie majstra u z n a w a l i , że j e s t t o Maystrach temu wpro­ malarza, zaszczyt. M ó w i Piernikarski Jan bracia: bracia Stolarskiego Młodszych Henryk zło­ Paweł Piątkowski. głosowali dzisiejszym ofiarował gdzie Wyobrażenie, przyozdobić bezpłat­ Stolarski potrzebne wydatki swoim kosztem, wspomnianego tak chwalebny widząc P. czyn zatym Piernikarskiego całą siłą swoią upierać u s i l n i e starać się będą, a chcąc się za tę d o ­ broczynność Pana temu Henryka Fundatorowi iednozgodnie wywdzięczyć, za Maystra tego uznaią, zwłaszcza g d y s z t u k a i e g o s t o l a r s k i e j P r o f e s s y i ce potrzebna podpisami iest, sy: tę obydwie podpisuią. W Michał zaś Michał czynność strony Skawinie przytomnych starszy, ski, J a n W i e r z b i c k i , Szymon kowski oraz Świadkach 1832". P o d p i ­ Tomasz Czopkiewicz, wiel­ własnoręcznymi d n i a 22 M a r c a Wierzbicki podstarszy, Pachoński Benedykt Piątkow­ Wierzbicki, Karol Piąt­ H e n r y k P i e r n i k a r s k i „ i a k o członek tego Zgromadzenia". odszedł, ż a d n e g o n i e słuchaiąc n a k a z u a n i n a p o m n i e ­ nia, ale g d y iuż który cechmistrz oraz otrzymał. W i d o c z n i e Stolarskiego, niem „Podczas w „W chu kon­ zelżenie ogóle n i e b y ł s t o l a r z e m , a l e j e d n a k tytuł pujący: ogóle Jan Cechu stolarzy w i młodsi j e d n o m y ś l n i e w za został k a r ę zł p o l . Michał Starszyzna do y 20, o d 30 n a światło ofiarowaną Wierzbicki Czopkiewicz wadzeniem gr gr T o m a s z Pachoński, średni b r a c i a : Michał sensacja. powi­ Cecho­ Piątkowskiego, sześciu l a t a c h stała się w dzaju i powinien Podpisali: Paździurkiewicz, Wierzbicki, wysłanym znieważony powinien." dla malarza w i e l k i ale płacić pozostały Prawa Pisarzowi Benedykta pochodzą. P r z y t e j sposobności n a p a s t o w a l i n i e t y l k o skawińskich, d w a razy 2 do s k a r b u przez niego żyć przepisów zł. p o l . 1, a ności W s p ó ł m a y s t r ó w skrzyń wykonać. A l e za biedną służącą ujęła się c a ­ la ludność Zakrzówka. Z a p o k r z y w d z o n ą po Sessyi Maystra zł p o l . 1, 3 - t i o jeszcze podług cesjonowaną Wreszcie 7 l i s t o p a d a do S k a w i n y wykonywa­ wych prac s t o l a r z y , że o t y m n i e w a r t o mur po 2 razy Na posiedzeniach sprawy chu jako cechu W bractwa poświęcano t y m względzie tokół z p o s i e d z e n i a „Wojciech szedł cechu rzadko omawiane z a w o d o w e , gdyż n a d n i m i kościelnego. wyłącznie bardzo były g ó r o w a ł y cele ce­ Bardzo sprawom wymowny często sesje dewocyjnym. j e s t krótki pro­ zwierzchności c e c h u 13 J u n i 1 8 4 1 : Witkowski z dobrowolny wraz swoią żoną Marcyanną Stolarskiego Cechu Skawińskiego, w chęci do Bractwo N a y ś w i ę t s z e y w p i s a ł się i o f i a r o w a ł M a t c e srebra w przy­ Sławetnego Matki Nayświęt- szy 3 Reńskie raz n a zawsze'? — c z y l i , że n i e miał p r a w a Konwencjonalney Monecie odebrać tego zapisu. Tadeusz Seweryn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3a77d58856025cb9e7d3aaf21f24f7a.pdf 94f45b39f6d87c9389a20cd0d699327f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1796 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource Herody Boże Narodzenie - zwyczaje ludowe Wielkanoc - zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1664 Title A name given to the resource Herody.Wielkanoc / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.257-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sidoruk, Stefan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MATERI'AŁY Z teki korespondentów terenowych Lud, t. 64, 1980 STEFAN SIOORUK HERODY* KuŹin~'a na.sza stała ;na :ni'ewielki,ej stromiin:i'e prawi,e w środku wsi, a nasz ojciec, będąc wiejskim kowalem, kuł z czeladnikiem okolicznym chłopom wO'zyżelażniJaJki, ;nabijał :do df!e'W:nianych bron śpiezastezęby, rychtował pługi, motyki i 'inny gospodarski sprzęt. Zaś zimą podkuwał wielkie, m'ocne sanie do wywózki budulca z lasu, albo dłubał mozolnie przy ,czyichś wyjazdowych 'sanka,ch, ozdabiając je w różne żelazne wywijasy i upiększenia, pociągnięte na 'gorąco do połySku cz~nną smołą. Niekiedy, jeśli to bylo l'ato, szli z ezeladnik:i'em i inszymi ohłci~kami d<Jpobliskiego Bugu, by po sk,ońe:nonej rohocie niec'o się oplu!kać. Bywało że 'chłopaki 'ciągnęli 'ZesiCQ>ą nowy, diC'pi,ero 'C'O 'oku'ty WÓZ ,który z wi'elką 'uoi'echą przeprawiali przez bród na drugą .stronę rze,ki drra oc'zekują'ce.go właś'Ciciela. Uciechy byloprzy tym 00 niemiara, jedynie właś6ciel 'w'C'zu trzymają'c 'k'onia za ,uzdę trwc'żni'e spoglądał, ezy chlopa:ki przYipadJkiem na:pmwdę go nie utclpią 'W głębinie. Zimą, -ż'e to rchoty !było nieco 'illlnJi:ejw gospodar:$tWli'e, k'a:żdy kto ino szedł drogą pnzez wieś, wstępował do kUŹlni to lpl(łjpierlOlsawypahć,to ręce nadogni'em 'ogrmć, o('Z'as€lm to OIt tak, bctdajby gorące ż:e1a'z:o mł'o'tern stuknąć lub .miechem !nieoo pcdymać, a pogada'ć lO tym i 'owym. Był w nasz'ej 'Wsi joeden :ta!ki osiłek, ,k'tóry niera'z próhował tr2iQZo:m 'Spory klo~ na ,lwzły wło'żyć 1u.b dwulebniego Ipcdj1e'zdJm :z;a ogon 'Złapawszy utrzyma'ć. Otó'ż ów mocarz często iPI1zychorlziił do kużnii jeśli tyrko * Na:p~sal 'Stefan 17 "Lud" - tom 64 Sidoruk, rolnik, lat 59, wieś Stawki n/Bugiem, woj. Chełm. �258 STEPAN SlDORUK chłopa[{U 'zdoła'Li go 1P0dtmówić,sz'edł ~zkililllŚlO2lakład, i'e 'dŹWl1g'llIie stukilowe ~o'wald!łona wysokość głowy lub dźw:i;ginli'ena grzibiecie masywny wóz. Śmiechu !było przy tym, ':?Jechoć ty za brz,ueh się trzymaj, jak ów osiłek właził na czworaka'ch pod nowo okuty parokonny wóz i z pół g>od'Z'iilly 'wiercił tyŁbem to w j'OOną,:to w drugą stronę, za.num uda,ło mu się :z wOIzem llIa grzbiecie nl'ooo się wYiPJ'osto'wać.CZIa:semów "Pelo", jak glo po wsi,awelmu wszyslcy nlazy'Wali, bywał 'WInieo() gor:s:z1ej'kondycji i nile chciał próibo'WIa'ćIswej siły. Ogra:niczałsię WÓW'CZiaIS do lżejlszych p'o~a:zów i ć'Wliclz'eń,m.ilarnlQlwicie do trąbi'enlia. T.rąbieni'e topoł'egałlO na zalCięcliuw :pustą buksę (lId wozu itaik gło'śno, aby na drug.im końcu wsi sły,ch:a<:było. Więc trąhiJJi, :a 'raczej dęlichłqpaki w bu:ksy,kitórych w ikJużnliIni'e brok'uWIało, a:ż się ~on:iJe,pł'oszyły przy studni gailolpując po wsi z Tieszt'ką karnlta'm,rn:apysku. No'wo oiku'te :p;rzez ojc1a saU1li'e nigdy nie s'tały długo Iprzed kuŹJnią. Jeśli był tylko silaiki t:a'kiiśllIieg, oiągnęły 'je wymstlki i ,dOII'lOlstlkii, czyli kaw,a'lerlka, .IlIadpoiblhS:ką'stromiznę l zj>eźdżali całą ikUiPą,ni'e!kl~edypo dzi'esięaiua Iilloż'e i po :piętnastu .na r'alz, laż hen, na bł(lrnue,czasem nla tmesZC'zący 'lód płytlki~ej w,odzie, która napebruiała ~m 'bulty :pO'wyż~j lcholew, ,a:le kto iby Itam na t,c>zwa:żał. DopieI'lo ,gdy ściemn:iało, a dymy 'z 'klomirnów :zaczęły Ipachllli'eć go'rą'cą ,ko~lacją, zmęc'z'eni 11eczWlese1lipddiciąoga,lisa'lli~epod l~uźnię li rOZrChod'zilisię po swoich damostwalc:h. Oz'el'acirIllikMichał, ldóry uC'zył się u ojca ik'()Iwals!Jwa,p(llchodZJiłz :sąsi'edln:~ejwsi Ż·U:ków.Mi'eszJlmł Im'tem i j'adia'ł 'li na,s. Ja:kOŻZiaDaZ\po 'zapUlstJa,chów Mi'dhał 'Z1acząłlugadywać .IlIais:ze'g(l ,ojtca, aby 'zezwolił chłopakom, któryoh on Iso:bl'e'dobierz.e, wyrytChtO'wa'ć naświę'ta w naszym dOlIIlu tak zwane "Herody". Ma~a 'z początku to Inawet :i ,słudmćo tym nie ohc'ia'~a, że to niby diaibła, ozy na'wet samego lucy£'ern będą odslJaw.ia'ć. Dopiero j'aik j,ej 'zaezął dok~adJnie klarować 00 li ja'k, :Ż·eqprócz di'abła hęlci'zu.'e irÓiwniJeż:i ICłJn1oił, i 'tI'!ZJejkróilo'W'ie,.i Maryjoa, i JÓ'z'ef,l Boża Dzieoirna, j:aktaś ItaJm,się :Z;god!z:ił:a i 'Wlięoejsprz-eoeiwurui-e'8'tawia!ł'a.Ojciec też z początku twierdził, ż'e nic z tego nie będzie, ale jak chłopaki przez klilka wiec'zorów przysiedli sobie po,rządnie fałdów li kapot, jak zaczęli spisy!W,ać'takie ISiobieróżne gadania i historyj e, co jeno poniektórzy starzy luaz'ie skądś jeszc.ze je słysizeH i pamiętali, jak zaczęli podśpiewywać ni to jakieś kolędy, ni to insze bajani'a, sam zapalił się do całego przedsięwzięcia i począł chłopakom to i o!wo doradzać a pOIIIlagać. Pos.zły więc słuchy po wsi, że w :ko/wa,lowej irzbie parobczaki żywą szopkę na gody rychtują. Za'Częło się do:bieranie osólb: anioła, Żyda, Żytdówki, którą jakoś. żadna z !dJ2Jiewczynnie chciała zostać, a którą w końcu musiał odegrać Stasiek Szepela. Na'tomi'ast na diabła każdy z chłopaków aż się rwał ,i. pra:wie kIa'roy się nadawał. Mieli także być paste!riZe i Józef z Maryją, maI'szabkQwie, l'iu['e<kz krzywą szaiblą i ułan na siwym koniu. Zaczęło się 1() �Herody. Wielkanoc 259 klejenie koron dla Heroda i trzech l~rÓl1i,a po tygodniu czy po dwóch już odbywała się jedna !po drugiej próba, na którrej Żyd czyń:ał biblię od początku świata i czocJhoołsię o futrynę drzwi. Śmierć ostrzyła drewnianą Ikosę szmulając nią po spasionym kariku Heroda. Żydówka zbiedzony:m gto'oom ta~gował:a u naszej ma'1:Jkijajlka i celbulę na szabas dla Żydziąt. Ułan pląsał na pięknym koniu, zaś diabeł, jakby wlaizł IW niego sam Belzebub, ,skakał po ,izbie brzęc;ząc łańcuchami i waląc widłami 'o sufit, aż się prochy ludziom za kołnierz sypały, wykrzyk1wał piekielnym głosem: "Moja dusza, twoje ciało, bo mi się tak spodohało" i wszyscy orzekali, że właśnie tak powinno być, a diabeł starał się jeszcze bardziej szaleć. Przed samymi świętymi spadł w nocy niewielki deszcz, a już po południu nagle' się wyjaśniło i złapał spory mróz. Wszystkie drogi i ścieżki pcJlkryły się skorupą lodową,śliJSką, nie ,do utrzymania się na nogach. Gospodarze chcąc przynieść wody ze studni przywiązywali do nóg taik zwane ti:abki, czyli raki, ai to poniektóry zjeidżał po pochyłości na wywróconych ;wiadrach, zaś a wypędzeniu żywiny do Ik'oryta to i mowy być nie mogło. Jedynie herodniiki najmni'ej się tym martwiH: E tam, wie1lkarzecz się wykopyrtnąć. Jakoż w samą wigilię, nie czekając aż .w domu podadzą lWiec,zerzę z tradycyjną kutią z miodem i gryczany kisiel okraszony suto lnianym olejem, każdy z chłopaków chwytał !po !kryjomu 'czapkę a IW .ga\fŚćkilka ;racuchówi pędził :na zbiórkę do herOidników, którzy szykowali się już do wyjścia na wieś. 'Psiaki, które ich chciały z początku obsZJCzekiwać,przerażone rwały łańC'uchy i uciekały gdzieś hen, aż na pozastodola, skąd tylko od czasu do czasu nieśmiałym szczeknięciem dawały a ,sobie :znać. A oni szli od chaty do chaty nie omiajają'c niczyj-ej i lnie baridzo dlba'ją'ca poz_. wolenie 'wejścia. Nie wybie['ając drogi przeskakiwali przez pŁoty li przechodzili prz'ez przełazy, przecinali 'OikóLnik'ii wybiegi, prąc przez sady i ogrody i hurmą ,wtłaczali Isię do izby. Hej kolęda, kolęda! Zza byle jak zaimprowizowa:nej kur'tyny wychodzili pasterze, bieżąc do stajenki. Potem trzej królowie dążyli do szopy betlejemsIkiej, !by złożyć swe dary. Herod wydawał rozkaz \vycięcia ;wszystkich dziatek. Potem chuda śmierć "tłukła się 'PO górach, po la'sach, po różn)'lch wykrętasa'ch, aż króla Heroda w tym domu :zdybała". Żydówka molestowała g,oopodynię a pa'rę jajek na Sizebes dla Żydziąt, a ,diabeł poza ku'11tynąsta;rał $liCi ukradkiem na'dziać na widły suszące się nad piecem, pachnące czosnkiem kiełbasy. !Weselmy się, radujmy się, pożądany narodzlił się, hej-nam hej! Anieli się w niebie oieszą, pasterze do szopy śpieszą, hej-nam hej! 17· �260 STEFAN SIDORUK Na to Boże NaiI'odze'll'ie wesel się każde 'stworzenie, hej~nam hej! I my dzisiaj się weselmy, wy.pijmy po szklance pełnej, hej-n'am hej! Niosło się wesołe śpiewanie, a kolorowa gWiazda, którą zagarnęli po drodze razem z kolędnikami, siała po izbie różnokolorowe blaski wyczarowując iście ibetlejemski nastrój. Sypało się grosiwo, gdyż mało w ,której chacie gospodarz nie sięgnął do wypchanej 'kalety. Poniektórzy to i okowitą częstowali, a sZJcZ'Odregospodynie wtykały im do rąk to k.a.wał słodkiego placka, to struolę z makiem, luib chooia:żJby tych mc'uchów pa'chnących olejem. Odchod:z2.c życzyli gOSlpodar1z'Om: Oby wam się darzyło i mnnżyło rw komorze i oborze, we woreczku, na k'Oł'eczku, w 'każdym kątku po dzieóątku, a na piecu troje na to wie'llls:z::rwan'iem.oje. Ażebyście tego roiku jesQ:C'zelepiej mieli, iebyście co 'Posiali, to MI sipoikoju zżęli. Żeby !wasze dzie(;l były jak klusec,zki i jako gnłąbki spokojne żoneczki. Ażebyście jak pączki w maśle się płalwili, nic się nie kłócili, dobrze jedli, pili. Tego wam życzymy, na to przychodzimy i kolędę swoją dla was przynosimy. Po drodze na skutek zdradzieckiej ślizgawicy ten i ów rypnął zadkiem o ziemię. Czasem któryś z kolędników haniebnie poniżał swój majestat, aż mu ikorona z głowy spadała, 'a wierni rycerze musieli go podnosić pod rękę. Tylko diabeł z kos,tuchą trzymali swój fason, biorąc bowiem widły czy kosiSIka między n;:;gi zjeż'dżali po najbardziej obl::dzonej pochyłości i wstępując do następnej chałupy, za:pow'iadali odw:edziny herodn'ików. Nie ominęli nawet księżej plebanii, skąd ich gospodyni miotłą chciała przegonić, dopiero sam proboszcz słysząc jakąś awa'niurę zaprosił ich do kuchni. Odwiedzili nawet jaśnie pana dziedzica, któremu wystraszyli małą Brygidikę i wątłego Jacusia. Coś im tam na o'achodne pewna chudapalJ1Ji sZJwaiI':gc!tała'po niemieeku ezy francusku, a coś się pytała, z czego nie mogli nić pojąć. Zapamiętali tylko to jakies powtarzane przez nią ,pewno niemieckie nazwisko herodowego Żyda - "folklor, folklor". Obładowwni rozmai,tymi pTlzysmak'ami wracali z k::Jńca wsi do naszej chaty, aby się podzielić uzbieranym 'grosiwem i wiktuałami oraz wynagrodz'ić kolędników, któcr'zy im towa,rzySlzyli. Wesehi pełni wrażeń I'OZ.chodzili się do swoi!ch ,domów, w który1ch czekała na ni0h - choć już wy- �Herody. 261 Wielkanoc stygła - wigilij,na kutia i 'śledzie 'obmac1zane w mące, a smażona kapusta z grzy!bami i duszona drobna ryiba, a na'de w~szYlStJko wielklie niecki g'ryczanego kisielu. Hej! Kolęda, kolęda, b<Jdajby zawsze 'była. Szczęśbwe to domostwo, gdzie gwiazdka zaświeciła. WIELKANOC* Zbliżały się święta Wielkanocne. Jakaś radość tajemna przenikała ludzkie serca i myśli. Szła z chaty do chClity WfalZ'z tymi cieplejszymi, słonecznymi, padmącymi :wiosną dniami. Poniektóry :z goopooarzy, nie mając - jak to .na :przoowiośniu - :pilnie'jszej roboty w obejściu, zachodził do chlewikJa, gidzie stał kamniony wieprzaJk i obmacywał go ze znawstwem ze wszystkich stron, czy już dość mu sadła pod skórą przyrosło na to świąteczneświno'b'icie. Zaś gospodynie baczniej poczęły śledzić kury, gdzie się niosą i 'od\kładać :po ty:ch kilka jaj na kraszanki dla dzieciaków, a i dla dorosłych. A dziewuchy, jak to dziewuchy - biegały na bosaka to do tej, tamta do innej. Chichotały po kątach jak te głupie. A gdy i to się im sprzykrzyło, brały się do ocierania łupin z cebuli lub ,zbierania pokazują'cego się zie'la ka1czeńlca,,szylkując to wszY'stk<Jdo kras,zenia. Przy zapłocia'ch, gdzie słońce silniej nagrz.ewał<J ziemię, można było znaleźć zielOinka1wedzioby wyłaniającego się chrzanu, ,za którym ze szpadlami uganiały poniektóre dzieciska. No bo 'co teź to by 'było za święto bez chnanu po tylim głodowaniu w poście? Toteż, gdy nadszedł tydzień wielkanocny, gdy zaczęło się wędzenie, piecze,nie i ISlffiażenieróżnych różnoŚ!ci,kiedy przys'zła Wielka Sobota, a ksiądz poikfOlpiłświę:conlkę, to choć ty z domu uciekaj od tych zapachów, od smaków, które dopiero nazajutrz można było spróbować. Hej! Już niedaleczko czel'wone jajeczko. Hej! Rano raniusieńko czerwone jajeczko. Paweł Teterak stanął w kośCiele niedaleko proga, bo to po rezurekcji i wyjść będzie łatwiej, i do domu prędzej 'zdąży. Zawsze ono pfalwda czy nieprawda, ale jaką mówią, ten pierwszy z każdą robotą w gorspodarstwie się upora, co pierwszy w Wielkanoc 'z k'ościoła wróci. To i dzJiśwolał tego się trzymać, a po drugie, miał w kieszeniach ffi\<łrynar1kidwie pary pisanek, które chciał oddać ,po .wyjściu tym łobuzom chrześniakom (tylko czy ich dojrzy w tłumie?), a oddać !pr~zecież'trzeba, bo !niby taki zwyczaj. Rozglądał :się po ludziach nucąc óchym basem: "Łukasz z Kleofasem, 'oha jednym czasem, szli do miasta Em'aus". Tylk<J czy oni - 'plątała mu się * Napisał Stefan SidoI'u1k, rollnik lat 59, wieś Staw'ki nABugiem, !Woj. Chelm. �262 STEFAN SlDORUK myśl -zaśpiewaniem szli do tego miasta ot tak sobie,.czy może na targ, a może to bylli kUlPCYi szli za kupn€Ull koni - medytował ,dalej po gospoda'T:sku. AHeluja - ,koń~'zył kJa'Żdązwrotkę razem z inny:mi. Przy wychDdzeniu w oka mgnieniu zaczął tworzyć się zator, bo taki:::h jak on, skorych do wyjścia było wielu. Wsadził więc obie ręce do kieszeni, starając się palcami poprzegradzać nieszczęsne pisanki i jął posuwać się powoli ku drzwiom, ale już po paru 'krokach poczuł, że go ciżba niemal niesie przez całą kościelną sień, a w jednej kieszeni nowej marynarki robi się klejąca, lepka ciecz. Za rpał'kanem przyśpieszył kroku i dopiero mijając zabudowania Klimka wyrzucił niemiłą zawart,ość z kieszeni i otarł ręce o starą trawę. Do domu prawdopodobnie doszedł pierwszy 'Od innY'ch. W pierwszy dzień świąt, wedle zWy1Czaju,to nie ty!llko że nie wY'pad.ało wychodzić do sąsiadów czy ot tatk gdzieś, ale człowiek był taki ociężałyod t'ego jadła i n3lpitk'll, ż'e i ruszyć się po prostu nie cheiałlO.Ot tylko byś się wylegiwał i popijał co :nieco. Za to na drugi dzień już z samego rana ruch w [kra'Żdymdomu pano'wa'ł n iemrały. Fra:rhowa:no jaja kurze, gęsie, kacze, a kto miał, t'O i od "afrykanek" czy też "komperliczelk". NajlPiękniejlS'z:eto ohyibta wy'chorcbiły t'e e'zerwone :z łupin eebulowych, z ,pJ.'e'Wyo'WlSliranej były 'żółte-mieco 'zi'€lonlka'We,a :gotowane 'w 'zielu kaczeńca miały Ikolor trawiasty, mdły. Pisanki trzelba było umieć zrobić, tot,eż nie ka'żda brrala się dio tej I'oho,ty. Za ito jrarkju'ż Iktóm wy:pisara, to choć ty na wystawę poślij. Ta!kie były piękne, jaik żywe. Paweł ostrożnie wyjmQwał jeszcze gorące z s'agana i {)dikładał w wodę, oddzielnie te, które mu się wi(łz:iały ImocnriejSlzedo kurnka1nira, a te sh::.hsze no 'zjedz'enri'e.Potem, gdy już ,ostygły, bra-ł 'po jednym 'i leci'utk,o a droibnie stUikał o swój jedyny przedni 'ząb, który mu po'ziO:stałi S'prawk:l:załIktóre były mocne, które :na'jmo'Cniejsze, a któ.re do n1C'wgo. A takie już w tym miał wyC'z:U1cie,ż'er'Z;a'dlk<o ,llub praw1e w:ca'le :się nie myllił. Wlięc kurzych ładował pól przetaka, w kapelusz 'brał trochę gęsich i kil'ka kaczych i wychodził na wieś, gdzie już c.ze'k1aliinni amatorzy kumkania: starsi, młodsi i O'czywiście d'zlieci,pełnIOdzieci. Ku:mkai!1liepolerg,ałrona tym, 'ż,e chętni 'rrart,ne:trzy swo'im najmocnri'ej'Szym jajkiem uderzali l~k'kQ w jajiko pfzerciwni1ka i czyje jajlko zDstało 'Zbite 'z ohu lk'oń'cÓ'w,byk} 'Przegrane i Iprz,ech:odzHon:a włrasmośćz'wycię:zey, nadając się już oczywiś'cie tylko do zjedzenia. Czasami :partnerzy wymieni,a'lrj mięk:i'zy'SiObąswe jaja i id1o;pi'€ro PQ taki'ej 'Wym'ianie zaczymali 'się kumać. N1eiki!edypo:zwalra1i,'5we jrajo pomocować, oozytw'iścńena 'Zębach przedw:ni.'k:a i 'Wtedy ryzy:k-fi'zyk. Ktoś odnosił 'zwycięstwo, a inny porażkę. Był je:sz'Czeinny sporsóibg,ry, może tylko barld'ziej lubiany przez dzi'eei, mi!a:nowidre, 'Wybi:ar,aŁosię n!iew:i,eikistoik, ,pochyl,enlie gruntu i po prostu ,pusZrC'z'ało .się 'z n;.isegojajko, które t~ząc się w końou się 'Zratrzy- �Herody. Wielkanoc 263 mywalo. Z kolei rohił to samo przeciwnik i 'tak na zmianę, aż czyjeś toczące się stuknęło o to na dole. Wygry'Walro to, które stuiknęło. Przy :kumlkJa'Il'iu nal€<Ż'ało hyć !Ostrożnym, iPTZ€bi'eglym li l11ile'kiedy z twarzy li miny ;PT'zlooiw,nilkawy,czyta'Ć, j.aką "siłą" 'Staje do· pojedynku. Bywah niernz i ltacy 'spece, k'tóI1zy tak :precyzyjnri.·e przez dzi'U'rikę przekłutą igłą w surowym jajku 'potrafili je spreparować, zalać smołą lub wos'kiem, ·ż·ei sam diabeł by się na tym nie poznał. No i było mocne, niezwycięż,cme. Nii'eM;órzy :mi'e1Jijaj,~ 'WybocZlOne:z drewnIa, ryohtY'k j·alk kurze, piękJnie furoowalIlJe, które nielkti.'edy tylJko IPO cięŻiar.ze (jeż1eJi chóano ci dać ido rą,k) lilliOŻJlIa Ibyło DOZJpOZlIlJać. Za'Cię'ta,wal!k'3 trwałia cały dz'i'eń na ka'żdym 'Plac ykiu, IPI'la'wieprzed ikJażdym domem. Ws:zędzi1e się wid:zlialo IUma:z~meżółtkiem uls1Ja dzieci, na drodze, na ścieŻ/klach - skorupy, różnok'olrolPolweskorupy jaj. P'aweł :otoczolllY tłUlmem !kibiców, wśród !który,ch 'także dochrQId:zih do lokalnyrch Ipertmktacji i kumania, pm~emiesZlczał się powoh z jednego koń_ ca WSlina drUrgi, 'Poszukując nowych palT'tJllerÓ'wli świ'eżych emocji. Sito naipeł1oiał,o'się IPoSlalill,c'zlub.WY1grywał. Tl"Z'€tcidZJień - ~to już niby święto i rn:ieświęto, a w Sta'w'kJach ii olk,olicznych 'wsia'c;h wliaJśnie VI. tym dOliu wYipa'C1ałooblewanie. Gdzieś tam ponoć nazywa się to ina'czej, ś<m~gU'sczy dyngus, lecz u nas tak WISiowo, zwycz,aj;OIi'e IQlbilew13iOJie. A .i 'bylo 'to oblewa;rui'e takiJe wsilo'we, solidine, z ·Vvliaderka. Bywało, ':ZJew każdej wsi 'Zlllalazła Slię j'akaś harda dziewoja, lktó:r:ana ,chł'Q1pa1ków'pl3'Lrzy1.az góry. N'D to w ohlelWani'e odwdzięczyh 'się jej za t{), że wyglądała jak zmo,cz.ona !kura. A jeśli tak'a "hona" próhowała !Się ,odgryz:a'Ći ,pys:k'o'W13ć,to 'chłolpa'k:i p<>tTafi1iz'a'p,powad!z.ićją do płynącego tuż pod wsią Bugu i nie tylko wykąpać po sarną szyję, ale i wypławić w tą i ową strornę. Dostawało się i chłiolpalkom przy ohlewaniu, dostiawało. Ni,e:kiedy za'gonione na strych przez chłopaków dz.i'e'wezYlny wciągały 'z'a 's"b'ł drabinę i stamtąd lały chło'paków na łeb najpierw wrodę, a gdy tej nie starczyło 'W domu, wszystko co było mokre. Pomagały im w tym nawet matk'i, cio~kli i w ogóle wszelka płeć niewieścia, dosttarczając na stry!ch sobie tyLko 'Zllltanym pTlZ,emytrem slef'wa'tkę, :malślcmkę, kwas chlebowy, a nawet odwar z łupin cebulowych, 'który się znaloazł na 'Podorędzliu. Nikt potem na nikogo się nie gniewał, nikt nie stroił fochów. Fanaheri,e i dą'sy 'z'a.':ltępow'ał 'sz,cz,eryi zldT10lwyś:mi,ech om'Z 'llcire,cha. Przewodnia 'niedziela była jak gdyby zakończ,eniem wes'oł'o spędzonych ś'wią t. Jesz'c'z.e .~późlI'N'eOli .crhrze'stni 'Oddia'wali 'chrześlniaikJo'm "woloczoeiblllę" , to 'z;Ola,czy'parę C'zy iileś mm jaj. J,e.szcze kumy om'3.wi1aly skutlkJi osba'tmiego oblewania. A ksiądz ponoć w tę niedzielę przyj'mował na zapowiedzi wła&ni'e od tych ,par, które na 'Si'elbieInajwięcej w ob~ewanie wyllały wody � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cab1a4c630506e52b21f53601be1cbd.pdf ae7c91883f5b9f621e71f60db5170998 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2678 Title A name given to the resource Woda cudowna i woda zwyczajna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.172-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Siemion, Karolina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA tość wody z głębokością s t u d n i - i m głębsza studnia, KAROLINA tym SIEMION lepsza w o d a : U nas ale tam jak Dzierąźnia, (rozm. l . l ) . Woda cudowna i woda zwyczajna* takie płytkie studnie tam majo piękne studni, (...) głębokie... 1 Noszenie wody, ciężka, fizyczna praca, była zazwy­ czaj obowiązkiem kobiety- żony, cofki, sługi, c h o ć nie­ kiedy po wodę do studni chodził również mężczyzna: Ciężkie byli czasy, dwie studni na cały wieś byli i z wiadra­ mi szli ludzie. Trzeba było w kolejce godzinę i dwie stać, za­ nim sie wiadro wody nabrało. głęboko Tam wysoko na Antonówce woda, jak sie chciało pić, to mleko dawali, bo wo­ da była u nas tylko dwa razy dziennie - rano i wieczorem. Schodzili sie ludzie po kilka, bo to trzeba było mocno pompować. żyjecie w nowotnym Woda zwyczajna strasznie Tera jest łatwo żyć. Wy teraz świecie, młodzież a my w starożytności tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło byli, wiadra z wodo, a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci. Wszyscy wodę nosili, kto byl w domu i baby, i chłopy, i male dziew­ Zagadka czynki. Byli duże rodziny po dwanaścioro, ludowa: Jedno mówi: Bieżmy! Drugie mówi: dużo wody. A zimą, jak się przyniosło Leżmy! nęły i znów trzeba było iść..." (rozm. 1.13). Trzecie mówi: Hitu, hitu dobrze mi tu! Kiedyś, to się nosiło wodę %z źródła, ale w rękach Co to takiego? Odpowiedź'- woda stojąca, płynąca i człowiekowi wirująca Idzie woda, idzie, nie nocuje wojnie, to złożyliśmy studnie. wędrować brać na kark. A potem, zrobiła po się w czterech gospodarzy, żeby nie Ona nas dużo kosztowała, sobie a słabo pompowe pompowała, no to nasze chłopy się złożyły i własnym kosztem cała D W O K , t. 45, s. 272 było (...) nie dałby rady, to trzeba było te trzeba było tak daleko nosić i zrobiliśmy nigdzie, kiej musi ciężko nosze, tak je pani nazywali, SSiSL, s. 187 da, jakże ma nocować, to trzeba było krowom to raz łyk­ sobie hydrofornię wieś i od tamtej pory mamy wodę w domu. A jak prąd wyłączą, to hydrofor nie działa i wte­ woda jest w ciągłym r u c h u i zachowuje się jak istota dy pompę - żartuje sołtys Szuru — ... żywa. Jest zarówno siłą dobroczynną, jak również nisz­ sanepid przyjeżdżał czącą: podtrzymuje życie i jest do niego niezbędna, dy z Zamościa, oczyszcza, uświęca, leczy, ptacuje na człowieka, ale też po wodę przyjeżdżają, t o p i , ptzenosi złą m o c na ludzi (SSiSL 1999, ta się nie nadaje, (rozm. Tak, jak ilustruje powyższe przysłowie góralskie, s. 155). trzeba przeprosić... i mówił, takiej wody to szukać! Sąsia- dom sobie pobudowali, to specjalnie do nas brać na herbatę, bo mówią, że tam­ 1.9). W o d a jest wykorzystywana do picia, mycia, kąpieli, prania, gotowania. Jest niezbędna w uprawie roślin Dziś już mało k t o używa wody ze studni, ptawie i h o d o w l i zwierząt, także w pracy młynów czy t a t t a - wszystkie wsie w okolicach Krasnobrodu mają w o d o ­ ków. Wyróżnia się różne rodzaje wód, w zależności o d ciąg. Tu my teraz mamy wodociąg, tego, gdzie występują i jak płyną, mówi się o wodzie by mi kury nie potopili się, ale jak mnie stara wkurzy to za ta studnia zakryta, że­ źródlanej, tzecznej, jeziornej, morskiej, bądź też o po- łeb i w studnie! — żartuje p a n Władysław, uśmiechając wierzchniowej i gruntowej l u b podskórnej. Najwyżej się do swojej żony. Woda z tej studni niedobra, bo wodę to ceniona jest woda czysta „jak łza". Ludzie wiążą war- trza przebierać, bierze się ją, a ona znów podchodzi, to tak Praca laboratoryjna napisana pod kierunkiem mgr. Andrzeja stadium badań nie ograniczałam się tylko i wyłącznie do wody cu­ Różyckiego i mgr. Krzysztofa Brauna w Instytucie Etnologii i A n t r o ­ downej, ale zajmowałam się również tą wodą całkiem zwyczajną, tak * ściśle przecież powiązaną z cudowną. Interesował mnie stosunek l u ­ pologii Kulturowej UW. Materiały, w oparciu o które powstała niniejsza praca, zostały ze­ dzi do wody. Jak zmieniał się przez lata - jaki był kiedyś, a jaki jest brane przeze mnie w okolicznych wsiach Krasnobrodu, Rzeszowa, dziś, jaki ludzi miejscowych, a jaki ładzi z większych miast, dla któ­ Krosna oraz w Gietrzwałdzie, od kwietnia do listopada 1999 roku. rych to po prostu „dobra woda", natomiast miejscowi uważają ją za Rozmawiałam przede wszystkim z ludźmi starszymi - w wieku od 60 „wodę cudowną". Po wstępnym opracowaniu materiałów z Krasno­ brodu postanowiłam poświęcić swoje badania wyłącznie „wodzie cu­ do 80 lat, głównie z kobietami. Pierwsze badania terenowe naszej grupy laboratoryjnej odbyły downej". Poszukując cudownych źródełek, poszerzyłam pole badaw­ się w Krasnobrodzie, który jest jednym z ważniejszych centrów piel­ cze, obejmując zasięgiem badań okolice Rzeszowa (Borek Stary, grzymkowych Roztocza. Miasteczko słynie z kaplicy „Objawień Mat­ Hyżne, Przylasek) i Krosna (Dębowiec, Dukla, Wola Komborska, ki Boskiej na Wodzie" oraz z cudownego źródełka. W początkowym Klimkówka, Wrocanka) oraz Gietrzwałd. 172 �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA jak się krew bierze z czhwieka muje i ona potem się sama nor­ W lesie jest taki zaskórniak, - porównuje, próbując wytłumaczyć m i obrazo­ bra woda, czyściutka, w o . N a s u w a się tutaj analogia z karpackimi wierzenia­ czuć korzeniami, ale to do­ płynie spod góry. Tam chodzili my po wode, wiadrem sie czerpało, z całego Grabnika brali, m i , iż „woda w ziemi płynie żyłami j a k krew w ciele beczkami wozili i nigdy wody nie zabrakło, człowieka" (SSiSL 1999, s. 154). Teraz to my krany ma­ pory jeżdżą my, ale u sąsiadki jest dobra woda, ze studni, jówki. zaprowadzę... Milczuki do tej tam koniem po wode. Ałbo braliśmy Rano żeś poszoł, to wziąłeś spod ga­ wode, a potem gajowy (rozm. 1.4). Bo, jak się wody ze studni nie używa, to taka nie dawał, woda niedobra..., tłumaczy m i pani Zofia, sąsiadka pana było, ale on miał dwa konie i cztery krowy, a jak ludzie po­ Władysława, ... bo nie podchodzi deszli, wzięłi wode, to on ni mioł (rozm. 1.17). świeża z powrotem. U mnie dobra woda, jak we wsi wody ni ma, zamkną wo­ bo było mało. Taka bajora, jak napłynęło, Jeszcze i n n i z przyzwyczajenia n a d a l czerpią wodę ze dociąg, to wszyscy do mnie po wode przychodzo — podkre­ s t u d n i : Matka śla z dumą. D o picia czy do zupy to tylko ta woda ze stud­ iła, bo ta z kranu to chlorowana. ni, bo ta z kranu, to nieraz taka bajora, taki żur sie rzuci, wołi te wode z.e studni, tak sie przyzwycza­ Może jakby ją to so jakieś zarazki... a to już człowiek pani, że nawet krowy nie chco pić!!!, ona tylko do zmywa­ taki ny, na razie zatruć nie ma. Woda jest czysta, jak so wia­ try, to sie z lekka z wierzchu niec Niemirówka - Ta woda z kranu to nie to... aj pani!, płytkie studnie, pare razy sie łobróci i wiadro na gotowało, zbadać, przyzwyczajo­ nia dobra (rozm. 1.5). Podobnie twierdzi i n n y mieszka­ jak się kiedyś wyszło, wody zaczerpnęło, to jak się herbatę za­ ale tam, jak Dzierążnia, to to była pani łza! A teraz to takie menty na «zakurzy». U nas to takie wierzchu, tam majo piękne studnie, głębo­ kie. Na tamtej stronie starodawne studnie, to ja mówię ta­ spodzie! Widać, że to Icamień. (rozm. 1.1). kie so głębokie, że coś okropnego! Tam so fajne studnie! (rozm. 1.1). N i e wszyscy jednak tęsknią za starymi d o b r y m i cza­ sami, dużo ludzi z dumą podkreśla, że cała wieś ma już Woda cudowna wodociąg, że teraz to już nie trzeba nosić wody z p o b l i ­ skiej „bajóry". A ni pani! Jest już kran w domu! Wody ze studni już się nie bierze, mleko się tam teraz wychładza Tam, gdzie rzeka Gaw płynie, w świętej boskiej krojinie (rozm. 1.3). We wsi Szur, położonej w środku lasu, objawiła się Maryja Bemardecie dziewczynie. wszyscy mamy wodę i łączność, W Lurd lekarka stanęła... tu wszystko jest wane, choć taka mała wioseczka. chowna, U nas woda ale dobra. Studni na podwórku wywodopowierz­ Twoja woda na ból, rany jako balsam spłynęła. nigdy nie było, ... Krynice otworzyła, w tym robotę wznowiła, była taka bajora dla całej wsi, ale tam liści byli i robaki... Ludzi ji aniołów razem w tej pracy zatrudniła. (rozm. 1.7). ... Pireneje obrała, lazaret zbudowała, źródb wody dla ochło­ dy dla cierpiących wylała. W zależności o d tego, czy w okolicy są wody p o d ­ skórne i buduje się płytkie studnie, czy tryskają źródła, czy też wieś ma wodociąg, czy ludzie sami kopali każdy „Etnolingwistyka" 8, 1996, s. 247 na s w o i m podwórku studnie głębinowe, kształtuje się stosunek ludzi do wody. Jedni wspominają dawne cza­ Gdy z wierzy gietrzwałdzkiej odezwał się dzwon, sy - A ta ze studni woda najlepsza! Nią umyć głowę to nie Maryja na klonie obrała swój tron. trza szamponów, Zdrowaś, zdrowaś, zdrowaś Maryja! nie trza nic! taka mientka ta woda. Na- birajo jo i wiozo do domu, do Zamościa. nie to, bo to w czajniku kamień A ta z kranu to 0 Gietrzwałdzka usiada (rozm. 1.8). I n n i Panno M a r y j o ! ... Otworzę wam źródło obfite wśród łąk są wdzięczni, że nie muszą już taszczyć na swoich ple­ Ta woda ulecz, wybawi was z mąk. cach wiader z wodą z pobliskiego źródła czy s t u d n i o d Zdrowaś... sąsiada - Zimą. śnieg topiłam na wodę, a jak się nieraz po­ szło pamiętam zimową porą, już wracałam nagle nogi się poślizgnęły A chorzy na oczy niech schylą tu skroń do domu a tu i woda fiu! poszła, i znowu 1 płótna kawałki zawieszą na klon. trze­ Zdrowaś... ba było iść, a do wody był kilometr... (rozm. 1.14). We wsiach: Grabnik, H u t k i i Kaczórki do dziś nie ma Pieśń k u czci M a t k i Boskiej Gietrzwałdzkiej wodociągu, składano się na wspólną studnię, ale teraz ( Z d P t K , s. 3 9 6 ) każdy ma już na swoim podwórku studnię głębinową u nas teraz studnia głębinowa, wiercona taka, robią też na betony, ale to kosztuje. Przyjeżdżają ci takie studniarze, W o d a o d pradawnych, pogańskich czasów uznana co za świętość, stała się o b i e k t e m k u l t u . Spośród wszyst­ wiercą świdrem, potem taką bekę wmurowali i kranik mam k i c h rodzajów wód największą czcią otaczano źródło w domu. Ale ta woda ze źródła była dobra! Jak wiosną by­ i wodę źródlaną - czystą, zimną, orzeźwiającą, smacz­ ła czymś zaciągnięta, tam są ną. Podstawową forma k u l t u źródła było składanie tę wodę z rzeki, ofiar. B y ć może dzisiaj d a l e k i m echem t y c h p r a k t y k chyba, że mocna woda po śniegu, a tak to z rzeki osobno jest rzucanie d r o b n y c h pieniędzy d o źródeł i f o n t a n n idzie, a czysta z góry odbija. Tu okolice źródeł, a tam pod la­ z intencją p o w r o t u do t y c h miejsc (Majer-Baranowska sem już nie, tam mają studnie (rozm. 1.11). 1991, s. 18). czyste źródełka, to się za most dalej chodziło, one nie bardzo dopuszczą 173 �Karolina Siemion * W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA Bardzo często obok świętych miejsc, zwłaszcza tych bowości, jeśli nie głęboko wierzących, to głęboko uza­ słynących łaskami, znajdują się źródełka, których woda, leżnionych o d mniemań, zachowań, wreszcie obyczaju według wierzeń, ma właściwości uzdrawiające. D o naj­ ukształtowanego w m o d e l u religijności, akcentującego bardziej znanych należy źródło w Lourdes, z którego k o ­ znaczenie autentycznych stanów łask i doświadczania rzysta prawie każdy pątnik. N i e brak i c h także w Polsce, objawień" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 12). n p . w D u k l i , Gietrzwałdzie, Dębowcu czy B o r k u Starym Cudowność w o d y należy rozumieć nie tylko przez (por. mapka na końcu tekstu). C u d o w n a woda jest jej moc uzdrawiającą i przywracającą zdrowie. W o d a istotnym elementem przestrzeni sakralnej uświęconym jest podstawą wszelkiego życia na ziemi i sama w sobie przez miejsce święte, w którym objawia się osoba świę­ jest c u d o w n a i cudotwórcza. N i e należy zapominać ta, zazwyczaj jest to M a t k a Boska. Ludzie jeżdżąc na 0 rozbudowanej i wielowartościowej symbolice wody. pielgrzymki przywożą z n i c h pamiątki - dewocjonalia, W kosmologii, w micie, w rytuale woda spełnia tę sa­ ale oprócz świętych obrazków czy różańców, równie czę­ mą funkcję, niezależnie o d kontekstów k u l t u r o w y c h . sto zabierają ze sobą do domów wodę ze źródełek przy­ W o d a poprzedza każdą formę i znajduje się u podłoża klasztornych. W o d a ta, jak wierzą pątnicy, posiada moc każdego stworzenia. K o n t a k t z wodą pociąga za soba leczniczą. D l a wierzących w uzdrawiające właściwości regenerację. W o d a udziela nowego narodzenia - dzię­ wody nie ma wątpliwości, że stał się c u d i chory odzy­ k i rytuałowi inicjacji, leczy - dzięki rytuałowi magicz­ skał wzrok czy czucie w nogach właśnie dzięki cudow­ n e m u , zapewnia odrodzenie po śmierci - dzięki r y t u ­ nej wodzie. Racjonalne przyczyny poprawy zdrowia są ałowi żałobnemu (por. Eliade 1997). B ę d ą c więc wcie­ nieistotne w k o n f r o n t a c j i z użyciem cudownej wody; leniem wszystkich możliwości, staje się symbolem ży­ obmyciem się w niej, napiciem się, pokropieniem nią cia - chorych miejsc czy brodzeniem po niej. W zachowa­ z b i o r n i k i e m wszystkich zarodków. Staje się więc sub­ n i a c h tych ujawnia się tradycja k u l t o w o - magiczna, stancją magiczną i leczniczą - woda leczy, odmładza, której przejawem jest wiara w przejmowanie mocy za­ zapewnia życie wieczne. wartej w wodzie z „miejsc uświęconych". wodą żywą. Jest symbolem kosmogonicznym, Jako pierwiastek kosmogoniczny woda przedstawia Należałoby się chwilę zastanowić n a d znaczeniem wartość nie tylko sakralną. Dołącza sie do tego lokalna słowa c u d o w n a w o d a . D l a kogo i w j a k i sposób jest epifania - ujawnienia się sakralnej obecności w rzece ona cudowna. W jej moc wierzą przede wszystkim l u ­ czy jeziorze (por. Eliade 1997). Płynącą wodę, rzekę, dzie, którzy doznali c u d o w n y c h uzdrowień, doświad­ stłumienie, a zwłaszcza źródło wytryskujące z wnęttza czyli c u d u na własnej skórze lub tacy, którzy potrzebu­ ziemi lub ze skały czczono powszechnie już w starożyt­ ją pomocy, znajdują się w krytycznej sytuacji, ludzie ności jako istotę żywą i w naturze swej boską (Kopaliń- nieuleczalnie czy przewlekle chorzy. ski 1991, s. 475). Żadne rewolucje religijne i prześlado­ 7 C u d jest to zjawisko, którego nie da się wyjaśnić wania w średniowieczu nie potrafiły znieść k u l t u wód, przez odwołanie do przyczyn n a t u r a l n y c h . A l e z p u n k ­ który zasilany przez ludową pobożność zaczęło w końcu t u widzenia religii prawdziwy c u d nie jest zjawiskiem tolerować chrześcijaństwo. W o d a żywa, woda żywota, zewnęttznym, lecz dokonującym się wewnątrz człowie­ zdroje młodości są to wszystko według Eliadego f o r m u ­ ka c u d e m łaski, żalu za grzechy, czy nawrócenia (Gor­ ły mityczne, jednej i tej samej religijnej i metafizycznej d o n 1998, s. 10). Według teorii Ellisa Petersa: „Cuda rzeczywistości. W o d a zawiera życie, przepływ, upływ. przeczą rozsądkowi, obalają go, drwią z niego. Trafiają „Woda życia" dla człowieka pierwotnego przynosi ży­ bezbłędnie w pustkę ludzkiej duszy, przynoszą jej wy­ zność pól i pomyślność, ale również daje wieczne życie, zwolenie i zbawienie, gdziekolwiek zechcą. Gdyby cuda jest sprawczynią cudów, a także symbolem wspólnoty miały sens, nie byłyby c u d a m i " ( G o r d o n 1998, s. 8 ) . z bóstwem. D l a niepierwotnej wrażliwości religijnej D o c h o d z i t u do k o n f r o n t a c j i wiary i rozumu, sceptycy święty charakter mają tylko pewne określone wody, jak uważają cuda za kompletną fikcję. K t o nie chce w coś np. święte strumienie w Indiach, czy źródło Demetet uwierzyć, nie uwierzy. A jeśli ktoś nie chce wyzbyć się w Grecji. M o c , którą obdarzone są „wody święte" jest świadczących uznawana za coś cudownego. Mówią o t y m niezliczone o t y m , że cuda się nie zdarzają, nie zdoła go przekonać. baśnie, gdzie jednych bohaterów ratuje cenna woda życia, Wszystko sprowadza się więc do wiary: (...) To nie tylko a i n n y c h do życia ptzywraca (SSiSL 1990, s. 240-246). swojej wiary, żadna liczba dowodów woda, bo to jednak trzeba się udać... Ja nie liczę na to, że Droga do źródła i otrzymanie żywej wody pociąga za so­ bez wiary można być uzdrowionym, bą szereg konsekracji i prób, podobnie jak droga do uzdrowiony żeby się nawrócił ale może ktoś zostanie drzewa żywota. O b a te wymienione symbole łączą się (w. 2 . 1 , s. 3 ) . w Apokalipsie św. Jana i występują jednocześnie obok H e m k a i Olędzki w swojej pracy stawiając sobie siebie - pytanie: „Czy zdarzają się dziś cuda. ", przyjmują, że 7 I ukazał mi wypływającą w stronę Baranka wody żywot, która jaśniała jak kryształ... „...każde zdarzenie (...) może uchodzić za c u d o w n e , je­ i po obu rzekę stronach (por. Eliade 1997). Ten, jak śli w świadomości jednostkowej czy zbiorowej uzyska­ rzeki stało drzewo żywota, ło m i a n o niezwykłego" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 9 ) . 1 wiele i n n y c h fragmentów N o w e g o Testamentu o d w o ­ Wprowadzają o n i pojęcie wrażliwości m i r a k u l a r n e j - łujących się do symboliki wody świadczy o głębokim za­ mistycznej, która jest c e c h ą „... pewnego rodzaju oso­ korzenieniu pierwotnych wyobrażeń dotyczących wody. 174 �Karaima Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA W symbolice wierzeń i obrzędów l u d o w y c h wodzie przypisywane są dwie podstawowe funkcje - oczysz­ rzył laską w kamień znajdujący czania oraz sprowadzania płodności (Moszyński 1967, odtąd s. 509). Woda uchodzi zawsze za symbol 19). N i e k i e d y święci działają w inny sposób, np. św. Ja­ oczyszczający, stąd też nawet ogień, który jest samą czystością, przez zetknięcie ze światem, zbrukany musi się oczyścić nie brakuje w Szycach dwiga zrobiła piętą zagłębienie wody (Ciszewski 1894, s. w piasku i wtedy wytrysb w wodzie: Źródło („Wisła" V I I , s. 738). Cudowną moc wielu źródeł wywraca wiąże ttadycja ludowa również z objawieniami świę­ takie koziołki. (Gawełek 1911, s. 39). O b i e cechy wody t y c h . W t a k i c h sytuacjach świętość o w y c h źródeł po­ łączą się ze sobą. N i e można mieć b o w i e m pewności, chodzi o d osoby świętej „patronującej" źródłu, co pod­ j a k i cel ma rytualne obmywanie się czy kąpiel. W y p o ­ kreślają nazwy, n p . źródło św. Rocha p o d Krasnobro­ gdy woda wre, to on właśnie kąpiąc się w niej, wiadane przy t y c h okazjach formuły świadczą, że nie d e m w przysiółku Zagóra. Początki k u l t u św. Rocha się­ chodzi tylko o obmycie gtzechów i b t u d u , ale o oczysz­ gają X V I I w. i łączone są z osobą królowej M a r i i Kazi­ czenie będące w a r u n k i e m odrodzenia człowieka, za­ miery. Podczas morowej zarazy Marysieńka ufundowa­ pewnienia sobie zdrowia i mocy życiowej. Odmładznie ła n a d źródłem kapliczkę św. Rocha. W czasie szaleją­ i wskrzeszanie są t y m i właściwościami wody, które o d ­ cego „powietrza morowego" c h o r y m podawano stąd grywały pierwszoplanową rolę przy p r a k t y k o w a n y c h wypływającą wodę. Obecna kapliczka jest g t u n t o w n i e na wiosnę kąpielach obrzędowych: przebudowana W Wielki Czwartek dzie, gdyż jest przesąd, rok czerwona orzech, ponętna dziewczęta że która się wykąpie, jak krew, biała jak śmietana, jak jabłuszko... będzie cały zdrowa jak Kazimietza Fudakowskiego została kompletnie zniszczona przez upadające drzewo. Miejscowi opowiadają, że św. R o c h z Montpelliet mieszkał przez pewien czas w lesie p o d Krasnobrodem: (Zaleski 1989, s. 200). są niezbędnymi elementami miejsc świętych (Moszyń­ ... święty Roch to był człowiek chory, okryty cały on mieszkał między religią pogańskich Prapolaków a religią chrze­ ranami, miał on psa co chodził na Podzamek i prosił o jedzenie, pies karmił Rocha i lizał jego rany, i ten Roch ski 1967, s. 248). Gdybyśmy przeprowadzili paralelę ten wyzdrowiał, w lesie, miał domek pustelniczy i studzienkę; teraz tam jest kaplica, a po środku w niej jest studnia a na ścijańską, szukając elementów zbieżnych, to obok k u l t u zewnątrz dtzewa - drzewo krzyża i k u l t u kamienia, woda mogła kran przeprowadzony. Na odpust kaplica otwar­ ta, to ludzie butelkami i garnkami nabierali i podłoga być elementem najistotniej wiążącym obie wiary ( K o t u ­ la 1974, s. 82). D o odwiecznego k u l t u źródeł w p e w n y m momencie doszedł k u l t chtześcijańskiego świętego ptzez w 1935 г., b o w i e m dwa lata wcześniej stara kapliczka kąpią się w zimnej wo­ W ttadycji ludowej woda (źródło), drzewo i kamień - czeskiego Jana N e p o m u c e n a . Figury jego stawiano n a d zalana, to się księdzu nie podobało, zrobił kran na była zewnątrz i teraz łudzie biorą wodę kiedy chcą. Ludzie uważają, że to jest święte miejsce (rozm. 1.10). brzegami kapryśnych wód, aby męczennik hamował i c h I n n y przykład, to źródełko św. Rozalii we W r o c a n - niszczące zapędy. Również dla spotęgowania mocy lecz­ ce p o d K r o s n e m . Święta Rozalia, podobnie jak św. niczych wód źródlanych obok zaczęto stawiać figury R o c h , była również pustelnicą, patronką o d m o r o w e ­ i kapliczki z podobizną tego świętego (fot. 7, 8 ) . Wresz­ go powietrza i c h o r ó b zakaźnych. Według opowiadań cie jakby zatracono poczucie, k t o leczy — woda czy świę­ miejscowej ludności ty Jan N e p o m u c e n (Kotula 1974, s. 83). i św. Rozałia stuszkowi, M o c c u d o w n y c h źródeł podnosiło sąsiedztwo k o ­ ukazała Pastuszki paśłi się na dębie[...] tu owieczki[...] i powiedziała pa­ żeby się modlił do niej to zaraza ustanie, bo tu ściołów, kaplic, a szczególnie klasztorów. Pojawia się masowa zaraza, chołera tutaj intrygujące pytanie: czy woda stawała się cudow­ stawili^..] na po w y b u d o w a n i u kościoła, czy też w t y m miejscu dębem budowano kaplicę, gdzie było źródło cieszące się sławą dła powstają za sprawą M a t k i Boskiej. Tak jak n p . kapliczkę panowała. I na tym miejscu i wytrysło źródełko, zaraz pod cudowności? Ileż to legend snuje się wokół studni i źró­ „Studzionka" w Przylasku p o d Rzeszowem. Pasł deł, których woda przywraca zdrowie, a nawet wzrok. stuch krowy we dworze i bydło zgubił, szukałi[...] Wieczorem[...} zaleciał kłęka[...] źródełko i był szła procesja[...] zwykle w miejscu i c h objawienia lub w miejscu ptzez nie otworzyła, n i c h wskazanym. C u d o w n e źródła pojawiają się nagle, pastuch wzioł ten obraz i za­ moja mama tak śpiewała wielka jasność źle u ciebie, masz kościelną „wytryskują". Święci, przyczyniając się do powstania ja­ się na prawdopodob­ niósł do dworu. Pan ukrył ten obraz w skrzyni[...j wstają za sprawą M a t k i Boskiej, Jezusa l u b świętych, sie objawiła. rzecz u siebie» i przy­ « Jak te skrzy­ Gospodarzu (w. 2 . 1 , s. 1). W i d a ć , j a k podobne są do siebie powyższe opisy obja­ kiegoś zbiornika wody, z reguły wykonują charaktery­ wień, w obu w y p a d k a c h osoba święta objawia się pa­ styczne gesty. Najczęściej, jak Mojżesz, uderzają laską stuszkom, a więc b i e d n y m , natomiast p a n ze d w o r u w skałę, n p . gdy św. W o j c i e c h podczas wielkiej suszy za­ wędrował do Szyc, „ulitował się nad mieszkańcami, Wytrysło nie obraz Matki Boskiejl...] Według licznych podań i legend cudowne źródła po­ On goni, a bydło od drugiej strony, M a t k a Boska objawiła wielkiej górze[...] pa­ i nikt zszed gdzie teraz jest ta kapli- ca i to bydło tam chodziło[...] Historie powstania źródeł i objawienia po­ tym (w 2.2., s. 1) Jednak najczęściej c u d o w n e źró­ nie znałazl. przedstawiony jest j a k o postać negatywna, bo jak ude­ 175 i się w polu i wytrysnęła wo­ da [...]. Później w tern miejscu wybito studnię i nigdy już �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA twierdzi jedna z m o i c h rozmówczyń: ... każdy wie Mat­ zbadała świadków objawień ka Boska kocha ubóstwo[...J i więc prawdę sobie mówmy W 1680 r. w Krasnobrodzie została uleczona M a r i a Ka­ objawia się ubogiem, dzieciom, taka zimiera Sobieska. Jako w o t u m dziękczynne za cudowne (rozm. 1.20). Podobnie jak w Gietrzwał­ uzdrowienie wystawiła kościół, do dziś zresztą istnieją­ je prawda... wdowom, sierotom, i spisała i c h historię. dzie, M a t k a Boska objawia się dwóm dziewczynkom - cy. Pani Janina próbuje sobie przypomnieć - ... taka Justynie Szafrańskiej i Barbarze Samulowskiej. O b i e królowa przygotowywały się d o pierwszej k o m u n i i świętej i po telnie zachorowała, o s t a t n i m egzaminie, wracały do d o m u , gdy ... raptem i na intencje kościół postawiła zadzwoniły barwinkiem było obrośnięte dzwony. Tu był taki zwyczaj, Pański, to każdy robotę na Anioł w kierunku kościoła i odmawiał. Anioł Pański się skończył, się[...] że jak przerywał dzwonili i zwrócił 1 oni się też W r a c a j ą c jednak do pytania, co było pierwsze - źró­ [...] dziłyl-..] przecież ło w czerwcu, N o potem to już razem Źródelko[...] ka jakby stała wystawiona w podzięce za odnalezienie bydła, w i n n e j wersji za przywrócenia w z r o k u . cho- właściwie mówiła, wskazała, mleczna Podobnie w Krasnobrodzie, źródło istniało t a m , zanim w y b u d o ­ tu cała komisja była, tu cuda były, to w a n o kościół. N i e jest to jednak regułą, coraz częściej to się zaczę­ jest tak, że przy istniejących już sanktuariach wykopy­ do ósmego wane są studnie, co wcale nie umniejsza mocy wody że przyjdzie N o i pod koniec ona wskazała wrześnial-..] znacznie. W Przylasku, według legendy, kapliczka zo­ 1 za dzień, przez stołicę apostolską[...J (...) na tym miejscu, gdzie - dodaje. dło czy kościół, nie można na nie odpowiedzieć jedno­ stać jest zatwierdzone śmier­ wyzdrowiała, się matka idzie, a ona została czy dwa ta jej koleżanka... że tego, że po połogu to historia opisuje i że odwrócili, i mówi, ja widzę na klonie jakąś piękną panią ks. Weichsel wziął ją za rękę i ona powiedziała. była, toć to pamiętam, właśnie to z n i c h zaczerpniętej. Taka sytuacje ma miejsce w D ę ­ że mają iść, to na niebie była ta­ b o w c u - „polskim La Salette". Początkowo przywożo­ tylko n o do D ę b o w c a wodę z La Salette, ponieważ na droga, tam kazała szpadlem i to wytrysło i powiedziała wodę na wzystki dolegliwości kopać. Oni im, że mają pić tę miejscu nie było jeszcze źródła, dopiero później w y k o ­ (w. 3 . 1 , s. 3 ) . pano je, To źródełko nie jest naturalne (...) przeprowa­ dzone od źródła, jest tu takie źródło naturalne kawałek za zebrałam w Krasnobrodzie. Już w X V I w i e k u źródło kościołem tę krasnobrodzkie uznano za c u d o w n e . Według miejsco­ niewiarę, wej legendy miała je wskazać M a t k a Boska Jakubowi się wydawało, Ruszczykowi, mieszkańcowi Szarowoli. W r o k u stóp Matki Boskiej (w. 4-1). Najwięcej i n f o r m a c j i dotyczących powstania źródła 1640 objawiła się modlącemu się o zdrowie i nakazała: „Po­ (...) początkowo u miejscowych było widać ale ci przybysze obcy szli. Nabierali że to źródełko wypływa tam, bo im rzeczywiście spod Właściwości cudownej wody staw t u figurę, albowiem t u będzie się chwała Syna mego odprawiała. A na znak tego wiedz, że jesteś o d choroby zwolniony." Cudowną moc wody ze źródeł tradycja ludowa wiąże Miejsce objawienia się M a t k i Bożej mieszkańcy K r a ­ z objawieniami świętych. Przejmuje ona moc o d sacrum, snobrodu otoczyli czcią. W i e l u z przybywających t a m moc ta jest niezbywalna, chyba że ktoś wodę zbezcześci. pielgrzymów doświadczyło w t y m miejscu łask, które Woda przejmuje także moc o d miejsc objawienia, prze­ upamiętniali, wieszając na postawionej przez Ruszczy- bywania świętych: Jak w każdym ka figurze w o t a i obrazki. Jedna z m o i c h respondentek ma swoje właściwości. tak przedstawiła ową historię:... Szur i Szarowola to naj­ dziej Bóg daje znać, szczególnie przez wodę, która ma wła­ starsze wioski w okolicy. Kiedyś' to wszystko należało ściwości dynata Zamoyskiego Dostał on te wioski od or­ (...) tu był las głęboki, ten las i tam gdzie teraz ta kapłiczka i odpoczywał i mówi, Tymczasem że były obiektem k u l t u , spełniały także fukcję świątyń. stanął Były tzw. miejscem świętym, gdzie w szczególny sposób i usłyszał głos: Postaw w tym miejscu kaplicz­ dala się odczuć obecność sił i istot naprzyrodzonych. kę, a będziesz uzdrowion. mek Poszedł do dziedzica na Podza- że miał objawienie, żeby postawić kaplicę. postawili krzyż, a na nim powiesili cudowny obrazek, ten co to teraz w naszym kościele dziać się cuda, on został uzdrowiony Zwykle na świętym miejscu winna znajdować się w niej. Przywieźli ją chorą kamienny krzyż albo leży sam tylko kamień... (...) i zaczęły pocałowania - (Moszyński 1967, s. 248). W toku chrystianizacji ziem polskich te i wiele ludzi i Maria tutaj, do Krasnobrodu, się woda Źródło, powinien je otaczać gaj (...) Pośród drzew wznosi się stare Sobieska była akurat w ciąży i była bardzo chora, płód psuł dowiedziełi (rozmowa z mężczyzną spotkanym W religijnych praktykach Słowian źródła oprócz tego, on szedł przez wodna, tam lecznicze... woda przy źródełku św. Jana na górze Zaśpit). (...) miał on swoje wojsko, a w nim był oficer - Szura się nazywał. dynata na własność do or­ świętym miejscu, Im bardziej święte miejsce, tym bar­ wierzenia pogańskie ulegały przekształceniu i wchłonięciu przez nowy system religijny. N a pogańską bo świętość źródeł nałożyła się chrześcijańska wizja święto­ sie, że tu się cuda dzieją i dałi ten obrazek do ści. D l a ochrzczonego l u d u ta świętość nadal jednak ob­ i od razu poczuła się zdrowa (...) w podzięko­ jawia się jako tajemnicza siła ukryta w źródle i wodzie (rozm. 1.10). źródlanej, powodująca jej cudowne działanie. Zmianie D l a mojej rozmówczyni nie są istotne daty, mylone są jednak uległo wytłumaczenie pochodzenia tejże siły. też nazwiska, c h o ć sama historia jest prawdziwa. O b o k przekonania, że jest to siła „sama z siebie", siła ży­ W 1674 r. Komisja Teologiczna A k a d e m i i Zamojskiej wiołu, utrwaliła się w świadomości ludzi wiara, iż owa waniu Panu Bogu postawiła ten kościół... 176 �Karolom Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA Szur, kobieta przy s t u d n i , „Tera jest łatwo żyć. Wy teraz mło­ dzież żyjecie w nowotnym świecie, a my w starożytności byli, tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło wiadra z wodo a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci." Klocówka - „...z tej studni się wody już nie bierze, inleko się tam teraz wychładza..." Kaczórki - studnia po sąsiedzku „...jak mnie woda potrzebna to ja kręcę korba, a jak sąsiadce, to ona, korba jest po obu stronach..." Fot. K a r o l i n a S i e m i o n 178 �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA �W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA K a p l i c a O b j a w i e ń na W o d z i e , c u d o w n e źródełko w Krasnobrodzie Św. Jan N e p o m u c e n , p a t r o n wody, K r a s n o b r ó d D ę b o w i e c - „polskie L a S a l e t t e " Gietrzwałd, b u t e l k a z c u d o w n ą wodą 180 �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA cudowna moc pochodzi o d istot boskich lub osób świę­ 1.3). Teorię tę potwierdza również wypowiedź pani Te­ tych, błogosławionych (Majer-Baranowska 1991, s. 18): resy: ... był taki człowiek ... ta woda cudouma ma moc św. Rozalii (w. 2.2, s. 2). mieszkał chory, miał wrzody po gębie, na wschodzie. Trzy razy tu od niego on przyjeżdżali O wodzie z giettzwałdzkiego źródełka usłyszałam:... wo­ i za każdym razem zapominali zabrać mu tej wody. W koń­ da ze źródełka jest uzdrowiskowa, cu powiedzieli, weź nabir mu tej wody z naszej studni i po­ Matka bbgosławiona Boża specjalnie ją poświęciła straci, bo jeżeli jest błogosławiona, jakaś taka, (...) swojej mocy nie to zawsze jest wiedz, że to jest woda cudowna z Krasnobrodu. cudowna śli mu tej wody, on się gorąco modlił, I przynie­ umył się tą (w. 3 . 1 , s. 4 ) . Źródło cudownej wody posiada nietypowe i wszystko zeszło. Wiara go uzdrowiła!!! wodą G d y pytałam właściwości — nie wysycha: naród całe lato bierze i nikomu o w a r u n k i , jakie muszą być spełnione, aby zaistniał nie braknie! (w. 2.1, s. 1) i nie zamarza: to woda cudow­ cud, najczęściej podkreślano, że najważniejsza jest wia­ na, w zimie nie zamarza! A w domu stać może długo i nie ra, następnie m o d l i t w a i c u d o w n a woda ze źródła. O d (rozm. 1.3). Cudowną wodę można długo prze­ starszych osób można usłyszeć, że przede wszystkim p i ­ chowywać w d o m u i zawsze będzie czysta jako same pe­ cie wody, a dopiero p o t e m msza i m o d l i t w a . Jednak rełki, niezmącona, a co najważniejsze - Ta woda ze Stu­ równie często spotykałam się z nieufnością i powątpie- mętnieje dzionki ma takie właściwości, nie ześmierdnie waniami, słyszałam: ... uzdrowienia... że będzie stać dziesięć lat i się (w. 2.3, s. 1). Jak się święconą stoi cały rok i nie zmąci się czyściuteńka. oświeci, to że byli, ksiądz z ambony mówił... Można trzymać ją (rozm. 1.6). No chyba były jakieś uzdro­ wienia, musiały być cudy, żeby św. Jan wyszedł na święte­ mówię, Według ludzi moc wody polega na jej właściwo­ żenię... (rozmowa z D u k l i ) . go, bo do tej pory byl błogosławiony ściach leczniczych, pomaga na oczy, leczy paraliż, jed­ n a k większość twierdzi, że pomaga na wszystko, chodzą, ale ja nie wiem, czy to prawda, tam można wierzyć, ja nie rok i więcej i nie zmieni smaku! (w. 2.1, s. 2). na oczyl---] na wszystko, prawdopodobnie, Różne pogłoski głównie ale nie wszystkim pomaga, bo to Uzdrowienia już sprawa wiary! (w. 2.3, s. 1). Za dowód cudowności źródła uważa się nadzwyczaj­ Wiara w uzdrawiającą moc wody ne działanie uzdrawiające wody zeń wypływającej. D u ­ żo jest cudów, musiałabym Dużo jest uzdrowionych. W o d a ze źródełka bijącego p o d Kaplicą Objawień pani dwa tygodnie opowiadać! Ludzie piją wode na serce, na na Wodzie w Krasnobrodzie uznana jest za cudowną, wrzody jak majo, na gardło jak boli (w. 2.1, s. 2). C u d o w ­ uzdrawiającą. Tysiące ludzi przyjeżdża t u prosić o łaskę na woda źródlana przede wszystki leczy. Jak twierdzi M a t k ę Boską Krasnobrodzką, ... pani! tu u nas Częstochowa.' co t u jest pielgrzymek, autokarów, łam po 7, 9 dziennie! Ludu przyjeżdża, Moszyński, źródłom na całej Słowiańszczyźnie przypisu­ druga je się moc leczenia chorób oczu, co znajduje naliczy­ myją się, wienie, w pospolitem kojarzeniu modłą, się oka usprawiedli­ otworu - jako w Wielki Czwartek to bywa do tysiąca ludzi... (rozm. 1.3). w ziemi ze źródłem, D l a ludzi niewierzących jest to po prostu dobra woda, (Moszyński 1967, s. 5 1 2 ) . . . . hampłynie przyjeżdżają po nią z okolicznych miejscowości, jestem czy ludzi na oczy... (w. 4.4, s. 2). Podobnie powszechnie Z okolic, biorę tę wodę do domu, normalnie u mnie jest do­ ptzypisuje sie wodzie źródlanej moc leczenia chorób bra woda, ale ostatnio podniósł wych i się popsuła, się poziom wód a ta bardzo smaczna... por. w nazwach typu Morskie źródełko, Oko... które le­ skóry: M ó j brat mial plamy, łuszczyła mu sie skóra i woda grunto­ ze źródełka krasnobrodzkiegopomogła... N a t o m i a s t dla (rozm. 1.2). Prze­ wierzących jest wodą cudowną, wodą, która ma moc, konanie to opiera się na wierze w oczyszczającą moc ... oczywiście która wody. Niektóte źtódta mają też wpływ na płodność ko­ rzeczy, biet, co z kolei wiąże się z wiarą w zapładniającą moc graniczące z cudem, czy łaską bożą, jak kto wołi. Ja 17 łat wody. Koło Łysicy jest cudowne źródło św. Franciszka. tu pracuję i jestem świadkiem towarzyszy nie jest to jakaś magia, ale modłitwa, tej wodzie. Tu się działy niesamowite uwierzył- •• - Pewna kobieta, jak mówi sama skutków cudowności tych łask, tak bym może nie przyznaje miejscowy proboszcz dy z tego źródła na sobie doświadczyła, (rozm. sowanej modlitwie, napiła się wody z tej krynicy, tyle razy 1.21). Ran Bóg obdarzył ja synem, a ma ich sześciu (Kolberg, Ra­ N a moje pytania dotyczące uzdrowień ludzie nie­ domskie 18, s. 276). Są też źródła, n p . źródło św. A n t o ­ chętnie odpowiadali, bo tak jak twierdzi ksiądz ... to coś tkwi w ludziach, że nie chcą się z tym afiszować, li uzdrowieni... niego z Radecznicy że zosta­ wode pije, taki długo żyje (Kolberg, Lubelskie 16, s. 15). chorego, głęboka wiara i m o d l i t w a - ... kobieta z jednej wsi chora była, chciała, żeby jej przynieść wodę i ozdrowiała. downego uzdrowienia małej dziewczynki: ... ona miała wody z jej że to z kapłicy. Ona uwierzyła Trzeba wierzyć!!! Pani A n n a ze wsi Szur opowiedziała m i historię cu­ wody z kaplicy Nie chciało mi się iść, nabrałam studni i powiedziałam, We wszystko z którego lud czerpie świętej wodę na wszelkie niemoce, а n a d źródłem widnieje napis Kto tę (rozm. 1.21). Zazwyczaj podkreślali, że najważniejsza jest wiara, bo tylko ona może uzdrowić Z Krasnobrodu. wo­ gdyż ilekroć, po sto­ pięć lat, nie mogła chodzić, przyjechała do Krasnobrodu z ro­ w tę dzicami, wstąpili do kościoła, pomodlili się, dali na mszę i po­ trzeba jechali do Kaplicy na Wodzie. Umyli dziecku nogi, napili się wierzyć, bo tak nic by z tego nie było, wierzcie mi... (rozm. tej wody i wracają już do samochodu, a dziewczynka 181 mówi �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA «Mamusiu, ja pójdę sama!» kościoła (...) i rzeczywiście od kaplicy do przeszła już sama! Ta matka sama mi to opowie­ działa ze łzami w oczach. Przyjechali potem poświadczyć i ksiądz na ambonie ogłosił. Kto godny, to Pan Bóg w lesie, nad wodą (...) mama przywiozła ki Boskiej z Kaplicy Objawień. to, Dwukrotnie gę w przywiezionej wodzie i pomodliłam pomoże i daje cuda i jak się jeszcze wierzy w to (rozm. 1.10). mi wody od Mat­ obmywałam no­ się. Po tygodniu po­ czułam się lepiej, zaczęłam chodzić, zniknęła opuchlizna, no­ ga przestała normalnie". C o typo­ boleć i odtąd chodziłam Podczas m o i c h rozmów w Krasnobrodzie wiele razy we dla tego typu relacji, respondenci całkowicie pomija­ powtarzało się, c h o ć za każdym razem w innej wersji, ją istnienie i n n y c h , racjonalnych przyczyn poprawy opowiadanie o żebraku, któremu ... oko z orbit wyszło, tak zdrowia, są one po prostu nieistotne w obliczu k o n t a k t u całkiem staruszek z cudowną wodą. To woda jest głównym sprawcą uzdro­ tak po proszonym, po domach, wszyscy go znali. On i wód­ wień. Jest ona pita, obmywa się nią chore miejsca na cie­ na wierzch, byl jak okaleczony. Chodził kę pil i denature i tak mu to oko wyszło... To tak brzydko wy- le, brodzi się w niej. Kobieta, ze wsi H u t k i opowiadała m i głądało i lekarze chcieli mu to usunąć, ale on się bal. Córka ze łzami w oczach: ... miałam żylaki, nogi bolały, mu powiedziała, nie mogłam, żeby poszedł do Wodnej Kaplicy i umyl się móc znowu zacząć chodzić w tej wodzie. Poszedł i wie pani co, i to nie tylko ja, bo prze­ schowała ścioła, pomodliłam - zarzeka się pani A l i c j a - ... cie cała okolica go znała... a ono samo schowało chcieli co wierzyłam, usunąć, żeby (...), zaprowadzili mnie do ko­ się, potem nogi obmyłam w wodzie i... ży­ modliłam się do Matki Bożej, na własnej rze doświadczyłam się! (rozm. 1.10). N i e c o inną wersję Łaski Bożej... skó­ (rozm. 1.12). Parę do­ mów dalej w tej samej wsi poznaję panią Anielę, patrzy tego opowiadania usłyszałam o d pani Janiny - To byk) ja­ kieś pięć, sześć lat temu. Byl taki starszy dziadek, nie miał m i głęboko w oczy i pyta - pani wierząca?, Z czego żyć, chodził po domach i żebrał. Lubiał sobie wypić opowiem. Moja przyjaciółka i mu oko wysadziło. Chciał, żeby mu ksiądz dał na chodzić mieć operację, laki same wciągnęły się (kobieta zaczyna płakać). Ja gorą­ mu się ta gałka oczna, zagoiło się i miał już nor­ malne oko! To byl naoczny cud! Lekarze leżałam w łóżku, miałam talu, była umierająca operację, to ja pani coś była ciężko chora, leżała w szpi­ (...) a ja miałam taką małą buteleczkę a ksiądz mówi, nie! Idźcie dziadku lepiej pomodlijcie się i ob­ ze świętą wodą z Lourdes, przywiezioną z piełgrzymki, myjcie się w wodzie ze św. Kaplicy. I on ozdrowial, nie trza było tej wody, dałam jej taką małą łyżeczkę, mówię, że to cu­ mało (rozm. 1.11). Z kolei parę gospo­ downa woda, że uzdrawia i pani ona ozdrowiala, a była już darstw dalej utrzymywano, że chodził żebrak, co miał gułę przy śmierci! wyszła ze szpitala, żyje do dziś... (rozm. 1.14). było operacji! Cud! za uchem. Umyl się pare razy w tej świętej wodzie i guła zniknęła. Sama widziałam, Analizując łaski z ksiąg kościelnych zauważyć moż­ pani... (rozm. 1.6). Mieszka­ na pewną specyfikę c u d o w n y c h uzdrowień. Najczę­ niec Szuru, mężczyzna około pięćdziesiątki wspomina,... pamiętam go, przecie ja do szkoły wtedy chdziłem, już całkowicie wychodziło, oko ściej są to uleczenia z różnych chorób oczu, paraliżu mu lub niedowładu nóg l u b rąk. Pozostałe to uzdrowienia a potem co się stab nic nie wia­ z ciężkich chorób zakaźnych, wewnętrznych n o w o ­ domo, normalnie oko jak oko. jego się pytali, mówił, że cho­ tworów, urazów mechanicznych. Zgłaszane są też łaski dził do Kapłicy na Wodzie myć się, pić tę wodę, no i jednak cud! Widać więc, jak niespójne są te informacje, często wręcz przeczą sobie wzajemnie. szczególnej pomocy bożej za pośrednictwem patronów źródeł - św. Jana, M a t k i Boskiej Krasnobrodzkiej, św. Rocha, Chrystusa Ukrzyżowanego z Klimkówki, M a t ­ k i Boskiej Saletyńskiej z D ę b o w c a . N i e m a l w każdym Jest jadnak wiele uzdrowień potwierdzonych w „Księ­ gach łask i uzdrowień", zakładanych przez księży pro­ z opisywanych przypadków uleczenie związane jest boszczów, choćby z Krasnobrodu, z Klimkówki, z Giettz- z użyciem wody z cudownego źródła. Wszystkie te ze­ wałdu i wielu innych. Praktycznie w każdej parafii, gdzie znania cechuje autentyczna wiara w możliwość odzy­ znajduje się źródło z cudowną wodą, istnieją takie księ­ skania tą drogą utraconego zdrowia, zwłaszcza w przy­ gi. Pełne są one opisów doznanych łask, potwierdzonych padkach określonych przez medycynę za beznadziejne. przez księży, lekarzy, świadków. Można w n i c h znaleźć W jednej z m o i c h rozmów starsza p a n i opowiedziała wiele niesamowitych opisów, przytoczę jedynie dwa m i historię uzdrowienia 40-letniej kobiety. N a moje z n i c h : W1977 pytanie, na co była chora, zniecierpliwionym głosem r. zachorowałem ki ocznej. Po wielu naświetlaniach należy usunąć oko. Na operację chałem do Krasnobrodu. na Wodzie, tam przemyłem Udałem na nowotwór zbśłiwy gał­ lekarze zadecydowali, odpowiedziała: że nie zgodziłem się i przyje­ No właśnie była chora, że ją lekarze wypisali. Udała się do się do Kapłicy Objawień oczy wodą, zabrałem też trochę W Przylasku 70-letnia kobieta opowiedziała m i histo­ nią oczy. Od tej pory na­ rię uzdrowienia młodego mężczyzny: Przyszła do mnie ko­ do domu, codziennie przemywałem kościółka, modliła się, pila wodę i cudu doznała (w. 2.3, s. 3). stała poprawa, oko przestało boleć, powrócił wzrok. Niniej­ bieta, prowadziła sze zeznania potwierdzam własnoręcznym bo jej się w nocy przyśniło, że jest takie źródełko, Zamość, 22.09.83. podpisem - ]. S., Pani H a l i n i e z Hrubieszowa tworzyły syna (...) Chodziła z nim po całym lesie, że jej syna uzdrowi. Przyszła i pyta, czy tu jest jakieś źródełko. Mówię, się w nodze zakrzepy żylne, dostała więc skierowanie na Że jest (...) Poprowadziłam operację. W t e d y jej matka pojechała na uroczystości o d ­ go niesla, taki był słaby (...) A co temu synowi jest? (...) tak pustowe do Krasnobrodu, aby modlić się w intencji cór­ jakby umarł, taki wysuszony! A ona mówi, pomacaj go pa­ ki, ... kiedy moja mama była w Krasnobrodzie, ni po szyji А to było takie podniesione do góry, twarde jak się obraz Matki Boskiej Krasnobrodzkiej, przyśnił mi w białej sukni, ich, ten syn tak szedł, ałe więcej blacha! Mówi, że z nim tak źle, Że go szpital do domu wydo- 182 �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA Ul. No i idę do Matki Boskiej błagać o zdrowie dla niego (...) szło rozczesać! Upłynęło to pewnie ze dwa miesiące na głowie. Ludzie przyśłi tu (do źródełka - K.S.), wymyłi (...) puka do ganku (...) pytam, co z synem? Ona mówi, że syn zdrowy, jak A co wyście robili? Najprzód przyszłam, ryba! (...) Był straszny bół głowy i zwijało te głowę tom wodom, ściełi to. Urosły śłiczne wbsy! włosy Więcej To kołtun nazywali, to ja parmętom, tego to płakałam i prosi­ trąd nie wracał. łam na głos Matki Boskiej. Ulałam ja wody (...) ja popiłam, było dużo wysypane w takich torkach, jak ścioł, to rzucił i ja ale jemu nie puściło tej wody (...) Przyjechali my do domu, pamiętam, wszystkim nalała ja tej wody. Syn wrócił i łap za półlitrowy mama mówiła, garczek tej wody i te wode puściło i wypił wszystko te wode! Żeby was nie złapało! (...) i mówi, dajcie mi jeść, bo głodny jestem. No to dali my skiego Henryka Biegeleisena wydanego w 1929 roku, pół bułki i pół jajka usmażonego, jak my chodziły na poziomki, to zawsze mi moja nie chodźcie w te torki, bo tam wyrzucają, (w. 2.1, s. 4 ) . Z Lecznictwa ludu pol­ możemy się dowiedzieć, że kołtun był do niedawna bo sześć tygodni nic nie jadł. jedną A on mówi, czy to tyłko tyłe za sześć tygodni? My ze stra­ Z najpospolitszych chem jeszcze mu dały, pół łitry wody wypił, najadł się do sy­ gwoźdźcem ta i poszedł spać. No to jest juz poprawa w imieniu oka! To 1929, s. 256). Nazwę tę tłumaczono rodzajem bólu gło­ nie stab się w tygodniu, ale w 24 godzinach!(...) wy. J. Oczapowski w Praktycznym Nagle ona słyszy turkot, szelest, wystraszyła sie, że umorł, pojod i pew­ chorób (gośćcem) trapiących albo ogólnie nasz lud, zwany też bólem wykładzie mocne bóle głowy, łamania i świdrowania, Mamuś nie mam guza! N o to jest jawny cud! I do przebitej czaszki... żeby potwierdzić księdza (w. 2.1, s. 4). chce wywrzeć «Placebo» to taka substancja (w t y m wypadku woda) Niezależnie od rejonu Polski starsi ludzie p y t a n i pamię­ takie różne kije, łaski, takie różne. Później to wiadomo, robi swoje, to zaczęło się kruszyć, niszczyć małe dziecko, a pamiętam kułe, okułory, że tu przynieśli opowiadały, jakiegoś Wodniku, piłem do ciebie, by szarpiące bóle gośćca ustały mi. Zamawiam Cię w imię Ojca, Syna i Ducha siu. A m e n (Biegeleisen 1929, s. 270) i oni to gdzieś tam przy sparaliżowanego, Pytałam m o i c h rozmówców, czy ludzie innej wiary byłam mogą doznać c u d u , zostać uzdrowieni. W odpowiedzi źródeł­ słyszałam zazwyczaj, tak jak w Gietrzwałdzie, że nie, że ku. Tak co ze starych ludzi słyszę, to podobnie tak być, Wodniku skarżę się tobie, dręczą mnie szarpiące bóle gośćca. natura (w. 3 . 1 , s. 1). Z Przylasku: Ja skory, splata mu odmówić następujący wiersz przez trzy kolejne piątki, zostawiali wisiały obsiada człowieka, pijąc nieco wody czerpanej z prądem: d o b n i e . N a dowód tego przytoczę trzy fragmanty z róż­ gi czas, jeszcze za Niemca, Woła na nad bieżącą wodą i podczas trzykrotnego żegnania się przeze mnie o otoczenie źródła, opisywali je bardzo po­ dłu­ swą zemstę za to na śmiertelniku. ma to ... kołtuna. Między i n n y m i należy przed wschodem słońca, w stanie uleczyć, pokonać nawet śmiertelną chorobę... toprzez nie zaspokoił... geleisen 1929, s. 258). Przeróżne są sposoby pozbycia się ją więc rację ci, którzy twierdzą, że wiara czyni cuda, jest (w. 2.3, s. 2). Z Gietrzwałdu: Przy źródełku, gośćca. Jeżeli gościec człowiek włosy w basiory lub strączki i łamie po całym ciele... (Bie­ i w pewnej liczbie przypadków schorzenie ustępuje. M a ­ były swego posłannika wymyka się ze swej kryjówki, dane schorzenie. Chory wierzy jednak, w jej skuteczność chyba przechowują gwoździem pomoc kołtuna który do usług swemu przyjacielowi czy metoda terapii, o której wiadomo, że nie wpływa na to przy źródełku jakby (Biegeleisen 1929, s. 256). Jak pisze pewne pragnienie, którego ny przez amerykańskiego psychiatrę Bruno Klopfera. n y c h miejsc, z Klimkówki: T u przy źródełku koł- Biegeleisen: demon kołtuna nie działa samodzielnie, lecz za pośrednictwem Opisy te idealnie ilustrują tzw. «efekt placebo», opisa­ tam lipy i po tych lipach kule były, co ludzie chorób tunowatych z 1839 powiada, że objawiać się zwykł przez nie umorł. A on co dał rady skakał, mamuś nie mam guza! potem chodziłam, (Biegeleisen miało do tego potrzebna jest wiara, a o n i przecież w to nie sąsiadki wierzą. M o j a rozmówczyni miała t u na myśli ewangeli­ i on plakal i prosił o uzdrowienie i poszedł, ku­ ków, którzy odrzucają dogmat istnienia M a t k i Bożej, to tak słyszę od starych ludzi - kobie­ a patronką źródełka w Gietrzwałdzie jest przecież M a t ­ ta ta ma dziś 76 lat (w. 2 . 1 , s. 3 ) . We w s p o m n i e n i a c h ka Boska. Poza t y m ewangelicy nie stosują, a także nie łe zostawił i poszedł, starszych już dzisiaj ludzi świat był kiedyś lepszy, ludzie aprobują przy pewnych praktykach magicznych wody bogobojni, szczerze wierzący w łaski boże: Dawniej święconej, nie święcą jej b o w i e m i w związku z t y m nie jak ludzie do św. Rozalii przychodzili, jak ja miałam 15 lat, co uznają jej specyficznych walorów, które tak m o c n o pamiętam, na kolanach chodzili i modli­ podkreślane są przez katolicką część mieszkańców Gie­ (w. trzwałdu (Tylkowa 1983, s. 84). N a t o m i a s t pewna star­ 2.2, s. 2). Jak byłam małym dzieckiem, wziena mnie tako sza pani z Klimkówki tak uzasadniła swoje przekonanie to wkoło kościoła li się i płakali. A dzisiaj nie chce się klęknąć cicio, bo chodziła przyniesły tam nogi moczyć. dziecko, w takiej koszułinie było w kościele! To widziałam, bardzo owrzodziałe, (...) i ona przy ludziach nareszcie włożyła na temat korzystania z cudownej wody przez Żydów: ... chłopczyk włożyła dziecko do wody. A woda była zimna! (...) włożyła raz i popatrzyła, jak mówili, że jak się Żydzi dowiedzieli, że to cudowna to Zyd, to mi się zdaje, jak to się mówi „Boi się jak Zyd święco­ trzeci, wyjena, to cał­ nej wody"(w. 2.3, s. 1). Nastąpiło tu znamienne przekrę­ cenie przysłowia, b o w i e m w oryginalnej wersji to prze­ (w. 2 . 1 , s. 2 ) . cież diabeł b o i się święconej wody, a nie Z y d . Poza t y m akurat w judaizmie woda ma bardzo istotne znaczenie 76-letnia kobieta z Przylasku wspomina: Było to takie, to się kołtun nazywało, bo drugi kowicie te wszystkie strupy zeszły do czystej skóry i poka­ zała łudziom woda, to chodzili się myć. Ale mi to tam się nie chce wierzyć, symboliczne i k u l t u r o w e , jest więc wielce prawdopo- to się uwiło na pół głowy, to tego nie 183 �Karolina Siemion » WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA dobne, że Żydzi przyjeżdżali do źródła w Klimkówce. pomyśleć, że przyjdzie ktoś' drugi i będzie to pil (...) i po- N a t o m i a s t w Przylasku, na to samo pytanie, uzyskałami zgoła inną odpowiedź: Zaraz opowiem pani o Żydach, jak myślała, to M a t k a Boska objawiła pan, a połowę Połowę łasu miał! się na pańskim. Zyd. M a t k a Boska objawiła a nie na żydowskim. dówka została uzdrowiono! (w. 2.2, s. 1). Symbolika kropli wody się na pańskim, Nareszcie jeździł Zyd z Żydówką, ła chora, nie widziała na oczy, dowiedział że zrobi drugie źródełko by­ Szczególnego kulturowego znaczenia nabrały okre­ się o źródle i Ży­ ślenia bardzo małych ilości wody - kropla, k a p k a . . . . jak Tak Zyd chciał budować klasz­ zabraknie wody święconej w domu, to zawsze można tor, tak klasztor! Bo doznał cudu. A pan ani mu ziemi nie sąsiada bo to jest symboliczne sprzedał, s. 3 ) . W W i e l k i Piątek rano dolewano do kąpieli tro­ ani budować nie pozwolił. 1 tak zostało zbudowa­ li kaplicę i tak zostało do dziś (w. 2 . 1 , s. 3 ) . kropelkę pożyczyć, od (w. 2.3, chę wody zaczerpniętej przed świtem, żeby ... zdrowym być, żeby bulaków nie było (rozm. 1.19). Jeden tu jeździł wody ze źródełka łączy sie z jego zniknięciem, wyschnię­ beczką po cudowną wodę i dziecko kąpali. My to się nawet ciem lub przeniesieniem się źródła w inne miejsce śmiali, bo przecież to nawet kropelkę wody wiać i już jest. Często jednak korzystanie przez Żydów z cudowneji A on jeździł beczką, Zniknięcia źródeł miało i wyzdrowiało bo to dziecko strupy po sobie jakieś (w. 2.3, s. 1). Objawienia na wodzie Zdarza się, że woda w źródełku ginie, studnia z po­ mocną wodą wysycha. Tłumaczenie, że żyła wodnai zmieniła swój bieg, nie przekonuje ludzi, doszukują się: o n i głębszych przyczyn. Najczęściej znajdują je w czyjejśi winie, przestępstwie. W o d a przejawia zachowania ludz­ brzmi - kaplica „Objawień M a t k i Boskiej na Wodzie". kie - gniewa się tak, jak to robi obrażony człowiek. Czę­ Opisy tychże objawień można odnaleźć w kościelnej Potocznie ludzie mówią - kaplica „Na Wodzie", czy w skrócie - Kaplica W o d n a , natomiast pełna nazwa sto okazywało się, że ktoś użył wody do wyleczenia zwie­ „Księdze łask i uzdrowień". Pan Ryszard z Łodzi po trzy­ rzęcia, tymczasem woda tylko dla ludzi była przeznaczo­ dziestu latach postanowił opisać to, czego doświadczył na. Częste są też opowiadania o Żydach, którzy zbezcze­ w dzieciństwie, będąc na wakacjach w Krasnobrodzie: ścili cudowną wodę kąpiąc się w niej (Kotula 1974, s. „... w lipcu 1956 r. pojechałem 84). Tak n p . jak w legendzie o cudownej „Studzionce" Krasnobrodu jako 14-letni chłopak do (...) wokół kaplicy było zebranych dużo ludzi, we Wrześni, przejeżdżał tędy handlarz, niechrześcijanin, zaciekawiony zbliżyłem się do źródła (...) usłyszałem, jak lu­ i zapragnął cudownej wody uzdrowić swego śle­ dzie mówili o widzeniu na wodzie, więc i ja zacząłem mu oczy i wówczas trzeć (...) oczom moim ukazał za pomocą pego konia. Przemył koń wzrok, ale woda w studzience straciła cudowne odzyskał\ właściwo­ Pana Jezusa Frasobłiwego się na kamieniu (...) była to postać wyraźna, ści. ( M a l a k 1987, s. 90). Podobne historie można usły­ koniecznego domy słania się kogo przedstawia szeć dziś na U k r a i n i e : Koło nas je kiemica, to dawno, to' 1 jak ona szia do tej kiemicy, toi dziewczynkę, tak ślady robili się na kamieniu (...) 1 ta woda była pomoc­ dy kamień na, kto byl chory pil, obmywał Zniknął. Po ponownym się Matka Boska objawiła. ludzie zaczęli chudobę... sprzeciwiła się i ona pomagała. A potem Ślepych koni wiść, napawać. ta woda, wysechła. 1 się• 1 wtedy nawet wlewali w te пек przypominał pa- wizerunek grafikę (...) (...) ktoś z patrzących bez wizerupoprosił aby weszła do wody i uniosła ten kamyk, kie­ znalazł się nad powierzchnią wody, wizerunek zanurzeniu go w wodzie, znów się pojawiła postać. W innym miejscu mówiono, że widać M a t ­ kę Boską Częstochowską. W podłodze kaplicy byl otwór, ślady, gdzie Matka Boska szła, ak nie pomagało (w. 4-6, s. spojrzałem przez niego i ujrzałem wizerunek Jasnogórskiej 2). W kronice kościółka św. Krzyża w Klimkówce moż­ Pani na kamieniu... Natomiast pan Władysław twierdzi: na przeczytać podania, które do dziś są żywe w pamięci ... Matka Boska miała się ponoć objawić, mieszkańców wsi. Jedna ze staruszek opowiedziała m i widział (...) ja miałem wtedy osiem czy dziewięć łat, chodzi­ historię, jak to ... Żydzi dowiedzieli się, że to cudowna wo­ li, baby krzyczeli: da i chodziłi sie nawet myć (...) no i ta woda wyschła, tak­ (rozm. aleja tam nic nie Oj! Tam, jest! Tam na kamieniu! 1.4). Podobnego zdania jest pani A n n a : ..." Ja że jak teraz jest uliwa i pełno wody najdzie, to za parę mi­ wiem... ludzie to tak mówili, że cud był, że Matka Boska się nut nie ma nic. 1 ukazała się tam wyżej. No więc tam ludzie objawiło, zaczęli chodzić obserwował, (...) i ten sąsiad zaniechał to źródełko, na jego polu było, deptali mu zasiewy (...) 1 on Śniło mu się, że jak to źródełko bo toi ociemniał. oczyści, że wzrok dostanie, oblepiona strasznie samymi zginęło i na krzyżu! Ooo! różaniec!", strupai objawiło się tam na dole (...) no bo wie pani, jak ona już tam szła i była taka obstrupiala, krzyczeli: „O babciu! chodził, chodziłam, Matka mają kształty i takie zardze­ wiałe różne żyłki (...) „Ooo! Matka Boska! Oj! Pan Jezus Inaczej argumentuje zniknięcie źródełka kobieta ze Żydówka ale nic... Ludzie myki w wodzie to różnorodne wsi W r o c a n k a . W s p o m i n a opowiadanie swojej m a t k i : ... przyszła Ksiądz ale nic tam nie widział (•••) Ja tam Boska, Matka Boska, tam na wodzie!" ale wie pani, te ka­ no i tak sie stało. (w. 2.3, s. 1). mi[...J weszła do tego źródła i źródełko patrzyłam, że to, ale księża nie potwierdzili. we­ Eee! ludzie! - myślę, czasem dzieją się cuda naoczne, ale po co tak zmyślać! Przecie mamy mszę codziennie mamy i codziennie Pana Jezusa w chle­ bie i winie, to po co tu szukać nie wiadomo czego? (rozm. 1.10). Natomiast pani Teresa zgoła inaczej zapatruje się to św. Rozalia mogła sobie tak 184 �Karolina Siemion * WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA wie, było idealne, ciągłe, niczym nie zmącone, np. budowa Matka Boska kocha ubóstwo, a w tej chwili, to tego ubó­ na ten temat, mówi scenicznym szeptem: ... każdy cetkwi wotywnej w jedną noc, czy tzeźbienie figur przed- stwa nasze księża nie majo i więc prawdę sobie mówmy, że: stawiających świętych z jednego kawałka drewna, i t p . Boskai O t o jeden z opisów tej cetemonii: ... w Wielgi Piątek do dzie­ dziś czerpiemy wodę (...) kiedyś to było ważne, kto pierwszy, tego ubóstwa nie та! I nie wiem, czy księżom Matka objawia (...) Matka Boska się objawia się ubogkm, ciom, sierotom, wdowom, taka je prawda (...) kiedy byli te: dziś, to byle do świtu (...) to się nazywało objawienia, ja miałam szesnaście woda". Stało się kołem tuż przed dwunastą objawienia (...) Codziennie ślę, może co zobaczę lat, cały miesiąc były takie: do kaplicy wstępowałam, (...) Jeden mężczyzna Matkę Boske Niepokalaną z piasku usypaną my­ czasy stalinowskie, domu zaniesie, bo to woda od wrzodów. Moje wnuki, to mó­ (...) koleżan­ wią na to woda święcona innej' objawienie „Rozstrzelajcie! żywą Matkę Boske.'", po trzech dniach Jai i bioro do Lublina (...) dziś trochę się bierze i dolewa rano w Wielki Piątek do kąpieli, do wan­ ny, przed kościołem. za to aresztowali, to bylii a ona powiedziała: wodę i do pokazał, święty Antoni. Cuda te potem minęli i nastąpiło widziałam by kto pierwszy zaczerpnie jednym czerpnięciem mi ce to objawił się duży czarny krzyż na takich głazach, główne Matki Bożej, ale Zubową „nienadpoczęta wkoło wody, że­ Kiedyś to myło się tą wodą, rodzice budzili i kazali się myć lodowatą pamiętam, wodą - twarz, ręce, (rozm. szyję, nogi, żeby zdrowym być, żeby nie było bulaków 1.19). W i a r a w szczegć>lne działanie „wody nienapoczę- wypuści­ li ją z aresztu... (rozm. 1.20). tej" było szeroko rozpowszechnione głównie we wschod­ niej Polsce. Była to woda, któtej n i k t jeszcze tego dnia Woda nienadpoczęta z krynicy nie czerpał (SSiSL 1999, s. 277), dlatego waż­ ne było, aby nabtać jej zaraz po północy. O wodzie nienapoczętej pisał także Eliade, ptzypisując jej znaczącą Sakralne, lecznicze i magiczne działanie wody źródla­ nej zwiększa się w określonym czasie, tzn. w okresie wiel­ kanocnym, Bożego Narodzenia, w N o w y Rok, w d n i ui rolę w większości czarów i zabiegów znachorskich. N i e - podlegał określonemu w p e w n y m sensie odtwatza akt stwotzenia. Woda napoczęta, niesprofanowana, koncentruje w sobie za- św. Jana, a także w d n i u Trzech Króli. Czas bowiemL Podstawowe podziałowi i wartościowaniu. cyklu rocznegoi wchłania w siebie chorobę dzięki swojej zdolności asymi- znaczenie dla zróżnicowania mial kalendarz solarny, a więc wszelkie przełomowe ty pozornego ruchu Słońca i związanej rodkowe i twórcze wartości wody pierwotnej, lecząc, lowania i rozkładania f o r m istnienia (por. Eliade 1997). momen­ z nim długości dnia Woda święcona i nocy (Tomicki 1981, s. 139). Najważniejsza była W i e l ­ kanoc, związana z wiosennym zrównaniem dnia i nocy, a także z początkiem cyklu wegetacyjnego w przyrodzie, Powszechnie uttwaliło się przekonanie, że woda ze następnie Boże Narodzenie - przesilenie zimowe i N o w y świętych, c u d o w n y c h źródeł ma taką samą moc sakra- Rok. Zwyczaje i praktyki, w których istotną rolę odgry­ lizującą jak woda święcona w kościele ptzez księdza wała woda, często wiązały się z d n i e m św. Jana, 24 V I , (Majet-Batanowska 1991, s. 19). Ptzechowuje się ją d n i e m ptzesilenia letniego i jednocześnie d n i e m prasta­ w specjalnych buteleczkach, aby w razie potrzeby po­ rego k u l t u wody i ognia - Sobótki. Ważnym dniem, kropić nią chorego, umierającego, czy też d o m , zagro- a tak naptawdę nocą, jest noc z Wielkiego Czwartku nai W i e l k i Piątek. Woda tego dnia ma wymiat symboliczny, dę, pole. Zabieg ten chronił przed wpływami złego, wy­ znaczał granicę, poza którą złe nie miało dostępu. Kie­ a to za sptawą Ostatniej Wieczetzy, kiedy to Jezus umy­ dy pytałam się o różnice pomiędzy wodą cudowną wa nogi apostołom, aby przekroczyli bramy nieba. Ger­ a święconą, odpowiadano m i , że to jest chyba lich, opisując obyczaje na Słąsku, przytacza wierzenia l u ­ inaczej, woda święcona dzi, iż przekroczenie Cedronu przez Pana Jezusa powo­ Wielką dowało, że woda w rzekach nabierała niezwykłej siły. czas oni napełniają, W efekcie chodzono do wody, aby tę moc pozyskać. O t oi wychodziło fragment relacji z K a t o w i c : . . . A wszystko bez to, że przecz[ jak Jezusa wiedli na sąd to przez rzeka przechodził, i dez to, świętego wodą święconą. wypędzali, Że to sie dziolo w Wielki Czwartek to tyz ta woda ino w tym skowa. .. Matka Boska specjalnie ją poświęciła czasie jest dobro na niekere choróbska (Gerłich 1995, 170). Sobotę, troszeczkę to jest poprostu ta, którą święcą to jest normalna woda z kranu, co na jakiś można wziąć z zakrystii. Kiedyś to nie się z domu zanim się nie zrobiło znaku krzyża Bydło jak pierwszy raz na to też kropili. A woda ze źródełka jest wiosnę uzdrowi­ (w. 3 . 1 , s. 9 ) . Czy ma pani u siebie w d o m u wodę święconą? Woda W Krasnobrodzie ludzie zbierają się w nocy nad źródeł­ święcona kiem, kiedyś było w zwyczaju, że ustawiano się w kręgu, czy trzeba coś poświęcić. wokół wody i każdy trzymał swój garnuszek w ręku. umrze (...) Na wsi takie z dawna przyzwyczajenia, że jak Z niecierpliwością wyczekiwano północy, wodę należałoi zaczerpnąć dokładnie o dwunastej, ważne też było, k t oi się na strych coś tam woziło, sianem jako pierwszy w d a n y m roku nabrał wody, bowiem to za­ ra, że woda daje ci bezpieczeństwo, pewniało m u powodzenie na cały rok. N i e mniej istotne wszyscy byli zgodni co do tego, że wodę cudowną moż­ było przeświadczenie, aby nabrać wody za jednym razem na stosować zamiennie ze święconą. Można nią święcić i jednym zaczerpnięciem donieść do d o m u . Jest to typo­ mieszkanie czy chotego. N i e trzeba wody cudownej we dla wierzeń ludowych, aby to, co związane z sacrum, święcić, b o w i e m sama w sobie jest ona święta. w domu zawsze powinna być, bo czy kto chory, Bo to jest wieś, to jak ktoś nagle to ja zawsze przed kropiła strych, żeby się siano nie zapaliło. Ta woda, ta wia­ 185 (w. 2.3, s. 4 ) . Jednak �Karolina Sienuon • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 1.10. 1.11. 1.12. 1.13. 1.14. 1.15. 1.16. 1.17. 1.18. 1.19. 1.20. 1.21. Podczas prowadzenia badań udało m i się zauważyć i w miarę możliwości opisać wiele interesujących zja­ wisk k u l t u r y l u d o w e j . Reasumując, należy raz jeszcze podkreślić, iż we­ dług wierzeń c u d o w n e źródło pojawia się nagle, w y tryskuje z ziemi za sprawą osoby świętej. Bardzo czę­ sto łączy się to z o b j a w i e n i e m M a t k i Boskiej czy też i n n e g o świętego, który później staje się p a t r o n e m źró­ dła. To o d niego woda czerpie swoją moc uzdrawiają­ cą, a także o d samego miejsca objawienia i przebywa­ nia świętych czy błogosławionych. M o c ta jest trwała, chyba że ktoś zbezcześci wodę. Źródlana w o d a oprócz tego, że leczy, m a c u d o w n e właściwości: zawsze jest świeża, czysta, k l a r o w n a bez względu na to, jak długo К, 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S. К, 1. 87, Szur, 11.04.99, K. S. M , 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S. M , 1. ok. 50, Szur, 11.04.99, K. S. K, 1.85, Szur, 11.04.99, K . S . К, 1. ok. 50, H u t k i , 12.04.99, K. S. К, 1. 52, H u t k i , 12.04.99, K . S . К, 1. ok. 80, H u t k i , 12.04.99, K. S. К, 1. ok. 55, H u t k i , 12.04.99, K . S . M , 1. 80, Kaczórki, 12.04.99, K. S. К, 1. ok. 50, Grabnik, 13.04.99, K. S. M , 1. ok. 60, Grabnik, 13.04.99, K. S. M , 1. ok. 45, Zagóra, 13.04.99, K. S. К, 1. ok. 80, Majdan Wielki, 13.04.99, K. S. К, 1. ok. 65, Krasnobród, 13.04-99, K. S. M , I. ok. 60, Krasnobród, 13.04-99, K. S. Wywiady: 2.1 К, 1. 76, Przylasek, 28.09.99, K. S. 2.2 К, 1. 63, Wrocanka, 30.09.99, K. S. 2.3 К, 1. 81, Klimkówka, 30.09.99, K. S. 3.1 К, 1. 66, Gietrzwałd, 12.11.99, K. S. К, 1. 65, Dębowiec, 04-11.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.1 К, 1. 70, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.2 К, 1. 60, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.3 К, 1. 87, Niwiska, 12.11.99, wywiad Joanny Flasińskiej 4.4 К, 1. 8 1 , Oleszkowcc, Ukraina, 07.11.99, wywiad Karola 4.5 Kurowskiego 4.6 К, 1. 81, Oleszkowcc, Ukraina, 10.11.99, wywiad Karola Kurowskiego się j ą przechowuje. Jeśli człowiek chce zostać uzdro­ wiony, musi w to bardzo gorąco wierzyć, jest to w a r u ­ n e k konieczny, podkreślany przez wszystkich m o i c h respondentów. N i e sama w o d a leczy, ale właśnie w i a ­ ra w jej uzdrawiającą m o c . Sakralne, lecznicze i ma­ giczne działanie w o d y źródlanej zwiększa się w o k r e ­ ślonym czasie, przede wszystkim w okresie w i e l k a n o c ­ n y m - ważnym d n i e m jest W i e l k i Piątek. D o dziś w niektórych rejonach Polski p r a k t y k o w a n y jest zwy­ czaj czerpania wody ze źródła o północy lub przed świ­ t e m . Jest to tzw. w o d a nienapoczęta, czyli taka, której n i k t tego d n i a nie czerpał, przez co m a ona szczegól­ Cudowne źródełka ne właściwości. w Polsce południowo-wschodniej. Temat dotyczący cudownej wody jest bardzo szero­ k i , przez co t r u d n o jest zbadać, w tak krótkim czasie (pół r o k u ) , wszystkie jego aspekty. Dlatego wybrałam te, któte wydawały m i się najistotniejsze i najciekaw­ Radecznica® sze, chociaż zdaję sobie sprawę, że można opracować t e n temat na wiele różnych sposobów. Najlepszym do­ w o d e m na to, jest praca mojej koleżanki - Zamość Л • Krasnobród / Marty Świerczewskiej, z grupy laboratoryjnej „Współczesne wydarzenia c u d o w n e " . Wszystkich zainteresowanych Rzeszów • odsyłam d o jej pracy o cudownej wodzie. Myślę, iż na­ sze prace, ukazując nieco o d m i e n n e podejście d o te­ Przylasek* m a t u i i n n y sposób opracowania, wzajemnie bardzo "Borek Stary ©Hyżne Krosno тDębowice* ^, u ^ ^ ® Wola Komborska // • Wrocanka / •Dukla m Klimówka dobrze się uzupełniają. Przypisy 1 W zapisie 1.1. pierwsza jedynka oznacza, że jest to wywiad z pierwszego wyjazdu terenowgo, a np. 2.1. będzie oznaczało drugi wyjazd i t d . Natomiast druga cyfra to kolejny numer wy­ wiadu. Spis wywiadów i rozmów Rozmowy: (wszystkie poniższe rozmowy zarcjstrowalam w okolicach Krasnohrobu), [K = kobieta, M=mężczyzna] 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. К, 1. ok. 60, К, 1. ok. 50, К, 1. ok. 70, M , 1. ok. 60, К, 1. ok. 60, Bibliografia B a r d a F. 1949 Domikanówka, 10.04.99, Karolina Siemion Domikanówka, 10.04.99, K. S. Klocowka, 10.04.99, K. S. Niemirówek, 10.04.99, K. S. Niemirówek, 10.04.99, K. S. Święta Rozalia. Panna pustelnica, Wrocanka. Belch M . 1995 Z dziejów sanktuarium w Borku Starym, Tyczyn. Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. 186 \ • �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA C h e l i n i J., B r a n t h o m m e H . ks. M a l a k F. 1996 1987 Boże drogi, Warszawa. C r u z J. 1995 MśR Cudowne wizerunki N. M. E, Gdańsk. 1998 Czapliński K. 1999 1967 1977 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1994 Sanktuarium Matki Bożej w Gietrzwałdzie, 1994 hosiery do Gietrzwładu, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 98-113 ks. R u s e c k i M . Encyklopedia kościelna, c. 32, Ptock. Forstner D. 1996 1990 ks. S a t n a W. Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa. Cud w chrześcijaństwie, G a w e l e k F. 1995 1911 S o s z y ń s k a J. Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego, „Lud", t. 17, s. 15-39 Gerlichowie H . i M . G. 1999 1995 SSiSL Sacrum, rodzina, tradycja. Świętowanie roku kościelnego w tra­ dycyjnej kulturze plebejsko-miejskiej Górnego Shfska, Katowice. G o r d o n S. 1998 1999 Maryjnym szlakiem, Tarnów. H e m k a A . , O l ę d z k i J. 1990 1975 Wrażliwość mirakulama, „Polska Sztuka Ludowa", R. 44, Opis powiatu jasielskiego, Jasio. Do Ciebie Matko idziemy. Sanktuaria maryjne w Polsce, Gdańsk. Słownik stereotypów i symbołi ludowych, ted. J. Bartmiński, Drzewo życiii. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa. T o m i c k i R. nr 1, s. 8-14 Jackowski A . 1998 1981 Religijność ludowa, [w: ] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. 2, s. 29-70 Pielgrzymowanie, Warszawa. Tylkowa D. K o p a l i ń s k i W. 1978 1985 Kraków. Tylkowa D. Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa. 1983 K o p a l i ń s k i W. 1991 Słownik symboli, Warszawa. Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc, Kraków, 1998 Lecznicze źródełku w miejscach sakralnych, Kraków. Wiśniewski M . 1912 Lecznicze kąpiele i wody mineralne, Kraków. W o ź n y J. 1996 Symbolika wody w pradziejach Polski, Bydgoszcz. ks. Z a l e s k i W. 1989 Majer-Baranowska U. Rok kościelny, Warszawa. ZdPtK Dualizm religijny w ludowych wierzeniach o pochodzeniu wody, 1984 [w: ] Folklor, sacrum, religia, Wroclaw, s. 115-127 M a j e r - B a r a n o w s k a L). 191 1 Rola wody w wierzeniach i praktykach magicznych, „Rocznik Wiśniewski M . ks. Kulczycki W. 1932-1960 Kronika Kościółka św. Krzyża, Klimkówka. v a n der Lee u w G . 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. 1995 Zdobywanie i użytkowanie wody na wsiach Beskidu Śląskiego, Muzeum Etnograficznego w Krakowie", s. 84-89 K o t u l a F. 1974 Lublin, t. 1, Lublin. S t e w a t d J. 1993 Woda życia i śmierci, Warszawa. S w i e y k o w s k i E. 1997 Monografia Dukli, Rzeszów. T o m i c c y J. i R. Księga cudów, Watszawa. ks. Góral K . 1996 Olsztyn, ks. P i w o w a r s k i W. Traktat o historii religii. Warszawa. EK 1913 Ofojuu-ietuu Matki Boskiej UJ Gietrzwałdzie, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 3-35. ks. R o s l a n J. Eliade M . 1997 Kultura ludowa Słowian, t. 2 bp O b l ą k J. Dukla. Sanktuarium św. Jana, Wrocław. Eliade M . 1995 Miejsca święte Rzeczypospolitej, red. A . Jackowski, Kraków. Moszyński K. Sanktuaria w Polsce, Warszawa. Dukla... 1999 Radiestezja i zdrowie, Tyczyn. Z dawna Polski tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach ma­ ryjnych, Szymanów. Świętość źródła w polskiej kulturze ludowej, „Twórczość Ludo­ wa", Lublin, t. 2, s. 17-20 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ce5826837cac3923ab6fe7f82f47ac7.pdf 1043d5445a023e8091d23d19df0a7399 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4450 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4139 Title A name given to the resource Pamiętnik spotkań / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.79-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Siemion, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Siemion PAMIĘTNIK SPOTKAŃ ...Zawsze się kłócę, że nie jestem żadnym kolekcjonerem. Gdy pada słowo kolekcjoner, to od razu wyobrażamy sobie człowieka, który systematycznie, zabezpieczając sobio środki, możliwości, pomieszczenie — coś tam kolekcjonuje, podczas gdy u mnie są to naprawdę przygody. Nie dalej jak przedwczoraj przywiozłem nowe rzeźby. Byłem w Ostrowcu Świętokrzyskim. Okazało się, że wieczór mam wolny, więc mój opiekun — tamtejszy sympatyczny kierownik Domu Kultury, Staś Pęksyk, powiedział — jedziemy do Bałtowa. Pojechaliśmy przede wszystkim po to, aby zwiedzić pięknie położony pałac Druckiego - Lubeckiego. A w tym pałacu jest internat Technikum Rolniczego, 170 osób. Jak zacząłem oglądać pałac — panie nauczycielki zaraz przyszły: „...ale proszę Pana, młodzież tak by chciała z Panem porozmawiać". Ja rozumiem, co to znaczy „ze mną porozmawiać", będę musiał więc przedstawić jakiś program. Przedstawiłem, a na zakończenie dzieciaki obok kwiatów przyniosły mi jakąś rzeźbę. „Bo my wiemy, że Pan zbiera ludową rzeźbę, więc ten Chrystus Frasobliwy... to jest pana Mularczyka, który jest synem naszego magazyniera". Na skutek tego zostałem właścicielem rzeźby (jako ekwi­ walent za moje gadanie), no i oczywiście dyrektor mówi, że musimy pójść do Józia Mularczyka, poszliśmy, mimo że było późno. Miał pięć figur, bardzo ładnych, przygoto­ wanych do wysyłki na konkurs PAX-u do Kiolc, nawet chciałem którąś kupić, ale by już nie zdążył innej zrobić na konkurs, więc tylko sobie pogadaliśmy, a potom wy­ ciągnął dużą — bardzo piękną, zespołową figurę, taką ro­ dzinę — ojciec, matka i małe dziecko wtopione jakby w tę parę, wszyscy w ludowych strojach kieleckich, z dzban­ kiem wyrzeźbionym w drzewie, a na płaszczu czy sukmanie czytam, że to podarunek od jednego artysty dla drugiego artysty. Tak mnie uczcił. No więc — przygoda. Wybierałem się nawet odwiedzić tego Mularczyka i zobaczyć jak on robi, bo widziałem kiedyś w Kielcach jego rzeźby, a tu stało się jakoś tak, że kolekcja moja wzbogaciła się o dwie rzeźby Mularczyka, mimo że nie wydałem na to pieniędzy. Aleksander Jackowski. — Czy więc rzeźby, które t u masz, są rezultatem jakichś konkretnych sytuacji, podróży, kontaktów z ludźmi ? 79 �Ze zbiorów Wojciecha Siemiona: i l . 2. Tadeusz Sobolewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Kapliczka, wys. z ptaszkiem 65 cm.; i l . 3. Tadeusz Sobolewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Adam Mickiewicz, rzeźba w drewnie, wys. 36 cm. II. 4. Fragment mieszkania W. Siemiona. 80 �I I . 5. Wojciech Socha, Jaślany, pow. Dębica. Kapliczka Relikwiarz św. Wojciecha, wys. 54 cm. I I . 6. Józef Rozkocha, Ruda Kameralna, pow. Brzesko. Frasobliwy, rzeźba ceramiczna, wypalana, podmalowana. I I . 7. Józef Mularczyk. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, wys. 30 cm. I I . 8. Jan Karczewski. Wowro 1969, olej, wym. 61x46 cm. 8 81 �I I . 9. Rzeźba Szczepana Muchy z Szal na tlo obrazu Krzysztofa Jackowskiego. W.S. — Tak... oczywiście, że tak. Jest tylko parę dziel na czterysta, które dostałem, albo przynieśli mi w poda­ runku, ale generalnie można powiedzieć, że wszystko to są mojo przygody. A.J. — A więc są to jakby pamiątki, przywożone z różnych miejsc, związane z różnymi wspomnieniami ? W.S. — Tak, ja to nawet nazywam „mój pamiętnik" tylko że nie zapisany, a taki osobisty pamiętnik kontaktów z ludźmi. Wczoraj byłem w Bieżuniu u poety mazowieckiego Stefana Gołębiowskiego, zaproszony tam na uroczystości w miejscowym gimnazjum. Musiałem tam jechać przez Zawidz, więc oczywiście wstąpiłem do Tadeusza Sobolew­ skiego, który jest rolnikiem, a rzeźbić zaczął niedawno. Zafrapowały mnie niektóre jego prace, miał tam na przy­ kład całą kolekcję sławnych Polaków, zapewne na konkurs ogłoszony przez Muzeum w Toruniu. Był więc tam ksiądz Ściegienny w dwóch postaciach. Jeden z dłuższą brodą, jeden z krótszą. A mnie ksiądz Ściegienny interesuje nawet rodzinnie, bo przecież mój pradziadek chodził w oddziale księdza Ściegiennego, a dziadek też biegał po Lubelszczyźnie za tym powstańczym księdzem. Ale te powiązania były ważne i czytelne tylko dla mnie... A powracając do kolekcji sławnych Polaków — był tam i Adam Mickiewicz, co mnie 82 jako człowieka teatru musiało zainteresować specjalnie, był Stefan Żeromski, Hugo Kołłątaj i ...„Kuria" Skłodowska. Oczywiście kupiłem u Sobolewskiego parę rzeźb, ale mimo to mogę o nim naopowiadać: jak chociażby teraz o tej kolekcji sławnych Polaków, której nie mam, ale o której wiem. A.J. — Masz u siebie dzieła wielu współczesnych artystów polskich, w większości chyba przyjaciół i zna­ jomych... W.S.—Ano właśnie! Zaczęło się niewinnie, a potem galeria zaczęła żyć własnym życiem i zaczęła wymagać. Teraz przychodzą do mnie moi przyjaciele i mówią: Jak to? Tego nie masz, to musisz mieć... my ci załatwimy... W kon­ sekwencji doszedłem do wniosku, że należy się tym zająć nieco poważniej i jeżeli ułoży się wszystko, jak zamierzam, to chciałbym połowę swoich dni spędzić poza, Warszawą, kupiłem nawet w niedalekiej odległości od Warszawy dworek murowany i chcę tam prowadzić wiejską galerię sztuki. A.J. — Zarówno sztuki nowoczesnej, jak i ludowej? W.S. — Oczywiście! Przecież tak jedna jak druga powstaje w czasie mego życia, i jedna i druga mnie interesuje. Przecież i w teatrze uprawiam jednocześnie repertuar rozmaity — i Szekspira, i Moliera, i Redlińskiego czy Róże­ wicza. �I I . 10. Rzeźba Wincentego Krajewskiego na tle obrazu Jacka Sienickiego. A.J. — Szczególnie cenię w tej kolekcji właśnie to łączenie ze sobą sztuki ludowej i sztuki nowoczesnej. Daw­ niej, przed wojną, zbieractwo sztuki ludowej przeważnie wypływało ze szczególnej miłości do chłopa, z tendencji raczej ludomańskich, t u natomiast — zarówno świątki, jak i współczesne obrazy są jakby na tych samych prawach. W.S. — Oczywiście, bo przecież i to i to jest działaniem w sztuce, a że jeden człowiek ma wykształcenie, a drugi nie ma — czy to naprawdę jest w sztuce tak ważne ? A.J. —• Kiedy zacząłeś zbierać rzeźbę ludową ? W.S. — Chyba piętnaście lat temu, może trochę wcześ­ niej... A.J. — A ile ich jest teraz ? W.S. — Nie mam pojęcia... naprawdę... ale będzie co najmniej czterysta sztuk. Samych Frasobliwych będzie przeszło pięćdziesiąt. A.J. •— Prawie same rzeźby ? W.S. — Tak, poza tym mam niewielką kolekcję ma­ larstwa naiwnego. Chyba ze trzydzieści prac. Niektóre są naprawdę interesujące. Na przykład Maria Korsakowa, mam tu jej obraz jeszcze bardzo wczesny, ciekawy... No i haftowane obrazy Łucji Mickiewicz owej. Jeden bardzo duży i piękny powstał po mojej „Wieży malowanej", kilka­ krotnie pokazywano go na różnych zagranicznych wysta­ wach. A.J. — Czy masz czas na sporządzanie dokumentacji swoich zbiorów? W.S. — Och, notatki mam bałaganiarskie i czytelne tylko dla mnie. A.J. — Więc pozostaje pamięć ? W.S. — No tak, jeszcze mi się wydaje, że wszystko pamiętam, ale pamięć bywa zawodne... (Siemion po kolei zaczyna opisywać rzeźby stojące na ławie pod ścianą, cieszy się, o każdym obiekcie mówi bez wahania, wylicza: to Chajec, to Janik, a to stary Krajewski, Wierzchowski, Skrętowicz, Lamęcki... Pokazuje rzeźby stojące oiasno na pawlaczach, na półkach, pod ścianami). A.J. — Ogromny zbiór! Nie wiem, czy poza Zimmererem ma ktoś równie dużo rzeźb i to twórców, których zna, o których może wiele opowiadać. W.S. — No tak, zebrało się tego sporo, ale mam jeszcze wiele luk w tej mojej „geografii". I przyznam się, że czasem tak sobie układam moje podróże po kraju, aby właśnie te luki wypełnić. A.J. — Czy taka kolekcja nie zaczyna w końcu pod­ porządkowywać sobie właściciela? 83 �W.S. — Na szczęście mam swój zawód. A.J. — A czy między hobby a twoim zawodem są jakieś miejsca styczne? Myślę choćby o roli Frasobliwego w „Historii o Chwalebnym Zmartwychwstaniu". Czy o roli Jędrzeja Wowro w monodramie opartym na tekście książki Tadeusza Seweryna. W.S. — Na pewno! Ileż na przykład daje m i obserwacja tych Frasobliwych. Przecudowna sprawa, jak każdy z nich jest różny. Oglądasz rzeźby •— a podglądasz ludzi, pod­ glądasz ich działalność — i oni cię wtedy jnteresują — a nie Frasobliwiec — a jest to pouczające i piękne. A potem, po obserwacji człowieka warto znów wrócić do samych Frasobliwych. Widzisz, te wszystkie dreptania za tymi ludźmi wyni­ kają z tego, że jako człowiek działający w dziedzinie sztuki nie dowierzam sam sobie. Ci ludzie zachwycają mnie nie mniej niż ich rzeźby. Na przykład taki Ignacy Kamiński spod Łęczycy, słowo ci daję, najpiękniejsze z tego co robi jest — gdy mówi, opowiada.. To coś cudownego. Ta godność, ten bogaty, jędrny język... to jest prawdziwy Piast! A z kolei Chajec na odwrót, mówi źle, niewyraźnie, ale jaką ma wyobraźnię! W rzeźbach — a mam kilka bardzo dobrych — zastanawia mnie i ta fantastyczna wyobraźnia, i zarazem realizm tych wyobrażeń. A.J. — Masz na pewno w tej swojej kolekcji, bo przecież co byś nie mówił jest to kolekcja, rzeczy, które lubisz najbardziej, które oceniasz najwyżej w hierarchii artystycz­ nej. W.S. — Pewnie, do niektórych rzeźb — i właśnie lu­ dzi — przywiązany jestem silniej niż do innych. Najbardziej do Leona Kudły. Mam 6 jego rzeźb. Dziadek, którego często odwiedzałem, pozwalał mi mówić do siebie „ojcze", pozwalał pomagać w gospodarstwie, drzewka pobielić, pójść nad rzekę, opowiadał mi o synu... Ale hierarchii żadnej nie ustalam i nawet nie chciałbym. A.J. — Rozumiem. Gromadzisz te rzeźby trochę tak, jak inni slajdy, z wakacji. W.S. — Oj tak! Właśnie tak. Zresztą tak samo jest i z obrazami moich przyjaciół — plastyków. Przecież ten obraz znaczy dla mnie znacznie więcej niż zobiektywizo­ wany prostokąt płótna zamalowany farbami. Bo jeżeli jest to czerwień Stefana Gierowskiego, to za tym ciągnie od razu cały Stefan Gierowski. Jak mogę wartościować, gdy t u stoi rzeźba Wowry, a poniżej wisi obrazek Jasia Karczewskiego i jest napisane na nim „Wowro 69", figura jest w stylu Karczewskiego, a jednocześnie wyciąga bez­ radnie ręce, jakby chciała cię przytulić, taki człowiek w dziwnej koronie pełnej ptaszków. Niewątpliwie obraz ten „siedzi" we współczesności, w poszukiwaniach Jasia Karczewskiego, a jednocześnie tak jest zadedykowany, że jes* mój i tylko mój, a jednocześnie przysiągłbym że w tych ptaszkach i orderach jest on piekielnie ludowy A t u widzisz, przy obrazie Jacka Sienickiego stoi Krajewski — i oni sobie nawzajem wcale nie przeszkadzają, jest nawet coś, co ich w dziwny sposób łączy, te wyciągnięte twarze, te brązy na twarzach... Więc rozumiesz, dlaczego tego, co mam, nie chcę wartościować i nie traktuję jako kolekcję. Bo kolekcjoner szuka rzeczy, które chce mieć, a ja przeżywam przygody i nigdy nie wiem, jaka to będzie przygoda. Opowiadałem o tej wizycie w Technikum Rolniczym. Przecież ja nie planowałem tej wizyty i nie ja sobie wybrałem tę rzeźbę Mularczyka... A.J.—Bardzo ładnie o t y m mówisz, i prawie gotów jestem ci uwierzyć, zastanawia mnie tylko, że twój „przy­ padek" ma tak dobry smak i tak znakomicie uzupełnia twoją... kolekcję. Fot.: J . Świderski Id I I . 11. Fragment zbiorów Wojciecha Siemiona. w ,•1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/078e9977a0a8cffc231c6142ea74f4a4.pdf 1cb98b793300440d091324304a47eab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource sacrum/profanum Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4785 Title A name given to the resource Sacrum i profanum czy sacrofanum? / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.13-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sieradzan, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 I. STUDIA I MATERIAŁY JACEK SIERADZAN Uniwersytet w Białymstoku SACRUM I PROFANUM CZY SACROFANUM?: PRZEMIANY W R O Z U M I E N I U SACRUM W E W S P Ó Ł C Z E S N Y M ŚWIECIE 1 Jest pobożnym ten, dla kogo coś jest święte . Natan Söderblom Niniejszy artykuł rozpatruje problematykę sacrum u kilku współczesnych badaczy, którzy łączą refleksję nad religiami (głównie starogrecką, judaizmem i chrześcijaństwem) z danymi ze źródeł antropologicznych i etologicznych. Tekst odwołuje się też do rozważań nad wzajemnymi relacjami sacrum iprofanum u klasycznych badaczy oraz popularyzuje termin sacrofanum, będący nowoczesną próbą odniesienia się do poruszanych kwestii. W poszukiwaniu źródeł koncepcji sacrum autor odwołuje się do badań nad wyższymi naczelnymi. Do omawianego tu zagadnienia pozwala też zbliżyć się dygresja na temat związków doświadcze­ nia sacrum z szaleństwem. We współczesnym świecie granica między sacrum a profanum ma charakter liminalny, człowiek zaś żyje w sacrofanum, w którym wszystko jest (albo może stać się) elementem sakralnym. Sacrofanum Na teoretyczne i praktyczne trudności związane z ustaleniem zakresu znacze¬ niowego sacrum zwracało uwagę wielu badaczy . Jest to związane z dwuznacz­ nością łacińskiego sacer (oznaczającego „przeklęty", ale i „święty"), greckiego hagios („czysty", ale i „splamiony"), oraz francuskiego sacré („święty", „prze2 1 N . Söderblom, Das Werben des Gottesglaubes: Untersuchungen über die Anfänge der Religion, b.m. i r. wyd, s. 179, cyt. za T. Margul, Sto lat nauki o religiach świata, Książka i Wiedza, Warszawa 1964, s. 137. Np. M . Eliade, Traktat o historii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 7. Ostatnio na ten temat pisali m.in. J. Maisonneuve (Rytuały dawne i współczesne, Gdańskie Wydawnictwo Psycholo­ giczne, Gdańsk 1995, s. 12) i D. Hervieu-Léger (Religia jako pamięć, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1999, s. 77). 2 �Jacek Sieradzan 14 3 klęty") . Źródła dwuznaczności pojęcia sacrum kryją się w archaicznych poję­ ciach odpłaty za zbrodnię . To, co jest splamione (skalane), jest zarazem poświę­ cone i znajdujące się w dyspozycji bogów albo Boga , ponieważ jest wyłączone i oddzielone od tego, co święte nie jest . Z drugiej strony, obecność osoby skala­ nej lub kalającej w miejscu świętym (poświęconym) niszczy jego sakralność . Badacze o proweniencji chrześcijańskiej z reguły akceptują definicję Otta sacrum jako numinosum, na które składają się wszechmoc Boga (łac. majestasf, tajemnica (mysterium) , fascynacja (fascinans) , oraz groza i niesamowitość (tremendum) , Najbardziej charakterystyczną cechą sacrum wydaje się jego magnetyczna, tajemnicza, fascynująca i władcza moc, która przyciąga do siebie jak magnes opiłki żelaza . Jak zauważył C.G. Jung: „Człowiek nie czuje się wo­ bec niej (= świętości) podmiotem, lecz zawsze przedmiotem. To nie on dostrzega świętość, tylko ona chwyta go i obezwładnia; to nie on poznaje jej objawienie, tylko ona objawia się jemu, on zaś nie może nawet chwalić się adekwatnym jej zrozumieniem" . Także R. Girard pisał: „Sacrum to coś, co panuje nad czło¬ wiekiem tym mocniej, im bardziej człowiek sądzi, że zdolny jest nad nim za4 5 6 7 9 10 11 12 13 3 Tak jest nie tylko w językach europejskich, ale także np. u Maorysów. Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 83. W myśl koncepcji starożytnych Greków los człowieka był z góry przesądzony. Syn zamordowanego musiał pomścić ojca, gdyż w przeciwnym razie stawał się wyrzutkiem. Narażał się na gniew bogów, ze­ mstę Erynii i choroby, nie wyłączając obłędu. Nie mógł nigdzie znaleźć gościny, dopóki nie oczyścił się ze skalania. Orestes, klasyczny bohater tragiczny, musiał więc zabić swoją matkę Klitaimestrę, która zabiła swego męża, a jego ojcaAgamemnona. Cokolwiek zrobi, będzie to czyn zły. Jeśli zabije matkę, ponieważ ta zabiła ojca, uczyni to w zgodzie z normami boskimi i czyn ten zostanie uznany za „pobożny", ale jeśli to uczyni, to — j ako winny matkobójstwa — stanie się „bezbożny" (R. Turasiewicz, Między pobożnością a bezbożnością: Studium religii w dramacie Eurypidesa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej", nr 23, PAU, Kraków 1995, s. 35). Tamże, s. 20-21. Tamże, s. 30-31. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Oficyna Wydawnicza „Volumen", Warszawa 1995, s. 21-22. R. Otto, Świętość: Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonal­ nych, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, s. 48-52. Tamże, s. 53-60. Tamże, s. 64-73. Tamże, s. 41-48. O mocy sacrum pisali m.in. É. Durkheim (Elementarne formy życia religijnego: System tote­ miczny w Australii, PWN, Warszawa 1990, s. 312), N . Soderblom (Holiness, w: J. Hastings [red.], En­ cyclopaedia of Religion and Ethics, Charles Scribner's Sons, vol. 6, New York 1913, s. 731), R. Otto (Świętość, s. 52-53), R. Caillois (Człowiek i sacrum, s. 23), F.J. Strong (Sacred and holy, w: New En­ cyclopaedia Britannica, Chicago 1983, s. 122, cyt. w: M . Buchowski, Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa 1993, s. 81, 83). Także G. van der Leeuw swoje rozważania o przedmiocie religii zaczął od prezentacji mocy w różnych religiach (Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 55-233). Według F.-A. Isamberta (Le sens du Sacré, 1982), sacrum to „moc tajemna" (cyt. za D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 81). Zdaniem W. Burkerta, religia to „starodawna (ang. aboriginal) tradycja poważnej komunikacji z niewidzialnymi mocami" (Creation of the Sacred: Tracks of Biology in Early Religions, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1996, s. 177). C.G. Jung, Próba psychologicznej interpretacji dogmatu o Trójcy św., w: tenże, Archetypy i sym­ bole: Pisma wybrane, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 186-187. 4 5 6 7 8 9 10 1 1 12 13 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 15 14 15 panować" . Owa hipnotyczna moc stanowi nie tylko cechę miejsc , ale także ludzi. W ostatnim wypadku czyni ona ze zwykłego człowieka osobę wyróżnioną, sakralną, a więc charyzmatyczną . O ile teolog nie ma zazwyczaj kłopotu z oddzieleniem tego, co w jego reli­ gii należy do „świętego", a co do „nieświętego", czy sacrum 'prawdziwego' od 'fałszywego' , trzeba podkreślić, że zarówno z punktu widzenia człowieka pier­ wotnego , jak i antropologii nie istnieje możliwość odróżnienia sacrum od pro­ fanum, 'naturalnego' od 'nadnaturalnego', czy 'zwykłego' od 'nadzwyczajnego'. Zdaniem R.L. Jonesa: „Różnica między nimi jest sprawą języka i metafory" . O ile dla człowieka żyjącego religijną lub „magiczną wizją świata" , to zróżni¬ cowanie stanowi cechę rzeczywistości, to dla antropologa jest tworem ludzkiego umysłu. Według M . Buchowskiego: „dobór elementów świata zewnętrznego re¬ prezentujących nasze idee sacrum jest czysto arbitralny i partykularny kulturo¬ wo. Dla jednych 'ukąszone' sakralnością mogą być elementy środowiska (drze­ wa, źródła, błyskawice), dla drugich wytwory człowieka (świątynie, narzędzia, specjalne przedmioty kultowe), a dla jeszcze innych pewne zachowania, osoby, stany psychiczne (trans, asceza, histeria)" . To samo zdarzenie, które dla religij¬ nego sceptyka jest czysto naturalne, choć trudne do wyjaśnienia (np. materiali¬ zacja popiołu na ołtarzyku ze zdjęciem Satja Sai Baby), dla wyznawcy staje się 16 17 18 19 20 21 14 R. Girard, Sacrum i przemoc, Brama, Książnica Włóczęgów i Uczonych, t. 1, Poznań 1994, s. 41. Cechę miejsc stanowią w niektórych tubylczych tradycjach dwa pojęcia, które zrobiły wielką karierę w nauce; chodzi o tabu i mana. W. Roberston-Smith powiązał sacrum z tabu (Lectures on the Religions of the Semites. First Series: The Fundamental Institutions, Adam & Charles Black, London 1894, s. 446—454), R. Otto sacrum z mana (Świętość, s. 21), zaś sacrum z mana i tabu powiązał G. van der Leeuw (Fenomenologia religii, s. 78-87). Według J. Wacha, postacie charyzmatyczne to osoby, które pozostają „w szczególnie bliskim i intymnym kontakcie z bóstwem" (Socjologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1961, s. 319) i dlatego wzbudzają zarazem lęk i szacunek. Zaliczył do nich założycieli religii, reformatorów, proroków, wizjonerów, szamanów, czarowników, wróżbitów, świętych i kapłanów (s. 316-353). Nade wszystko zaś należą tutaj „święci szaleńcy". Wg dwóch socjologów religii: „Charyzma jest terminem nienauko¬ wym, ponieważ implikuje, że osoba charyzmatyczna rzeczywiście posiada nadludzką moc przywódczą i perswazyjną" (R. Stark, W. S. Bainbridge, Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2000, s. 239). W dzisiejszych czasach znaczenie słowa 'charyzma' rozmyło się: „W Chicago istnieje pral­ nia chemiczna 'Charyzma', a każdy przywódca gangu ulicznego obwoływany jest 'charyzmatykiem'" (A. Bloom, Umysł zamknięty: O tym, jak amerykańskie szkolnictwo wyższe zawiodło demokrację i zubo­ żyło dusze dzisiejszych studentów, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1997, s. 252). M . Sales, Człowiek między prawdziwym a fałszywym sacrum, w: H. de Lubac, O naturze i łasce, Wydawnictwo Znak, Kraków 1986, s. 171-181. Niektórzy chrześcijanie przeciwstawiają transcen¬ dentnego Boga jako sanctum — jego przebłyskom w świecie, czyli sacrum (A. Pospieszalski, Sacrum i sanctum, „Aneks", 1983, nr 29/30, s. 97). O tym, że w społeczeństwach pierwotnych nie sposób wytyczyć granic „między potocznymi i technicznymi działaniami, a działaniami o charakterze symboliczno—sakralnym", pisał M. Buchowski. Jego zdaniem: „Poszczególne czynności lokują się raczej na pewnym continuum między dwoma biegu¬ nami — czysto sakralnym i czysto profanicznym" (M. Buchowski, Magia i rytuał, s. 79-80). R.L. Jones, Spirit Possession and Society in Nepal, w: J.T. Hitchcock, R.L. Jones (red.), Spirit Possession in the Nepal Shamanism, Vikas Publishing House, New Delhi 1994, s. 2. R. i M. Wax, The Magical World View, „Current Anthropology", 1 (1961/1962), s. 179-188. M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 85. 15 16 17 18 19 20 21 �Jacek Sieradzan 16 znaczącym doświadczeniem religijnym albo mistycznym, a miejsce, w którym do niego doszło, zyskuje znamię sakralności. Dla człowieka, który religią żyje na co dzień, wszystko ma znaczenie religijne. Świat jawi się jako system ukrytych znaków, który należy rozszyfrować. Dotyczy to zarówno uczestnika chrześcijań­ skiej wspólnoty modlitewnej, który mówi: „Cały otaczający mnie świat ma reli­ gijny sens. Wszystko, co się zdarza, każde wydarzenie ma znaczenie religijne" , jak i islamskiego fundamentalisty: „U nas w islamie nie ma podziału na sacrum iprofanum. W islamie wszystko jest sakralne. Każdy gest, każdy akt. Idę ulicą, jem — cokolwiek robię, dokonuję aktu wiary" . Eliade zwrócił uwagę na fakt, że każdy element świata, „wszystko to, czego człowiek się dotknął, co odczuł, napotkał lub pokochał, mogło stać się hierofanią. Wiadomo na przykład, że na ogół gesty, tańce, zabawy dziecięce, zabawki itd. mają pochodzenie religijne; były ongiś gestami lub przedmiotami kultowymi. Wiadomo również, że instru¬ menty muzyczne, architektura, środki transportu (zwierzęta, wozy, łodzie itp.) były pierwotnie przedmiotami i czynnościami sakralnymi" . To samo dotyczy zwierząt, roślin, rzemiosł, sztuk, zawodów, zajęć, technik, codziennych czynno¬ ści, z fizjologicznymi włącznie, oraz wyrazów języka . Dlatego z punktu widzenia etnologa czy religioznawcy zamiast o sacrum i profanum, lepiej jest — za Michałem Buchowskim — mówić o sacrofanum . Sacrofanum to pokrywające się z sobą połacie sacrum i profanum . „Są to wyra­ żenia, przedmioty, osoby zarazem czyste i nieczyste" . Z powodu zjawiska wę­ drowania sacrum (o czym dalej) granica między nimi jest czysto umowna, ma więc charakter liminalny . W tradycji A. van Gennepa i V.W. Turnera doświad­ czenie sacrofanum jest udziałem każdego inicjowanego w tradycję plemienną . 22 23 24 25 26 21 28 29 30 22 D. Hervieu-Leger, Religia jako pamięć, s. 229. Z drugiej strony, ta sama autorka wspomniała 0 schizofrenicznym oddzieleniu wewnętrznego świata człowieka zakorzenionego w sacrum i świata zewnętrznego (s. 229). Wypowiedź cyt. za M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 148. M . Eliade, Traktat o historii religii, s. 17. Tamże, s. 17-18. Koncepcja ta odwołuje się do fazy marginalności (fr. marge) A. van Gennepa, w której zanikają po­ działy na sacrum i profanum (Les Rites de Passage, Johnson Reprint Corporation, New York 1969, s. 14). Poniższy rysunek zaczerpnięto z książki M . Buchowskiego, Magia i rytuał, s. 89. Tamże, s. 88. Oznacza to więc, że przedstawione na rysunku sacrofanum może zawłaszczyć sacrum i profanum, 1 w ten sposób zniwelować istniejącą między nimi granicę. Podczas inicjacji (czy to w tradycję plemienną, czy w jakąś rozwiniętą tradycję duchową) do¬ wiaduje się on, że cały świat jest sacrofanum, a wszystkie jego elementy są znakami tajemnego języka, który poznaje, aby mógł odnaleźć swoje miejsce w świecie. Przed wtajemniczeniem góry były dla niego zwykłymi górami w świecie profanum. W toku inicjacji góry nie sąjuż górami, ponieważ w sacrofanum stały się częścią jednej niezróżnicowanej masy świętego/nieświętego. Po inicjacji góry znowu są po­ strzegane jako góry, ale stają się znaczącym miejscem w całym kosmosie, ponieważ odtąd postrzega się je jako nieodrębne od niego, jako elementy świętej przestrzeni. Kwestią interpretacji pozostaje ustale¬ nie, czy ludzie żyjący w tzw. społeczeństwach magicznych — jak uważa Buchowski (Magia i rytuał, s. 92) — nie widzą żadnej różnicy między sacrum a profanum, czy też — jak utrzymują cytowani przez niego Mary Douglas i Edmund Leach — za sacrum uznają wszystko, co niezwykłe i obłożone tabu (s. 87). Prawdopodobnie zależy to od danej tradycji kulturowej. 23 24 25 26 27 28 29 30 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 17 W odróżnieniu od nich, żyjących w świecie, w którym dostęp do sfery sacrum reguluje tabu, w przypadku „szalonych" mistyków cały świat jest doświadcza­ ny jako sacrofanum . 31 32 Pytanie „skąd się wzięło sacrum?", może się wydać absurdalne zarówno temu, kto go doświadcza, jak i teologowi, jednak z punktu widzenia etologa czy antro¬ pologa jest ono jak najbardziej zasadne. Etolog będzie poszukiwał jego źródeł w świecie zwierząt, zaś antropolog na progu hominizacji. Sacrum jako doświadczenie naczelnych Moc sacrum jest mocą pierwotną, odwołuje się do najbardziej elementarnego doświadczenia, które jest wspólne nie tylko ludziom, ale także wyższym naczel¬ nym. Na tym pierwotnym etapie nie wiąże się ono z doświadczeniem boskości, ponieważ „bóstwo jest późnym przybyszem w religii" . O tym, że prymaty rów­ nież mają kontakt z sacrum, świadczy szereg obserwacji etologów: 1) Zapewnienie pochówku zmarłemu, co antropologia uznaje za pierwszy świadomy przejaw religijnej działalności człowieka , ma swoje pierwowzory w świecie zwierząt. Zarówno szympansy, jak i słonie okazują żal po śmierci in¬ nych członków stada. Matki szympansów całują swoich zmarłych potomków. W pobliżu zwłok członków stada szympansy kiwają głowami i przez większą część dnia zachowują ciszę . Słonie przez trzy dni nie dopuszczają do zwłok ścierwojadów, a nawet grzebią pod gałęziami i darnią. Co więcej, zaobserwowa¬ no, jak matka jednego ze zmarłych słoniątek przez kilka dni nosiła go na swoich ciosach ; 33 34 35 36 31 Dokładną analizę „świętego szaleństwa" i „szalonych" mistyków autor zawarł w książce Szaleń¬ stwo w religiach świata: szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, Inter-esse, Wydawnictwo Wanda, Kraków 2005. Wg M. Buchowskiego „w społeczeństwach pierwotnie magicznych nie odróżnia się sfery sacrum i profa­ num" (Magia i rytuał, s. 89, podkr. M.B.), ponieważ wówczas „całe uniwersum jawi się jako sakralne" (s. 88). G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 84. Pierwszych pochówków intencjonalnych miano dokonywać już przed 300 000 laty. Por. Szyjewski, Etnologia religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2001, s. 186. Tamże, s. 150-151. Tamże, s. 151. V.B. Dróscher, Reguła przetrwania: Jak zwierzęta przezwyciężają niebezpieczeń­ stwa ze strony .środowiska, PIW, Warszawa 1996, s. 186-187. 32 33 34 35 36 �Jacek Sieradzan 18 2) Zdaniem K. Lorenza, „święty dreszcz", jaki odczuwa człowiek przy kon¬ takcie z sacrum, stanowi pozostałość po naszych zwierzęcych przodkach i jest czymś analogicznym do prezentacji genitaliów u małp, jeżenia sierści u psów albo prężenia grzbietu u kotów ; 3) Pierwocin świętego tańca ludzi — uznawanego za jedną z najwcześniej­ szych form aktywności religijnej człowieka — doszukiwano się w tzw. tańcu deszczowym szympansów, będącym reakcją na burzę z piorunami . W. Kohle­ rowi, który obserwował szympansy na Teneryfie, ich zabawy w kręgu przypo­ mniały „rudymenty tańca", w związku z czym poparł opublikowaną w 1915 roku teorię innych badaczy szampansów, Rothmana i Teubera, określającą te zabawy mianem „prymitywnego stanu tańca" ; 4) Co więcej, u wyższych naczelnych można się doszukać pierwocin wyo­ brażeń o zaświatach, co, wydawałoby się, jest typowo ludzką aktywnością. Jedna z małp, pytana przez uczonego za pośrednictwem specjalnie skonstruowanego do porozumiewania się z prymatami komputera, dokąd idą po śmierci małpy, odpo¬ wiedziała, „że idą do głębokiej lub czarnej 'jamy' " . Tę jamę czy też dół w ziemi można uznać za początek wiary w świat podziemny; 5) D.M. Wulff, podsumowując wnioski płynące z lektury dzieł K. Lorenza, stwierdził, iż uprawniają one do wyciągnięcia wniosku, „że ludzki rytuał wyka¬ zuje wiele cech rytualizacji zwierzęcych" . Także w oparciu o dzieło Lorenza, G. Baudler doszedł do wniosku, że szympansy „uprawiają (...) w prymitywny jeszcze sposób kult religijny" . Wnikliwy badacz bez trudu dostrzeże, że wszystkie cechy sacrum (z wyjątkiem wszechmocy), jakie wyszczególnił Otto , można też odnaleźć w stosunku czło37 38 39 40 41 42 43 37 K. Lorenz, Tak zwane zło, PIW, Warszawa 1972, s. 329-331. Por. W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 31; oraz A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 152-153. Jeżenie się włosów na głowie jest też jedną z cech stosunku doskonałego czciciela do swego sacrum, bez względu na to, czy jego przejawem jest bóg (jak np. w krisznaizmie) czy człowiek (jak w buddyzmie). Hinduska Bhagawata-purana (XI 14.23) powiada, że prawdziwie oddanemu Bogu czcicielowi (bhakta) włosy z emocji stają dęba na głowie, a łzy spływają z oczu. G.V. Tagare (tł.), The Bhagavata-purana, Motilal Banarsidass, Delhi 1987-1992, s. 1993. Także lama tybetański Sogyal Rinpocze, pisząc o doświadczeniu pierwotnej natury umysłu jako spotkaniu z wewnętrznym guru, stwierdza: „Powstaje poczucie inspiracji, radości i ekstazy; oczy napełniają się łzami, włosy niemal stają dęba" (Bezpośrednie doświadczenie medytacyjne, Kraków [1994], s. 16). J. van Lawick-Goodall, W cieniu człowieka, PIW, Warszawa 1974, s. 75-76. Por. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 152. W. Kohler, The Mentality of the Apes, Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., London 1931, s. 314. Por. D.M. Wulff, Psychologia religii: Klasyczna i współczesna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, s. 142. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 186. D.M. Wulff, Psychologia religii, s. 143, podkr. D.M.W. W. Baudler, Bóg i kobieta: Historia przemocy, seksualizmu i religii, Uraeus, Gdańsk 1995, s. 48. Por. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 154. W. Burkert trzeźwo zauważył jednak, że „mimo genetycznego podobieństwa do człowieka, szympansy nie mają sztuki ani religii" (Creation of the Sacred, s. 12). W. Otto, Świętość, s. 41-73. 38 39 4 0 41 4 2 43 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 19 44 wieka pierwotnego do zwierząt . Zwierzęcej przeszłości człowieka należy przy¬ pisać fakt, że antropolodzy zgodnie podkreślają animalną naturę Homo sapiens. W opinii E.E. Evansa-Pritcharda: „ludzie są zwierzętami ukrywającymi się za maskami narzuconymi im przez społeczne konwencje" . R. Girard pisał: „każde społeczeństwo myśli, że ono jedno wyłoniło się z sacrum. A skoro tak, to inni lu­ dzie nie są tak do końca ludźmi" . Także A. Wierciński stwierdził: „człowiek jest w gruncie rzeczy po dzień dzisiejszy małpoludem" . Ostatnie zdanie pozostawia wrażenie, jakby autor przywoływał na myśl słynną scenę z filmu Odmienne stany świadomości Kena Russella, w którym bohater, na co dzień poważny naukowiec, w pojemniku do wywoływania odmiennego stanu świadomości zmienił się w małpoluda, a potem w ZOO zabił i pożarł na surowo antylopę. Doświadcze¬ nie tego typu nie było tylko udziałem ludzi pierwotnych. Do dzisiaj przeżywają je w wizjach mistycy związani z bardzo archaicznymi tradycjami. Bengalskiej śiwaitce Jogeśwari Dewi (ur. ok. 1940) podczas stanu ekstatyczno-transowego z ust często wypływa krew; zapytana kiedyś o przyczynę, odparła, że właśnie zjadła kozła . Obie sceny można uznać za modelowe przykłady przebudzenia się i aktualizacji głębokiego, archaicznego materiału nieświadomości. Koncep¬ cja sacrum zadaje gwałt dominującej na współczesnym, zsekularyzowanym Za¬ chodzie religijności, zdominowanej przez obraz dobrego, łagodnego Boga, po¬ dobnego do św. Mikołaja z brodą, który zawsze wszystko wybacza i nikogo nie zostawia bez prezentu. W odstępie 10 lat (w 1972 i 1982 roku) ukazało się kilka prac trzech bada­ czy , którzy, pracując niezależnie od siebie, doszli do podobnych konstatacji. Ukazali ścisłe związki zachodzące między przemocą, rytuałem i powstaniem sacrum. W przeciwieństwie do badaczy nurtu teologicznego czy Eliadowskiego, głoszą pierwszeństwo rytuału względem mitu. Zdaniem Burkerta: „Rytuał jest znacznie starszy w historii ewolucji, ponieważ jego początki sięgają wstecz 45 46 41 48 49 44 Na ten temat zob. J. Sieradzan, Zwierzę jako sacrum w szamanizmie, referat z sesji naukowej „Zwierzę jako sacrum", która odbyła się w Busku Zdroju w listopadzie 2004 roku, złożony do druku. E.E. Evans-Pritchard, The Zande Trickster, Clarendon Press, Oxford 1967, s. 30. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 2, Poznań 1994, s. 224. Girard zapewne miał tutaj na myśli nazwy niektórych plemion, jak np. Bantu, które znaczą właśnie „ludzie". Stąd dla Bantu wszyscy nie-Bantu to „nieludzie". Identycznie jest u Dakotów. A. Wierciński, Magia i religia: Szkice z antropologii religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kra­ ków 2000, s. 147, podkr. A.W. J. McDaniel, The Madness of Saints: Ecstatic Religion in Bengal, University of Chicago Press, Chicago 1989, s. 227. Są to: W. Burkert, Home Necans: The Anthropology of Ancient Greek Sacrificial Ritual andMyth, University of California Press, Berkeley 1983 (niemiecki pierwodruk ukazał się w 1972 roku); R. Gi¬ rard, Sacrum i przemoc (francuski oryginał ukazał się w 1972 roku); tenże, Kozioł ofiarny (francuski pierwodruk w 1982 roku); oraz H. Maccoby, The Sacred Executioner: Human Sacrifice and the Legacy of Guilt, Thames and Hudson, Bath 1982. Pracę Burkerta H. Lloyd-Jones nazwał „książką rewolucyj­ ną". Ritual and Tragedy, w: F. Graf (red.), Ansichten griechischer Rituale: Geburtstags-Symposium fur Walter Burkert, B.G. Teubner, Stuttgart 1998, s. 273. 45 46 47 48 49 �Jacek Sieradzan 20 nawet do świata zwierząt, podczas gdy mit mógł zaistnieć dopiero wraz z poja¬ wieniem się mowy, specyficznie ludzkiej zdolności" . 50 Sacrum starożytnych Greków według Waltera Burkerta W opinii Waltera Burkerta, najbardziej dociekliwego badacza religii starogreckiej, idea sacrum stanowi konsekwencję zwierzęcej przeszłości człowieka: „szoku na widok śmiertelnych ciosów, płynącej krwi, cielesnego i duchowego upojenia świątecznym posiłkiem" . Jego zdaniem zarówno w religii starogreckiej, jak i judaizmie sacrum doświadczano najpełniej właśnie w zabijaniu: gdy ołtarze spływały krwią ofiar, a nie w modlitwie, muzyce czy tańcu . Cytował H. Kuhna, piszącego: „Ofiara jest najstarszą formą aktywności religijnej" . We¬ dług Burkerta: „Człowiek staje się człowiekiem poprzez polowanie, wskutek aktu zabijania" . Wskazał na ścisłe związki łączące zrytualizowaną przemoc z seksualnością oraz uprawą roli . „Składanie krwawych ofiar jest podstawo­ wym doświadczeniem 'świętości'. Homo religiosus postępuje i osiąga samo­ świadomość jako Homo necans" , czyli Człowiek Zabijający. Człowiek jest więc „małpą, która poluje" . Aby przeżyć, pierwotny myśliwy musiał zabijać. Jednak takie działania myśliwego po łowach, jak zbieranie kości, podnoszenie czaszki czy rozpościeranie skóry zabitego zwierzęcia traktowano jako symbo¬ liczne przywrócenie go do życia, z nadzieją na pośmiertne zmartwychwstanie . „W doświadczeniu zabijania dostrzega się świętość życia; ono karmi się i uwiecz¬ nia w śmierci" . To samo rozumowanie spotykamy w późnoantyczych religiach: 51 52 53 54 55 56 51 58 59 60 50 W. Burkert, Homo Necans, s. 31. Por. H. Maccoby, The Sacred Executioner, s. 9. Tamże, s. 40. Tamże, s. 2. H. Kiihn, Das Problem des Urmonotheismus, „Abh. Mainz", 22 (1950), s. 17, cyt. w: W. Burkert, Homo Necans, s. 13. W przyp. 2 podaje nazwiska trzech innych badaczy (w tym ojca P.W. Schmidta), którzy zgadzali się z tym poglądem. Tamże, s. 22. Tamże, s. 33. „Właśnie dlatego, że akt zabijania jest przesycony seksem, abstynencja seksual¬ na stanowi często część przygotowań do ofiary, wojny i polowania", jak również do wtajemniczenia w misteria (s. 60-61). Podobne zdanie w kwestii związku przemocy z seksem ma R. Girard (Sacrum i przemoc, t. 1, s. 47). Jak pisał: „narzędzia rolnicze przyjmują charakter broni. Ostatecznie, pługa, sierpa i tłuczka uży¬ wano do siekania, cięcia i rozrywania. Cięcie zboża można w ten sposób uznać za symboliczny sub¬ stytut kastracji; mielenie ziarna i tłoczenie wina mogło zająć miejsce rozrywania zwierzęcia podczas polowania lub składania ofiary. W oraniu i sianiu można dojrzeć wstęp do ofiarniczego wyrzeczenia się" (W. Burkert, Homo Necans, s. 45). Tamże, s. 3. Tamże, s. 17. Tamże, s. 16. Tamże, s. 38. 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 21 61 mitraizmie i chrześcijaństwie : „zamordowany człowiek łatwo staje się boha¬ terem, a nawet bogiem, właśnie z powodu straszliwego końca, jaki go spotkał. W każdym wypadku apoteozę zawsze poprzedza śmierć" . Zrozumienie istoty boskiego sacrum Greków nastręczyło problemów na¬ wet Burkertowi. W wydanej w 1972 roku pracy o rytuale ofiarnym podkreślił, że krwawe ofiary umożliwiały doświadczenie sacrum jako „mysterium tremendum, fascinans et augustum", a samo zabijanie i pożeranie mięsa ofiary tworzy „sacra par excellence, ta hiera" . Z kolei w napisanej w 1977 roku monografii religii greckiej stwierdził, że tradycja grecka nie zna odpowiednika semickie¬ go misterium tremendum et fascinans . Pogląd ten podtrzymał w kolejnej pracy, w której stwierdził, że demony mogą straszyć tylko małe dzieci, kobiety się ich nie boją, bo posiadają amulety, a mężczyźni, ponieważ dysponują mieczami . W końcu w wykładach, jakie wygłosił w Uniwersytecie St. Andrews w 1989 roku, przywołał cytaty z Ajschylosa: „Najwyższym strachem jest strach przed bogami" , Teognisa: „Szanuj bogów i bój się ich" , oraz Stacjusza: „To głów¬ nie strach powoduje, że bogowie pojawiają się w świecie" . Na tej podstawie doszedł do wniosku, że „prerogatywa świętości wymaga bojaźni bożej" . Tym samym swoje ujęcie sacrum Greków ostatecznie powiązał z jego rozumieniem u Rudolfa Otto . Trudno się natomiast zgodzić z poglądem Burkerta, że religia starogrecka nie znała zazdrosnego boga typu judeochrześcijańskiego . Już u Herodota (V w. p.n.e.) czytamy bowiem: „Bóstwo jest zmienne i zazdrosne" . Także według Nonnosa (V w. n.e.) bogowie greccy są zazdrośni . 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 61 Zarówno w jednej, jak i drugiej religii zbawienie jest uzależnione od przelania krwi bóstwa. W pozostałościach Mithraeum w rzymskiej Santa Prisca znaleziono inskrypcję: „Zbawiłeś nas, przele¬ wając krew" (Et nos servasti... sanguinefuso). Tamże, s. 22. Tamże, s. 39. Tamże, s. 40. Także R. Turasiewicz podkreślił, że — jak Jahwe — bogowie greccy wzbudzają w ludziach misterium tremendum et fascinans (Między pobożnością a bezbożnością: Studium religii w dramacie Eurypidesa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej", nr 23, PAU, Kraków 1995, s. 58). Taki jest, jego zdaniem, w Bakchantkach stosunek Penteusza do Dionizosa, który zarazem pociąga i odpycha Penteusza. R. Turasiewicz, OpętaniePenteusza: „Bakchantki"Eurypidesa, „Eos", 83 (1995), s. 223. W. Burkert, Greek Religion, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1985, s. 269. W. Burkert, The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1992, s. 87. Ajschylos, fragm. 479, cyt. w: W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 32. Teognis, Elegie 1179, D. Wender (tłum.), Hesiod: Theogony; Works and Days. Theognis: Elegies, Penguin Books, Harmondsworth 1973, s. 139. Łac. primus in orbe deos fecit timor. Statius, Tebaida III 661, cyt. w: W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 31. Tamże. W nawiązaniu do Otta, przytoczył też świadectwa akadyjskie, asyryjskie i hebrajskie, które pod¬ kreślają, że istotą stosunku człowieka do sacrum jest lęk (tamże). W. Burkert, Greek Religion, s. 216. Herodot, Dzieje, Czytelnik, Warszawa 1954, s. 34, rozdział I 32. Dzeus jest „szalony z zazdrości" (Dionysiaca I 324, t. 1, s. 27). Ares z zazdrości o Afrodytę wpę¬ dził w szaleństwo Adonisa (Dionysiaca X L I 209-211), a „szalony z zadrości Hefajstos zrobił Adoniso62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 �Jacek Sieradzan 22 74 René Girarda „sacrum, czyli przemoc" Zdaniem R. Gravesa, śmierć dzieci Heraklesa, które tłumaczono obłędem ich rodziców, była w istocie śmiercią rytualną , dobrowolnym złożeniem ich w ofie­ rze bóstwu. Potwierdzenie tego można znaleźć u Eurypidesa, który w wielu miej­ scach Dzieci Heraklesa na określenie zabójstwa używa słowa „ofiara" (sphago) . Do tego nawiązuje też teza R. Girarda o tym, że mity i tragedie starogreckie zafałszowują obraz wydarzeń i — pod pozorem „świętego szaleństwa" (Hera­ kles miał zostać w nie wpędzony przez Herę ) — ukrywają prozaiczną prawdę 0 mordzie rytualnym . Według Girarda zbrodnia popełniona przez zbiorowość jest fundamentem cywilizacji, a „na wszystkich etapach kultury występuje takie samo zjawisko: zatajanie kolektywnego mordu" . Francuski badacz jest prze¬ konany, że znalazł naukowe wyjaśnienie początków człowieczeństwa, odkrył prawdę o człowieku i jego kulturach, oraz istotę i tajemnicę religii: „Religie 1 kultury ukrywają przemoc, żeby się ustanawiać i trwać" . Przyczyną pierwot¬ nej zbrodni jest kryzys mimetyczny w łonie wspólnoty, który miał miejsce na progu hominizacji, a „kończy się szaleństwem i mordem" . Bez mordu założy¬ cielskiego nie byłoby człowieka i cywilizacji, a w związku z tym idei sacrum i bogów. Z nieartykułowanych okrzyków, wydawanych podczas rytuału, powsta¬ ła mowa, która umożliwiła prowadzenie rozumnej działalności i stopniowe wy¬ kształcenie się z hord plemion, a potem narodów . Odpowiedzialność za mord ponosi kolektyw, ale winę zrzuca na ofiarę, którą deifikuje i podnosi do roli sacrum . Zdaniem Girarda: „Przemoc i sacrum są nierozłączne" . Zabity czło¬ wiek staje się transcendensem i , w oczach wspólnoty, odpowiada odtąd za całe 75 16 77 78 79 80 81 82 83 84 85 wi broń do polowania" (Dionysiaca X L I I 320-321, t. 3, s. 251). Strony według wydania W.H.D. Rouse, Nonnos: Dionysiaca with an English Translation, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1940. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 2, s. 139. R. Graves, Mity greckie, PIW, Warszawa 1982, s. 395. Chodzi tu o wersy 490, 493, 562, 583 i 821 tekstu greckiego. Zob. A.S. Way (tł.), Euripides with an English Translation, William Heinemann, vol. 3, London 1912, s. 290, 296, 318. „Mit (...) jest tekstem przekształconym przez wiarę kapłanów w winę ich ofiary" oraz „w jej boskość. (...) mity wyrażają punkt widzenia wspólnoty pojednanej przez ów kolektywny mord, jednomyśl­ nie przekonanej, że akt był legalny i sakralny, chciany przez samo bóstwo" (R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 128). Por. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 77. O tym, że za szaleństwem Heraklesa stała Hera, pisał m.in. Eurypides (Oszalały Herakles 831— -832, Tragedie, t. 2, PIW, Warszawa 1972, s. 248). R. Girard, Kozioł ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 77, 105-106, 115, 147, 160. W poglądach na naturę sacrum z Girardem zgadza się m.in. R. Schechner (Przyszłość rytuału, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2000, s. 226). R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 134. Tamże, s. 138. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 112. Tamże, s. 120. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 132. Temże, s. 25. Autor wspomina o tym wielokrotnie, m.in. na s. 40 i w t. 2, s. 139. 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 23 zachodzące w niej dobro i zło, jednocząc w sobie wszystkie sprzeczne uczucia: „Ofiary stają się monstrualne, manifestują fantastyczną siłę. Na początku sieją niezgodę, potem zaprowadzają porządek i przybierają postać przodków-założycieli albo bóstw" . Aby utrzymać spokój społeczny, stworzono religijne rytuały, oraz nakazy i zakazy, które przypisano woli bogów albo Boga . W rozumieniu Girarda sacrum i transcendencja są konsekwencją i rezultatem zbiorowej przemocy , tworem morderców, mającymi zapewnić spokój w łonie wspólnoty i nie dopuścić do jej kolejnej eskalacji . „Życie ludzkie" jest „cały czas rzą­ dzone przez sacrum, przez nie regulowane, pilnowane i zapładniane" . Jednak w przeciwieństwie do irracjonalnego sacrum Otta, sacrum Girarda jest całkowicie racjonalne . Girard silnie akcentuje kulturotwórczy charakter „pierwszego spontanicznego linczu" , mordu założycielskiego, który uległ transformacji w najłagodniejszą formę przemocy, za jaką uważa rytuał . „Od zmarłego bóstwa pochodzą nie tyl¬ ko obrzędy, ale rytuały małżeńskie, zakazy, wszelkie formy kulturowe utrwa¬ lające w ludziach człowieczeństwo" . Niezwykle silna była też wiara w kozła ofiarnego „jako źródło wszelkiej płodności" ; jego szczątki rozrzucano pod¬ czas rytuału po polu, gdyż sądzono, że przyczynią się one do zwiększenia uro¬ dzaju. Kozłami ofiarnymi stawali się przestępcy (głównie mordercy członków rodzin), ludzie chorzy, kalecy (np. zdeformowani, jednoocy, ślepi), obłąkani, a nawet przypadkowo skaleczeni; dobierano ich spośród obcych i innych: obco¬ krajowców, sierot, ludzi bardziej od innych bogatych, pięknych, inteligentnych, albo o wybujałym lub zboczonym seksualizmie, innymi słowy takich, którzy wy¬ różniali się z niezróżnicowanej masy i ujawniali zespół cech ofiarniczych . Do modelowych kozłów ofiarnych Girard zaliczył Edypa , Penteusza , Mojżesza, 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 86 99 R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 83. Niekiedy zwłoki ofiar zakopywano w fundamentach miasta, bu­ dynku, mostu itp. jako tzw. ofiary fundacyjne (C. Rowiński, Myśl René Girarda, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 310). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 27; R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 83. O rytuale jako formie bezkrwawego rozwiązania zaistniałego we wspólnocie konfliktu pisał też, niezależnie od Girarda, Burkert (Greek Religion, s. 81). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 120; R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 69. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 19. Tamże, t. 2, s. 147. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 108. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 132. Tamże, s. 130-131. Tamże, s. 130. „Do tego królestwa sacrum należą nie tylko bogowie i wszystkie istoty nadprzyrodzone, najróż­ niejsze monstra, zmarli, lecz także: przyroda jako coś obcego kulturze, kosmos, a nawet inni ludzie" (Sacrum i przemoc, t. 2, s. 146). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 131. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 29-30, 50-55. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 95-120. Tamże, s. 179-183. 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 �Jacek Sieradzan 24 100 101 Romulusa, Szczepana , Żydów in toto, a nade wszystko Jana Chrzciciela, któ­ rego nazwał „kozłem ofiarnym zakamuflowanym" i Jezusa z Golgoty, będące­ go „kozłem ofiarnym ujawnionym i objawicielskim" . Wraz z pojawieniem się kolejnego kryzysu, konieczna staje się następna ofiara: początkowo z człowieka, później ze zwierzęcia. Podczas rytuału winę przenosi się na ofiarę, ale żeby zdjąć odium mordu z zabijającego j ą ofiarnika, winę zrzuca się (w jednym z rytuałów) na nóż. 102 103 Święty Kat jako sacrum u Hyama Maccoby'ego Brytyjski historyk judaizmu i chrześcijaństwa Hyam Maccoby wprowadził z kolei postać „Świętego Kata" (ang. Sacred Executioner). Jest to „postać osoby (boga lub człowieka), która zabija inną osobę i w wyniku tego jest traktowana jako zarówno święta, jak i przeklęta. Zazwyczaj w micie taka osoba zostaje usu¬ nięta ze społeczności i skazana na długą wędrówkę. Tym niemniej jest również obdarzona szczególnymi przywilejami, w tym ochroną przed atakiem i żyje dłu¬ żej, niż wynosi przeciętna długość życia" . Do postaci Świętych Katów Maccoby zaliczył Kaina, Romulusa, bogów Seta i Lokiego, Żyda Wiecznego Tułacza , oraz — w micie chrześcijańskim — naród żydowski w ogólności, a Judasza w szczególności . Podobnie jak Girard, także Maccoby podkreślił, że mity reli¬ gijne ukrywają prawdę o rytualnej zbrodni. Zamiast tego opowiadają albo o tym, że śmierć miała przypadkowy charakter, albo że doszło do niej z powodów osobi¬ stych. I tak jak Girard, Maccoby akcentował kultorotwórczy charakter rytualnego mordu; poprzedza on bowiem powstanie narodu (np. Żydów), założenie miasta (np. Rzymu) , fundację sanktuarium i wyroczni (np. w Delfach) , uchronie¬ nie ludzi przed gniewem bogów albo zażegnanie klęski żywiołowej . Ponieważ Świętego Kata, czyli egzekutora ofiary, uznaje się za wybrańca bogów (Boga) i przypisuje specjalne, magiczne moce, dlatego gwarantuje mu się nietykalność. Naznaczony popełnioną zbrodnią, jak Kain (Rdz 4.15), zostaje wygnany ze spo­ łeczności . W odróżnieniu od Girarda, dla którego to ofiara staje się sacrum, jed104 105 106 107 108 109 110 100 R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 260-261. Tamże, s. 5-20. Tamże, s. 216. Tamże, s. 217. H. Maccoby, Sacred Executioner, s. 7. Tamże. Tamże, s. 9. Tamże, s. 8. Tamże, s. 179. Tamże, s. 8. Naznaczenie stygmatem spowodowało, według E. Goffmana, że Kain przestał być osobą nor­ malną w rozumieniu społecznym, ponieważ w wyraźny sposób zaczął odróżniać się od innych (Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity, Penguin Books, New York 1963, s. 15). Z kolei, zdaniem 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 25 noczącym w sobie wszystkie sprzeczności i przyczyniającym się do zażegnania konfliktu w łonie wspólnoty, dla Maccoby'ego sacrum jest Święty Kat, bo to on — po uznaniu go za sprawcę całego zła — przynosi wielki pożytek wspólnocie, która czuje się uniewinniona od popełnienia zbrodni i może rozpocząć życie nie­ jako ab ovo. W przypadku misteriów Dionizosa czy chrześcijaństwa za sprawą rytualnej identyfikacji z ofiarą (czyli poprzez zjedzenie ciała Boga), wyznawca czuje się zbawiony. Ma wrażenie, że zło całkowicie zniknęło z jego umysłu . Łącznikiem między koncepcjami ofiary jako sacrum u Girarda i Świętego Kata u Maccoby'ego, jest postulowana przez R. Schlesier tajemnicza postać, kryjąca się w tle tragedii greckich za jej bohaterami Klitaimestrą, Dejanirą czy Fedrą. Rzuca ona na nie cień, ponieważ z ukrycia steruje ich losami i wyznacza role w dramacie ofiarnicznym . W jej przekonaniu na „menadyczny", a więc związany z Dionizosem, model ofiarniczy wskazuje fakt zabicia przez bohatera z tragedii swojego współmałżonka lub swoich dzieci . 111 112 113 Szaleństwo jako rezultat spotkania z sacrum Odwołując się do definicji religii podanej przez Joachima Wacha, według którego istotą religii jest „doświadczenie sacrum" , w autorskim rozumieniu boskie szaleństwo jest to „specyficzne doświadczenie sacrum". Jest ono specy­ ficzne w tym sensie, że wykracza poza aprobowaną przez społeczny kontekst codzienność, ponieważ odwołuje się do przeżycia pierwotnego i niezróżnicowanego bóstwa, łączącego w sobie wszelkie przeciwności z dobrem/złem oraz sa­ crum/profanum włącznie. Dotkniętą nim osobę uznaje się za człowieka z innego świata, reprezentanta sacrum , za wyróżnionego przez ten kontakt wybrań114 115 116 R. Girarda, stygmat na czole Kaina ustanawia system zróżnicowań, zapobiegający wybuchowi przemocy (Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 126-127). H. Maccoby, Sacred Executioner, s. 186. Jego zdaniem, w przypadku chrześcijaństwa zostaje ono wtedy ponownie uzewnętrznione i wyprojektowane na postacie Szatana, Żydów, Antychrysta itp. R. Schlesier, Mixtures of Masks: Maenads as Tragic Models, w: T.A. Carpenter, C.A. Faraone (red.), Masks of Dionysus, Columbia University Press, Cornell University Press, Ithaca 1993, s. 103-114. Tamże, s. 102. Dlatego Eurypides określił Hekabę, po dokonanej przez nią zbrodni, mianem 'menady Hadesu' (Hekabe 1077); Eurypides nazwał Antygonę 'bachantką zmarłych' lub, według Schlesier, 'menadą śmierci', po tym, jak zginęli jej matka i bracia (Fenicjanki, 1489). Natomiast Medeę, która z rozmysłem zabiła swoje dzieci, teksty nie nazywają menadą. Tamże, s. 102-103. J. Wach, Socjologia religii, s. 44. Słowo „specyficzne" nawiązuje do często cytowanej definicji religii C. Geertza, w której poja­ wia się słowo uniquely (tłumaczone jako „wyjątkowe" lub „osobliwe") (Religiajako system kulturowy, w: Socjologia religii: Antologia tekstów, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 42). Do­ świadczenie sacrum jest w takim stopniu „specyficzne", w jakim doświadczenie religijne — dla ludzi z zewnątrz będące czymś pospolitym i nieistotnym — jest „osobliwie rzeczywiste". P. Kowalski, Leksykon, znaki świata: Omen, przesąd, znaczenie, PWN, Warszawa 1998, s. 540. 111 112 113 114 115 116 �Jacek Sieradzan 26 117 ca bogów lub Boga . Jego głupotę niekiedy uważa się za mądrość nie z tego świata . „Boskie szaleństwo" jest w praktyce trudne do odróżnienia od zwykłego szaleństwa oraz od świętości nie noszącej znamion szaleństwa. Jednak w opinii autora różnica między zwykłym a „świętym" szaleństwem jest łatwa do wytycze­ nia. Są nią zachowania nietolerancyjne. Brak tolerancji w poglądach i słowach niebezpiecznie prowadzi do granicy, poza którą są już tylko przemoc i szaleń­ stwo. Natomiast „szalona" mądrość, przekraczając ograniczenia nałożone przez rytuały socjalizujące danej kultury, transcenduje tym samym podziały istniejące pomiędzy językami, rasami, narodami czy religiami i odwołuje się do wspól¬ nych, szamańskich źródeł religii. „Szaleni" mistycy, choć często zachowują się w sposób ekscentryczny, nigdy nie zalecają przemocy jako metody rozwiązywa¬ nia konfliktów międzyludzkich. Ich „szaleństwa" są grą i metaforą autentyczne­ go szaleństwa świata, w którym przemoc stanowi nieodłączny element. Różnica między inicjowanym w jakąś tradycję plemienną a „boskim szaleńcem" czy eks¬ centrycznym mistrzem cz'an albo tantry polega na tym, że ci drudzy nieustannie żyją w sacrofanum, świecie niezróżnicowanym, będącym stanem permanentnej liminalności, ponieważ przekroczyli „próg między idiotyzmem a świętością" . Ich życie to realizacja ideału „szalonej" mądrości jako odpowiedzi na nietrwałość kondycji ludzkiej, podkreślającej iluzoryczny charakter wszystkich podziałów społecznych wobec jedynej pewnej perspektywy człowieka, jaką jest śmierć. 118 119 Przed Burkertem i Girardem także Durkheim i Freud, dwaj inni klasycy no¬ woczesnego podejścia do religii, akcentowali związki zachodzące między religią a szaleństwem. Durkheim wywodził genezę religii ze zbiorowej ekscytacji , oraz „patologicznej nerwowości" . Pisał, że świętości najpełniej doświadcza¬ no w stanie szaleństwa i zbiorowego entuzjazmu: „Sacrum jest w najwyższym stopniu zaraźliwe" , zaś „religia to (...) efekt pewnego szaleństwa", rezultat „psychicznej egzaltacji", lecz „szaleństwo to (...) jest w pełni uzasadnione. Skła­ dające się nań wizje to nie czyste złudzenia (...). Te wizje mają swe odpowiedniki w rzeczywistości" . Nieco później fakt zbiorowej ekstazy społeczeństw i grup społecznych P.L. Berger przypisał sytuacjom kryzysowym . 120 121 122 123 124 125 Z kolei Freud postawił znak równości pomiędzy religią a chorobą psychiczną. W artykule Czynności natrętne a praktyki religijne (1907) określił religię mia117 R. Stark, W.S. Bainbridge, Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2000, s. 206. P. Kowalski, Leksykon, znaki świata, s. 540. G. Feuerstein, HolyMadness: The Shock Tactics and Radical Teachings of Crazy-WiseAdepts, Holy Fools, andRascal Gurus, Arkana Books, London 1992, s. 6. E. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 208-212. Tamże, s. 218. Tamże, s. 211. Tamże, s. 214. Tamże, s. 218, podkr. E.D. P.L. Berger, Święty baldachim: Elementy socjologicznej teorii religii, Zakład Wydawniczy „No­ mos", Kraków 1997, s. 79-80. 118 119 120 121 122 123 124 125 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? Bruegel, Szalona Greta (fragment), 15... 2 7 �Jacek Sieradzan 28 126 nem 'zbiorowej nerwicy' . W pracy Przyszłość pewnego złudzenia (1927) nazwał j ą „wspólną wszystkim ludziom nerwicą natręctw" , a w eseju Kultura jako źród­ ło cierpień (1930) utożsamił j ą z 'masowym obłędem' . Dogmaty religijne uznał za 'neurotyczne relikty' . W jego przekonaniu: „Religia wywiera wpływ na tę grę wyboru i przystosowania w ten sposób, że wszystkim narzuca tę samą drogę do zdobycia szczęścia i ochrony przed cierpieniem. Jej technika polega na tym, że obniża wartość życia i obłędnie zniekształca obraz realnego świata — przesłanką do tego jest zastraszenie inteligencji. Za tę cenę — za cenę potężnego utrwalenia infantylizmu psychicznego i popadnięcia w masowe szaleństwo — udaje się reli¬ gii oszczędzić wielu ludziom przeżywania indywidualnej nerwicy" . Podobnie jak Freud, Burkert konstatuje: „Chociaż religijną obsesję można na­ zwać formą paranoi, daje ona [ludziom religijnym — J.S.] szansę przetrwania w skrajnych i beznadziejnych sytuacjach" . Z kolei Girard stwierdził: „Nasza kultura jest (... ) dosłownie schizofreniczna w swojej odmowie rozciągnięcia na całą klasyczną mitologię tej interpretacyjnej procedury, której zastosowanie by¬ łoby tu całkiem na miejscu. Staramy się chronić mit zachodniego humanizmu, wymyślony przez Rousseau mit o naturalnej, prymitywnej dobroci człowieka" . Nazwanie przez Girarda kultury „schizofreniczną" nie jest czczym wymysłem: hominizacja (jako utrata dwóch chromosomów w genie) wiązała się bowiem prawdopodobnie z doświadczeniem szaleństwa, które odtąd jest powielane w cyklu pokoleń . Mitologia kozła ofiarnego znajduje odzwierciedlenie w sta¬ rożytnej koncepcji niezróżnicowanego bóstwa jako przejawu niezróżnicowanego sacrum. Później w łonie samego bóstwa teolodzy dokonali podziału na dobrego Boga i złego Demona, na tego ostatniego zrzucając odpowiedzialność za zło. Szaleństwo i sacrum tworzą wraz z przemocą nierozdzielną triadę. Obłęd prowadzi do przemocy, ona do zbrodni, ta zaś stwarza sacrum. Przeżywanie sa¬ crum wiąże z sobą szaleństwo i przemoc. Girardowi „bachanalia jawią się jako czyste szaleństwo, orgia przemocy" . Jednak doświadczenie „boskiego szaleń¬ stwa" było też udziałem uczestników starożytnych Saturnaliów, średniowiecz¬ nych świąt głupców, renesansowego karnawału, oraz ekstatyczno-transowych 127 128 129 130 131 132 133 134 126 S. Freud, Czynności natrętne a praktyki religijne, w: tenże, Charakter a erotyka, Wydawnictwo KR, Warszawa 1996, s. 14. S. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, w: tenże, Kultura jako źródło cierpień, Wydawnictwo KR, Warszawa 1995, s. 139. S. Freud, Kultura jako źródło cierpień, w: tenże, Kulturajako źródło cierpień, s. 27. S. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, s. 141. S. Freud, Kulturajako źródło cierpień, s. 31, podkr. J.S. W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 16. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 299. Z poglądem o schizofrenicznym charakterze kultury zachodniej zgadza się też Luc de Heusch (Ewangelia według św. Girarda, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 320). Zob. J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, s. 181-183. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 189. Ideę triady szaleństwo-sacrum-przemoc wzmiankuje też w t. 2, na s. 171. 127 128 129 130 131 132 133 134 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 29 religii plemiennych (jak wudu, candomblé, santería). Doświadczali go kapłani Ba'ala, prorocy żydowscy, mesjasze i chasydzi, greccy korybanci i kureci, wy­ znawcy Magna Mater, oraz szamani, asceci, mistycy, ekstatycy i entuzjaści reli­ gijni wszystkich czasów i tradycji duchowych, bizantyjscy saloici, oraz rosyjscy jurodiwi, kotnicy, klikusze, chłyści i strannicy, chrześcijańscy biczownicy, kamisardzi, metodyści, anabaptyści, konwulsjoniści, kwakrzy, ranterzy, tarantyści, szakerzy, północnoeuropejscy kaznodzieje transowi, hinduscy sadhu, aghori, awadhuci, kapalikowie, paśupatowie, śaiwa-siddhantowie, wisznuici, krisznaici, alwarowie, baulowie, kartabhadżowie, ekscentryczni mistrzowie cz'an, dzen, son i tantry, oraz muzułmańscy derwisze, fakirzy, madżzubowie, rind, diwane, malamati i mastowie . Tym, co wiąże szaleństwo z sacrum, jest też charyzmatyczna postać święte­ go. O względności pojęć świętości i szaleństwa świadczy choćby to, że składanie ofiar bogom (świętość dla Greków i Rzymian), chrześcijański Kodeks Teodozjusza (XVI 10.2) uznał za „szaleństwo" (insania) . Z drugiej strony, dla niektórych przedstawicieli religii greckiej i rzymskiej chrześcijaństwo było nie czym innym, jak właśnie szaleństwem . Kłopoty z odróżnieniem świętego od szaleńca ma nie tylko tradycja ludowa , ale także psychiatrzy, etnografowie i filozofowie. Zdaniem Lwa Szestowa: „święci to wielcy szaleńcy, świętość to wielkie szaleń­ stwo" . Współcześnie, z jednej strony, wskazuje się na trudności w odróżnieniu świętości od obłędu, czego przejawem może być np. powinowactwo zachodzące między sacrum a autyzmem . Z drugiej strony, podkreśla się związki zacho¬ dzące między zdrowiem i świętością. Wskazuje na to już wspólne pochodzenie angielskich słów heal („leczyć"), whole („pełnia", „cały") i holy („święty"). Wy135 136 137 138 139 140 135 Wszystkich dokładnie omawiam w swojej książce Szaleństwo w religiach świata. C. Pharr (tł.), The Theodosian Code and Novels and the Sirmondian Constitutions, Princeton University Press, Princeton 1952, s. 472. Zob. J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, s. 301-309. W Turcji różnica między świętym (veli) a obłąkanym (deli) jest trudna do ustalenia. Powiedzenie głosi: „Niektórzy mówią, że jest deli, inni, że jest veli". O.M. Ozturk, Folk Treatment of Mental Illness in Turkey, w: A. Kiev (red.), Magic, Faith and Healing: Studies in Primitive Psychiatry Today, Free Press, New York 1964, s. 349. L. Szestow, Sola fide — Tylko przez wiarę, PWN, Warszawa 1995, s. 11. Autyzm do schizofrenii zaliczył J. Silverman. Shamans and Acute Schizophrenia, „American An¬ thropologist", 69 (1967), s. 22. Pod pojęciem autyzmu zazwyczaj rozumie się niemożność nawiązania kon¬ taktu z ludźmi, powstałą wskutek ekstremizmu i obcości treści myślowych, co prowadzi do samotności intelektualnej (J. Sowa, Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii, PWN, Warszawa 1984, s. 273-275). Niezwykłą urodę, nadzwyczajne zdolności, umiejętność przeżycia w ekstremalnych wa¬ runkach, przeplatanie się okresów oderwania i milczenia z niezwykłą żywotnością i gadatliwością, które niegdyś uważano za cechy wybrania przez bogów i obecności sacrum w człowieku, obecnie uznaje się za przejaw autyzmu (A. Pankalla, Psychologia mitu: Kultury tradycyjne a współczesność, Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, Warszawa 2000, s. 118-122). Z kolei S. Larsen zaznaczył różnice między egoistyczną, indywidualną i, w pewnym sensie, autystyczną wyobraźnią zwykłego człowieka, a odzwier¬ ciedlającą wspólną, archetypową geografię i mitologię plemienia — wyobraźnią szamana (The Shaman 's Doorway: Opening Imagination to Power and Myth, Station Hill Press, Barrytown 1988, s. 79-80). 136 137 138 139 140 �Jacek Sieradzan 30 141 leczenie w tym kontekście oznacza „stanie się całością" (to make whole) , czyli, w kategoriach chrześcijańskich, stanie się świętym, a w rozumieniu buddyjskim stanie się buddą. Paradoks sacrum polega na tym, że ono nikogo nie pozostawia obojętnym. Już u Homera bogowie wpędzają w szaleństwo mądrych, a obłąkanych czynią mądrymi . Według Platona, ludzie są tylko zabawkami w rękach bogów . Bo¬ gowie niszczą kogo chcą, zsyłając szaleństwo na tego, kogo chcą zgubić. Jednak człowiek religijny traktuje je jak błogosławieństwo, dostrzegając w tym znak widomej obecności bóstwa. Dotyczy to zarówno ludzi żyjących życiem świe¬ ckim, czyli poza sacrum, jak ich przeciwieństwa, ludzi religijnych, którzy patrzą na innych jak na istoty niepełnowartościowe, animalne, a więc nie-ludzi, czyli potencjalne ofiary, które można bezkarnie zabić. Poszukując źródeł szaleństwa u starożytnych Greków, Ruth Padel nazwała ich świat wyobrażeń „teatrem szalo­ nych bogów" . Z jednej strony, szaleństwo wypacza percepcję rzeczywistości: dobro jawi się jako zło , a osoby najbliższe jako śmiertelni wrogowie . Znie¬ kształceniu ulega też widzenie świata . Według Padel: „Szaleństwo przesuwa: społecznie, geograficznie, wewnętrznie" . Z drugiej strony, otwiera ono czło¬ wieka na wymiar, którego dotychczas nie postrzegał: „Szaleniec może na pewien czas postrzegać, wyraźniej niż zazwyczaj, świat nawiedzany przez boga (...). Ore¬ stes i Kasandra w swoim szaleństwie widzą Erynie, ponieważ one rzeczywiście istnieją" . Przyczyna, dla których bóg wpędza człowieka w szaleństwo, może nie być znana, ani oczywista . Szaleństwo było karą nakładaną przez bogów na tych, których, dla jakichś powodów, chcieli ukarać. Ponieważ przeznaczenia nie sposób było uniknąć, dlatego jedyne, co pozostawało człowiekowi, to znieść go bez trwogi. „Próbuj po męsku znieść szaleństwa Losu", radził Menander . „Niszczycielskie emocje są zsyłane przez bogów, ucieleśniane przez nich. Czło¬ wiek musi je zwalczyć. Jednak, ostatecznie, walka z bogami jest niemożliwa. Teomachia jest zarazem zgubna i błędna. Istnieją sprzeczne imperatywy. Musi 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 141 M . Winkelman, Altered States of Consciousness and Religious Behaviour, w: S.D. Glazier (red.), Anthropology of Religion: A Handbook, Greenwood Press, Westport 1997, s. 421. Homer, Odyseja XXIII 12-14, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. 415. Platon, Prawa 803C, PWN, Warszawa 1960, s. 300. R. Padel, Whom Gods Destroy: Elements of Greek and Tragic Madness, Princeton University Press, Princeton 1995, s. 8. U Sofoklesa: „Mienią dobrymi ci nieprawe czyny, którym Bóg zmieszał rozumy!" (Antygona 621-623, Tragedie, PIW, Warszawa 1969, s. 126). R. Padel, Whom Gods Destroy, s. 75. Por. np. Eurypides, Orestes 264-265 (Tragedie, t. 2, s. 394) i Oszalały Herakles 970-971 (tamże, s. 253). Por. np. dwa słońca, które widzi Penteusz u Eurypidesa (Bachantki 918, w: Tragedie, t. 3, PIW, Warszawa, s. 458). R. Padel, Whom Gods Destroy, s. 117. Tamże, s. 96, podkr. autorki. Tamże, s. 159. Menander, Wybór komedii i fragmentów, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1982, s. 279, fragm. 632. 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 31 się walczyć z własnymi najgłębszymi uczuciami, a jednak nie możesz, nie wolno ci tego uczynić. Jeśli mimo wszystko się na to zdecydujesz, skończy się to nieszczꜬ ciem. A jeśli tego nie uczynisz, oni i tak cię zniszczą", konkluduje Padel . 152 Sacrofanum współczesności: nothing sacred, czyli „wszystko jest święte" 153 Akceptacja sacrum była dla E. Durkheima i N . Söderbloma wystarczającą cechą dystynktywną religii. Według Durkheima granica między sacrum aprofanum była granicą między duchem i materią, brakiem egoizmu i egoizmem , oraz ciałem i duszą . Za Durkheimem Söderblom zauważył, że „świętość (...) jest nawet bardziej istotnym pojęciem od pojęcia Boga. Prawdziwa religia może istnieć bez określonej koncepcji boskości, natomiast nie ma prawdziwej religii bez odróżnienia sacrum od profanum . W tym znaczeniu sacrum i profanum są dwoma odrębnymi od siebie światami . Profanum staje się swego rodzaju antisacrum. O ile sacrum jest „święte, czyste, przyjazne, bezpieczne, pozytywne i dobre", to antisacrum jest „demoniczne, nieczyste, wrogie, niebezpieczne, ne¬ gatywne, złe" . 154 155 156 155 158 159 Na tej, dziś już nieco anachronicznej płaszczyźnie, podkreślającej całkowitą odrębność obu pojęć, sytuują się też rozważania L. Kołakowskiego. Według nie¬ go w świecie współczesnym istnieje tendencja do zaniku fundamentalnych różnic i rozmywania się przeciwieństw , która nie ominęła też chrześcijaństwa: „Zdjęte strachem przed perspektywą zepchnięcia do pozycji sekty, chrześcijaństwo zdaje 160 152 R. Padel, Whom GodsDestroy, s. 218. É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 32. W związku z tym uznał on buddyzm za religię. Tamże, s. 305. Tamże, s. 253. Tamże, s. 175, N . Sôderblom, Holiness, s. 731. W ostatnich latach podważono zasadność ustaleń szkoły Durkheima. N. Luhmann podał listę dziewięciu tekstów, opublikowanych w latach 1960-1974, które kwestionują tezę Durkheima o integrującej funkcji religii (Funkcja religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 13, przyp. 3). Zdaniem J. Skorupskiego: „Durkheimowskie poglądy są kombinacją pozytywizmu i antropocentrycznej koncepcji religii implicite uformowanej na podstawie charakterystyki zachodniego chrześcijaństwa". Symbol andTheory: A PhilosophicalStudy Théories of Religion in SocialAnthropology, Cambridge University Press, London 1976, cyt. w: J.-P. Olivier de Sardun, Okultyzm i etnograficzne „ja" (Magia, czyli uegzotyczniona nadzwyczajność od Durkheima po antropologię postmodernistyczną), za M. Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 264. Z kolei J.-P. Olivier de Sardun podkreślił, że „Durkheim stale przypisywał 'tubylcom' wyobrażenia (o świecie, o rzeczach świętych, religii, naturze itd.), które stanowiły po prostu projekcję jego własnych przesądzeń i nie posiadały podstaw empirycznych" (tamże). A. Piette zauważył, że choć jednym z „podstawowych elementów religii" jest lansowana przez Durkheima opozycja sacrumlprofa­ num, to jednak ma ona zastosowanie głównie do chrześcijaństwa (Les religions séculières, 1993, cyt. w: D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 78). É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 33-35. M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 83. L. Kołakowski, Odwet sacrum w kulturze świeckiej (1973), w: tenże, Cywilizacja na ławie oskar­ żonych, Res Publica, Warszawa 1990, s. 148-149. 153 154 155 156 157 158 159 160 �Jacek Sieradzan 32 się podejmować ryzykowny wysiłek mimikry — reakcji z pozoru defensywnej, a w rzeczywistości samoniszczycielskiej — by się nie dać pożreć wrogom; zdaje się przybierać barwy otoczenia w nadziei, że się w ten sposób ocali; naprawdę zaś traci w ten sposób tożsamość własną, która wspiera się na odróżnieniu sa¬ crum i profanum i na wyznaniu możliwego, a często nieuchronnego między nimi konfliktu" . Jest przekonany, że zachowanie ciągłości i przetrwanie kultury za­ leżą od żywotności sacrum, które w sposób wyraźny pozostaje oddzielone od profanum: „Powiedzieć, że wszystko jest sakralne, to tyle, co powiedzieć, że nic nie jest sakralne" . Jego zdaniem siła sacrum w kulturze zachodniej polegała w przeszłości na naznaczeniu nim wszystkich dziedzin życia: narodzin i śmierci, małżeństwa, wojny, pracy, sztuki, zbrodni i kary . Usunięcie elementu sacrum z kultury oznacza dla niego negację sensu zarówno jej samej, jak i człowieka, prowadzi do szaleństwa, rozpaczy i wybuchu przemocy . Kołakowski oparł się tutaj na słowach klasyka kapitalistycznej kultury mieszczańskiej D. Bella, który ostrzegał, że „jeśli te dwa obszary [sacrum i profanum — J.S.] nie są od siebie oddzielone, a sacrum ulega zniszczeniu, wówczas pozostają nam nasze żądze i interesy niszczące sferę moralności, w której żyje ludzkość" . 161 162 163 164 165 Tutaj za Eliadem warto przypomnieć, że słowo sacrum nie musi wiązać się z potocznie rozumianą religijnością, ani z boskością: „Sacrum nie implikuje wia¬ ry w Boga, w bogów, czy w duchy. Sacrum to (...), doświadczenie tego, co re¬ alne, doświadczenie źródła świadomości istnienia w świecie" . Według niego „prawdziwym problemem (...) jest odszyfrowanie obecności sacrum w zdesakralizowanym świecie" . Może ono więc oznaczać 'świeckie sacrum' Grotowskie­ go, o którym wspomniał Victor Turner . Ponieważ człowiek współczesny żyje w sacrofanum, sakralizacja i sekularyzacja wzajemnie się przenikają, stanowiąc dwa aspekty jednej rzeczywistości. Zdaniem Bouillarda: „sacrum jest elementem profanum" . Życie i świat mają charakter dynamiczny, a nie statyczny, dlatego również cechą sacrum jest nieustanna wędrówka jego elementów składowych: 166 166 168 169 161 Tamże, s. 145-146. Tamże, s. 144. Tamże, s. 146-147. Średniowieczne chrześcijaństwo miało więc charakter totalny. Kołakowski, przeciwnik wszelkich współczesnych totalizmów, ukazuje się jako jego zwolennik: „Porządek sakralny (...) utwierdzał i stabilizował (...) strukturę społeczeństwa (...) a więc z konieczności także jego niespra­ wiedliwości, jego przywileje, jego utrwalone narzędzia opresji" (tamże, s. 147). Tamże, s. 151-153. Z krytyką Kołakowskiego nie zgadza się R. Rorty. Jego zdaniem Kołakowski wprawdzie pisze, że utrata religijnych korzeni kultury europejskiej prowadzi do destrukcji wartości, „ale nie pokazuje tego" (Filozofia pasożytuje na wyobraźni poetyckiej: Rozmowa z Richardem Rortym, w: B. Wildstein, Profile wieku, Politeja, Warszawa 2000, s. 155). D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 207. M . Eliade, Próba labiryntu: Rozmowy z Claude-Henri Roquetem, Sen, Warszawa 1992, s. 166. Tamże, s. 149. V. Turner, Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, „Dialog", 1988, nr 9, s. 111. H. Bouillard, Le catégorie de sacré dans la science des religions, Paris 1974, cyt. w: Buchowski, Magia i rytuał, s. 81. 162 163 164 165 166 167 168 169 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 33 „Niektóre przedmioty, wcześniej święte, dostają się do sfery profanum, nato­ miast rzeczy wcześniej świeckie zostają uświęcone" . Grzegorz Kubiński mówi 0 „odwróconej sakralizacji", stwierdza, że „sacrum nie istnieje już obiektywnie", ponieważ człowiek zaczął sakralizować i nadawać moc swoim własnym wytwo­ rom . Już Durkheim zauważył, że „sakralność jest w pewnym stopniu przej­ ściowa" , ponieważ jej korzenie tkwią w emocjonalizmie . W starożytności 1 średniowieczu ludzie wyrywali sobie z rąk relikwie ; współcześnie za repozy­ torium mana i nosicieli sacrum uważa się towary konsumpcyjne . Zwykli ludzie wyniesieni na szczyty przez wydarzenia historyczne stają się elementem sacrum, zaś gwałtowne wydarzenia (takie jak rewolucje) sprowadzają symbole religijne do poziomu profanum. Źródło tego tkwi w sakralności władzy i państwa, ale tak­ że narodu . Skoro — jak głosi W. Pawluczuk — sacrum, transcendencji i religii doświadcza się w codzienności , oznacza to, że „sacrum może manifestować się wszędzie i w każdym" . Karkowskie sacrum może się ujawnić „za okienkami Kas, w labiryntach Biur, w Zakazach i miejscach, gdzie wstęp jest wzbroniony (...). Wierzymy, że te elementy naszego środowiska są przejrzyste: one jednak są matowe, ich Materią jest Sacrum" . 170 171 172 173 174 175 176 177 178 119 Zdaniem Petera Bergera, przeciwstawieniem sacrum nie jest profanum, lecz chaos. Człowiek utrzymuje związki z religią i jej świętym kosmosem dlatego, iż przeraża go widmo pochłonięcia przez chaos , tożsame z popadnięciem 180 170 J. Audinet, Religia, miejsce pojawienia się odmienności, w: F. Lenoir, Y. Tardan-Masquelier (red.), Encyklopedia religii świata, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2002, t. 2, s. 2055. G. Kubiński, Nadprzyrodzone, w: E. Przybył (red.), Nadprzyrodzone, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, s. 41. É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 306. „Sakralność (...) to w rzeczywistości szczególny rodzaj emocji" (tamże, s. 311). Wierzyli bowiem — jak pisał św. Grzegorz z Nazjanzu — że w ciele męczennika, nawet po jego śmierci, znajduje się cudowna moc, „siła świętości", która może przejść na innych (J. Keller, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne w chrześcijaństwie, w: Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Iskry, Warsza­ wa 1978, s. 412). Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 285. Podczas wyprzedaży ogłoszonej przez sieć sklepów „Media-Markt" 9 I 2004 roku w kilku pol­ skich miastach ludzie wyrywali sobie z rąk towary i demolowali wyposażenie sklepów. Dochodziło też do grabieży. Aby zaprowadzić porządek, wezwano policję. To samo zjawisko, nazwane (w „Panoramie" w TVP 2 o 16.00) „istnym szaleństwem", powtórzyło się 30 III 2004 roku w jednym z nowo otwartych w Warszawie hipermarketów. Tym razem obyło się bez rannych. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 205-206. W. Pawluczuk, Sposób bycia jako rodzaj wiary, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1990, s. 121. Por. J. Sieradzan, Mistyka w twórczości WłodzimierzaPawluczuka, w: I. Borowik, H. Hoffmann (red.), Światopogląd: między transcendencją a codziennością, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, s. 71-78. H. Romanowska—Łakomy, Fenomenologia ludzkiej świętości: O sakralnych możliwościach człowie­ ka, Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, Warszawa 2003, s. 152. A. Moles, E. Rohmer, Labyrinthes du vécu. L'espace: matière d'actions, Méridiens, Paris 1982, s. 32, cyt. w: J.J. Pawlik, Sacrum ponowoczesności, w: Z. Kunicki (red.), Czy sacrum jest jeszcze święte? (Przedmiot — interpretacje — deformacje), Wydawnictwo Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum", Olsztyn 2000, s. 81. P.L. Berger, Święty baldachim, s. 58-59. 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 �Jacek Sieradzan 34 181 w szaleństwo . Jednak zdaniem Jamesa Joyce'a nie żyjemy już w kosmosie, ale w „chaosmosie" . Niklas Luhmann pisze o sacrum jako „rezultacie procesu szyfrowania, dzięki któremu to, co nieokreślone, zostaje przekształcone w to, co określone, bądź w to, co określane" . Współprzeżywanie tego systemu szyfrów, nie będących symbolami, znakami, alegoriami ani pojęciami — to religia . D. Hervieu-Leger nazywa sacrum „nowoczesnym", „rozproszonym", „nie­ formalnym" , albo — za V. Turnerem — 'świeckim' . Jej zdaniem sacrum, niegdyś monopolizowane przez religie, które nazywa historycznymi , wykro­ czyło nawet poza nowe ruchy religijne i obecnie „odsyła do specyficznej rze¬ czywistości, nie wyczerpującej się w żadnej ze społecznych form, jakie mogła przybrać" . Jak się wydaje, religia jest dla niej nieodłącznie związana z insty¬ tucją przy jej braku zaś mówi wyłącznie o sacrum . Jej sprzeciw budzi to, że sacrum stało się łatwe do nabycia. Jest teraz jednym z wielu towarów dostępnych w magazynie symboli kultury, ponieważ „nie wymaga (...) pośrednictwa żadnej instytucji, religijnej czy publicznej" . Dlatego oddziela ona sacrum od religii, a sakralność od religijności . Czyni to poprzez odwołanie się do poglądów R. Fenna, który podkreślił, że sprawa definicji pojęć religii i sacrum jest kon­ sekwencją walki o legitymizację struktur władzy . Autorka, która niechętnie uznała zasadność rozważań L. Voye, podsumowanych stwierdzeniem, „iż sac­ rum nie łączy się z definicjami, jakie podają religie historyczne, a szczególnie katolicyzm" , tym niemniej stwierdziła, że „doświadczenie sacrum może pod pewnymi warunkami świadczyć nie tyle o 'powrocie' , ile o końcu religii", po¬ nieważ „sacrum i religia odsyłają do dwóch różnych typów doświadczenia" . 182 183 184 185 186 187 188 1189 190 191 192 193 194 195 181 Tamże, s. 73. J. Joyce, Finnegans Wake, Faber & Faber, London 1939, s. 118. N . Luhmann, Funkcja religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 35. Tamże, s. 35-36. D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 73. Tamże, s. 79. Religie historyczne wiążą się z przynależnością do określonej „linii wyznaniowej" (tamże, s. 119), co, w jej przekonaniu, oznacza wierność wierze ojców (s. 118). Tylko te religie uznaje za reli­ gie sensu stricto, ponieważ jedynie one są związane z pamięcią (s. 66). Na temat judaizmu jako religii historycznej zob. np. P.L. Berger, Święty baldachim, s. 163-164. D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 74. Tamże, s. 96. Powołała się m.in. na poglądy P. Bourdieu, dla którego granica między sacrum a profanum przebiega między klerem a laikami (Genèse et structure du champ religieux, 1971, cyt. za D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 155). Tamże, s. 61. Tamże, s. 75. R. Fenn, Toward a Theory of Secularization, cyt. w: D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 75. L. Voyé, L'Incontournable Facteur religieux, ou du sacré originaire, 1991, cyt. tamże, s. 76. Według Daniela Bella (1977) powrót sacrum przejawia się na trzech płaszczyznach: religii mo¬ ralizatorskiej typu fundamentalistycznego, religii jako uświadomienia sobie transcendencji, oraz religij¬ ności mityczno-mistycznej (Powrót sacrum, „Aneks", 1983, nr 29130, s. 63-65; przedruk w: „Znak", nr 346, wrzesień 1983, s. 1387-1389). Zdaniem Krzysztofa Dorosza o powrocie sacrum świadczy „Trwa¬ łość świeckich mitologii" (Ziemia jałowa i poszukiwanie Graala, „Aneks", 1983, nr 29130, s. 130). D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 93. 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 35 Sacrum zaś można przeżywać na sposób świecki, co ma miejsce zawsze wtedy, kiedy „wiąże się z doświadczeniem przewyższającej istoty/mocy" . Jak pisze: „w nowoczesnych społeczeństwach indywidualne i zbiorowe doświadczenie, określane jako 'doświadczenie sacrum', może powstawać poza wszelką 'religią'. Można by — w zamian — rozwinąć myśl, zgodnie z którą ta 'autonomizacja' doświadczenia sacrum w stosunku do sfery religii stała się możliwa jedynie dla¬ tego, że religie historyczne — włączone na Zachodzie w proces rozwoju racjona­ lizacji — same stopniowo odłączyły się od 'świętych kosmizacji', z którymi reli¬ gia utożsamiała się we wszechświecie tradycyjnym" . Z kolei Luc Ferry uważa, że postęp naukowy nie tyle unicestwił, ile wzmocnił poczucie sacrum: „Świętość została przemieszczona do wnętrza człowieka, niejako wcielona w jednostkę ludzką" . J. Krasnowolski uznał nawet, że „tylko ona (= nauka) może zapełnić przestrzeń opuszczoną przez sacrum i mit", chociaż, jak sam zauważył, na prze¬ szkodzie temu staje jej ekskluzywizm i ezoteryzm . Mając powyższe na względzie, nic nie stoi na przeszkodzie, by współcześnie Bóg (bądź inny przedstawiciel sacrum), który kiedyś pojawiał się w naturze — błysku piorunów, na szczycie góry, na pustyni, w jaskini, w lesie, w palącym się krzewie itp. — teraz objawił się np. w telewizji i powołał widza na założyciela nowej religii . O wiążących się z tym niebezpieczeństwach pisał — powołując się na analizę N . Postmana — M . Mrozowski: „Telewizyjny obraz desakralizuje bowiem przestrzeń i aktorów religijnej ceremonii, przekształcając j ą w wido¬ wisko rozrywkowe". W telewizji „aktorem pierwszoplanowym jest Kapłan (per¬ sona), aktorem drugoplanowym jest klaszczący, skandujący i śpiewający tłum (chór), a Bóg jest dopiero aktorem trzecioplanowym, o ile w ogóle jest jeszcze dla Niego miejsce w tym spektaklu. Dominacja obrazu nad słowem sprawia, że widowiskowość zabija tu wszelką transcendentność, a ekscytacja wyklucza medytację" . ' 196 197 198 199 200 201 202 203 196 Tamże, s. 149. Tamże, s. 151. L. Ferry, Człowiek-Bóg czyli o sensie życia, PIW, Warszawa 1998, s. 123. J. Krasnowolski, Sport współczesny a proces desakralizacji, w: Z. Krawczyk (red.), Sport w społeczeństwie współczesnym, PWN, Warszawa 1973, s. 93. Zdaniem W. Burkerta: „boga nie można skonstruować w celu wypełnienia luki; musi się go poznać, on musi się objawić" (GreekReligion, s. 218). To samo dotyczy rytuału: „Rytuału nie można wytworzyć w sposób sztuczny; tym bardziej dotyczy to jego transcendentalnej orientacji, której dłużej nie spowijają przesądy i tajemnice" (HomoNecans, s. 297). Sztucznie nie da się wykreować także prze­ konania o istnieniu pokolenia, co pokazały nieudane próby stworzenia dla celów merkantylnych „gene¬ ration X " czy 'pokolenia frugowców' (B. Fatyga, Dzicy z naszej ulicy: Antropologia kultury młodzieżo­ wej, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1999, s. 130). Jak np. w amerykańskiej komedii „Pogoń za milionami", kilkakrotnie emitowanej w listopadzie 2003 w TV „Puls" i w październiku 2004 w TV4. W filmie Bóg wygląda jak model reklamujący nową rakietę tenisową. Pojawia się w stroju do gry w tenisa i mówi do telewidza, swego proroka: „Objawie­ nia w płonącym krzewie wyszły z mody. Muszę walczyć o oglądalność". Por. N . Postman, Zabawić się na śmierć: Dyskurs publiczny w epoce show-businessu, Warszaw­ skie Wydawnictwo Literackie „Muza SA", Warszawa 2002, s. 170-176. M . Mrozowski, Wstęp do wydania polskiego, w: N. Postman, Zabawić się na śmierć, s. 13-14. 197 198 199 200 201 202 203 �Jacek Sieradzan 36 W związku ze zmianami, jakie zaszły w ostatnich latach w ludzkiej świa­ domości, rozmaici badacze odnajdują sacrum: w laickich rytuałach maso­ wych, takich jak religie polityczne (od kultu Rozumu rewolucji francuskiej do wzbudzających entuzjazm mas „religiach" nazizmu i stalinizmu), w sporcie , w reklamie, w fotografii, w zjawisku UFO, w telewizyjnych serialach i operach mydlanych, w filmie, w helisie DNA, w ćwiczeniach cielesnych (bodybuildingu aerobiku), w rock'and'rollu, w tańcu dyskotekowym, w rave-parties, w in¬ ternetowej cyberprzestrzeni, w fabularnych grach komputerowych, w striptizie, ogólnie: w technologii i we współczesnym świecie zachodnim, a zwłaszcza w sieciach handlowych. Sacrum nieustannie zmienia swoje oblicze, gdyż — jak wszystko w świecie — jest nietrwałe. 204 205 Jacek Sieradzan SACRUM AND PROFANUM OR SACROFANUM? CHANGES IN THE UNDERSTANDING OF SACRUM IN THE MODERN WORLD (Summary) The article analyses the problems of sacrum as discussed by a few modern scholars — Walter Burkert, René Girard and Hyam Maccoby, who link the reflection on religions (mainly Old Greek, Judaism and Christianity) to the data from anthropological and ethological studies. The text also relates on the discussion of the interrelation between sacrum and profanum as analysed by classical scholars, and promotes the concept of sacrofanum, which is the modern reference to the questions discussed in the article. When looking for the sources of the concept of sacrum the author makes references to the study on primacy. The text also touches upon the relations between the experience of sacrum and madness. In the modern world the border between sacrum and profanum is liminal, while man lives in sacrofanum where everything is (or can be) a sacral element. 204 W tym miejscu pomijam źródła, które uwzględnię w osobnym artykule na ten temat. Por. J. Sieradzan, Sport między sacrum a szaleństwem, w: Z. Dziubiński (red.), Edukacja poprzez sport, Salezjańska Organizacja Sportowa, Warszawa 2004, s. 112-142. 205 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46ec14d19bb321712e720f3163cceefa.pdf 3c8031754f891be22135c0d749255d69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource magia religia - teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4834 Title A name given to the resource O względności pojęć "'magii" i religii" / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.13-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sieradzan, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 I. STUDIA I MATERIAŁY JACEK SIERADZAN Uniwersytet Białostocki O WZGLĘDNOŚCI POJĘĆ „MAGII” I „RELIGII” Poniższy artykuł stanowi pierwszą na gruncie polskim próbę całościowe­ go przeglądu dyskusji nad wzajemnymi związkami łączącymi religię i ma­ gię1, jaka od ponad 130 lat toczy się w literaturze etnograficznej, a od około 30 lat również na gruncie historii religii w starożytności2 i w czasach elżbietańskich3. Autor przestudiował niemal wszystkie prace, jakie pojawiły się na ten temat w języku polskim i wiele w angielskim. Ponieważ już klasycy zagad­ nienia (tacy jak J. Frazer) przy okazji swoich analiz odwoływali się do związ­ ków magii i religii z nauką, w sposób naturalny obecna praca również do tego nawiązuje, tym bardziej, że zdaniem niektórych badaczy trudno odróżnić ma­ gię od nauki4. Autor skłania się do przekonania, że nie sposób wyznaczyć pre1Dotychczas opublikowane prace stanowiły cząstkowe analizy tego związku. Pracę analizują­ cą teorie magii i religii u klasyków antropologii wydała Jerzak-Gierszowska (1995). Tematyką tą zajmował się także Buchowski (1986,1993), ale jego prace dotyczą głównie magii. Książka Wy­ pustka (2001) o magii starogreckiej nie wnosi nic nowego, ponieważ odwołuje się do przestarza­ łego, Durkheimowskiego ujęcia (zob. dalej w tekście, przyp. 69-71). Artykuł omawiający kon­ cepcje magii u etnologów, fenomenologów, psychoanalityków i strukturalistów napisał Stomma (1978). Z ostatnio wydanych prac anglojęzycznych przeglądu teorii magii w antropologii dokonał Middleton (1987), a tychże u myślicieli od Hegla po feminizm Cunningham (1999). 2Polemiki te są wzmiankowane w tekście. 3 Por. artykuł Geertza (1975), będący polemiką z Thomasem (1973) i odpowiedź Thomasa (1975). 4 Zdaniem wybitnego historyka judaizmu J. Neusnera (1989, s. 62), dla zachodniej umysłowości „różnica między cudem a magiąjest dokładnie taka sama, jak różnica między nauką a ma­ gią”. Panuje przekonanie, że tylko „nasz” system myśli (naukowej czy religijnej) jest racjonalny; „ich” system musi być więc z założenia nieracjonalny, nienaukowy, a więc „magiczny”. Podo­ bieństwa między magią a nauką odrzucili też Waxowie (1962, s. 179; 1963, s. 497). �14 Jacek Sieradzan eyzyjnej granicy między religią a magią (nie wiadomo, czy taka granica w ogó­ le istnieje, a jeśli tak, to ma ona charakter liminalny). Już J.E. Lowe (1929, s. 1) zauważył, że żadna definicja magii nie jest zadowalająca, ponieważ „to słowo mieści w sobie zbyt dużo treści, a linia graniczna między nim a religią jest zbyt niejasna i nieokreślona”. Wzajemne związki magii i religii J. de Vries (1962, s. 214) uznał za ,jeden z najbardziej kontrowersyjnych problemów” religio­ znawczych pierwszej połowy XX wieku. Religia i magia są z sobą powiąza­ ne w sposób skomplikowany: „Aby właściwie zrozumieć religię, musimy wziąć pod uwagę magię i vice versa", zapewnia M. Garcia-Teijeiro (1993, s. 138). Według A. Ługiewicz „magia nie może istnieć bez religii, a religią bez magii” (2001, s. 17). Szereg badaczy zwraca uwagę na fakt, że to, co dla jed­ nych jest szacowną religią, dla innych może być tylko zwykłą magią5. W prak­ tyce niesłychanie trudno jest odróżnić nie tylko magię od religii, ale także ma­ gię od rytuału6, czy magię od cudu7. To samo dotyczy specjalistów od sacrum (np. kapłan dla jednego człowieka, może być magiem dla innego8) oraz kwestii szczegółowych (np. modlitwa dla jednego człowieka może być dla innego za­ 5„Twoja magia jest moim cudem i vice versa” (Grant 1959, s. 93; Remus 1982, s. 551). „Two­ ja magia jest moją religią i vice versa” (Versnel 1991, s. 190; Schafer 1997, s. 22; Wypustek 2001, s. 32). „Magia jest zwykle aktywnością innych, i ktokolwiek ją praktykuje, niechętnie się do tego przyznaje, ponieważ w istocie dotyczy ona prywatnej, z trudem tolerowanej, nie mówiąc już o tym, że niepowszechnie uznawanej, mrocznej strony osobowości” (Braarvig, 1999, s. 51). „To, co ja robię, jest religią; to, co ty robisz, jest magią” (Neusner, 1989, s. 63). 6Nadając swojej książce Starożytna magia chrześcijańska podtytuł Koptyjskie teksty o rytualnej mocy, Meyer et al. (1999) defacto postawili znak równości między rytuałem a magią (Por. Schafer, 1997, s. 25). Zdaniem Thomassena (1999, s. 65), magia i rytuał są wzajemnie od siebie uzależnione. Jak się wydaje, R.L. Fowler (1995, s. 12-13) zmierzał w tym samym kierunku, gdyż stwierdził, że zarówno magia, jak i rytuał mają określony cel, jednak rytuał ma też pewien cel społeczny, którego magia nie zawiera (tego wprawdzie nie stwierdził expressis verbis, ale wynika to z logiki jego wy­ wodu). Zdaniem D. Hammond (1970, s. 1355), magia jest związana z mechanicznym wykonywa­ niem praktyk religijnych, zaś obecność elementów magicznych w rytuałach religijnych podkreśla, że ludzie współrządzą światem wespół z bogami: „Magia nie jest całkowicie odrębna od religii, jest formą zachowania rytualnego i w ten sposób elementem religii”. R.R. Grimes (1995, s. 48—49) zdefiniował magię jako „każdy element rytuału, rozumiany jako środek do osiągnięcia pewnego celu. Jeśli jakiś rytuał nie tylko ma znaczenie, ale również działa — jest magiczny”. W ostatnio opublikowanej pracy na temat magii rzymskiej N. Janowitz (2001, s. 3) pisze: „Dowolna czynność rytualna, od użycia filakterii przez Żydów, do grecko-rzymskich ceremonii modlitewnych, a na chrześcijańskiej eucharystii skończywszy ■ — mogła zostać uznana za ‘magiczną’” (podkr. N. J.). 7 Zdaniem J.M. Hulla (1974, s. 149, przyp. 58), badacza magii w pierwotnym chrześcijań­ stwie: „magia to nie tylko technika, ale objawienie oparte na teofanii”. 8 „Święty dla jednego człowieka, jest dla innego magiem (lub szaleńcem)” (Lightstone 1984, s. 17). Celowo nie używam terminu „specjalista religijny”. Wprowadzony prawdopodobnie przez Eliadego (1961, s. 153) termin „specjalista od sacrum” okazuje swą użyteczność w sytuacji, kiedy dyskutuje się różnice między kapłanem a magiem i nie sposób użyć terminu „specjalista religij­ ny”. Tematem tym zająłem się w osobnym artykule Specjaliści od sacrum (przyjęty do druku w półroczniku „Nomos”), Odnośnie do związku magii z szaleństwem zob. Sieradzan, 2005. �O względności pojęć „magii” i „religii” J5 klęciem magicznym i vice versa9). Dociekliwi starożytni starali się odpowie­ dzieć na pytanie, jaka właściwie jest różnica między człowiekiem boskim (gr. theóś) a magiem (magos), w sytuacji, w której obu określeń często używano wobec tych samych ludzi10. Mając to wszystko na względzie, H.S. Versnel(l 991, s. 177) stwierdził, że „ani magia, ani religia nie istnieją. Istnieją tylko nasze definicje tych pojęć”11. Zdaniem J.G. Gagera (1992, s. 25), kategoria „magii” w ogóle nie istnieje, ponieważ słowo to „mówi nam niewiele lub zgoła nic o istocie tego, co opisuje”. Dlatego zamiast pytać o cechy magii, stawia raczej pytanie o to, dlaczego i w jakich okolicznościach używano tego terminu. Wielu badaczy jest zgodnych w tym, że ścisły podział na religię i magię nie był powszechnie akceptowany ani w starożytności antycznej12, ani w XIX 9Z perspektywy społecznej, zdaniem Webera (2002, s. 333-335), granica między zaklęciem a modlitwą jest płynna. Modlitwa i ofiara mają magiczne źródła. Powołując się na artykuł H. Philsoopha(1971), Versnel (1991, s. 193, przyp. 7) zauważył, że działania magiczne podejmu­ je się w celu wywarcia wpływu na autonomiczną moc Boga. Skoro więc specjaliści od sacrum „czasami wykorzystują podobne formuły w podobnych okolicznościach (...) między zaklęciem a modlitwą nie ma istotnej ani ogólnie uznanej różnicy” (s. 180, podkr. H.S.V.). Zdaniem Aune’a (1980, s. 1513): „trudno albo wręcz niemożliwe jest wyznaczenie fenomenologicznej różnicy mię­ dzy magiczną inkantacją i modlitwą religijną, albo rytuałem religijnym i magicznym”. Inna współ­ czesna badaczka stwierdziła, że „najstarszym środkiem manipulacji jest modlitwa” (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 31). Por. Sieradzan, 2004. 10Gallagher, 1982, s. 174. Według niego, współcześni Jezusa Chrystusa, Apolloniusza z Tiany czy Aleksandra z Abonuteichos „nie używali jednej, sztywnej, ‘hellenistycznej koncepcji bo­ skiego męża’ jako wyznacznika oceny, ale raczej zmiennego i elastycznego zbioru kategorii i kry­ teriów, które można było zaadaptować, aby spełnić wymogi określonej sytuacji” (s. 177). 11Versnel (1991, s. 177) nawiązał tu do celnej uwagi E.T. Bella: „Mapa (= umysł) nie jest tym, co przedstawia (= światem empirycznym)” (Korzybski, 1950, s. 247), którą często cytuje się w ujęciu Korzybskiego: „Mapa nie jest terytorium” (s. 750). Korzybski jest też autorem innych słów, kwestionujących arystotelesowski punkt widzenia: „Słowa nie są rzeczami, które przedsta­ wiają” (s. 751, podkr. A.K.). Por. słowa Szestowa (1995, s. 25): „Miał rację również młody Scho­ penhauer, interpretując koncepcję Kanta w tym sensie, że wszystkie nasze sądy dyskursywne są jedynie siecią narzucaną przez nas na żywą rzeczywistość i dlatego nic o niej nie mówią i mówić nie mogą, tj. żadnego poznania nam nie przynoszą. Później Rickert podjął myśl Schopenhauera i rozwinął ją szczegółowo w swoim ogromnym dziele. Myślenie dyskursywne służy tylko temu, aby człowiek mógł mieć iluzję doskonałego poznania. W istocie abstrakcyjne pojęcia nie tylko nie służą poznaniu rzeczywistości, ale, przeciwnie, od rzeczywistości odwodzą. Rzeczywistość jest irracjonalna, absolutnie niepoznawalna, a nasza nauka to tylko idealna niewiedza na temat życia”. Należy jednak dodać, że z punktu widzenia „magicznej wizji świata” (o której pisali Waxowie) zarówno słowa, jak i myśli są rzeczami. 12 Według Smitha (1978a, s. 188) i Betza (1996b, s. XLI), w epoce hellenistycznej był on dziełem grupy intelektualistów. Na względność podziału na magię i religię w starożytnym Rzy­ mie zwrócił uwagę C.R. Phillips (1986, s. 2732): „W materialistycznym znaczeniu, magia była religiąi vice versa". To, co dla jednych (np. dla Celsusa) było magią, dla innych (np. Orygenesa i pozostałych chrześcijan) — mogło być religią. Podział na „prawdziwą”, bo „objawioną”, religię a „fałszywą”, bo będącą wymysłem człowieka, magię chrześcijaństwo przejęło z rabinicznego judaizmu (Tambiah, 1990, s. 6-8). Na dobre utrwalił się on od IV w., gdy Imperium Rzymskie zdominowało chrześcijaństwo. Wówczas wszystkie przejawy religijności niechrześcijańskiej uznano za „demonizm”, „magię” albo „zabobon”. Por. Flint (1999). Według L. Blau, „zabobon to nic innego jak wiara pokonanej religii” (cyt. w: Wypustek, 2001, s. 31). Chrześcijański Diabeł ma wiele cech greckiego boga Pana. �16 Jacek Sieradzan wieku13, nie znajduje też miejsca wśród ludów tubylczych całego świata14. Pełnił natomiast pewną rolę w polemikach okresu Reformacji15. To, że podział na magię i religię jest dystynkcją późną, podkreślali liczni autorzy, w tym R. i M. Waxowie (1963, s. 496). W starożytności religia i magia były bowiem z sobą nierozdzielnie związane. Tak było w Sumerze16, Babilo­ nii17i u zachodnich Semitów (Fenicjan i Kananejczyków)18. Egipscy magowie wespół z kapłanami rezydowali w tych samych świątyniach (Betz, 1996b, s. XLVI), a do pierwotnej religii rzymskiej odnoszono pojęcie „religii magicz­ nej” (ang. magical religión)19. Według Waxów (1963): „dychotomia magia/re­ ligia nie przystaje do danych empirycznych” (s. 497). Autorzy ci sugerowali, że „tradycyjne dychotomie naturalny/nadnaturalny, manipulacja/suplikacja, oraz klasyfikacje magii jako ‘praktycznej’20, ‘niemoralnej’ czy jako ‘pseudo­ nauki’ — powinny zostać usunięte z naukowej literatury, przynajmniej tam, gdzie służą one opisowi innych kultur” (s. 497). Wprowadzona przez orto­ 13Jako płód umysłowości wiktoriańskiej utrzymywał się przynajmniej do II wojny światowej (Smith, 1978a, s. 188; Glucklich, 1997, s. 221). Jeszcze w wydanej po raz pierwszy w 1937 książce P. Radina (1957, s. 105-155) dwa rozdziały noszą tytuł Od magów do kapłanów (From Magi­ cians to Priestś). 14 Badacze często cytują słowa M.J. Herskovitsa (1967, s. 2.262), że „magia jest uważana za integralną część systemu religijnego w Dahomeju”. Por. Goode (1949, s. 175) i Waxowie (1963, s. 500). Fakt niemożności odróżnienia magii od religii oraz oddzielenia kompetencji kapłana i maga u żyjących w lasach plemion indyjskich, powołując się na Crooke’a(1907, s. 247), Webster (1948, s. 183) przypisał ich prymitywizmowi. W związku z tym teoretycy religii zostali zmuszeni do kon­ statacji: „W wielu społeczeństwach kompetencje religii i magii pokrywają się” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 142). Tego samego zdania jest W. Kowalak (1982, s. 54). Ponadto, jak zauważył: „Jest rzeczą niemożliwą określić, gdzie [na Nowej Gwinei — J.S. ] kończy się magia, a zaczyna religia” (s. 59). 15Kiedy protestanci zarzucali „pogano-papistom”, czyli katolikom, „kompulsywne” i „auto­ matyczne”, a zatem „magiczne”, wykonywanie rytuałów, przeciwstawiali im swoją, nową, odro­ dzoną, a więc prawdziwie „religijną” religijność: „błagalną”, „wewnętrzną” i „etyczną” (Smith, 1978a, s. 188). 16„W powszechnej opinii one (= sumeryjskie inkantacje) przynależą raczej do magii niż reli­ gii, ale należy pamiętać, że różnicę między religią a magią można ściśle utrzymać wyłącznie na papierze i że sumeryjskie inkantacje na ogół odwołują się do pomocy bogów”, są więc działania­ mi kultowymi o charakterze magiczno-religijnym (Ringgren, 1973, s. 34, podkr. J.S.). 17„Jest oczywiste, że sami Babilończycy nie czynili różnic między ‘religią’ a ‘magią’, takich, jakie na swoich biurkach czynią współcześni historycy religii i że nawet nie kreślili wyraźnej linii między tym, co racjonalne (medyczne), a irracjonalne (magiczne bądź religijne) (Ringgren, 1973, s. 90-91, podkr. J.S. ). Wg M.-L. Thomsen (2001, s. 14): „praktyki magiczne w Mezopotamii nie stały w opozycji do ‘oficjalnej’ religii. Nie były uważane za zabobonne ani zakazane. Nie wy­ śmiewano się z nich. Rytuały zwane ‘magicznymi’ stanowiły zwykły sposób postępowania z cho­ robą i nieszczęściem, oraz wszystkim tym, co zakłócało związki między ludźmi a bogiem”. 18Ringgren, 1973, s. 168-169; Aune, 1986, s. 213. 19Versnel, 1991, s. 179. G.W.F. Hegel w Wykładach z filozofii religii mówił o „religii magii” Eskimosów (Cunningham, 1999, s. 5). 20Jeśli cytowane w tekście słowa i zdania zaznaczono cudzysłowami („”), oznacza to dosłow­ ny cytat, natomiast jeśli cytat obejmują apostrofy (” ), wskazuje to na dokonaną w nim zmianę końcówek, co przy cytowaniu zdań i wyrazów polskich jest często niemożliwe do uniknięcia. �O względności pojęć „magii” i „religii” 17 doksów chrześcijańskich klasyfikacja magii jako niemoralnej i bluźnierczej, oraz traktowanie jej przez uczonych jako przesądu — jest w ich przekonaniu nie do przyjęcia dla wnikliwych badaczy zagadnienia (s. 502). Jak zauważyli, trudności ze zdefiniowaniem pojęcia magii sprawiły, że nawet tak skrupulat­ ny badacz jak Max Weber nigdy tego nie uczynił21. Według E .V. Gallaghera (1982), w I wieku n.e. wiązano magię z ignoran­ tami i ludźmi niemoralnymi. Magów uważano za ludzi podejrzanych i bu­ dzących strach, którzy nie szanują przeszłości i zrywają z tradycją22, trakto­ wano ich więc jak rebeliantów, outsiderów i dewiantów. W tym ujęciu religia jest moralna i akceptowalna społecznie, a magia — postrzegana jako niemo­ ralna, wywrotowa i destrukcyjna — nie jest akceptowana przez społeczeń­ stwo. Jej praktyką zajmują się jednostki wyalienowane, obcy oraz grupy lu­ dzi pogardzanych i lekceważonych (Braarvig, 1999, s. 52). Zarówno badacze klasyczni (Lang, 1901, s. 46), jak i współcześni (Ewing, 1997, s. 153) do­ strzegają w magii ducha buntu i rebelii przeciw zastanemu status quo23. Nie sposób nie zgodzić się z uwagą O. Petterssona (1957, s. 119), że „naukowa debata nad relacją pomiędzy ‘magią’ i religiąto rozstrząsanie sztucznego pro­ blemu powstałego w wyniku definiowania religii wychodzącego od idealnego wzorca chrześcijaństwa” (podkr. O.P.). Wszystko to, co nie licowało z tym wy­ idealizowanym wzorcem, określono mianem ‘magii’24. Jak zauważył R.L. Fow­ ler (1995, s. 12-13),, jeżeli granica oddzielająca magię od religii przy najlżej­ szym dotyku znika jak bańka mydlana, bezowocne wydaje się utrzymywanie jakichkolwiek pretensji do oddzielania ich w teorii”. Także zdaniem G. Lucka (1985, s. 5), poza nieobecnymi u maga świadomością ‘grzechu’ i modlitwami błagalnymi — „nie ma zasadniczej różnicy między religią a magią”. Jest też magia umiejętnością czy nawet sztuką bardziej konserwatywną od religii25. Ta ostatnia zmienia się wraz z duchem czasu26. Dlatego nie sposób 21 Waxowie (1963, s. 501). Także według Garcia-Teijeiro (1993, s. 123) i Fowlera (1995, s. 2) żadne definicje magii nie są zadowalające. 22 Ale nie z tradycją magii, ponieważ np. Betz (1982, s. 169) podkreślił ich zainteresowanie zachowaniem tej tradycji, a Wierciński (1997, s. 107) uznał za maga tylko kogoś, „kto trudni się magią profesjonalnie i jest przekaźnikiem jej tradycji”. Na tradycjonalizm magii zwrócił także uwagę Wittgenstein (1998, s. 31): „istnieje postęp w nauce, ale nie ma go w magii”. 23 „Magia staje się bezsensowna, jeśli nie istnieje w opozycji do jakiegoś autorytetu, który jej zabrania lub przynajmniej krzywo na nią patrzy. Musi istnieć jakaś forma ortodoksji religijnej, przeciw której ona się wyodrębnia” (Dickie, 2001, s. 40). 24Warto zauważyć, że na ten artykuł powołał się A.A. Barb (1963), omawiający problem prze­ trwania magii w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. 25 Tak jak król Egiptu Aha (zwany także Teti i Athotis) ok. 3000 p.n.e. starał się wywierać wpływ na bogów za pomocą posiadanej przez siebie księgi, tak też w 3000 lat później mag helle­ nistyczny wzywał boga (Hulł, 1974, s. 27). Por. Papyri Graecae Magicae, 4, s. 236-239 (Betz, 1996a, s. 42). 26Wystarczy porównać np. pierwotne chrześcijaństwo do całkiem odeń różnego chrześcijań­ stwa współczesnego. Zasady magii pozostały zaś w znacznej mierze niezmienione do dziś. Jak �18 Jacek Sieradzan się nie zgodzie z klasykiem zagadnienia, który jeszcze w 1915 roku pisał: „Nie ma systemu myśli ludzkiej, który w swoich niezmiennych, istotnych za­ sadach pozostałby bardziej prymitywny i, z tego powodu, bardziej kosmopo­ lityczny, bardziej dosłownie pozbawiony odróżniających go narodowych cech, niż magia”27. Jeszcze w połowie lat 60. XX wieku para krytycznych badaczy głosiła, że magia ,jest najstarszą profesją na świecie” (Campowie, 1970, s. 10) i „matką religii” (s. 307). O „magiczności” nauki Według obiegowego poglądu, współcześnie „magia jest wypierana przez naukę” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 136). Badacze ci utrzymują, że postęp „zmniejsza zapotrzebowanie na magię” (s. 346)28. Dokładna analiza zagad­ nienia pokazuje jednak, że jest inaczej. Na człowieku pierwotnym współczes­ na technika zrobiłaby wrażenie wielkiej magii, a współcześni uczeni wiel­ kich czarowników. Tak magia i religia, jak magia i technika wzajemnie się przenikają (Moszyński, 1925, s. 246), a wytyczenie granic między nimi jest praktycznie niemożliwe29. Niemożność ich rozdzielenia sprawiła, że E. Fromm (2000, s. 139-140) pisał o naukowo-magicznym wymiarze religii. O tym, że magię zbliża do nauki podobieństwo technologii, wspomniała R. Benedict (1933, s. 40): „Magiajest w sposób istotny mechanistyezna; jest to manipula­ cja światem zewnętrznym za pomocą technik i formuł, które działają w spo­ sób automatyczny”30. zobaczymy dalej, ponieważ techniki magiczne, z zaklęciami włącznie, były takie same 2000 lat temu, jak są współcześnie, to — zakładając, że Jezus — jak głosił Morton Smith (1981) — fak­ tycznie był magiem — łatwiej porozumiałby się z Crowleyem czy LaVeyem niż z Ratzingerem czy Barthem. Zarówno magowie żydowscy w czasach Jezusa, jak i członkowie Ordo Templis Orientis w XIX/XX w. (wśród nich Crowley), odwoływali się do Ezechiela, przywoływali anioła Metatrona, jako potężnego zaklęcia używali imion Boga (Elohim, Tetragrammaton i Adonai), a recyta­ cję kończyli słowem Amen. Por. tajemne rytuały O.T.O. wydane przez Zalewskiego (1992, s. 5-11). 27Ale nie sposób też zgodzić się z jego stwierdzeniem, wyrażonym nieco dalej, które przeczy wyrażonemu powyżej konserwatyzmowi magii, że religia jest „ortodoksyjna”, a magia „heterodoksyjna” (Smith, 1915, s. 269). 28 O fałszywości tego twierdzenia przekonuje powstanie świata wirtualnego oraz zaintereso­ wanie, jakie towarzyszy powieściom i filmom Władca pierścieni, opowieściom o Harrym Potte­ rze czy filmowej trylogii Matrix. 29 Według Cavendisha (1977, s. 1-2), w potocznym mniemaniu religia polega na czci, nauka na wyjaśnianiu, a magia na dominacji i nakazie, ale w praktyce życiowej granice między nimi są często zamazane. Jak się okaże, również magowie oddawali cześć i modlili się do bogów, a sami bogowie w praktyce często stosowali metody magiczne, nie wyłączając tzw. „czarnej” magii. 30Zdaniem J. Cazeneuve, religia jest nakierowana na cele zewnętrzne, a magia na wewnętrzną moc (Sociologie du rite, PUF, 1971, cyt. w: Maisonneuve, 1995, s. 21). O magii jako związanej z manipulacją pisał też ostatnio Meslin (2002, s. 2012). �O względności pojęć „magii” i „religii” 19 W podobny sposób —-jak głoszą niektórzy — magia przeszła w naukę. Po­ wołując się na klasyków zagadnienia, L. Thomdike31 i F. Yates32, J.B. Russell pisał, że „źródła nauki tkwią w magii i że większość wielkich uczonych śred­ niowiecza i nieco późniejszych okresów była także magami” (2003, s. 13). Do­ dał, że zarówno magię, jak i naukę cechuje pogląd o jedności kosmosu i współ­ zależności wszystkich jego elementów. Zdaniem P. Feyerabenda, współczesna, zachodnia (materialistyczna!) nauka to po prostu kolejna denominacja, która — równie silnie jak ostoje religijnego dogmatyzmu — broni się przed napły­ wem nowych idei: „nauka jest o wiele bliższa mitom, niż godzi się to uznać jakakolwiek filozofia naukowa”. Jest ona „najbardziej współczesną, najbar­ dziej agresywną i najbardziej dogmatyczną instytucją religijną” (1975, s. 295). Także M. Buchowski (1986, s. 111) dostrzegł w niektórych koncepcjach światopoglądowo-waloryzacyjnych „przejawy myślenia magicznego”33. Ponadto magia — poza tym, że rozładowywała stresy i napięcia w ciele — przyczyniła się do rozwoju nauki i techniki, ponieważ „wzmacniała i posze­ rzała u człowieka poczucie jego panowania nad otoczeniem” (Wierciński, 1997, s. 109). Magia nie jest pseudonauką, jak utrzymywał Frazer i jak dzi­ siaj jeszcze głoszą niektórzy badacze postfrezerowscy34. Już ponad 60 lat temu Cassirer trafnie zauważył: „Magia nie jest rodzajem nauki czy pseudonauką” (1971, s. 169). Zdaniem Buchowskiego: „Nietrafna jest (...) Frazerowska kon­ cepcja magii jako wstępnej, błędnej formy nauki; magia i nauka bowiem są to dwa równoległe sposoby poznania wymagające tego samego typu obserwacji zmysłowych, różniące się nie swą istotą, lecz typem zjawisk, jakich dotyczą” (1986, s. 54). W świetle tego różnice między magią a nauką, jakie wyszczegól­ nił Swienko (1983, s. 37), tracą znaczenie35. W opinii Kieckhefera (2001), współ­ czesna technika jest swego rodzaju zsekularyzowanąmagią (s. 196-199), a sama magia służy za pośredniczkę między religią a nauką i techniką (s. 114). Zda­ niem klasyka antropologii strukturalnej włączenie światła przełącznikiem, to w istocie akt magiczny, nowożytna „technomagia” (Leach, 1986, s. 32). Z tym, 31 Por. L. Thomdike, A History o f Magic and Experimental Science during the First Thirteen Centuries o f our Era, vol. 1-8, Macmillan Company, New York 1923-1958. 32 Źródeł współczesnej nauki F. Yates (1964) doszukiwała się w renesansowej magii i hermetyzmie (s. 145-156). Odkrycie tradycji hermetycznej w renesansie „stymulowało rozwój auten­ tycznej nauki” (s. 450). Przywołała m.in. postać J. Dee, „który był magiem, ale chrześcijańskim, a także autentycznym naukowcem, mającym autentyczne zrozumienie teorii kopemikańskiej” (s. 188). 33 Por. też Kmita, 1989. 34Braarving (1999, s. 53) wspomniał o uczonych głoszących, że religia (oraz nauka) są „praw­ dziwe”, a magia jest „nieprawdziwa”. Jeszcze socjolodzy religii Stark i Bainbridge (2000, s. 60) utrzymują, że pierwotna magiczna pseudonauka przekształciła się w religię. 35 Według niego magia wyrasta z tradycji, jest irracjonalna, antyempiryczna i dostępna tylko dla wtajemniczonych, natomiast nauka jest empiryczna, ponieważ oparta na znajomości praw przy­ rody i otwarta dla każdego. �20 Jacek Sieradzan że współczesna nauka jest rodzajem magii, zgadzają się też przedstawiciele tantrajany, uznawanej za buddyzm magiczny36: Dalajlama37 oraz Chögyam Trungpa (2002, s. 97-100); ten drugi pisał o magii codzienności, odkrywanej dzięki pełnemu doświadczaniu świata. J.-A. Rony (1993, s. 82) podkreślił ezoteryzm nauki, będący też, według Wiercińskiego (1997, s. 108), cechą magii. Łącznikiem między nauką a magią jest koncepcja mana. Według Maussa i Huberta (1973, s. 152), cała koncepcja magii opiera się na pojęciu mana38. Po­ gląd ten znalazł poparcie w przemyśleniach i badaniach innych uczonych: R.R. Maretta39, B.L. Whorfa40, P. Radina41, E. Norbecka (1961, s. 38-39), A. Wierciń­ skiego42 i W. Sedlaka43. W opinii C. Levi-Straussa (1973) kategoria mana ma charakter liminalny (LV)44, a ponadto: „Pojęcie mana należy nie do porządku rzeczywistości, lecz do porządku myśli” (III). Świat nie został więc „odczarowany” (niem. Entzauberung znaczy dosłow­ nie „usunąć magię”), jak mniemał Max Weber (1984, s. 137), ale nadal pozo­ 36 Tantrajanę nazwał buddyzmem magicznym zarówno uczony (Schayer, 1938, s. 2 4 5 -2 4 7 ), jak i praktykujący buddysta (Sangharakszita, 2002, s. 368,454). 37 „Widzimy, jak system, który uważa się za naukowy i stara się nie uznawać niczego, co nie jest faktem wypływającym z doświadczenia, wkracza w tak zwany wymiar magiczny czy nadnatu­ ralny. Rzeczą niemożliwą i zresztą absurdalną byłoby oddzielanie jednego od drugiego. Wszyst­ ko — od najgłębszej analizy po najbardziej naiwne wierzenie — przynależy do tej samej struktu­ ry i każda najdrobniejsza cząstka doktryny objaśnia jednocześnie wszystkie pozostałe” (Dalajlama, 1998, s. 127-128). 38W swoim klasycznym eseju pogląd ten zakwestionował Malinowski (1990, s. 431-432), ale jego argumentacja jest nieprzekonywająca choćby dlatego, że wcześniej w tym samym dziele na­ zwał mana istotą magii (s. 372). Także w Ogrodach koralowych i ich magii konstatował coś wręcz przeciwnego: „Każda ceremonia magiczna to, w swej istocie, manipulacja maną” (Malinowski, 1966, s. 68). Potem Eliade ( 1966, s. 28-29) zgłosił zastrzeżenia do teorii, według której mana to magiczna siła bezosobowa typowa dla wszystkich ludów. Jednak jego słowa są wyłącznie polemi­ ką z teorią Frazera o magii jako pierwotnej formie rozwoju wszystkich religii. 39R.R. Marett (1909, s. 127) wspomniał traumaturgiczną rolę mana. 40 B.L. Whorf (1982, s. 336) w artykule opublikowanym pierwotnie w „The Theosophist” (1940, nr 1), pisał o mantrze jako mocy zmieniającej porządek świata: „Na poziomie elementar­ nym mantram to tyle co zaklęcie prymitywnej magii, jakie spotykamy we wszelkich pierwotnych kulturach. Przy przejściu na wyższy szczebel pojęcie to zmienia się i nabiera sensu intelektualne­ go, odnosząc się do wewnętrznego powinowactwa między językiem a strukturą kosmosu, (...) Mantram sprawia, że ludzki organizm zaczyna przekazywać, kontrolować, wzmagać owe tysiąc­ krotne siły, jakie normalnie transmituje z niedostrzegalnie słabą intensywnością”. 41 Według Radina (1957, s. 27 5 ), mana to „magiczna moc”. 42 Według Wiercińskiego (1997, s. 106), nośnikiem słów i mantr języka magów na odległość są „drgania mana”. 43 Choć Sedlak (1979, s. 483) nie odwołuje się bezpośrednio do mana, to uznawana przez niego za przekaźnik informacji fala elektromagnetyczna ma wiele cech mana. Co więcej, według niego jest ona nośnikiem wszelkiego życia: „Życie byłoby więc przenoszącą się falą elektroma­ gnetyczną w molekularnej sieci produkowanej metabolicznie i wstrząsanej ustawicznie faląkwantowoakustyczną”. 44 Choć Lévi-Strauss (1973, s. LV) nie użył terminu „liminalny”, który wprowadził dopiero Turner, to jednak zauważył, że mana reprezentuje sob^płynne znaczenie, czyli właśnie liminalność. �O względności pojęć „magii” i „religii” 21 staje „zaczarowany”, jak był w średniowieczu, ale w inny sposób; magów i innych specjalistów od sacrum zastąpili inżynierowie i technicy, nowożytni technolodzy sacrum45. W opinii G. Ritzera (2001, s. 124) nawet to, co wydaje się dogłębnie racjonalne (np. konsumpcja), ma w istocie charakter magiczny. W średniowieczu magia naturalna (zwana również „białą”) była uważana za naukę, a magia demoniczna (czyli „czarna”) za zniekształconą formę religii. Tego typu poglądy głosili nawet autorzy kościelni, w tym św. Albert Wielki (ok. 1193-1280), największy erudyta średniowiecza, autor szeregu dzieł 0 magii (Kieckhefer, 2001, s. 29-32). W tym ujęciu magia to po prostu inny, nie mniej skomplikowany rodzaj techniki, z tym, że polem działalności maga nie jest laboratorium znajdujące się na zewnątrz niego, lecz w nim samym46. Wskutek tego np. we współczesnych laboratoriach filmowych świeccy tech­ nolodzy tworzą magię kina. Ich praca —■podobnie jak praca średniowiecz­ nych alchemików — pozostaje równie niezrozumiała dla większości popula­ cji, jak była nią (i jest) działalność magów, choć nie wiąże się z tym społeczny ostracyzm, ani kary za nieskuteczność przeprowadzanych operacji. Każde od­ krycie naukowe można wykorzystać w celach pozytywnych (co upodabnia go do magii naturalnej), albo w destruktywnych (co kojarzy go z magią de­ moniczną, „czarną”). Widziana z tej perspektywy magia biała wspomaga po­ stęp, a magia „czarna” go powstrzymuje47. Nauka zaś wciąż jest tak samo tajemnicza dla przeciętnego człowieka jak działalność maga czy czarownika, a to, co on „odkrywa”, często również stanowi skutek mniej lub bardziej po­ bożnych życzeń, ponieważ dane bywają naciągane48. Według E. Davisa (2002): „Nauka zastąpiła pewną część magii, rozszerzając jednocześnie jej marzenia 1cele za pomocą środków technicznych. Elektryczność, szybki transport, ra­ dio i telewizja, samolot i komputer wcieliły jedynie w życie to, co najpierw obiecywała osiągnąć magia” (s. 54). „Technologie te są dosłowną realizacją wirtualnych projektów alchemików i czarowników dawniejszych epok. Ma­ gia jest podświadomością techniki, jej własnym, pozaracjonalnym czasem” 45 Według Webera (1984, s. 137-138), „odczarowanie świata” zbiegło się z przejściem od kontemplacji, będącej wyznacznikiem religijności średniowiecznej, do aktywizmu; innymi słowy, „czystego mistyka”, który służy tylko samemu sobie, zastąpił mag, a w istocie służący innym technik/technolog, ponieważ nastawiony na twórcze przekształcanie świata. 46 Według Wiercińskiego (1997, s. 109), między magią a techniką istnieją trojakie różnice: rodzaju (magia to rzemiosło, a technika to nauka), skali (małe energie maga versus wielkie ener­ gie techniki) i czasu (mag wytwarza rzecz nagle, a technika potrzebuje czasu). 47Por. interesujące uwagi Webstera (1992, s. 77) o magii naturalnej („duchowej”) i demonicz­ nej. Jego zdaniem rozwój nauki w XVII w. wyparł tylko drugą z nich, natomiast pierwsza uległa powolnej transformacji w naukę. Inny pogląd na tę sprawę prezentuje teoretyk śmierci rzeczywi­ stości, według którego media „to czarna magia, która stała się magiąjedyną” (Baudrillard, 2001, s. 46). 48 O tajemniczości i względności niektórych odkryć w fizyce oraz związanej z tym nieuczci­ wości uczonych wspomniał Fulford (1996, s. 9). �22 Jacek Sieradzan (s, 55). „Logika techniki stała się niewidzialna — w dosłownym sensie okul­ tystyczna. Bez znajomości specjalnego kodu wszystko jest tajemnicą. A nikt już nie zna wszystkich kodów” (s. 232, podkr. E.D.). Krytyka klasycznych koncepcji magii i religii Wątpliwości, które w kwestii magii i religii ujawniają badacze współcze­ śni, nie mieli XIX-wieczni ewolucjoniści, dla których wszystko było oczy­ wiste49. Żyli w doskonale przewidywalnym, zrozumiałym świecie, w którym magia była prymitywną poprzedniczką religii, sposobem eksplikacji zjawisk typowym dla nieoświeconego dzikusa. Nikt nie podejrzewał, tak jak czynią to uczeni współcześni, że odkrycie wzajemnych związków magii i religii może być równie niemożliwe, jak stwierdzenie, co było pierwsze: „ortodoksja” czy „herezja”, albo kura czy jajko? Według E. Tylora (1896, s. 107), magia to przeżytek i ułuda, twór ludzi „na niskim poziomie umysłowym”, wynik błędu logicznego, polegającego na niezrozumieniu związku zachodzącego między przyczyną a skutkiem, re­ zultat narzucania związku istniejącego w umyśle na rzeczywistość empirycz­ ną. Przez wiele lat akceptowano poglądy klasyka magizmu J. Frazera (1978). Według niego magia to pierwotny, fałszywy pogląd na świat, który — zgod­ nie z jego ewolucjonistyczną wizją — został z czasem zastąpiony przez na­ ukę i religię. To one bowiem, a nie magia, dają właściwą percepcję świata (s. 70-79)50. O ile magia — ‘bękarcia siostra nauki’ (s. 70) — ma polegać na wierze człowieka w możliwość wpłynięcia na bóstwa poprzez wykonywanie rytuałów magicznych, to istota religii zawiera się w zjednywaniu sobie przy­ chylności bóstw poprzez wiarę, modlitwę i wykonywanie „odpowiednich prak­ tyk” (s. 71). Jak Frazer głosił, że magia poprzedzała religię, tak B. Malinowski (1990, s. 443) — który często poddawał krytyce poglądy Frazera — w zgodzie z nim stwierdził, że mag (u niego czarownik) poprzedzał kapłana51. Poglądy Frazera w kwestii magii doczekały się słusznej krytyki52. 49XX wiek w nauce zaczął się od publikacji w 1905 roku artykułu A. Einsteina o szczególnej teorii względności. Einstein wyszedł od jedynego problemu, z którym nie mogła sobie poradzić fizyka XIX wieku, a mianowicie promieniowania ciała doskonale czarnego. I wywołał rewolucję, która trwa w nauce do dziś. 50Pogląd o magu („czarowniku”) jako poprzedniku naukowca podtrzymywali Mauss i Hubert (1973, s. 100): „magia (...) jest nieraz uczona, jeśli nie prawdziwie naukowa”. Według nich ma­ gowie to historycznie pierwsi znawcy trucizn, chirurdzy i metalurdzy. 51 Już F. Nietzsche (1984, s. 131) pisał, że „czarownik jest starszy od kapłana” (§ 111). 52 Np. E. Cassirer (1971, s, 168) odrzucił pogląd Frazera, że po wieku magii nastąpił wiek religii. Według niego, człowiek wprawdzie „był początkowo homo magus, ale od epoki magii przeszedł do epoki techniki i stał się homo f a b e r współcześnie jednak łączy w sobie obie te tendencje (Cassirer, 1946, s. 281). Z kolei Wittgenstein (1998) pisał, że Frazer traktuje tubylców �O względności pojęć „magii” i „religii” 23 Współcześnie chyba tylko M. Buchowski (1986), mimo zastrzeżeń kiero­ wanych pod adresem Frazera (s. 13-14), podtrzymuje jego pogląd, „iż magia poprzedzała genetycznie religię” (s. 14, 68, p. 2). Buchowski (1993) postuluje istnienie klasycznej formy magii (s. 24). W jego przekonaniu „świadomość pierwszych historycznie społeczeństw była właśnie świadomością magiczną w jej ‘czystej’ postaci” (s. 37). W obrębie pierwotnej „kultury magicznej wszystko (...) jest w pewnym sensie obrzedem i zarazem nic obrzędem nie jest” (s. 102). Mimo iż zdaje sobie sprawę ze spekulacyjnego charakteru tych założeń53, uważa, że po fazie magii nastała faza religii, która w końcu — na zachodzie Europy — przeszła w epokę filozoficzno-metafizyczną (s. 27)54. E. Durkheim (1990, s. 348) uważał, że było dokładnie na odwrót, że to „magia zrodziła się z religii”. Z kolei Wierciński (1997, s. 107) wyraził opi­ nię, że „magia zrodziła się wraz z szamanizmem”, czyli obie od zawsze współ­ istniały obok siebie. Badacz magii antycznej F. Graf (1997, s. 34) uważa, że magia i religia (przynajmniej w starożytnej Grecji) wyłoniły się z jednej ja­ kości, którą nazwał „pierwotną jednością-— religią”. Do tej drugiej zaliczył „misteria bachiczne, ekstatyczne kulty prywatne, oczyszczenia i wrogie czarostwo”. Analogiczną opinię wyraził niemal pół wieku wcześniej Edwin Smith (1952b, s. 34). Jego zdaniem powinno się w ogóle przestać używać słowa „magia”. Zamiast niego „powinniśmy raczej mówić o różnych poziomach lub etapach czy też fazach religii”55. jak szaleńców, upowszechniających fałszywy obraz rzeczywistości (s. 31). Zarzucił mu prostac­ two i niezrozumienie tubylczych wizji świata: „Frazer jest dzikusem w znacznie wyższym stopniu niż większość jego dzikusów; oni bowiem nie byliby tak dalecy od zrozumienia jakiegoś ducho­ wego zagadnienia jak Anglik dwudziestego wieku. Jego wyjaśnienia pierwotnych praktyk są bar­ dziej prostackie niż sens samych tych praktyk” (22, podkr. L.W.). 53 Buchowski (1993, s. 38) pisze: „Przyznać trzeba, że etnografia nie dostarcza jednoznacz­ nych materiałów zaświadczających istnienie grup odpowiadających w pełni postulowanemu przez nas jednosektorowemu typowi praktyki społecznej. (...) Fazę tę [przejścia od natury do kultury — podkr. J.S. ] możemy sobie wyobrazić jedynie w sposób czysto teoretyczny" (podkr. J.S. ). 54Według Buchowskiego (1993) sama magia także miała ewoluować: od magii prapierwotnej (s. 38-39) przeszła w klasyczną (pierwotną); ta zaś w prymamą i profesjonalną (s. 56). Kwestia nomenklatury jest oczywiście umowna i stosowanie pojęć magii, religii i nauki jest arbitralne. Stan kultury, którą proponuje on po prostu określić jako magiczną, jest stanem świadomości, w którym sensy techniczne i symboliczne nie są odróżniane w sposób, w jaki czynimy to w kultu­ rze nowożytnej. Nie jest to więc ani „religia”, ani „magia”, ani „nauka” w potocznym (ogólnie przyjmowanym na gruncie judeochrześcijańskiej tradycji religioznawczej)'rozumieniu tych słów. M. Buchowski nadaje więc pojęciu magii znaczenie, które w pewnym sensie — trudno nam to sobie wyobrazić — zawiera w sobie coś, co my postrzegamy i jako religię, i jako „naukę", W gruncie rzeczy znosi owe tradycyjne pojęcia. 55 Także według holenderskiego uczonego Van Baala (1963), magia jest zjawiskiem religij­ nym, a psychoanalityk R, Moneya-Kyrle (1939, s. 102) uważał ją za źródło religii, rytuału i mo­ dlitwy. �24 Jacek Sieradzan Współcześnie zakwestionowano sztywny podział praktyk kultowych na magiczne i religijne. Według Maussa i Huberta (1973): „Nie ma żadnego nie­ mal obrzędu religijnego, który by nie miał swojego odpowiednika w magii” (s. 115). Mimo pozornego chaosu i rozmaitości działań magicznych, tworzą one spójny i harmonijny obraz świata56. Podobnie jak religia: „Magia jest z definicji — przedmiotem wiary” (s. 122). W ślad za Frazerem (1978, s. 38-39), Mauss i Hubert (1973, s. 5) za magiczne uznali „wszystkie obrzędy sympa­ tyczne”, które cechuje powtarzalność (s. 12). By jednak powtarzalności ob­ rzędów religijnych nie kojarzono z magią, stwierdzili, że magiczny jest „każ­ dy obrzęd, który nie jest częścią jakiegoś zorganizowanego kultu, obrzęd prywatny57, sekretny, tajemny i zbliżający się ku granicy, jaką stanowi ob­ rzęd zakazany” (s. 21). Gdyby ta definicja była słuszna, to pustelnik chrześci­ jański czy jogin praktykujący na odosobnieniu (na pustyni albo w górskiej jaskini) byłby magiem, o ile nie brałby udziału w zorganizowanym kulcie58. Ich definicja magii jako złożonej „z trzech elementów: wykonawcy, działa­ nia i wyobrażenia” (s. 12), jest tak ogólna i nieprecyzyjna, że — mimo po­ wyższego zastrzeżenia dotyczącego tajności rytuału — w pojęcie wykonaw­ cy, którego nazywają czarownikiem, równie dobrze można wtłoczyć nie tylko maga czy szamana, ale również kapłana zorganizowanej religii. B. Malinowski (1990) zakwestionował pogląd Frazera głoszący, że magia jest próbą kontrolowania natury przez ludy pierwotne. Odkrył, że Trobriandczycy są dobrze zaznajomieni z prawami natury, a magię stosują tylko w sy­ tuacjach wyjątkowych, których nie są w stanie racjonalnie wyjaśnić. Wykony­ wane przez nich rytuały magiczne spełniają funkcję czysto psychologiczną. Jego zdaniem różnica między magią a religią u ludów pierwotnych zasadza się na tym, że magia to zbiór praktycznych czynności wykonywanych przez specjali­ stów i służących osiągnięciu przyszłych celów, natomiast religia udziela odpo­ wiedzi na zasadnicze sprawy ludzkiej egzystencji, jest celem samym w sobie, będąc domeną inicjowanych, czyli wszystkich członków plemienia (s. 442-444). „Podobieństwo magii do nauki wyraża się w tym, że ma ona zawsze określo­ 56Natomiast według Wiercińskiego (1997, s. 108): „magia nie wytworzyła (...) zintegrowane­ go modelu świata”. 57 J. Assman (1997) stwierdził, że o ile teologię można określić jako „rodzaj dyskursu, które­ go temat jest dokładnie zdefiniowany, ale jego funkcja pozostaje raczej otwarta”, to w magii, przeciwnie, temat jest otwarty, a jej funkcja jest dokładnie określona (s. 2). Zatem magia to „reli­ gia zastosowana do sfery domowej” (s. 3). 58 Gdyby za dobrą monetę przyjąć tego typu definicję, to niemal każdego chrześcijańskiego ojca pustyni należałoby uznać za maga, zważywszy choćby na obecność w ich hagiografiach licz­ nych wątków magicznych. Warto też przypomnieć, że wielu z nich nigdy nie było w kościele. Zatem ich asceza — zgodnie z tą definicją— miała charakter magiczny. Por. np. uwagi S. Czar­ nowskiego (1956, s. 58) o ascezie Patryka (s. 385/95-461), najsławniejszego świętego irlandz­ kiego, która miała, według niego, „charakter postu magicznego”, czyli magicznego obrzędu, uży­ tego „przeciw niebu, aby wymóc na nim ustępstwa”. �O względności pojęć „magii” i „religii” 25 ny cel” (s. 440). W innej pracy stwierdził: „Magia nie jest techniką i nigdy nie przenika do dziedziny wiedzy empirycznej i osiągnięć umysłowych. Istnieje odrębna sfera fachowej działalności praktycznej opartej na wiedzy i do tej sfe­ ry magia nigdy nie wkracza. Magia związana jest ze sferą nieujarzmionych sił, trafu, wypadków, szkód powodowanych przez rdzę i szkodniki, z którymi isto­ ty ludzkie nie potrafią się uporać, lecz stwierdzenia, że powodem wszystkich tych nieszczęść, klęsk i wypadków jest zawsze magiczne oddziaływanie czło­ wieka, że wywołuje je zawsze ludzka złośliwość, nie potrafię, niestety, w pełni uzasadnić” (Malinowski, 1986, s. 669-670). Z kolei w myśl koncepcji wczesnego L. Levy-Bruhla (1992, s. 104, 139, 419), magia ma na celu wprowadzenie człowieka pierwotnego w stan mi­ stycznej ekstazy, ta zaś ma charakter prelogiczny i j est j ego j edyną rzeczywi­ stością. Ten pogląd, choć został poddany słusznej krytyce, w tym również przez późnego Levy-Bruhla59, nie do końca jest fałszywy. Również dla współ­ cześnie żyjącego człowieka religijnego wszystko jest znakiem czy wręcz na­ macalną obecnością bóstwa, w które wierzy60. Ci badacze, którzy podkreślają różnice między magią i religią, zazwyczaj, świadomie bądź nie, odwołują się do — dawno zarzuconej przez antropolo­ gów — Frazerowskiej dychotomii między nimi (Graf, 1991, s. 188), wedle której człowiek religijny prosi61 i błaga w modlitwie niedosiężne dlań, trans­ cendentne bóstwo o zbawienie, łaskę itp., a jego obrzędy są oparte na symbo­ lice. Mag zaś, przeciwnie, używając zaklęć i przedmiotów magicznych, żąda, manipuluje i wymusza62na bóstwach, może się też z nimi układać i targować, ponieważ, nierzadko, pozostaje z nimi w komitywie i na przyjacielskiej stopie. Bywa jednak i tak, że w razie nagłej potrzeby mag i/albo kapłan traktuje bó­ 59 Zob. zapis z notatnika Levy-Bruhla ( 1975, s. 104) z 31 sierpnia 1938. 60Wskutek tego zaliczenie przez Mrozek-Dumanowską ( 1990, s. 108) do magicznych takich mchów jak Hare Kriszna czy zielonoświątkowcy nie jest nadużyciem, pod warunkiem, że zaliczy się do nich przedstawicieli wszystkich ruchów ekstatyczno-transowych, od szamanów począw­ szy, a skończywszy np. na chasydach. 61Według Moszyńskiego ( 1925, s. 248), istotą religii jest „stosunek prośby i podporządkowa­ nia” swojej woli obiektowi pozaludzkiemu. 62O tym, że magia wiąże się z kompulsją, czyli przymusem, pisał już Bultmann ( 1963, s. 210), komentując opis egzorcyzmu w Mk 5, 1- 21 : „opowieść została zaciemniona wskutek pominięcia elementu przymusu, który egzorcysta użył do odkrycia imienia w momencie, kiedy opowieść za­ stosowano do Jezusa”. Użycie amuletu boga pogańskiego jest dla chrześcijanina magią, ale zasto­ sowanie krucyfiksu w celach leczniczych — to dlań religia (Versnel, 1991, s. 189). Amulet ku­ piony na bazarze przez ‘zabobonną’ osobę jest dla katolika przejawem magii, a pojemnik z uzdrawiającą wodą ze źródła bijącego przy sanktuarium Maryjnym będzie dlań relikwią (Wypu­ stek, 2001, s. 31). Racjonalista uzna oba za przejawy magii, ponieważ oba mają taki sam skład chemiczny (Yersnel, 1991, s. 190), a różnica między nimi polega wyłącznie na typie „użytego znaku” (Piekarczyk, 1968, s. 336). Katolik może uznać plemienny obrzęd uzdrawiania za prze­ sąd, ale oburzy się, gdy takiego słowa użyje się wobec kościelnego egzorcyzmu. Ale •— zdaniem Fowlera ( 1995, s. 20) — w takim przypadku protestant się nie oburzy. �25 Jacek Sieradzan stwo jak swego niewolnika63. Według Riversa (1924, s. 4), o ile magia zależy od „własnej mocy” maga, to religia „zależy od jakiejś wyższej mocy”. Mag chce zyskać kontrolę nad naturą i nad tym, co uważa za nadnaturalne, a czło­ wiek religijny wykazuje „zaufanie do ponadludzkiej boskiej mocy”64. W myśl poglądów tych badaczy, magia to „instrumentalna manipulacja”, a religia „oso­ bowa suplikacja” (Versnel, 1991, s. 178). W religii mamy do czynienia z po­ stawą uległości, a w magii z mentalnością przymusu (ang. coercive; Braarvig, 1999, s. 52). Nathanowi Söderblomowi, który analizował stosunek magii i religii z perspektywy duchownego protestanckiego, wydawało się, że mag polega na własnej mocy, którą uważa za nieograniczoną, a człowiek religijny czuje lęk przed wyższą, boską mocą (Ehnmark, 1956, s. 5-6). W tej optyce magia jest świecka, a religia sakralna (Hammond, 1970, s. 1349). W ostatnich latach podano w wątpliwość tego typu sztuczne podziały. Fow­ ler (1995, s. 20-21) zakwestionował rozróżnienie na magię, jako związaną z kompulsją, i religię, jako suplikację bóstwa, ponieważ 1. magowie również mają swoją teologię; 2. religia również wykorzystuje elementy tego, co zwy­ kle określa się mianem „magii”; 3. istnieją prywatne i indywidualne akty re­ ligijne, a z drugiej strony, 4. magię można odnaleźć także w publicznie wyko­ nywanych rytach, np. tam, gdzie stosuje się lalki wudu. Rozróżnienie na religię jako formę błagania i magii jako formy przymusu, Glücklich (1997, s. 221) uznał za „najgorszy błąd”, który przestał mieć znaczenie po pojawieniu się symbolicznych interpretacji magii i religii65. Większość dawnych analiz magii i religii odwoływało się do klasycznego, acz przestarzałego i mocno krytykowanego, Durkheimowskiego66rozróżnienia religii jako kościelnej wspólnoty nie tylko kapłanów, ale i wyznawców, oraz magii, która zna wyłącznie zrzeszenia magów (czarowników, czarownic itp.)67. W tym ujęciu religia ma charakter społeczny68, oficjalny (Mauss, Hubert, 1973, s. 20), grupowy (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), a magia indywidualny69, 63 „Kapłani songhajscy, gdy pragną czegoś od istot nadprzyrodzonych, zwracają się do nich z modlitwami zaczynającymi się od słów: ‘wierzę’, ‘błagam’, ‘proszę’, ale w przypadku koniecz­ ności natychmiast zmieniają ton wypowiedzi obrzędowych: zwracają się do istot nadprzyrodzo­ nych jak do równych sobie lub nawet przemawiają do nich jak panowie do swych niewolników” (J. Rouch, La religion et la magie Songhay, Paris 1960, s. 263-264, cyt. w: Piccaluga, 1971, s. 10). 64 Swienko, 1983, s. 34. Por. Webster, 1948, s. 181-182. 63 Chodzi głównie o prace V. Turnera i C. Geertza. “ Zdaniem Waxów (1963, s. 497), badacz ten przeniósł i zastosował do badań naukowych wczesnochrześcijański podział na „naszą”, „dobrą” religię (wiarę) i ich „złą”, „szkodliwą” magię. Zarówno kościół chrześcijański, jak i Durkheim nigdy nie stwierdzili, że magia „nie działa”; utrzy­ mywali tylko, że to, co jest magią, jest z założenia złe i demoniczne. 67 Durkheim, 1990, s. 39-^t0; Mauss, Hubert, 1973, s. 51; Weber, 2002, s. 335. 68 Durkheim, 1990, s. 37-41; Wypustek, 2001, s. 28. 69 Durkheim, 1990, s. 39; Wypustek, 2001, s. 28. �O względności pojęć „magii” i „religii” 27 aspołeczny70, a niekiedy antyreligijny71. Ponieważ jej istnienia nie sankcjonują dominujące instytucje religijne, jest dewiacją72. „Religia jest obecna w społe­ czeństwie dzięki stabilnym i silnym organizacjom, magia opiera się natomiast jedynie na przelotnych i instrumentalnych wymianach między magiem a klien­ tem” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 138-139). Zdaniem wielu badaczy z magią wiąże się konkretny, indywidualny cel73, a religia jest celem samym w sobie, ponieważ udziela odpowiedzi na podstawowe pytania ludzkiej egzystencji74. Religia ma mieć cel kolektywny lub osobisty, ale soteriołogiczny, a więc pozaświatowy, magia zaś osobisty, pragmatyczny i światowy (Braarvig, 1999, s. 52). Wnioski te wszelako łatwo zakwestionować. Jest tak z co najmniej dwóch powodów: 1. Ich przyjęcie prowadzi do powstania absurdalnej alternatywy: albo ceremonie kościołów mająjakiś cel i wtedy nie różnią się od magii, albo żad­ nego celu nie mają i wtedy sąreligią; 2. Szamani bądź czarownicy często peł­ nią również funkcje kapłanów i z reguły pracują na rzecz wspólnoty75, a ich działalność często również (błędnie) można uznać za magię, a nie religię76. Po­ nadto podkreślano, że magia obiecuje wyleczenie z konkretnej choroby lub zapewnienie ochrony przed negatywnymi wpływami, zaś religia obiecuje zba­ wienie jako dogłębną przemianę i ostateczne wyzwolenie od wszelkich proble­ 70Magowie nie przyczyniają się do wzrostu społecznej solidarności jako osoby nastawione na spełnianie doraźnych, utylitarnych celów, np. wyleczenia z choroby czy przywabienia partnera miłosnego itp. (M alinow ski, 1990, s. 440; Versnel 1991, s. 178; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Wypustek, 2001, s. 27). 71 Mauss, Hubert, 1973, s. 20. Ale np. Malinowski (1990, s. 413) zauważył, że również religia miewa charakter indywidualny, a psychoanalityk G. Róheim (1955, s. 226-227) podkreślił wspól­ notowy charakter działań maga, przeciwstawiając temu samotność psychotyka. Podobnie Webster (1948, s. 55), który zdefiniował magię jako „uznanie istnienia mocy tajemnej”, dodał, że magię cechuje „wykorzystanie tej mocy dla celów publicznych bądź prywatnych”. 72 Według Aune’a (1986, s. 214): „taka religijna dewiacja jest magiczna tylko wtedy, kiedy osiągnięcie celów przypuszczalnie gwarantuje udział nadnaturalnych mocy”. Por. Aune (1980, s. 1515); Versnel (1991, s. 179); Wypustek (200l,s . 27). 73 Według Crowleya (1998, s. 17), który sam był praktykującym magiem, magia ,jest nauką i sztuką powodowania zmiany zgodnie ze swoją wolą. (...) Każde intencjonalne działanie jest Działaniem Magicznym” (s. 18). 74Ten sposób myślenia o religii i magii reprezentował też Malinowski (1990, s. 442), a za nim Mrozek-Dumanowska (1990, s. 30), Versnel (1991, s. 178), Stark, Bainbridge (2000, s. 59) i Wypustek (2001, s. 27). Tylko Goode (1949, s. 177) zauważył, że chociaż konkretny cel jest bliższy magii niż religii, nie jest nieobecny w drugiej. 75L. Peters (1998, s. 9), na podstawie badań terenowych w Nepalu, zauważył, że szamani są również kapłanami i — podobnie jak oni — kierują kongregacjami wyznawców. O tym, że u niektórych plemion indyjskich kapłan jest zarazem czarownikiem, pisał jeszcze Crooke (1907, s. 247). To samo zauważyła Mrozek-Dumanowska (1990, s. 33), która ponadto wymieniła dalsze pokrewieństwa magii i religii: działanie w sferze pozaempirycznej, nadawanie zwykłym, codzien­ nym wydarzeniom znaczenia religijnego łub magicznego, oraz wspólny im obu rytualizm. Do­ głębną cross-kulturową analizę technologów sacrum, mającą wykazać, że w praktyce nie sposób odróżnić kapłana od maga czy szamana, przeprowadził Winkelman (1992). 76 W związku z tym Stark i Bainbridge (2000), którzy są rzecznikami zasadniczych różnic między ‘specjalistą religijnym’ a magiem (s. 135-136), tym niemniej zmuszeni byli przyznać, że „[w] wielu społeczeństwach kompetencje religii i magii pokrywają się” (s. 142). �28 Jacek Sieradzan mów życia (Stark, Bainbridge, 2000, s. 134). Jak się wydaje, wspólną cechą wszystkich starych analiz magii i religii — i to bez względu na to, czy ich auto­ rami byli badacze konfesyjni czy niekonfesyjni — było to, że religię idealizo­ wały, a magii nadawały znaczenie pejoratywne (Ehnmark, 1956, s. 1), Nowocześni badacze wskazują na bliskie związki magii i religii77. „Nie ma religii bez magii, tak jak nie ma magii nie zawierającej przynajmniej odrobiny religii”, pisał jeszcze Lévi-Strauss (2001, s. 294)78. Według M. Spiro (1966, s. 116), magia stanowi funkcjonalną alternatywę religii, ponieważ obie zaspoka­ jają analogiczne potrzeby poprzez odwołanie się do najwcześniejszych przeżyć z dzieciństwa. W opinii R. Firtha (1965, s. 191): „magia i religia nie stanowią dwóch oddzielnych dziedzin”. Zdaniem I. Paulsona magia to po prostu integral­ na część religii79. A. Glucklich (1997, s. 221) uważa, że magia i religia to „dwa przejawy jednego zjawiska: symbolicznej racjonalności w relacji do sacrum”80. Jak zauważył H.S. Versnel (1991, s. 181), nieporozumienia biorą się stąd, że „wszy­ scy teoretycy wychodzą od własnej koncepcji magii, czy to w celu obrony, czy odrzucenia jej prawidłowości, trafności, odpowiedniości, ogólnej ważności, etnocentryczności (niepodobieństwa do religii itp. itd., jednak bez wyraźnego spre­ cyzowania własnej definicji” (podkr. H.S.V.). Według A.F. Segala (1981), różni­ ce między religią a magią, czy nauką a magią, nigdy nie zostały zadowalająco wyjaśnione (s. 349): „Żadna pojedyncza definicja magii nie może być absolutna, ponieważ wszystkie jej definicje są względne” i pozostają uzależnione od kon­ tekstu społecznego (s. 351). Także Fowler (1995, s. 2) jest zdania, że różnica między magią a religią nie jest różnicą istoty, ale społecznego kontekstu. Nie chodzi tylko o instytucje religijne, których brak w magii (Mauss, Hubert, 1973, s. 76). To dominująca ideologia władzy określa, co jest religią, a co magią81. U jednych ludów religia pozostała w swojej pierwotnej, magiczno-szamanistycznej formie, a gdzie indziej — tam, gdzie plemiona utworzyły narody 11 Płynność granic między nimi podkreślał już Durkheim (1990, s. 40, podkr. 63), a w ślad za nim Mrozek-Dumanowska (1990, s. 31) i Wypustek (2001, s. 32). „Istoty, które przywołuje cza­ rownik i siły, które wykorzystuje, nie tylko mają tę samą naturę co te, do których odwołuje się religia. Bardzo często są one po prostu te samé" (Durkheim, 1990, s. 37, podkr. J.S .). 78 Według B. Skargi (1977, s. 12): „Uzupełniając powyższe stwierdzenie, dodać trzeba, że i w nauce objawia się magiczne myślenie i że nie ma magii, w której by nie było odrobiny chociaż wiedzy naukowej”. 79 Paulson (1963, s. 511) podkreślił, że zarówno magowie, jak i ludzie religii wierzą w istnie­ nie istot nadnaturalnych, a „w większości wypadków zarówno ‘magia’ jak i ‘religia’ stanowią dwie strony jednego i tego samego rytuału”. Wierciński (1997, s. 108) uznał magię i religię za „dwie strony tego samego medalu w szamanizmie”. Jego uwaga jest także zasadna dla innych tradycji duchowych. 80Nie przeczy temu fakt, że wiara w magię może być równie ślepa, jak wiara w religię (Mauss, Hubert 1973, s. 123). Według Meslina (2002, 2012): „magia jest odwróceniem sacrum, manipu­ lacją uważaną za tym skuteczniejszą, iż odwraca tradycyjne stosunki między sacrum a profanum, między czystym a nieczystym”. 81 Według Pulleyn (1997, s. 91) starogreckie praktyki religijne, w których ignorowano łaskę (charis), chrześcijanie prawdopodobnie określiliby mianem „magicznych” (s. 93). �O względności pojęć „magii” i „religii” 29 — rozwinęła się do postaci teologiczno-filozoficznej. W drugim wypadku wyspecjalizowana kasta kapłańska uznała siebie za jedyną reprezentantkę bóstwa, a niesformalizowaną i „nieortodoksyjną” konkurencję magów, sza­ manów, znachorów, czarowników, czarownic, wróżek, astrologów, zaklina­ czy itp. wyrzuciła (lub próbowała wyrzucić) poza wąskie ramy „ortodoksji”. Stąd niektórzy badacze podkreślają zbieżność celów religii i magii (zwłasz­ cza w jej najwyższym, teurgicznym aspekcie). Praktykujący obie (mistycy i teurdzy) dążą do nabycia cech bóstwa. Różnice dotyczą tylko środków, ja­ kie prowadzą do tego celu (Aune, 1980, s. 1518). Uczestnicy specjalnego sympozjum na temat magii i religii, zorganizowa­ nego w marcu 1995 roku w Institute for Advanced Study w Princeton, doszli do wniosku, że magii nie da się oddzielić od religii, gdyż stanowi ona jej nierozdzielny element82. Tego samego zdania są badacze magii w pierwot­ nym chrześcijaństwie. Według teologa D. Aune’a (1980, s. 1516): „1. Magia i religia są tak ściśle z sobą związane, że w istocie niemożliwe jest traktowa­ nie ich jako odrębnych kategorii społeczno-kulturowych; 2. Strukturalno-funkcjonałna analiza zjawisk magiczno-rełigijnych nie pozwała na przyjęcie negatywnej postawy wobec magii; 3. Magia jest zjawiskiem, które istnieje wyłącznie w ramach matrix określonej tradycji religijnej (...): 4. Magia okazu­ je się uniwersalną cechą religii jako dewiacja ludzkich społeczności” (podkr. D.A.). W opinii innego teologa J.D. Crossana (1997, s. 330): „religia i magia, religijny cud i magiczne sztuki nie różnią się od siebie w żadnym zasadniczym rysie. Można i trzeba dokonywać rozróżnień, muszą to jednak być rozróżnienia w obrębie magii/religii, nie zaś rozróżnienia pomiędzy magią a religią”. To, co jest religią dla jednego badacza, może być magią dla innego: „cere­ monie Arantów Durkheim uznał za religijne, a Frazer za magiczne, natomiast rytuały ogrodowe Trobriandczyków, które Malinowski określił mianem magicz­ nych, według Durkheima byłyby religią” (Hammond, 1970, s. 1351). Definicję magii, jaką podał H.D. Betz (1996b, s. XLVII), można równie dobrze zastoso­ wać do religii. Obie bowiem sprawiają, że ludzie czują się lepiej, a nie gorzej, obie dają iluzję bezpieczeństwa, udzielają pomocy bezradnym i dają nadzieję ludziom żyjącym w beznadziei. Jak bardzo płynne są wzajemne relacje magii i religii, wie każdy badacz buddyzmu tantrycznego (zwłaszcza tybetańskiego). Np. pogląd D. Franfurtera (1997, s. 115), że — w odróżnieniu od kapłana — mag nie przestrzega świętego kalendarza, jest nieprawdziwy, gdyż niemal każdy jogin tantryczny, który przy okazji może pełnić funkcje magiczne, wy­ konuje pewne medytacje w zgodzie z kalendarzem łunamym83. 82 Dlatego też żaden z prelegentów nie zaproponował własnej definicji magii (Kippenberg, Schafer, 1997, s. X-XI). 83A zatem 10 dnia miesiąca wykonuje rytuały związane z Padmasambhawą, a 25 dnia miesią­ ca te związane z dakiniami. Ponadto jedne praktyki wykonuje się podczas pełni, inne podczas nowiu itd. �30 Jacek Sieradzan J.-P. Olivier de Sardun (1992) wyróżnił magię okultystyczną („czary i za­ klęcia”), magię chrześcijańską („kult świętych, cuda, objawienia Maryi Dzie­ wicy”) i magię życia codziennego (s. 259). Do tej ostatniej zaliczył „liczne rytuały, słabo zsekularyzowane praktyki i życiowe przesądy tworzące pospo­ łu obszar nieuświadomionej, mechanicznej i wyjałowionej magii, która czę­ sto przeplata się z rzeczywiście funkcjonującymi systemami znaczeń”. We­ dług niego błędem, jaki popełniają etnolodzy, próbujący przełożyć rytuały kultur tubylczych (np. afrykańskich) na język zrozumiały dla Europejczyka, jest to, że afrykańską magię życia codziennego, nie mającą w sobie nic reli­ gijnego ani tajemnego, oddają poprzez odwołanie się do zachodniej magii okultystycznej (s. 259-260)84. Chcąc oddzielić magię od religii, niektórzy badacze uciekają się do pomo­ cy statystyki. Np. filozof W.P. Alston (1967, s. 141-142) wymienił dziewięć cech religii85 i oświadczył, że z religią mamy do czynienia wtedy, „kiedy wystarczająca (ang. enough) ilość tych cech jest obecna w wystarczającym stopniu (sufficient degree). W tym celu zaproponował wprowadzenie „para­ dygmatu idealnie czystego przypadku religii” (tu zaliczył rzymski katolicyzm, ortodoksyjny judaizm i orfizm), a następnie wyznaczenie ostrej linii demarkacyjnej oddzielającej „religię od niereligii” (podkr. J.S.). O całkowitym fia­ sku próby Alstona świadczy fakt, że mniej więcej połowa wyszczególnio­ nych przez niego cech — nr 1-3,6, a nawet, w jakimś sensie, 5 (lęk i tajemnica) — pasuje też do definicji magii. Próbując mimo wszystko wytyczyć granicę między magią a religią, pewni badacze sięgnęli po argument substancjalistyczny. To, co bardziej konkretne, uchwytne i upostaciowane, jest religią, a to, co amorficzne i przez to trudno uchwytne — to magia. Dla Lucy Mair (1975, s. 229) różnica między religią a magią polega na tym, że pierwsza obejmuje „komunikację z istotami (beings)”, a druga koncentruje się na manipulacji siłami. Tam, gdzie przeważa idea komu­ nikacji, mamy do czynienia zasadniczo z działalnością religijną, a gdzie domi­ 84 Omawiając artykuł R. Keesinga, pisał: „Keesing dotarł do tego samego, tyle że odwrotną drogą rozumowania. Otóż jeśli etnolog z kultury pozaeuropejskiej zacząłby przyglądać się słowu ‘fart’ w języku angielskim i potraktował to słowo w taki sposób, w jaki często traktująje antropo­ logowie w odniesieniu do kultur egzotycznych, to mógłby dojść do wniosku, że albo ‘fart’ jest niewidoczną siłą, którą jednostki posiadają w mniejszej lub większej ilości, albo że ‘fart’ jest istotą nadprzyrodzoną, kontrolującą znaczną część zdarzeń życiowych”. Conventional Meta­ phor and Anthropological Metaphysics. The Problematic o f Cultural Translation, „Journal of Anthropological Research”, 41 (1985), s. 205, cyt. w: Olivier de Sardun, 1992, s. 260. 85 Według niego są to: „1. Wiara w istoty nadnaturalne (bogów); 2. Zróżnicowanie sacrum iprofanum; 3. Czynności rytualne skupione na świętych obiektach; 4. Wiara w usankcjonowany przez bogów kodeks moralny”; 5. Obecność podczas rytuału „uczuć w charakterystycznie sposób religijnych (lęku, poczucia tajemnicy, poczucia winy, adoracji)”; 6. Modlitwa i inne formy komu­ nikacji z bogami; 7. Obecność światopoglądu z wyraźnie określonym w nim miejscem jednostki; 8. Oparta na światopoglądzie mniej lub bardziej całkowita organizacja życia; 9) Grupa społeczna, którą wiążą powyższe [cechy]”. �O względności pojęć „magii” i „religii” 31 nuje idea manipulacji, chodzi w głównej mierze o działalność magiczną” (podkr. L.M.). H. Swienko (1983, s. 34) odróżnił wiarę w bezpostaciowe moce tajemne, cechującą magię, od wiary w upostaciowane siły nadprzyrodzone (du­ chy), cechującą religię. Jednak z punktu widzenia magii (zwłaszcza zaś magii tantrycznej) istoty są tylko pewnymi energiami, a więc siłami. W tym świetle podział na magię i religię traci więc sens. Zdaniem J.Z. Smitha (1978b, s. 431­ -432), magia jest niezróżnicowana, bezosobowa, zewnętrzna, związana z tabu i odwołująca się do relacji opartych na lęku (czyli unikaniu lub chęci zjedna­ nia sobie), a religia jest zróżnicowana, osobowa lub indywidualna, wewnętrz­ na, związana z etyką i odwołująca się do relacji opartych na szacunku (czyli podporządkowaniu lub prośbie). Również w takich religiach jak hinduizm, buddyzm, taoizm czy islam za­ cierają się różnice pomiędzy magią a religią. Dotyczy to zwłaszcza kierun­ ków tantrycznych, które wywarły znaczący wpływ na wymienione cztery re­ ligie Wschodu. Magia pełni pozytywną funkcję społeczną, wspierając ciągłość i trwałość porządku, nie tylko w krajach słabo rozwiniętych (głównie afry­ kańskich), gdzie wiara w nią jest wciąż silna i gdzie jest ściśle związana z tym, co człowiek Zachodu określiłby jako religię, ale również w wysoko rozwiniętych krajach Zachodu, gdzie stanowi rodzaj pocieszenia i ucieczki od rzeczywistości dnia codziennego86. Ponadto — głównie w krajach słabo rozwiniętych, choć nie tylko — umiejętność wykonywania rytuałów magicz­ nych i wchodzenia w stan ekstatyczno-transowy jest często dla kobiet jedyną możliwością zwiększenia społecznego prestiżu87. Według A. Wypustka (2001, s. 22): „Człowiek wierzył w magię i korzystał z usług magów nie dlatego, że był łatwowiernym i zlęknionym imbecylem, który miał pecha urodzić się w schyłkowej czy kryzysowej epoce, dotkniętej zabobonami i ekonomiczną mizerią, ale dlatego, że w pewnych okolicznościach było racjonalne, a nawet pożyteczne wierzyć w magię, którą uprawiano zawsze i wszędzie od niepa­ miętnych czasów”. Także zdaniem L. Kołakowskiego (1990, s. 138): „Gdyby prawdą było, że magia jest tylko nieudolną techniką, opartą na przypadko­ wych asocjacjach i na budowaniu nie istniejących w naturze powiązań, trwa­ łość jej byłaby niepojęta w obliczu jej nieskuteczności: można by w tym wi­ dzieć dowód, iż nasz system nerwowy, kierowany regulamościami odruchów warunkowych, stoi niżej, aniżeli odpowiednie systemy regulacyjne innych zwierząt, skoro nie jest zdolny unieważnić odruchów opartych na nie istnie­ jących powiązaniach”. Przejawem płynnego przechodzenia magii w religię i vice versa oraz nie­ istnienia ścisłych granic między nimi jest niemożność dokonania wyraźnego 86 O tym, że ludzie zrozpaczeni (np. nieuleczalnie chorzy) uciekali się do magii, pisał już Plutarch (1988, s. 132, O obliczu widniejącym na twarzy księżyca). Por. Aune, 1980, s. 1518. 87Lewis, 1971; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 54—109. �32 Jacek Sieradzan podziału na magów (czarowników, szamanów itp.) oraz kapłanów. Już Durk­ heim (1990, s. 39) zauważył, że magowie nie mają świątyń, tylko klientów88, a rytuały odprawiają dla dobra nielicznych jednostek, w skrytości. Mag jest osobą prywatną89, rzadko działa w grupie (Goode, 1949, s. 177), natomiast kapłan jest funkcjonariuszem oficjalnego kultu (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). W związku z tym magia wymaga osobistego doświadczenia, a religia tylko umiejętności odczytania tekstu z książki (Versnel, 1991, s. 179). Stąd kapłani zorganizowanych religii uważają magów za niebezpiecznych konkurentów, podważających ich religijny monopol, tym bardziej, że ci ostatni dysponują profesjonalną znajomością magicznych technik i receptur (Wypustek, 2001, s. 38), której nie posiadają ignoranci, w tym również, oczywiście, kapłani zorganizowanych religii. Magowie koncentrują się na technicznej stronie prak­ tyki, ponieważ, jak sądzą, źle wypowiedziane formuły nie zadziałają (Ver­ snel, 1991, s. 79). Mają też swobodę w zakresie wyboru technik, podczas gdy kapłanów cechuje ich standaryzacja, związana z wiarą, że powodzenie rytu­ ału ostatecznie zależy od suwerennej woli bóstwa90. Według Webera (2002, s. 335), kapłani to zawodowi funkcjonariusze, „którzy wpływają na bogów poprzez ich czczenie”, zaś czarownicy przymuszają ‘demony’ „dzięki środ­ kom magicznym. Ale —- dodał — pojęcie kapłana licznych wielkich religii, również chrześcijańskiej, obejmuje właśnie kwalifikację magiczną”. Zauwa­ żył, że o ile zazwyczaj kapłanów uznaje się za zorganizowanych i prowadzą­ cych regularną działalność w ramach stowarzyszonego związku społecznego, zaś czarowników za niezorganizowanych i działających periodycznie, prak­ tykujących wolny zawód, to jednak w praktyce czarownicy też organizują się w cechy, a nawet tworzą dziedziczną kastę91. Vries (1962, s. 221) zauważył, że ponieważ mag — podobnie jak kapłan —- korzysta z sił nadnaturalnych, to jego emocjonalnąpostawę wobec nich, tak czy inaczej, należy bez zastrzeżeń uznać za religijną. Podstawą skuteczności magii92jest przeświadczenie o jedności świata i czło­ wieka, bez względu na to, czy mamy do czynienia z kosmosem człowieka pier88 Pogląd ten powrócił w oryginalnej teorii religii Starka i Bainbridge’a (2000, s. 137). 89 Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33. 90 Goode, 1949, s. 177-178; Mrozek-Dumanowska 1990, s. 33. 91 Weber odwołał się tutaj do związków czarowników i czarownic, o których wcześniej pisali Durkheim (1990, s. 39), oraz Mauss i Hubert (1973, s. 51). 92Niniejsza publikacja nie zajmuje się wyjaśnianiem tego, czy magia faktycznie „działa”. Zna­ komita większość uczonych uważa, oczywiście, że „nie działa”. Ale od tej reguły są wyjątki. Np. znany amerykański antropolog i badacz szamanizmu M. Winkelman (1982) odpowiada na to py­ tanie twierdząco. Uważa, że ontologiczną podstawą magii są zjawiska parapsychiczne (Psi): od­ mienne stany świadomości, psychokineza, wróżbiarstwo itp., i że są one potwierdzone w tylu niezależnych od siebie starożytnych i etnograficznych źródłach, że niepodobna ich lekceważyć. Jego poglądy doczekały się druzgocącej krytyki ze strony niemal wszystkich uczonych biorących udział w dyskusji nad jego artykułem. Wyjątkiem była Marlene Dobkin de Rios (1982, s. 46), �Magiczne kwadraty — Albrecht Dürer, Melancholia I, miedzioryt (1514), ��O względności pojęć „magii” i „reiigii” 33 wotnego, wysoce spekulatywnym i złożonym uniwersum jogina hinduskiego lub buddyjskiego, czy „zaczarowanym” światem człowieka starożytności bądź średniowiecza, w którym Bóg (magia żydowska i chrześcijańska), bogowie (magia grecka i inne), czy też buddowie, strażnicy i demony (indyjska i tybe­ tańska magia tantryczna) bezpośrednio uczestniczą w życiu ludzi93. Mag tym różni się od zwykłego człowieka, że rozpoznał istniejącą jedność świata oraz rządzące nią prawa, i potrafi ją wykorzystać „zgodnie ze swoją wolą” (Crow­ ley, 1998, s. 17), zwykły człowiek zaś jest w tych kwestiach ignorantem94. która przyznała, że „wielu antropologów obawia się publikować dane dotyczące jakichkolwiek wydarzeń typu Psi”. Powołując się na F. Caprę, zwróciła uwagę, że dominujący na Zachodzie paradygmat wciąż opiera się na kartezjańsko-newtonowskim widzeniu świata, zakwestionowa­ nym przez Einsteina i jego kontynuatorów. Post-Einsteinowski uczony jest bliski magowi w tym, że jest aktywnym uczestnikiem odbywanego eksperymentu (seansu magicznego), a sam ekspery­ ment przekonuje go, że świat nie składa się z ludzi i rzeczy, lecz z wzajemnie na siebie wpływają­ cych procesów; ludzie zaś są w takim samym stopniu zjawiskami, jak fenomeny czy rzeczy. Jed­ nak powstała ostatnio antropologia kognitywna, a zwłaszcza jej gałąź, zwana przez D.E. Younga iJ.-G. Gouleta (1994) „antropologią nadzwyczajnego doświadczenia”, traktuje poważnie te zja­ wiska, które tradycyjna antropologia ignorowała, ale w sposób dogmatyczny odrzucała, traktując np. wizje duchów podczas rytuałów, w jakich brali udział prowadzący badania terenowe antropolo­ dzy, jako halucynacje człowieka w warunkach stresu. Zdaniem Younga (1994), relacje antropolo­ gów, którzy widzieli duchy, nie są traktowane poważne i nie są analizowane w ten sam sposób, co wizje tubylców (s. 167). Swoje wizje Young uznał nie za halucynacje, lecz za „manifestacje rzeczy­ wistości, przekazujące informacje, do jakich w żaden inny sposób nie można uzyskać dostępu” (s. 177-178). „Bez względu na to, jak można analitycznie zrozumieć nadzwyczajne doświadczenia, jedna rzecz jest pewna: one zmieniają antropologów, którzy je mieli. Nadzwyczajne doświadczenia mają tendencję do rzucania wyzwania naszym pojęciom o rzeczywistości w tym sensie, że zwykłe (norma!) metody klasyfikacji danych percepcji przestają być adekwatne, a granica między tym, co realne, a tym, co wyobrażone, ulega zamazaniu” (Young, Goulet, 1994a, s. 7-8). A. Glucklich (1997), który choć w tytule swej książki obwieścił „koniec magii”, odwołując się do idei synchroniczności Junga, stwierdził: „magia jest nie tylko symbolicznym wydarzeniem, ona działa” (s. 57). Magia jest mocą nadającą sens życiu niektórych ludzi i dlatego jeśli chce się ją zrozumieć, musi się nią żyć. Tymczasem zachodni uczeni, zamiast „uczestniczyć w magicz­ nych zdarzeniach” i w ten sposób doświadczyć magii, dzieląjąna kategorie, takie jak tabu, egzorcyzmy, czarostwo itp. (s. 233). Glucklich sformułował nawet prostą definicję magii: „Magia jest sposobem wyrażania i przeprowadzania idei użytecznych, lecz nieświadomych. To, co czyni ma­ gię wyjątkową, pozostaje jednak nieznane” (s. 128). Są też badacze, którzy uznająmagię za zja­ wisko działające, ale naturalne. „Zjawiska postrzegane jako magiczne, są zawsze rezultatem zło­ żonych wzorców niemagicznych działań, zachodzących poniżej progu percepcji” (Hofstadter, 1987, s. 174). Zdaniem Glucklicha (1997, s. 169): „Skuteczności operacji magicznej nie mierzy się obiek­ tywnymi standardami sukcesu, ale jakością przeprowadzonego doświadczenia. To nadzwyczajne przeżycie, ale, trzeba to podkreślić, jest ono całkowicie naturalne”. Także Mauss i Hubert (1973, s. 77) pisali: „Praktyki magiczne nie są pozbawione sensu”. Według Buchowskiego (1986, s. 86): „Magia okazuje się (...) skuteczna, jeśli tylko się w nią wierzy”. Poza nimi również Webster (1948, s. 489) i Grimes (1995, s. 48-49) zdawali się sugerować, że magia „działa”. 95 Np. zatrzymanie słońca jest przez teistę traktowane jako dowód mocy bożej (Wj 10,21-23), a przez buddyjskiego tantrykajako przejaw oświeconego umysłu buddy (Dowman, 1985, s. 46). 94 Jak pisał w swojej definicji polski mag Robert Walter (1985, s. 8): „Magia jest zarazem wiedzą i umiejętnością takiego posługiwania się wolą, by uruchomione nią nadnaturalne (to jest niepojęte dla niektórych ludzi) siły spowodowały sprawdzalne zdarzenia materialne”. �34 Jacek Sieradzan W odniesieniu do tego Waxowie (1962) wprowadzili pojęcie „magicznej wi­ zji świata” (ang. magical world view). Tam, gdzie człowiek Zachodu postrzega martwe rzeczy, tubylcy ‘wyznający’ magiczną wizję świata widzą istoty (ludzi lub byty pozaludzkie). I, co ciekawe, przedstawiciele obu wizji świata uważają odmienny pogląd na świat za naiwny (Waxowie, 1963, s. 501). Dla zwolenników magii jej praktykowanie jest czynnością równie świętą jak każda forma religii. Grecy nazywali ją więc „świętą magią” (gr. hiera mageia), a magów uważali za ludzi pobożnych (eusebes) i świątobliwych (hosios) (Wypustek, 2001, s. 37). Innymi słowy to, co dla jednych jest religią95. dla innych może być magią i vice versa (s. 32), a o kwestiach smaku trudno dyskutować, ponieważ w tych spra­ wach nie sposób dojść do jakichkolwiek konstruktywnych wniosków. J.D. Crossan (1997), który badał kwestię magii w starożytności grecko-rzymsko-żydowskiej, uznał ją za formę rozbójnictwa religijnego: „Jak rozbójnictwo stanowi wyzwanie dla legitymizacji władzy politycznej, tak magia stanowi wyzwanie dla legitymizacji władzy duchowej. Magię i religię można rozróżnić, czy to w starożytności, czy w świecie współczesnym, odwołując się do polityki i nakazów, nie zaś przez definicje formalne czy opisowe. Religia stanowi oficjalną i zaaprobowaną magię, magia stanowi nieoficjalną i pozba­ wioną oficjalnej aprobaty religię. Problem nie polega na tym, czy magia jest przeciw oficjalnej religii, czy za nią. Niezależnie od intencji, mocą samego swego istnienia, magia i religia stanowią wyzwanie dla swojej ważności i wyłączno­ ści” (s. 325). Choć za przesadny należy uznać pogląd J.-A. Rony (1993, s. 94), że między religią i magią trwa walka o władzę nad światem, a obie w sobie właściwy sposób dążą do panowania nad nim, tym niemniej znane są przy­ padki pojedynków magów z kapłanami, wygranych, co nie wszystkich zdzi­ wi, przez magów96. O daremności wysiłków tych, którzy mimo wszystko próbują oddzielić ma­ gię od religii, świadczy klasyczna praca E.E. Evansa-Pritcharda (1965, s. 10) z 1937 roku o ludzie Azande. Autor odróżnił w niej dobrą magię (ang. good 95 Np. modlitwy o sprowadzenie deszczu, praktykowane w starożytnej Grecji czy Rzymie, uważano w owych czasach za szacowne praktyki religijne (Wypustek, 2001, s. 36), zaś żydowski zaklinacz deszczu Choni znalazł się w Talmudzie obok wielkich mędrców żydowskich. Proces „rabinizacji” Choniego opisał Green (1979). 96Antropolodzy cytują przypadki, w których prosty mag okazał się potężniejszy od przedsta­ wiciela instytucji kościelnej. Cytują przypadek księdza, którego z ciężkiej choroby, spowodowa­ nej trafieniem magiczną strzałką, wyleczył mag/szaman (Vitebsky, 1996, s. 102-103), oraz epi­ zod, który miał miejsce w 1944 roku, kiedy to Juan Cheuąuecoy, mag/szaman z plemienia Mapuche, wyzwał na magiczny pojedynek ojca Luisa. Przywołał moc miejscowego boga wody, Agua del Gato (hiszp. „Kocia Woda”), złożył na ofiarę zwierzęta oraz wodę z rozlewiska należącego do bóstwa i modlił się o deszcz. Krwawa ofiara szamana okazała się skuteczniejsza od katolickiej mszy, symbolicznej ofiary chleba i wina. Szaman wygrał rywalizację. Według naocznego świadka zdarzenia, „niebo poczerniało i można było usłyszeć mruczenie kota (= morskiego boga Mapuczów) Manąuaina. Kiedy ma zacząć padać, można usłyszeć jak kot Manąuaina miauczy: lulłull (...). Potem spada obfity deszcz” (Tiemey, 1989, s. 390). �O względności pojęć „magii” i „religii” 35 magie), społecznie akceptowaną, od złej magii (bad magie), czyli czarostwa (sorcery), a więc magii uznawanej za nielegalną i niemoralną. W ten sposób praktycznie postawił znak równości między magią ‘białą’ (‘dobrą’), a religią. Uważa się, że Evans-Pritchard — swego czasu nazwany „papieżem” antro­ pologów kulturowych —■wyklął terminy „magia” i „religia”, przez co zaczę­ ły one stopniowo znikać z ich słownika97. Niektórzy badacze (powołując się na Maretta i Evansa-Pritcharda) uważają, że w ogóle nie należy używać ter­ minów „religia” i „magia” (Versnel, 1991, s. 180). W ich miejsce pojawiło się, ukute jeszcze na początku XX wieku, określenie praktyki „magiczno-religijne” albo „religijno-magiczne”98. Ten jeden termin w dwóch odmia­ nach stopniowo zyskiwał sobie prawo obywatelstwa i obecnie jest powszech­ nie stosowany99. Wydaje się, że od czasu fundamentalnej analizy Winkelmana (1992), nie sposób nie mówić, tak jak on, o praktykach (czynnościach) magiczno-religijnych: „aspekty działalności magiczno-religijnej oparte na od­ miennych stanach świadomości, które mają uniwersalną dystrybucję, odpo­ wiadają aspektom działalności magiczno-religijnej, ogólnie interpretowanym jako magia. Socjopolityczne systemy magiczno-religijne nakierowane na zjed­ nywanie sobie [bóstw] i uprawę gleby, bardziej bezpośrednio odpowiadają tej działalności, którą konwencjonalnie określa się mianem religii” (s. 6). I jak tu nie przyznać racji cytowanemu już Versnelowi (1991, s. 177), we­ dług którego „Ani magia, ani religia nie istnieją. Istnieją tylko nasze defini­ cje tych pojęć”. Jak się wydaje, ta opinia zamyka ponad stuletnią dyskusję nad związkami magii i religii. W starciu z tym, co zwykle nazywa się magią, to, co zwykle nazywa się religią, ma szanse przetrwania tylko wówczas, gdy ludzie wierzą w religię tak jak w magię, czyli jej „prawdy” biorą dosłownie, a nie jak metafory. Wo­ bec nauki, nowożytna, zsekularyzowana kontynuatorka starodawnej magii, za jaką Frazer uznawał religię, wydaje się stać na straconej pozycji. W przeszłości ludzie wierzyli w jej „prawdy” dosłownie, a mity i metafory traktowali tak jak dzisiaj traktuje się fakty naukowe, zachodzące w rzeczywistości empirycznej. Współczesne odrodzenie się zainteresowania (np. chrześcijaństwem), nie ozna­ cza wzrostu zainteresowania dogmatyczną stroną jakiejś tradycji (teologia 97 Lightstone, 1984, s. 17; Aune, 1980, s. 1510. Dotyczy to zwłaszcza słowa „magia”, które podobno nie pojawiło się ani razu w kilku rocznikach jednego z prestiżowych amerykańskich czasopism antropologicznych w drugiej połowie lat 70. ,8 Jako pierwszy termin „magiczno-religijny” wprowadził prawdopodobnie (w 1908) A. Van Gennep (I960). Pisał o „magiczno-religijnych zakazach” (s. 16), „grupach” (s. 165) oraz „magiczno-religijnym oddzieleniu sacrum odprofanum" (s. 189). Nie można jednak wykluczyć, że termin ten wcześniej pojawił się w pismach szkoły Maussa, na które często Van Gennep się po­ woływał. ” Użył go m.in. Piddington (1952, s. 363). W encyklopedii Eliadowskiej ukazał się nawet specjalny artykuł Magico-Religious Powers (Thurman, 1987). Dotyczy on wprawdzie głównie terenu Indii, ale uwagi autora są równie zasadne dla religii pozaindyjskich. �Jacek Sieradzan 36 bowiem interesuje tylko jednostki), ale oznacza odrodzenie się emocjonalnych i „entuzjastycznych”, a więc magicznych aspektów religijności. Współczesny człowiek nie wierzy w dogmaty i nie zna teologii swojej religii; wiarę w religij­ ne dogmaty zmienił na wiarę w naukowe objawienie. W świetle tego nauka wydaje się „religią” nowożytnego człowieka. W poniższej tabeli ukazano po­ dobieństwa i różnice między magią a religią100. Za punkt wyjścia przyjęto kon­ cepcje klasycznych badaczy, którzy wyraźnieje od siebie oddzielali. ZAGADNIENIE MAGIA RELIGIA Definicja „Magia jest żyjącą, bezkształtną masą, a jej części składowe nie mają ani ustalonego miejsca, ani funkcji” (Mauss, Hubert, 1973, s.l 17). „Każdy obrzęd, który nie jest częścią jakiegoś zorganizowanego kultu” (s, 21). Wg Buchowskiego (1986, s. 68): „magia (...) była pierwotną i jedyną formą świadomości ludzkiej”. Jest to „zespół rytuałów nakierowa­ nych na przymuszanie nadnaturalnych istot do działania w interesie maga lub klienta” (Wypustek, 2001, s. 27). Jest to „zjednywanie sobie czy zyskiwanie przychylności sił wyższych od człowieka, które zgodnie z wierzeniem kierują biegiem przyrody i życia ludzkiego” (Frazer, 1978, s. 71). „Religia jest systemem powiązanych ze sobą praktyk i wierzeń odnoszących się do rzeczy świętych, to znaczy rzeczy wyodrębnionych i zakaza­ nych, wierzeń i praktyk łączących wszystkich wyznawców w jedną wspólnotę moralną zwaną Koś­ ciołem” (Durkheim, 1990, s. 41), Istota Praktycyzm, utylitaryzm, empirycyzm (Malinowski, 1990, s. 440; Maisonneuve, 1995, s. 23; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Wierciński, 1997, s. 108; Braan-ig, 1999, s. 52), instramentalizm (Goode, 1949, s. 178), potrzeba natychmiastowego działania (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30) bez pomocy duchowych istot (Piddington, 1952, s. 363). Pytania o cele i sens ludzkiej egzystencji (Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30; Versnel, 1991, s.178; Wypustek, 2001, s. 27), oraz odpowiedzi na nie ujęte w teologię (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31); duchowość (Maisonneuve, 1995, s. 23). Cel Określony, materialny (Piddington, 1952, s. 363), indywidualny i konkretny, np. wyleczenie kogoś z choroby (magia „biała”), albo wpędzenie go w nią (magia „czarna”) (Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 26; Versnel, 1991, s.178; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek, 2001, s. 27); panowanie nad światem (Rony, 1993, s. 94). Cel sam w sobie (Malinowski, 1990, s. 442), cel soteriologiczny (Braarvig, 1999, s. 52), dążenie do celów odległych (Wypustek, 2001, s. 27), ale akceptowanych przez społeczeństwo (Piddington, 1952, s. 363), chęć objęcia swoim światopoglądem, etyką i obrzę­ dowością wszystkich (Wierciński, 1997, s. 108); inne, doraźne cele (Goode, 1949, s. 178), w tym np. panowanie nad światem (Rony, 1993, s. 94). 100 Cztery definicje magii i dwie definicje religii podano tylko jako przykłady dziesiątków możliwych definicji. �O względności pojęć „magii” i „religii” 37 Ogólna charakterystyka Niezróżnicowana, bezosobowa, zewnętrzna, związana z tabu, oparta na lęku (Smith, 1978b, s. 431-432); heterodoksyjna (Smith, 1915, s. 269). Zróżnicowana, osobowa, wewnętrzna, związana z etyką, odwołująca się do relacji opartych na szacunku (Smith, 1978b, s. 431-432); ortodoksyjna (Smith, 1915, s. 269). Charakter Indywidualny (Durkheim, 1990, s. 39; Piddington, 1952, s. 363), pozaempiryczny (Goode, 1949, s. 172; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), pseudonaukowy (Frazer, 1978, s. 70; Malinowski, 1990, s. 441; Stark, Bainbridge, 2000, s. 134), ezoteryczny (Wierciński, 1997, s. 108), „prywatny, sekretny, tajemny (...) zakazany” (Mauss, Hubert, 1973, s. 21) i antyreligijny (20), ale także wspólnotowy (Róheim, 1955, s. 226­ -2 2 7 ) i społeczny (Mauss, Hubert, 1973, s. 195). Jest to dewiacja (Aune, 1986, s. 214), ale sprawia ona, że ludzie czują się lepiej, daje bowiem iluzję bezpieczeństwa i nadzieję ludziom żyjącym w beznadziei, udziela pomocy bezradnym (Betz, 1996b, s. XLVIII); jako ucieczka od rzeczywistości dnia codziennego pełni ważne, pozytywne funkcje społeczne, wspiera ciągłość i trwałość porządku społecznego (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 54-109); umożliwia podniesienie społecznego prestiżu niektórych jednostek. Wspólnotowy i akceptowany społecznie (Durkheim, 1973, s. 38; Piddington, 1952, s. 363; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek, 2001, s. 28), oficjalny (Mauss, Hubert, 1973, s. 20), grupowy (M rozek-Dumanowska, 1990, s. 33), ale również indywidualny (Malinowski, 1990, s. 413; Smith, 1978b, s. 431-432; Braarvig, 1999, s. 52), pozaempiryczny (Goode, 1949, s. 172; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), nieracjonalny, oficjalny, społecznie aprobowany, symboliczny (Goode, 1949, s. 172). Sprawia ona, że ludzie czują się lepiej, daje iluzję poczucia bezpieczeństwa i nadzieję żyjącym w beznadziei, udziela pomocy bezradnym (Betz, 1996b, s. XLVIII); pełni ważne, pozytywne funkcje społeczne, wspiera ciągłość i trwałość porządku społecznego jako ucieczka od rzeczywistości dnia codziennego, umożliwia podniesienie społecznego prestiżu niektórych jednostek. Temat a funkcja Otwarty temat i dokładnie określona funkcja (Assman, 1997, s. 3). Temat dokładnie zdefiniowany i otwarta funkcja (Assman, 1997, s. 2). Środki realizacji Przymus (Mauss, Hubert, 1973, s. 20; Bultmann, 1963, s. 210; Swienko, 1983, s. 34; Versnel, 1991, s.189; Wierciński, 1997, s. 103; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek,m 2001, s. 27), manipulacja (Goode, 1949, s. 177; Versnel, 1991, s. 178; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; M rozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31; Wypustek, 2001, s. 27), manipulacja siłami (Mair, 1975, s. 229); „instrumentalna manipulacja” (Yersnel, 1991, s. 178). Prośba i modlitwa (M rozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31; Wypustek, 2001, s. 27), uległość (Braarvig, 1999, s. 52), ale także negocjacje i targowanie się z bóstwami albo Bogiem (Wypustek, 2001, s. 27); komunikacja z istotami (Mair, 1975, s. 229); „osobowa suplikacja” (Yersnel, 1991, s. 178). �Jacek Sieradzan 38 Powtarzalność praktyk Wykonuje się je „na zamówienie” i stosownie do potrzeb (magia lecznicza, rolnicza, atmosferyczna itp.) (Mauss, Hubert, 1977, s. 20; Mrozek-Dumanowska, 1990, s, 33), ale tylko w sprzyjających okolicznościach (Goode, 1949, s. 178); dowolność w zakresie wyboru technik, a w przypadku niepowodzenia wykonywanie ich aż do skutku, istnieje też możliwość zmiany techniki (Goode, 1949, s. 177; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33). Są wykonywane regularnie, wg ściśle przestrzeganego kalendarza (Mauss, Hubert, 1973, s. 20; Goode, 1949, s. 178; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), ale nie powtarza się ich, wychodząc z założenia, że ich powodzenia zależy od suwerennej woli bóstwa. Przestrzeganie kalendarza Nie (Franfurter, 1997, s. 115); tak — głównie w „magicznym” buddyzmie tantrycznym. Tak (Franfurter, 1997, s. 115). Medium działania Materialne (Wypustek, 2001, s. 27), koncentracja na technicznej stronie zagadnienia, ponieważ źle wypowiedziane formuły nie zadziałają (Versnel, 1991, s. 179). Duchowe (Wypustek, 2001, s. 27); standaryzacja technik (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33); odejście od reguł niekoniecznie unieważnia rytuał bądź ceremonię. Wiara w „magiczną” moc słowa Zaklęcia (Swienko, 1983, s. 34). Modlitwy (Swienko, 1983, s. 34). Uzależnienie rezultatu praktyki Od dokładnego wypowiedzenia formuł (Versnel, 1991, s. 179) i umiejętności maga (Wypustek, 2001, s. 27). „od suwerennej, wolnej woli, łaski bądź niełaski bogów” (Wypustek, 2001, s. 27; Versnel, 1991, s. 179). Obietnice Wyleczenie z konkretnej choroby lub zapewnienie ochrony przed negatywnymi wpływami (Stark, Bainbridge, 2000, s. 134), Zbawienie (wyzwolenie albo oświecenie) jako dogłębna przemiana i ostateczne uwolnienie od wszelkich problemów życia (Stark, Bainbridge 2000, s. 134). Jak postrzegają siebie nawzajem Według kapłanów magia jest nielegalna, jest odejściem od społecznie akceptowanych norm; jest antyspołeczna (Goode, 1949, s. 178), aspołeczna (Versnel, 1991, s. 178), niemoralna (Braarvig, 1999, s, 52), jest dewiacją (Wypustek, 2001, s. 27), zawiera aspekt buntu i rebelii (Lang, 1901,s. 46; Ewing, 1997, s. 153), jest wywrotowa i destrukcyjna; praktykują ją jednostki wyalienowane, obcy, oraz grupy ludzi pogardzanych i lekceważonych (Braarvig, 1999, s. 52); jest to pozostałość dawnych religii (Mauss, Hubert, 1973, s. 11); kapłani uważają magów za naiwnych, gdyż świat, który dla nich jest martwy, oni postrzegająjako żywy (Waxowie, 1963, s. 501). Według magów kapłani to „wyschnięte kanały”, pozbawione łaski i jakichkolwiek umiejętności (Apokalipsa Piotra 79.31, Robinson, 1977, s. 343); magowie uważają zwykłych ludzi za naiwnych, gdyż świat, który dla nich jest żywy, oni postrzegająjako martwy (Waxowie, 1963, s. 501). �O względności pojęć „magii” i „religii” 39 Obecność wierzeń Tak (Durkheim, 1990, s. 37) — Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 122; Durkheim, 1990, s. 37; Mrozekw pozaludzką moc (Goode, 1949, s. 173), w moc większą od mocy -Dumanowska, 1990, s. 26) — w pozaczłowieka (Rivers, 1924, s. 4), ludzką moc (Goode, 1949, s. 173), w moc Boga (M rozekw moc własną, albo w moc obiektów i procesów ykorzystywanych w rytuałach -D um anow ska, 1990, s, 31), w upostaciowane siły (Rivers, 1924, s. 4); w moc duchów nadprzyrodzone (Swienko, 1983, i demonów (Mrozek-Dumanowska, s. 34), w istoty duchowe 1990, s. 31), w bezpostaciowe moce (Piddington, 1952, s. 363); ta wiara (Swienko, 1983, s. 34), w przedmioty nasycone mocą (Mrozek-Dumanowska, jest nieodłączna od bojażni (Ehnmark, 1956, s. 5-6). 1990, s. 33), Charakter wiary Ślepa (Mauss, Hubert, 1973, s. 123). Ślepa (Mauss, Hubert, 1973, s. 123). Świat wyobrażeń Prosty (Malinowski, 1990, s. 442^143). Skomplikowany (Malinowski, 1990, s. 442-443). Obecność obrzędów i ceremonii Tak (Durkheim, 1990, s. 37; Goode, 1949, s. 173). Tak (Durkheim, 1990, s. 37; Goode, 1949, s. 173). Obecność mitów Tak, w bardziej rudymentarnej postaci (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność symboliki Tak (Swienko, 1983, s. 35). Tak (Swienko, 1983, s. 35). Obecność dogmatów Tak, w bardziej rudymentarnej formie (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność ofiar Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność modlitw Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68; Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność obrzędów oczyszczających Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność pieśni Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność świętego tańca Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność ślubowań Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68). Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68). Obecność parafernaliów Używanie „przedmiotów, substancji, instrumentów” (Wypustek, 2001, s. 27). Używanie podczas ceremonii (mszy chrześcijańskiej, pudży hinduskiej czy buddyjskiej) przedmiotów, substancji, instrumentów. Miejsce wykonywania praktyk W ukryciu (Wierciński, 1997, s. 108), na uboczu: w lesie (Mauss, Hubert, 1973, s. 19), w świątyni, w tym także chrześcijańskiej (55); w górach. W sanktuariach, świątyniach, przy ołtarzu domowym (Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Wierciński, 1997, s. 108). Czas wykonywania praktyk O świcie, o zachodzie słońca, nocą, zwłaszcza o północy (Mauss, Hubert, 1973, s. 54). W dzień (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). �Jacek Sieradzan 40 Specjaliści od sacrum jako pośrednicy między ludźmi a bóstwami Magowie (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), czarownicy i czarownice (Ewing, 1997, s. 47). Kapłani (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33; Ewing, 1997, s. 47). Cechy specjalisty od sacrum Nieemocjonalność, bezosobowość (Goode, 1949, s. 178), złośliwość (sic!, Piddington, 1952, s. 363); mag jest osobą prywatną (Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), rzadko działa w grupie (Goode, 1949, s. 177), dysponuje znajomością magicznych technik i receptur (Wypustek, 2001, s. 38). Osobowość przejawiająca się w emocjonalizmie, poczuciu bojaźni itp. (Goode, 1949, s. 178); kapłan jest funkcjonariuszem oficjalnego kultu (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). Stosunek do ludzi Zawodowiec-klient (Goode, 1949, s. 177; Wypustek, 2001, s. 28). Pasterz-owczarnia albo prorok-zbawiciel (Goode, 1949, s. 177; Wypustek, 2001, s. 28). Stawiane mu wymagania Osobiste doświadczenie (Versnel, 1991, s. 179). Umiejętność odczytania tekstu z książki (Versnel, 1991, s. 179). Stosunek do sacrum Świecki (R. Horton w; Hammond, 1970,5. 1349). Sakralny (R. Horton w: Hammond, 1970, s. 1349). Formy stowarzyszania się Związki czarowników i zgromadzenia czarownic (Durkheim, 1990, s. 39; Mauss, Hubert, 1973, s. 51; Weber, 2002, s. 335). Kościół (Durkheim, 1990, s. 39-40). Zakres posiadanej władzy W przypadku maga niewielki (Stark, Bainbridge, 2000, s. 137). W przypadku kapłana ogromny (Stark, Bainbridge, 2000, s. 137). Uczestnicy Klienci (Durkheim, 1990, s. 39; Wypustek, 2001, s. 27-28). Członkowie Kościoła: kler i świeccy (Durkheim, 1990, s. 39). BIBLIOGRAFIA Alston W.P. 1967 Assman J. 1997 Aune D.E. 1980 1986 Religion, w: P. Edwards (red.), Encyclopedia o f Philosophy, vol. 7, Mac­ millan Company, Free Press, New York, s. 140-145. M agic and Theology in Ancient Egypt, w: Schafer, Kippenberg, s. 1-18. M agic in Early Christianity, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principat, Walter de Gruyter, Berlin, s. 1507-1557. M agic; M agician, w: G.W. Bromiley (red.), The International Standard Bible Encyclopedia, vol. 3, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, s. 213-219. �O względności pojęć „magii” i „religii” Barb A.A. 1963 Ą\ The Survival o f Magic Arts, w: A. Momigliano (red.), The Conflict Between Paganism and Christianity in the Fourth Century, Clarendon Press, Oxford, s. 100-125. Baudrillard J. 2001 Przed końcem: Rozmawia Philippe Petit, Wydawnictwo Sic!, Warszawa (wyd. 1, 1997). Benedict R. 1933 M agic, w: E.R.A. Seligman (red.), Encyclopaedia o f the Social Sciences, vol. 10, Macmillan, London, s. 39—44. Betz H.D. 1982 The Formation o f Authoritative Tradition in the Greek M agical Papyri w; B.F. Meyer, E.P. Sanders (red.), Jewish and Christian Self-D efinition, vol. 3, Self—Definition in the Graeco-Roman World, SCM Press, London, s. 161-170. 1996a (red.), The Greek M agical Papyri in Translation, including the Demotic Spells, University o f Chicago Press, Chicago (’1986). 1996b Introduction to the Greek M agical Papyri, w: tenże s. X LI-LIII. Braarvig J. 1999 Magic. Reconsidering the Grand Dichotomy, w: Jordan et al., s. 21-54. Buchowski M. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ada­ ma Mickiewicza, Poznań. 1993 M agia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa. Bultmann R. 1963 The H istory o f the Synoptic Tradition, Basil Blackwell, Oxford (wyd. 1, 1921). Camp L.S. C.C. de 1970 Duchy, czary, gwiazdy, PWN, Warszawa. Cassirer E. 1946 The Myth o f the State, Yale University Press, New Haven. 1971 Esej o człowieku, Czytelnik, Warszawa (wyd. 1, 1944). Cavendish R. 1977 A History o f M agic, Weidenfeld & Nicolson, London. Chogyam Trungpa 2002 Szambala, Święta ścieżka wojownika, Wydawnictwo Jacek Santorski & Co., Warszawa (wyd. 1, 1984). Crooke W. 1907 Natives o f Northern India, Archibald Constable and Co., London. Crossan J.D. 1997 Historyczny Jezus. Kim był i czego nauczał, Książka i Wiedza, Warszawa (wyd. 1, 1991). Crowley A. 1998 Magija w teorii i praktyce, Wydawnictwo EJB, Kraków (wyd. 1, 1929). Cunningham G. 1999 Religion and Magic. Approaches and Theories, Edinburgh University Press, Edinburgh. Czarnowski S. 1956 K ult bohaterów i je g o społeczne podłoże. Święty Patryk, bohater narodo­ wy Irlandii, w: tenże, Dzieła, t. 4, PWN, Warszawa. �42 Jacek Sieradzan Dalajlama, Carriere J.-C , 1998 Siła buddyzmu, W ydawnictwo Jacek Santorski & Co., Warszawa, Davis E. 2002 TechGnoza: Mit, magia + mistycyzm w wieku informacji, Dom Wydawni­ czy Rebis, Poznań (wyd. 1, 1998). Dickie M.W. 2001 M agic and Magicians in the Graeco-Roman World, Routledge, London. Dobkin de Rios M, 1982 [Komentarz do Winkelman (1982)], „Current Anthropology”, 23, s. 45-46. Dowman K. 1985 M asters o f Mah~mudr~. Songs and Histories o f the Eighty-Four Bud­ dhist Siddhas, State University o f New York Press, Albany. Durkheim E. 1990 Elementarne fo rm y życia religijnego. System totemiczny w Australii, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1912). Ehnmark E. 1956 Religion and M agic — Frazer, Sóderblom, and Haerstróm, „Ethnos”, 21, s. 1-10. Eliade M. 1961 Recent Works on Shamanism. A Review Article, „History o f Religions”, 1 (1961/62) s. 152-186. 1966 Traktat o historii religii, Książka i Wiedza, Warszawa. 1987 (gen. red.), The Encyclopedia o f Religion, vol. 1-16, Macmillan, New York. Evans-Pritchard E.E. 1965 Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande, Clarendon Press, Oxford (wyd. 1, 1937). Ewing K.P. 1997 Arguing Sainthood. Modernity, Psychoanalysis, and Islam, Duke Univer­ sity Press, Durham. Feyerabend P.K. 1975 Against Method: Outline o f an Anarchistic Theory o f Knowledge, Carlisle Street, London. Firth R, 1965 Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, PWN, Warszawa. Flint V, 1999 The Demonisation o f M agic and Sorcery in Late Antiquity. Christian Re­ definitions o f Pagan Religions, w: B. Ankarloo, S. Clark (gen. red.), The Athlone History o f Witchcraft and M agic in Europe, vol. 2: Ancient Gree­ ce and Rome, Athlone Press, London 1999, s. 277-348. Fowler R.L. 1995 Greek Magic, Greek Religion, „Illinois Clascical Studies”, 20, s. 1-22. Franfurter D. 1997 Ritual Expertise in Roman Egypt and the Problem o f the Category 'Magi­ cian ’, w: Schafer, Kippenberg, s. 115-135. Frazer J. 1978 Złota gałąź, PIW, Warszawa 1978. Fromm E. 2000 Psychoanaliza a religią, Dom W ydawniczy „Rebis”, Poznań (wyd. 1, 1950). �O względności pojęć „magii” i „religii” 43 Fulford K.W.M. 1996 Religion and Psychiatry. Extending the limits o f tolerance, w: D. Bhugra (red.), Psychiatry and Religion: Context, Consensus and Controversies, Routledge, London, s. 5-22. Gager J.G. 1992 Introduction, w: tenże (red.), Curse Tablets and Binding Spells from the Ancient World, Oxford University Press, New York, s. 3-41. Gallagher E.V. 1982 Divine M an or Magician?; Celsus and Origen on Jesus, Scholars Press, Chico. Garcia-Teijeiro M. 1993 Religion and Magic, „Kem os”, 6, s. 123-138 . Geertz H. 1975 An Anthropology o f Religion and Magic, I, „Journal o f Interdisciplinary History”, 6, s. 71-89. Glücklich A. 1997 The E nd o f Magic, Oxford University Press, New York. Goode W.J. 1949 M agic and Religion. A Continuum, „Ethnos”, 14, s. 172-182. GrafF. 1991 Prayer in M agic and Religious Ritual, w: C.A. Faraone, D. Obbink (red.), M agica Hiera: Ancient Greek M agic and Religion, Oxford University Press, New York, s. 188-213. 1997 M agic in the Ancient World, Harvard University Press, Cambridge, Mass. Grant R.M. 1959 Gnosticism and Early Christianity, Columbia University Press, New York. Green W.S. 1979 Palestinian H oly Men. Charismatic Leadership and Rabbinic Tradition, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principal, W al­ ter de Gruyter, Berlin, 19:2, s. 619-647. Grimes R.E. 1995 Beginnings in Ritual Studies, University o f South Carolina Press, South Carolina. Hammond D. 1970 Magic. A Problem in Semantics, „American Anthropologist", 72, s. 1349­ -1356. Herskovits M.J. 1967 Dahomey. An Ancient West African Kingdom, vol. 1-2, Northwestern Univ. Press, Evanston. Hofstadter D.R. 1987 Metamagical Themas. Questing fo r the Essence o fM in d and Pattern, Pen­ guin Books, Harmondsworth (wyd. 1, 1985). Hull J.M. 1974 Hellenistic M agic and the Synoptic Tradition, SCM Press, London. Janowitz N. 2001 M agic in the Roman World. Pagans, Jews and Christians, Routledge, London. Jerzak-Gierszowska T. 1995 Religia a magia. Klasyczne koncepcje antropologiczne, Wydawnictwo Fun­ dacji Humaniora, Poznań. �44 Jacek Sieradzan Jordan et al. 1999 D.R. Jordan, H. Montgomery, E. Thomassen (red,), The World o f Ancient Magic. Papers fro m the fir s t International Samson Eitrem Seminar at the Norwegian Institute at Athens, 4 -8 M ay 1997, Norwegian Institute, Ber­ gen. Kieckhefer R. 2001 M agia w średniowieczu, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac N a­ ukowych „Universitas”, Kraków (wyd. 1, 1989). Kippenberg H.G., Schafer P. 1997 Envisioning Magic: A Princeton Seminar and Symposium, w; Schafer, Kip­ penberg, s. V II-X I. Kmita J. 1989 Dziedzictwo m agii w nauce, w: H. Kozakiewicz, E. Mokrzycki, M.J. Siem ek (red.), Racjonalność, nauka, społeczeństwo, PWN, Warszawa, s. 50­ -6 6 , Kołakowski L. 1990 Odwet sacrum w kulturze świeckiej, w: tenże, Cywilizacja na ławie oskar­ żonych, Res Publica, Warszawa, s. 135-154 (wyd. 1, 1973). Korzybski A. 1950 Science and Sanity. An Introduction to Non-Aristotelian Systems and Ge­ neral Semantics, (wyd. 1, 1933). Kowalak W. 1982 K ulty Cargo na Nowej Gwinei, ATK, Warszawa. Lang A. 1901 M agic and Religion, Longmans, Green, and Co., London. Leach E. 1986 Culture and Communication: the Logic by which Symbols Are Connec­ ted. An Introdcution to the Use o f the Use o f Structuralist Analysis in So­ cial Anthropology, Cambridge University Press, Cambridge. Lévi-Strauss C. 2001 M yśl nieoswojona, Wydawnictwo KR, Warszawa (wyd. 1, 1962). 1973 Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: Mauss, s. XI-LVIII. Lévy-B ruhl L. 1975 The Notebooks on Primitive Mentality, Harper & Row Publishers, New York. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1910). Lewis I.M. 1971 Ecstatic Religion. An Anthropological Study o f Spirit Possession and Sha­ manism, Penguin Books, Harmondsworth. Lightstone J.N. 1984 The Commerce o f the Sacred. Meditation o f the Divine among Jews in the Graeco-Roman Diaspora, Scholars Press, Chico, Lowe J.E, 1929 M agic in Greek and Roman Literature, Basil Blackwell, Oxford. Luck G. 1985 (wstęp, tłum. i oprac.), Arcana Mundi. Magic and Occult in the Greek and Roman Worlds, John Hopkins University Press, Baltimore. Ługiewicz A. 2001 Antyczna magia i religią, „Przegląd Religioznawczy”, nr 2, s. 3-18. �O względności pojęć „magii” i „religii” Mair L. 1975 45 An Introduction to Social Anthropology, Clarendon Press, Oxford (wyd. 1, 1965). Maisonneuve J. 1995 Rytuały dawne i współczesne. Gdańskie W ydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk (wyd. 1, 1988). Malinowski B. 1966 Coral Gardens and Their Magic, t. 2, George A llen & Unwin, London (wyd. 1935). 1986 Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawy ziemi oraz obrzą­ dów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1935). 1990 Magia, nauka i religia, w: tenże, Mit, magia, religia, Dzieła, t. 7, PWN, Warszawa, s. 368-445 (wyd. 1, 1925). Marett R.R. 1909 The Threshold o f Religion, Metuhen & Co., London. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, PWN, Warszawa. Mauss M., Hubert H. 1973 Zarys ogólnej teorii magii (wyd. 1, 1904), w: Mauss, s. 1—208. Meslin M. 2002 M entalność magiczna i manipulacja świętością. Magia, je j praw a i fu n k ­ cjonowanie, w: F. Lenoir, Y. Tardan-M asquelier (red.), Encyklopedia re­ ligii św iata, W ydaw nictw o A kadem ickie DIA LO G , W arszawa, t. 2, s. 2007-2013. Meyer M. et al. 1999 (red.), Ancient Christian Magic: Coptic Texts o f Ritual Power, Princeton University Press, Princeton. M iddleton J. 1987 Theories o f M agic, w: Eliade, vol. 9, 82-89. M oney-Kyrle R. 1939 Superstition and Society. Based on six Lectures Delivered in the Summer o f 1937 at the Institute o f Psycho-Analysis, Hogarth Press, London. Moszyński K. 1925 O Źródłach M agji i Religji, „Przegląd Filozoficzny”, 28, s. 239-251. Mrozek-Dumanowska A. 1990 Człowiek w labiryncie magii, Wiedza Powszechna, Warszawa. Neusner J. 1989 Science and Magie, M ira c h and M agic in Formative Judaism. The Sys­ tem and the Difference, w: J, Neusner J., E.S. Frerichs, P.V. McCracken Flescher (red.), Religion, Science, and Magic: In Concert and In Conflict, Oxford University Press, New York, s. 61-81. Nietzsche F. 1984 Ludzkie, arcyludzkie, Warszawa. Olivier de Sardun J.-P. 1992 Okultyzm i etnograficzne „ja " (Magia, czyli uegzotyczniona nadzwyczaj­ ność od Durkheima p o antropologię postmodernistyczną), w: M. Buchow­ ski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kul­ tury, Warszawa, s. 247-267. Paulson I. 1963 [Komentarz do: Waxowie 1963], „Current Anthropology”, 4, s. 511. �46 Peters L. 1998 Jacek Sieradzan The Tamang Shamans. An Ethnopsychiatric Study o f Ecstasy and Healing in Nepal, Nirala Publications, New Delhi. Pettersson O. 1957 M agic — Religion: Some Marginal Notes to an Old Problem, „Ethnos”, 3/4, s. 109-119. Phillips C.R. 1986 The Sociology o f Religious Knowledge in the Roman Empire to A.D. 284, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principat, Wal­ ter de Gruyter, Berlin, s. 2677-2773. Philsooph H. 1971 Primitive M agic and Mana, „Man”, 6, s. 182-203. Piccaluga G. 1971 Obrzędy magiczne, „Euhemer”, 15,3, s. 3-12. Piddington R. 1952 An Introduction to Social Anthropology, vol. 1, Oliver and Boyd, Edin­ burgh. Piekarczyk S. 1968 Barbarzyńcy i chrześcijaństwo. Konfrontacje społecznych postaw i wzor­ ców u Germanów, PWN, Warszawa. Plutarch 1988 O obliczu widniejącym na tarczy księżyca, w: tenże, Moralia (Wybór), t. 2, PWN, Warszawa, s. 132-195. Pulleyn S. 1997 Prayer in Greek Religion, Clarendon Press, Oxford. Radin P. 1957 Primitive Religion, Dover Publications, New York (wyd. 1, 1937). Remus H. 1982 Does Terminology Distinguish Early Christian from Pagan Miracles?, „Journal o f Biblical Literature” 101, s. 531-551. Ringgren H. 1973 Religions o f the Ancient N ear East, SPCK, London. Ritzer G. 2001 M agiczny świat konsumpcji, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa (wyd. 1, 1999). Rivers W.H.R. 1924 Medicine, Magic, and Religion. The Fitz Patrick Lectures Delivered befo­ re The Royal College o f Physicians o f London in 1915 amd 1916, Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., London. Robinson J.M. 1977 (red.), The Nag Hammadi Library in English, E.J. Brill, Leiden. Róheim G. 1955 M agic and Schizophrenia, Indiana University Press, Bloomington. Rony J.-A . 1993 Magia, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław (wyd. 1, 1979). Russell J.B. 2003 Krótka historia czarownictwa, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław (wyd. 1, 1981). Sangharakszita 2002 Wprowadzenie do buddyzmu, Wydawnictwo „A”, Kraków (wyd. 1, 1957). �O względności pojęć „magii” i „religii” Schafer P, 1997 47 M agic a n d R elig io n in A n c ie n t Judaism , w: Schafer, K ippenberg, s. 19-43. Schafer P., Kippenberg H.G. 1997 (red.), Envisioning Magic. A Princeton Seminar and Symposium, E.J. Brill, Leiden. Schayer S. 1938 Buddyzm indyjski, w: Religie Wschodu, Trzaska, Evert i Michalski, War­ szawa, s. 191-251. Sedlak W. Bioelektronika, Pax, Warszawa. 1979 Segal A.F. 1981 Hellenistic Magic. Some Questions o f Definition, w: R. Van den Broek, M.J. Vermaseren (red.), Studies in Gnosticism and Hellenistic Religions, E.J. Brill, Leiden, s. 349-375. Sieradzan J. 2003 Zaklęcie, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 9, PWN, Warszawa, s. 463-464. 2004a Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm , chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, Inter Esse, Wyd. Wanda, Kra­ ków. 2004b Jezus Magus. Pierwotne chrześcijaństwo w kręgu magii, książka gotowa do druku. Skarga B. 1977 M istrz i mag, „Teksty”, nr 1, s. 7-20. Smith K.F. 1915 Magie (Greek and Roman), w: J. Hastings (red.), Encyclopaedia o f Reli­ gion and Ethics, vol. 8, Charles Scribner’s Sons, New York, s. 269-289. Smith E.W. 1952b A frican Sym bolism , „Journal o f the Royal A nthropological Institute o f Great Britain and Ireland”, 82, s. 13-37. Smith J.Z. 1978a The Temple and the Magician, w: tenże, M ap is not Territory. Studies in the History o f Religion, E.J. Brill, Leiden, s. 172—189. 1978b Toward Interpreting Demonic Powers in H ellenistic and Roman Antiqu­ ity, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principal, Walter de Gruyter, Berlin, s. 425-439. Smith M. 1981 Jesus the Magician, Harper & Row, San Francisco (wyd. 1, 1978). Spiro M. 1966 Religion. Problems o f Definition and Explanation, w: M. Banton (red.), Anthropological Approaches to the Study o f Religion, Tavistock Publica­ tions, London, s. 85-126. Stark R., Bainbridge W.S. 2000 Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków (wyd. 1, 1987). Stomma L. 1978 M agia dzisiaj. R ozw ażaniia o m etodzie, „P olska Sztuka L udow a” , 32, s. 131-142. Swienko H. 1983 Magia w życiu człowieka, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa. Szestow L. 1995 Sola fid e —■Tylko przez wiarę, PWN, Warszawa. �48 Jacek Sieradzan Tambiah S.J. 1990 Magie, Science, Religion, and the Scope o f Rationality, Cambridge Uni­ versity Press, Cambridge. Thomas K. 1973 Religion and the D ecline o f Magic. Studies in Popular Beliefs in Six­ teen th - and Seventeenth-Century England, Penguin Books, Harmondsworth ( ‘1971). 1975 An Anthropology o f Religion and Magic, II, „Journal o f Interdisciplinary History”, 6, s. 91-109. Thomassen E. 1999 Is M agic a Subclass o f Ritual?, w: Jordan et al., s. 55-66. Thomsen M.L. 2001 Witchcraft and M agic in Ancient Mesopotamia, w: B. Ankarloo, S. Clark (2001) (gen. red.), The Athlone History o f Witchcraft and Magic in Euro­ p e, vol. 1: Biblical and Pagan Societes, Univ. o f Pennsylvania Press, Phi­ ladelphia, s. 1-95. Thurman R.A.F. 1987 M agico-Religious Powers, w: Eliade, vol. 9, s. 115-118. Tierney P. 1989 The H ighest Altar. The Story o f Human Sacrifice, Viking Penguin, New York. Tylor E.B. 1896 Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologji, jilozofji, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów, t. 1, Warszawa (wyd. 1, 1871). Van Baal J. 1963 M agic as Religious Phenomenon, „Higher Education and Research in the Netherlands”, 7,3/4, s. 10-21. Van Gennep A. 1960 The Rites o f Passage, Routledge & Kegan Paul, London (wyd. 1, 1908). Versnel H.S. 1991 Some Reflections on the Relationship M agic — Religion, „Numen”, 38, s. 177-197. Vitebsky P. 1996 Szaman, Świat Książki, Warszawa (wyd. 1, 1995). Vries J. de 1962 M agic and Religion, „History o f Religions”, 1, s. 214-221. Walter R. 1985 Uwagi na temat magii, „Trzecie Oko”, nr 2, 8-10. Waxowie 1962 R. i M. Wax, The M agical World View, „Current Anthropology”, 1, s. 179— -188. 1963 M. i R. Wax, The Notion o f Magic, „Current Anthropology”, 4, s. 495­ -503. Weber M. 1984 Etyka gospodarcza religii światowych, w: tenże, Szkice z socjologii reli­ gii, Książka i Wiedza, Warszawa, s. 111-152. 2002 Gospodarka i społeczeństwo: Zarys socjologii rozumiejącej, PWN, War­ szawa (wyd. 1, 1921-1922). Webster H. 1948 Magic. A Sociological Study, Stanford University Press, Stanford. �O względności pojęć „magii” i „religii” 49 Webster Ch, 1992 Od Paracelsusa do Newtona. Magia i powstanie nowożytnej nauki, PAN IFiS, Warszawa. W horfB.L, 1982 Język, umysł i rzeczywistość, w: tenże, Język, myśl i rzeczywistość, PIW, Warszawa, s. 332-362 (wyd. 1, 1942). Wierciński A. 1997 O pojęciu magii, w: tenże, M agia a religia. Szkice z antropologii religii, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków, s. 103-109. Winkelman M. 1982 Magic. A Theoretical Reassessment, „Current Anthropology”, 23, s. 37^44. Winkelman M.J. 1992 Shamans, Priests and Witches. A Cross-Cultural Study o f M agico-Religious Practitioners, Arizona State University, [Phoenix]. Wittgenstein L. 1998 (red.), Uwagi o „Złotej Gałęzi" Frazera, Instytut Kultury, Warszawa (wyd. 1, 1967). Wypustek A. 2001 M agia antyczna, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław. Yates F.A. 1964 Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, Routledge and Kegan Paul, London. Young D.E. 1994 Visitors o f the Night, a creative energy m odel o f spontaneous visions, w: Young, Goulet, s. 166-194. Young D.E., Goulet J.-G . 1994 (red.), Being Changed. The Anthropology o f Extraordinary Experience, Broadview Press, Peterborough, Ontario. 1994a, Introduction, w: ci sami, s. 7-13. Zalewski P. i C. 1992 Z -5: Secret Teachings o f the Golden Dawn. Book II: The Zelator Ritual 1=10, Llewellyn Publications, St. Paul, Minn. Jacek Sieradzan ON THE RELATIVITY OF THE CONCEPTS OF „M AGIC” AND „RELIGION” (Summary) This is a review o f classic publications, mainly English and Polish, written in the course o f 130 years (from 1871 to 2001) on the mutual relations between the concepts in question. A t the beginning (more or less until the mid 20th century) anthropology believed that religion (mainly Christian, but not only) is superior to magic. However, in light o f new anthropological studies, religious and magical practices, introduced at the turn o f the 19th century, became more popular. It is emphasized that the division into �50 Jacek Sieradzan religion and magic was commonly accepted neither in the Antiquity nor in the 19th cen­ tury. There was no such division among tribal peoples o f the entire world. The division into religion and magic is a later phenomenon. The author quotes a number o f sources, which emphasize the similarities and differences between magic and modem, seculari­ zed science. The scepticism, expressed in the title, reflects the opinion that despite ef­ forts made by a few generations o f authors, so far no scholar has managed to satisfacto­ rily identify evident and unquestionable differences between what is usually believed to be religion and what is usually believed to be magic. H.S. Versnel’s opinion, who said that neither magic nor religion exists, m ust be corroborated. W hat we have is only our definition o f these concepts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e95f596aa22f126df3059928c3d332c8.pdf b2b9ed7f8bd8e8e0b4a3737721344de3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2464 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2288 Title A name given to the resource Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.113-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografia schyłku wieku Fotografia i mit Sławomir Sikora Rzadko kiedy odtwarzanie w s p o m n i e ń zachowuje na­ stępstwo wydarzeń - lokalizujemy je raczej przez skoja­ rzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy jak "muzeum archeologiczne (...) porozrzuca­ nych na chybił trafił szczątków". David Lowenthal, Przeszłość to obcy kraj - C o dla pana znaczy prawda w dokumencie? - D l a mnie to próba wydobycia esencji rzeczywistości tak, jak j a j ą widzę. (...) U d a w a ł o nam się czasami głębiej wejść w rzeczywistość. T o m o ż e była prawda w dokumencie. Rozmowa Janusza W r ó b l e w s k i e g o z Marcelem Ł o z i ń s k i m 1 Fascynacja j a k ą Michael Lesy o b d a r z y ł fotografie za­ k r a w a na obsesję. Opowiada on, że kiedy m i a ł d w a d z i e ś c i a jeden lat m i e s z k a ł wraz z k o l e g ą , p r a c u j ą c y m dla studia Technicolor Photo. W pracowni robiono m n ó s t w o po­ w t ó r e k w z w i ą z k u z poszukiwaniem właściwej gamy barw. K t ó r e g o ś dnia zabrali wraz z k o l e g ą k i l k a p u d e ł "odpad­ k ó w " do d o m u . K a ż d e g o dnia o g l ą d a l i stosy fotografii, "siedem tysięcy t y g o d n i o w o " , tak przez dwa miesiące. "Koledze się p r z e j a d ł o , opuścił miasto i został r y b a k i e m . " Lesy'ego ta fascynacja nie o p u ś c i ł a . Przez lata o g l ą d a ł f o t k i i fotografie. "Czasem myślę, że to zmieniło m o j ą o s o b o w o ś ć , a czasem zastanawiam się, czy to nie u s z k o d z i ł o mojego u m y s ł u " - wyznaje. " K i e d y się o g l ą d a p a r ę setek tysięcy zdjęć (...) Zaczyna się z a t r a c a ć znamiona pojedynczych twarzy i miejsc a zaczyna myśleć o genotypie." Przytoczona historia, c h o ć pochodzi z późniejszego albumu Lesy'ego , jest chyba d o b r y m wprowadzeniem do szczególnego do­ ś w i a d c z e n i a jakie oferuje o n w swoim pierwszym dziele - Wisconsin Death Trip*, albumie, k t ó r y wydaje się b y ć najciekawszym ze znanych m i dzieł a u t o r a . Lesy za p o m o c ą fotografii i c y t a t ó w z epoki stara się o d t w o r z y ć historię z w y k ł y c h ludzi i opowiada nam o pewnym szczególnym aspekcie historii lokalnej społeczności a m e r y k a ń s k i e j z k o ń ­ ca X I X w. 2 4 5 Warren Susman w Przedmowie pisze, że wielu h i s t o r y k ó w u ś w i a d a m i a sobie, iż lata dziewięćdziesiąte zeszłego stulecia były okresem p o w a ż n e g o kryzysu w Ameryce. O n a k ł a d a j ą ­ cej się na ten kryzys historii szaleństwa stara się nam o p o w i e d z i e ć Lesy. Susman p r z y w o ł u j e s ł o w a H i p p o l y t e ' a Taine'a o koniecz­ ności uczynienia kolejnego k r o k u i odkrycia za " c z ł o w i e k i e m w i d z i a l n y m " " c z ł o w i e k a niewidocznego" - " t ę m a s ę zdolno­ ści i uczuć, k t ó r a tworzy człowieka w e w n ę t r z n e g o . " T a k właśnie p o s t ę p u j e Lesy: p o k a z u j ą c nam tych ludzi j e d n o c z e ś n i e pozwala s ł u c h a ć historii, k t ó r e i m towarzy­ szyły, o k t ó r y c h czytali, k t ó r e ich z a j m o w a ł y i n u r t o w a ł y . Wprowadzenie do a l b u m u Lesy zaczyna od słów: „ O b r a z y , k t ó r e będziecie o g l ą d a ć , to obrazy ludzi, k t ó r z y kiedyś naprawdę ż y l i . W y i m k i , k t ó r e będziecie c z y t a ć , o p o w i a d a j ą o wydarzeniach, k t ó r e ci ludzie l u b też ludzie p o d o b n i do nich kiedyś d o ś w i a d c z y l i . Ż a d n a z opowieści nie jest fikcyjna." A w wydanej później książce, The Forbidden Zone, tak opisuje p o c z ą t k i swojego d o ś w i a d c z e n i a z Wiscon­ sin Death Trip: „ Z d a r z y ł o się, że u j r z a ł e m twarz m ł o d e j c i e m n o w ł o s e j i ciemnookiej kobiety, ubranej w c z a r n ą , j e d w a b n ą s u k n i ę , stojącą za plecami m a t k i na portrecie r o d z i n n y m . Jej spojrzenie b y ł o niezwykłe: b e z p o ś r e d n i e , czyste i świecące. Ź r e n i c e jej oczu były tak czarne i d o s k o n a ł e j a k opale. W l e p i a ł e m w n i ą w z r o k i p r z y g l ą d a ł e m się jej; o d d a w a ł a m i to spojrzenie tak wytrwale, że kiedy s p r ó b o w a ł e m z r o z u m i e ć jej z n a c z e n i e , p r o j e k t o w a ł e m w nią siebie, i kiedy tak b a d a ł e m jej twarz z d a ł e m sobie s p r a w ę , że jej spojrzenie z o s t a ł o z a m r o ż o n e przez zdziwienie i strach. O d s u n ą ł e m fotografię i s p o j r z a ł e m ponad nią [kobietę]. Emulsja fotograficzna na negatywie nad jej g ł o w ą b y ł a tak zniszczona, że w y d a w a ł o się j a k gdyby powietrze w o k ó ł głowy b y ł o porwane i p r z e m i e n i ł o się w krew. [...] takie samo zdziwione i przestraszone spojrzenie [zobaczyłem] na twarzach i n n y c h . " Ten p o c z ą t e k d o ś w i a d c z e n i a ze zdjęciami w a r c h i w u m Towarzystwa Historycznego w Stanie Wisconsin i słowa, k t ó r e m a j ą n a m u p r z y t o m n i ć , że b ę d z i e m y o b c o w a ć z m i n i o ­ n ą rzeczywistością p r z y p o m i n a j ą nieco wyznanie j a k i m R o l a n d Barthes r o z p o c z ą ł La chambre claire: „ P e w n e g o dnia, j a k i ś czas temu n a t r a f i ł e m na fotografię n a j m ł o d s z e g o brata Napoleona, Jeroma, z r o b i o n ą w 1852 r o k u . Z osłupie­ niem, k t ó r e nie o s ł a b ł o do dziś, z d a ł e m sobie w ó w c z a s s p r a w ę , że p a t r z ę w o c z y , k t ó r e widziały Cesarza." Michael Lesy jest historykiem i m o ż n a sądzić, że nie przypadkiem w y b r a ł ten z a w ó d . N a p o c z ą t k u Wprowadzenia do The Frames przytacza z n a m i e n n ą historię ze swojego dzieciństwa. Pewnego razu ojciec, k t ó r e g o bardzo k o c h a ł , pochylił się, objął go, spojrzał m u w oczy i powiedział: " C h c i a ł b y m , żebyś z r o b i ł dla mnie j e d n ą rzecz, t y l k o j e d n ą . C h c i a ł b y m , żebyś zawsze m ó w i ł m i t y l k o p r a w d ę . " A l e , co charakterystyczne, k r ó t k i akapit p o ś w i ę c o n y cytowanej his­ t o r i i zaczyna się od słów: " S t a ł e m t a m na p o d w ó r z u za domem. P a t r z y ł e m na g a r a ż . Był zielony k o l o r e m wielkanoc­ nych jajek, zielony j a k cukierek, tak intensywnie zielony j a k drzewa w K r ó l e w n i e Śnieżce, tak zielony, że g d y b y m go zjadł, b y ł b y m wiecznie żywy. Kiedy to ujrzałem zapom­ n i a ł e m o swoim ciele; c h ł o n ą ł e m to do ś r o d k a swojej czaszki; w s y s a ł e m aż na tył m o i c h oczu, do m a ł e g o pomieszczenia, gdzie m o g ł e m to p r z e c h o w y w a ć . " T o zestawienie b a ś n i o w e j (mitycznej) rzeczywistości z pro­ ś b ą ojca wydaje m i się z n a c z ą c e , wskazuje, że Lesy jest w r a ż l i w y nie t y l k o na t w a r d ą rzeczywistość h i s t o r y c z n ą , tzw. obiektywne fakty, ale t a k ż e na mityczny k o l o r y t przeszłości. Prawda, k t ó r ą stara się n a m p r z e k a z a ć jest r ó w n i e ż p r a w d ą przeżycia, p r a w d ą d o ś w i a d c z e n i a , p r a w d ą emocji. Wisconsin Death Trip s k ł a d a się z k i l k u części: Przedmowy Warrena Susmana, Wprowadzenia i Zakończenia napisanych przez Lesy'ego i zgrupowanych w trzech częściach (oznaczo­ nych n u m e r a c j ą a r a b s k ą ) k i l k u n a s t u p r z e p l a t a j ą c y c h się sekwencji fotografii i b l o k ó w tekstowych. Fotografie w pier­ wszej części stoją zdecydowanie p o d znakiem kobiety, kobiety i dziecka, śmierci dzieci; w drugiej d o t y c z ą przede wszystkim m ę ż c z y z n , pracy, p o s t ę p u , p i e n i ą d z a ; w trzeciej m ę ż c z y z n y i kobiety, rodziny, r o z r y w k i i r o z s t a n i a - o d e j ś 6 7 8 113 I �cia-śmierci. W pierwszej i drugiej części znajdują się r ó w n i e ż fotografie ukwieconych i udekorowanych fotografii zmar­ łych, odpowiednio kobiet - część 1, mężczyzn - część 2. Wszystkie fotografie wykonane zostały przez Charlesa V a n Schaicka, fotografa z Black River Falls w hrabstwie Jackson, stan Wisconsin, w latach 1890-1910." Sekwencje fotograficzne przedzielone są b l o k a m i tekstowymi obej­ m u j ą c y m i lata 1885-6 i 1890-1900. K a ż d y blok poza pierw­ szym obejmuje jeden rok. Teksty składają się z pięciu głosów: notatek z lokalnej prasy, w y p i s ó w ze stanowego szpitala dla chorych psychicznie, w y i m k ó w z literatury tego okresu i dopisanych, uzupełniających, " f i k c y j n y c h " g ł o s ó w miejs­ cowego historyka i plotkarza ( o p o w i a d a j ą c y c h m . i n . historię p o c z ą t k ó w miasteczka i przybliżających nam p o s t a ć foto­ grafa V a n Schaicka). Lektura relacji tworzy w r a ż e n i e niezwykłe. Składają się one bowiem niemal wyłącznie z pasma ludzkich nieszczęść. A l e tak właśnie m i a ł a w y g l ą d a ć k o l u m n a Lokalnych Wiado­ mości. W The Forbidden Zone Lesy wspomina: "rozpoczyna­ ła się [ona] od relacji o duchach, po niej n a s t ę p o w a ł a relacja o kobiecie, k t ó r a p o d e r ż n ę ł a sobie g a r d ł o , potem informacja o kobiecie, k t ó r ą uznano za szaloną, n a s t ę p n i e relacja o kobiecie, k t ó r a rzuciła się pod p o c i ą g i została p o c i ę t a na trzy części, potem historia pozbawionej ś r o d k ó w do życia kobiety, k t ó r a b ł ą k a ł a się po ulicach pobliskiego miasta z m a r t w y m dzieckiem na r ę k a c h . . . " "Oczywiście, wiadomo­ ści te nie dotyczyły jedynie kobiet. W cytowanych przez Lesy'ego fragmentach stale p o w t a r z a j ą się informacje o epi­ demicznych chorobach, s a m o b ó j s t w a c h , s z a l e ń s t w a c h , prze­ rywane jedynie doniesieniami o podpaleniach, morderst­ wach, k r a d z i e ż a c h , śmierci z wyczerpania, duchach, w y b i ­ tych oknach, potworach pojawiających się w jeziorach. P o z w o l ę sobie na przytoczenie t y l k o jednego fragmentu, szczególnego polonicum, ś w i a d e c t w a t ę s k n o t y za ojczyzną: 1 " A n n a M y i n e k , p i ę t n a s t o l e t n i a Polka z miasta Burnside, została p o s ł a n a przez sąd hrabstwa Odell do szkoły specjal­ nej uczącej rzemiosła. P o d ł o ż y ł a ona ogień pod s t o d o ł ę 114 swego chlebodawcy co s p o w o d o w a ł o jej spalenie wraz z 48 k o p k a m i siana; p o d p a l i ł a r ó w n i e ż dwie inne k o p k i siana, a t a k ż e dom. N a s t ę p n e g o ranka p o d p a l i ł a jeszcze dwie k o p k i siana i d w u k r o t n i e p o d ł o ż y ł a ogień pod dom. Podejrzewa się, że p o d p a l i ł a też tę s a m ą s t o d o ł ę ostatniej wiosny, j a k r ó w n i e ż d o m i s t o d o ł ę w d w ó c h innych miejscach, gdzie uprzednio p r a c o w a ł a ; s p o w o d o w a ł o to ich c a ł k o w i t e zniszczenie. Sę­ dziom p o w i e d z i a ł a , że p o d k ł a d a ł a ogień, p o n i e w a ż czuła się samotna, o d c z u w a ł a t ę s k n o t ę za ojczyzną oraz p o t r z e b o w a ł a pobudzenia." [1900] * * * Kirsten Hastrup z a s t a n a w i a j ą c się nad d w o m a sposobami, wizualnym i werbalnym, kreowania etnograficznego obrazu d o w o d z i ł a , że fotografia nie potrafi u c h w y c i ć istoty przed­ stawianego przez siebie zjawiska. P o r ó w n a ł a zapis foto­ graficzny i filmowy do w y r ó ż n i o n y c h przez Geertza d w ó c h s p o s o b ó w opisu: " t h i n " i " t h i c k " . O ile opis " t h i n " chwyta formę danego zjawiska czy zachowania, o tyle nie jest w stanie u c h w y c i ć jego w e w n ę t r z n e g o znaczenia. Znaczenie danej formy u z a l e ż n i o n e jest zawsze od kontekstu, w k t ó r y m d a n ą f o r m ę się u m i e ś c i . ' O c z y w i ś c i e konstatacje Hastrup są słuszne. Samotna fotografia pozostaje najczęściej niema. Jak dowodzi Roland Barthes fotografię charakteryzuje areszt interpretacji. Fotografia jest ahermeneutyczna. A l e wobec takich konstatacji t y m ciekawsza wyda nam się podjęta przez Lesy'ego p r ó b a "opowiedzenia", czy też p r z y w o ł a n i a pewnej rzeczywistości. 1 12 Lesy „ o p o w i a d a " nam historię m i t y c z n ą . A p r z e k o n u j ą nas o t y m dobitnie sekwencje fotografii o t w i e r a j ą c y c h i za­ m y k a j ą c y c h jego " o p o w i e ś ć " . Pierwsza sekwencja zdjęć s k ł a d a się z czterech fotografii t o r s ó w k o ń s k i c h . D w a obrazy nieco t y l k o inaczej kadrowane tego samego białego konia, z niemal centralnie umieszczonymi samczymi genitaliami. Ł e b konia znajduje się poza kadrem, ale widzimy d ł u g ą , sięgającą prawie do ziemi, p o f a l o w a n ą grzywę (to samo �zdjęcie nieznacznie t y l k o inaczej kadrowane towarzyszy stronie tytułowej i Przedmowie). Kolejne dwa obrazy to zdjęcia innego, podobnie kadrowanego, ciemnego konia (ogier). Lesy powiada, że farmerzy byli d u m n i ze swoich k o n i i c h ę t n i e kazali je f o t o g r a f o w a ć . Ale umieszczenie na p o c z ą t ­ k u konia o cechach, k t ó r e m o g ą k o j a r z y ć się z androgynicznością - p o ł ą c z e n i e samczych genitalii (najprawdopodobniej zresztą jest to w a ł a c h ) z d ł u g ą falującą grzywą - właśnie ten początek znaczy. Ukazuje rzeczywistość jeszcze przed t y m n i m n a s t ą p i ł y p o d z i a ł y . Podobnie symboliczna jest sekwencja zdjęć k o ń c z ą c y c h album: 1. Kobieta na łódce wyciągająca z w o d y garść n e n u f a r ó w ; 2. Kobieta z w ę ż a m i w d ł o n i a c h i w o k ó ł szyi; 3. Kobieta na łódce odpływającej od brzegu; 4. Zestawienie (na styk, "jedno zdjęcie") fotografii siedzącego na krześle mężczyzny i stojącej o b o k niego kobiety w plenerze z fotografią j u ż t y l k o samej, p a t r z ą c e j w ziemię kobiety, siedzącej na krześle, na k t ó r y m "do niedawna" siedział m ę ż c z y z n a (identyczny kadr; i l . 6); 5. Fotografia w i ą z a n k i z k a l i i i r ó ż z napisem "Rest" ("Wieczne spoczywanie"); 6. Fotografia m ł o d e j kobiety (dziewczyny) stojącej nad r z e k ą , tyłem do nas. W jednej ręce trzyma ona kapelusz, d r u g ą macha "na p o ż e g n a n i e " (nie wiadomo komu). 1 3 C a ł a sekwencja jasno ukazuje odchodzenie, p o ż e g n a n i e , śmierć. Obrazy w o d y n a b i e r a j ą g ł ę b o k o symbolicznego w y m i a r u . "Funeralne zastosowanie wody - pisze Eliade - t ł u m a c z y się t y m samym kompleksem, k t ó r y uzasadnia jej funkcję k o s m o g o n i c z n ą , m a g i c z n ą i leczniczą: wody 'za­ spokajają pragnienie z m a r ł e g o ' , r o z t a p i a j ą i scalają z zarod­ k a m i wody, 'zabijają z m a r ł e g o ' niszcząc definitywnie jego ludzki s p o s ó b bycia." P r z y p o m n i e ć też w a r t o o wodach Styksu, czy c h o ć b y obrazy wody w Śmierci Wergilego Hermana Brocha. Nenufar, j a k podaje słownik, pochodzi od " ś r d w . ł a c . 'j.w.' z arab. nenufar, nelufar 'j.w.' a sanskr. nilotpala 'j.w.' nila 'niebieski + utpala 'kwiat liii wodnej, lotosu'." Lotos to kwiat, k t ó r y Lotofagowie dali do zjedzenia w y s ł a n y m na zwiady towarzyszom Odyseusza: " S k o r o jednak k t o ś zje lotosu miodny owoc, j u ż ani nie chce w r a c a ć do ojczyzny, ani d a ć wieści o sobie." Ł ó d ź staje się b a r k ą Charona. Kobieta z w ę ż a m i nasuwa skojarzenia z fajansowymi figurkami k r e t e ń s k i c h b o g i ń t r z y m a j ą c y c h w ę ż e , a l e też z i n n y m i boginiami - Hekate, Persefona czy Pytią . Oczywiście, wszystkie p r z y w o ł a n e skojarzenia nie m a j ą na celu szukania takich lub innych d o k ł a d n y c h i precyzyjnych p o w i ą z a ń czy odniesień między zdjęciami a d a w n y m i czy w s p ó ł c z e s n y m i symbolami i postaciami mitologicznymi lub religijnymi, c h o d z i ł o jedynie o wskazanie olbrzymiego "kompleksu mitologicznego", do k t ó r e g o się one o d w o ł u j ą . Jest rzeczą niemal oczywistą, że " p r a w d a " każdej z tych fotografii z osobna była zupełnie inna niż " p r a w d a " jakiej n a b i e r a j ą one w opisanej sekwencji. Pierwsza i ostatnia sekwencja fotografii zdecydowanie o d r ó ż n i a się od pozos­ tałych. Przez takie właśnie zestawienie fotografii Lesy chce powiedzieć: historia, k t ó r ą opowiadam, jest historią pewnej 1 4 1 5 1 6 1 7 18 1 9 115 i �całości (silne ustrukturowanie p o c z ą t k u i k o ń c a ) . Jest to historia prawdziwa, ale prawda ta ociera się o p r a w d ę m i t u . D r u g a sekwencja a l b u m u s k ł a d a się z n a s t ę p u j ą c y c h zdjęć: 1. K o b i e t a siedząca na k o n i u ; 2. K o b i e t a z nagim niemow­ lęciem na kolanach; 3. Kobieta u k ł a d a j ą c a n i e m o w l ę na fotelu ( o b o k prawie niewidoczna sylwetka stojącego męż­ czyzny - ?); 4. Centralnie, m a ł e ubrane na b i a ł o dziecko w opartej o ścianę izby trumnie, po d w ó c h stronach rodzice, z g ł o w a m i n i k n ą c y m i w cieniu; 5. Fotocollage fotografii m a ł e g o dziecka z b u t e l k ą ze zdjęciem nagrobka z foto­ grafiami d w ó c h m a ł y c h dzieci; 6. Jedno dziecko w trumience; 7. D w o j e dzieci w trumienkach; 8. Puste, z a s ł a n e na biało (małżeńskie - ?) łoże; 9. M ł o d a kobieta w czerni z k u l ą siedząca w ustawionym w plenerze fotelu „ z e s t a w i o n a na s t y k " z fotografią d w ó c h m a ł y c h dziewczynek, ubranych na b i a ł o , o zamazanych konturach ("poruszonych"), umiesz­ czonych w nieco irrealnym (ze względu na brak ostrości) fotograficznym atelier (malowane drzewa [?] o n i e w y r a ź n y c h konturach, stojący ucięty pień drzewa, dywan w liście, liście i trawa [?]); dziewczynki w białych sukienkach, mniejsza ze z ł o ż o n y m i d ł o ń m i , druga w geście j a k gdyby "bicia się 116 w piersi" (modlitwa - ?). Sens sekwencji jest jasny: k o ń jest powszechnie uznawa­ n y m symbolem p ł o d n o ś c i i n a m i ę t n o ś c i ; kobieta na k o n i u , dziecko... śmierć dzieci, powszechna śmierć dzieci... A l e zatrzymajmy się przy d w ó c h zestawieniach, do k t ó r y c h o d w o ł a ł się Lesy. Zdjęcie dziecka z b u t e l k ą i smoczkiem zestawione jest z nagrobkiem z fotografią d w ó j k i m a ł y c h dzieci ( i l . 3). I c h fotografie umieszczone są w wianeczku z k w i a t ó w , p o d spodem napis " A t rest" ("Wieczne spoczy­ wanie"). Poza " ż y w e g o " dziecka jest niemal identyczna j a k poza bliższegu m u dziecka na nagrobku. " Ż y w o ś ć " dziecka p o d k r e ś l a jeszcze butelka ze smoczkiem. C o więcej r ą c z k a , fragment sukienki ( n ó ż k a ?) „ ż y w e g o " dziecka " w c h o d z i " na nagrobek. T o zestawienie jest mocne, m ó w i : jedynie k r o k dzieli dziecko żywe od martwego, a g r a n i c a m i ę d z y n i m i j e s t j u ż n a r u s z o n a . Niewiele dzieli dziecko, k t ó r e jest t u blisko, od tego, k t ó r e odeszło i jest j u ż t a m , daleko (relacja wielkości). Fotografia bliska jest metonimii: m ó w i - tak b y ł o . A l e t a „ f o t o g r a f i a " (fotocollage) tego właśnie nie m ó w i : nie m ó w i - to dziecko u m a r ł o ; zestawienie wprowadza, nie istniejący w zasadzie w fotografii, tryb 2 0 �p r z y p u s z c z a j ą c y : t a k b y ć m o g ł o . W t y m przypadku prawda historii z o s t a ł a przekroczona: tak b y w a ł o (bywa) - t o zdanie, k t ó r e , w e d ł u g r o z r ó ż n i e n i a Arystotelesa, przyna­ leży p r a w d z i e p o e t y c k i e j . I drugie zestawienie w tej samej sekwencji ( i l . 4): m ł o d e j ubranej na czarno kobiety ( ż a ł o b a - ?), siedzącej w fotelu ustawionym w plenerze, i d w ó c h m a ł y c h dziewczynek. Prawem kontrastu fotografia dziewczynek wydaje się " f i k ­ cyjna": i c h z m i ę k c z o n e , " n i e w y r a ź n e " twarze zestawione z bardzo w y r a ź n ą , p o w a ż n ą , s z t y w n ą i t r o c h ę j a k b y "po­ g r z e b o w ą " t w a r z ą kobiety; jej czarna suknia kontrastuje z b i a ł y m i sukienkami dziewczynek; naturalne tło pejzażu zestawione z irrealnym, " f i k c y j n y m krajobrazem", w k t ó r y m umieszczone są dziewczynki (malowane, nieostre tło w ate­ lier). Jednym s ł o w e m zestawione są " d w a ś w i a t y " , a " ż y w e " dziewczynki są j u ż j a k b y "nie z tego ś w i a t a " (ułożenie r ą k ) - o d g r y w a j ą t u rolę "duszyczek", " a n i o ł k ó w " . Zestawienie u k a z u j ą c nam " d w a ś w i a t y " , jeszcze raz wskazuje na po­ w s z e c h n o ś ć śmierci dzieci. 2 1 T a k i c h zestawień w albumie znajdujemy więcej, j a k c h o ć ­ by fotografia r o d z i c ó w z d w ó j k ą m a ł y c h c h ł o p c ó w i foto­ grafii tychże c h ł o p c ó w j u ż bez r o d z i c ó w d o k ł a d n i e w tej samej scenerii ( i l . 8). "Szew" zestawienia jest na tyle s ł a b o widoczny, że nie o d razu orientujemy się, że m a m y do czynienia z d w o m a zdjęciami. C z ę s t o w y s t ę p u j ą też ze­ stawienia na sąsiednich stronach l u b na jednej stronie "na s t y k " ukwieconej i udekorowanej fotografii zmarłej osoby z fotografią osoby " ż y w e j " (często podobnej l u b w podobnej pozie) ( i l . 5). Takiej konsekwencji w " o p o w i a d a n i u " o k r e ś l o n y c h his­ t o r i i t r u d n o d o s z u k a ć się w dalszych sekwencjach zdjęć. A l e , czego p r z y k ł a d y j u ż p a d ł y , Lesy nie ucieka się jedynie do przekazywania znaczenia poprzez k o l e j n o ś ć zdjęć. C z ę s t o p o s ł u g u j e się o n t a k ż e t e c h n i k ą fotocollage'u, zestawianiem zdjęć "na s t y k " tak, iż nie zawsze o d razu wiemy, że m a m y do czynienia z dwiema fotografiami, zestawianiem "lustrzanych o d b i ć " danego zdjęcia ( i l . 7), powtarzaniem zdjęć w i n n y m zestawieniu, p o w i ę k s z a n i e m f r a g m e n t ó w zdjęć ( i l . 2) l u b pomniejszaniem centralnych f r a g m e n t ó w zdjęć ( i l . 1), co m o ż e d a w a ć iluzję zbliżania się i oddalania o d "rzeczywisto­ ści". Ten ostatni zabieg jest jeszcze i z tego p o w o d u ciekawy, że daje złudzenie głębi, t r ó j w y m i a r o w o ś c i o g l ą d a n e j "rzeczy- 117 �w i s t o ś c i " , wchodzenia w tę " r z e c z y w i s t o ś ć " , stwarza efekt "teatralizacji". Co w a ż n e , wszystkie te zabiegi p o w o d u j ą wprowadzenie bardzo specyficznych relacji czasowych. Silne symboliczne zaznaczenie p o c z ą t k u i k o ń c a , nadaje " o p o w i e ś c i " s t r u k t u r ę zwartej całości. ( " P o c z ą t e k " i " k o n i e c " to pojęcia o d n o s z ą c e się bardziej do mitu niż historii.) M o ż e to p o w o d o w a ć złudzenie d i a c h r o n i c z n o ś c i : " o g l ą d a n i a " i " s ł u c h a n i a " his­ t o r i i j a k gdyby rozwijała się w czasie. T a k ą też w y m o w ę m o g ą mieć b l o k i tekstowe zgrupowane pod n a g ł ó w k a m i o z n a c z a j ą c y m i kolejne lata. A l e na pewno nie jest to jedyny ani też d o m i n u j ą c y czas z j a k i m m a m y do czynienia. Fotocollage i zestawienia p o w o d u j ą , że "fotografie" t r a c ą swą a c z a s o w ą s t r u k t u r ę , " z a c z y n a j ą się d z i a ć " , łączą w sobie przynajmniej dwie płaszczyzny czasowe. Czasami w p r o w a ­ dzony jest t r y b przypuszczający. Powtarzanie się pewnych fotografii powoduje zburzenie d i a c h r o n i c z n o ś c i opowieści. Kiedy o g l ą d a m y album Lesy'ego rzuca n a m się w oczy c a ł k o w i t y brak numeracji stron. Zabieg, k t ó r y niewątpliwie ma na celu wskazanie na k o n i e c z n o ś ć właśnie synchronicz­ nego traktowania przedstawionego zjawiska, wszystkich zawartych w książce " c y t a t ó w " tak wizualnych (fotografii), j a k i werbalnych. Ten synchroniczny charakter albumu zdecydowanie p r z e w a ż a . T r z y części albumu (sygnowane kolejnymi cyframi) o d n o s z ą się przecież do trzech "syn­ chronicznych" a s p e k t ó w , a nawet kolejne lata, k t ó r e są n a g ł ó w k a m i w blokach tekstowych, nie mają na celu, j a k m i się wydaje, uchwycenia c z a s o w o ś c i , d i a c h r o n i c z n o ś c i zjawis­ ka, lecz symbolicznie sygnalizują aspekt k o ń c a , schyłku i śmierci (koniec wieku). T a a h i s t o r y c z n o ś ć a l b u m u zbiega się z " a h i s t o r y c z n o ś c i ą " (szaleństwem) c z a s ó w : częstą śmiercią dzieci. Lesy zestawia na sąsiednich stronach zdjęcie ubranego na biało dziecka w trumnie opartej o ścianę p o m i ę d z y stojącymi rodzicami (fotografia w y s t ę p o w a ł a j u ż w drugiej sekwencji) z obrazem starej, siedzącej i j a k gdyby czekającej na śmierć kobiety (chyba najstarszej w albumie). Nasza konwencjonalna linearn o ś ć czasu przyzwyczaiła nas do faktu, że człowiek rodzi się, żyje, by w k o ń c u , kiedy jest stary, u m r z e ć , j e d n y m s ł o w e m , że najpierw u m i e r a j ą ludzie starzy. T o przyzwyczajenie rozbite jest przez wspomniane zestawienie. " N i e n o r m a l n o ś ć " przed­ stawianego czasu d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n a jest faktem, że 118 stara kobieta, znajdująca się po lewej stronie r o z ł o ż o n y c h stron, niejako patrzy na śmierć dziecka. A l b u m y historyczne (i zdecydowana większość a l b u m ó w rodzinnych) o d w o ł u j ą się do diachronicznej (historycznej) narracji ( u k ł a d u ) . Inaczej sprawa w y g l ą d a w przypadku Lesy'ego. Wydaje m i się, że większość z a b i e g ó w , do j a k i c h ucieka się Lesy, m o ż n a by łączyć, z p r ó b ą n a ś l a d o w a ­ l i i a m e c h a n i z m ó w funkcjonowania l u d z k i e j (działają­ cej na zasadzie asocjacji) p a m i ę c i . P r z y p o m n i j m y sobie cytowane w motcie s ł o w a D a v i d a Lowenthala: " R z a d k o kiedy odtwarzanie w s p o m n i e ń zachowuje n a s t ę p s t w o wyda­ rzeń - lokalizujemy je raczej przez skojarzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy j a k ' m u ­ zeum archeologiczne (...) porozrzucanych na chybił trafił s z c z ą t k ó w ' . " Jeśli w y ł ą c z y m y dwie sekwencje otwierające a l b u m i sekwencję z a m y k a j ą c ą ( k t ó r e m o ż n a by n a z w a ć wzięciem przedstawionej rzeczywistości w " m i t o l o g i c z n y " , czy też symboliczny " c u d z y s ł ó w " ) to o d n o ś n i e p o z o s t a ł y c h , m o ż n a by powiedzieć, że u k ł a d e m zdjęć r z ą d z i często ( c h o ć nie zawsze) prawo asocjacji. P a m i ę ć ludzka nigdy (lub prawie nigdy) nie jest "fotograficznie" wierna, nawet jeśli często nam się tak wydaje. Podobnie p o s t ę p u j e Lesy z fotografiami, poddaje je pewnym zmianom, zmienia t ł o , pewne elementy fotografii przemieszcza, a nawet wprowadza do fotografii elementy z innych zdjęć (por. i l . 7; gdzie u d o ł u fotografii z o s t a ł o umieszczone powielenie zestawienia r ą k d w ó c h k o ­ biet, a u g ó r y pojawia się fragment d ł o n i kobiety ze zdjęcia z sąsiedniej strony). 2 2 P o s ł u c h a j m y jeszcze jednej uwagi Lowenthala: " K a ż d y rodzaj pamięci modyfikuje i p r z e k s z t a ł c a d o ś w i a d c z e n i e , raczej destyluje przeszłość, niż odzwierciedla j ą b e z p o ś r e d ­ nio." W a r t o w t y m k o n t e k ś c i e p r z y w o ł a ć konstatacje Kirsten Hastrup o zbieżności m e c h a n i z m ó w d z i a ł a n i a m i t u i p a m i ę c i ludzkiej w o p o z y c j i i d o h i s ­ t o r i i (historiografii). Hastrup pisze, że m i t i historię m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o dwie odmienne s z t u k i pamięci. Jeśli przyjmiemy p r o p o n o w a n ą a n a l o g i ę z p a m i ę c i ą za u s p r a w i e d l i w i o n ą w ó w c z a s charakterystyczny zabieg bardzo częstego zestawiania lustrzanych o d b i ć danej fotografii wyda n a m się w pełni uzasadniony. Takie poszukiwanie w ł a ś ­ c i w e g o o b r a z u (prawdy pamięci) przypomina zabiegi do j a k i c h o d w o ł y w a ł się Tadeusz K a n t o r w swoim teatrze. 2 3 2 4 �Przypomnijmy sobie charakterystyczny p o c z ą t e k spektaklu Wielopole, Wielopole, kiedy to pojawiające się postacie z m a r ł y c h spierają się o to, gdzie było o k n o , czy było ono naprzeciwko drzwi?, z k t ó r e j strony r e k o n s t r u o w a ­ n e g o p o k o j u trzeba je umieścić. Podobnie z i n n y m i elementami: czy walizka na pewno leżała na szafie? W swo­ ich dociakaniach d o t y c z ą c y c h fenomenu pamięci K a n t o r wynajduje " m e t o d ę klisz". M ó w i : "Wspomnienie nie tworzy ciągłej fabuły. (...) Nigdy we wspomnieniu nie ma akcji, t y l k o są klisze i to jest sprawa... metoda k l i s z . " Ale przecież te klisze nigdy nie są "fotograficznie wierne". P r z y w o ł a n i e w t y m k o n t e k ś c i e teatru, teatru tak specyficz­ nego j a k teatr K a n t o r a , wydaje się zasadne. Roland Barthes powiada, że jeśli fotografia d o t y k a sztuki, to właśnie przez teatr. "Fotografia wydaje m i się bliższa Teatru, a to przez szczególny związek (być m o ż e jedynie j a to widzę): przez Śmierć. Znany jest pierwotny związek teatru i k u l t u Z m a r ­ łych: pierwsi aktorzy odłączyli się od w s p ó l n o t y grając rolę Z m a r ł y c h ; u c h a r a k t e r y z o w a ć się o z n a c z a ł o - określić się j a k o ciało zarazem martwe j a k i żywe: takim jest bielony tors w teatrze totemicznym, człowiek z p o m a l o w a n ą t w a r z ą w teatrze c h i ń s k i m , m a k i j a ż z masy ryżowej w indyjskim K a t h a - K a l i , maska w j a p o ń s k i m teatrze N ó . . . O t ó ż ten sam związek o d n a j d u j ę w Fotografii: p o m i m o naszych wysiłków, by była 'jak ż y w a ' (a ta pasja ' o ż y w i a n i a ' nie jest niczym innym, j a k t y l k o mitycznym zaprzeczeniem naszego z a ż e n o ­ wania wobec śmierci). Fotografia jest j a k teatr p r y m i t y w n y , j a k Ż y w y Obraz - w y o b r a ż e n i e m nieruchomej uszminkowanej twarzy, pod k t ó r ą widzimy u m a r ł y c h . " A l e to powtarzanie, zestawianie "lustrzanych" fotografii, j a k m i się wydaje, jest t a k ż e p r ó b ą szukania t y p o w o ś c i . W cytawanych na p o c z ą t k u s ł o w a c h Lesy'ego m ó w i on, że o g l ą d a n i e tysięcy zdjęć powoduje, że zaczynamy myśleć w kategoriach g e n o t y p u . Lesy'emu nie chodzi tutaj o genotyp w rozumieniu biologicznym (a jeżeli nawet to zdecydowanie mniejszym znaczeniu), lecz właśnie o t у p o w o ś ć zjawisk, miejsc, p ó z , z a c h o w a ń k u l t u r o w y c h (tego właśnie dotyczy album The Frames, w k t ó r y m fotografie rodzinne zestawione z tekstami o p o w i a d a j ą c y c h swoje his­ torie b o h a t e r ó w , znajdują interpretację w kategoriach Freu­ dowskich i Jungowskich). P o d o b n ą w y m o w ę m a j ą zdania z Wprowadzeniu do Wisconsin Death Trip, k t ó r e są niejako 25 26 2 7 podsumowaniem usprawiedliwienia wobec z a b i e g ó w j a k i c h dokonuje on na zdjęciach V a n Schaicka i tekstach z Lokal­ nych Wiadomości pisanych przez F r a n k a i George'a Co­ o p e r ó w : „ J e d y n y m problemem pozostaje j a k zmienić po­ rtret z p o w r o t e m w o s o b ę i j a k zmienić zdanie [relację] w wydarzenie. (...) Sprawa, k t ó r ą trzeba się zająć jest z n a c z e n i e a nie wygląd. " Z n a c z e n i e fotografii poza kontekstem jest zawsze w ą t p l i w e . O d w o ł a j m y się jeszcze raz do Rolanada Barthesa. Pisze on: " P o n i e w a ż k a ż d a foto­ grafia jest przypadkowa (i w z w i ą z k u z t y m poza znacze­ niem) Fotografia nie m o ż e z n a c z y ć ( k i e r o w a ć się k u powszechnikom), chyba, że za cenę przywdziania m a s k i . " Trzeba jednak p a m i ę t a ć , że archaiczna maska nosiła bogat­ sze, niż jej się dziś przypisuje, znaczenia. Jej funkcja nie s p r o w a d z a ł a się t y l k o do z a s ł a n i a n i a (skrywania), ale przede wszystkim o d s ł a n i a n i a ( o b j a w i e n i a ) . ' Maska przekracza fenomeny i kieruje się k u istocie zjawiska. Świeższe, osobiste d o ś w i a d c z e n i a z t y m p o d w ó j n y m charakterem teatralnej maski odnajdujemy u K i r s t e n H a s t r u p . Jak w i d a ć stale powracamy do p r o b l e m ó w archaicznego teatru. Ale czy zachowanie Lesy'ego wobec fotografii mężczyzny ( i l . 9) nie jest przypadkiem właśnie p r ó b ą "dekonstrukcji m a s k i " . 2 8 29 3 0 3 32 Praca Lesy'ego jest fascynująca nie t y l k o dlatego, że " d z i a ł a " , że przekazuje nam p e w n ą o k r e ś l o n ą , c z ą s t k o w ą p r a w d ę o pewnej społeczności. Zabieg ten jest jeszcze ciekawy z innych p o w o d ó w . Tradycyjna nauka (myślę t u o takich pozytywistycznych metodach w etnologii, j a k np. funkcjonalizm) s t a r a ł a się s t w o r z y ć wrażenie o b i e k t y w n o ś c i ( o b i e k t y w n o ś ć - obiektyw: skojarzenia fotograficzne nie są tu nie na miejscu), " b e z s z w o w o ś c i " , usiłowała p r z e k o n a ć , że to sama rzeczywistość m ó w i do nas za siebie. Co innego zdaje się m ó w i ć Lesy: chce n a m p o k a z a ć , że nawet tak z d a w a ł o b y się obiektywne dokumenty j a k fotografie nie m ó w i ą same za siebie. Badacz (historyk) nie jest t u "prze­ zroczystym m e d i u m " . Z r e s z t ą pisze on o t y m otwarcie we Wprowadzeniu: album jest " W t y m samym stopniu ćwicze­ niem z historii, j a k i eksperymentem alchemii. Jego n a d r z ę d ­ n ą intencją jest, abyście P a ń s t w o doświadczyli tych stronic teraz, przed s o b ą jak ruchomego lustra, k t ó r e o b r ó c o n e w j e d n ą s t r o n ę m o ż e o d b i ć zapach powietrza, k t ó r y mnie otacza, gdy piszę te słowa; o b r ó c o n e w i n n ą s t r o n ę m o ż e p r o j e k t o w a ć Wasze oczekiwania o d n o ś n i e przyszłości; od33 119 �w r ó c o n e ponownie, m o ż e p r z e k a z y w a ć dźwięk oddechu w m r o ź n y m powietrzu w izbie z przed osiemdziesięciu laty..." Ponownie na horyzoncie pojawiają się skojarzenia teatralne, by p r z y p o m n i e ć t y l k o d o ś w i a d c z e n i a A n t o n i n a A r t a u d : "Jest w zasadzie teatru i zasadzie alchemii tajem­ nicza t o ż s a m o ś ć i s t o t y . " Kirsten Hastrup, d u ń s k ą antropolog, s p o t k a ł a rzadka przygoda - dane jej było p r z e ż y ć siebie j a k o fikcję i m i t . Jej życie i praca stały się bowiem przedmiotem zainteresowania Eugenio Barby i jego teatru (Odin Teatret). Tak p o w s t a ł fascynujący spektakl - Talabot. W artykule Out of Anth­ ropology Hastrup szczegółowo omawia kolejne etapy pracy z B a r b ą , kiedy to ona, antropolog, stała się przedmiotem " b a d a ń terenowych" reżysera i jego z e s p o ł u , a n a s t ę p n i e proces o d b i o r u "siebie-jako-niesiebie" najpierw na p r ó b a c h , a potem publicznie. Śledzimy w ten s p o s ó b frapującą o p o w i e ś ć o poszukiwaniu t o ż s a m o ś c i (tego dotyczy spek­ t a k l , a krytyczny a r t y k u ł Hastrup podnosi te dociekania niejako"do k w a d r a t u " ) , o zawiłej relacji jaka wiąże historię, mit i p r a w d ę , i w k o ń c u o t y m , j a k jej " j a " stopniowo staje się "nie-ja" (to, że b y ł a reprezentowana przez i n n ą k o b i e t ę , u n i e m o ż l i w i a ł o jej o b e c n o ś ć w jej własnej historii; "opowie­ dzieli oni p r a w d ę o Kirsten [bohaterce spektaklu], jednak ona ciągle nie była m n ą [nie-ja]"), by ostatecznie, j u ż w publicznym pokazie, m o g ł a ona o d n a l e ź ć siebie ponownie ("nie-nie-ja" = " j a " ) . W t y m d o ś w i a d c z e n i u Hastrup "na własnej osobie" odkrywa fakt, że kiedy jej "historia stała się mityczna, [jednocześnie] stała się p r a w d z i w a " . A l e to osobiste d o ś w i a d c z e n i e uwiarygodnia jedynie k o n ­ kluzję, k t ó r ą s f o r m u ł o w a ł a j u ż we wcześniejszym artykule: „ N a w e t jeśli j e s t e ś m y naocznymi ś w i a d k a m i życia i cho­ ciaż pracujemy z dokumentami, nie m o ż e m y z a d o w o l i ć się widzialnymi wyrazami inności. M u s i m y ponownie s t w o r z y ć j ą w innej formie, aby u m o ż l i w i ć jej m ó w i ć za siebie! Ten paradoks jest absolutnie centralny dla dyskursu antropolo­ gicznego: Musimy powtórnie stworzyć rzeczywistość w od­ 3 4 35 miennej formie, by mogła ona mówić za siebie. Nie t y l k o musimy m ó w i ć o czymś, ale t a k ż e w imieniu kogoś lub czegoś. Jest to kolejny podstawowy warunek antropologii. Auten­ tyczności nie o s i ą g a się przez komentarz udrapowany w przedstawienie [through comment clad as presentation], lecz przez ś w i a d o m o ś ć antropologicznej r e p r e z e n t a c j i rozumianej j a k o przetworzenie i uobecnienie." S z t u k a antropologii d o t y k a t u sztuki teatru. Susan Sontag s k w i t o w a ł a wysiłek Lesy'ego w n a s t ę p u j ą ­ cych s ł o w a c h : " C y t a t y nie m a j ą nic w s p ó l n e g o ze zdjęciami, ale k o j a r z ą się z n i m i w przypadkowy, intuicyjny s p o s ó b , podobnie j a k słowa i d ź w i ę k i W . Johna Cage'a dopasowywa­ ne są w czasie przedstawienia do r u c h ó w tanecznych za­ projektowanych przez Merce Cunninghama. (...) Oczywiś­ cie, Wisconsin: podróż w krainę śmierci niczego nie dowodzi. Siła historycznego argumentu leży w sile colllage'u. D o n i e p o k o j ą c y c h , elegancko p o k r y t y c h p a t y n ą zdjęć V a n Schaicka m ó g ł Lesy d o p a s o w a ć inne teksty z tego okresu - listy m i ł o s n e , dzienniki - i s t w o r z y ć odmienne, m o ż e mniej p r z y g n ę b i a j ą c e w r a ż e n i e . Jego a l b u m podnieca, stanowi modnie pesymistyczny argument i oferuje całkowicie d o w o l ­ ny, k a p r y ś n y obraz h i s t o r i i . " Oczywiście, konstatacja Susan Sontag jest prawdziwa, c h o ć j e d n o c z e ś n i e nie ma ona racji. Ł a t w o ś ć z j a k ą przecho­ dzi ona nad p r o p o z y c j ą Lesy'ego m o ż e dziwić u badaczki zainteresowanej surrealizmem i jego specyficznym podej­ ściem do p r a w d y . P r a w d ą jest, że zabiegi Lesy'ego n o s z ą znamiona arbitral­ ności. Ale jeśli słuszna jest moja interpretacja, że a l b u m niejako n a ś l a d u j e s t r u k t u r ę ludzkiej p a m i ę c i i p r z y w o ł a n a paralela teatralna ("Teatr ś m i e r c i " K a n t o r a ) , to - wydaje m i się - że w t y m świetle poczynania Lesy'ego znajdują pełne usprawiedliwienie. Lesy opowiada historię c z ą s t k o w ą , k t ó r a ginie w tzw. p o w a ż n e j historii. T y m samym jego praca b y ł a b y bliższa nie tyle sztuce nawet, co raczej s z t u c e p a m i ę c i , tej jej odmianie, k t ó r a nazywa się m i t e m . 36 3 7 3 8 3 9 P R Z Y P I S Y 1 J . Wróblewski, Nie mogę uciec od polityki. Rozmowa z Marcelem Łozińskim, dokumentalistą, "Życie Warszawy" 17-18 lipca 1993; w drugim zdaniu, kiedy Łoziński u ż y w a liczby mnogiej, chodzi o K i e ś l o w s k i e g o , Kędzierskiego, K a m i ń s k a , Gryczelowską, K o s i ń s ­ kiego i Zygadłę. M. Lesy, Time Frames. The Meaning of Family Pictures, Pantheon Books, New Y o r k 1980, s. X I i X I I ' M . Lesy. Wisconsin Death Trip, Pantheon Books, New Y o r k 1973. Słusznie Sławomir Magala przetłumaczył tytuł na Wisconsin: Podróż w krainę śmierci. Por. jego przypis w Susan Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986, s. 72 Niestety, nie znany jest mi album Real Life: Louisville in the Twenties (197'5). Por. o m ó w i e n i e trzech wymienionych już a l b u m ó w przez Michaela Yampolsky'ego, Między słowem a obrazem. Zycie zwykłych ludzi. Michael Lesy w poszukiwaniu prawdy historycznej, tłum. Alicja Skarbińska, "Obscura" nr 3-4, 1985. Inny, późniejszy album Lesy'ego, Bearing Witness o g l ą d a ł e m wiele lat temu. 2 3 4 5 W. Susman, Preface, (w:) Lesy, Wisconsin Death Trip, op. cit. M . Lesy. The Forbidden Zone, Andre Deutsch 1988, s. 12. Spacja moja - S.S. R . Barthes, La chambre claire. Note sur la photographic Cahier du Cinema, Gallimard, Le Senil 1980, § 1. Spacja moja - S.S. M . Lesy, The Frames, op. cit., s. X I T o nie z Wprowadzenia ani z Zakończenia, lecz z jednego z dopisanych fragmentów lokalnego historyka, dowiadujemy się, że jedna z fotografii [of a certain very special lady called Pauline L ' Allemand (...) she was so much the right person in the wrong place at the wrong time that she nearly turned everything inside out and upside down nie została wykonana przez V a n Schaicka. 6 7 8 9 120 Lesy myli się też o d n o ś n i e datowania zdjęć: co najmniej jedna, a najprawdopodobniej dwie fotografie zostały zrobione w 1913 roku. R a z wynika to jasno z widocznego na zdjęciu plakatu-zaproszenia, oznajmiającego, że 18 maja 1913 r. odbędzie się potańcówka-piknik; w drugim przypadku wynika to z tekstu d o ł ą c z o n e g o (zdjęcie jest reprodukowane w gazecie) do fotografii kaleki reklamującego protezy n ó g (nie jest, oczywiście, w pełni pewne, czy tekst nie został d o ł ą c z o n y do wcześniejszej fotografii). M . Lesy, The Forbidden Zone, op. cit., s. 13 К . Hastrup, Anthropological visions: some notes on visual and textual authority, (w:) Film as Ethnography, ed. by P . I . Crawford i D . Turton, Manchester University Press, Manchester & New Y o r k 1992 R. Barthes, op. cit., n.p. § 44; por. też S. Sikora, Fotografia - pa­ mięć - wyobraźnia, "Konteksty: Polska Sztuka L u d o w a " nr 3-4, 1992 N a temat symbolizmu androgyniczności (coincidencia oppositorum) por. M . Eliade, Sacrum mit historia, przeł A . Tatarkiewicz, P I W , Warszawa 1993; rozdział Mefisto i Androgyn, czyli tajemnica pełni, s. 197-251 Oczywiście, symbolika konia jest bardzo bogata. P r z y p o m n ę więc tylko za Eliadem, że koń bywał utożsamiany z Kosmosem. Traktat o historii religii, tłum. J . Wierusz-Kowalski, K i W , Warszawa 1966, s. 98, 106-107 M . Eliade, Traktat..., op.cit., s. 197 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycz­ nych, W P , Warszawa 1988, s. 350 Por. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, P I W , Warszawa 1985, s. 611 Por. Ludwika Press. Zycie codzienne na Krecie w państwie króla 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 �Minosa, P I W , Warszawa 1972, il. 71. Figurki z ok. 1600 r. p.n.e.. Muzeum w Herakeionie. Por. np. Kopaliński, Słownik mitów..., op. cit, s. 364, 852-3 Por. piękny esej St. Vincenza, Podkład religii starogreckiej (Węże u Pauzaniusza), omawiający funeralną s y m b o l i k ę węży [(w:) tegoż. Po stronie dialogu, P I W , Warszawa 1983, t. 1]. T a k ż e Eliade, Traktat.... op. cit., s. 206, 166-170. Jeśli uwzględnimy falliczną symbolikę węża, m o g ł o b y to być również motyw androgyniczny, Eliade, tamże, s. 168-170 R. Barthes, op. cit., np. (j 44, 47: por. też S. Sikora, op. cit. Arystoteles, Poetyka, przcł. i o p r a c o w a ł Henryk Podbielski. seria Biblioteka Narodowa, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k -Łódź 1983. roz. I X D . Lowenthal, Przeszłość- to obcy kraj, tłum. 1. Grudzińska-Gross i M . Tański, "Res Publica" nr 3, 1991, s. 21 T a m ż e , s. 16 K . Hastrup, Presenting the Past. Reflection on Myth and History. "Folk. Journal of Danish Ethnographical Society" vol. 29, 1987 Tadeusz Kantor: "Wspomnienie to jest ustawianie... ustawia­ nie przestrzeni, jak to było, prawda... i ciągle się mylimy. Nic, to nie stało tutaj, to stało gdzie indziej." L . Caplan, T . Kantor, K . Rabińska,' Metoda klisz, "Dialog" nr 12, 1980, s. 128. Szerzej o antropologicznym wymiarze pamięci u Kantora (i w filmie polskim) p o r ó w n a j Z . Benedyktowicz, Przestrzenie pamięci, (w:) Film i kontekst, pod red. D . Palczcwskiej i Z . Benedyktowicza, Ossolineum, Wrocław itd. 1988. O p a m i ę c i o w y m z w i ą z k u z umar­ łymi por. też S. Sikora. Cmentarz. Antropologia pamięci, "Polska Sztuka Ludowa" nr. 1-2, 1986 L . Caplan, T . Kantor, K . Rabińska, op. cit., s. 128 R. Barthes, op. cit.. § 13; tłum. pol. Camera lueida. Refleksje o fotografii, (fragmenty) tłum. E . Modzelewska-Sikora, " K i n o " nr 3J992 „Wtrącenia i dodatki znajdują następujące usprawiedliwienie: jedynym sposobem sprzeciwienia się intencjom fotografa jest znisz­ czenie n e g a t y w ó w ; jedynym sposobem zniekształcenia punktu wi­ dzenia dziennikarza jest zapomnienie tego, co powiedział." M . Lesy, Wisconsin Death Trip, Introduction, op. cit., b.nr.s. 2 4 T a m ż e , spacja moja S.S. 3 0 R. Barthes, op. cit., § 15. Spacja moja - S.S. 1 8 1 4 2 0 2 1 2 2 2 3 " ..Maska usuwa z r ó ż n i c o w a n i e ludzi z dziedziny przypadkowo­ ści i wprowadza je w boski, wieczny i znaczący świat rytuału. Przekształca to, co jest, w to, co być powinno." Gerardus van der Leeuw, Święta gra. tłum. Z . Benedyktowicz i S. Sikora, "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1991 3 2 K . Hastrup, Out of Anthropology. The Anthropologist object of dramatic reprsentatkm (1988, maszynopis). as an 3 3 J . Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, tłum. M . K r u p a , "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 3 4 A . Artaud, Teatr alchemiczny, (w:) Teatr i jego sobowtór, przel. J. Błoński, Warszawa 1978: cyt. za: Wojciech Michera, Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza alchemiczna filmu "Szkla­ ne serce". "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 3 5 K. Hastrup, Out of Anthropology, op. cit. 3 6 К. Hastrup, Veracity and Visibility: The Problem of Authen­ ticity in Anthropology, "Folk. Journal of Danish Etnographical Society" V o l . 28, 1986, s. 13. Kursywa К. Hastrup, spacja moja -S.S." 3 7 S. Sontag, op. cit., s. 72-3 3 8 Por. np. o m ó w i e n i e filmowej twórczości J . Roucha przez Jeanettc DeBouzek, "Etnograficzny surrealizm" Jeana Roucha, ttum. S. Sikora, "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4. 1992; i o szerszym kontekście z w i ą z k u etnografii i surrealizmu: J . Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Lite­ rature and Art, Harvard University Press, Cambridge (itd.) 1988, szczególnie rozdział On Ethnographic Surrealism; o m ó w i e n i e polskie Monika Sznajderman, O etnograficznym surrealizmie, por. też Katarzyna Kaniowska, Surrealizm i etnografia; oba artykuły w "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1991 3 0 Por. K . Hastrup, Presenting the Past, op. cit. Porównaj też w tym kontekście rozważania Clifforda Geertza o zacieraniu się granicy p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i gatunkami, n a u k ą i sztuką. C . Geertz, O gatunkach zmąconych (Nowe konfiguracje myśli społecz­ nej), tłum. Z . Łapiński, "Teksty drugie" nr 2, 1990 V * 727 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/decb8c7b5ac08dccf008860edbe54670.pdf b2c1c9a944709ac9af72a5f28acf0787 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4995 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource film antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4632 Title A name given to the resource Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.90-106 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku. Przypadek filmowy 1 „Antropologia we własnym domu" bywa trudna. Jest t o jednak być może zupełnie inny rodzaj trudności niż te, z którymi borykał się Malinowski i kolejne pokolenia „jego dzieci", prawdziwych badaczy terenowych, w prawdziwym terenie . Te t r u d ­ ności w znacznym stopniu uwydatniła antropologia refleksyjna z jej prymatem etycz­ nego podejścia d o badań etnograficznych (a współczesna antropologia wizualna zapewne jeszcze bardziej wyostrzyła ów problem). Trudność z „antropologią na włas­ nym podwórku" (co może byłoby lepszym tłumaczeniem anthropology at home) wią­ załaby się również, a może nawet przede wszystkim, z niejasnością granic między blis­ kością i oddaleniem, tożsamością i nietożsamością, dystansem i zaangażowaniem... czy też, b y skrócić ciąg opozycji - z tego dystansu niejasnością. N a tę trudność zwrócił ostatnio uwagę W i k t o r Stoczkowski. Relacjonuje on własne doświadczenie związane z przysłuchiwaniem się kolejnym referatom w czasie jednej z sesji etnologicznych. Opisowi i interpretacji odległych zwyczajów i kultur towarzyszyło na­ maszczone zasłuchanie. Podobne skupienie towarzyszyło także referatowi na temat już nam bliski, a mianowicie opisowi pewnych osobliwych praktyk współczesnego 2 3 1 Artykuł powstał na podstawie materiałów z badań finansowanych ze środków na naukę w latach 2008-2009 jako projekt badawczy: Grant Ministerstwa N a u k i i Szkolnictwa Wyższego nr N N 1 0 9 243434. 2 O d w o ł u j ę się t u oczywiście d o commonplace, jakim jest stawianie Bronisława M a l i n o w s k i e g o u p r o ­ gu nowoczesnych badań t e r e n o w y c h . R z e c z y w i s t o ś ć była nieco bogatsza i mniej j e d n o w y m i a r o w a . Artykuł C l i f f o r d a Geertza na temat spuścizny M a l i n o w s k i e g o nosi zabawny ale t e ż m o c n o i r o n i c z n y tytuł: Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego ( p o r G e e r t z 2000). „Teren" bywa miejscem r e t o r y c z n i e nadużywanym, usprawiedliwiającym tekst m i m o miałkości sądów, l u b t e ż usprawiedliwiającym p o prostu rację b y t u etnografa (co w gruncie r z e c z y na j e d n o w y c h o d z i ) . 3 Poręczny angielski z w r o t anthropology at home t r u d n o dobrze przetłumaczyć; angielskie home znaczy m . i n . tyle, co „dom" i „kraj o j c z y s t y " - nie c h o d z i t u jednak oczywiście o zamknięcie zainteresowań etnografa w o b r ę b i e własnego d o m u , lecz raczej o zainteresowanie własną kulturą. W p o l s k i m ter¬ minie „własny d o m " t r u d n o , jak sądzę, tę r ó ż n o r o d n o ś ć pomieścić, m o ż e łatwiej byłoby zatem z g o d z ­ ić się na „własne podwórko". O t y m pomieszaniu dawniej znacznie stabilniejszych granic - „być tam, pisać t u " (Geertz 2000) - por. np. C l i f f o r d 2004; a szerzej C l i f f o r d 1997. 90 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku artysty awangardowego, choć owe praktyki (jak i niektóre z tych związanych z od¬ ległymi kulturami) mogłyby zapewne wzbudzić uśmiech wśród tzw. zwykłych lu¬ dzi. Skupienie i powaga zacnego grona ustąpiły jednak, gdy jeden z referentów za¬ czął mówić o kulturze tyleż odległej, co bliskiej, stosunkowo niewinnych zabawach XIX-wiecznej burżuazji związanych z rejestracją na portretach fotograficznych jaś­ niejszych plam, które miały znamionować obecność duchów (bliskich) osób. Kolejne przykłady owych zabaw spowodowały nie tyle nawet przełamanie nastroju powagi, ile roztopienie go w salwach śmiechu. P a t r z ą c na t ę salę, z d a ł e m sobie sprawę - pisze S t o c z k o w s k i - ż e istnieją k u l t u r y ciągle n i e d o s t ę p n e e t n o l o g i c z n e m u z r o z u m i e n i u , b o w i e m o d m i e n n o ś ć k u l t u r o w a , jaka tam się p o j a w i a , n i e k o n i e c z n i e w i ę k s z a niż g d z i e i n d z i e j , p o t r a f i jeszcze nas zaskoczyć, wywołując n i e p o k ó j jednym i zażenowanie, z niechybnych znaków 4 których śmiech jest ( S t o c z k o w s k i 2 0 0 8 , s. 7 0 ) . Zjawiska takie zyskują znamiona groteskowości, zaś dystans kulturowy prze¬ mienia się w dystans hierarchiczny (Stoczkowski wspomina o pojawiającym się od¬ czuciu niższości kulturowej owych innych, choć w zasadzie nam bliskich). Ów dys­ tans bywa również blisko związany z kwestią smaku. Nieco podobnie bowiem da się zapewne zinterpretować zachowanie wyrafinowanego profesora historii sztuki, któ¬ ry w trakcie spotkania seminaryjnego z wyrazem niesmaku i disgustu odstawia, nie¬ mal jakby kalało to rękę, plastikową odpustową figurkę M a t k i Boskiej puszczoną w obieg przez jedną z uczestniczek owego seminarium.. . . 5 Z pewnymi przejawami takiego niejasnego dystansu, ale też w związku z t y m niejasną etycznie sytuacją zetknęliśmy się również przy okazji realizacji filmu Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych . D o wątku związanego z p r o blematycznością badania własnej kultury jeszcze powrócę, teraz chciałbym zaryso¬ wać kilka kwestii związanych z kontekstem powstawania filmu, bowiem, jak się po¬ wiada (np. Heider 1976,- Ruby 2000), jedną z wyróżniających cech dokumentu etnograficznego powinien być komentarz na temat tegoż kontekstu, podjętych de¬ cyzji, rozwiązań itd. Zacznę zatem od tych detali. 6 4 Ba, dość powszechnie cytowana anegdota (najczęściej jednak z p e w n y m dystansem) o Balzaku, który miał się obawiać fotografowania - zdjęcie miało b o w i e m z d e j m o w a ć z niego „warstwy" - wska­ zuje w zasadzie również, że nie bardzo w i e m y jak ową anegdotę traktować (zob. np. Krauss 1978, Sikora 2004). (Wszystkie wyróżnienia w n i n i e j s z y m tekście pochodzą ode mnie.) 5 Było t o pewnie ponad dziesięć lat temu w Instytucie S z t u k i PAN. O s o b ą , która ową figurkę przyniosła, była Joanna Tokarska-Bakir. 6 Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych. Z d j ę c i a : Tomasz Saliński, Jakub Czerwiński, Sylwia Chorązka, Łukasz Suszek, Sławomir Sikora, Karolina D u d e k , montaż: S z y m o n Pietrowski, realizacja: Karolina D u d e k i Sławomir Sikora, 73', © I n s t y t u t E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j , U n i w e r s y t e t Warszawski 2009. „Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w la¬ tach 2 0 0 8 - 2 0 0 9 jako projekt badawczy". 91 �Sławomir Sikora Pomysł filmu zrodził się w trakcie badań terenowych prowadzonych wraz z g r u ­ pą studentów w ramach zajęć laboratorium etnograficznego Wizualność w kulturze w Kolbuszowej (2006-2008) . Już w czasie pierwszego wyjazdu moją uwagę przy¬ kuło bardzo popularne w lokalnym skansenie zjawisko fotograficzno-filmowych sesji dla nowożeńców. Uznałem, że to właśnie film najlepiej zobrazuje owo zja­ wisko, zwłaszcza jego powtarzalność (konwencja póz i miejsc, aranżowanych przez filmowca lub fotografa). Pierwotna idea filmu uległa wkrótce poszerzeniu, obejmu¬ jąc fenomen samego filmu weselnego i roli filmowca (fotografa) w aranżowaniu i strukturowaniu współczesnego wesela (w środowisku małego miasteczka). W o w y m my­ śleniu o filmie niemal od samego początku aktywnie uczestniczyła Karolina Dudek, współautorka filmu, a wcześniej jedna z uczestniczek zajęć . 7 8 Koncepcja filmu dojrzewała powoli w trakcie rozmów i bardziej sformalizowa¬ nych wywiadów prowadzonych z wideofilmowcami. Pierwotne pytania - m.in. czy bohaterem będzie jeden filmowiec (w Kolbuszowej wideofilmowaniem zajmują się co najmniej trzy osoby czy też zespoły), czy powinniśmy zarejestrować kilka wesel, czy wystarczy jedno? - znalazły odpowiedź wraz z postępem prac. W trakcie kolej¬ nych rozmów uznaliśmy, że (przynajmniej wstępnie) głównym bohaterem będzie Sylwia Chorązka, właścicielka rodzinnego zakładu fotograficznego Foto Z o o m . Osoba młoda, zdecydowana, pewna siebie i, można powiedzieć, menedżerska, wkła¬ dająca wiele wysiłku w rozwój firmy, inwestująca w sprzęt, zafascynowana innowa¬ cjami technicznymi, choć jednocześnie wyznająca swą miłość do tradycyjnej analo¬ gowej fotografii czarno-białej (którą, jak przyznaje z nostalgią, niestety od dawna nie ma czasu się zajmować). 9 C h o ć Sylwia zaakceptowała pomysł prawie od samego początku, to jednocześ¬ nie (właściwie do czasu zobaczenia gotowego produktu - naszego filmu) miała też, jak się wydaje, sporo wątpliwości co do finalizacji projektu. Kolejne rozmowy przy¬ bliżały nas do realizacji filmu, choć Sylwia zachowywała swoją silną pozycję, a wielość zajęć (związanych zarówno z prowadzeniem firmy, jak i wychowywaniem małych dzieci) sprawiała, że nie wszystkie spotkania udawało się łatwo zaplanować. Ciekawy zwrot w naszych relacjach (jak najbardziej życzliwych, miłych i popraw¬ nych) wiązał się z pomysłem nakręcenia materiału z fotograficzno-filmowej sesji w skansenie. Towarzyszył nam wówczas (maj 2007 r.) Tomek Saliński, były student 7 L a b o r a t o r i u m prowadziłem z mgr Joanną Bartuszek. 8 W tekście b ę d ę c z ę s t o korzystał z l i c z b y mnogiej, b o w i e m nad większością spraw związanych z założeniami filmu dyskutowałem przede w s z y s t k i m z Karoliną, a także z operatorami - T o m k i e m Salińskim i Jakubem Czerwińskim - oraz montażystą Szymonem P i e t r o w s k i m . N i e znaczy to, że zawsze we w s z y s t k i c h sprawach uzyskiwaliśmy o c z y w i s t y konsensus. 9 Rodzinnego z następujących powodów: 1) firmę założył jej ojciec, 2) zatrudniała ona k i l k o r o członków rodziny, 3) k u l t y w u j e rodzinną atmosferę,- niespokrewnione o s o b y zatrudnione również, jak się wydaje, przejmują takie nastawienie ( o c z y w i ś c i e nie w y k l u c z a t o uwikłania w relację władzy). 92 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku etnologii, który zgodził się uczestniczyć w projekcie jako operator . Ponadpółgodzinny koncert „arii i recytatywów" na temat kamer, sprzętu filmowego, mikrofonów itd., „operowy pojedynek" Tomka i Sylwii (w czasie którego Karolina i ja byliśmy ra¬ czej publicznością) znacząco chyba podniósł w jej oczach nasz status: zaczęliśmy być kimś, nawet jeśli. nadal operowaliśmy słabszą niż jej kamerą . 10 11 Naszym r o z m o w o m z Sylwią (przede wszystkim z nią, choć czasem przysłuchi¬ wali się i m i do nich włączali także inni członkowie rodziny i zespołu) dotyczącym filmowania młodych par towarzyszyło oglądanie fragmentów filmów. Sylwia naj¬ częściej chętnie opowiadała o ewolucji filmowania, nowych nabytkach zakładu, choć, szczególnie w mniej sformalizowanych rozmowach, tematy często się mie¬ szały. Postanowiliśmy zdać się na Sylwię w sprawie wyszukania dla nas odpowied¬ niej pary, która po pierwsze wyrazi zgodę na naszą obecność na weselu, a po drugie będzie w miarę oswojona z kamerami (i ich liczbą). Tą zaproponowaną przez Sylwię parą okazali się Ola i M a r k (ona - wówczas studentka anglistyki i studiów związanych z turystyką, on - Anglik po studiach gas­ tronomicznych). Z młodą parą przed „ich d n i e m " (30 czerwca 2007 r.) spotkaliśmy się jedynie raz w przeddzień uroczystości - przedstawiliśmy siebie oraz nasz pro¬ jekt i zyskaliśmy akceptację młodych. 12 N i e było między mną a Tomkiem rozbieżności co do tego, że w trakcie uroczys­ tości będzie on robił zdjęcia obserwacyjne, polegające na długich i stabilnych ujęciach, starając się uchwycić przede wszystkim filmowców i ich interakcje z młodą parą, jak i pozostałymi gośćmi. Było oczywiste, że nie możemy zakłócać tego dnia państwu młodym własnymi osobami i naszym filmem. W czasie kolejnych dni nakręciliśmy wywiady z Sylwią (która tylko częściowo zajmowała się montażem) i Łukaszem Płochem (głównym montażystą filmu weselnego O l i i Marka), staraliśmy się też przy¬ glądać pracy montażysty i ją rejestrować, zadając czasem pytania o sposób postę¬ powania i ogólnie „filozofię" filmu weselnego. Po obejrzeniu wszystkich materiałów (już w „domu") - dysponowaliśmy materiałem (ślub, wesele) z trzech kamer: Tomka, Sylwii i Łukasza Suszka - uznaliśmy że są one na tyle ciekawe, że to one staną się trzo- 10 W w y n i k u w y j a z d u powstała m . i n . skromna 10-minutowa etiuda ukazująca interakcje pomiędzy f i l m o w c e m , fotografem i młodą parą, a także p o m i ę d z y samymi nowożeńcami, Ewą i M a r k i e m , którzy w t y m p r z y p a d k u , mieli d o owego „rytualnego w y d a r z e n i a " zgoła odmienne nastawienie: z p o w o d u nieco być m o ż e nerwowego, ale t e ż dystansującego, częstego śmiechu (chichotu) pan młody był stale strofowany przez panią młodą (jak się zresztą później okazało, policjantkę). 11 Początkowy etap pracy nad f i l m e m można po trosze uznać za szczególną formę, którą ujmuje angielskojęzyczny t e r m i n „studing u p " . Pojawienie się T o m k a (wraz z jego profesjonalną wiedzą) można uznać za i s t o t n y p u n k t z w r o t n y który wyraźnie wskazuje p r z y n a j m n i e j na wagę, jaką Sylwia w końcu samouk (przynajmniej w d z i e d z i n i e filmu) - przywiązywała do profesjonalizmu (w swoich w y p o w i e d z i a c h bywała t e ż bardzo k r y t y c z n a w o b e c lokalnej k o n k u r e n c j i ) . 12 N a ówczesnym etapie p r o j e k t u nie było jeszcze jasne, c z y podstawą filmu staną się zdjęcia j e d ­ nego czy większej l i c z b y ślubów. 93 �Sławomir Sikora nem filmu . Decyzja zaakceptowania pary „mieszanej" przyszła nam łatwo, po pierw¬ sze dlatego, że jest to teren silnie naznaczony emigracją, a po wtóre, był to okres dużej fali emigracji d o Wielkiej Brytanii i było oczywiste, że przypadek O l i i Marka nie jest odosobniony. 13 O d samego początku było dla mnie jasne, że mocną stroną filmu musi być wizualność, a t y m samym, że powinniśmy starać się możliwie wiele ukazać za pomocą sa¬ mych obrazów. Po kilkukrotnym obejrzeniu materiałów uznaliśmy że chociaż głów¬ nym bohaterem filmu jest Sylwia (i film weselny), to młoda para i sam ślub (wesele) musi być bliskim dla tego pierwszego planu tłem. Jeśli bowiem nasz film nie ma być sfilmowanym wywiadem czy zobrazowaną książką na temat wideofilmowania, to interakcje pomiędzy filmowcem a młodą parą i gośćmi muszą być ważnym jego ele¬ mentem. Chodziło zatem raczej o uchwycenie p e r f o r m a t y w n y c h d e t a l i , a nie sfikcjonalizowanych uogólnień . „Zestaw" interakcji, z którymi ma do czynie¬ nia wideofilmowiec, uczyniliśmy więc podstawowym tematem tego filmu. Dlatego chcieliśmy np. pokazać zestaw pomysłów, które rządzą sesjami w skansenie, choć oczywiście nie jest on t u wyczerpany i, co jasno wynika z zakończenia filmu, podle­ ga ciągłym zmianom. Przynajmniej część pomysłów to produkty chwili (tak np. po¬ jawił się pomysł na naśladowanie znanej sceny z Titanica), co nie znaczy, że nie mo¬ gą być powtarzane. W wielu ujęciach Tomkowi udało się zarejestrować różnorodne interakcje pomiędzy kamerzystami a weselnikami. Wydaje się, że jak najbardziej zasadne może być uznanie, że kamera nie tylko rejestruje, lecz także czasem s t y ¬ m u l u j e i p r o w o k u j e ( t e a t r a l i z u j e ) zachowania weselników. Nasz film próbu¬ je ukazać kilka różnych form interakcji; przejścia pomiędzy tymi formami bywają płynne (pod t y m względem nie ma jasno wyróżnionych kategorii: to widz musi próbować czerpać informacje z różnych poziomów filmowej rzeczywistości). Kamera filmowców weselnych bywa obserwacyjna (choć na różne sposoby); bywa też kreacyjna (również w różnym stopniu): inaczej podczas ubierania państwa młodych (gdzie filmowana młoda para musi dostosować się - najczęściej - do wizji 14 13 W filmie zostały również wykorzystane: jedno ujęcie z dodatkowej „naszej" małej kamery (K. D u ­ dek), zapisy (obserwacja i w y w i a d y ze studia montażowego F o t o Z o o m z czasu montażu filmu, „po weselu" - zdjęcia moje) oraz materiały powstałe już r o k później: długie w y w i a d y nagrane kamerą w i ­ deo z O l ą i M a r k i e m ( d o t y c z ą c e m . i n . wesela i ich percepcji „filmu weselnego") oraz z Sylwią (kame­ ra: Jakub Czerwiński; razem ok. 5 g o d z i n materiału), a także g o t o w y „film weselny" (cudzysłowem b ę d ę oznaczał z m o n t o w a n y w zakładzie F o t o Z o o m „film weselny" O l i i M a r k a ) , k t ó r y otrzymaliśmy po jego z m o n t o w a n i u . (Materiały nagrane w czasie kolejnych w i z y t , przez T Salińskiego, nie weszły już d o filmu - zostały c z ę ś c i o w o wykorzystane d o stworzenia oddzielnego D V D ) . 14 N i e k t ó r e omawiane przez Sylwię szczegóły w kolejnych w y w i a d a c h „mutowały", tak np. p r z y ­ padek szczególny j a k i m było 16 bram w czasie jednego ze sfilmowanych przez nią wesel (Bratkowice), urósł d o reguły która miała na niej wymusić korzystanie z t z w . bennyhilów - c z y l i m o n t o w a n y c h w przyspieszeniu zdjęć z zewnętrzną muzyką zaczerpniętą z serialu Benny Hill i nadającą o w y m scenom g r o t e s k o w y i h u m o r y s t y c z n y wymiar. Ta oczywista przesada, jak sądzę, mogła być w y n i k i e m również właśnie teatralizującej wydarzenia o b e c n o ś c i kamery. 94 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku kamerzysty), a inaczej w czasie sesji w skansenie, gdzie rzeczywistość profilmowa zdaje się totalnie kreowana przez filmowca (fotografa), choć często oczywiście przy współudziale państwa młodych i ich świty (por Dudek 2008, 2009a i b). C h o ć nasz film wydaje się podążać za chronologią wydarzeń, to jest też w jasny sposób k o n s t r u k c y j n y . Tę jego konstrukcyjność sygnalizujemy od samego p o ­ czątku, zestawiając kilka wersji historii poznania się młodej pary: zaczerpniętą z go­ towego „filmu weselnego" fotograficzną opowieść (animowany album zdjęć) o t y m , „jak wzrastali, by poznać się i powiązać swe losy", z dwiema dialogicznie splecionymi, „realnymi" wersjami opowieści o poznaniu się w wydaniu O l i i Marka. Scena ta spot¬ kała się z krytyką, z uwagi na to, że nie od początku jest jasne, iż fragmenty z „ani¬ mowanego albumu" są cytatem z filmu weselnego, a nie fragmentem naszego filmu choć są one „wizualnie" wyodrębnione (o czym dalej). Ale miała też ona swoich zwo¬ lenników. Magdalena Zowczak słusznie wskazała tu na trop Cliffordowski, odnosząc to do jego pomysłu na etnografię jako (bliską surrealizmowi) s z t u k ę z e s t a w i a n i a . 1 5 Sądziłem, że rozpoczęcie właśnie przez zestawienie ze sobą kilku początków to dobry pomysł na wprowadzenie ważnych bohaterów, ale przede wszystkim chodzi¬ ło właśnie o podkreślenie już w tej pierwszej scenie faktu, że film składa się z wielu nie zawsze koherentnych materiałów i mimo „realizmu", jest jawnie konstruowany. Dlatego też od samego początku było dla mnie jasne, że obrazy z poszczególnych kamer (i gotowego „filmu weselnego") powinny być konsekwentnie wizualnie w y dzielone ; w trakcie opracowywania szczegółowego scenariusza dla montażysty zdaliśmy sobie sprawę, że nasza kamera nie będzie stale odgrywała nadrzędnej roli kamery obserwacyjnej, lecz czasem będzie kamerą poniekąd równorzędną. Było to po trosze konsekwencją tego, że, jak wspomniałem, obecność filmowca (fotografa) na planie może mieć różny charakter: jawne konstruowanie rzeczywistości (skan¬ sen) czy styl bardziej obserwacyjny - np. w czasie wesela, gdzie filmowiec nie aran16 15 W y p o w i e d ź w czasie pokazu pierwszej pełnej wersji filmu w I E i A K U W (listopad 2008 r.; pokaz ten odbył się wkrótce p o t y m , jak pokazaliśmy f i l m „głównym b o h a t e r o m " i zyskaliśmy ich aprobatę). C h o d z i o znany tekst Jamesa C l i f f o r d a o surrealizmie e t n o g r a f i c z n y m zamieszczony w : C l i f f o r d 2000. 16 T u zarysował się jeden z d r o b n y c h sporów przede w s z y s t k i m z montażystą, który w imię kon¬ sekwencji w montażu skłonny był czasem „fikcjonalizować" owe filmogłosy Etnograficzna wierność była t u dla mnie w a r u n k i e m niezbędnym. Materiały z kamer operatorów „weselnych" (oznaczone na­ pisem R E C : c z e r w o n y m - Sylwia, i niebieskim - Ł u k a s z ) , f r a g m e n t y g o t o w e g o „filmu weselnego" (ujęte w czarną ramkę - efekt pomniejszonego ekranu) oraz materiały z naszych kamer: w czasie ślubu i wesela o p e r a t o r e m był Tomasz Saliński (nieoznaczone d o d a t k o w o ujęcie ze skansenu - Karolina D u d e k ) ; montaż i w y w i a d y nagrane w ciągu k i l k u d n i po weselu zarejestrowałem ja; autorem zdjęć z wywiadów dogranych r o k po ślubie był Jakub Czerwiński. C h o ć szczegółowa informacja dotycząca oznaczenia kamer zostaje w p r o w a d z o n a d o p i e r o w napisach końcowych, t o dla uważnego w i d z a - jak sądzę - d o ś ć jasne stają się (po p e w n y m czasie) owe u m o w n e rozróżnienia. Już na początku filmu kamera T o m k a ujmuje o d tyłu filmującą Sylwię: p o cięciu p r z e c h o d z i m y d o ujęcia z kamery Sylwii z u m i e s z c z o n y m w p r a w y m górnym rogu c z e r w o n y m napisem REC, ujęcia bliźniaczego do tego, które widzieliśmy wcześniej na panelu L C D w kamerze Sylwii. 95 �Sławomir Sikora żuje już „rzeczywistości", co nie znaczy że jest nieobecnym jej obserwatorem. Fil­ mowcy wydają się często i n t e g r a l n ą c z ę ś c i ą s a m e g o w e s e l a . Ich obecność prowokuje różnego rodzaju zachowania weselników; vide m.in. pocałunek złożony w trakcie tańca „na kamerze" (pan z bokobrodami, „najlepszy na Podkarpaciu nauczy­ ciel wuefu") i , niejako w odpowiedzi, przetarcie obiektywu sukienką (starościna), ale też zaaranżowana sesja zdjęciowa rodziny i bliskich. Podporządkowanie nowożeń¬ ców wymaganiom filmowca (fotografa) nie jest też całkowite i bezwzględne, co jas¬ no sygnalizuje zestawienie dwóch bliźniaczych i niewiele oddalonych od siebie w „realu" scen (niespełna pół godziny), kiedy Sylwia prosi nowożeńców (w samocho­ dzie - po mszy i przed domem weselnym), by wykonywali określone „rytualne gesty" do kamery: pokażcie obrączki, pocałujcie się... W pierwszym przypadku para młoda całkowicie podporządkowuje się jej prośbom, w drugim - Ola stawia opór, a profilmowa scena sfilmowana w setce przemienia się w filmową bajkową idyllę (kamera Syl­ wii). Jak widać, nie wszystko w czasie owego obrzędu podporządkowane jest formie, strukturze, filmowcowi/filmowi (co szczególne, ta jedna, moim zdaniem, z mocniej­ szych emocjonalnie scen nie została uwzględniona w samym „filmie weselnym"). W filmie znalazły się wypowiedzi, mogłoby się wydawać, mało znaczące i niespektakularne. Zdecydowanie przeciwstawiłem się np. pomysłowi montażysty żeby skrócić i skondensować wypowiedź Łukasza montażysty która kryje ciekawy para­ doks: powiada on mianowicie (w jawnej sprzeczności z jedną z zamieszczonych w y ­ powiedzi Sylwii), że lubi montować filmy weselne, bo tam n i c s i ę n i g d y n i e p o w t a r z a . Jeśli potraktować tę wypowiedź jako szczerą (a taką, jak sądzę, jest; Łukasz montował wówczas filmy weselne już ponad pół roku), to ów jawny para¬ doks da się wytłumaczyć tylko t y m , że to p e r s p e k t y w a z e w n ę t r z n a pozwala widzieć w większości filmów ślubnych zestaw konwencjonalnych powtórzeń, dla uczestników — a jak widać t a k ż e t w ó r c ó w — film weselny może stanowić na¬ miastkę r y t u a ł u , w którym p o w t ó r z e n i a n i e w y w o ł u j ą n u d y , bowiem czerpią z mocy rytuału angażującego również emocje. Można zatem sądzić, że „fil­ mowcy weselni" (często filmowaniem i montażem zajmuje się ta sama osoba — w t y m przypadku w przeważającej mierze film zmontowany został przez osobę niebędącą na weselu) nie przyjmują całkowicie zewnętrznej perspektywy wobec ślubu (wesela) . 17 Jedna z podstawowych definicji filmu antropologicznego (niewyczerpująca, nie¬ mniej ważna i powtarzana — por. np. Heider 1976; Ruby 2000) powiada, że p o w i ­ nien być on zrobiony bądź aktywnie współtworzony przez antropologa. W tym przy¬ padku film powstał wedle szczegółowego scenariusza (oczywiście stworzonego na podstawie nakręconego już materiału) budowanego przez nas w dużym stopniu 17 O wadze p r z e m i a n y owej zewnętrznej p e r s p e k t y w y w wewnętrzną dla z r o z u m i e n i a i o d c z u c i a , c z y m m o ż e być „życie", w zabawny (choć sfikcjonalizowany) sposób o p o w i a d a f i l m Dzień świstaka (reż. H a r o l d Ramis, 1993). Zapewne „zrozumienie" wagi owej p r z e m i a n y istotne jest również dla uprawiania nauki (por. Heidegger 1977; M i t c h e l l 2 0 0 1 ; Sikora 2 0 0 9 ) . 96 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku zgodnie z chronologią wydarzeń, tak jednak, by przede wszystkim rejestrować waż¬ ne dla ślubnego wideofilmowania elementy obrzędu. Postanowiliśmy obszernie cy¬ tować samych wideofilmowców - co daje namiastkę ich (różnorodnego w końcu) spo¬ sobu posługiwania się kamerą. Naszym celem było również ukazanie tych dwóch odmiennych perspektyw w filmie. Próbie skonstruowania najpierw perspektywy ze­ wnętrznej, a następnie wewnętrznej odpowiada pewne zróżnicowanie narracji w f i l ­ mie. Większą dyscyplinę przyglądania się filmowcom przy pracy widoczną w pierw­ szej części filmu zastępuje równorzędność kamer w późniejszej części wesela. Ta niekonsekwencja jest poniekąd założona i po trosze wymuszona chronologią wesela. W pierwszej części filmowcy weselni zdecydowanie częściej aranżują rzeczywistość, w drugiej po trosze stają się jej uczestnikami. Dwa „numery" taneczne z wesela kon¬ centrują się kolejno na dwóch ważnych sprawach: pierwszy w znacznym stopniu na wspomnianej już interakcji pomiędzy filmującymi a weselnikami (najwyraźniej wi¬ dać to właśnie w Life is life, a także „rodzinnej sesji zdjęć"), w drugim przypadku za¬ leżało nam na ukazaniu sposobu pracy Sylwii w czasie wesela (który zdecydowanie odbiega od tego, co zaprezentowała w skansenie). Pokazując oczepiny i zabawę w cztery krzesła, chcieliśmy oddać atmosferę przenikniętą zabawą, ale też stworzyć namiastkę już niedystansującej kamery - w tych końcowych fragmentach filmu wszystkie trzy kamery traktowane są niemal równorzędnie. Chodziło nam właśnie o pewne zniwelowanie dystansu i zewnętrznej perspektywy patrzenia/obserwacji/śle¬ dzenia. Podejmując takie decyzje, sądziłem, że d z i e ł o e t n o g r a f i c z n e n i e m o ż e b y ć k r ę p o w a n e f o r m ą (por. np. Ruby 2000, Pink 2007; ale warto tu także pa­ miętać o uwagach Barthes'a, np. 1979, na temat fragmentu i całości, by nie wspomi­ nać już o takich klasykach jak Nietzsche) . Zderzenie tych dwóch zabaw na własne potrzeby nazwałem „dekonstrukcją" polskiej seksualności . 18 19 Pośród nowych pomysłów na antropologię (wizualną) można odnaleźć i takie, któ­ re powiadają, że zbliżenie antropologa (antropologii) i badanej kultury (zjawisk, l u ­ dzi) nie wiąże się tylko z tym, że antropolog stara się (zazwyczaj przez dłuższy czas) obserwować daną kulturę i żyć w niej, lecz także z t y m , że to, co (wizualny) antro¬ polog robi - film, fotografie, zapis wideo - jest nie tyle zapisem pewnej zobiektywi­ zowanej rzeczywistości, ile raczej szczególną formą towarzyszenia, w tym przypadku 18 W pamięci miałem też r o z m o w ę z G a r y m Kildeą o jego słynnym Trobriand Cricket. An Ingenious Response to Colonialism (1976). Mówił o rozdźwięku w t y m filmie: pierwsza c z ę ś ć (narzucona przez antropologa: Jerry'ego Leacha) jest bez wątpienia wyjaśniająca ( a n t r o p o l o g i c z n y komentarz z o f f u ) , druga, którą K i l d e a z d e c y d o w a n i e bardziej ceni, t o przede w s z y s t k i m zdjęcia obserwacyjne ( r o z m o ­ wa prywatna w czasie festiwalu filmów N A F A , T a r t u 2004). 19 T r a d y c y j n a oczepinowa gra związana (element rabelaisowsko-bachtinowski) z seksualnością staje się zabawną prowokacją wprowadzającą m . i n . element g r y z (homo)seksualnością. Kontekstualnie pojawia się tam również silnie m o t y w g r y ze stereotypami „rasowymi" (zwycięzcą okazuje się Czarny: vide „his final t a l k " ) . U r z e c z o n y tą sceną — „cztery krzesła" — zdecydowałem się wprowadzić ją prak¬ t y c z n i e w całości d o filmu. 97 �Sławomir Sikora „kategoriom wizualnym" (czy raczej ich nosicielom i realizatorom), t j . tworzeniem platformy (bywała ona nazywana m.in. „trzecią przestrzenią", „trzecim głosem") po­ rozumienia pomiędzy owymi różnymi kategoriami. Tak na przykład uważa Sarah Pink (2007). Można sądzić, że sam pomysł, żeby to za pomocą filmu przedstawić/ukazać taki fenomen kulturowy, jakim jest film (czyli nie sprowadzać opisu do logocentrycznego w y w o d u ) , jest właśnie krokiem w stronę nowego, komplementarnego trakto¬ wania nauki . Pink pisze expressis verbis (co prawda t u w kontekście fotografii, niem¬ niej można jej słowa z powodzeniem odnieść d o inych form tworzenia obrazów): 20 21 F o t o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a m o ż e raczej p r z y c z y n i a ć się d o t w o r z e n i a c i ą g ł o ś c i m i ę d z y kulturą wizualną danej d y s c y p l i n y n a u k o w e j a kulturą i n f o r m a t o r ó w i w s p ó ł p r a c o w n i ­ k ó w badania. W t e n s p o s ó b e t n o g r a f o w i e m o g ą p r ó b o w a ć s t w o r z y ć r e p r e z e n t a c j ę fo¬ t o g r a f i c z n ą o d n o s z ą c ą się d o l o k a l n y c h k u l t u r w i z u a l n y c h , a j e d n o c z e ś n i e z a s p o k o i ć w y m a g a n i a i z a i n t e r e s o w a n i e świata n a u k i ( P i n k 2 0 0 7 , s. 6 6 ) . Takie postępowanie można by uznać właśnie za poszukiwanie wspomnianej „trzeciej przestrzeni", „trzeciego głosu", platformy, na której dochodziłoby do zbli¬ żenia, choć niekoniecznie stopienia, tych dwóch, czasem odmiennych, sposobów widzenia/perspektyw/horyzontów. * Film pokazaliśmy głównym bohaterom dwukrotnie. O d razu po zmontowaniu pierwszej wersji (listopad 2008 r.), oddzielnie młodej parze i „filmowcom". Reakcje O l i i Marka nagraliśmy Oglądanie wiązało się m.in. z bardzo silną reakcją wzrusze­ nia u obojga (w oczach pojawiały i m się łzy). Ich ocena filmu była zdecydowanie pozytywna, choć trudno było wnikliwiej porozmawiać o nim samym. Ola podkreś20 W y p a d a t u pewnie przywołać np. głosy M a r k a Kaminsky'ego (1992), próbującego t e o r e t y c z n i e dopracować pomysły Barbary Myerhoff, czy H o m i Bhabhę (1994), ale nie należy t e ż zapominać o wcześniejszych konceptach Rolanda Barthes'a (np. 1979) odwołującego się m . i n . do Donalda W i n n i cotta, c z y też pomysłach Jeana Roucha wprowadzającego takie pojęcia jak „anthropologie partagée" czy „etnofikcja" (zob. np. Sikora 2005). 21 M i c h a e l H e r z f e l d pisze: „Oglądałem kiedyś nagranie w i d e o z uroczystości weselnych na Krecie. Przejawem etnograficznej nieuczciwości byłoby zlekceważenie takiej elektronicznej ekspansji spo¬ łeczności lokalnych, nie mówiąc o t y m , że zmarnowalibyśmy w t e n sposób szansę z r o z u m i e n i a pro¬ c e s ó w k u l t u r o w e j transmisji i przemian, rozwój t e c h n o l o g i i w i d e o [ . . . ] nie będzie zwalniać t e m p a p o to, b y antropologia mogła dotrzymać mu k r o k u " (2004, s. 407). T o ciekawe, że w trakcie wspomnianej wcześniej dyskusji w I E i A K A n n a Malewska-Szałygin zauwa­ żyła, że oglądając różne wesela „ludowe", zastanawiała się, jak można b y ów fenomen opisać, i że właś­ nie nasz f i l m m ó g ł b y być odpowiedzią na owe poszukiwania. C o r a z częściej pojawiają się głosy, które traktują sprowadzanie a n t r o p o l o g i i d o d z i e d z i n y słowa jako zdecydowaną i nieusprawiedliwioną redukcję, dopominając się o paralelizm słowa i obrazu (ale także podkreślające wagę badania człowie­ ka jako fenomenu cielesno-zmysłowego). C o d o paralelności filmu/wizualności i niesprowadzania an­ t r o p o l o g i i d o d z i e d z i n y czysto słownej, por. np.: Stoller 1992, Taylor 1996, Banks i M o r p h y 1997; M a c D o u g a l l 1998, Pink 2007. 98 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku liła, że w przeciwieństwie do „filmu weselnego" pokazuje prawdę: tak jak rzeczywiś­ cie b y ł o . . . Zapytaliśmy m.in., czy nie chcieliby czegoś usunąć z filmu oraz czy i m czegoś w nim brakuje. Przy okazji tego pierwszego pytania ciekawie wyszła na jaw ich percepcja sesji plenerowej (skansen). Ola wydawała się nie pamiętać, jak wiele było tam scen w pełni aranżowanych. Powiedziała też, że sądziła, iż nasz film będzie „bliżej" samej Sylwii i jej pracy (notabene Sylwia wyraziła dokładnie odwrotny po¬ gląd). Mark stwierdził zaś, że cała sytuacja (skansen) wydawała mu się mocno sztucz¬ na, zapewne także dlatego, że wielu rzeczy, o które go proszono, jak i aranżowanych sytuacji oraz dialogów po prostu nie rozumiał. Oboje zadeklarowali, że nie zgłasza¬ ją pretensji co do tego, by z filmu coś trzeba było usunąć. Po pewnym zastanowie¬ niu Mark powiedział, że jedyną rzeczą, jakiej mu w filmie brakuje, jest krojenie tortu, które w kulturze angielskiej jest jednym ze zdecydowanie ważniejszych mo¬ mentów na weselu, i że wiele osób robi zdjęcia samemu t o r t o w i , jak i „operacjom", które młoda para przy nim wykonuje . 22 Reakcja na pierwszy pokaz filmu w zakładzie Foto Z o o m (gdzie wśród publicz¬ ności z osób bezpośrednio związanych z filmem była Sylwia, Łukasz montażysta i jeden z członków zespołu muzycznego, drugi operator, Łukasz Suszek, w mię¬ dzyczasie został powołany do wojska) była zdecydowanie entuzjastyczna. Pro¬ jekcji towarzyszyły częste wybuchy śmiechu i drobne komentarze. Film oglądany był z dużą uwagą i silnymi emocjami. Łukasz, wyraźnie zadowolony z własnego udziału w filmie, już po jego projekcji powiedział, że wybraliśmy z jego wypowiedzi to, co najistotniejsze. (Ponieważ tytuł filmu jest cytatem z jego wypowiedzi - fraza ta powtarza się zresztą w różnych wariancjach częściej - pytaliśmy również, czy akceptuje wybór i czy przychodzi mu do głowy lepszy tytuł). Sylwia, ewidentnie również wzruszona, powiedziała, że zmontowaliśmy film „delikatnie" (wcześniej wyrażała obawy, że możemy w filmie wykorzystać jakieś jej uchybienia: Sylwia po¬ tknęła się na przykład w kościele i upadł z kamerą na kolana). C o ciekawe, zwróciła od razu uwagę na elementy które mogłyby jej pomóc w reklamowaniu własnej firmy i metod pracy (sceny z montażu, wykorzystanie ekranu komputerowego i t d . ) . To m.in. na jej życzenie po miesiącu urządziliśmy kolejny pokaz filmu (w popra¬ wionej i nieco zmienionej wersji, z ulepszonym dźwiękiem). Projekcję poprzedzała kolacja, a na sali zgromadziło się około 20 osób. Poza wcześniej wymienionymi po¬ staciami z osób zaangażowanych w filmie byli m.in. fotograf i kilka osób z zespołu muzycznego. Był też nowy pracownik w zespole Sylwii, podkupiony telewizji rze­ szowskiej. (To on w znacznym stopniu odpowiedzialny jest za zmiany które zaszły od tego czasu w sposobie realizacji filmów w zespole Foto Z o o m , np. dużo szybszy montaż w scenach ubierania młodej pary, zbliżenia, koncentracja na detalach). O n ' Zdecydowaliśmy się jednak nie wprowadzać sceny z t o r t e m do samego filmu - t o bardziej c z ę ś ć n wesela niż „filmu weselnego" - i umieścić f i l m o w y zapis krojenia t o r t u w z m o n t o w a n y c h „aneksach" d o głównego filmu (oddzielne D V D ) . 99 �Sławomir Sikora też, jak się wydaje, krytycznie odniósł się do naszego filmu, sugerując Sylwii (w roz¬ mowie z nami tego nie uczynił), że nasz film może być chwilami ironiczny wobec ich sposobu filmowania. W czasie późniejszych rozmów z Sylwią (i wyjaśnień) po¬ jawiła się sugestia, że (korzystając również z naszych materiałów) oni sami zmontu¬ ją nowy film (a nawet kilka wersji - w jednym z pomysłów każda z osób montują¬ cych w zakładzie stworzyłaby własną wersję). Po zastanowieniu uznałem, że jest to bardzo ciekawa propozycja, i po konsultacji z nowożeńcami (czy i oni akceptują ta¬ kie rozwiązanie) postanowiłem skorzystać z tej intrygującej badawczo możliwości kontynuacji i poszerzenia naszego projektu. Coraz częściej w antropologii wizualnej takie „kolaboracje" uznaje się za ciekawy pomysł na rozszerzanie i zintensyfikowa¬ nie badań, a także dogodne pole obserwacji i negocjacji związanych z omawianiem funkcjonujących i akceptowanych kategorii wizualnych (por. np. Ruby 2004, Pink 2007). Jest to z pewnością jeden ze sposobów ucieczki od zewnętrznej perspekty¬ wy - choć t u oczywiście owo zapośredniczenie jest piętrowe: oni obserwują młodą parę i gości, my zaś ich. Niestety na razie ta nowa faza projektu nie doszła jeszcze do etapu realizacji. Zmiana percepcji filmu przez Sylwię wskazuje na inne (niż zasugerowane na wstę¬ pie) niebezpieczeństwa związane z badaniem bliskiej kultury. Współczesna antropo¬ logia wizualna bywa nadzwyczaj wyczulona na etyczne wymiary jej uprawiania. Ilisa Barbash i Lucien Taylor zauważają, że „problemy etyczne pojawiać się będą wbrew nawet naszym najlepszym intencjom. Mogą się pojawić nawet po skończeniu filmu, gdy film jest już pokazywany" (Barbash i Taylor 1997, s. 49; por. też Ruby 2004 i Pink 2007). Jak widać, to niebezpieczeństwo nie ominęło także naszego filmu. W a r t o jednak jeszcze nieco bardziej ogólnie odnieść się do zasygnalizowanej na początku problematyczności badania kultury bliskiej. Paradoksalnie bowiem owa bliskość może przekładać się na dystans wobec oglądanego zjawiska. Sporadycznie - ale jednak - pojawiły się (mówię o etnologach) głosy mówiące o uczuciu skrępo­ wania w czasie oglądania filmu. W jednej z wypowiedzi sugerującej m.in. skrócenie scen rozgrywających się w skansenie (warto dodać, że idzie o głos tzw. terenowca), znalazło się również wyznanie mówiące o pewnym skrępowaniu łączącym się z oglą¬ daniem scen związanych z negliżowaniem zachowań i konwencji. Jak mi się wydaje, niektóre z tych odczuć i komentarzy można wiązać ze zjawiskiem, o którym pisał W i k t o r Stoczkowski, a mianowicie z trudnością odnalezienia (właściwego) dystan¬ su, kiedy ów „przyrodzony" etnograficzny dystans znika. Kiedy owi inni są inni, choć jednocześnie poniekąd tacy sami jak m y . . . . C o powiedzielibyśmy na przy23 23 C o ciekawe, Stoczkowski (2008) nie pisze o e t y c z n y c h problemach związanych z badaniem własnej kultury, podkreśla t y l k o fakt niemożności odnalezienia „właściwego" e t n o l o g o w i dystansu. Z taką postawą można oczywiście również polemizować. Dzisiejsza antropologia nie zawsze w dys­ tansie znajduje receptę na właściwe podejście ( p o r np. Behar 1996; C l i f f o r d 2000; Rosaldo Sikora 2009). 100 1993; �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku kład, gdyby filmowiec weselny w filmie (o nim) opowiadał nam m.in. o t y m (i zostało to również pokazane), że depiluje się i barwi siwe włosy (głowa, wąsy, klatka pier¬ siowa) przed swoim występem, czy nie zostałoby to potraktowane jako akt przynaj­ mniej zbyt daleko idącej wiwisekcji? Takie sceny w filmie o ślubowideofilmowaniu w Indiach budzą co najwyżej uśmiech, ale na pewno nie uczucie skrępowania . Et¬ nograficzny dystans pozwala pokazać i oglądać więcej. Kiedy on znika, znika rów¬ nież, a przynajmniej staje się niepewny, umożliwiający ów dystans relatywizm (na¬ wet jeśli nazwiemy go antyantyrelatywizmem), który z kolei pozwala na powstrzy¬ manie się od wartościowania. Ale t y m samym, jak sądzę, nasz film odegrał rolę pa¬ pierka lakmusowego pozwalającego badać samych etnologów, ich niepokój wobec badania własnej kultury . Czy nie dlatego uciekają oni „dalej", gdzie ludzie szla¬ chetniejsi, a kultury mniej skalane (odległość w przestrzeni bywa też przekładana na dystans czasowy zob. Fabian 1983)? Ironizuję nieco, ale niektóre wypowiedzi mogą budzić właśnie takie refleksyjne zakłopotanie związane z wartościującą reak¬ cją samych etnologów (dotyczącą samego przedmiotu filmu). Paradoksalnie zatem etnograficzna bliskość pozostaje w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do akce­ ptacji różnicy i wiedzie, przynajmniej czasem, d o przekładania owej różnicy na sąd smaku. Ale pojawia się t u również bardzo silnie to (obecne i niebezpieczne w fil¬ mie), co moglibyśmy nazwać zewnętrzną perspektywą . W tym, co uznaje się za za¬ letę antropologii wizualnej: pokazywanie człowieka żywego (choć nie z krwi i koś¬ ci), w całej jego zmysłowości, skrywa się też jej trudność, która wiąże się z problematycznością ukazywania wizerunku konkretnych osób, właśnie uczynienia z innych zawsze po trosze spektaklu, przedmiotu oglądu (co nieodmiennie nastręcza pro¬ blemów etycznych) - niemożność (a przynajmniej niełatwość) ucieczki w uogól24 25 26 27 24 Por. Silk, Muthappar and VHS. Portraits from South India, realizacja: Damaris Lüthi, U l r i c h Grossen¬ bacher, 1997. C h r i s t o p h e r Pinney zauważa z kolei, że ważnym e l e m e n t e m w filmie z wesela h i n d u s ­ kiego jest „skanowanie" kamerą leżącej „w pełnym r y n s z t u n k u " panny młodej (makijaż, biżuteria, ubranie): detaliczne p o w o l n e f i l m o w a n i e c z ę s t o w zbliżeniu w s z y s t k i c h o w y c h e l e m e n t ó w - to ciekawy przykład o b e c n o ś c i „spektaklu" (którego „przedmiotem" - w a r t o podkreślić - jest kobieta) w o b r ę b i e innej k u l t u r y (Pinney 1997). 25 Być m o ż e byłaby t o szczególna odmiana oikofobii, o której w nieco i n n y m kontekście pisał Roger Scruton (1995). 26 W y p o w i e d z i , które utyskiwały na „zanikanie obrzędowości i t r a d y c j i " , również się pojawiły: D o ­ tyczyło t o np. i n s t r u k c j i przekazywanej matce panny młodej p r z e d p r z y w i t a n i e m n o w o ż e ń c ó w na progu d o m u weselnego. Z a b a w n y m k o m e n t a r z e m d o tego m o ż e być n o w y f i l m U l r i k i O t t i n g e r Koreański kufer ślubny (2009 r.) o weselu koreańskim, gdzie osób „wspomagających" (instruktaż i p o m o c ) ceremonię jest całkiem sporo - i nikt się t e m u nie d z i w i , c h o ć dbałość o to, b y garnitur ojca pana młodego c z y panny młodej się nie marszczył (bo jakże b y t o wyglądało na zdjęciach), d o p r a w d y zadziwia. 27 Ten p o d e j m o w a n y już p r z y n a j m n i e j o d czasów Heideggera i Foucaulta (a wywodzący się o d Kartezjusza) problem zewnętrznej perspektywy, uprzedmiatawiającego zewnętrznego spojrzenia, świata jako obrazu, świetnie zestawia i na ciekawych przykładach konceptualizuje T i m o t h y M i t c h e l l (2001; por. t e ż Sikora 2009). 101 �Sławomir Sikora niającą i idealizującą abstrakcję. Ten dylemat towarzyszył nam praktycznie od sa¬ mego początku w myśleniu o filmie i wydaje się, że wraz z jego zakończeniem nie odszedł do lamusa. Istnieje tu jeszcze wewnętrzna opozycja: pokazywanie człowieka, który mówi, jest zdecydowanie łatwiejsze niż pokazywanie go „po prostu". Czasem jednak, jak sądzę, jest to pochodną błędnego mniemania, że kiedy ktoś mówi, to zawsze zdaje sobie sprawę z tego, co robi. To chyba nie zawsze najsłuszniejsze założenie. Bibliografia Barbash I . , Taylor L. 1997 Cross-Culture Filmmaking. A Handbook for Making Documentary and Ethnographic Films and Videos, Berkley Los Angeles, London Banks M . , M o r p h y H . 1997 Introduction, w: Rethinking Visual Anthropology, red. M . Banks, H . M o r p h y N e w Haven, London Barthes R. 1979 Wykład, 1996 Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. J. Trznadel, Warszawa przeł. T Komendant, „Teksty", nr 5. Behar R. 1996 The Vulnerable Observer. Anthropology That Breaks Youur Heart, Boston Berger J., M o h r J. 1982 Another Way of Telling, N e w York Bhabha H . , Burgin V 1994 Visualizing Theory, w: Visualizing Theory. Selected Essays from VA.R 1990-1994, red. L. Taylor, N e w York, London Clifford J. 1997 Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Cambridge, London 2004 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antro­ pologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, t. I , red. M . Kempny E. Nowicka, Warszawa Dudek K. 2008 Od rytuału do spektaklu - mediatyzacja obrzędów weselnych (praca licencjacka—ar­ chiwum I E i A K U W ) 2009 Wedding Films: Media and Rituals, referat wygłoszony w ramach sesji Ritual To­ day, UJ, Kraków 25—27 czerwca 2009 r. 102 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku b.d.w. Qlobalny kontekst lokalności — filmy weselne, w: Różne kultury, różne globalizacje, red. W .Kuligowski, A . Pomieciński Fabian J. 1983 Time and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, N e w York Geertz C. 2000 Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Warszawa Heidegger M . 1977 Czas światoobrazu, przeł. K. Wolicki, w: Budować, mieszkać myśleć: eseje wybrane, wyb., oprac. i wstęp K. Michalski, Warszawa Heider K . G . 1976 Ethnographic Film, Austin Herzfeld M . 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Kaminsky M . 1992 Myerhoffs „Third Voice": Ideology and Qenre in Ethnographic Narrative, „Social Text", nr 33 Krauss R. 1978 Tracing Nadar, „October", 5, Summer MacDougall D. 1998 Transcultural Cinema, red. L. Taylor, Princeton Mitchell T. 2001 Egipt na wystawie świata, przeł. E. Klekot, Warszawa Pink S. 2007 Doing Visual Ethnography. Image, Media and Representation in Research, Lon¬ don Pinney C h . 1997 Camera Indica. The Social Life of Indian Photographs, London Rosaldo R. 1993 Culture and Truth. The Remaking of Social Analysis (with a new introduction), Bos¬ ton Ruby J. 2000 Picturing Culture. Explorations of Film and Anthropology, Chicago, London 2004 Mówić do, mówić o, mówić z albo mówić przy, przeł. K. Kosińska, „Kwartalnik Filmowy" nr 47—48, jesień—zima 103 �Sławomir Sikora Scruton R. 1995 Oikofobia i ksenofilia, przeł. A . Depowska, w: Narody i stereotypy, red. T Walas, Kraków Sikora S. 2004 Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin 2005 Jean Rouch: twórcze łączenie przeciwieństw, „Czas Kultury" nr 3 - 4 2009 Odwrócone spojrzenie albo antropologizacja antropologii, w: Zanikające granice. Antropologizacja nauki i jej dyskursów, red. A . Pomieciński, S. Sikora, Poznań Stoczkowski W. 2008 Poszerzenie pola etnologii. Od pseudonauki do nauki, czyli jak przekształcić zjawiska Kultury w zjawiska kulturowe, w: Francuska antropologia kulturowa wobec proble­ mów współczesnego świata, red. A . Chwieduk, A . Pomieciński, Warszawa Stoller P 1992 The Cinematic Qriot. The Ethnography of Jean Rouch, Chicago i London Taylor L . 1996 Iconophobia. How anthropology lost it at the movies, „Transition", nr 69 Filmografia Dudek K., Sikora S. 2009 Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych. Zdjęcia: Tomasz Saliński, Jakub Czerwiński, Sylwia Chorązka, Łukasz Suszek, Sławomir Si­ kora, Karolina Dudek; montaż: Szymon Pietrowski; 73', © Instytut Etno­ logii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Warszawski Leach J., Kildea G. 1976 Trobriand Cricket: An Ingenious Response to Colonialism, University of California L u t h i D , Grossenbacher U . 1997 Silk, Muthappar and VHS. Portraits from South India, Szwajcaria Ottinger U . 2009 Koreański kufer ślubny, N i e m c y Ramis H . 1993 Dzień świstaka, U S A 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dff0ae93d39bad439e0763928f8fc066.pdf 6772d3c62a952c5be31fa716f49502a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny film - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6095 Title A name given to the resource Living Monuments / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.221-227 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text The art of sense memory (...) does not make a claim to represent originary trauma —the cause of the feeling —but to enact the state of experience of post-traumatic memory. Jill Bennett The inaccessible can only be approached by being staged. Wolfgang Iser T he story about the discovery of the art of remembrance, evoked by Frances Yates (1999|1966), in certain respects brings to mind the one shown by Jana Sevcikova in the motion picture Gyumri (2008).1 Similar, albeit decidedly sim­ pler and told from a distance of years, enveloped in the mist of a myth and transformed into a parable about (also) obligations towards the deities, it excludes (and even outright dismisses) the tragedy and trauma in­ separably connected with the story conveyed in the film. In the first, disrespect for the gods and a gesture of pride precedes the tragic events, while in the other the element of protest and dissent sometimes appears after the fact. The first story offers us a simple anecdo­ te about the way in which the poet Simonides of Ceos connected memory with place, and in this fashion allowed relatives to recognise the bodies of the mas­ sacred participants of a banquet after the celling col­ lapsed in an interior in which they forgot that respect is due also to the gods. Simonides, who in the opinion of the person commissioning the panegyric needlessly revered Castor and Pollux, was invited outside, were he was supposed to have been awaited by two unfami­ liar youths. The young men were not there, but they managed to perform their task well: the catastrophe took place immediately after his exit (1999, 1-2). The second story also says that it is impossible to live in a cemetery without creating a subtler and, at the same time, more complex art of memory ... Gyumri is one of the oldest Armenian towns. T o­ day, it has a population of about 170 000 and its ori­ gins go back to seventh century B.C. On 7 December 1988 at least 25 000 of its residents perished in an earthquake. Certain data mention as many as 80 000 victims. 2 One-third of the dead were children. Jana Sevcikova devoted four years to research and seeking witnesses, interviewing them, and shooting a film com­ memorating the tragedy or rather the way in which the survivors managed to tackle the ensuing situation. An important part was also performed by those who were born "after the fact” - some were already adults at the time of work on the film. Sevcikova thus examined also post-trauma experience. Actually, the film is about as­ sorted variants of the art of memory. It is also about history - the way in which film (and photography?) can successfully tackle it. Gyumri is proof that sometimes it is capable of achieving this feat, and very well to boot. 221 SŁAWOMIR SIKORA Living Memorials. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyumri History, memory, the media Naturally, one may ponder the way in which the existence of such literal traces and records as the photograph and the film influenced history. Thomas Elsaesser noticed that the purpose of Siegfried Kracauer’s book: From Caligari to Hitler was not so much the history of the film as social history; at the same time, he suggested that the cinema could actually supplant history: Suppose (...) that cinema was the beginning of the end of history, the apparatus that would contrib­ ute decisively to the suspension of history (after: Willis, 1995, 80). This declaration - taken out of its context - could probably be compared to famous announce­ ments predicting the death of painting after the inven­ tion of photography. A similar view, although slightly different, about photography and history was voiced by Roland Barthes maintaining that the invention of photography could inaugurate history. Perhaps we have an invincible resistance to believing in the past, in History, except in the form of myth. The Photograph, for the first time, puts an end to this resistance: henceforth the past is as certain as the present, what we see on paper is as certain as what we touch. It is the advent of the Photograph —and not, as has been said, of the cinema —which divides the history of the world. (Barthes 1981, 87-88, see also: 93­ 94). These ostensibly contradictory and mutually ex­ cluding opinions can, paradoxically, be close and even enhance each other. Both indicate that the appear­ ance of photographs (still and motion) was the onset of a different comprehension of history and comprises a social caesura in its pursuit. Kirsten Hastrup (1987) noticed that memory and history can be treated as two kinds of art of memory - separate but also mutually penetrating. The former appears to be older, closely connected with the oral, emotions, and corporeality, while the latter places trust more in writing and the logical, the linear, and the rational. The first is closer to the myth, while the second is often inclined towards ideology (understood widely as belief in certain procedures and premises). The former thus retains a human perspective (the ex­ �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI perience of an individual), while the latter frequently places itself within the range of the outer, objectivising perspective, the outer (imposed, objective) percep­ tion. Finally, and this is extremely significant, the first can be a perspective of the conquered (also, one may add, those vanquished by fate - as in this particular case), while the second usually serves the victors.3 Ob­ viously, today we see decidedly clearer that it is impos­ sible to easily and distinctly outline a border between the two. History increasingly frequently resorts to the perspective of memory, whose setting into motion ap­ pears more purposeful not only in the case of such sen­ sitive and controversial topics as the Holocaust, where the traumatic nature of events excludes to a certain extent their objectivisation and outside perception. 4 Pierre Nora (1989) proposed the capacious term: “site of memory”, comprehended already not as an actual place linked with events (as in the earlier mentioned anecdote connected with Symonides and the partici­ pants of the feast) but as a place constructed and cre­ ated intentionally. This perspective was put to amazing use in Sevcikova’s Gyumri, a composite essay not so much about tragic events as about the complex art of mem­ ory devised by those who survived and those who were born immediately afterwards. In this case, the film ap­ pears to be a peculiarly well-selected medium for tell­ ing a story. It also possesses an extremely interesting construction: we move from external to “internal” images, from objectivised history (documentary shots) to contemporaneity (the time of shooting the film), from recollection (the remembered image) to the present-day situation and, finally, from the visible to the invisible. The film starts with detached takes of bleak moun­ tains seen from a distance. Snow capped peaks, mead­ ows with grazing sheep. (It is worth adding right at the onset that the ambiance and rhetoric of the film are brilliantly co-created by the music). A boy declares off screen: When I last dreamt about my brother and sister, we were at home on the couch. We watched video of the earthquake and they saw their own death. (Cut). A black screen features the date: 7 December 1988. (Cut). A tower clock shows 11.40 a.m. Successive black andwhite takes. People carving (restoring) an ornament in some sort of an interior, with a fragment of an old church (market place?) visible through an open door. Blackout. Sepia shots taken from a helicopter (?) of a town totally in ruins. A shot of an inner wall of a house, with a photograph of a married couple hanging on the wallpaper. Zoom. The upper storey of a building: the inside wall has become the outside one... Homeless people wearing coats amidst the ruins, bonfires, in­ fants in cradles in the o p e n . People busy among the r u b b le . People carrying c o ffin s. Hundreds of cof­ fins lying in the streets... A picture of a catastrophe. 222 A take of the face of a young woman: I will show you my daughters ( . ) — she searches for the photo­ graphs and displays them —ViyanaBorisovna (...) They were at home with my mother. I believe they left before it began (...). Cut. The same woman twenty years later - a close-up of her face, still attractive but decidedly older: slight ticks could indicate a nervous condition and an undying memory of tragic experiences (interior of the home in colour). My friend’s mother consoled me. She said: Your children have become angels. Don’t look for them. Next, statements made by successive persons: archival takes of destruction interspersed with like­ nesses of the narrators. When I become conscious, I was buried. Everything was lying on top of me. The school had collapsed. There was darkness. I couldn’t breathe. (...) I heard voices. My schoolmates were dying one after other. He sings. I sang this song under the rubble to comfort my schoolmates. 5 One of the mothers describes the bad premonitions she experienced that day. She even in­ tended to stop the children from going to school, but when she turned around she suddenly experienced emptiness all a r o u n d . Documentary images (film records), contrasted with those retained in memory from the day of the events, subsequently become a record linked with the present. One of the women opens a wardrobe full of ”souvenirs” of the children. The bed linen ironed by her daughter Armina just before death is arranged exactly the same. The mother takes the clothes that Tiran (the son) wore during the earthquake out of a box and shows them while speaking in an emotion­ less, impassionate voice. I changed him and saved them like holy objects. She kisses the garments and displays the shoes brought for her son from France. After the earthquake, I took them off to save in his memory. From a purse she extracts a letter addressed to her daughter by a boy in love with her. Here’s a pen. A comb, a mir­ ror... The enumeration is totally devoid of emotion. We are touring a crypt full of relics. Here, memory remains untouched and closely guarded, one of the possible types of reaction. When I cleaned this room that time, I had a dream that night. Armina appeared to me in the dream. She came in and lay down like so. The cam­ era shows high heel shoes and a dressing table, moves around the room and finds a hanging photograph of the girl, while another large photograph over the bed is reflected in a mirror. (Off) I believe she comes daily, and she’s pleased with her room. The cut is followed by a photograph of the younger son, Tiran, on display in another room. Gentle close-up centralising the per­ spective. Off screen, the mother says: I declared war on the whole world and on God. Because he didn’t leave me at least one of them. Cut. A vivid sixteen-eighteen year-old girl dances (loud music) and is shown interchangeably reflected in an old, damaged wall mirror and then directly en face. �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI When looking at the reflection in the mirror we see on the wall opposite a large photograph of another girl. Filmed in an exterior scene, she says: My parents gave me the name of my sister. They felt it was right. I also think this name is good for me. I lost a great sister. They told me a lot about her. I’m proud my name is hers. I must do eve­ rything so my parents don’t feel sorry my sister died. Another woman speaks in a similar tone: When the little one was born we gave him his brother’s name. Maybe it was right that way. Every time we say Araik’s name, it seems to us he’s home. And nothing happened to him. Living memorials The successively shown similar albeit distinctive stories indicate that children were frequently given the names of their tragically deceased siblings. Some­ times, the birth of those children was planned, upon other occasions - not. Occasionally, as in the last cited statement, we begin to doubt whether this practice was appropriate (perhaps our uncertainty is the de­ rivative of consecutive questions). A t other times, the surviving child “forces” the parents to provide siblings. This “substitution mechanism” also possesses a strong cultural dimension: the identity of a name appears to be an extremely significant and often conscious way of dealing with memory and, as a consequence, with forgetting. One of the women described the idea of a monument commemorating her children and her sub­ sequent disillusionment with its emotionless nature: At that moment, I decided to have more children. So these children would be living, walking memorials. Due to an interesting selection of the statements made by assorted persons Sevcikova managed to outline a whole spectre of attitudes associated with tackling a traumatic situation. One of the most intriguing appears to be the phenomenon of the “living memorial”. Biologi­ cal succession must obtain its cultural dimension - such is the meaning of the process of granting names ”in memoriam”, in honour, as a replacement of the deceased siblings. The process appears to be particularly signifi­ cant in certain traditional cultures - as in the discussed instance - in which names possess essential importance. The beginning of the text by Jala Garibova and Betty Blair (about the importance of names in Azerbaijan) could act as a commentary on the socio-cultural phe­ nomenon of giving the names of dead children to their ”posthumous” brothers and sisters: Names are the DNA of the social organism we call community. One tiny strand of letters carries an incred­ ible amount of vital information in terms of a person’s so­ cial heredity. From a single word, it is often possible to determine a person’s gender, education level, social and economic status, language, religious preference, sense of aesthetics and values, political inclinations, nationality, age (in terms of historic period), and sometimes even birth sequence. 223 Like DNA, names not only reflect the inheritance of the past, but in a general sense, they map out expectations and possibilities for the future (Garibova and Blair 1996; see also: Lotman and Uspienski 1998). Such a socio-ontological dimension of memory en­ coded in the name (DNA) appears to be an extremely adequate metaphor. The idea of the “living” and the “dead” monument recalls somewhat the dilemma men­ tioned by Plato, who in Phaedo deliberated about writ­ ing as a measure for improving memory (Plato 1975). Apparently, in this case, the “natural” and “self-gen­ erated” (?) measure is special mediation (the question is: to what extent is it always fully intentional?) also between memory and forgetting.6 Memory appears to be deposited in younger brothers and sisters; in this manner, it is always present. Those children become a special "photograph” of the absent siblings, which can be constantly looked at; they are a peculiar tab­ leau vivant with “double reference” and we are enti­ tled to presume that the first, ”earliest” one becomes increasingly enigmatic and in time vanishes and then they start to ”represent” primarily themselves. The stories presented in the film show that this could be a complex process that does not easily succumb to lin­ ear time. A t this stage, it is difficult to cite all the nu­ ances and idiosyncrasies. The above-quoted mother of Araik declares that saying aloud the name of the “new” child is the reason why the deceased one seems to be still present (it seems to us he’s home. And nothing happened to him), while another mother admits that she was unable to use the name of the dead son given to a successive child. When the latter reached the age at which the older son died, the mother, in a strange ritual arranged in front of the camera (but probably not only for the sake of the camera?), named him as if once again. From that moment, he would be able to use his name ’’legitimately”.7 Differences in treating the ”new” children best demonstrate problems linked with attempts at a typification of the phenomenon and stress the impossibility of discovering unity even within the range of a “given type”. This special mimesis brings to mind problems as­ sociated with the idea of reorientation envisaged by Michał Paweł Markowski. A new child “performative­ ly represents” the deceased one, renders him present (and replaces him). He represents but, at the same time, this relation remains flexible and variable in time - the second child becomes increasingly separate and “individualised”, a representative only of himself.8 This rather mechanical comparison and schematisation appear to be in their way inappropriate, since they objectivise the relation in question. Quite possibly, the metaphor of the “graft”, analogous to the way it was applied by Paul Ricoeur, would be more suitable.9 Such a solution could be a particularly interesting way of making possible the work performed by mem­ �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI ory. Edouard Claparède indicated the difficulty en­ countered whenever we try to refer to emotions from the past: It is impossible to feel emotion as past (...). One cannot be a spectator of one’s own feelings; one feels them, or done does not feel them; one cannot imagine them with­ out stripping them of their affective essence (after: Ben­ nett 2006, 27). Presumably, the successive child be­ comes simultaneously an embodiment of the deceased one and makes possible constant contact with "living emotions”. The fact that this is not an easy task is mentioned in the statement made by the mother who recalled a living monument and, at the same time, de­ scribed how throughout her whole pregnancy she suf­ fered from extreme emotions and thoughts. This “living memory”, however, also has a sec­ ond aspect: the children born afterwards, as if “a re­ placement” , who bear the burden of "the memory of another”, become an embodiment of the memory of their deceased siblings. Following the example of Julia Kristeva one could probably say - although she did so in slightly different context - that siblings born af­ ter a tragedy become identified with a special tomb concealing the dead (2007, 150). That, which accord­ ing to Kristeva can be perceived as a singular burden conducive for the emergence of depression apparently does not always have to be comprehended as an “al­ ien body”, a yoke borne against one’s will, at least in those cases with which we are becoming acquainted. This attitude towards deceased siblings, that peculiar alter ego, which no longer exists (in this world), can be composed and spans from pride (the afore-mentioned dancing girl) to greater ambivalence in which we may seek even certain complaints expressed indirectly: She has always compared me to my brother. There is nothing she wouldn’t compare. Everything I’ve done, she’s always compared.10 (Tiran II) The camera as mediator and catalyst Sevcikova managed to skilfully blend images show­ ing that despite wounds and scars life goes on. Brief inserts of school (pre-graduation ball?) and family events, boys playing computer games, etc. Nonethe­ less, in various ways this ”normal life” has become strongly and inevitably involved in the past and mem­ ory. This is a true burden. A girl dancing in front of a mirror confesses directly to the camera: I’m so different from my sister (...) When I look at her photo I ask her how I should do things. I think she always gives me good advice. Every moment, every second, I feel her next to me, even though I only speak to a photo. Mariam, I’d like you to come once into my dreams just as you were, just as you were. (...) And if you can hear me now, Miriam, come for a chat. I would like that very much. A boy admits that he always goes to the cemetery alone and wonders if he and his brother constitute a “single soul”; if so, then he is actually sitting next his own grave. Further on, he adds: When I look at brother’s photo I know that it’s only a photo. There is nothing beyond the picture. Our soul is the same. I don’t know if it’s believable, but I believe his soul is in me. I don’t know how it happened, but I think it. T i­ ran II, on the other hand, declares that sometimes his dead brother walks up to him from the back and places a hand on my shoulder and embraces me. As if I was shiv­ ering. The first time this took place he was frightened, but no longer. The past with which he is doomed to live is present constantly - it has left behind scars and marks: visible ones about which it is sometimes pos­ sible to speak, and those that do not reveal themselves directly. One of the fathers became ill after his son’s demise: he now suffers from a wound that refuses to heal (a sticking plaster placed at the level of his eyes almost totally blinds him). A son born already after the tragedy confesses while facing the camera: Why aren’t you with me? If you were here, father wouldn’t be ill. When our parents found you, it was horrible stress for father. He didn’t eat for more than a week. (...) Father has this wound since. (...) If you were with us, none of this would have happened. And I wouldn’t even be here. Sevcikova did not seek credibility by means of simple mimesis; it is to be supplied by archival pho­ tographs from the catastrophe, comprising an impor­ tant context albeit one that deals only with a single dimension of the past. She did, however, manage to discover “inner history”, the way in which it lives on in memory, as well as an “inner landscape” left behind by the historical event. History is palpable, which does not mean that it is always visible. The author has been capable of avoiding the process of seeking refuge in the dubious visualisations and reconstructions some­ times used in films. When persons born “after” tell their stories (sometimes we hear them also off-screen) they are filmed en face and frequently in an exnterior scene. This approach could be treated as a very special extraction of a given person from the context of his place and an even greater focus of attention on the personal perspective. They speak/confess directly to the camera, thus stressing even more that if we are dealing with history then this the sort of history that is e x p e r i e n c e d at present, in other words, we are witnessing not so much representation as presentation, disclosure, and revelation close to the Heideggerian comprehension of aletheia - truth as disclosure and unconcealment. This is an experience of the ereignis of another reality into which we may take a partial look. Those who survived the tragedy as a rule refer to memory, narration about e x p e r i e n c e s and feelings, and rarely mention the present. Those who were born “after” speak almost exclusively about the present, ”express the consequences of events” that, it might seem, do not have to affect them directly (and this is probably what takes place) but affect them to­ tally; sometimes, such awareness comes close to the 224 �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI question about the reason for one’s existence (And I wouldn’t even be here), or dilemmas concerning a sin­ gle, shared soul (standing over “one’s grave”). The camera, that special transparent/non-transparent me­ dium, takes part in those direct contacts; at times, it attempts to conceal its existence and in this particular case it becomes a special catalyst 11 not so much (not solely) of meaning (which ultimately must be recon­ structed by the viewer) 12 as the expression of direct experience. 13 I am well aware of the certain abuse carried by those words. And yet ... Sevcikova lucidly constructed and evoked meanings, ”performatively” created an inner group portrait made up of particular stories. This is more of a Cubist portrait showing a sin­ gle “phenomenon” in numerous reflections. If invis­ ible things are involved, then one of the more interest­ ing ways of tackling the problem could be the game, conceived as a serious game (Gadamer 1993; van der Leeuw 1991; Turner 1988). In the film, particular “levels” of reality merge and in tertw in e.. It is the camera that plays the part of mediator and catalyst. No longer is history the only to merge with the present. Thanks to the camera (via the camera) particular figures communicate with the living and the dead. Sons speak to a father who for years has been living in America, younger brothers and sisters turn directly to their dead siblings (Mariam, I’d like you to come once into my dreams just as you were. (...) And if you can hear me now, Miriam, come for a chat), a taxi driver appeals to his son, for whom he has been search­ ing for nearly twenty years: I searched the world for you. You are my sacrament. You’re my most precious thing. I want you to know wherever you are, even if you don’t want to live with us, make yourself know. Then you can return to them. I am waiting for you. I have your name engraved on my ring, son. Written right here. I don’t know what else to say. We live in hope and wait. Paradoxically, the last family is dealing with the existing situation the worst. The child survived the catastrophe and was taken to hospital but then vanished. He was never found either among the living or the dead, and was probably abduct­ ed by other parents who had lost a child in the quake. Certain traces led to neighbouring Georgia, but despite a search the father did not manage to find his son. The family still waits and hopes that the boy will return, that he remembers his real parents, and for many years has been living in a state of suspension. 14 Finally, the camera mediates between the pro­ tagonists and the viewer. I have in mind in particular those takes in which the (predominantly) young pro­ tagonists speak directly towards the camera. Thanks to this trick Sevcikova overcame distance. From the point of view of the protagonists, we, the spectators, gain the same ontological status as their dead brothers and sisters. How far and, paradoxically. how close. It is worth drawing attention to the motif of the con­ 225 versation with the dead via photographs, mentioned upon several occasions 15. It would be difficult to classify Sevcikova’s film unambiguously. She has made use of elements - es­ pecially when she touched upon a sphere that is both present and absent (invisible) - that should be regarded as performative. In doing so, she applied special evocations and avoided attempts at represen­ tation, always dubious in such cases. As a result, we reach the invisible centre - truth revealed albeit not shown. By resorting to this operation she managed to touch the truth of ever living emotions. In the case of older people (the survivors) those emotions are, as a rule, supported by images of memory. Among the young such memory is living presence and not an im­ age. This extremely interesting film possesses the fea­ tures of constructed and evoked truth that ostensibly would never come into being without the filmmaker and her camera. The story told by Simonides of Ceos implicates the offended gods into the birth of the art of memory. In the case of Gyumri other forces also become engaged in the explanatory and justifying story. A universally held version links the Armenian tragedy with an explosion of an enormous arms cache stored underground, the supposed cause of the secondary and most powerful quake. This belief is mentioned by several persons, and the story starts and ends with Tiran II. The last words in the film are: My mom hasn’t set foot inside any church to this day. She promised when this church is repaired, she will have us baptized in it. I won’t be baptized until then. *** Bibliography: Barthes Roland, 1981, Camera Lucida: Reflections on Photography, New York. Bennett Jill, 2006 (2003), The Aesthetics of Sensememory. Theorising trauma through the visual arts, w: S. Radstone i K. Hodgkin (red.), Memory Cultures. Memory, Subjectivity and Recognition, Transaction Publishers, New Brunswick (USA) i London (UK) Gadamer H.-G., 1975, Truth and Method, Continuum, London and New York. Garibova Jala and Betty Blair, 1996, History in a Nut­ shell. 20th Century Personal Naming Practices in Azerbaijan, “Azarbaidjan International” Autumn (4.3). (Wersja inter­ netowa: http://azer.com/aiweb/categories/magazine/43_ folder/43_articles/43_names.html; pobrane: 18.01.2010) Hastrup Kirsten, 1987, Presenting the Past. Reflections on Myth and History, “Folk. Journal of the Danish Ethno­ graphical Society”, vol. 29. Kristeva Julia, 2007, Czarne słońce. Depresja i melan­ cholia, przeł. M.P. Markowki i R. Reziński, wstęp M.P. Markowski, Universitas, Kraków �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI Leeuw G. van der, 1986, Religion in Essence and Mani­ festation, transi. J. E. Turner, Princeton University Press, Princeton. MacDougall David, 1998, Transcultural Cinema, red. i wstęp L. Taylor, Princeton University Press, Princeton Markowski Michał Paweł, 2006, O reprezentacji, w: Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, M. P. Markowski, R. Nycz (red.), Universitas, Kraków Nora Pierre, 1989, Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire, “Representations” nr 26, Spring Plato, Phaedo, 1975, Clarendon Press, Oxford. Tyler, S., 1986, Post-Modern Ethnography: From Docu­ ment of the Occult to the Occult Document, in: J. Clifford and G. Marcus, Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Willis Anne-Marie, 1995, Photography and Film. Fig­ ures in/of History, in: Fields of Vision. Essays in Film Studies, Visual Anthropology and Photography, L. Devereaux and R. Hillman (ed.), University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Yates Frances A., 1999 (1966), The Art of Memory, Ark Paperbacks, London, New York. Zakowski Jacek, 2002, Epoka upamiętniania. Rozmowa z Pierrem Nora, w: J. Zakowski, Rewanż pamięci, Sic!, Warszawa Endnotes 1 I saw the film for the first time at the Dialektus Festival in Budapest (2009), where it won first place in the "Deep Description” category. It was also shown at Planet Doc Review (Warsaw 2009), and then on the Planète TV chan­ nel. 2 The estimates are probably exaggerated, but in those years the population of the town declined by 100 000: in 1984 it totaled 222 000, and in 1989 - barely 122 587 (source Wikipedia, entry: Gyumri, http://en.wikipedia.org/wiki/ Gyumri#cite_note-3; access: January 2010). 3 One could ask whether the film, which brings to mind Memory (MacDougall 1998, chapter 12), is not a form of evoking reality more suitable than writing (see: Tylor 1986). 4 Cf., e. g. Frank Ankersmit, Narracja, reprezentacja, doświad­ czenie. Studia z teorii historiografii (2004). This change of the perspective from objectivising to one closer to particular individuals or groups is heard increasingly often; it appears vividly and enigmatically in an interview held by Jacek Zakowski and Pierre Nora: J. Z.: You can write history. / P N.: For whom? Who is still interested in history? / J. Z.: Everyone is somehow interested. / P N.: «Somehow» is an apt word. Actually, today people are concerned with reminiscences, Zakowski (2002, 67). On the change of the perspective from outer to inner cf. also Sikora 2009a; the memory disco­ urse appears to be decidedly important especially when we touch upon traumatic history. 5 Here, the status of the statement changes, narration (story­ telling) becomes performance, and we enter the domain of performativity. 6 I am far, however, from reversing this perspective, as was done by, e.g. Marc Augé in: Les formes de l’oubli when he 226 7 8 9 10 11 12 13 14 15 noticed that a return to the time of the beginning is connec­ ted with rituals and festivities and associated with the obli­ teration (forgetting) of all that occurred on the way. This observation can be encountered in the writings of Mircea Eliade, although the Romanian expert on religion placed emphasis elsewhere (nonetheless, it remains a fact that such an intellectual provocation on the part of Augé makes it possible to take a different look at those problems). Cf. Augé 2009. Today at 11:40 you have reached the age of your brother at the moment of his death. From now on, son, I will try to say your name. I have to. I gave you his name so that we would always hear it, but I couldn’t manage to say it. You also wanted it this way, Tigram? Do you know how much responsibility you have? Not only a name, but also lost dreams to become reality. You have to try to realize your own dreams as well as his. You are not only his continuity, but you are your own person, son. Starting today, you and Tigram both exist. Michał P Markowski cited Wolfgang Iser: Representation and mimesis have therefore become interchangeable notions in litera­ ry criticism, thus concealing the performative qualities through which the act of representation brings about something that hitherto did not exist as a given object. (...) The inaccessible can only be approached by being staged. (2006, 289) Certain words-metaphors appear to be suitable when they concern people and the world of difficult emotions. The mother of Tiran (who appeared in the earlier described room-crypt) admitted: A year or two ago I was still looking in my children for the first ones. I compared everything - eyes, movements, words... I loved the dead ones through the living ones. I tried to stop missing them this way. The camera as a catalyst of events is a conception present in anthropological reflections at the very least from the time of Jean Rouch. It is often said that film images-narrations are in this respect more polyvalent than the text: the text communicates/stores meaning while images are illusions/depictions of events. In the second part of the film in particular we deal not so much with representations as with attempts at evocation interestingly favoured by the camera. It is the latter (the cameraman) that becomes the catalyst of recollections, and thus also of emotions and meanings. The very role/function of the camera in the film succumbs to change and from registration/representation of external reality it gradually undergoes a transformation to become an instrument of evocation; it seems to be conducive for reflection and cer­ tainly for the verbalisation of emotions and thoughts (on the term: evocation cf. Tylor 1986). From the anthropological point of view such suspension can be compared to staying in the liminal sphere, on the border of life and death, the impossibility of ”getting out” of it or transition to any other side. The grandmother of a lost boy says: Dear Pula, I’m waiting for you. I won’t die until I see you. Sevclkova conducted an interesting differentiation: those who survived the earthquake are, as a rule, interviewed at their homes but the young - those who were born already ”after” - often speak directly to the camera outside the home (the sole exception being a girl who although familiar with the story of her parents and older siblings for all prac­ tical purposes lives “outside” it). We are entitled to assume that Sevclkova, wishing to hear the young people, was com­ pelled to leave the site “suffused” with memory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34b6f8c69dbc1bcc680c874084382da6.pdf 71ac1edb378311c5fb1ae132c2b09d5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2611 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2426 Title A name given to the resource Autobiografia stworzona z fotografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.7-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Autobiografia stworzona z fotografii Metafora w fotografii Sławomir Sikora „Pisarstwo etnograficzne można właściwie nazwać fikcjami literackimi [fictions] w znaczeniu 'czegoś wytworzonego lub ukształtowanego', co stanowi główny trzon łacińskiego słowa/mgere. Ale ważne jest, by zachować nie tylko znaczenie tworzenia, ale także zmyślania, wymyślania rzeczy, które nie są faktycznie rzeczywiste, (fingere, w niektórych swoich użyciach, zakłada pewien stopień nieprawdy)." James Clifford „Patrzą na mnie, / więc pewnie mam twarz. Ze wszystkich znajomych twarzy / najmniej pamiętam własną." Miron Białoszewski „Obrazy nie tworzą historii życia; ani też wydarzenia. To iluzja narracyjna, praca biograficzna tworzy historię życia." Andre Malraux Za bardzo znaczący krok w rozwoju antropologii wizualnej należy chyba uznać badania Margaret Mead i Gregory Batesona przeprowadzone na wyspie Bali (druga połowa lat trzydziestych), których opublikowanym rezultatem była Ba/ierzgj CAaracfer. Л PWograpAíc A W y j W Za pomocą apa­ ratu fotograficznego i kamery filmowej próbowali oni sporzą­ dzić obraz kultury Balijczyków. Oczywiście, nie pierwsza to i nie jedyna próba intensywnej dokumentacji obcej kultury z wykorzystaniem aparatu fotograficznego (za takie można przecież uznać tak prace Bronisława Malinowskiego*, Józefa Obrębskiego na Polesiu^ i w Macedonii, jak i działaność wybitnych fotografów w USA w ramach Farm Security Administration, których zadaniem było sporządzenie wizual­ nej dokumentacji obrazu nędzy i zmian wywołanych kryzy­ sem lat trzydziestych w Stanach Zjednoczonych). Nie jedyna to zatem próba odwołania się do środków wizualnych w celu poznania obcej kultury, ale na pewno bardzo znacząca poprzez świadome przyznanie roli pierwszych skrzypiec właśnie wizuałności. Wizualności można by rzec nagiej, przekraczającej paradygmat wizualny zawarty w takich sformułowaniach jak „obserwacja uczestnicząca", czy w wizualnym paradygmacie samego poznania (opisu) naukowego. Wzrok jest najszlachet­ niejszym z naszych zmysłów - powiedział przecież Kartezjusz. A u Foucaulta odnaleźć można opis spojrzenia klinicz­ nego i modelu nauki opartego na inspekcji/ Do metaforyki wizualnej odwołują się tak różne metody jak pozytywizm czy fenomenologia. Warto tu przypomnieć, że oficjalna data wynalezienia fotografii (1839) pokrywa się z datą wydania pozyfywne/ Augusta Comte'a.I choć od samego początku aparat walczył o prawo do „robienia sztuki", to jednak jego głównym zadaniem miało być wierne odtwarzanie rzeczywistości. Aparat i kamera wyposażone w o¿w*fyw miały dawać o6;e6fywMy obraz rzeczywistości, miały być tej wizji gwarantem. Dominique Francois Arago w .Sprawoa&miw dla Izby Posłów nazwał dagerotyp (promienie światła, które posłużyły do jego stworzenia) „najbardziej wyrafinowanym ołówkiem przyrody"/ Podobnie „ołówkiem natury" nazwał swój wynalazek Talbotu A sam Daguerre powiedział: „Za pomocą tego procesu, nie mając żadnego pojęcia o rysunku, bez znajomości chemii i fizyki, można będzie w ciągu kilku minut zdjąć [zrobić] najbardziej szczegółowy widok, najbar­ dziej malowniczą scenę, ponieważ zasada obsługi jest prosta i nie wymaga żadnej specjalnej wiedzy, a jedynie potrzeba trochę troski i nieco praktyki, by odnieść pełen sukces."? W gruncie rzeczy podobne myśli odkrywamy także ponad sto lat później u Margaret Mead. Była ona przekonana, że „obiektywne" filmowanie zastąpi „subiektywne" notatki tere­ nowe.^ Ten pozytywistyczny w gruncie rzeczy paradygmat zaowocował także i taką wypowiedzią Margaret Mead: „W końcu trzeba tu pokrótce zająć się powtarzanym często argumentem, że zapis na taśmie magnetofonowej lub filmowej jest selektywny i że żadna z tych form rejestracji nie jest obiektywna. Jeśli magnetofon, aparat fotograficzny czy kamerę wideo ustawimy w danym miejscu, wówczas duże partie materiału mogą być zebrane bez udziału filmowca czy etnografa oraz bez stałej świadomości i po­ czucia skrępowania ze strony obserwowanych. Kamera lub magnetofon ustawione w jednym miejscu, nie poruszane, bez zmiany kąta widzenia, ogniskowej, ani nie ładowane powtórnie w widoczny sposób, stają się częścią tła, a to, co zostało zarejestrowane, rzeczywiście się wydarzyło.'"* Forma wizualna miała stać się również świadectwem abstrakcyjnych (ukrytych) treści. Margaret Mead pisała: „To nie jest książka o zwyczajach Balijczyków, lecz o samych Balijczykach, o tym jak (jako żywe osoby) się poruszają, stoją, jedzą, śpią, tańczą, wpadają w trans i wcielają tę abstrakcję, którą (gdy ją wyabstrahujemy) nazywamy kul­ turą.'"" Jednym z elementów odróżniających naukę od literatury - pisał Roland Barthes -jest język. „Dla nauki język jest tylko instrumentem, który chce ona uczynić możliwie najbardziej p r z e z r o c z y s t y m i neutralnym; podporządkowany 7 �procedurom naukowym (operacje, hipotezy, wyniki), o któ­ rych powiada się, że istnieją poza nim i poprzedzają go: z jednej strony i przede wjzyjftim treść naukowego przekazu jest absolutnie wszystkim; z drugiej zaś, i późnie/, pojawia się werbalna forma, której powierzono wyrażenie tej treści i która jest już tylko błahostką."" To właśnie przede wszystkim w wierze w przezroczystość tak języka naukowego opisu, jak i fotografii można upatrywać początku kariery tej drugiej w języku i procedurach tej pierwszej. Zrobić z d j ę c i e ( z d j ą ć wygląd) to przecież - wedle dość powszechnego mniemania - najlepszy sposób na uzyskanie najwierniejszego opisu rzeczywistości. * * * Od ponad ćwierćwiecza antropologia wizualna przeżywa burzliwy rozwój. Na licznych uniwersytetach powstały kated­ ry specjalizujące się w tej gałęzi antropologii, pojawiły się specjalistyczne pisma i ludzie zajmujący się tą dziedziną. Ale przy całej fascynacji antropologią wizualną zaobserwować też można ostatnio nurt przeciwny: krytykę wizualności jako naczelnej metafory (paradygmatu) poznania. Taki poważny rozrachunek z obiektywizmem fotografii niosło w sobie PoWeŁrzefue (1967) Antonioniego. Film ten można przecież również odczytać (nie jest to rzecz jasna jedyne, a może nawet nie najważniejsze jego odczytanie) jako protest przeciwko naiwnej wierze w obiektywizm fotografii, wierze, że „lepsze" ЫггшмелГу z pewnością przybliżą nas do poznania świata. Tą drogą podąża także obecna krytyka obiektywności i wizua­ lności w antropologii." Jako jej przejaw można chyba również potraktować pojawienie się terminu „etnografie nieprzezro­ czyste", który na grunt etnografii polskiej wprowadziła Joanna Tokarska-Bakir.''* Jednego z przykładów krytyki wizualności dostarczają niewątpliwie także teksty Kirsten Hastrup.'^ Przywołując anegdotę z własnych doświadczeń tereno­ wych, Kirsten Hastrup twierdzi, że fotografia (jak i nim niemy - dla wygody wywodu dokonuje ona bowiem radykalnego rozdziału między trybem wizualnym a tekstowym) nie jest w stanie oddać istoty zjawiska. Zdarzyło się, że uczestniczyła na Islandii w „znaczącym kulturowym wydarzeniu" - wystawie-zawodach baranów. W „wydarzeniu" brali udział tylko mężczyźni i miało ono bardzo silne seksualne konotacje - „konkursu męskości". Między innymi dłońmi mierzono i „ważono" jądra baranów, a ich wielkość była powodem do dumy dla właścicieli zwierząt. Wszystko to było też zabar­ wione ciągłymi dowcipami o tematyce seksualnej. „Męskość" baranów ściśle łączyła się z „męskością" ich właścicieli. Tolerowana, choć wcale na imprezę nie zaproszona, Hastrup, czuła się mocno nie na miejscu. Ze zdjęć, które usiłowała wykonać, też niewiele wynikało. Hastrup twierdzi, że lepszy fotograf, mężczyzna, w sytuacji tej wykonałby prawdopodob­ nie lepsze zdjęcia, tym niemniej nie udałoby mu się uchwycić istoty zjawiska. „Materia męskości i seksualności, która przepełniała pomieszczenie, była skrajnie zmysłowym do­ świadczeniem, lecz było ono niewidoczne."'" Do istoty zapisu wizualnego należy rejestracja jedynie rzeczy widzial­ nych: „...chociaż możemy zrobić zbliżenie baranich privare parfj, nie możemy zobaczyć, że metaforycznie wyrażają one seksualną potencję właścicieli baranów." " Hastrup twierdzi - odwołując się do wprowadzonego przez Clifforda Geertza podziału na i fAict oefcnpfio» (opis gęsty i rozrzedzony) - że fotografia stoi po stronie г/ни аелслргиж, opisu, który chwyta formy, ale nie jest w stanie uchwycić i oddać ukrytych znaczeń." Zauroczona tekstualnością (tak obecnie modną w etnografii-antropologii) Hastrup wydaje się chwilami tracić dystans w swojej, w dużej mierze słusznej, krytyce wizualności. W odpowiedzi na fetyszyzację antropologii wizualnej (o co podstawnie podejrzewać można Margaret Mead) Hastrup odpowiada mocnym głosem po części tę antropologię deza­ wuującym - choć słowo to oczywiście nazbyt silne. Przypisu­ je tej gałęzi etnografii głos, który nie jest przecież jedynie jej głosem. Czy zdanie: „Musimy działać szybko, jeśli nie mamy stracić na zawsze informacji..." (Sorenson)'" - nie było jednym ze stale powtarzanych twierdzeń dotyczących całej dziedziny etnografii (w równym stopniu używano go do starych zwyczajów, opowieści, jak i form wizualnych - „sta­ rzy" informatorzy jako nosiciele „prawdziwszej", bliższej źródeł prawdy)? Czy mit nietkniętej (dziewiczej) wyspy (o którym Hastrup sama pisała gdzie indziej)™ nie był właśnie jednym z etnograficznych złudzeń, będących rozwinięciem cytowanego wyżej zdania? Jednym z takich łatwych ar­ gumentów przeciwko wizualności (naoczności jako źródła prawdy) może być podany przez Hastrup przykład fotografii z chrztu wykonanej prawie cztery lata po fakcie (fotografia została zrobiona, kiedy nadarzyła się sposobność pożyczenia aparatu, a prawdę-nieprawdę fotografii antropolożka odkryła dopiero zadając pytanie dotyczące zwyczajowego, ale mocno już przykusego, stroju dziecka; Islandia)/' �Prawda fotografii mówi tylko tyle: w pewnej chwili (w czasie otwarcia migawki) przed obiektywem aparatu znajdowała się oglądana na zdjęciu scena. Amerykański socjolog i fotograf, Lewis Hine, konstatował, że to nie fotografia, ale fotograf może kłamać.^ (Idzie oczywiście o próbę manipulacji kontekstem.) A Roland Barthes podkreślał, że fotografia może kłamać (tym razem idzie już nie tyle o znaczenie, ile o samo „wydarzenie" w fotografii) tylko wtedy, gdy fotograf dokłada specjalnych starań (tj. interweniuje w sam proces robienia i wywoływania zdjęć)-* Nie da się przecież zaprzeczyć, że dziecko tak właśnie ubrane w danym czasie znalazło się przed obiektywem aparatu fotograficznego. Cały zaś kontekst wykonania zdjęcia pozostaje już sprawą interpretacji. Można by rzec, że fotografia w tym przypadku przedstawia bardziej prawdę idei (normy; koniecz­ ność wykonania fotografii „potwierdzającej" chrzest, ślub etc.) niż pojedynczego wydarzenia. To chyba jedna z prawd dotyczą­ cych fotografii, że w miejsce domniemanej spontaniczności (przypadkowości) chwyta ona często (tj. potwierdza) „prawdę konwencji" (zwyczaju). Hastrup zdaje się czasami traktować antropologię wizualną jak pudło starych, nie opisanych fotografii znalezionych na strychu opuszczonego domu, lub też materiał, który bez żadnej zmiany trafia z terenu do formy edytorskiej, co może być podejściem słusznym, jeśli miałaby się ta antropologia spro­ wadzić do rozwinięcia myśli Margaret Mead o oózftfywnym глрше: nieruchoma kamera, bez zmiany ogniskowej, „bez udziału" operatora czy etnografa, bez cięć i montażu, nie zaś do faktu, że prawda wizualna (tak jak i prawda naukowa czy literacka) jest zawsze ś w i a d o m i e konstruowana. (Warto tu mieć w pamięci film Wima Wendersa блабол Sfory, w którym sportretowany tam reżyser zapragnął zdobyć zdjęcia sporządzone bez udziału operatora [nagą prawdę] - to widz byłby ich pierwszym świadkiem.) Tym samym nie da się potencji tej pierwszej (wizualności) sprowadzić do prawdy metonimii. Hastrup pisze, że fotografia (film) wiąże się z metonimicznością (widzeniem), zaś tekst z metaforycznością, nadawaniem sensu.^ Ale tym samym do jej wywodu - jak sądzę - wkrada się błąd polegający na zestawieniu i zrównaniu dwóch różnych czasowo momentów pracy: pracy w terenie (robienie fotografii, filmowanie - tak jakby te „nagie" fakty nie czekały na dalszą obróbkę i przemyślenie) i pracę w domu (napisany tekst). Dopiero wtedy przecież tworzony jest sens. James Clifford ukazuje to „rozdwojenie" prawdy, zestawiając prawdę prywatnego dziennika z badań terenowych (Л Dwzry (Л fAe S/r/cf Земле о / f&e Tbrm) z prawdą zawartą w „dziele", ArgonowkzcA Zac/KxWfgo f дс%/%Ы Bronisława Malinows­ kiego.^ Przytacza również przykład Renato Rosaldo, który dopiero powtórnie czytając notatki terenowe („w domu") zdał sobie sprawę z ich „prawdziwego" znaczenia.* Hastrup zdaje się więc ignorować lub nie dostrzegać różnicy czasowej dzielącej terenowy zapis (fotografię) od interpretacji, próby jej kontekstualizacji czy rekontekstualizacji. Clifford powiada, że etnografowie niechętnie pokazują swoje notatki terenowe-do wyjątków należałyby właśnie fotografie (przy założeniu, że traktujemy je właśnie jako notatki). Jestem głęboko przekonany, a odwołuję się tu ponownie do przytaczanego wyżej doświadczenia Hastrup z wystawyzawodów baranów, że dobry fotograf (pewnie rzeczywiście w tym przypadku mężczyzna) i dobre, znaczące i przemyślane zestawienia zdjęć są w stanie oddać istotę tego spotkania: metaforyczny związek między potencją baranów i ich właścieli, że - innymi słowy - da się to wydarzenie „wizualnie opowiedzieć" w sposób sensowny i bogaty w znaczenia. Tym samym ñlm i fotografia (przy wszelkich zastrzeżeniach co do ich ograniczeń) mogą ubiegać się o oddanie n i e w i d o c z ­ n e g o sensu/" Niech przedstawiona ponieżej, wydana już ponad dziesięć lat temu książka-album, Anof&er о/УеШ/zg (Inny sposób opowiadania, 1982)* Johna Bergera i Jeana Mohra stanowi odpowiedź nie wprost na niektóre, wysunięte przez Hastrup, zastrzeżenia wobec antropologii wizualnej, a jednocześnie niech będzie przykładem tego, jak twórczo i nowatorsko można podejść do wizualności. Autorzy, z których pierwszy jest angielskim malarzem, pisarzem (m.in. powieść G.) oraz piszącym o sztuce i foto­ grafii eseistą (fotografia nie w pełni mieści się pod skrzydłami sztuki), który zdobył rozgłos cyklem programów telewizyj­ nych dla BBC o sposobach widzenia (przybrały one następnie formę książkową - Wayr o/Sffwg, 1967), a obecnie mieszka na uprawianej przez siebie farmie na południu Francji^; drugi zaś szeroko znanym szwajcarskim, pracującym m.in. dla Organizacji Narodów Zjednoczonych, fotografem. Autorzy podejmują wspólny trud zbadania możliwości tego medium. Książka składa się z kilku części, które stopniowo wprowa­ dzają czytelnika w możliwości „czytania"* fotografii. Przed­ ostatnia, szczególnie mnie tu interesująca część, to złożona z samych fotografii (około 150) fotonarracja, poprzedzona jedynie krótkim wstępem, a pomyślana jako autobiografia starej, pochodzącej ze wsi kobiety. Już pierwsza część książki, zawierająca fotografie Jeana Mohra i jego komentarz do nich, wprowadza niepokój. Fotograf poprosił dziesięć osób różnych profesji o komentarz do tego, co przedstawiają, zawierają, o czym mówią pokazane zdjęcia oraz o wyjaśnienie scen, czyli znalezienie kontekstu dla oglądanego przedstawienia ( W W 7 Jeef). Okazało się, że żadna z osób nie trafiała w sedno, nie potrafiła odtworzyć właściwego kontekstu dla zdjęć, tym samym wszystkie fałszywie „czytały" fotografie (oczywiście przy specyficznym rozumieniu tego czytania - właśnie jako próby odtworzenia pierwotnego kontekstu zdjęcia). W tej samej części znajduje się również podjęta przez Jeana Mohra próba opowiedzenia o życiu pasterza Marcela i jego wędrówce ze swoim stadem (Мдгсе/ or fAe ÁígAf fo САооле). Fotografié i tekst składają się na całą przygodę, a jednocześnie są badaniem możliwości fotografii. Skromny komentarz słowny Mohra relacjonuje między innymi to, co Marcel mówi o fotografiach, które z nich mu się podobają, a których nie aprobuje; jednocześnie możemy te fotografie oglądać. Jean Mohr dopuszcza się też drobnych prowokacji: tak na przykład pod zdjęciami zbliżenia oka krowy i części twarzy Marcela (od brwi po usta; i l . 1) czytamy: „W następną sobotę, kiedy przyniosłem mu plik fotografii, oglądał je bardzo uważnie, rozkładając na stole kuchen­ nym. Wskazując palcem na zbliżenie oka krowy, powie­ dział kategorycznie: 'To nie jest temat na fotografię!' Milczenie. Potem dodał: 'Ale nie myśl sobie, że nie wiem, która to krowa! To Marquise'a/ Dalsze milczenie. 'Tasama zasada - ciągnął - dotyczy także zdjęć ludzi. Jeśli fotografujesz głowę, musi to być c a ł a głowa, głowa z ramionami, a nie tylko część twarzy."^ �Można by widzieć pewną niestosowność i naruszenie norm etycznych w zestawieniu takiej wypowiedzi z nie akceptowanymi przez pasterza Marcela fotografiami. Ale czy takie drobne niestosowności, drobne prowokacje nie są przypisane do profesji fotografa (czy etnografa)? Trzeba powiedzieć, że często to właśnie dzięki nim można poznać obcy świat. Poznajemy świat tak, jak widzi go fotograf, ale tylko dzięki temu wiemy także o tym, że odmiennie widzą go inni. Wrażliwość na rejestrację tych różnych punktów widze­ nia musi nieodzownie towarzyszyć poczynaniom foto/etno/grafa.* Na końcu opisywanego zestawienia fotografii znajdujemy inny portret Marcela, taki który on sam za­ planował, zakładając świeżo wyprasowaną koszulę i staran­ nie zaczesując włosy; portret - zgodnie z życzeniem - od pasa w górę (od dołu był on stale ubrany w strój „roboczy"). Portretowi towarzyszy komentarz: „Kiedy zobaczył ten portret, do którego wszystko wybrał sam, powiedział z ulgą: Teraz moi wnukowie będą wiedzieć, jakiego rodzaju czło­ wiekiem byłem'." Dążenie do oddania prawdy wiąże się najpewniej z próbą ukazania tych dwóch doświadczeń, obu punktów widzenia. 70 * * * Walter Benjamin marzył o napisaniu tekstu, który składał­ by się jedynie z cytatów." Miało to być środkiem wyrażenia obiektywnych tendencji kulturowych. Można uznać, że ma­ rzenie to w specyficzny sposób realizuje ułożona przez Bergera i Mohra fotonarracja едсл fwMf... Fotografia jest przecież cytatem, „fragmentem rzeczywistości", jest jej metonimiczną odbitką.* Ciekawe, że to - jak je nazwał Clifford - modernistyczne marzenie Benjamina^ spełnia się w tak szczególnej formie w postmodernizmie. Ale tę fotonarrację może zasadniej należałoby nazwać fotoesejem. Esej jest formą bardziej otwartą, „nie domykają­ cą" sensów, wielowątkową, czasem skorą do dygresji, zbliżeń i oddaleń, poszukiwań, rozterek i niepewności, ale może przede wszystkim formą niekonkluzywną, nie zamkniętą formułą: „co należało dowieść" - właściwą tekstom stricte naukowym. Esej to - jak powiada Roland Barthes - powieść bez imion własnych. O aplikowalności tego stwierdzenia do omawianej formy będę jeszcze pisał dalej. Postępowanie Bergera i Mohra jest bardzo ciekawe rów­ nież i z tego powodu, że oto mamy do czynienia z hybrydą: �posługując się samymi fotografiami, czyli jak to nazwaliśmy cytatami z rzeczywistości - a może można by nawet rzec, pamiętając o cudzysłowie, „rzeczywistością" samą - k o n ­ s t r u u j ą oni fikcję. Przedstawione życie kobiety nie jest przecież historią żadnej konkretnej postaci, jest czymś, co nazwalibyśmy fikcją literacką (ale czy można w tym przypad­ ku mówić o literaturze - ?), która jednocześnie n a m а с a I n i e czerpie - sięgając po fotografie - z „budulca rzeczywis­ tości". Zabieg taki jest ewidentną manipulacją, a jednocześnie daje pozór prawdy. R z e c z y w i s t o ś c i ą p o w r a c a ­ j ą c ą w p o s t a c i f i k c j i . Przypominam motto zaczerp­ nięte z tekstu Jamesa Clifforda. Fredric Jameson uważa, że jedną ze znaczących cech postmodernizmu jest tekstualność. Czerpiąc z Lacanowskiego pomysłu dotyczącego schizofrenii, Jameson wskazuje na pewną istotną cechę ruchu tekstualnego: byłoby nią zerwanie związku między elementami znaczącymi: „schizofrenia jest doświadczeniem wyizolowanych, nie połączonych, nieciąg­ łych materialnych elementów znaczących, którym nie udaje się stworzyć spójnej sekwencji (...) element znaczący, który utracił swój element znaczony, przekształca się tym samym w obraz."* Ale element znaczący, który utracił swoją referencję, nie staje się przez to całkowicie wolny, raczej zaczyna odnosić się swobodnie do innych tekstów i obra­ zów." „(...) jeżeli tekst jest-pisze Clifford cytując Barthes'a - * utkany z cytatów pochodzących z niezliczonych centrów kultury', to *jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu'."^ Może dopiero to charakterystycz­ ne dla postmodernizmu przesunięcie pozwala nam spokojnie oglądać zabiegi, jakim Berger i Mohr poddali fotografie, obiekty, których referencyjność jest tak silna. Ten сЫ/д^е to lévi-straussowski onWage. Po tych uwagach wstępnych przyjrzyjmy się jednak samej fotonarracji. Początek fotonarracji jest jasny. Widzimy ręce starej kobiety robiącej na drutach. To jej ręce, to będzie jej życie, (il. 4) Monotonna, rytmicznie powtarzająca się praca rąk, sprzyja s n u c i u się w ą t k u myśli, pamięci błąkającej się po zaułkach zapamiętanych chwil, marzeniom. Poniżej auto­ rzy umieszczają fotografię fragmentu gotowej dzianiny. Tkanina w sposób oczy-wisty wiąże się z tekstem. Łacińskie fexfwj oznacza tkaninę i plecionkę. Mówimy o w ą t k u 77 �i k a n w i e o p o w i e ś c i , o p r z e p l a t a n i u s i ę wątków, powieści o s n u t e j na... Wystarczy przywołać motyw daru Ariadny, by połączyć kłębek przędzy z pamięcią, która pozwoliła wydostać się Tezeuszowi z Labiryntu. Tworzenie tkaniny, skrzyżowanie dwóch nici (wątku i osnowy) porów­ nywane jest z transformacją chaosu w kosmos/* z tworzeniem i płodnością/" ale - co dla mnie tu najważniejsze - z mową (dla Dogonów mowa jest jak tkanina, jak ubiór człowieka),"' tekstem'" i pracą wyobraźni/" W wielu kulturach tkanina i jej wytwarzanie służy za metaforę życia, zmiennych kolei losu.'" Roland Barthes porównał kiedyś tworzenie tekstu z wy­ twarzaniem koronek z Walencji. W naszym przypadku nie jest to materia tak wyszukana - wełniana dzianina o stosunkowo prostym, powtarzającym się splocie. Podobnie pamięć bohate­ rki błąka się przede wszystkim wśród zdarzeń życia codzien­ nego: codziennej pracy i obowiązków, radości płynącej z codziennych spotkań, rozmów, pogawędek, świąt, czasem tylko pojawiają się inne motywy. ,,7exf oznacza f&am'Hg; ale podczas gdy dotąd zawsze traktowaliśmy tę tkaninę jako wytwór, gotową już zasłonę, poza którą znajduje się mniej lub bardziej ukryte znaczenie (prawda); obecnie, w przypadku tej 72 tkaniny, kładziemy nacisk na ideę wytwarzania, na fakt, że t e k s t jest r o b i o n y , wypracowywany w procesie ciąg­ łego przeplatania; zagubiony w tkaninie - tkance - podmiot niweczy siebie, podobnie jak pająk rozpuszczający się w wy­ dzielinie, która konstruuje jego własną sieć."^ To, że kobieta d z i e j e dzianinę, że materia tworzona jest tylko z j e d n e j nitki, wydaje się znaczące. Dowiadujemy się przecież we wstępie, że bohaterka była osobą samotną. W tkanie zaś uwikłane są dwa elementy: wątek i osnowa. Niewiele informacji uzyskujemy o bohaterce fotograficz­ nej opowieści w krótkim wprowadzeniu do fotonarracji. Urodziła się na wsi, w Alpach, nie wyszła za mąż, żyje sama, przeżyła dwie wojny światowe. Przez pewien czas mieszkała w stolicy, służąc w różnych domach. A także, że jest postacią wymyśloną, fikcyjną. Tylko tyle. Fotografie, z których ułożona jest fotonarracja, pochodzą prawie z całej Europy (od Anglii po Istambuł). Prawie wszystkie zrobione zostały przez Jeana Mohra, ale są też np. dwa wykonane przez Bergera zdjęcia córki Katii. Nie ma więc chyba sensu zastanawianie się, która z twarzy (starych) kobiet, może należeć do protago­ nista tej narracji."'' Ale kiedy wpatrujemy się w rytm zdjęć, to �5 musi nam się rzucić w oczy motyw powtarzających się, rozrzuconych wzdłuż całej opowieści, fotografii spracowa­ nych rąk starej kobiety. Rąk robiących na drutach, cerujących skarpetę, złożonych w modlitwie (?), ukazujących nam spra­ cowane, popękane dłonie (a może zasłaniających znajdującą się na drugim planie rozmazaną twarz - ?), mieszających kawę w filiżance, ręki trzymającej żamówkę (?), ponownie rąk robiących na drutach, ręki sadzącej sadzonki, rąk wiążących chustkę z tyłu głowy, rąk trzymanych na wysokości brzucha w geście zakłopotania (?; a może konieczności powiedzenia czegoś - ?, niepewności - ?)... To jedyny przypadek (poza wspomnianą już Kacią i jednym zdjęciem starej kobiety, Marcel le), kiedy w skąpych, umieszczonych na końcu książki opisach do ilustracji, pojawia się namiastka imienia - inicjał: У. ' j Ад/кк - „Ręce 1 " Można chyba zatem zasadnie mniemać, że to J., czy raczej nawet jej ręce są protagonista tej opowieści? Jakkolwiek by było, ręce te niewątpliwie pozostają bardzo znaczącym elementem fotonarracji. Są niejako tej opowieści spoiwem. Ważny jest też sam inicjał. Inicjał to jakby coś pośredniego między imieniem własnym (kimś z krwi i kości) i anonimowym (czyli każdym) człowiekiem. Sporządzony „portret" stoi pomiędzy wybranym indywiduum, człowie­ kiem konkretnym a człowiekiem w ogóle, można by rzec, jego istotą. Przypomina się sformułowanie Barthes'a, że esej to powieść bez imion własnych. Julian Barnes bywa okrutny. W uroczej książce fapwga F&zwiwfo poświęca krótki rozdział kolorowi oczu Emmy Bovary i . . . krytykom literackim. Kozłem ofiarnym staje się w tym przypadku doktor Enid Starkie, emerytowana pani do­ cent z wydziału literatury francuskiej w Uniwersytecie Oksfordzkim, miejscu szczególnym, gdzie do niedawna Języki nowoczesne [nowożytne - ?] traktowano jako martwe" „Wysłuchałem kiedyś wykładu doktor Starkie i z przyjem­ nością stwierdzam, że miała okropny akcent - pisze В ames; - chodzi o tę dykcję pełną pewności siebie wyniesionej z żeńskiej szkoły i świadczącej o całkowitym braku słuchu, zataczającej się od szkolnej poprawności ćwiczeń do błędów rodem prosto z farsy, a wszystko często w obrębie jednego słowa." [s. 105] Niechęć Barnesa nie jest całkiem bezpod­ stawna. Przytacza tylko jedno zdanie (choć mógłby ich niewątpliwie przytoczyć więcej), za które nie znosi dok­ tor Starkie: „Flaubert nie budował swoich postaci, jak to 73 �czynił Balzak, poprzez obiektywny, zewnętrzny opis; w gruncie rzeczy jest tak niedbały, jeśli chodzi o ich powierz­ chowność, że przy jednej okazji daje Emmie oczy piw­ ne (14); przy innej czarne (15); przy jeszcze innej niebieskie (16)." [s. 104] Bames nie jest małostkowy. Porusza ważny problem pomyłek faktograficznych w literaturze, które krytykom dają czasem podstawę do zachowań protekcjonalnych, tak „jakby Flaubert albo Milton, albo Wordsworth był jakąś starą nudną ciotką w fotelu na biegunach, którą czuć stęchły m pudrem", [s. 107] Trudno tu streszczać dowcipny wywód Bamesa. Przyto­ czę jedynie konkluzję. Flaubert nie mylił się: „W całej książce Flaubert sześć razy wspomina o oczach Emmy Bovary. Najwyraźniej ma to dla pisarza pewne znaczenie: 1. (Pierwsze pojawienie się Emmy) 'Całajej uroda mieściła się w oczach; chociaż były piwne, mogły uchodzić za czarne, taki cień rzucały rzęsy...' 2. (Opisane przez uwielbiającego małżonka we wczesnym okresie małżeństwa) 'Jej oczy wydały mu się większe, zwłaszcza tuż po przebudzeniu, kiedy mrugała powiekami; były czarne w cieniu i ciemnoniebieskie w pełnym świetle; zdawało się, że nałożono na nie kilka warstw odcieni, mroczniejszych w głębi i jaśniejszych przy jakby emaliowanej powierzchni.' 3. (Na balu przy świecach) 'Jej czarne oczy zdawały się jeszcze czarniejsze.' (...)" [s. 113-114] Wystarczy! Co pozostaje nam, którzy nie znamy w ogóle twarzy bohaterki. Przecież w kulturze europejskiej twarzy przypisuje się najsilniejszy związek z tożsamością. Czy możemy zatem poznać bohaterkę jednocześnie w ogóle jej nie łWzĄc, nie wWząc, jak wygląda? To przesunięcie uwagi na ręce - „Ręce J." - wydaje się bardzo znaczące. Przecież to właśnie ręce są głównym narzędziem pracy ludzi wsi (zresztą wszystkich „ludzi żyją­ cych z pracy rąk"). Czy można zatem potraktować ręce J. jako swoisty wyraz, z n a k t o ż s a m o ś c i tej starej kobiety.** W tym przesunięciu uwagi z twarzy na ręce można pewnie dostrzec znamię lewicowych skłonności Bergera. Ale można też - i jest to chyba ważniejsze - dopatrzeć się w tym przemieszczeniu próby uchwycenia innej skali wartości, rzeczywiste przesunięcie ważności, „środka ciężkości". To praca jest głównym, choć oczywiście nie jedynym, motywem i spoiwem życia J. To ona, „wędrówka za nią" tworzy koleje jej życia. Znaczenie rąk jest, można by rzec podwójne: tak jak znaczące są dla głównej wartości życia bohaterki, pracy, tak też znaczące są dla naszej opowieści, to one d z i e j ą , powodując, że opowieść s i ę d z i e j e/* Może to również wskazywać na pewien automatyzm, mimowolność procesów pamięci w analogii do automatyzmu robienia na drutach. To „odsunięcie" uwagi od twarzy może też chyba wskazywać na antynarcystyczny wymiar kultury, z której wywodzi się bohaterka narracji. Opowiadanie to jest w dużym stopniu opowiadaniem 0 pracy. Lecz to „opowiadanie o życiu i pracy" wcale nie jest banalne. A przed banalnością chroni je również forma, czy może raczej struktura narracji. Nie jest bowiem tak, że widzimy sceny z życia, różne typy wiejskiej (i miejskiej) pracy 1 na tym koniec. „Opowiadanie" Bergera i Mohra odwołuje się do istoty i specyfiki fotograficznego obrazu. Nie od rzeczy /4 byłoby zatem zastanowienie się nad swoistością czasu w foto­ grafii (obrazie) w opozycji do tekstu (a także filmu). W poprzedzającej fotonarrację części, Лрредгелсю, napi­ sanej przez Johna Bergera, zajmuje się on m.in. problemem związku czasu z fotografią. Literatura (mowa) i film rozwijają się w czasie. Fotografia radykalnie zatrzymuje czas, niejako unieważnia go, uchwyconej chwili nadając rangę wieczności i aczasowości. Christian Metz powiada: „Podczas gdy film pozwala nam uwierzyć w większą ilość rzeczy, fotografia pozwala nam uwierzyć bardziej w jedną rzecz."*" W kulturze europejskiej czasowi właśnie przyznano naczelne znaczenie, czasowi (historycznemu) biegnącemu - dodajmy - unilinearnie (stąd taka waga historii, rozwoju, ewolucji)/' Fotografia" (jak i w ogóle obraz) może to zmienić: akcent przenosi na przestrzenność. Obrazu nigdy nie „czytamy" liniowo (tak tylko maniak może „czytać" obrazy Romana Opałki), lecz poruszamy się we wszystkich kierunkach (chciałoby się dodać jednocześnie). Berger ilustruje to diagramem wek­ torów biegnących we wszystkich kierunkach na płaszczyźnie (zamkniętej okręgiem).* Liniowości, ukierunkowaniu, roz­ wojowi, tj. uczasowieniu (czytania, narracji, filmu) przeciw­ stawiona jest przestrzenność (oglądu zdjęcia). Dosyć podobne rozróżnienie (korzystając z ustaleń Michela de Certeau na temat miejsca i przestrzeni) czyni Hastrup, choć u niej obraz (mapa) zyskuje ujemne konotacje: „obraz tak się ma do tekstu, jak cały krajobraz do wybranej drogi pośród sieci dróg. Odwołując się do konceptualnego świata de Certeau, jest to równoznaczne dwóm różnym rodzajom reprezentacji - mapie i dziennikowi podróży. Dla celów mojego wywodu, opartego na zestawieniu kontrastowym, proponuję by przyjąć, że film etnograficzny przedstawia rzeczywistość w formie mapy, natomiast tekst w formie dziennika podróży. [...] W Wieku Odkryć mapa zyskała prymat nad dziennikiem podróży, który wcześniej był najwiarygodniejszym przewodnikiem po świecie. Podczas gdy dziennik podróży odzwierciedla homocentryczną kosmolo­ gię, odnoszącą się do rzeczywistego ruchu ludzi w prze­ strzeni, mapa niesie pieczęć obiektywizmu i nowej naukowej wizji wszechświata, gdzie ludzie nie znajdują się już w cent­ rum."* $ * $ To, że fotografie (lepiej z podpisami) poprzez odpowiednie zestawienia potrafią opowiadać historię, nie ulega chyba wątpliwości. Przywołajmy tylko jeden z przykładów prze­ prowadzonej przez Thomasa Hard af Segerstada analizy zestawienia zdjęć, które pojawiły się w prasie szwedzkiej w związku z próbą zabójstwa Ronalda Reagana. Ukazuje on, jak łatwo przez zestawienia fotografii z różnych miejsc i czasów można tworzyć „opowiadanie". Niedoszły morder­ ca, John W. Hinckley Jr., „patrzy" na Jodie Foster - ze­ stawienie dwóch fotografii: zdjęcie z profilu Hinckleya, obok Judie Foster „patrząca" nanas „Poster, nieco bliżej, jak gdyby zbliżała się do patrzącego; włosy odrzucone do tyłu przez wiatr, gruby szal spowija jej szyję. W pozie wskazującej na opanowanie spogląda prosto w oczy patrzącego."" i napis nad zdjęciami „Dlatego zabiłem". „Zdjęcia z różnych źródeł wchodzą między sobą w interakcję przez bliskość. Duchowy związek pomiędzy nimi zostaje wyczarowany, jak gdyby kontakt zdjęć wyrażał cudowną więź; on patrzy na nią, ale gdzie patrzy ona? Kiedy potraktujemy te obrazy rozłącznie, �wówczas ona może patrzeć na niego, albo raczej patrzący może patrzeć na nią w taki sposób, w jaki zrobiłby to Hinckley. Układ ten prowokuje zatem patrzącego do rozmyślania nad jej pełną drwiny charyzmą, która skłoniła wyobcowany umysł Hinckleya do zaplanowania morderstwa."* Nawet zwykła turystyczna, wykonana pare lat wcześniej fotka Hinckleya na tle Białego Domu zestawiona z napisem: „Powrócił, by zabić prezydenta" - sugeruje, że plan morderstwa powstał znacznie wcześniej. „Wszystkie fotografie są niejednoznaczne - pisze Berger Wszystkie fotografie wyłączone są z ciągłości (...) Brak ciągłości zawsze stwarza niejednoznaczność. Lecz często ta niejednoznaczność nie jest oczywista, ponieważ kiedy foto­ grafiom towarzyszy słowo, stwarzają one efekt pewności, wręcz dogmatycznego twierdzenia." ^ * * * Można by zapytać, dlaczego Berger i Mohr używają terminu autobiografia zamiast biografia. Współcześni badacze wskazują na trudności w poszukiwaniu referencji dla autobio­ grafii. „Nie istnieje - pisze Emil Benveniste - inne obiektywne świadectwo tożsamości podmiotu oprócz tego, które składa o sobie on sam."*„(...) autobiografia - twierdzi Paul de Man -jest nie tyle rodzajem, ile 'figurą czytania lub rozumienia, która występuje do pewnego stopnia we wszystkich teks­ tach'."* Roland Barthes zadaje sobie pytanie: „Czy wiem o tym, że na obszarze podmiotu nie ma referencji?"* A Philippe Lejeune zauważa, że „w biografii to podobieństwo daje podstawę do [postrzegania] tożsamości; w autobiografii to tożsamość daje podstawę do [postrzegania] podobieństwa. T o ż s a m o ś ć jest prawdziwym punktem wyjścia autobio­ grafii; podobieństwo jest niemożliwym [do osiągnięcia] hory­ zontem biografii.'"" Mamy tu do czynienia z paradoksem: w a u t o b i o g r a f i i - według Barthes'a - n i e ma r e f e r e n c j i , w f o t o g r a f i i i s t n i e j e ona z a ­ w s z e . Jak pisze on gdzie indziej, w fotografii obcujemy z „wytrzeszczoną rzeczą", obrazem, o który otarła się rzeczy­ wistość.^ A my mamy przed oczami autobiografię ułożoną z fotografii. Muzy są córkami Mnemosyne, Pamięci. Której z nich najbliższa jest fotografia? - pyta Berger. Odpowiedź, jakiej udziela, jest znamienna: według niego fotografia najbliższa jest samej Pamięci.* Jeśli uznamy twierdzenie Bergera za słuszne,** to można również mniemać, że nie dałoby się znaleźć lepszego medium dla tej „opowieści": fotoesej jest przecież próbą nawet nie tyle opowiedzenia o życiu kobiety, ile raczej próbą ewokowania samej s t r u k t u r y p a m i ę ­ c i i w y o b r a ź n i , próbą, która przybiera formę fikcyjnej autobiografii. Warto chyba zwrócić uwagę na pewną pracę, która mogła leżeć u źródeł pomysłu kreacji Bergera i Mohra. Myślę tu o sławnej książce Яо/дтк/ AarfW par TWcW autobiografii, którą należałoby nazwać autobiografią intelek­ tualną, czy może nawet autobiografią intelektu. Przypusz­ czam, że Berger mógł znać pracę Barthes'a, ale istotniejsze jest dla mnie pewne podobieństwo idei. Praca Barthes'a ułożona jest z oddzielnych fragmentów nie odzwiercied­ lających ani porządku pisania, ani porządku historii życia. W ogóle mało tam tego, co zwykliśmy uznawać za „życie", są to raczej „poglądy i myśli". A rządzi nią pewien arbitralny porządek alfabetyczny haseł-fragmentów (choć od tej reguły też zdarzają się odstępstwa). Barthes tworzy autobiografię myśli. Bardziej obecną „strukturę" niż rekonstruowaną diachronię. Choć oczywiście jest tam też ciało, paradoksalnie ciało nie jako bohater („moje ciało nie jest bohaterem"), ale na przykład ciało piszące (to wyposażenie pisarza w cWo jest być może jednym z powodów, dla których pisarstwo nie jest przezroczyste). Praca składa się z fragmentów, ponieważ (a podobną myśl odnajdujemy już u Nietzschego) tworząc całość, nieuchronnie odcinamy fragmenty siebie w imię etyki prawdy („prawda leży w spójności"). Estetyka fragmentu, narzuca brak ciągłości, utrudnia dostrzeżenie spójnej struk­ tury (poza alfabetem), ale ten brak spójności powoduje pewną niemożliwość wykreowania jednolitej postaci, maski, którą tak lubią tworzyć autorzy zarówno biografii, jak i autobio­ grafii. Zamiast tego otrzymujemy bardzo oryginalny mental­ ny рд(сЫог&, a może nawet kalejdoskop, w którym po­ szczególne fragmenty oświetlają się nawzajem ciągle od nowa. Książkę otwiera znaczące zdanie, które może być pochodną wspomnianego wyżej braku referencji na obszarze podmiotu: „Wszystko to należy traktować, jakby było powie­ dziane przez bohatera w powieści."* Barthes pisze zresztą 0 sobie najczęściej w trzeciej osobie. „R.B. napisany przez R.B ", „J. opowiedziana przez J.B. i J.M." Berger podaje ciekawy powód, dla którego zdjęcia nie mogły pochodzić z jednego miejsca. Otóż, gdyby tak było - utrzymuje - fotografie te stałyby się bliższe reportażowi: ukazywałyby pojedynczy, zewnętrzny punkt widzenia - a te­ go właśnie autorzy starali się uniknąć. Ale w tym zabiegu można chyba również dostrzec próbę potraktowania fotografii jako języka. Tak jak z „oderwanych", „abstrakcyjnych" słów (pojęć-obrazów) tworzy się świat (wiersz, tekst), tak i tu z „oderwanych" („abstrakcyjnych") obrazów stworzony zo­ staje osobisty (prywatny) świat. Fotografia to „połowiczny język"* - powiada Berger, ale można by chyba powiedzieć w odniesieniu do sposobu, w jaki wykorzystują je Berger i Mohr, że fotografie tworzą i n n y język. Warto tu przypomnieć rozróżnienie, jakie miedzy językami europejskimi a chińskim dostrzega José Ortega y Gasset: „Nasz system pisania jest praktyczniejszy od systemu chińskiego, bo oparty jest na mechanicznej zasadzie. Każda litera ma swój symbol; ale jako że każda litera z osobna nic nie znaczy, to również nasze pismo-rygorystycznie rzecz biorąc - nic nie znaczy. W piśmie chińskim natomiast przedstawione są bezpośrednio idee, a co za tym idzie, jest ono bliższe tokowi myśli. Pisać lub czytać po chińsku, to znaczy myśleć, myśleć, to prawie to samo co pisać i czytać. Dlatego też chińskie ideogramy lepiej od naszych liter odzwierciedlają procesy umysłowe. Chińczyk chcąc pomyś­ leć o smutku jako o rzeczy odrębnej, wydzielonej, zauważa, że brak mu symbolu literowego tego pojęcia. Łączy wówczas dwa ideogramy: jeden oznaczający 'jesień' i drugi 'serce'. 1 tak smutek zarówno w myślach, jak i piśmie staje się 'jesienią serca'."^ Podobne zestawienia - jak zobaczymy - można odnaleźć w fotonarracji Bergera i Mohra. Oryginalność zabiegów Bergera i Mohra (nie tylko ich zresztą) polega również na tym, że traktują fotografie tak, jakby pozbawione one były referencji, interesuje ich element znaczący (i znaczony), a nie „prawdziwa" referencja. O tym, że zwykliśmy traktować element znaczony jako referencję 75 �pisał á propos dyskursu historycznego Barthes. A fakty - według niego - mają przecież jedynie językową egzysten­ cję."* Jak sądzę, z tego „pomieszania" korzystają właśnie Berger i Mohr, tworząc fikcyjną („fałszywą") referencję.^ Sięgając po „język wyglądów", Berger i Mohr odwołują się bardziej do „języka opisującego fakty" niż emocje. To „fakty" pozwalają dopiero mniemać o uczuciach. Proust chwali Flauberta, kiedy ten zamiast powiedzieć, że Emmie Bovary jest zimno, pisze, że zbliżyła się do kominka.™ Taki do pewnego stopnia jest Język fotografii". Trudno w nim powiedzieć „Jaś lubi Małgosię", ale można to właśnie poprzez „wyglądy" próbować ukazać. Autorzy używają terminu narracja, ale termin ten nie wydaje się w pełni adekwatny, o tyle, o ile pamięć, pozostając na poziomie obrazów, nie musi przybierać wymiaru werbal­ nego i linearnego/' Rysuje się paradoks, który, jak mi się wydaje, próbują ukazać inni autorzy. André Malraux zauwa­ żył (w cytowanej już w motcie myśli), że „Obrazy nie tworzą historii życia; ani też wydarzenia. To iluzja narracyjna, praca biograficzna tworzy historię życia."^ Albumy często konstruuje się podobnie jak teksty pisane, w sposób linearny starają się opowiadać (przybliżyć, ukazać) jakieś wydarzenie, historię. W rodzinie amerykańskiej album zdjęć znajdował swoje miejsce na półce obok Biblii i na jej podobieństwo odtwarzał - tym razem już prywatną - historię rodzinną. Odmiennie czynią Berger i Mohr (o czym Berger pisze expressis verbis). Fotonarracja, można by rzec, podobnie jak samo zdjęcie (o czym pisałem powyżej), nie narzuca liniowego rozwoju akcji. Berger pisze, że czytelnik/patrzący powinien czuć się uprawomocniony do własnego wyboru kierunku poruszania się w jej ramach. To przyzwolenie nie jest czysto słowne, a elementem wzmagającym i narzucającym 76 nielineamy czas odbioru patrzącemu mogą być także po­ wtarzające się w obrębie fotoeseju zdjęcia. Choć narracja zachowuje do pewnego stopnia (przynajmniej w początkowej fazie) charakter opowieści ułożonej historycznie (narodziny, dzieciństwo, „sekwencja wojenna" itd.), to jednak całość nie narzuca konieczności liniowego (czasowego) rozwoju. Tym samym w sposobie konstruowania fotoeseju Bergera i Mohra daje się dostrzec napięcie pomiędzy dwiema „siłami" - „siłą" historii, rozumianej tu jako następstwo zdarzeń, właściwą myśleniu chłopskiemu tendencją do odtworzenia historycznego następstwa i całości^ oraz „siłą" pamięci (i myślenia mitycznego), które ciążą ku nielineamości i której bliższy jest mechanizm kojarzenia: „Rzadko kiedy odtwarza­ nie wspomnień zachowuje następstwo wydarzeń - lokalizuje­ my je raczej przez skojarzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy jak 'muzeum archeo­ logiczne (...) porozrzucanych na chybił trafił szczątków'."^ Ale na obraz historii życia kobiety nakłada się do pewnego stopnia obraz cyklu-rytmu natury: od narodzin po śmierć i odrodzenie - pod koniec fotoeseju pojawia się duża sekwencja fotografii zimy, śmierci (świniobicia), starości, a potem ponownie obrazy „odrodzenia" - praca w polu, obraz młodej dziewczyny [Katia] i schematyczny rysunek sposobu tworzenia dzianiny (przekazywanie doświadczenia - ?). Można by tu chyba zaryzykować (wprowadzoną przez Deleuza i Guatt anego) metaforę kłącza, czyli „tekstu" roz­ wijającego się i narastającego w różnych kierunkach.^ Cały fotoesej kończy się jednym ze zdjęć z początku narracji: „widokiem" drzwi i okna pewnego domostwa - będąc na końcu, jesteśmy zatem ponownie na początku opowieści, zaproszeni do otwarcia drzwi i wejścia do środka. Można to pewnie odczytać jako próbę unieważnienia linearnego czasu, �próbę, która może być nawiązaniem zarówno do cyklicznej koncepcji czasu właściwej społeczeństwom tradycyjnym (o czym wspominałem wyżej), jak i aluzję do postmodernistycz­ nego „chwytu" (vide np. Barfon braci Coen)^. W krótkim wstępie do zestawu fotografii autorzy piszą: „Jesteśmy dalecy od chęci mistyfikacji. Tym niemniej nie możemy podać werbalnego klucza, ani też jednej linii opowie­ ści dla tej sekwencji fotografii. Gdybyśmy to zrobili znaczyło­ by to narzucenie p o j e d y n c z e g o werbalnego znaczenia na wyglądy [appeargncgj], a tym samym zahamowało i za­ przeczyło ich w ł a s n e m u j ę z y k o w i . Wyglądy same w sobie są niejednoznaczne, mają wiele znaczeń. To właśnie dlatego wizualność jest tak zadziwiająca i dlatego pamięć oparta na wizualności jest swobodniejsza niż myślenie racjonalne."" Mogłoby się wydawać, że moje postępowanie idzie wbrew sugestiom i chęciom Bergera i Mohra. Ale moim celem jest nie tyle narzucenie jakiejś pojedynczej linii rozumienia, ile raczej zastanowienie się nad środkami, do jakich odwołują się autorzy kreując swoje dzieło. Nie jest to więc wykładnia, jak należy rozumieć fotonarrację, ale raczej próba wychwycenia niektórych „mechanizmów" jej konstrukcji i działania. Nawet jeśli w fotonarracji można śledzić podporządkowaną historii sukcesywność, to trudno odnaleźć tam historię jako wynikanie, jako łańcuch przyczynowo-skutkowy. Poszczegól­ ne sekwencje obrazów gromadzone są raczej wokół pewnych punktów węzłowych, „miejsc w pamięci" (problemów), nie­ wiele jest elementów sugerujących rozwój w narracji, przewa­ żają takie, które wprowadzają statyczność, co nie znaczy nieruchomość. Kolejne obrazy kreują raczej „plastyczność" i „przestrzenność" pewnej sytuacji, obrazu-miejsca (toposu), I czy też obrazu-idei niż ruch w formie rozwoju. Zestawianie zdjęć „buduje", czy też może należałoby powiedzieć zagęsz­ cza znaczenie, drąży problem.^ Dynamizuje wewnętrznie obraz. Zestawienia obrazów najczęściej nie tworzą struktury syntagmatycznej. W tym znaczeniu narracja ta jest „po­ rwana", często nie ma „łączników", dzięki którym jeden obraz („mega-obraz", „rozbudowany" obraz) przechodziłby w kolejny. Jak sądzę, część zestawień należy czytać „ s t e r e o ­ s k o p ó w o". Tak jak w obrazie stereoskopowym uzys­ kujemy trzeci wymiar przez patrzenie na dwa podobne, lecz nie tożsame zdjęcia, tak tu zestawiane są obrazy, które jakiś aspekt upodabnia, i który zostaje wydobyty przez „jednoczes­ ne", „synchroniczne" patrzenie na nie. Można to zinter­ pretować jako próbę uogólnienia pewnych idei, jak również czasem jako próbę kreowania metafor. Może wystarczy przytoczyć przykład zestawienia pustej, zimowej, paryskiej ulicy ze zbliżeniem „samotnych" „rąk J." opartych o stół wokół filiżanki kawy (obrazy samotności i pustki są sobie pokrewne i „wzmacniają się"; i l . 6). Ale takie poszczególne zestawienia-wzmocnienia zestawiane są również z innymi zdjęciami, i tych zestawień także nie należy, jak sądzę, koniecznie rozumieć jako następstwa. Obraz samotności przypada na czas migracji zarobkowej do Paryża, a ze­ stawieniu temu towarzyszą zdjęcia ukazujące obrazy zabawy, ulicy gwarnej, rozświetlonej, wypełnionej (prawie) wyłącznie mężczyznami. Kobieta pojawia się jedynie w postaci nęcące­ go obrazka - powabnej, zalotnie spoglądającej piękności - umieszczonego na „warsztacie pracy" pucybuta. Dwa kolejne zdjęcia to: źródlana woda cieknąca z zakrzywionej rurki (obraz umieszczony również u początku fotonarracji) �i stylizowana reklama (?) wanien z epoki. Czy nie układa się to wciąg samotność-pokusa-czystość (moralno-seksualna kobie­ ty). Obraz cieknącej wody pojawił się także na początku fotonarracji, gdzie kontekst zdjęcia również może konotować symboliczną czystość. Zgodnie z tym, co twierdzi Berger, fotografie najczęściej pozwalają na więcej (czasem bliskich sobie) interpretacji. Przypatrzmy się takiemu choćby zestawieniu zdjęć (z „historii pasterza Marcela"): (na jednej stronie, u góry) zbliżenie traw pokrytych rosą, (u dołu) Marcel w czasie prac związanych z dojeniem krów, (na sąsiedniej stronie) Marcel jedzący bułkę moczoną w mleku (il. 2 i 3). Można to ująć w postaci przyczynowo-skutkowej narracji, wprowadzając wątek czasu: krowy jedzą trawę, dostarczają mleko, Marcel spożywa je mocząc w nim bułkę. Ale można chyba to zestawienie odczytać również inaczej: nie układając zdjęć w opowieść, lecz niejako „zsyntetyzować" je eliminując pierwiastek czasu. Zestawienie to miałoby wówczas podobne znaczenie jak prezentowana obecnie na billboardach w War­ szawie (marzec 97) reklama margaryny „rama": po oddarciu ochronnego sreberka w pudełku „ramy" ukazuje się świeża zieleń - spożywamy produkt, który jest czystą naturą, nie­ skażoną zieleń łąki. Podobnie można czytać wymienione wyżej zestawienie zdjęć - konotowałyby one m.in. natural­ ność i samowystarczalność tego życia. Ale można też chyba odczytać pierwsze zestawienie „temporalnie", doszukując się w nich synchroniczności czasowej: rosa traw metaforycznie wskazywałaby na porę czynności dojenia - ranek, a może ranek i wieczór; metaforycznie obie pory zostałyby połączone. I jeszcze jeden przykład zestawienia (ii. 7 i 8): dwoje dzieci siedzi w ławce w czasie lekcji. Jedno z nich (chłopiec ?) trzyma głowę opartą na przedramieniu (na ławce), sie­ dząca obok dziewczynka przygląda mu się. Druga fotografia - wejście na ciemny strych, przy wejściu zawieszone zające (króliki - ?); (na kolejnych stronach) powiększony fragment zdjęcia z wiszącymi zającami, (obok) zdjęcie innej dziew­ 7» czynki [Katia], na której twarzy widać niepokój spotęgowany światłocieniem spowodowanym liśćmi drzew - zestawienie sugeruje, że „spogląda" ona z niepokojem w kierunku wejścia na strych (zajęcy); (kolejne strony) trzy pomniejszone ze­ stawione obok siebie fotografie: dzieci na lekcji, zbliżenie fragmentu zdjęcia z zającami i druga dziewczynka [Katia], (sąsiednia strona) drzwi i okno domostwa (to samo powięk­ szone zdjęcie - co znaczące - kończy całą fotonarrację). Można by na przykład powiedzieć, że dzieci siedzą na nudnej lekcji i myślą o tym, że po szkole będą się bawić na tajemniczym i ciekawym strychu. Ponownie w wypowiedzi daje się uchwycić wprowadzony element czasu, narrację. Myślę, że fotografie te można „czytać" również nieco odmien­ nie. A w obrazach tych obraz ciemnego, kuszącego strychu (na obu zdjęciach patrzącą jest dziewczynka) łączy się z motywem ofiary (zające), lęku, niepewności (pełne niepokoju spojrzenie dziewczynki [Katia]) - może odnosić się do dziecięcych fanlazji, pierwszej miłości, ale też wyobrażenia przyszłej stałości (drzwi domostwa). Choć w sekwencji tej można dostrzec wątek czasowy, to jednak równie dobrze może się ona niejako zawierać w ramach pojedynczego, „rozbudowanego" obrazu, łączącego różne czasem sprzeczne uczucia i stany. Wszystko to da się „wyczytać" z tych fotografii. Na tych przykładach widać jasno, że „tekst" ułożony z fotografii jest ze swojej natury „mniej gotowy", wymaga zdecydowanie więk­ szej aktywności od oglądającego-czytelnika.^ Podobnie „budowana" jest na przykład atmosfera radości, zabawy i święta, domu (szałasu) jako schronienia, czasu wojny, śmierci. Jeśli moja interpretacja jest słuszna, to mielibyśmy do czynienia z bardzo ciekawą konstrukcją, w nagromadzeniu podobnych obrazów niekoniecznie szłoby o narrację, ale właśnie o spotęgowanie oddziaływania, o k r e o w a n i e metafor, o ewokowanie poliwalentności obrazów mentalnych. Jest bowiem chyba tak, że nasza pamięć nie zawsze operuje narracjami, lecz właśnie znaczącymi obrazami, które tylko czasem rozwijają się w narrację. �Autorzy sięgają też po inny ciekawy środek: zestawiają obrazy o różnym statusie ontologicznym. W podpisach noszą one najczęściej miano „dokumentu", a są to zdjęcia obrazów malarstwa (naiwnego i „wysokiego") oraz zdjęcia zdjęć. Jak sądzę, w ten sposób pragną oni wprowadzić dystans, który narzuca odmienny status ontologiczny danemu „obrazowi-myśli", może być to obraz marzenia (w przeszłości) lub fakt, który stal się już przeszłością w obrębie samej przeszłości. W pierwszym przypadku autorzy wykorzystują malarstwo (malarstwo naiwne) w drugim - fotografię fotografii. Przypat­ rzmy się takiemu zestawieniu. Obraz Holbeiaa [forfref zony arryjfy z na sąsiedniej stronie u góry J. ukazująca nam spracowane dłonie, poniżej naiwny obrazek leżącej kobiety, na której ramieniu siada ptak. Kolejne strony to zdjęcie zdjęcia - obraz stojącego młodego mężczyzny i (obok) drewniana zabawka-ptaszek z rozpostartymi skrzydłami, ale sfotografowany dziwacznie od dołu, jakby był przewrócony. Na kolejnych stronach znajduje się zdjęcie stada owiec prowadzonego przez młodych mężczyzn, z widoczną w oddali sylwetką miasta. Pierwsze obrazy wydają się jedno­ znacznie wskazywać na marzenie o macierzyństwie (właśnie jako myśl-marzenie - malarstwo jako kreacja, a nie „fakt" zaistniały w przeszłości [fotografia jako ślad faktu] - najczęś­ ciej czytałbym wprowadzone do fotonarracji obrazy malars­ kie): ptak dość powszechnie uznawany jest za obraz duszy, nie tylko w myśleniu ludowym.** Zdjęcie mężczyzny zda­ je się sugerować rzeczywistego mężczyznę nieobecnego, który odszedł lub umarP (?) raczej niż mężczyznę w marze­ niach. Niektóre z zestawień, można sądzić, starają się też apelować do zmysłowości: np. zestawienie zdjęć stojącego na polu mężczyzny i rzeźbionych w drzewie spodni podobnych do tych, jakie nosi mężczyzna (il. 11). Takich zestawień „dających do myślenia" jest bardzo wiele. Nie dają one jedynie do myślenia, mają również wzbudzić emocjonalny związek z oglądaną historią. Przypat­ rzmy się takiemu (bardzo ciekawemu) zestawieniu dwóch fotografii na sąsiednich stronach (il. 10). Uczące się czytać małe dziecko z zadartą do góry głową, linijką „wodzi" po napisanych na czarnej tablicy sylabach: „... ro - ri - ru - ra - rame/une rue - un mari - le revés...". Obok pogmatwane ślady ptasich łap na śniegu. Zestawienie zdawałoby się absurdalne. A jednak. Ślady ptasich łap są dla nas właściwie nieczytelne. Błądzą, krzyżują się. Nie wiadomo nawet, ile tych ptaków jest ani co to za ptaki (ktoś może oczywiście wszystko to wiedzieć i „odczytać", ale raczej nie będzie to ktoś przeciętny). Czy nasze doświadczenie wobec konieczno­ ści odczytania „śladów ptasich łap" nie przypomina doświad­ czenia dziecka poznającego zasady pisowni, reguły ortografii, odkrywającego dziwną tajemnicę liter. Tym samym ze­ stawienia fotografii mogą mieć na celu e w o k o w a n i e d o ś w i a d c z e n i a , służy emocjonalnemu zbliżeniu, po­ przez zestawienie „naszego trudnego" doświadczenia „czyta­ nia" ptasich „śladów-znaków" z doświadczeniem małego dziecka uczenia się prawideł ortografii (dlaczego np. koń­ cowe „e" w „une rue" są nieme?). Niektóre przykłady, a szczególnie ten ostatni, zdają się jasno wskazywać na to, że Berger i Mohr starają się kreować wizualne metafory i odwoływać do myślenia symbolicznego. Pomyślmy o zestawieniu takich zdjęć: obraz (malarstwo naiwne) kobiety karmiącej piersią dziecko i fotografii zbliże­ nia kawałka splecionego sznurka leżącego na ziemi przy­ gniecionego kamieniem. Czy obrazy te nie konotują więzi, związku (z matką, ziemią)? Albo czy umieszczone w fotonar­ racji nieco wcześniej zestawienie tego samego obrazka karmiącej kobiety z cieknącą z zakrzywionej rurki źródlaną 79 �wodą nie przywołują praobrazu wody życia? Niektóre z obra­ zów mogą potencjalnie uruchamiać całe opisywane przez Eliadego łańcuchy związków symbolicznych. Warto tu chyba pokrótce przytoczyć to, co na temat metafory pisze jej współczesny badacz, Paul Ricouer. Uważa on, że w metaforze tworzy się napięcie nie tyle między dwoma terminami, co między dwiema interpretacjami. Sama metafora istnieje tylko dzięki interpretacji. Pojawia się jako reakcja na niespójność wyrażenia metaforycznego interpretowanego do­ słownie. Metafora jest nie tyle przedstawieniem idei za pomocą obrazu, lecz raczej „redukcją szoku" wywołanego przez idee niezgodne (w naszym przypadku zestawienie „obrazów niezgodnych"), ujawnia ona pokrewieństwo tam, gdzie widzenie potoczne nie dostrzega żadnego związku. Jest ona więc pewnego rodzaju błędem kategorialnym.^ Ricoeur pisze też: „wszelkie użycie analogii, pozornie neutralne wobec tradycji metafizycznej, bezwiednie spoczywałoby na metafi­ zycznym pojęciu analogii, które określa ruch odsyłania od widzialnego do niewidzialnego; pierwotna 'ikoniczność' zo­ stałaby tu opanowana (солклые): to, co zasadniczo tworzy 'obraz', byłoby całkowicie widzialne; jego podobieństwo z tym, co niewidzialne, nadawałoby mu charakter obrazu; w efekcie cała pierwsza transpozycja byłaby p r z e n i e ­ s i e n i e m sensu z e m p i r i i do ' m i e j s c a i n t e l i gibilnego'."" 20 Jeśli fotoesej Bergera i Mohra jest w znacznym stopniu próbą opowiedzenia doświadczeń, a właściwie nie tyle nawet prostego opowiedzenia doświadczeń, co raczej „opowiedze­ nia" doświadczeń również poprzez próbę w y w o ł a n i a d o ś w i a d c z e ń u patrzącego, to tym samym usiłowanie to nie byłoby już prostą próbą naśladownictwa w ujęciu Platońskiego mimgfü. Byłoby nową formą л н л к Щ taką, do jakiej zdaniem Derridy powinien zmierzać tekst: „Najważ­ niejszą innowacją w Derridowskiej praktyce montażu jest 'nowamimesis', w której tekst naśladuje i odgrywa [mimes] obiekt swoich studiów."^ Jak sądzę, dzięki temu przedsię­ wzięcie Bergera i Mohra mieści się w projekcie nowej etnografii Stephena A. Tylera, przedstawionej w pracy o wiele mówiącym tytule foaf-AWe/rz Ef/Mograp/iy. From Docwтлелг o/fAg Ocw/f (о (ле Оосшлелг: „Ewokacja nie jest ani przedstawieniem, ani reprezentacją. Nie przedstawia ona ani nie reprezentuje żadnego obiektu, tym niemniej czyni dostępnym dzięki nieobecności to, co można pojąć, choć nie można dostrzec. Pozostaje to zatem poza prawdą, odporne na ocenę wykonania. Przezwycięża podział na odczute i pojęte, formę i zawartość, ja i innych, język i świat."" Wszystkie fotografie zamieszczone w tekście (poza zdjęciem Katii - J. Berger) wykonane są przez Jeana Mohra i pochodzą z omawianej książki ЛлоГАег Ways of 7e///ng. �11 PRZYPISY i G. Bateson i M. Mead, ¿Wmgjg САдгдс^г. Л ?W¿#rapAfc Ллд/yjff, New York. New York Academy of Science 1942. Powstało wówczas 25000 zdjęć i 22000 stóp taśmy filmowej (16 mm). W książce znalazło się 759 zdjęć zgromadzonych na stu tematycznych planszach. z Por. artykuł Terence'a Wrighta, ЛлГго/Wog joto orfyjfa. ЯЪщуго/Уг АЫмо№.гЛзг#? z TYubrw/ićMw/, przeł. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2 3 Por. np. wystawę fotograficzną W z í f fokjfü. Тгоргт fÁj/Wyc/f 7ó*zf/a Otffktffgo zorganizowaną przez grupę studentów skupionych wokół grupy laboratoryjnej prowadzonej przez Annę Engelking ( K E i A K UW) w Muzeum Niepodległości 19 marca - 9 czerwca 1996 (scenariusz wystawy K. Dąbek i A. Engclking). * Por. np, M. Foucault, Микогоикк?У Ыг^с. №zn?¿zm}' M/fezfgfUJ, przeł. Т. Komendant, Warszawa 1993; a także K. Hastrup, AnfńrojMfogfcaf KnowWgf WYJfywrwW. DfjcwMfoM. [w:] ^ с м / Ялумлелсе Лл^Аro/w/ogfca/^MO*vWgf, ed. by К. Hastrup & P. Hervik, Routledge, London 1994, s. 224 oraz J. Tokarska-Bakir, DaffZf W y f)%¿f m^mofruM/wgo. Prq/ftf Wfprzfzmczyjff/, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1995, nr 1 ^ Dominique Francois Arago, Rg/wrf, [w:] C W j / c ол PAofog rapAy, edited by Alan Trachtenberg, Léete's Island Books New Haven, Conn. 1980, s. 18 * Opublikował książkę 7%г Ргли/ ^ Aafwrg. Рог. С6%лмс ¿jfayj on PAfffffgrüpAy, op. cit. ^ Louis Jacques Mandé Daguerre, ZXzgwgrrfofypf, |w:] С Ы л с Efjoyj ол №яо^шрЛу, op. cit. " Por. za E . Weinberger, Г/к Салмгд fgoy^g, |w:] ТТкогу. ^ f k c W ^ a y ^ o m У.Л./f. Ed. by L . Taylor, Routledge, New York and London 1994, s. 11 * Cyt. za E . Weinberger, 7%e Сдлюгд Релрк, s. 12 G. Bateson, M. Mead, ZMm&pf СЫгдскг. op. cit. " R. Barthes, from Jc/fwcf ZJMrafwrf, [w:] Rftyrk о/langwcgf, Basil Blackwell 1986, s. 4. Spacja moja. ^ Taki właśnie optymistyczny pogląd wyraził jeden z autorów w „Studies in the Anthropology of Visual Communication", twierdząc, że dziś (chodzi o późne lata siedemdziesiąte, w tych też latach artykuł był publikowany) nie mielibyśmy już problemu, jaki postawił sobie w filmie PowfC&fzanff Antonioni - komputer pozwoliłby nam bez trudu dotrzeć poprzez określone zabiegi na obrazie do kluczowej prawdy przed­ stawionej na wykonanej w parku fotografii. Olśniewająca pewność autora tak mnie oślepiła, że zapomniałem zanotować jego nazwisko. " Por. np. fames Clifford, /nüWwcffwr farfW TYwrAj, [w:] J. Clifford and G. E Marcus (wyd.), Wnfwg Cwłfwr*. 7%f Pocfkf fo#ücr б / #лло#гярлу. University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London 1986, s. 11. Por. też M. Jay, Об»и/лсш7 Eyef. 77к D ^ / g r ü f W i f Ушол m Ги/^л^гА-С^лЛгу FrfwA TougAf, Univ. of California Press 1993 "* Swój pomysł Joanna Tokarska-Bakir wywodzi (jak się zdaje) od myśli Paula Rabinowa (PowrJf..., op. cit.), ale warto tu chyba przypo­ mnieć, że przezroczystość/nieprzezroczystość tekstu od dawna frapowała Rolanda Barthes'a (por. tegoż from JcfWicf..., op. cit., oraz T. Hawkes, ^frHtfwra/fzm f мтюгу&д, przeł. J. Sieradzki, PWN, Warszawa 1988), jak również, że przezroczystości świadomości u Sartre'a(co ma pewnie silne kartezjańskie korzenie) mocno przeciwstawił się Maurice Merleau-Ponty ze swoją nieprzezroczystosciq mowy. Na przykład: K. Hastrup, Ллглт/Ы(%и:д/ &лтд on Wi.fwa/ awf Awf/ionfy, [w:] fj/m од EfWfjjMfpAy, ed. by P.I. Crawford i D. Turton, Manchester University Press, Manchester and New 27 �York 1992 i tejże, Уегдпгу <W УшШгу.- TVie frookm о/ЛыГлгл»С1(у ;л Anffiropofogy, „Folk: Journal of the Danish Ethnographic Society", Vol. 28,1986 " K. Hastrup, Anffiropofogicaf Wji'onj, op. cit, s. 10 " Tamże, s. 14 " Tamże, s. 10 ^ Cyt. za К. Hastrup, AnfAropofbgicaf Ушолл. op. cii., s. 14-15 " Рог. пр. К. Hastrup, /Vofwra yato ^rze.ftrzeń Aüroryczno, (turn. S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4. 1994 2' K. Hastrup, y«rac:fy ол<У МлЪЯ/гу, op. cit. ^ Timothy Dow Adams, /лГгоаиснол:Ц/г Wnfi^g a n j /.igmf Wnfmg, Aufo6iogra/)/:yan¿fAofogra/)/ry, „Modem Fiction Studies" Vol. 40, No 3, Fall 1994 " R. Barthes, Aviaffo obrazu, (/wagi o yofogra/ii, ttum. J. Trznadel, Wydawnictwo KR. Warszawa 1996 z* K. Hastrup, /WAro/WogiW Ушолд... ^ J. Clifford, O ewogro/iczne/ awfotreagi,- Conra j i МаНлощЩ tłum. M. Krupa, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 ^ j . Clifford, O awforyffcif emogm/icznym, tłum. J. Iracka i S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1995 " Por. np. obrazy ukazujące deprywację seksualną u robotników-imigrantów w S«veníA Мол J. Bergera i J. Mohra, London: Writers and Readers Publishing Cooperative, 1982 " J. Berger, J. Mohr,/W(Aer Wayo/7«Wmg. New York: Pantheon 1982 " W Polsce jego twórczość eseistyczno-pisarskajest raczej mało znana. Ostatnio tekst Bergera opublikowały „Regiony" 4/1995; tamże obszerniej­ sza nota o tym autorze pióra Marii Niemojewskiej oraz w jej przekładzie Cl, Wrzy frwu/ą. ™ Mówi się czasem o czytaniu obrazów, co więcej o „czytaniu" właśnie fotografii. Sławne stało się powiedzenie Rolanda Barthes'a (z „okresu semiotycznego") o fotografii jako „komunikacie bez kodu". Zdanie to, czasem podważane, wskazuje na dwie sprawy: fakt, że fotografię da się „czytać" (choć Barthes odwoływał się przede wszystkim do fotografii „pozowanej", „kreowanej" - reklama, fotografia plakatu wyborczego), ajednocześnie, że trudno w niej wyróżnić takie cechy dystynktywne, które wskazywałyby na jakiś język fotograficzny. R. Barthes, 7%e PWogrop/uc Mej.Mge, przeł. S. Heath, (w:) /magf, Миле, Teif, Flamingo, London 1984 " J. Berger, j . Mohr, op. cit., s. 22-23. Spacja moja. ^ Por. np. artykuł Huberta Czachowskiego, O /oíogra/ü i einogra/w („Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 1994). rozwijający problem zbieżności doświadczenia fotografii i etnografii, a także Ch. Pinneya, 7%e Paraf kf Яшопе.т о / /WAro/Wogy ( W PWograp/ry, (w:) E . Edwards (wyd.),AnfWpo(ogyan¿f/iofograp/iy У860-У920. Yale Univ. Press, New Haven and London 1992 " G. L . Ulmer, 77* Ob/gcf o/Fo.T(-Cn(ici.rm, [w:] Hal Foster (wyd.) 77к АлП-ЛмГлгПс. Емаут on foflmoo'frn Cufnirg, Bay Press: Seattle, Washin­ gton 1983, s. 97 " S. Sontag, O/btogm/ii, [tum. S. Magala, WAiF, Warszawa 1986. s. 8 i dalej. " J. Clifford, O auforywcif..., op. cit. ^* F . Jameson, Роапмодгглшм a«¿ Conjwmg г ^oci'gfy, [w:] 7л« Дш/-AgfMm'c, op. cit., s. 119-120 " P. Rabinów, / к р г б м л к т о ю Are Досю/ Facw.- МодгпШу onj Рол-Моогглну i« Лмглгодо/ogy, [w:] tVriimg Сы/Гылг, op. cit., s. 250 3* J. Clifford, О oulorykcM..., op. cit. Cytaty z Barthes'a pochodzą z eseju Тле Дгагл о / |л« ЛыГлог. ^ Hasło Сгом, [w:] Глг Ялгус/о/мдю о / /fgfigion. Editor in Chief Mircea Eliade, Macmillan Publishing Company, New York, Collier Macmillan Publishers, London 1987, t. IV, s. 160 Hasła Feminine SacWify i Teifikj, [w:] 7л« Ялсускрг^ш о / Affigíon, op. cit., t. V, s. 508, t. X I V , s. 410 Por. Companion fo ÜKrary Mytk, Яегое.? ana" Arcngfypw. Ed. by Pierre Brunei, Routledge, London, New York 1992, s. 326, 328 *2 „W Indiach nić użyczyła swego symbolicznego znaczenia literatu­ rze." Sufra (sansk.) znaczy m.in. „nić". Hasło Сгом, op. cit. Th. Moore, gra (wg ¿ioz«. przeł. D. Golec, Jacek Santorski & Co. Agencja Wydawnicza, Warszawa 1995, s. 67 " Hasło r&cnki, op. cit. Vide пр. greckie Mojry. w R. Barthes, fküir ГпК. Editions du Seuil 1973. s. 100-101. Spacja moja. "* Pytanie takie zdaje się sobie stawiać Michael W. Messmer, autor skądinąd bardzo ciekawej analizy książki Bergera i Mohra (ЛролГок fo f/w 7гслл#Ргололм. Woroj ало" /magg ¡'n Wort о/Уолт grrggr, [w:] D. В. Downing i S. Bazargan, /mag« ала" /¿«ofogy in MfWgr^Po.9fmoаггл Dúcourag. State University of New York Press 1992). Autor interpretuje omawiany album-książkę przede wszystkim w kontekście innych pisanych prac Bergera, klasyfikowanych często jako Fiction/Anthropołogy. " J. Bames, fopuga F ü u k r f a . przeł. A. Szymanowski, Czytelnik, Warszawa 1992. s. 105 22 ** Ręce są znaczącym i ważnym elementem tradycyjnego portretu Por. Cz. Porębski, Syfjir^tif /iifro wziąt (w:) Poprzęcka (red), /*оло*га/ю готалГусгла. Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk..., PWN, Warszawa 1977 Popatrzmy, jak Roland Barthes opisuje znany portret Andy Warhola sfotografowanego przez Duane'a Michals: to „prowokujący portret, ponieważ Warhol ukrył twarz w dłoniach. Nie mam ochoty intelektualnie komentować tej zabawy w chowanego (to należy do afudiiim); dla mnie, Warhol nic nie ukrywa, ale całkiem otwarcie ofiarowuje nam do czytania swoje ręce, apiwcfiwn to nie gest, lecz nieco odpychająca wymowa szpachelkowatych paznokci, miękkich i jednocześnie twardo zakończonych." Cümerü Łwcw/д, § 19 (tłum. pol. Aviaffo obrazw, op. cit.). Notabene Jurij Łotman uznaje, że p o w t a r z a j ą c e s i ę elementy narracji wizualnej zyskują z n a c z e n i e t w a r z y . Por. Semiofyta /Яти. tłum J. Faryno i T. Miczka, Wiedza Powszechna, Warszawa 1983, s. 104 * Por. etymologiczne związki tych wyrazów u A. Brucknera, Sfownit efymofogicznyytzyta poütífgo. Wiedza Powszechna, Warszawa 1957, s. 107 ™ Zdanie to lepiej brzmi po angielsku: „Where film lets us believe in more things, photography lets us believe more in one thing." Ch. Metz, f W o g n # y ало" F e ü * .October" No 34, Fall 1985, s. 88 ^' Por. David Lowenthal, f r z o z W i f fo o&y tro/, przel. I. Grudzińska-Gross i M. Tański „Res Publica" 1991. nr 3., a także К. Hastrup, PrzfdJWwKMif przzjz/ofci. C/wagi ла kmaf m/m i лиГогн, przeł. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2 " Zdanie to jest tylko potencjalnie prawdziwe. Bardzo często bowiem mamy tendencję, by fotografie traktować jako dokumenty, ślady faktów, wydarzenia-układać je w albumach i nanizywać niczym paciorki na nitki historii. Rzecz jasna podział ten zarysowany jest zbyt ostro. Od dawna literatura (i film) odchodzi (odeszła) od unilinearności. Wystarczy przywołać wprowadzony przez Michaiła Bachtina termin polifoniczność, nie mówiąc już o bardzo wyrafinowanych zabiegach narracyjnych w literaturze (i filmie) współczesnej, by wspomnieć tylko Vladimira Nabokova. " J. Berger, J. Mohr, ДлоГлгг..., op. cit., s. 120-121 ^ K. Hastrup, ÁMfW/w/ogiW Илол, op. cit., s. 18-19 ^ Th. Hard Af Segerstad, Ол Picfonaf ana" Уггба/ Commiwícafio». Л Co/bguy, [w:] №ыа/ ParapAraifj. S f u j í » m Maíf M«¿ia /magery. Acta Universitatis Upsaliensis Nova Series 21, Uppsala 1984, s. 197 Tamże, s. 197-8 " J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 91 ^* Cyt. za Sreten Marić, Zopú w związtw z ^o/gc ш w Maffarmźgo. [w:] tegoż, Уггагсу apo*afí/?iy. przeł. J. Chmielewski, PIW, Warszawa 1987, s. 227 » Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 461 "° Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 463 " Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 475 (spacja moja). Dlatego właśnie tak ważne są elementy kształtujące „tożsamości" bohaterki fotonarracji. ^ R. Barthes, Aviaffo obrazw, op. cit., § 47 " J. Berger, J. Mohr, AnofW..., op. cit., s. 280 " Może się wydawać, że jest to „płaskie" porównanie oparte na potocznym rozumieniu fotografii jako pamięci zewnętrznej, jako zapisu masowego, spospołitowanego doświadczenia (vide fotografie turystycz­ ne, przysłowiowi japońscy turyści), ale to przeświadczenie znajduje również poważnych adwokatów np. w osobach Rolanda Barthes'a i Tadeusza Kantora (por. odwołania do fotografii w sztukach tego ostatniego, a także jego „metodę klisz '). Barthes twierdzi co prawda, że fotografia nie jest pamięcią, tym niemniej opisuje traumatyczne doświad­ czenie, jakie można mieć w obliczu fotografii (fotografii nie da się „przetworzyć", jest traumatycznym doświadczeniem „dotykania" czasu minionego). To traumatyczne doświadczenie warto zestawić z opisem traumy pamięci o jakiej mówi odnośnie do doświadczenia Holocaustu F. Ankersmit, / { ż y t а (WwiWczeme лиюгусглг („Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2). Można by zatem powiedzieć, że fotografia zbliża się do pamięci, na dwóch skrajnie od siebie oddalonych obszarach: w potocznym („turystycznym") i „traumatycznym" doświadczeniu prze­ szłości. Warto też pamiętać o nazwie nadanej fotografii przez Olivera H. Holmesa jeszcze w X I X w. - „lustro z pamięcią". " /foWd BarfW 6y / W i W Дамл«, trans, by R. Howard, Hill and Wang, New York 1977 j . Berger, J. Mohr, op. cit., s. 128 " j . Ortega y Gasset, Dwie мчгШг mgfa/bry, [w:] tegoż, Dg/iiwnanizac/a fzfuti 11ллг przeł. S. Niklewicz, Czytelnik, Warszawa 1980, s. 227 ™ R. Barthes, 77и? Дисоыгм о / Mifory. [w:] tegoż, Aiwfk о / Longuagf, op. cit., s. 138 " Autorzy piszą: „Fotografie w tej sekwencji nie zamierzają być dokumentalne. To znaczy, nie dotiwnmfii/a. one życia kobiety - nawet jej życia subiektywnego." J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 134 �^' M. Proust, &ff/üf-BfWVf, cyt. za U. Eco, Sza&fprz6c&%</zfÁ: po f & Y f g p r z e ł . J . Jamiewicz, Znak, Kraków 1995, s. 44 ^ Por. D. Lowenthal, frzfJzWff fo обсу ¿r¿f/, op. cit. oraz drukowany w tym numerze tekst K. Hastrup, РгглйыЫдлю przf^zfo^c:... ^ Cyt. za: T. D. Adams, WrWwcfion; ЖпЯл^..., op. cit. ^ Na tę tendencję do odtworzenia całości tak w twórczości chłopów, jak i najlepszej twórczości nurtu chłopskiego w literaturze (które „odrzucają opisów ość, mimetyzm, gdyż zmuszone są stworzyć w i e ś z e s ł ó w") predylekcji do takich form jak „życiorys, pamiętnik, dziennik" wskazuje Roch Sulima: „aby powiedzieć cokolwiek, trzeba powiedzieć wszystko od początku. Prawdą jest wiec, że kto nauczył się zaledwie pisać, porywa się na opisanie świata całego. Staje się historiozofem " R. Sulima, S/owo:gf(M. Szb'cf o Mfurzg, Zakład Wydawniczy PA ZMW „Galicja" Kraków 1992, s. 33, 58 i 32. Na tę tendencję do odtwarzania całości (w fotografii) wskazuje wyraźnie przytoczona wcześniej historia pasterza Marcela. Ale warto tu też przywołać przykład niezwykłej autobiografii fotografa Józefa Szymańczyka, której wysłuchała i spisała Anna Engelking - „A może fotograf to więcej niż obserwator? Bohater tej historii nie ogranicza się od patrzenia. Także rejestruje i odtwarza. Jego fotograficzna pamięć i obra­ zowe opowiadania sprawiają, że nie trzeba widzieć zdjęć, żeby w i d z i e ć przyjazd starosty do Kosowa w 1918 roku, samochodzik z budą brezentową na 10 osób', który kursował do stacji Niechaczewo Napoleon Pobidyński, czy wnętrze kurnej chaty we wsi nad jeziorem Czarnym." (ze wstępu) - a która bez specjalnej redakcji ułożyła się [wedle jej słów] w rozwijającą się i toczącą historię życia [informacja ustna]. Józef Szymańczyk, Jfafć/n /bfogm/irm, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 A nieco wcześniej: „Przechowywane w pamięci miejsca mają skłonność do zlewania się w jedno, o ile coś ich wyraźnie nie odróżnia: sekwencja kolejnych scen może się zbić w jedną, i to obdarzoną specyficznymi cechami wszystkich pozostałych. Pamięć zmienia również porządek wydarzeń - przetasowuje kolejność odwiedzanych miejscowo­ ści, przedstawia nam epizody w takim układzie, w jakim powinny się one były zdarzyć." D. Lowenthal, PrzfJzWc fo обсу ¿ra), op. cit. Por. też drukowany w tym numerze tekst K. Hastrup, frzfdf&zwzawf przarzWcv. ^ Рог. T. Rutkowska, Poff/WK&rmzm t'./ifm, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 ^ Na końcu filmu bohater widzi „w rzeczywistości obraz", który na początku filmu pojawił się jako zdjęcie. ^ J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 133 (spacja moja). ^ Można by tu dostrzec pewną analogię do metody amplifikacji, jakiej stosowanie do interpretacji symbolu w filmie sugeruje DonFredericksen. Por. D. Czaja, 3ymW f/Z/m. Uwagf л%гк%М<#н%лг, oraz D. Fredericksen, ДдгУоМ, oba teksty w „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 ^ Podobne twierdzenia odnaleźć można w bardzo ciekawym tekście Mieczysława Porębska Czy mffü/órg лмглд zo&zczyc? „Teksty" 1980, nr ć Por. np. J. Borowski, fiłozo/fczne frafcf jy/nWw czbwfaW-pfwbz. muf t' JzWa, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1995, nr 3-4 *' Por. związki fotografii i śmierci u BaMhes'a(&WafWWzw, op. cit.), Metza (op. cit.) i Kantora (L. Caplan, T. Kantor, K. Rabińska, m?z, „Dialog" 1980, nr 12 oraz K. Pleśniarowicz, Г с д У У т и г п TWfiwza Kwifora, V E R B A , Chotomów 1990). " Por. P. Ricoeur, frorgf лк/о^гусглу Joto pfvzmank, vvyoorüz'gnic f przeł. G. Cendrowska, przejrzała T. Dobrzyńska, „Pamięt­ nik Literacki" 1984, z. 2; także dotyczące metafory rozdziały w Jgzy6, my# Wffprg&zc/a, przeł. P. Graff i K. Rosner, PIW, Warszawa 1989 " P. Ricoeur, Mffo^/orycZRf i mffw^fzyczwf, przeł. T. Komendant, „Teksty" 1980, nr 6, s. 191 ** G. Ulmer, op. cit., s. 91 " S. Tyier, Ро#-М<%кгл Етло^гдрлу. flro/л DocwmfMf o/fAf Го fAf Ocwff Docwm^f, [w:j Clifford i Marcus, op. cit., s. 123 Grabarka. Fot. Sławomir Sikora 23 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83abb1362503350eb110f2884db7873d.pdf e5a738ceae0557af8d2edf8def283822 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5325 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4946 Title A name given to the resource Pamięć : przestrzeń w której zdarzenia się powtarzają / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.85-91 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOMIR SIKORA eśli pom inąć cudowną anegdotę na tem at zważenia dymu2 opowiedzianą przez pisarza Paula Benjam ina (obowiązuje wymowa angielska), a mówiącą o tym, jak Sir W alter Raleigh uporał się z owym niezwykłym zadaniem, Dym zaczyna się od sceny, gdy pisarz w za­ myśleniu wkracza na jezdnię wprost pod koła pędzącej ciężarówki. Zycie ratuje mu czarnoskóry chłopiec, który jak się wkrótce okazuje, lubi zmieniać imiona i opowiadać różne historie. Można by rzec, że historia Benjam ina zostaje podjęta tam (choć tym razem dzie­ sięć lat później i w Nowym Jorku), gdzie kończy się hi­ storia życia Rolanda Barthes’a, który zmarł w wyniku obrażeń odniesionych na skutek potrącenia przez fur­ gonetkę. Wypadek ów miał miejsce, gdy w zamyśleniu przechodził przez rue des Écoles po w ykładach w Collège de France (25 lutego 1980).3 A zdarzyło się to kilka dni po wydaniu ostatniej książki Barthes’a L a C ham bre claire. N ote sur la photographie (1980), którą zadedykował on W yobrażeniu Jean -Pau l S a rtre’a. Książka ta, będąc zbiorem wnikliwych refleksji na te­ m at fotografii, poszukiwaniem jej istoty, poświęcona jest również niedawno zmarłej m atce, próbie odnale­ zienia prawdy o ukochanej osobie w Fotografii, reflek­ sji na tem at śmierci, śmierci w ł a ś n i e w epoce foto­ grafii.4 A książka, która brzmi jak testam ent, testa­ J Pamięć: przestrzeń, w której zdarzenia się powtarzają O fotografii1 szczegóły, najbłahszy cień, aż wszystkie te obrazy stały się częścią mnie samego. Nie chciałem niczego utra­ cić.9 [...] Odkrycie tych fotografii było dla mnie czymś waż­ nym, bo zdawało się potwierdzać fizyczną obecność o j­ ca w tym świecie, stwarzały wrażenie, że wciąż jeszcze tu jest. Fakt, że wielu zdjęć nie widziałem nigdy przed­ tem, zwłaszcza tych z młodości, wzbudził we mnie dziwne uczucie, że spotykam go po raz pierwszy, że pewna jego cząstka dopiero teraz zaczyna istnieć. Stra­ ciłem ojca, ale jednocześnie także go odnalazłem. Gdy tylko trzymałem te zdjęcia przed oczami, gdy tylko przypatrywałem się im z największą uwagą, było tak, mentem się staje.5 W nikliw i krytycy doszukiwali się znaczenia nawet w tym, że składa się ona z 48 rozdziałów-paragrafów, a liczba ta miałaby być anagramem lat, które przeżyła matka Barthes’a.6 Oczywiście, twierdzenia o zbieżności wspomnia­ nych „historii” nie opieram jedynie na fakcie podo­ bieństwa owych „wypadków drogowych”, choć - jak sądzę - jest to szczegół znaczący. Nie będę także po­ szukiwał genetycznego związku obu historii (choć mniemam, że Auster, który wydaje się całkiem nieźle oczytany w literaturze filozoficzno-krytycznej,7 spę­ dzając kilka lat we Francji i podejm ując w istotny spo­ sób problematykę fotograficzną, musiał znać prace Barthes’a na tem at fotografii), postaram się raczej wskazać na pewne ideowe podobieństwo obu historii. Owa „wspólnota ideowa” sięga zresztą poza Dym. W 1979 roku Auster pisze silnie autobiograficzny esej-opowiadanie Portret człow ieka niewidzialnego8 (wyda­ ne w roku 1982), który jest podaną w pierwszej osobie opowieścią o właśnie zmarłym (występującym pod rze­ czywistym nazwiskiem) ojcu. Pojawiają się w nim zna­ czące wątki fotograficzne. Porządkując dom po śmier­ ci ojca, narrator odkrywa kilkaset fotografii „ukrytych w wyblakłych brązowych kopertach, przyklejonych do czarnych kart przewilgłych albumów, rozrzuconych bezładnie w szufladach. [...] wpatrywałem się w te zdjęcia z fascynacją graniczącą z manią. Miały w sobie jakąś nieodpartą moc, zdawały się drogocenne niczym relikwie. Odnosiłem wrażenie, że mogły przekazać mi coś, czego wcześniej nie wiedziałem, że ujawnią skry­ waną dotąd prawdę; wpatrywałem się w każdą foto­ grafię wytężając uwagę, w chłaniając najdrobniejsze jak gdyby n a d a l ż y ł , n a w e t p o ś m i e r c i . A nawet jeśli nie żył, to w każdym razie nie był mar­ twy. Czy raczej trwał w pewnym z a w i e s z e n i u , z a ­ m k n i ę t y w j a k i m ś k o s m o s i e , k t ó r y nie m i a ł n i c w s p ó l n e g o ze ś m i e r c i ą , do którego śmierć w ogóle nie miała wstępu”.10 W utworze tym można znaleźć jeszcze kilka innych wątków fotograficznych11, choć jednocześnie odległe są one od opisanego przez Barthes’a doświadczenia, które można porównywać z doświadczeniem pamięci mimowolnej u Prousta. Kontynuując, Auster stwier­ dza, że większość owych fotografii nie powiedziała mu niczego nowego, choć „pomogła wypełnić luki, po­ twierdzić odczucia, d o s t a r c z y ć d o w o d ó w tam, gdzie ich przedtem nie było”.12 Przy całej specyfice i szczególności tego doświadczenia pozostaje ono bar­ dziej po stronie fotografii jako dowodu, świadectwa, ukazania nieznanej prawdy o ojcu (czyli poznania), przede wszystkim z czasów, kiedy narrator go jeszcze nie znał... Inaczej rzecz się przedstawia w filmie Dym. W gruncie rzeczy pojawia się w nim niewiele odnie­ sień do fotografii, mogą się one przy tym wydawać marginalne i przypadkowe, jednak, jak sądzę, tworzą one niezbywalny rdzeń filmu. I to wcale nie dlatego, że dostrzeżony przez Benjam ina aparat leżący na kontu­ arze w sklepiku W rena (prawie na początku filmu) sta­ je się ośrodkiem, wokół którego osnuta jest opowieść wieńcząca film: Auggie Wren Christmas Story. 85 �Sławomir Sikora ♦ PA M IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ Nim jednak podejmę obecny w Dymie „wątek foto­ graficzny”, chciałbym powrócić do mojej interpretacji opisanego przez Barthes’a, w C am era lucida, „proustowskiego” doświadczenia fotografii.13 Przedstawio­ dobieństwo opisanego doświadczenia odnalezienia matki w zdjęciach i opisanego przez Prousta doświad­ czenia pamięci mimowolnej. Zauważyć też trzeba, że przeżyte przez Barthes’a „doświadczenie proustowskie”, jest opisane raczej enigmatycznie. Nie da się go w pełni wypowiedzieć, ani też powtórzyć, bezpośred­ niość doświadczenia traumatycznego nie pozwala na łatwe werbalizacje; staje się ono czasem, jak widać, nie tyle nawet żywym, ile raczej martwym obrazem. O bra­ ny wówczas opis domaga się pewnego dookreślenia. Można bowiem sądzić, że Barthes, starając się dosto­ sować opis do przeżytych doświadczeń, które pozosta­ ją wszak ambiwalentne i niespójne, ucieka się do „fragmentów”, narracji niespójnej, dalekiej od logicz­ nego wywodu, albowiem tylko w ten sposób może przekazać ową ambiwalentną prawdę doświadczenia (Barthes czyni siebie odniesieniem dla każdej fotogra­ zem, wobec którego nie ma ruchu.19 Można rzeczywiście sądzić, że przy całej ambiwalen cji przeżytego doświadczenia, fotografia - „współ­ czesna zanikaniu obrzędów” [§ 38] - wchodząc na ich m iejsce nie zastępuje ich, w tym znaczeniu, że nie po­ zwala na przemienienie „cierpienia w żałobę”.20 Żało­ ba, podobnie jak rytuał (w psychoanalizie mówi się 0 „pracy żałoby”), jest funkcją czasu. Fotografia czę­ sto, a u Barthes’a niem al zawsze, opiera się czasowi. M ożna tu widzieć analogię i podobieństwo do teatru Kantora, gdzie „klisze pam ięci” również ożywają tylko na chwilę i „nie-do-końca”.21 Teatr Kantora nazywa­ ny jest „teatrem śm ierci”, Barthes pisze zaś, że foto­ grafia jest teatrem wynaturzonym, martwym teatrem śm ierci.22 fii).14 Zauważając najpierw, że do odnalezienia prawdy 0 matce (prawdziwego obrazu matki) konieczne były odczucia synestetyczne (§ 28), powiada dalej: „O to­ czony tymi fotografiami, nie mogłem znaleźć ukojenia w wierszu Rilkego: ‘Słodkie jak wspomnienia, mimozy nasycają sypialnię’. Fotografia niezdolna jest ‘nasycić’ sypialni; n i e m a z a p a c h u , n i e m a m u z y k i - jest tylko wytrzeszczona rzecz. Fotografia jest brutal­ na: nie dlatego, że pokazuje rzeczy brutalne, ale dlate­ go, że za każdym razem przemocą napełnia wzrok i n i­ czego w niej nie można odrzucić ani przekształcić”.15 A nieco wcześniej, w tym samym rozdziale-paragrafie, pojawiają się jeszcze mocniejsze słowa ukazują­ ce ową szczególną „niemoc” fotografii (bądź niem oc w obliczu fotografii): „Oto znów Fotografia z Ogrodu Zimowego. Jestem sam na wprost niej, sam z nią. Ko­ ło zamyka się, nie ma wyjścia. Cierpię b ez r u c h u . Okrutny, jałowy brak: nie mogę przekształcić mego bó­ lu, nie mogę zmienić kierunku mego spojrzenia; kultu­ ra nie przychodzi mi z pomocą, by w y p o w i e d z i e ć to cierpienie, które przeżywam w całości jako b e z p o ­ ś r e d n i o wynikające ze skończoności obrazu (i dlate­ go, wbrew jego kodom, n ie m o g ę o d c z y t a ć z d j ę ­ c i a ) : Fotografia, moja Fotografia jest pozbawiona kul­ tury; kiedy sprawia ból, n ie m a w n i e j n i c , c o p o ­ z wo l i ł o b y p r z e k s z t a ł c i ć c i e r p i e n i e w ż a ł o b ę . 1 jeśli dialektyką nazywam tę myśl, która opanowuje to, co ulega zniszczeniu i przemienia negację śmierci W łaśnie w kontekście ambiwalencji, jak i swoiste­ go „niepowodzenia” opisywanego przez Barthes’a do­ świadczenia, warto przyjrzeć się uważnie filmowi D ym . Historia - jak już wspomniałem - rozpoczyna się tam, gdzie kończy się życie Barthes’a. Śmiertelny wypadek przemienia się w wyratowanie spod kół. Można by więc rzec, że Auster symbolicznie podejmuje wątek 1 opowiada historię raz jeszcze... Kiedy pewnego dnia (a ma to miejsce również na początku całej historii) pisarzowi zabraknie papiero­ sów, w ostatniej chwili przybiega do trafiki Auggie’ego W rena. Pora zamknięcia minęła, lecz nikt się nigdzie nie śpieszy: przyjaciele siadają przy piwie i papiero­ sach, zaś na stole pojawiają się albumy fotograficzne. Auggie W ren - jak się okazuje - ma osobliwe hobby: codziennie rano fotografuje ze swojego rogu, skrzyżo­ w siłę pracy, to Fotografia jest niedialektyczna: jest te­ atrem wynaturzonym, w którym śmierć nie może ‘być kontemplowana’, odzwierciedlona i uwewnętrzniona, lub jeszcze inaczej: martwym teatrem śmierci, wyklu­ czeniem Tragizmu; wyklucza ona wszelkie oczyszcze­ nie, uniemożliwia katharsis. [...] W Fotografii znieru­ chomienie Czasu przyjmuje zawsze formę przesadną, monstrualną: Cz a s u l e g a z a s t o j o w i (stąd związek z Żywym Obrazem, którego mitycznym prototypem jest Śpiąca Królew na)”.16 Uwagi te zdają się podważać to, co zostało wówczas powiedziane. Skrajnie metonimiczne odczucie realności zdjęcia (szczególnie w ta­ kim, jak ten opisany przez Barthes’a, przypadku)17 czę­ sto (najczęściej) nie pozwala na jego „uruchomienie”. O tyle też zasadne jest twierdzenie Barthes’a, że foto­ grafia „jest bez przyszłości".18 Wskazywałem zresztą wówczas nie tyle na tożsamość, ile na strukturalne po­ wania 3 Ulicy i 7 Alei, ten sam „fragment rzeczywisto­ ści”, codziennie o tej samej porze sporządza zapis tego samego obramionego prostokąta, „swojej małej prze­ strzeni”, wypełniając „projekt”, dzieło własnego życia. Ów szczególny rytuał zaowocował już ponad czterema tysiącami zdjęć. Kartki albumu, każda wypełniona czterema fotografiami, coraz szybciej przesuwają się przed oczyma Paula, który wyznaje, że chyba nie bar­ dzo ów projekt rozumie. Wszak przed oczyma ma cały czas „to samo zdjęcie”. Dopiero uwaga Auggie’ego - że przegląda fotografie zbyt szybko, że ledwie patrzy na zdjęcia, które są „takie same, a jednak każde jest in ­ n e”, jedne poranki są jasne, a inne ciemne, światło by­ wa letnie i zimowe, „czasem pojawiają się te same oso­ by, czasem inne, niekiedy te inne zaczynają być t[ymi] sam[ymi], a tam te znikają” - sprawia, że spojrzenie Benjam ina zatrzymuje się na każdym obrazie. Pole wi­ 86 �Sławomir Sikora ♦ PAM IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ dzenia (i ekran) wypełniają po kolei pojedyncze prze­ nikające się kadry, tym razem na dłużej. Wraz z pisa­ rzem zaczynamy dostrzegać, że jednak fotografie się różnią, że każda z nich ukazuje inne postaci, inne światło, że owa „tożsamość” jest w rzeczy samej bardzo bogata i różnorodna. Jednak naprawdę „świat zatrzy­ muje się”, gwałtownie cofa do „owego czasu” dopiero wówczas, gdy pisarz natrafia na p r z y p a d k o w o uchwyconą na zdjęciu sylwetkę żony, która w jakiś czas potem ginie wraz z noszonym w łonie dzieckiem od p r z y p a d k o w e j kuli w trakcie bandyckiego na­ padu nieopodal sklepiku. Mimika twarzy pisarza odda­ je szok rozpoznania: „Jezu, patrz, to H elen... [...] To H elen, spójrz na nią, spójrz na moje słodkie kocha­ nie...”23 Dalsze słowa więzną pisarzowi w gardle, kryje twarz w dłoni, nie będąc w stanie powstrzymać emocji... M ottem do Księgi Pamięci, drugiego autobiograficz­ nego eseju Austera pomieszczonego w tomie W ynaleźć sam otność, są słowa z Przygód Pinokia Collodiego: „—K i e d y u m a r ł y p ł a c z e , to znak, że wkrót­ ce o z d r o w i e j e —stwierdził z powagą Kruk. Jedną z cech naszego świata jest, być może, to odwró­ cenie: że żyjemy według uogólnionego repertuaru wyobrażeń”.27 Łzy (co w ciekawy sposób zauważają i Kruk, i So ­ wa) są oznaką em ocji, em ocje zaś są znakiem życia. Cienie w Hadesie po spożyciu wody z rzeki Zapomnie­ nia błąkają się bez celu, podobnie rzecz się ma ze zmar­ łymi w Szeolu.28 Można by powiedzieć, że w zaświa­ tach nie ma em ocji, w swoisty sposób wiążą się to rów­ nież z niepam ięcią:29 Barthes powiada, że spotkał się kiedyś z przyjaciółmi, którzy wspominali historie z dzieciństwa, lecz on nie miał wspomnień, bowiem poprzedniego dnia oglądał zdjęcia z dzieciństwa.30 W tym wyznaniu fotografie, podobnie jak w stwierdze­ niu Franza Kafki, służą nie tyle pamięci, ile raczej swo­ istemu zapomnieniu.31 O ile Barthes podkreśla, że je ­ go życie po śmierci m atki staje się, można by rzec, od­ wołując się do jego własnych porównań - pozbawione jakości i em ocji, „płaskie” niczym fotografia (por. przyp. 4 ), o tyle Auster konstatuje nieistnienie ojca, jego przezroczystość, ale tym samym wskazuje na jego — Jakże mi przykro zaprzeczyć mojemu sławnemu brak, a jego uczucia wobec owego braku pozostają przyjacielowi i znakomitemu koledze —wtrąciła się na równie „płaskie”. W szczególny sposób oba te stany to Sowa —lecz moim zdaniem p ł a c z n i e b o s z c z y k a wyzbycia się em ocji (u Barthes’a i Austera) zbliżają ich oznacza, że wcale n i e m a c h ę c i u m r z e ć ”.24 do siebie. Szczególna pustka zrównuje obu pisarzy Barthes powiada, że nie płacze po m atce. „Mówi w odczuciu b r a k u . Powróćmy jednak do D ym u. Opisana powyżej sce­ się, że żałoba w swej postępującej pracy, powoli zacie­ na (szoku odkrycia fotografii żony) wydaje się punk­ ra ból; nie mogłem, nie mogę w to uwierzyć; ponie­ tem zwrotnym w historii Benjam ina: życie, które „za­ waż dla mnie Czas eliminuje uczucie utraty (nie pła­ trzymało się” na skutek związanego ze śmiercią żony czę), to wszystko. Jeśli jednak chodzi o całą resztę, wszystko t r wa bez zmiany. Ponieważ to, co utraci­ i dziecka traumatycznego przeżycia - zdolny pisarz, łem, to nie Postać (M atka), lecz istota [être], a nawet który całe dnie spędza przy maszynie do pisania, od nie istota, lecz ja k o ść (dusza), nie niezbędna, lecz kilku lat nic nie napisał (jak to ujął Auggie Wren: niemożliwa do zastąpienia. M ogłem żyć bez M atki „skończyło mu się szczęście”); teraz, kiedy „rana”32 zo­ (wszyscy to czynimy, wcześniej czy później), ale to ży­ staje ponownie dotknięta, „naocznie” doświadczona w przeżyciu fotografii, sprowadza ból związany ze stra­ cie, które mi pozostało, będzie na pewno do końca n ie-d o-p ojęcia [inqualifiable] (bez w artości)”.25 Ze tą, zaś owo „zablokowane życie” wydaje się uwalniać. zdziwieniem konstatuje to również A uster: „Zawsze To właśnie doświadczenie „zamrożonego czasu”, po­ wyobrażałem sobie, że śmierć mnie ogłuszy, sparaliżu­ wtórny szok „dotknięcia” przeszłości (śmierci) staje się punktem zwrotnym, uwalnia czas, który zaczyna po­ je rozpaczą. Lecz teraz, gdy już to się stało, nie uroni­ łem ani jednej łzy, n i e c z u ł e m , że z a w a l i ł s i ę nownie płynąć (Barthes mówi o swoim stanie: „wszyst­ ś w i a t . W jakiś przedziwny sposób byłem całkowicie ko t r w a bez zmiany”). Co ciekawe, i w tym przypad­ ku mamy do czynienia z dotknięciem przeszłości zna­ przygotowany na przyjście tej śmierci, pomimo jej nagłości. N iepokoiło mnie coś innego, coś nie powią­ nej, ale jednocześnie jakby nieznanej (czyli można by rzec - przypominając motyw „pamięci proustowskiej” zanego ze śmiercią czy m oją reakcją: świadomość, że o j c i e c n i e p o z o s t a w i ł ż a d n y c h ś l a d ó w ”. A nieco dalej opisując ów dziwny fenom en n ieobec­ ności i „przezroczystości” o jca powiada: „Jadł, ch o ­ dził do pracy, m iał znajomych, lecz tak naprawdę był nieobecny. W tym najgłębszym niewzruszonym sen­ sie był człowiekiem niewidzialnym”.26 Taki dziwny fe­ nom en „pozbawienia życia”, swoistej niem aterialności, t r w a n i a poza życiem i śmiercią zdaje się obser­ wować również Barthes, przywołując i kom entując usłyszane niegdyś słowa: „Ktoś powiedział mi nie bez racji o k lientach w kawiarni: ‘Proszę spojrzeć, jak są przygaszeni, dzisiaj obrazy są bardziej żywe niż ludzie’. - niejako zupełnie zapomnianej), fotografia, którą zo­ baczył pisarz nie była mu przecież wcześniej znana (nieco podobnie - choć jednocześnie odmiennie rzecz się przedstawia z ową ostatnią-pierwszą fotogra­ fią matki Barthes’a). A mamy tu już do czynienia z zu­ pełnie innym doświadczeniem fotografii niż to, które Auster opisał w autobiograficznym opowiadaniu Por­ tret człow ieka niewidzialnego (por. wyżej). Niemniej można sądzić, że Auster sceptycznie od­ nosi się do tego, czy fotografia może pomóc w poradze­ niu sobie ze stratą bliskiej osoby; podobnie jest zresztą z samym aktem pisania. W połowie eseju Portret czło­ 87 �Sławomir Sikora ♦ PA M IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ w ieka niewidzialnego wyznaje: „Zadana została rana i teraz już wiem, że jest bardzo głęboka. Lecz akt pisa­ nia, zamiast podziałać, jak oczekiwałem, kojąco, moją ranę tylko zaognił”.33 Pisząc o doświadczeniu patrzenia na fotografie zmarłego ojca, Auster zauważa, że na zdjęciach „trwał [on] w pewnym z a w i e s z e n i u , zamknięty w jakimś kosmosie, który nie miał nic wspólnego ze śmiercią, do którego śmierć w ogóle nie miała wstępu”.34 W kultu­ rach tradycyjnych sfera śmierci (zmarłych) i życia (ży­ wych) były ściśle rozdzielone. W określonych sytu­ acjach mogło dojść do połączenia obu sfer. Jedną z ta­ kich okoliczności była na przykład czyjaś śmierć, ale też rytualny czas spotkania obu stron w trakcie obrzędów zaduszkowych.35 Czas śmierci, pogrzebu i żałoby był okresem szczególnym. Do czasu pogrzebu zatrzymywa­ syzyfowe powtarzanie, zanurzenie w stanie „nadziei że” coś się napisze; zaś jednostajnie płynący, powtarzający się czas sam staje się bezczasem.42 W Dymie to wyjście poza przestrzeń pracy-niepracy, wyjście z pogrążenia w aczasowym trwaniu dokonuje się poprzez rozpoznanie, powrót do „tego, co było”, szok dotknięcia czasu przeszłego. Ale samo owo rozpoznanie („szok”) nie wystarcza. D otknięcie tego „co było” (śmierci) powinno się przełożyć na uruchomienie czasu, na czas otwarty na przyszłość. I w taki sposób postępu­ je w Dymie Auster. Opowiedziana w filmie historia zde­ cydowanie unika unilinearności, poszczególne wątki odbijają się w sobie, tworząc pogmatwany i złożony splot. Splot, który wykracza poza „fotograficzną przygo­ dę” i nie zostanie w związku z tym tutaj w pełni podjęty.43 Jednak dla większej jasności zarysuję tu syntetycz­ nie kilka wątków. Paul Benjam in dwukrotnie realnie i raz metaforycznie, dotyka śmierci (wypadek, pojawie­ nie się gangsterów, rozpoznanie na fotografii zmarłej żo­ ny), lecz samo owo „dotknięcie” nie wystarcza. Kiedy zostaje wyratowany spod kół ciężarówki, chciałby się od razu odwzajemnić, bo tego wymaga nasza techniczna cywilizacja, sprowadzając wzajemność do „tu i teraz” (takie natychmiastowe odwzajemnienie się wiedzie właśnie do „zamknięcia”, sugeruje relację kupiecką opuszczając sklep, nie mamy już żadnych zobowiązań). Odmiennie wydaje się myśleć czarnoskóry chłopiec, ów posłaniec z innego świata, który wprowadza do historii no zegary - czas przestawał płynąć, podobnie żałoba nie jest jeszcze czasem zwykłym. Można powiedzieć, że zamknięcie zmarłego w fotografiach pozostawia go sta­ le w przestrzeni pośredniej, między światem żywych a światem zmarłych, pozostają oni zamknięci w szcze­ gólnym kosmosie, do którego śmierć nie ma wstępu (por. cytowane na początku słowa Austera). A le w tym samym kosmosie trwania na granicy życia i śmierci mo­ gą zostać zatrzymani również żywi patrzący na fotogra­ fie zmarłych. „Koło zamyka się - pisze Barthes - nie ma wyjścia. Cierpię bez ruchu. Okrutny, jałowy brak: nie mogę przekształcić mego bólu, nie mogę zmienić kie­ runku mego spojrzenia; kultura nie przychodzi mi z po­ mocą, by wypowiedzieć to cierpienie, które przeżywam w całości jako bezpośrednio wynikające ze skończoności obrazu (i dlatego, wbrew jego kodom, nie mogę od ­ czytać zdjęcia): Fotografia, moja Fotografia j e s t p o ­ z b a w i o n a k u l t u r y ; kiedy sprawia ból, nie ma w niej nic, co pozwoliłoby przekształcić cierpienie w żałobę”.36 Patrząc na fotografie, w bezczasie37 zdaje się również pogrążać Barthes; patrzenie na fotografie za­ myka przed nim przyszłość (fotografia jest bez przyszło­ ści), czyli także nadzieję: „mogłem już tylko oczekiwać swojej totalnej, niedialektycznej śmierci”.38 „Między doświadczeniem nadziei a doświadczeniem przestrzeni życiowej człowieka zachodzą głębokie powiązania”39 - zauważa Józef Tischner. Nadzieja - pisze w Zarysie f e ­ nomenologii i metafizyki nadziei Gabriel M arcel - wiąże się zawsze z projektem otwartym (w przeciwieństwie do „nadziei że”). Nadzieja jest przeciwieństwem rozpaczy.40 A gdzie indziej zauważa: „Dusza istnieje tylko dzięki nadziei; nadzieja, być może, stanowi sam ten materiał, z którego uczyniona jest nasza dusza. [...] U tracić nadzieję co do siebie samego, czyż nie znaczy to antycypować własne samobójstwo?”.41 A po trosze podobnie dzieje się z Paulem B enjam i­ nem, który choć po śmierci żony i dziecka „zamyka się w pracy”, to jest to szczególna praca, która nie niesie żadnych efektów. Pracę, która nie przynosi żadnych efektów, można by nazwać pracą-niepracą, a pogrąże­ nie w niej oznacza zamknięcie w sferze znamionującej inny czas. Można powiedzieć, że wymiana staje się two­ rzącym kulturę rytuałem, gdzie tradycyjna zasada do ut des nie sprowadza się już do natychmiastowej wymiany.44 Kiedy pisarz uznaje, że zrewanżował się już chłop­ cu za uratowanie życia i prosi go o wyprowadzenie się z mieszkania, ten odwzajemnia się stwierdzeniem (i tu znowu pojawia się projekt otwarty): że Benjam in jest świetnym pisarzem. Czy można zatem czarnoskórego chłopca nazwać „współczesnym Hermesem”, psychopomposem? Zauważmy, że Rashid vel Thomas vel Paul dwukrotnie ratuje Benjaminowi życie, raz spod kół cię­ żarówki (Hermes jest również opiekunem podróżnych), innym razem to on wzywa pomoc, policję, kiedy pisarza nachodzi dwóch czarnych rzezimieszków, poszukują­ cych zresztą samego Rashida. Ciągle zmienia on też imiona, opowiadając historie, które odbierane literalnie można by nazwać kłamstwami, ale przecież wcale nie jesteśmy skłonni ich tak klasyfikować (Hermes obiecu­ je nie kłamać, choć jednocześnie nie obiecuje mówić prawdy45); chłopiec zamieszany jest w przywłaszczenie pieniędzy, ale również i w tym przypadku wcale tego faktu nie mamy ochoty nazwać kradzieżą (Hermes był wszak opiekunem kupców i złodziei). Dym utkany jest z materii doprawdy przedziwnej: realistycznej i mitycznej zarazem. Opowiadane (oglą­ dane) zdarzenia potrącają struny chwili, lecz dźwięk brzmi już w pudle rezonansowym czasu mitycznego, w wieczności. Temu umitycznieniu sprzyja pewnie fakt, że słyszymy kilka wersji „jednej” (w dużym cudzy­ 88 �Sławomir Sikora ♦ PAM IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ Barthes pisze, że jego Fotografia (Fotografia matki) „jest pozbawiona kultury”.48 I ta ostatnia książka, jed ­ na z niewątpliwie najciekawszych prac, jakie powstały 0 fotografii, staje się właśnie jego ostatnią książką. Nie ma wyjścia poza kulturę. Pozostaje literalna śmierć... słowie) historii, „jednego tem atu”, tak na przykład po­ jawia się cały szereg „wariacji” na tem at poszukiwania ojcostwa (a tym samym tożsamości): motyw ów, śle­ dzimy w wydaniu Rashida, ale wersjami tego tematu odbitego w odległych zwierciadłach są historie niedo­ szłego ojcostw a pisarza, dom niem anego ojcostw a Auggie’ego, żartobliwie odegranej synowskiej relacji pisarza wobec czarnego chłopca. Rashid spotykając o j­ ca przybiera imię i nazwisko pisarza, a lustrzaną odbit­ ką nawiązywania relacji przez „nie rozpoznanego” R a­ shida jest historia Auggie’ego podszywającego się pod wnuka starej niewidomej Murzynki. Zwieńczeniem zaś może być niezwykła anegdota opowiedziana przez pi­ sarza o synu, który spożywając kanapkę na stoku w A l­ pach nagle (przez przypadek!) pod taflą lodu odkrywa twarz ojca, który zginął niegdyś przysypany lawiną. Odnaleziony o jciec jest „młodszy” niż syn. A z a m r o ż o n a p o d l o d e m t w a r z nie jest niczym in ­ nym ja k jeszcze jed ną m e t a f o r ą f o t o g r a f i i (zresztą to już chyba ostatni fotograficzny wątek w tym filmie). Wszystkie owe historie opowiedziane są z nie­ bywałym smakiem i najczęściej nie wprost. W zorco­ wym przykładem może być ta opowiedziana przez ojca Thom asa czarnemu chłopcu (w którym nie rozpozna­ je syna). Opowieść wydaje się możliwa tylko dlatego, że w całą historię wbudowany jest podwójny dystans: słuchaczem jest „obcy”, zaś w narrację, jako sprawca tragicznych wydarzeń, włączony jest Bóg. Opowieść ma podwójny sens: znaczy co innego dla opowiadają­ cego (motywuje brak ręki) i co innego dla słuchające­ go (Rashid rozumie, dlaczego został porzucony przez ojca). Słyszymy tylko jedną wersję, „część” opowieści. Łączy się ona z inną „częścią”, którą tak chłopiec, jak i my, znamy skądinąd. W tym znaczeniu opowieść ta jest symboliczna. Na powrót łączy to, co wcześniej zo­ stało rozłączone. Symbol w swoim etymologicznym znaczeniu to przedmiot rozłamany na dwie części, któ­ rych powtórne złożenie pozwala na rozpoznanie się ich właścicielom. W ersja ojca składa się z wersją syna. Syn rozpoznaje ojca, którego wcześniej nie znał, ale też znać nie chciał. Prawda opowiedziana nie równa się prawdzie usłyszanej. Opowieść zawiera, można by rzec, nadwyżkę prawdy. Chłopcu, który dotychczas skrywał się pod różnymi imionami i za wymyślonymi fabułami, umożliwia odnalezienie ojca - zrozumienie jego historii pozwala na odszukanie wewnętrznej z nim wspólnoty, ale tym samym własnej tożsamości, osadze­ nie w określonej tradycji. Wszystkie owe wariacje na tem at ojcostwa można odbierać jako pochwałę kultury, jej wielości, jak też faktu, że tylko ona potrafi stworzyć przestrzeń, w któ­ rej dzięki powtórzeniu i zmianie może przebiegać życie ludzkie. Dodajmy, że mamy tu do czynienia nie tylko z kulturą w wymiarze poziomym, lecz również wertykalnym.46 Taka jest przecież symbolika dymu, który łą­ czy świat ziemski ze światem górnym, czas ziemski z niebiańskim.47 Przypisy 1 Zdanie tytułowe zaczerpnięte z: P Auster, Księga Pamięci, [w:] Wynaleźć samotność, przeł. K. Zabłocki, Noir sur Blanc, Szwaj­ caria 1996, s. 78 Niniejszy tekst powstał na początku 2002 r. i stanowi (z niewiel­ kimi odstępstwami) ostatni rozdział rozprawy doktorskiej M ię­ dzy dokumentem a symbolem. O fotografii w kulturze, napisanej pod kierunkiem Profesora dra hab. Wiesława Juszczaka. Może też, jak sądzę, stanowić przyczynek do dyskusji wokół drukowa­ nego w numerze „Kontekstów” (3-4/2002) rewelatorskiego tek­ stu Dariusza Czai (Zycie, czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię —kultury). Sądzę bowiem, że Dariusz Czaja, krytykując „kultu­ rę” w dookreśleniu antropologii, nieco osobliwie ustawia sobie i przeciwników (przede wszystkim semiotykę kultury), i poplecz­ ników. Jest znamienne, że zastanawiając się nad n i e o b e c n o ­ ś c i ą kategorii „życia” w etnologii/antropologii, poszukując po­ pleczników, sięga zrazu do poezji (Henryk Kwiatek, Świetlickiego). „Co antropolog kultury ma do powiedzenia o przytoczonym [...] jednym ledwie fragmencie [idzie o wspomniany wiersz, ale może i po trosze film Marcela Łozińskiego, Wszystko m oże się przytrafić] zwyczajnej egzystencji?” —pyta, zapominając choćby o przejmujących, analizowanych przez Jacka Olędzkiego zapi­ skach Teresy Trojanowskiej (Troski życiowe i kłopot z istnieniem (Pacierze w zapiskach domowych Teresy Trojanowskiej 1957­ 1968), „Polska Sztuka Ludowa” 4/1988), tekstach Jamesa Clifforda m.in. o Malinowskim i Leirisie (teksty odpowiednio w „Kontekstach” 3-4/92, 1-2/99; tego ostatniego LAfrique fantôm e), a także ważnym antropologicznym świadectwie Poza antropologią Kirsten Hastrup (nr 2/98; od której jak rozumiem zapożyczył częściowo tytuł) nie mówiąc już o N um ber O ur Days Barbary Myerhoff. Otóż kategoria życia istnieje w etnologii od dawna, warto ją sproblematyzować, ale żeby to zrobić, należy ją tam najpierw dostrzec. Niniejszy tekst, choć traktuje o fotogra­ fii, pamięci i śmierci, to jednak, jak sądzę, jest również tekstem w ła ś n ie o ż y c iu , także o banalnym wymiarze pewnych pod­ stawowych doświadczeń ludzkich. 2 Por. moją interpretację tegoż filmu Dym nad Brooklynem, 3 M. Starenko, Roland Barthes: herezja sentymentu, „Obscura” Biu­ „ResPublica Nowa” nr 3, 1997 letyn Federacji Amatorskich Stowarzyszeń Fotograficznych w Polsce, nr 5, 1982, s. 6 Warto zauważyć, że niniejszy tekst należy traktować jako kon­ tynuację, ale także polemikę (i przewartościowanie) mojego wcześniejszego tekstu dotyczącego Barthes’a i jego książki C a ­ m era lucida. W owym tekście (Cam era lucida. Pamięć i fotografia, opublikowanym w: „Kwartalnik Filmowy” nr 29-30, wiosna-lato, 2000) starałem się zestawić opisane przez Barthes’a doświad­ czenie „spotkania” z Fotografią matki z Proustowskim doświad­ czeniem pamięci mimowolnej, a także pewnymi zagadkowo brzmiącymi sformułowaniami w Małej historii fotografii Waltera Benjamina. 4 Rozważania o związku śmierci z fotografią mogłyby stać się podstawą odrębnego tekstu. O to jeden z istotnych fragmen­ tów, „próbka” tych ciekawych refleksji: „ze swej strony wolał­ bym, by zamiast umieszczać narodziny Fotografii w kontekście społecznym i ekonomicznym, zastanowić się raczej nad antro­ pologicznym związkiem pomiędzy śmiercią a tym nowym obra­ 89 �Sławomir Sikora ♦ PA M IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ zem. Bowiem w każdym społeczeństwie śmierć musi gdzieś zna­ (choć miała miejsce dopiero w 1919 r.; Lesy „opowiada” o wy­ leźć swoje miejsce: jeśli nie jest nim (lub jest w mniejszym stop­ darzeniach z przełomu X IX i X X w. por. S. Sikora, Fotografia schyłku...); P Auster, Portret człowieka niewidzialnego, s. 35-50 niu) religia, musi ono być gdzie indziej: może w tym właśnie obrazie, który stwarza śmierć, pragnąc zachować życie. Współ­ 12 czesna zanikaniu obrzędów, Fotografia odpowiada być może 13 S. Sikora, Cam era lucida. Pamięć i fotografia. wtargnięciu w nasze współczesne społeczeństwo śmierci asym- 14 R. Barthes, Światło obrazu, § 35. W sprawie fragmentu i praw­ bolicznej, poza religią, poza obrzędem, nagłemu zanurzeniu się dy opisu por. [R. Barthes], Roland Barthes by Roland Barthes w Śmierć dosłowną. Zycie/Śmierć: paradygmat sprowadza się do przeł. R. Howard, Milland Wang, New York 1977, s. 58 i 92-95. zwykłego pstryknięcia, które dzieli wyjściową pozę od papiero­ Clifford Geertz, dyskutując o problemie spójności deskrypcji wego końca. kulturowej i prawdy, powiada m.in.: „nie ma nic bardziej spój­ Wraz z Fotografią wkraczamy w Śmierć płaską. Kiedyś po wykła­ nego niż iluzje paranoika i historie oszusta”, C. Geertz, Opis gę­ dzie ktoś powiedział mi z pogardą: ‘Tak płasko mówi pan sty: w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. S. Sikora, [w:] o Śmierci’. - Jak gdyby zgroza śmierci nie zawierała się właśnie Badanie kultury (w druku, Wydawnictwo PW N; pierwodruk w jej banalności! Zgroza to właśnie to: nie mieć nic do powie­ 1973). 15 dzenia o śmierci osoby, którą kochałem najbardziej, nic do po­ wiedzenia o jej zdjęciu, które kontempluję nie mogąc nigdy po­ nienie spacją dodane - S.S.). 16 Tamże (kursywa w oryginale, wyróżnienie spacją dodane - S.S.). u kresu tej pierwszej śmierci wpisana jest moja własna śmierć; 17 Przypominam, że w swoim opisie odniesienia (referencji) w fo­ tografii Barthes przesuwa akcent z „rzeczowości” na czas, bar­ dynym wyjściem: mówić o tym, że nie mam nic do powiedze­ dziej akcentuje „to było” niż „co to było”. nia.” R. Barthes, Cam era lucida, Refleksje o fotografii, tłum. 18 R. Barthes, C am era lucida, § 37 E. Modzelewska-Sikora, „Kino” nr 3, 1992, s. 38. Omawiana 19 Warto jednak pamiętać, na co już zwracałem uwagę, że książki książka Barthes’a doczekała się już przekładu, niemniej będę ją Barthes’a nie można czytać chronologicznie, m.in. w §§ 45 i 47 tu przytaczał w różnych tłumaczeniach, kiedy zaś mówię ogól­ francuski krytyk w istotny sposób ponownie odwołuje się do nie o książce, będę korzystał z właściwego moim zdaniem tytu­ przeżycia odnalezienia matki na Fotografii. łu, tj. właśnie C am era lucida. 20 Jane Campion), która nie tyle wieńczy ślub, ile go raczej zastę­ giej połowie lat osiemdziesiątych, nie zdawałem sobie jeszcze puje. Warto zaznaczyć, że tak „zawarte” małżeństwo kończy się sprawy, że jej autor nie żyje, że umarł w tak szczególny sposób niepowodzeniem. Por. S. Sikora, Po co jechać na N ow ą Zelandię?: „Fortepian”, „Kino” nr 11, 1994 wiałem się wówczas, jak można nadal pisać po książce tak „osta­ 21 L. Caplan, T. Kantor, K. Rabińska, M etoda klisz, „Dialog” nr 12, tecznej”, tak przepojonej medytacją nad śmiercią, śmiercią 1980; K. Pleśniarowicz, Teatr śmierci Tadeusza Kantora, V E R ­ (niedawno) zmarłej matki, ale także własną: „Mogłem już tylko BA, Chotomów 1990, s. 43-53; T. Kantor, O fotografii z Tade­ oczekiwać swej totalnej, niedialektycznej śmierci” (R. Barthes, uszem Kantorem . Rozmawia Andrzej Matynia, „Projekt” nr 3, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. J. Trznadel, Wydawnic­ 1987, s. 17-18 two KR, Warszawa 1995, s. 29). Książka wydała mi się jedno­ 22 znacznie testam entem . Dopiero później dowiedziałem się 23 R. Barthes, C am era lucida, § 37 Dialogi z filmu cytuję za wersją kasetową: Dym, Paula Austera o śmierci Barthes’a. i Wayne’a Wanga (1994), kaseta wideo, Gutek Film. Firmie Czyli 84. Por. M. Jay, T he Cam era as Memento Mori: Barthes, Gutek Film i Pani Katarzynie Sadowskiej dziękuję za udostęp­ Metz, and Cahier du Cinéma, [w:] tegoż, Downcast Eyes. T he D e­ 7 Przypominam scenę „fotografii ślubnej” z filmu Fortepian (reż. Kiedy po raz pierwszy czytałem C am era lucida, a było to w dru­ kilka dni po tym, jak książka ujrzała światło dzienne. Zastana­ 6 R. Barthes, C am era lucida, § 37 (kursywa w oryginale, wyróż­ głębić, przekształcić. Jedyna ‘myśl’ jaka się pojawia, to ta, że pomiędzy nimi pozostaje już tylko czekać; ta ironia jest moim je ­ 5 Tamże, s. 18 (wyróżnienie spacją dodane - S.S.). nienie mi kasety z filmem. nigration o f Vision in Twentieth-Century French Thought, Univer­ 24 I? Auster, Księga Pamięci, s. 71 (wyróżnienie spacją dodane - S.S.). sity of California Press 1993, s. 451 25 R. Barthes, Światło obrazu, § 31 (tłum. zmodyfikowane, wyróż­ 26 P Auster, Portret człowieka niewidzialnego, s. 10 (wyróżnienie swojej nieopublikowanej książki (Brooklyn Boogie, reż. Paul Au­ 27 R. Barthes, Światło obrazu, § 48, tłum. zmodyfikowane - S.S. ster i Wayne Wang, 1995). Nie udało mi się odnaleźć śladu obec­ 28 Por. np. przypisy do P Auster, Wynaleźć samotność, czy też właśnie nienie spacją dodane - S.S.). „literackie anegdoty”, np. o Michaile Bachtinie, który ulegając nałogowi palenia w czasie II wojny światowej miał spalić rękopis spacją dodane - S.S.). ności Rolanda Barthes’a w twórczości Austera. Ale czy ta nie­ Por. np. T Zieliński, Homer - Wergliusz - Dante, [w:] tegoż, Po co Homer?, W L, Kraków 1970; O. Hugolin Langkammer OFM, Słow­ obecność nie przypomina nieobecności Waltera Benjamina (obo­ nik biblijny, Księgarnia św. Jacka, Katowice 1982, hasło: Otchłań. wiązuje wymowa niemiecka) w Cam era lucida Barthes’a? Czy na­ 29 zwisko Paula Benjam ina może być aluzją do postaci Waltera Por. S. Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci, „Polska Sztuka Ludowa” nr 1-2, 1986 Benjam ina i osoby samego autora - Paula Austera? 30 8 Wchodzi on w skład książki Wynaleźć samotność. 31 9 W opisie tym można doszukać się podobnej fascynacji zdjęcia­ są pewnego rodzaju zamykaniem oczu.” G. Janouch, Rozmowy mi do tej, którą odnajdujemy w albumie M ichaela Lesy (Wi­ z K afką. Notatki i wspomnienia, przeł. J. Borysiak i E. Dyczek, R. Barthes, Światło obrazu, § 37 „Fotografuje się rzeczy, aby wypłoszyć je z umysłu. Moje historie sconsin Death Trip, przedmowa W. Susman, Pantheon Books, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 52 (por. również s. 204-5). To pa­ New York 1973; por. także mój tekst: Fotografia schyłku wieku. radoksalne zdanie dotyczące zdjęcia (pamięci zewnętrznej) Kaf­ Fotografia i mit, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” nr 1-2, ki można również interpretować jako ideowo bliskie ukazanej 10 1994). P Auster, Portret człowieka niewidzialnego, s. 17-18 (wyróżnienie wyobraźnia, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” nr 3-4, 1992 11 Np. historia rozerwanej i sklejonej fotografii, z której został usu­ w Fajdrosie krytyce pisma. Por. S. Sikora, Fotografia - pam ięć - spacją dodane - S. S.). 32 Odnośnie do etymologicznego związku rany, traumy i punctum por. S. Sikora, C am era lucida. Pamięć i fotografia. nięty dziadek narratora, Harry Auster, a historia, której ona do­ 33 P Auster, Portret człowieka niewidzialnego, s. 34 (por. też przyto­ tyka, działa się w Kenoshy (Wisconsin) i mogłaby śmiało rów­ czone na początku niniejszego rozdziału cytaty dotyczące do­ nać się z tymi, które przytacza w swoim albumie M ichael Lesy świadczenia oglądania zdjęć zmarłego ojca). Pisarskie próby Au- 90 �Sławomir Sikora ♦ PAM IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ stera uporania się z traumą związaną ze śmiercią ojca (Portret...) wie, Warszawa 1995; K. Lipka, Zycie dla muzyki, muzyka dla cie­ nie wydają się też w pełni (literacko) udane. Pod tym względem ni... Wizja baroku w filmie „Wszystkie poranki świata” A laina C or­ M atka odchodzi Tadeusza Różewicza (Wydawnictwo Dolnoślą­ neau; S. Sikora, Święte pożegnanie, D. Czaja, Wariacje na tematy skie, Wrocław 1999) jest pozycją zdecydowanie ciekawszą. orfickie; trzy ostatnie teksty w: „Kwartalnik Filmowy” nr 6, lato 34 Tamże, s. 18 1994. Przypadek to tym ciekawszy w odniesieniu do tych tu 35 O ile zaświatom można przypisać niepamięć, o tyle czasem, analizowanych, że Sainte Colombe zdaje się nie mieć „nadziei w szczególnych okresach, zmarli (w tradycji ludowej) również że” zmarła żona „powróci”... i dlatego właśnie przychodzi ona byli obdarzeni pamięcią. O pamięciowym związku obu światów na spotkanie z nim. O „nadziei że” Marcel pisze: „W tej mierze, por. S. Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci, oraz Z. Benedyk- w jakiej traktujemy rzeczywistość jako coś, co można zniewolić towicz, Przestrzenie pamięci, [w:] Film i kontekst, pod red. D. Pal- i oddać naszej dyspozycji, stajemy się nie tylko winni uzurpacji, 36 37 czewskiej i Z. Benedyktowicza, Wrocław-Warszawa-Kraków- ale wbrew pozorom stajemy się obcy sami sobie”, G. Marcel, Za­ -Gdańsk-Łódź 1988, a także J. S. Wasilewski, Po śmierci wędro­ rys fenomenologii... , s. 61 wać. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń, „Teksty” nr 3 i 4, 43 1979. Odnośnie „dematerializacji zaświatów” porównaj świetny 44 Por. moją interpretację tego filmu: Dym nad Brooklynem. Por. opis obrzędu kula B. Malinowski, Argonauci Zachodniego esej Bolesława Micińskiego, Podróże do piekieł, [w:] tegoż, Pisma. Pacyfiku, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak i S. Szynkiewicz, [w:] Eseje, artykuły, listy, Znak, Kraków 1970 tegoż, Dzieła, t. 3, PWN, Warszawa 1981; a także G. van der Le- R. Barthes, Cam era lucida, § 37 (kursywa w oryginale, wyróż­ euw, Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, KiW, Warszawa nienie spacją dodane - S.S.). 1978, s. 398-408; M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wy­ Por. K. Barańska, Bezczas fotografii, [w:] Czas w fotografii. Czas fo ­ miany w społeczeństwach archaicznych, przeł. K. Pomian, [w:] te­ tografii, katalog wystawy pod tym samym tytułem [kurator wysta­ goż, Socjologia i antropologia, PWN, Warszawa 1973. W tak poj­ wy i redaktor katalogu - Barbara Major], Miejska Galeria Sztuki mowanej szerokiej perspektywie krążenia dóbr, spośród których w Częstochowie, Częstochowa 18 grudnia 2001 - 3 lutego 2002 jednym z ważniejszych w tym filmie jest s ł o w o , o p o w i e ś ć , 38 R. Barthes, Światło obrazu, § 29 starałem się ująć ten obraz w mojej jego interpretacji. Por. Dym 39 J. Tischner, Ludzie z kryjówek, [w:] tegoż, Myślenie według w ar­ nad Brooklynem. 40 „Rozpacz jest tu rodzajem z a c z a ro w a n ia albo, ściślej mówiąc, szawa 1992, § 17; V. Crapanzano, H erm es’ Dilemma: T he M a­ u ro k u , złowrogiego aktu godzącego w to, co zgodziłbym się na­ king o f Subversion in Ethnographic Description, [w:] J. Clifford zwać samą substancją mojego życia.” G. Marcel, Zarys fenom e­ i G.E. Marcus (red.), Writing Culture. T he Poetics and Politics o f nologii i metafizyki nadziei, [w:] tegoż, H om o viator, przeł. P. Lu­ Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los A n ­ tości, Znak, Kraków 1982, s. 415 41 42 45 Por. R. Graves, Mity greckie, przeł. H. Krzeczkowski, PIW, W ar­ bicz, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1984, s. 43 (wyróż­ geles, London 1986 nienie spacją dodane - S.S.), a szerzej, s. 29-70 W etnologii odnośnie do takiej szczególnej postaci obecnego G. Marcel, Dziennik metafizyczny, [w:] tegoż, Być i mieć, w m itach i obrzędach mediatora używa się często terminu trick­ przeł. P Lubicz, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986, s. 68 ster. Por. np. K. Hastrup, Poza antropologią. Antropolog jako To, że nie musi się tak stać, że samo zamknięcie (na skutek przedmiot przedstawienia dramatycznego, przeł. G. Godlewski, śmierci bliskiej osoby) nie zawsze musi prowadzić do „bezru­ „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” nr 2, 1998 chu”, znakomicie dowodzi przypadek Pana de Sainte Colom- 46 be’a opowiedziany przez Alaina Corneau we Wszystkich poran­ 47 kach świata (1991). Por. W. Juszczak, Dlaczego?, [w:]tegoż, Frag­ J. St. Pasierb, Pionowy wymiar kultury, Znak, Kraków 1983 Por. np. P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, zna­ czenie, PWN, Warszawa-Wrocław 1998, hasło: Dym, s. 105-109 menty. Szkice z teorii i filozofii sztuki, Zamek Królewski w Warsza­ 48 R. Barthes, Cam era lucida, § 37 6. Afganistan. Bamjan. Widok na całą dolinę. Widoczne dwa kolosalne posągi Buddy i cele mnichów wykute w skale. Fot. Anna Beata Bohdziewicz 91 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/342a6a4283b0a70773083f6a9760e7bc.pdf 2bbe8f6ae0cc342ba9c42aa0150b0562 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5098 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4730 Title A name given to the resource Moje spojrznie na etnografię / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.187-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 SŁAWOMIR SIKORA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski MOJE SPOJRZENIE NA ETNOGRAFIĘ* Przyjmując zaproszenie Waldemara Kuligowskiego nie bardzo zdawałem sobie sprawę, jak poważnym jest ono wyzwaniem. Skoro jednak uczyniłem ten krok, postaram się powiedzieć o paru kwestiach, mając nadzieję, że przynajmniej niektóre z nich wydadzą się interesujące. Moje uwagi będą zapewne pozbawione unilineamości. Podobnie jak w przypadku ankiety opublikowanej przed laty w ,,Polskiej Sztuce Ludowej", gdy część respondentów odpowiadała nie wprost na zadane pytania, nie podawała pozytywnych definicji etnologii, etnografii, antropologii, tak ija chciałbym uniknąć czasem bezpośrednich odpowiedzi na pytania. Mam jednak nadzieję, że niektóre z podjętych kwestii zostaną częściowo lub pośrednio zdefmiowane, a przynajmniej zobrazowane, nawet jeśli będzie to obraz odbity w lustrze i nie zawsze wyraźny. Na moją optykę widzenia etnografii niewątpliwie wpłynęła długoletnia praca w "Kontekstach". U:vi-Strauss zauważył niegdyś, że etnografia jest tak misją, jak i azylem. Pracy w "Kontekstach" nie traktowałem zapewne jako misji, lecz z pewnością była ona przez czas jakiś szczególną fonną azylu. Sprzyjała też obcowaniu z określoną odmianą tekstów. Nie da się ukryć, że koniec lat 70. i początek 80. był w antropologii polskiej znaczący i niósł ze sobą zmiany. Czuję się też po trosze "potomkiem" owych zmian, przynajmniej do pewnego stopnia dane mi było skorzystać z powstałego wtedy fennentu. Wiązało się to m.in. z dyskusjami na temat zmiany fonnuły i zakresu studiów. W warszawskiej Katedrze nie doszło wówczas do radykalnych zmian (w sensie fonnalnym), jednak czas ów zaowocował m.in. pewnymi studenckimi kontaktami przede wszystkim ze środowiskiem krakowskim (i np. ciekawym cyklem studenckich sesji naukowych w Skawicy). W Katedrze Etnografii, a raczej już Etnologii i Antropologii Kulturowej, gościnne zajęcia prowadził Zbigniew Benedyktowicz. W ramach owych zajęć pojawiały się różnorodne tematy od kultury średniowiecza (np. Le Goft), klasycznych już dziś rozważań o obcości, aż po świeżo wydany Ikonostas Florenskiego. Owe uniwersyteckie spotkania przerodziły *Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną2004 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. �188 Sławomir Sikora się następnie w prywatne,jeśli można się tak wyrazić, seminaria, w ramach których rozwijaliśmy różne "prywatne" tematy: poza bardziej tradycyjnymi etnograficznymi kwestiami pojawiły się tam tak "osobliwe" etnograficzne lektury,jak ,,rozmowy" Mandelsztama z Dantem, Mann, Proust, Rilke, Ricoeur, "twarz Levinasa". To w związku z owymi doświadczeniami antropologia zawsze miała dla mnie szeroką postać próby zrozumienia Człowieka, "człowieka w ogóle". Sądzę, że przynajmniej dla kilku osób ze środowiska warszawskiego były to ciekawe i ważne doświadczenia odbiegające znacząco od tego, co istniało w murach uniwersytetu. Moje doświadczenie etnograficzne na początku zostało więc "skażone" literaturą i hermeneutyką, symbolem, który dawał do myślenia, i nawet jeśli myślenie owo było często naiwne, to zawsze miało pewien komponent egzystencjalny. Nigdy też nie miałem specjalnej predylekcji do "twardych" metod nauki (mam tu przede wszystkim na myśli nie tyle swoisty rygor i logikę postępowania, ile raczej pewność rezultatów). Choć pewnie nie brzmi to nazbyt pozytywnie, to powtórzę tu również definicję (to z pewnością za mocne słowo) etnografii, którą na jednych ze swych zajęć przywołała profesor Anna Zadrożyńska. Porównała wówczas etnologa do dyletanta, oczywiście w dawnym, pozytywnym rozumieniu tego słowanie specjalisty, lecz amatora, amatora, którego wiedza wykracza poza jakąś określoną dziedzinę, osoby osadzonej w szerokim kontekście kulturowym. Taką opcję można też wyśledzić np. w ówczesnej odpowiedzi Benedyktowicza na ankietę "Polskiej Sztuki Ludowej". Zauważył on, że antropologia, ta antropologia, do której ma szczególną atencję, jest dziedziną pogranicza i tematów z marginesu. A myśl ta nieobca jest też różnym autorom dnia dzisiejszego. Sądzę, że przy wszelkich zmianach, jakie zaszły w antropologii, pozostaje ona dziedziną pogranicza i otwarcia na wielość (taką próbę rozumienia antropologii można np. odnaleźć w nie tak dawnym zbiorze tekstów Rethinking Visual Anthropology pod red. Marcusa Banksa i Howarda Morphy' ego, 1997). Jakiś czas temu uderzyła mnie przytaczana przez Jamesa Clifforda (2000) opinia na temat sposobu, w jaki Marcel Mauss prowadził wykłady. Clifford przywołał zdanie Andre Leroi-Gourhana, który powiada, że wraz z DeborąLifchitz próbowali dociec, na czym polegał fenomen wykładów Maussa. W tym celu postanowili niezależnie prowadzić szczegółowe notatki. Kiedy je skonfrontowali, okazało się, że zapiski owe diametralnie się od siebie różniły. Opublikowane później notatki innych studentów mówiły jeszcze coś innego. Leroi-Gourhan zauważa, że to, co było najbardziej frapujące w wykładach Maussa, to jego milczenie i sposób, w jaki konstruował zdania. Zdania owe miały konstrukcję otwartą, i nie tyle wyjawiały, oznajmiały jakąś konkluzywnąprawdę, ile raczej zapraszały do myślenia. Same w sobie stanowiły formę otwartą. Taką otwartość myślenia odnajduję też w prozie Rolanda Barthesa. Dawniej powtarzałem sobie, że antropologia jest sposobem (powiada sięsztuką) rozumienia rzeczywistości; obecnie już tego nie powtarzam, lecz pewnie nadal tak po trosze myślę. Może jest to sztuka interpretacji - jak powiadają nie- �Moje spojrzenie na etnografie< 189 którzy, m.in. Benedyktowicz. Pytanie, jak rozumieć tu rzeczywistość, czy sprowadza się ona do kultury. Czym jest owa kultura, który to termin obecnie czasem się podważa (przede wszystkim wtedy, gdy zaczyna przybierać postać koherentnej całości, za pomocą której próbuje się opisać, oddać rzeczywistość jakiejś grupy ludzi; por. np. tytuły Adieu, Culture, Anthropology Beyond Culture czy niedawna propozycja Dariusza Czai). Być może antropologię można by zdefiniować jako próbę, sztukę nieperswazyjnego rozumienia i interpretowania rzeczywistości, odwołującą się do różnych metod, czy też formę praktycznej filozofii (Hastrup, za Buchowski,2004). To, co widać dziś "gołym okiem", to znaczne rozszerzenie i rozmycie granic dyscypliny. Znaczącym pytaniem pozostaje, jak sobie z tym radzić, jak radzić sobie z tymi, którzy dawniej lub całkiem niedawno zaczęli korzystać z terminów antropolog, antropologia, nie mając jednocześnie "profesjonalnego, akademickiego wykształcenia antropologicznego". Z tego terminu korzystał niegdyś profesor Aleksander Jackiewicz, obecnie zaś np. Maryla Hopfmger, Barbara Fatyga czy Leszek Kolankiewicz. To ciekawy i,jak sądzę, nobilitujący antropologię fakt. Ale warto zastanowić się, jakie są granice dziedziny, jakie kryteria trzeba spełnić, żeby nazwać się antropologiem. Czy wystarczą same antropologiczne lektury, czy wiąże się to ze sposobem podejścia do zagadnienia, poruszanymi zagadnieniami, czy w końcu - to również bywa uznawane za kryterium - badania terenowe. (Karl Heider zdefiniował niegdyś [1976] film etnograficzny jako taki film, który został zrobiony przez antropologa, bądź w ścisłej z nim współpracy; taką opcję wyznawał również np. Jay Ruby - postać znacząca w antropologii wizualnej - i powtórzył ją też w niedawno wydanej książce [2000), co nie przeszkadza mu jednocześnie uznawać za niemal niedościgniony przykład filmu etnograficznego Nanooka z Północy [1922] Roberta Flaherty'ego, który wszak etnografem nie był). Ciekawe jest to, że w swoim podsumowaniu książki Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony Czesław Robotycki (1995) nie wymienia prac postaci (zob. bibliografia), które wywodzą się spoza trzonu tradycyjnie pojmowanej akademickiej etnografii-antropologii. Myślę tu np. o tak ważnych postaciach, jak Roch Sulima czy, by pójść dalej, Piotr Kowalski, Leszek Kolankiewicz i inne osoby "spoza" (?) dyscypliny. (Oczywiście to ograniczenie u Robotyckiego w znacznym stopniu jest umotywowane tematem i zakresem jego wypowiedzi). W ciekawej książce Dariusza Czai Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne (2004), mamy zaś do czynienia z sytuacją odwrotną. Zebrane w niej teksty pochodzą prawie wyłącznie z "Kontekstów", gdzie były publikowane przez ostatnie piętnaście lat (są oczywiście nieco zmienione i ukoherentnione), ale choć nikt (nikt to może zbyt kategoryczne stwierdzenie) nie wątpi w to, że Dariusz Czaja jest antropologiem, to trudno tam znaleźć przypisy do innych antropologów, poza nielicznymi chlubnymi wyjątkami Levi-Straussa, Geertza, Clifforda, Malinowskiego, no i Ludwika Stommy (chyba nikogo nie pominąłem; prace dwóch ostatnich stały się punktem wyjścia do dalszych rozważań). Zdecydowanie częst- �190 Sławomir Sikora sze są przypisy odwołujące się do filozofów, ludzi literatury (zarówno 1iteratów,jak i ludzi piszących o literaturze), historyków sztuki itd. To ciekawe również dlatego, że można sądzić, iż to właśnie teksty tworzą, bądź przynajmniej aktywnie współtworzą dziedzinę, którą się zajmujemy (poza, oczywiście, nauczaniem); teksty są przecież szczególnymi wypowiedziami prowadzonymi w obrębie dziedziny (lub, oczywiście, poza nią). Przywołując bliższych i dalszych kolegów w tekście prowadzimy z nimi rozmowę, w pewnych sprawach się z nimi zgadzając, w innych zaś nie, owa rozmowa zaś wiąże się z wytyczaniem obszaru, po którym się poruszamy. Czy należy zatem sądzić, że Czaja wędruje zupełnie odrębnymi ścieżkami? Poza innymi sprawami, przykład ten dobitnie wskazuje na to, że dziś antropologia nie ma łatwego do wytyczenia, koherentnego pola działania (vide też np. szerokie spektrum tekstów publikowanych w "Kontekstach"). Kolejna kwestia - ulubieni autorzy - jest tylko pozornie łatwa. Ograniczę się do kilku nazwisk. Z pewnością blisko początku tej listy znalazłby się Roland Barthes. I choć przede wszystkim lubięjego późną "twórczość" - Camera lucida (polskie tłumaczenie, Światło obrazu [1995], gubi, niestety, ukryte w tytule, a związane zjej "podwójnością", odwołanie do istoty fotografii) stała się jedną z ważnych książek dla mojego doktoratu - to cenię nadal również jego wcześniejsze teksty. W późnej twórczości Barthes "wychodzi" poza naukę, rozumianąjako tworzenie spójnego, restrykcyjnego systemu rozumienia, jako dążenia do uzyskania uniwersalizujących wzorów. To, co u Barthesa zapewne szczególnie cenne, to głębokie wyczulenie na język, na różne języki "rzeczywistości". I ta wrażliwość na odmienność winna, jak sądzę, wzbudzić zainteresowanie antropologów. Kolejną kwestiąjest szczególna samoświadomość i refleksyjność Barthesa. To też cechy, na które antropolog powinien mieć baczenie (Roland Barthes par lui meme). Barthes opowiedział się za literaturyzacją nauki, ale także - co warte tu szczególnego podkreślenia - do niego należą słowa, że "spośród wszystkich uczonych dyskursów, ten należący do etnologii najbliższy jest Fikcji". Uwrażliwienie na językową stronę rzeczywistości widać wyraźnie już w Mitologiach, ale ze szczególną siłąpojawia się ono w późnej twórczości. We wczesnym eseju pisał: "Nauka jest pospolita, życie jest subtelne, i aby skorygować ten rozstęp, potrzebna jest nam literatura" (1986). W drugiej połowie lat 70., w mowie wygłoszonej z racji przyjęcia do College de France, stwierdził zaś: ,język jest porządkowaniem, a porządkowanie jest opresywne: ordo znaczy zarazem rozdział i zastraszanie". Tę próbę ominięcia opresywności języka, jego uwikłania w dyskurs siły (vide m.in. Foucault i całe upolitycznienie dyskursu) Barthes dostrzegał m.in. w próbie ucieczki przed dążeniem do ujęć całościowych, uogólnieniem, we fragmentacji: "przekonuję się coraz bardziej, czy to pisząc, czy to nauczając, że podstawową operacją metody udaremniania jest, gdy się pisze, fragmentacja, gdy się wykłada, dygresja, albo, by ująć to w jednym, cudownie dwuznacznym słowie: wycieczka. Chciałbym więc, by mowa i słuchanie, które będą się tu splatały, podobne były odejściom i powrotom bawiącego się wokół matki dziecka, które oddala się i za chwilę wraca, by �Moje spojrzenie na etnografi<; 191 przynieść kamyk, kłaczek wełny, zarysowując mimochodem wokół spokojnego centrum sferę zabawy, wewnątrz której kamyk i wełna znaczą w końcu mniej niż dokonany - pełen gorliwości - dar" (1979). W tym wyznaniu pobrzmiewa mityczna aura mowy, ale - być może - co odnajdujemy i u Schulza, i u Kołakowskiego, poza mit nie ma wyjścia. Jak sądzę, etnolog może szukać inspiracji nawet w tak osobliwych książkach, jak Imperium znaków czy Fragmenty dyskursu miłosnego. I dotyczy to tak fonny, jak i wyboru "tematu". W cytowanym już wykładzie Barthes opowiada się też za szczególną formą "przekazywania" wiedzy, a może nawet "tworzenia" wiedzy, a mianowicie za seminarium. Seminarium (etymologicznie szkółka dla roślin; semen - nasienie) to przestrzeń wymiany i rozmowy. Dopuszcza myśl, że wiedza nie jest czymś ustalonym i "płynącym z góry", lecz także właśnie przestrzenią tworzenia i wymiany (por. rozważania Johannesa Fabiana [1983] na temat tego, czym stała się wiedza w nauce europejskiej oraz metod jej przekazywania, które ustaliły się w XVI wieku, jednak których model pokutuje po dziś dzień). Zapewne etnologom nie trzeba też tłumaczyć tego, czym jest dar i wymiana. Jeśli - co dziś wydaje sięjuż oczywistością-język nie może uciec od metaforyczności, to nie dość, że owej metaforyczności trzeba być świadomym, ale trzeba również starać się poszukiwać (właśnie z wyczuleniem na opresywność języka) adekwatnych metafor opisu rzeczywistości. Tu również można szukać inspiracji u Barthesa. Przytoczę tylko jeden przykład (poza wspomnianym już - właśnie znaczącym - tytułem: Camera lucida) próby dociekania, ujmowania specyficznej rzeczywistości, jakąjest fotografia: "F otografia zawsze zabiera ze sobą swoje odniesienie (...). Jedno jest przyklejone do drugiego, całym ciałem, jak skazaniec przywiązany do trupa w pewnych torturach czy jak te pary ryb (chyba rekinów, według Micheleta), płynących w połączeniu, jakby w wiecznym zespoleniu miłosnym. Fotografia należy do tej klasy przedmiotów składających się z kilku warstw, gdzie nie można oddzielić od siebie dwu bez ich zniszczenia" (1995). Pełne rozwinięcie znaczenia tych metafor, ukazanie ich siły i wewnętrznych odniesień wymagałoby więcej miejsca. Powiem tylko, że porównania te odnoszą się na różnych poziomach do opisu tego, czym jest fotografia według Barthesa. Przywołana tortura wiąże się odczuciem silnej traumy, przerażenia, i podobnie jak relacja miłosna, łączy się m.in. ze szczególnym odniesieniem do czasu, a raczej aczasowości (tak w uniesieniu miłosnym,jouissance,jak i odczuciu bólu czy strachu czas "przestaje" płynąć, chwila zaś staje się wiecznością). Warto zauważyć również, że jedno z istotnych wprowadzonych przez Barthesa pojęć, punctum,jest etymologicznie pokrewne greckiemu wyrazowi trauma (czyli rana). Zdjęcie z uwagi na swą szczególną strukturę czasową Barthes odczuwa właśnie jako ranę, traumę. (Rozwinięcie tych kwestii można znaleźć w mojej pracy Fotografia. Między dokumentem a symbolem, 2004). Paradoks Barthesa polega też na tym, że przy całym "porwaniu" i fragmentaryczności jego późnych książek, pozostają one w szczególny sposób spójne i całościowe, połączone wewnętrzną relacyjnością. �192 Sławomir Sikora Do cenionych i lubianych przeze mnie autorów należą również Clifford Geertz i James Clifford. Choć ten pierwszy bywa dziś już często postacią laytykowaną, to sądzę, że szczególnie jego wczesne eseje kryją wiele pomysłów rozwijanych później tak przez niego samego, jak ijego młodszych kolegów. Podczas dyskusji wokół tekstu Opis gęsty (The Interpretation ofCuLtures) pewien młodszy kolega zauważył, że przecież etnologia zawsze była wyczulona na (zajmowałją) opis gęsty. Co zatem nowego w tym tekście? To po części paradoks późnego - powszechnego! - docierania pewnych tekstów "tu" (pierwodruk 1973), ale warto pamiętać również, że termin ten jest właśnie jedną z silnych metafor wprowadzonych do etnologii. "Opis gęsty" stawia przecież mocno problem lokalności znaczenia (Local Knowledge), a sam esej kryje w sobie również silny zalążek odniesień do pisarskich uwikłań etnologa. (Co robi etnograf? - on pisze; ten pisarski, związany ze strategiami pisarskimi, aspekt pracy etnograficznej będzie później mocno rozwijany - por. np. Writing Culture Clifforda i Marcusa). U Geertza znajdziemy przecież także silną wątpliwość co do "naukowości" etnologii, twardych metod i teorii (wątpliwości, co do możliwości uogólnień i "wysokich lotów naszych teorii" - być może etnologia cierpi na swoisty "kompleks Ikara", ale wskazywałoby to właśnie na jej ludzki wymiar), czyli także operacjonalizacji (zaczynanie zawsze od początku - metafora biegaczy, z których każdy musi przebiec całą drogę; teoria, która nie lata wysoko). Pojawia się tu również silne odniesienie do fikcji. Mając w pamięci odwołania do fikcji i literackości u Barthesa, warto zestawić ze sobą definicje "fikcyjności" tekstów etnograficznych, którą odnajdujemy u Geertza, z tą, którą odkrywamy u Clifforda w Writing CuLture(1986), i prześledzić przesunięcie akcentów i wyostrzenie sądów. Clifford Geertz: "prace antropologiczne same składają się z interpretacji, i do tego interpretacji drugiego i trzeciego stopnia. (Z definicji, tylko 'krajowiec' tworzy interpretacje pierwszego stopnia: jest tojego kultura). Są zatem fikcjami; fikcjami w tym znaczeniu, że są 'czymś stworzonym', 'czymś ukształtowanym' -takie jest pierwotne znaczenie słowafictio - nie zaś w znaczeniu czegoś fałszywego, niefaktycznego, czy też jedynie eksperymentów pomyślanych 'jak gdyby'. (...) (Są) aktami wyobraźni" (2003; pierwodruk 1973). W 13 lat później James Clifford tak napisze o "fikcji": "Prace etnograficzne mogą zasadnie być nazwane fikcjami w znaczeniu czegoś 'stworzonego lub ukształtowanego', niosąc brzemię źródła jakim jest łacińskie słowofingere. Lecz ważne jest, aby zachować nie tylko znaczenie tworzenia, lecz także zmyślania (making up), wymyślania (inventing) rzeczy nie całkiem rzeczywistych. (Fingere, w niektórych swoich użyciach zakłada pewien stopień błędu). Uczeni interpretatywnych nauk społecznych doszli ostatnio do przeświadczenia, że dobre prace etnograficzne są 'prawdziwymi fikcjami', lecz zazwyczaj kosztem osłabienia tego oksymoronu, redukując go do banalnego twierdzenia, że wszystkie prawdy są skonstruowane" (1986). Rodzi to oczywiście wyzwanie, jak sobie poradzić z tego typu "obciążeniem". l czy jest to w ogóle obciążenie? Pozbywając się złudzeń właściwych dawniej- �Drwal lwowski Przekupka lwowska Tragarz lwowski Lampiarz lwowski Ryciny K.W. Kielisińskiego. ��Moje spojrzenie na etnografię 193 szym obiektywizującym opisom, jednocześnie jednak nabywamy wątpliwości na temat tego, czym poszczególne rodzaje fikcji się różnią;fiction to przecież również fikcja literacka. Dariusz Czaja, cytując Petera Ackroyda, jak się wydaje, idzie jeszcze dalej: "Ważne jest samo pisanie. Nie fakty, nie skandale, nie daty. Najważniejszą rzeczą jest pisać dobrze. (...) Mogę podać przykłady: Swetoniusza Żywoty Cezarów, Carlyle'a Żywot Fryderyka Wielkiego, Forstera Życie Dickensa. Te biografie przetrwają dlatego, że są dobrze napisane. Nie dlatego, że ci autorzy coś nowego odkryli, że odpowiedzieli na jakieś pytania. Podobnie jest z pisaniem historii. Z każdym rodzajem literatury. Przetrwa to, co jest dobrze napisane" (2004). Cytat ten Czaja pozostawia właściwie bez komentarza, a to, czy cytat taki można pozostawić bez mocnego komentarza, budzi pewne moje wątpliwości. Czaja nie przywołuje nawet książki Writing Culture, choć,jak sam pisze, zajmuje się testowaniem języka pod względem jego wyporności, możliwości udźwignięcia, możliwości uobecnienia różnych doświadczeń rzeczywistości. A tego, jak rozumiem, dotyczy również książka wydana przez Clifforda i Marcusa. Samo zaś słowo uobecnienie, choć kojarzy się mocno m.in. z książkami George'a Steinera Prawdziwe obecności i Michała Pawła Markowskiego Pragnienie obecności, mogłoby być również propozycją zręcznego sposobu poradzenia sobie z tłumaczeniem terminu "ewokować" (evoke) użytego przez Stephena Tylera, a to ewokacja, przywołanie, wywoływanie,jak sugeruje ów autor, powinna stać się ambicją dla tekstu antropologicznego (w: Writing Culture; może to zresztą zbyt daleko idąca propozycja; warto jednak pamiętać o tej szczególnej relacji: "rzeczywistość" - tekst, w obu przypadkach idzie bowiem o próbę wyjścia poza "zwykłą" reprezentację, a przynajmniej o walkę z nią). Teksty antropologiczne winny być twórcze w tym znaczeniu, że powinny poszukiwać różnych możliwości "dotarcia do rzeczywistości", nie odwołując się do prostego wizualnego paradygmatu dyskursu referencyjnego. Wracając do wyjściowego problemu i sięgając po analogię filmową: mimo że bardzo trudno poradzić sobie z przeprowadzeniem (szczelnej) granicy między fabułą (fikcją) a dokumentem - w zasadzie jest to, jak sądzę, niemożliwe - to nie znaczy, że nie ma różnicy pomiędzy tymi "gatunkami" twórczości filmowej. A świadomość owej różnicy powinna nam towarzyszyć, nawet jeśli nie umiemy skonstruować spójnych i rozłącznych definicji tych "zmąconych gatunków". Dodamjeszcze jeden ważny cytat z Clifforda, ważny pewnie przede wszystkim dla "hardlinerów": "Ujednolicenie paradygmatu badawczego umożliwia akumulację wiedzy, a co za tym idzie postęp akademicki. Tym, na co rzadziej zwraca się uwagę, przynajmniej w odniesieniu do nauk hurnanistycznych,jest to, że każda konsolidacja paradygmatu wymaga wykluczenia lub zepchnięcia na pozycję 'sztuki' tych składników rozwijającej się dyscypliny, które podważająjej status naukowości" (2000). Otóż wydaje mi się, choć może to tylko złudzenie albo przewrażliwienie, że taką dążność do ujednolicenia paradygmatu zauważam czasem u niektórych swoich młodszych (pewnie zresztą nie tylko) koleżanek i kolegów. Sądzę, że nie jest to �194 Sławomir Sikora dobra tendencja. Etnologia powinna pozostać otwarta i wrażliwa na różne języki, także w ramach własnej dyscypliny (na dyskurs otwierający, a nie zamykający). Podoba mi się to, że w swoim opisie różnych strategii pisarskich Clifford (2000) podkreśla, że nie są one zamknięte i że każda z nich może mieć jeszcze swoje dobre chwile. I uwaga końcowa, wiążąca się również z moimi zmaganiami translatorskimi. Obaj przywołani obecnie autorzy posługują się szczególnym, często trudnym w tłumaczeniu językiem (wystarczy porównać różne przekłady Geertza, a ułatwia to fakt, że niektóre eseje mają więcej niż jedno tłumaczenie). Na swoje potrzeby nazwałem Geertza konstruktorem, teksty układa on z "prefabrykatów", gotowych już jak gdyby elementów, "układa" po trosze puzzle. Geertz chowa się za język. Odmiennie Clifford. Ten ,,rzeźbi", nadaje kształt, wydobywa na powierzchnię pewną rzeczywistość za pomocąjęzyka. Muszę wyznać, że większą atencją darzę wysiłki tego drugiego. To, że jego rozważania nie dotyczą tylko dyskursu samych antropologów, że potrafi on bacznie i subtelnie przypatrywać się "samej rzeczywistości", wyraźnie pokazuje np. ostatni esej z tomu Kłopoty z kulturą, w którym analizuje on proces sądowy o uznanie plemienności (a tym samym prawa do ziemi) Indian Mashpee. Wspomniałem tu tylko o trzech autorach, nie ma bowiem sensu, żeby tekst ten przemienił się w rozszerzony indeks lektur. Przywołamjeszcze Kirsten Hastrup, a szczególnie jej tekst Poza antropologią. Antropologjako przedmiot przedstawienia dramatycznego (1998), bowiem jest to silny przykład - jak sądzę, ważnego - nacisku na wagę doświadczenia i refleksyjność (które są ważnym, niedocenianym często wcześniej, doświadczeniem dla etnologa). Być może jeszcze trudniej omawiać autorów, których nie lubię. Po trosze, z prostej przyczyny, że nie wypada ich tak sobie wymieniać. Nie lubię pewnie osób nazbyt apodyktycznych, szczególnie wtedy, gdy znając ich dłużej, widzę, jak zmieniając czasem zdecydowanie opcje teoretyczno-metodologiczne, jedyne, co zachowują, to apodyktyczność głoszonej "prawdy", szczególnie, gdy przybiera ona wymiar publicystyczny. (Nie znaczy to wcale, że obstaję przy niezmienności poglądów). Odwróciłbym tu też przytoczone wcześniej (via Czaja) zdanie Ackroyda: nie lubię tekstów żle napisanych ... Zdecydowanie wolę też teksty, które nie są jedynie "gimnastykąintelektualną", przez które prześwitują doświadczenia (szeroko rozumiane) i emocje. Dlatego przywołałem tu Kirsten Hastrup, dlatego też bardziej powaźam Barthesa niż Umberta Eco, którego teksty są często przede wszystkim wypracowaniem intelektualnym, nierzadko - trzeba przyznać - ważnym i ciekawym. Problem badań terenowych to kolejna nieoczywista kwestia w etnologii. Moje własne doświadczenia w tym zakresie są raczej skromne i choćby z tego powodu wolałbym unikać autorytatywnej odpowiedzi. Odwołam się i tym razem do tekstu Clifforda (1997), który świetnie ukazuje związek, jaki zachodził pomiędzy profesjonalizacją antropologii i badaniami terenowymi. I choć można tu dostrzec paralelizm, to paralelizm ów wcale nie jest prosty. Otóż Clifford wskazuje na silne reto- �Moje spojrzenie na etnografię 195 ryczne (a nie tylko merytoryczne) aspekty konstruowania wizerunku antropologa-profesjonalisty. Duża zresztą w tym zasługa Bronisława Malinowskiego, który modelując wizerunek profesjonalnego etnografa wprowadził badania terenowe jako warunek sine qua non dyscypliny. Chcąc wyodrębnić etnografa od innych "ludzi na miejscu" stworzył specyficzny "kodeks etyczny" postępowania w terenie, który, jak zauważa Clifford, wcale nie zawsze ma uzasadnienie merytoryczne czy praktyczne: dotyczyło to m.in. ubioru, zachowania dystansu,języka, właściwego przygotowania, "niewchodzenia w związki seksualne z tubylcami" itd., ogólnie, całego habitusu życia w terenie. Sądzę też, że znaczenie badań terenowych nie może się sprowadzać jedynie do ich utylitarności, tzn. pozyskania materiału, a do takiej utylitarności bywają one sprowadzane. Pytanie zresztą, gdzie jest teren. 1czy twierdzenie: "teren jest wszędzie" (Deborah D' Amico-Samuels), które Clifford dyskontuje, odwołując się do logiki Geśli wszędzie, to zarazem nigdzie), nie jest jednak zasadne (logiczne opozycje nie zawsze najlepiej tłumaczą i "rozpracowują" świat). Tekst Jacka Olędzkiego o grach dziecięcych był w znacznym stopniu oparty na obserwacjach poczynionych w parku, nieopodal domu, w którym mieszkał. Piotr Szacki zaś nie tak dawno wyznał w rozmowie, że w terenie zamiast "poprawnie" realizować kwestionariusze często miał skłonność do prowadzenia "zwykłych" rozmów o życiu (oczywiście' nie tylko). To odkrywanie inności, fascynacja innością, nie miało jedynie ,,naukowego" charakteru, nie wiązało sięjedynie z próbą poznania ,,rzeczowości" kultury, kultury jako obiektu. To paradoks, bo Szacki, pracując całe życie w muzeum, pośród "zwykłych" rzeczy, najczęściej wchodzących w skład dobytku chłopskiego, potrafił właśnie z owymi przedmiotami (również z przedmiotami) ,,nawiązywać dialog", nadawać im "czasowość", choćby poprzez odwołanie się do technologii ich wytwarzania. W jego opowieściach stawały się one obiektami fascynującymi, nabierały, po trosze jak u "tubylczych animalistów", ducha. Na tę cechę odejścia od rzeczowości poznania, położenie nacisku na samo spotkanie, jego uwarunkowanie, kładzie się dziś coraz większy nacisk (np. George Marcus, w druku). Charakteryzując problem badań terenowych Clifford podkreśla, że ich waga polega również na tym, że sąjednym z niewielu miejsc, gdzie można usłyszeć głos nieuprzywilejowanych tego świata. Ale przytacza również wyznanie Joan Larcom, która powiada, że badania terenowe dostarczyły jej doświadczeń, na które nigdy nie sądziła, że zasługuje (warto tu też przywołać osobiste doświadczenia Kirsten Hastrup i oparty na nich teatralny spektakl Eugenio Barby - Talaha!, 1988). Myślę, że tak jak przesunięciu ulega przedmiot antropologii, tak też zmianie musi ulegać zakres badań terenowych, ich fonna i miejsce, jak i sam stosunek do nich. Ostatnie przykłady sąjednak dla mnie mocnym argumentem za ich wagą. Jeśli antropologia jest badaniem uniwersum symbolicznego (kultura?, życie?, dyskurs?), to z pewnością nie można go (dziś) ograniczyć jedynie do tradycyjnie rozumianych badań terenowych: co z tak szczególnym uniwersum symbolicznym,jak choćby film, kino, telewizja. I czy rzeczywiście jedynym adekwatnym i najlepszym �196 Sławomir Sikora sposobem badania tegoż miałyby być rozmowy z widzami. To ciekawe, że Karl Heider, który pisząc o filmie etnograficmym sformułował (1976), jak się powiada, najbardziej restrykcyjny jego "kodeks" (czasem iście absurdalny), pisał później o pożytkach, jakie etnolog może wynieść z filmu fabulamego. I ostatnia kwestia: antropologia wizualna, temat moich ostatnich i najbliższych zainteresowań (wcześniej zajmowałem się też nieco czasem, pamięcią i śmiercią). Bywa ona różnie rozumiana. Dawniej użycie tego terminu najczęściej ograniczano do wizualnych sposobów rejestracji (innej) kultury. Często sprowadzało się to niemal do pojmowania jej jako środka służącego do sporządzania doskonalszych i bardziej obiektywnych "notatek terenowych", które dawałyby się znakomicie wykorzystywać w dalszej pracy (np. Margaret Mead). Czasem aparat fotograficmy lub kamerę postrzegano jako środek eksploracji innej kultury, czyli środek, który nie tylko zapisuje, ale także pozwala osiągnąć sobie właściwe i specyficzne dla siebie prawdy. Kolejnym krokiem była próba zbadania, jak członkowie innych kultur wykorzystują takie media jak fotografia czy film, a co za tym idzie, na ile inaczej postrzegają świat. W końcu, co dziś zdaje się sposobem najważniejszym, najszerszym, obejmującym niejako poprzednie sposoby rozumienia tegoż terminu, antropologią wizualną nazywa się próby badania systemów wizualnych badanych kultur, sposobów, w jakie członkowie danych kultur (w tym i naszej) podchodzą do wizualności. W Polsce temat ten jest względnie świeży, choć zawsze można przytoczyć zdanie Iry Jakinsa, który powiada, że antropolodzy często zajmują się wizualnością, nie mając tego świadomości. (Bezpieczniej może byłoby powiedzieć, że jest to również temat powracający). Ostatnio wydana książka Krzysztofa Olechnickiego Antropologia obrazu (2003) jest przede wszystkim próbą przedstawienia polskiemu czytelnikowi obszernej już literatury tematu (w większości zachodniej i trudno w Polsce dostępnej) oraz skali potencjalnego obszaru zainteresowań. Warta jest ona niewątpliwie szerszego omówienia, Tu, z oczywistych względów, zajmę się tylko jednym, choć znaczącym problemem. Otóż Olechnicki próbuje zaszczepić na polskim "rynku" inną nazwę. Używany powszechnie na Zachodzie (i nie tylko) termin "antropologia wizualna" proponuje zastąpić terminem "antropologia obrazu". Oczywiście, nie mam nic przeciwko korzystaniu z takiego terminu, sądzę tylko, że nie odnosi się on do tego, co w swoim naj szerszym rozumieniu obejmuje antropologia wizualna. (Zresztą termin antropologia obrazu też można znaleźć w literaturze zachodniej). Olechnicki powiada, że nie należy bezmyślnie tłumaczyć terminów zachodnich i że nauka również winna się kierować elegancją. Będęjednak twierdził, żejego propozycja terminologiczna nie została dogłębnie przemyślana Albo inaczej. Termin Olechnickiego można by umać za adekwatny dla jego książki, nie pokrywa się on jednak z szerszym pojęciem "antropologii wizualnej". Jego książka sprowadza się bowiem przede wszystkim (mimo pewnych ogólniejszych wycieczek w stronę filmu, wideo i spraw widzenia) do pożytków, jakie fotografia może mieć dla antropologii (tak jako narzędzie badawcze, jak i przedmiot badań). �Moje spojrzenie na etnografię 197 Rzeczywiście, w języku polskim słowo "wizualny" znaczy przede wszystkim wzrokowy, odnoszący się do wzroku. Termin angielski jest szerszy i odnosi się do widzenia (zmysłu wzroku), naoczności, ale także do obrazu, wyobraźni. Olechnicki nie rezygnuje z terminu wizualny, sprowadza go jednak właśnie do "wzrokowości" (oraz wizualnych technik zapisu). W tym rozbiciu na obraz i widzenie gubi jednak pewne istotne rzeczy. Weźmy tak banalną, wydawałoby się, kwestię, jak sprawa różnicy "widzenia" człowieka i aparatu fotograficznego, omawianą w detalach przez Joela Snydera (1980) (Olechnicki nie pisze o tej sprawie). I choć ze Snyderem można nieco polemizować, to jedno jest pewne, że nie można widzenia człowieka sprowadzić do pomysłów, które oko przyrównują do camery obscury (Kepler, Kartezjusz itd. - nie twierdzę wcale, że Olechnicki to robi). Choć Olechnicki w nad wyraz obfitej bibliografii nie wspomina o Jamesie Gibsonie Gest chyba tylko jedno pośrednie odniesienie do niego w tekście), to przywołuje rozważania Terence'a Wrighta (1997), który do nich bezpośrednio nawiązuje. Upraszczając sprawę: Gibson (np. 1979) zrywa z "obrazowością" widzenia, próbuje wykazać, że człowiek nie postrzega rzeczywistości jako obrazu, że nie na tym polega percepcja ludzka. Metafora obrazu w tym przypadku wydaje mi się zdecydowanie spłycająca, a pewnie też europocentryczna - ciągnący się od renesansu perspektywizm widzenia, oko jako camera obscura itd. Czy rozważania zawarte w takich książkachjak Sposoby widzenia i O patrzeniu Bergera czy Fenomenologia percepcji Merleau-Ponty'ego sprowadzają się do mówienia tylko o obrazach? Co zrobić z całą metaforyką patrzenia (np. spojrzeniem u Sartre'a; to, jak ludzie na siebie patrzą, zaczyna się badać, nie tylko zresztą w obrazach: spojrzenie kobiece, męskie)? Nawet analizy spojrzeń w filmie nie da się sprowadzić (w sensie ścisłym) do antropologii obrazu (Olechnicki przywołuje analizy spojrzeń w fotografii - odwołując się do dotyczących "National Geographic" badań Catherine Lutz i Jane Collins). Co zrobić z badaniem całej metaforyki wizualności zawartej w języku Gęzykach), w kulturze? (Choćby w takim wydaniu, jakie odnajdujemy w Time and the Other Johannesa Fabiana [1983] czy Downcast Eyes. The Denigration o/Vision in Twentieth-Century French Thought Martina Jaya [1993 D. Czy antropolog nie może jej badać? I czy nie jest ona rzeczą różną w różnych kulturach? Gdzie pomieścić badania nad metaforycznością funkcjonowania fotografii w kulturze (a kwestie te mogą również zdecydowanie wykraczać poza obrazowość - zajmuję się tym nieco w swojej książce [2004D? Kultura europejskajest silnie "obrazowa", ale czy inne kultury muszą być takie same? Czy odwołując się do terminu "obraz", jakkolwiek szeroko rozumianego (Olechnicki mówi również o obrazach mentalnych), nie kastrujemy odmiennych sposobów widzenia, odbierania rzeczywistości? Gdzie pomieścić potencjalne rozważania nad wizualną formą wystawy Piotra Szackiego "Mieć"? Jej ubóstwo było tak przejmujące i tak sugestywnie dawało do myślenia. Tym ubóstwem i pustką Szacki próbował "odzwyczaić" nas od rzeczy i obrazów, w przepychu których żyjemy (wystawa była prezentowana w Warszawie, Radomiu i Poznaniu). �198 Sławomir Sikora To, że pomysł Olechnickiego jest trudny do przyjęcia, widać nawet w tym, że autor nie do końca radzi sobie z utrzymaniem konsekwencji w jego stosowaniu: sięgając do oczywistości, dlaczego antropologia obrazu (visual anthropology) i socjologia obrazu (visual sociology) "zlewają się" w wizualne dyscypliny (s. 11), dlaczego anthropology ofvisual communication staje się nagle "antropologią komunikacji wizualnej" (s. 58), co to znaczy, że wizualne środowisko symboliczne składa się z trzech dziedzin otoczenia obrazowego (s. 59); że "antropologia obrazu staje się antropologią systemów wizualnych czy też, ujmując rzecz szerzej, antropologią widzialnych form kulturowych" (s. 53; cyt. wewnętrzny z Rethinking Visual Anthropology). Nadużywanie słowa wizualny, może oczywiście razić w języku polskim (ale Olechnicki wcale od niego nie stroni), natomiast pomieszanie obrazowości z wizualnością przyczynia się, niestety, do tego, że książka traci klarowność (a deklarowana elegancja ulega zachwianiu). Przynajmniej czasem może się też wydawać, że ta nowa nazwa staje się niepotrzebnym mnożeniem bytów. Jeśli zatrzymałem się tak długo nad tą propozycją translatorską terminu visual anthropology, to także dlatego, żeby zwrócić uwagę na rozległość pola badawczego, które w Polsce na razie dość skromnie zaistniało jako obszar badań. Słów jeszcze kilka o tej subdziedzinie antropologii. Zamiast mówić o pojawieniu się zainteresowania wizualnością antropologii (koniec lat 60.), należałoby raczej mówić o powtórnym zainteresowaniu - od późnych lat 30. obserwuje się odwrót od wizualności, przejawiający się m.in. zanikiem ilustracji w monografiach etnograficznych. Badacze znajdują różne przyczyny dla tego stanu rzeczy - przytoczę jedną z, jak sądzę, ciekawszych. Cluistopher Pinney (1992) powiada mianowicie, że to sam antropolog miał stać się właśnie ową "naświetloną w terenie kliszą", niosącą "prawdę terenu", to on miał być jedynym gwarantem owej prawdy. Jakakolwiek konkurencja, nawet w postaci zwykłych zdjęć, stwarzała zagrożenie (problem ambiwalencji znaczenia w fotografii). (Tu znowu ważną postacią był Bronisław Malinowski - por. wcześniejsze uwagi o habitusie badań terenowych). Ponowny zwrot w stronę wizualności (koniec lat 60.) spotkał się u części antropologów z niechęcią lub wstrzemięźliwością. Pośród największych adwersarzy antropologii wizualnej wylicza się najczęściej Maurice'a Blocha i - o dziwoKirsten Hastrup. Jeśli mówię o dziwo, to dlatego, że Hastrup, kładąc tak duży nacisk na doświadczenie w antropologii, a także nowe obszary zainteresowania, zupełnie nie zauważa potencjalnych jakości, jakie w tym zakresie mogą nieść film i fotografia. Hastrup opiera swoją krytykę, wychodząc od własnych negatywnych doświadczeń, m.in. dotyczących recepcji (interpretacji?) zdjęcia: fotografii chrzestnej dziecka w zbyt kusym stroju. Okazało się, że fotografię wykonano kilka lat po samym chrzcie, czego oczywiście z samej fotografii wyczytać nie można (opisany przykład Hastrup, 1986; szerzej na temat wizualności Hastrup, 1992). Przykład ten dowodzi moim zdaniem przede wszystkim jednego, a mianowicie tego, że sama fotografia (film) jest często traktowananawet przez tak wrażliwych i wyczulonych badaczy - jako bezdyskusyjna oczywistość (a jeśli tak nie jest, to jest to �Moje spojrzenie na etnografię 199 właśnie argument przeciwko wizualności), a nie jako materiał do dalszej interpretacji. Owa oczywistość przekłada się również na bezproblematyczność (potoczne przeświadczenie, że widzieć to wiedzieć). Tylko pozornie podkreślana chwiejność znaczenia w fotografii stoi z tym w sprzeczności. Owąnieapodyktyczność znaczenia w fotografii i filmie można również interpretować pozytywnie, a sprzeciw wobec niej jako chęć do bycia "prowadzonym za rączkę". Na taką sytuację wskazuje zresztą użyta przez Hastrup (1992) metafora mapy i itinerarium. Mapa (wizualność) nie dawałaby nam jasnych wskazówek, którędy Gaką drogą) mamy podążać, itinerarium byłoby klarownym opisem drogi postępowania. Bloch deklaruje, że wizualność interesuje go jedynie wtedy, gdy zostaje podporządkowana tekstualności, dyskursywności. Ale pytanie, czy tym samym badacz nie odcina się świadomie (?) od pewnych form doświadczenia człowieka. Czy dążenie do tekstualności nie jest próbą zamknięcia się przed pewnym niedomknięciem i niekonkluzywnością nauki o człowieku. To, co podkreślają "obrońcy wizualności", m.in. David MacDougall (1998) i Lucien Taylor (1996), to fakt, że wizualność odrzuca się, ponieważ nie da się łatwo zapanować nad znaczeniami, które ona niesie. (Przypominam cytat z Clifforda dla "hardlinerów"). Geertz stwierdził niegdyś, że antropologia znajduje się przede wszystkim w książkach. Idąca jego śladami Hastrup, silnie łączy fotografię i film z "opisem rzadkim" Gak wiadomo "obcym" etnografii). Rozważania MacDougalla i Taylora ukazująjednak, że "opisy" owe mogą być na swój sposób "gęste" (i ważne dla doświadczenia antropologa). Taylor dowodzi zaś mocno i przekonująco, że są one nie tyle opisem gęstym, co gęstym przedstawieniem (ukazaniem - thick (dense) depiction). Są innym rod?aj eIDjęzyka. )Varto tu przypomnieć, że John Berger (1982) nazwał niegdyś futografię ,Językiem połowicznym" - i tu powraca otwartość na różne języki, o kt'órych wspominałem przy okazji Barthesa. Taka retoryka dowodzenia, spierania się o wagę (często wręcz pierwszeństwo), jak każda walka, może być rujnująca. Nie da się ukryć, że antropologia w ostateczności zawsze będzie przede wszystkim dziedziną słowa (logia). Nawet jeśli obrazowe formy wypowiedzi dopuszczone zostaną w mocny sposób - w ostateczności tak czy owak, prędzej czy później, istnieje konieczność sięgnięcia do słów. Ważne jest jednak, żeby usłyszeć również to, co mogą pokazać obrazy, mówić i ukazywać, ewokować i uobecniać. MacDougall- jedna z najbardziej znaczących postaci filmu etnograficznego dziś - powiada zdecydowanie: "W pewnym znaczeniu filmy są rozbudowanymi metaforami tego, co niewidzialne" (Barabash, Taylor 2000-200 l). Nawet jeśli sugestia Jaya Ruby'ego (2000) ma na razie status utopii i postulatu, to warto ją tu na zakończenie przytoczyć: ,,kino antropologiczne istnieje - nie filmy dokumentalne na tematy 'antropologiczne', lecz filmy realizowane według projektu samych antropologów tak, aby komunikowały antropologiczną intuicję i wgląd. (oo.) gatunek dobrze wyartykułowany, różny od pojęciowych ograniczeń dokumentu realistycznego czy publicystyki. Gatunek, który zapożycza konwencje i technikę z obszaru całego kina - filmu fabularnego, dokumentalnego, animowanego i eks- �Sławomir Sikora 200 perymentalnego. Mnogość rywalizujących ze sobą stylów - równa jest liczbie teoretycznych stanowisk, spotykanych w pracy terenowej. Odnajdujemy tam zarówno filmy przeznaczone dla szerokiej publiczności, tworzone dla telewizji,jak i wysoce wyrafinowane prace przeznaczone dla specjalistów". BIBLIOGRAFIA Banks Marcus, Morphy Howard (red.) 1997 Rethinking Visual Anthropology, Yale University Press, New Haven and London. Barabash Bisa, Taylor Lucien 2000-2001 Radically Empirical Documentary. An Interview with David and Judith MacDougall, "Film Quarterly" vol. 54, ill 2, Winter. Barthes Roland 1979 Wykład, przeł. T. Komendant, "Teksty", ill 5. 1986 From Science to Literature, w: tegoż, Rustle o{Language, Basil Blackwell. 1995 Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. 1. 'Trznadel, Wydawnictwo KR, Warszawa. Berger John, Mohr Jean 1982 Another Way ofTelling, New York. Buchowski Michał 2004 Zrozumieć innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo UJ, Kraków. Clifford James 1997 Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Harvard University Press, Cambridge. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, 1. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman, Wydawnictwo KR, Warszawa. Clifford James, Marcus George E. (red.) 1986 Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Czaja Dariusz 2002 Życie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", ill 3-4 (tekst przedrukowany również w: Czaja, 2004). 2004 Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne, Wydawnictwo UJ, Kraków2004. Fabian Johannes 1983 TIme and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, Columbia University Press. Fox Richard G., King Barbara 1. 2002 Anthropology Beyond Culture, Berg, Oxford, New York. Geertz Clifford 2000 Dzieło i życie. Antropologjako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, wybór M. Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. �Moje spojrzenie na etnografię 201 Gibson James 1979 The Ecological Approach to Visual Perception, Houghton Mifflin, Boston. Hastrup Kirsten 1986 Veracity and Visibility: The Problem of Authenticity in Anthropology, "Folk: Journal ofthe Danish Ethnographic Society",voJ. 2. 1992 Anthropological Visions:Some Notes on Visual and Textual Authority, w: Film as Ethnography, ed. by P.I. Crawford, D. Turton, Manchester University Press, Manchester-New York. 1998 Poza antropologią. Antropologjako przedmiot przedstawienia dramatycznego, przeł. G. Godlewski, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 2. HeiderKarl 1976 Ethnographic Film, University ofTexas Press. JayMartin 1993 Downcast Eyes. The Denigration of Vision in Twentieth-Century French Thought, University ofCalifornia Press. MacDougall David 1998 Transcultural Cinema, Princeton University Press. Marcus George Wymogi stawiane pracom etnograficznym w obliczu ogólnoświatowej nowoczesności, w: Badania kultury, t. 2, red. M. Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa (w druku). Olechnicki Krzysztof 2003 Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa. Pinney Christopher 1992 The Parallel Histories of Anthropology and Photography, w: E. Edwards (red.), Anthropology and Photography 1860-1920, Yale University Press, New Haven-London. Robotycki Czesław 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud" t. 78. Ruby Jay 2<XXl Picturing Culture. Explorations of Film and Anthropology, The University ofChicago Press, Chicago-London. Sikora Sławomir 2001 Obrazowanie kultury. Jaya Ruby 'ego wizja antropologii wizualnej, "Kwartalnik Filmowy" nr 34. 2004 F%grafia. Między dokumentem a symbolem, Świat Literacki, IS PAN, Warszawa. Snyder Joel 1980 Picturing Vision, w; WJ.T. Mitchell (red.), Language ofImages, The University of Chicago Press, Chicago-London. Taylor Lucien 1996 lconophobia. How anthropologist lost it at the movies, "Transition", nr 69. Wright Terence 1997 Fotografia: teorie realizmu i konwencji, przeł. S. Sikora, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4. �Sławomir Sikora 202 Sławomir Sikora MY LOOKAT ETHNOGRAPHY (Summmy) The text is a free peregrination trying to answer some questions on ethnology oftoday and my "place" in it. The author makes an attempt at expressing his own position on ethnology. Assuming that ethnology is a science with limits that are difficult to be determined, he believes that it should be also open to other languages ofthe discourse. Writing about his favourite authors (R. Barthes, J. Cliffiord, C. Geertz, K. Hastrup) the author focuses on the problem ofthe presence of fiction in the language of ethnologists. He also describes a certain evolution offiction in ethnology. Addressing the issue offield studies, he acknowledges their importance, although he does not claim that they are necessary. An extensive part ofthe article deals with visual anthropology (which is the main area ofhis interest), its extent and some translational suggestions. K.W. Kielisiński, Na targu w Janowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6264fa136e91591914984a0ed182d764.pdf aee6479942fa303585a5af5f6eb2ebd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3424 Title A name given to the resource Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.24-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być Shakespeare, antropologia i Toma Stopparda gra w teatr Sławomir Sikora W Danii nie może być królów - oświadczył Montezuma, któremu zaczynało dobrze szumieć w głowie. - Nie może być królów w Danii, bo tam sami zwyrodnialcy, królowie umierają od trucizn, które im wlewają do ucha, a książęta dostają obłędu od tych wszystkich widm i upiorów straszących w zamkach i bawią się trupimi czaszkami jak chłopcy meksykańscy w dzień zaduszny. Alejo Carpentier, Koncert barokowy Człowiek mówiący do rzeczy do siebie nie jest bardziej szalony niźli człowiek mówiący od rzeczy nie do siebie. Guildenstern (lista dialogowa) Kiedy w 1966 roku pojawiła się na Broadway'u sztuka Toma Stopparda Rosencrantz and Guildenstern are dead odczytano j ą przede wszystkim jako kolejny inteligentny przykład teatru absurdu, szukano podobieństw i nowatorstwa wobec j u ż ist­ niejących sztuk Ardena, Pintera, Simpsona, ale też Ionesco czy Becketta. „Dialogi Rosencrantza i Guildensterna - pisała Wanda Krajewska - są ciągła zabawą językową. Stoppard żongluje różnymi pomysłami: zestawianiem tych samych cza­ sowników z innymi przyimkami, jak 'caught on' - 'caught up', kontrastowaniem dosłownego i przenośnego sensu wyrazu, jak w relacji Rosencrantza: ' C i a ł o o j c a było jeszcze ciepłe' i uzupeł­ nieniu Guildensterna: 'Jej ciało [ t j . matki Hamleta] t e ż ' . . . " Podobnie pisała Małgorzata Semil: „Tak jak Simpson, Stoppard posługuje się chętnie wyrażeniami idiomatycznymi, powie­ dzonkami i utartymi frazesami, które wykorzystuje w najroz­ maitszy sposób, wprowadza grę słów polegającą zarówno na dosłownym odczytaniu idiomu jak i na podobieństwie brzmie­ niowym. Oto przykład pierwszego sposobu: ' G U I L D E N S T E R N He didn't love her back (co może znaczyć: Nie odwzajemniał jej miłości, jak również: nie kochał jej pleców). ROSENCRANTZ (podchwytuje drugie, dosłowne znaczenie) Ale za to kochał j ą z przodu. G U I L D E N S T E R N Najpierw z przodu, potem z tyłu.' " Rzeczywiście sztuka Stopparda skrzy się od nieprzetłuma­ czalnych czy trudno przetłumaczalnych gier i dowcipów języ­ kowych, zręcznie wplata cytaty z Hamleta, trawestacje, od­ wołuje się do współczesnych i dawniejszych mistrzów dramatu (czy szerzej literatury, a w przypadku filmu również filmów i przedstawień Hamleta) tak angielskiego, jak i obcego. O tych językowych zagadnieniach sztuki Stopparda szczegółowo piszą cytowane j u ż autorki. Rosencrantz i Guildenstern mieliby też bardziej nawet niż Hamlet być figurami kondycji człowieka współczesnego (Wanda Krajewska, przywołując T.S. Eliota). Wskazuje się też na wątki filozofii egzystencjalnej (bardziej via Czekając na Godota Becketta niż poprzez odwołanie do filozofów egzystencji - Krajewska). Dziś, uwzględniając chociażby fakt, że sztuka Stopparda bazuje na innej sztuce, Hamlecie, oraz wskazując na jej nieciągłość mielibyśmy skłonność nadać jej miano sztuki postmodernistycznej. Wszystko to prawda. Ale jak mi się wydaje, sztuka Stopparda, jest próbą ukazania nie tylko j ę z y k o ­ wego wymiaru i nie tylko współczesnego (przypominam jeden z tytułów: Nowy język w dramacie angielskim) teatru, co raczej próbą ukazania, czym jest teatr w ogóle, na czym polega istota 1 3 3 24 teatru. A to, że nowe medium, nakręcony przez samego Stopparda w 1990 roku film, Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, klarowniej i mocniej niż sama sztuka ukazuje to założenie. ...No cóż, może również na tym polega nasza ponowoczesność, że zrywając z charakterystycznym dla modernizmu poszukiwa­ niem środków właściwych jedynie danej sztuce, dosadniej przedstawia istotę jednej ze sztuk, teatru, przy wykorzystaniu medium innej, filmu. Hamlet kończy się podobnie jak dzieło Prousta. Historia, której świadkami właśnie byliśmy, ma się dopiero rozpocząć. Shakespeare obdarza rolą narratora Horacja, wiernego kompana Hamleta. Kiedy powracający z Anglii poseł obwieszcza, „Że Rosencrantz i Guildenstern nie żyja." Horacjo odpowiada: 4 Król nie rozkazał uśmiercić tych dwóch. (...) Świat (...) jeszcze nic o niczym nie wie, A ja mu powiem, jak do tego doszło." y 5 Tom Stoppard skwapliwie korzysta z pozostawionej przez Shakespeare'a propozycji opowiedzenia jeszcze raz tej samej historii. Tyle tylko, że za głównych bohaterów obiera - prze­ wrotnie - właśnie uśmierconych Rosencrantza i Guildensterna. Tych dwóch gentelmenów poznajemy, kiedy jadą przez anekumenę. Skała, na której tle się poruszają, wygląda z daleka jak lodowiec. Jeden z nich - nazwijmy go za Stoppardem Rosencrantzem - znajduje na drodze złotą monetę. Podrzucana do góry moneta stale ukazuje tylko j e d n ą swoją stronę - reszkę. Podobnie zresztą zachowują się i inne monety, o które zaczynają grać przyjaciele. W rezultacie sakiewka Rosencrantza pęcz­ nieje, Guildensterna chudnie. U Guildensterna wzbudza to wątpliwości natury filozoficznej, każe mu się zastanowić, czy przypadkiem z naturą i jej prawami nie dzieje się coś niedo­ brego, czy czas nie zatrzymał się aby; Rosencrantz, sprawdza jedynie, czy moneta na pewno ma dwie różne strony. Tę monotonność i jednostronność (tak monety, jak i otaczającej rzeczywistości) zakłóca pojawienie się wędrownej trupy teatral­ nej. To na progu teatru, na scenie moneta po raz pierwszy objawia swoją d r u g ą s t r o n ę - orła. Na progu teatru moneta zaczyna m i e w a ć dwie strony. Ten cud na scenie (druga strona monety) przenosi ich na inną scenę: zamek w Elsynorze. W y g l ą d a też na to, że bohaterowie cierpią na amnezję, przynajmniej jeśli idzie o tzw. historię osobistą. Ich pamięć sięga jedynie chwili - był to najprawdopodobniej ostatni ranek - kiedy jakiś posłaniec załomotał w okiennicę, wzywając ich po imieniu: „Rosencrantz, G u i l d e n s t e r n " . M u s i a ł o chodzić o nich, 6 7 �posłusznie wyruszyli więc w drogę. Dlaczego po nich posłano? Czego ma dotyczyć ich misja? - Tego jednak nie wiedzą. Dopóki nie natkną się właśnie na wędrowny teatr, błąkają się po trosze jak cienie po Polach Elizejskich. To spotkanie uprzytam­ nia też bohaterom, że nie za bardzo wiedzą, który z nich jest Rosencrantzem, a który Guildensternem. Nie trudno domyśleć się, że ci dwaj panowie wracają (?) z krainy śmierci, krainy, którą najczęściej w różnych mitologiach kojarzono właśnie z niepamięcią." Ale na tę oczywistość nakłada się jeszcze inna prawda. Shakespeare spłatał tym dwum panom niezłego figla. Choć właściwie to jednak nie Shakespeare, lecz T o m Stoppard zadał po prostu „niewłaściwe" pytanie. Shakespeare zrobił tylko to, co robi wielu pisarzy: w jednej ze swoich sztuk stworzył dwie marginalne postaci. Kłopot w tym, że w Hamlecie występują oni zawsze razem, jak bracia syjamscy. Nigdy oddzielnie. Król: „Rosencrantz! Guildenstern! Jakże się c i e s z ę " , i parę kwestii dalej: „Poczciwi Rosencrantz i Guildenstern!", a Królowa: „ Z całego serca dzięki wam, panowie". Zdarza się co prawda (choć nie tak znowu często), że tylko do jednego z nich kierowana jest jakaś kwestia, ale pozostaje sprawą przypadku, którego z tych gentelmenów akurat ona dotyczy. Podobnie jest z odpowiedzia­ mi, choć zazwyczaj tylko jeden z nich odpowiada, to jednak mogliby oni swobodnie wymieniać się rolami, a nam, jak i innym bohaterom nie sprawiłoby to żadnej różnicy. Jedno jest pewne, na podstawie Hamleta trudno ich rozróżnić. Nie mają oni wyodrębnionych tożsamości. Nie udałoby się stworzyć jakichkolwiek poważniejszych portretów ich osobowości. Nic więc dziwnego, że przez cały film borykają się z problemem własnych tożsamości. Do końca nie udaje im się rozwikłać tej zagadki. A wszyscy, włącznie z Hamletem, zwracając się do nich permanentnie mylą ich ze sobą. Umierają nieświadomi, podobnie jak nieświadomi „się zrodzili" (posłaniec! - czy posłaniec nie jest tu alter ego, przywołującego ich z powrotem do życia stwórcy-kreatora, autora i reżysera - Toma Stopparda). Kiedy pod koniec filmu król Anglii-Pierwszy Aktor pyta: „Który jest k t ó r y ? " , nie wiedzą w zasadzie o sobie więcej niż na początku. Nie wiedzą więcej, choć przecież usilnie próbują sięgnąć po zapoznaną wiedzę, która musi drzemać ukryta w nich samych, próbują odwołać się do wiedzy instynktownej, wiedzy nieświadomej, wiedzy, która wykraczałaby poza barierę świa­ domości i wszechobecnie ograniczającej ich niepamięci. M o ż n a by to porównać do prób wykorzystania czynności omyłkowych czy swobodnych skojarzeń opisanych przez Freuda , czy też sięgnięcia po narzędzia nieco przypominające surrealistyczną metodę poszukiwania zapoznanej prawdy z odwołaniem się do automatyzmu psychicznego. 9 Krystyna Janicka, omawiając problemy związane z wykorzy­ stywanym przez surrealistów automatyzmem, pisze: „ O ile na specyficzną wartość poetycką (względnie estetyczną) tekstów automatycznych musiały zwrócić uwagę cechy immanentne tych tekstów, o tyle za ich doniosłością poznawczą zdawała się przemawiać psychoanaliza Freuda, która, jak wiemy, była pierwszą i zapewne najsilniejszą z inspiracji intelektualnych, jakiej uległ nadrealizm. Faktem bezspornym było dla Bretona to, że spontaniczne, automatyczne funkcjonowanie umysłu pozostaje w bezpośredniej zależności od procesów zachodzą­ cych w podświadomości, od owych mrocznych pokładów id."'" Sam Breton pisał zaś: „ W surrealizmie, zawsze chodziło o to, aby położyć rękę na 'materii pierwszej' (w sensie alchemicz­ nym) języka [...] zamiast wznosić się - co okazało się zresztą niemożliwe - od rzeczy oznaczonej do znaku, który j ą przeżył, trzeba p r z e n i e ś ć s i ę d o n a r o d z i n t e g o co z n a c z ą c e." Polegało to na próbie sięgnięcia do ukrytych pokładów „ j a " , czy nawet wielu poprzednich „ja" (Breton odwoływał się bowiem nie tylko do Freuda, ale także Junga). 11 12 W tym właśnie duchu m o ż n a chyba interpretować ciągłe odwoływanie się do zaskoczenia, wiedzy instynktownej, wro­ dzonej i zapoznanej (kiedyś były tylko odpowiedzi (!) - powie Rosencrantz). Bohaterowie stale ćwiczą się w grze pytań (tenisowy pojedynek pytań), w spontaniczne dialogi, w których chcą „ w y b a d a ć " tak siebie, jak i otaczającą rzeczywistość: „Guildenstern: Rosencrantz! Rosencrantz: Co? Guildenstern: A widzisz! I co ty na to? Rosencrantz: Bardzo chytrze. Guildenstern: Naturalnie? Rosencrantz: Nieodrodnie! [oryg. Instinctive] Teraz ja wypróbuję ciebie! Guildenstern: Nie od razu! Niespodzianie!"" Ale nieco później: „Guildenstern: Rosencrantz... Rosencrantz: Co? Guildenstern: Guildenstern. Rosencrantz: Co? Guildenstern: Czy dla ciebie to żadna różnica?" Rosencrantz i Guildenstern powracają do świata, który jest j u ż urządzony. Jak powiadają stąpają po własnych śladach, ale jednocześnie cała rzeczywistość jest dla nich nowością. Wraca­ j ą więc dokładnie tak jak zmarli w czasie zaduszek. Również w przypadku powracających zmarłych (Dziady), powiada się, że mogą oni powrócić tylko w znane miejsce („chodzą po swoich ś l a d a c h " ) , stąd rytualne porządkowanie chaty przed ich powrotem, bądź też celowe zaburzenie porządku (symboliczna zmiana miejsca), czy nawet budowa chaty na nowym miejscu (przestawianie), by utrudnić przychodzenie uporczywie po­ wracającym zmarłym. To samo dzieje się przecież w spektaklu Wielopole, Wielopole Tadeusza Kantora: powracający zmarli próbują ustalić j a k wyglądał ich p o k ó j . Ale jak mi się wydaje, ich stały pojedynek pytań, pytań i odpowiedzi można chyba również interpretować jako próbę wykorzystania w y o b r a ź n i , próbę ucieczki ze świata, który j e s t j u ż urządzony w świat m o ż l i w y . Jako próbę wy­ rwania się ze świata zaplanowanego. Lecz pytania te są j u ż pytaniami tylko, pytaniami, które często nie zmierzają do jakiegokolwiek konkretnego celu, gdzie odpowiedź przestaje się liczyć i odgrywać jakąkolwiek rolę. Są j u ż one tylko pustą g r ą . Gdzie wiadomo, że trzeba zapytać, ale zapomniano, czego to pytanie ma dotyczyć. Ta j a ł o w a rzeczywistość przypomina historię Graala, o którego znaczenie zapomina zapytać w od­ powiednim czasie Parsifal. Fakt, że wszystkie te próby są w zasadzie nieudane, wskazuje, iż żyją oni w świecie gdzie nie ma możliwości jakiejkolwiek zmiany. 14 15 Warto zwrócić uwagę na fakt, że postaci Rosencrantza i Guildensterna, stając się w zasadzie centralnymi, w rzeczy samej nadal są drugorzędne (tak jak u Shakespeare'a). Wszystko wydarza się poza nimi. Oni nie mają żadnego wpływu na akcję, nic nie dzieje się za ich przyczyną (przecież to bohater przez swoje czyny „stwarza" świat). Nasi „ b o h a t e r o w i e " (czy raczej „ a n t y - b o h a t e r o w i e " ) d o końca pozostają marionetkami, stale są ofiarami (przenośnie, a w końcu dosłownie) działań innych. Kiedy pod koniec filmu Guildenstern zadaje pytanie, że prze­ cież mogli gdzieś powiedzieć „ n i e " - to należy chyba stwier­ dzić, że nie dana i m była taka m o ż l i w o ś ć . 16 Ale przecież ich problemy tożsamościowe nie wiążą się jedynie z problemem imienia. Rosencrantz często powtarza za Guildensternem kwestie. Pierwszy Aktor powie do Guildenster­ na: „bystrzejszyś",i tak jest z reguły, ale przecież po nieudanej próbie wypytania Hamleta na temat przyczyny jego dziwnych zachowań - w czasie której ofiara (Hamlet) przemienia się w myśliwego - to Rosencrantz wykaże się większą samokrytycznością. On zwycięża tenisowy pojedynek na pytania. On też jest na drodze do odkrycia kilku znaczących praw (a przynajmniej postrzega pewne zależności): prawa Archimede- 25 �sa, powszechnej grawitacji (kiedy schylając się po jabłko zostaje trafiony spadającym z drzewa jabłkiem, patrzy najpierw w górę potem w dół, otwiera usta, ale w końcu nie wypowiada nic) czy wykorzystania pary (zauważyć warto, że wszystkie te wynalazki pozostają w „fazie praktycznej" - nie ulegają werbalizacji). M o ż n a chyba zatem mniemać, że inteligencja każdej z postaci dotyczy „odmiennego obszaru", że doświad­ czają oni świata w odmienny sposób: o ile Guildenstern porusza się bardziej na płaszczyźnie teoretycznej, o tyle Rosencrantzowi należałoby przypisać wiedzę praktyczną. Takie „rozdwojenie", jakie Stoppard wprowadza pomiędzy dwie „identyczne" postaci Shakcspeare'a, może przywodzić na myśl „nieśmiertelne" pary z literatury europejskiej, by wspomnieć tylko o Don Kichocie i Sanczo Pansie Cervantesa czy Rycerzu Antoniusie Blochu i giermku Jónsie Bergmana. Ale można też do pewnego stopnia uznać, że jest to jeden bohater dwojga imion. Tak też należałoby chyba interpretować niektóre ich dialogi, np. kiedy na statku Rosencrantz proponuje, że może rozprostować kości (tzn. przejść się) za Guildensterna. 17 W swojej sztuce Stoppard postanowił poruszać się w obrębie uniwersum, jakie stworzył Shakespeare, pisząc Hamleta. Nawet jeśli jesteśmy gotowi twierdzić, że Hamlet jest dziełem wspa­ niałym, bogatym, otwartym na różne interpretacje, to jednak w pewnych swoich aspektach pozostaje on uniwersum za­ mkniętym i ograniczonym. Stoppard swobodnie korzysta z wy­ obraźni tam, gdzie nie koliduje to ze strukturą Hamleta. Czasami jednak zabawia nas właśnie mocowaniem się z ograni­ czeniami nałożonymi przez dramat Shakespeare'a. Tak jest np. w przypadku tytułowych bohaterów - postaci Rosencrantza i Guildensterna, choć znaczące dla struktury dramatu, są jednowymiarowe, sprowadzają się prawie wyłącznie do imion. W Hamlecie to wystarczy, gorzej jeśli ktoś, próbując stworzyć z nich pełnokrwistych, „ t r ó j w y m i a r o w y c h " bohaterów, zada „nieodpowiednie" pytanie, jak np. to: „Który jest k t ó r y ? " Na takie pytanie odpowiedzi w Hamlecie próżno by szukać. Dlatego właśnie Stoppard przez cały czas bawi się ich „amorficznością", nie próbując jednak w ich formy wlać żadnych pewnych treści. Cała zabawę Stopparda można by nazwać zabawą w teatr. Oczywiście, jest to teatr, ale równocześnie zabawa w to, czym teatr w rzeczy samej ma b y ć . A jest on przecież olbrzymim mechanizmem pamięci kulturowej.' Przywołani przez ten mechanizm z zaświatów, Rosencrantz i Guildenstern (przypo­ minam, że to właśnie na progu teatru podrzucona moneta ukazuje swoją d r u g ą s t r o n ę - o r ł a ) , badają rzeczywistość teatralną. Okazuje się ona podobna do naszej rzeczywistości, ale przecież nie jest z nią tożsama. Kiedy w czasie pierwszego spotkania Pierwszy Aktor opowiada, co potrafią zagrać, mówi: „Ale nie m o ż e m y dać miłości i retoryki bez k r w i . Krew jest obowiązkowa. Bo krew jest we wszystkim, wie pan [We are all blood]." Krew jest symbolem życia, to ona służyła do przywoły­ wania dusz z z a ś w i a t ó w , to do niej musi o d w o ł y w a ć się teatr, nawet jeśli czyni to metaforycznie. 8 19 Rzeczywistość, w której poruszają się bohaterowie, przypo­ mina naszą rzeczywistość, ale jednocześnie czasami, w sytua­ cjach trudnych do przewidzenia odbiega od ustalonych praw. Zaskakuje ich (jak również i nas) na wiele różnych sposobów: echo powtarza czasami wybrane słowa z ich dialogów, Guilden­ stern nalewa do miski wody z parującego czajnika i spokojnie zanurza w niej ręce, Rosencrantz zaś zdziwiony, że kręgiel i pióra spadają z j e d n a k o w ą szybkością do skrzyni, próbuje powtórzyć to doświadczenie przed Guildensternem, wtedy jednak, respektując opór powietrza, pióro spada wolniej. Takich przykładów można by znaleźć więcej. Rzeczywistość teatralna nie rządzi się jedynie prawami prawdopodobieństwa - dlatego właśnie powiedziałem, że moneta zaczyna miewać dwie strony. 26 * * * Sztuka Stopparda, odwołując się do Hamleta, robi to w spo­ sób „nieciągły", tzn. taki, że opowiedziana historia wydaje się spójna jedynie w kontekście „ p r a w d z i w e j " historii Hamleta, tej opowiedzianej przez Shakespeare'a. Czy przypadkiem aluzją do tej nieciągłości nie są pojawiające się co jakiś czas „fruwające" kartki? Zauważyć należy, że cała przestrzeń zamku w Elsynorze ma postać labityntu. Bohaterowie stale powracają do tych samych miejsc, niekoniecznie poruszając się w tym samym kierunku. Podobnie papierowy samolocik wypuszczony przez Rosencrantza wydaje się zataczać koło, a jednak - jak bumerang - wraca z tej samej strony do rąk właściciela. Labirynt może być symbolem poszukiwania, ale tu jest chyba przede wszystkim figurą zamknięcia. Zawsze, kiedy zastanawiam się nad Rosencrantzem i Guil­ densternem nachodzi mnie naiwne pewnie pytanie: Jak odebrał­ by ten film człowiek, który nic o Hamlecie nie wie? Nie mam tu na myśli kogoś na kształt przytoczonego w motcie Carpentierowskiego Montezumy, lecz raczej kogoś, kto należałby do kultury europejskiej, któremu dziedzictwo tej kultury nie byłoby obce, ale który dziwnym zrządzeniem losu (?) nie słyszałby nic o Hamlecie, tak dziele Shakespeare'a,jak i postaci. Czy film ten mógłby tworzyć dla niego zamkniętą całość, jaką jest dla nas. Film pokazuje przecież również, jak wielką rolę w percepcji określonej rzeczywistości odgrywa uprzednia wie­ dza widza. Ukazuje jak trudno oddzielić percepcję od wiedzy j u ż posiadanej, ukazuje jak trudno zastosować Husserlowską epoché, wyobrazić sobie zawieszenie nie całej, lecz pewnej tylko części wiedzy. Jak zatem taki wyobrażony widz odebrałby film (sztukę) Stopparda? Stosunkowo łatwo można wyobrazić sobie jeszcze połącze­ nie sceny śmierci Ofelii w wodzie, odgrywanej przez aktorów w teatrze-karczmie (przezroczysty niebieski welon, który po­ woli spowija Ofelię), z „naturalistycznymi" zdjęciami zanurzo­ nej w wodzie Ofelii, przypominającymi nieco obraz Millais'a(z Tate Gallery); podobnie ze sceną pojedynku między Hamletem i Laertesem. Ale czy taki widz jest w stanie przeniknąć motywy śmierci Ofelii? M o t y w y pojedynku? Czy choćby opisane niżej „pomieszanie" różnych planów w trakcie odgrywania Morders­ twa Gonzagil Czy jest w stanie uporządkować porwaną akcję w opowieść, która ma swój początek i koniec? A może ogląda on j u ż całkiem inną historię, o której tym, którzy znają Hamleta nawet się nie śni? Przecież sam Hamlet Shakespeare'a jest nieczytelny dla ludzi innej kultury, by przypomnieć tu cyto­ wanego Montezumę, czy też doświadczenie przeżyte i opisane przez Laurę Bohannan. Warto chyba w tym kontekście - wobec wszystkich pojawia­ jących się pytań i wątpliwości i nim jeszcze przywołam doświadczenie Laury Bohannan - przypomnieć słowa Jamesa Clifforda: „ N o w a teoria literacka sugeruje, że zdolność tektu do bycia zrozumiałym w spójny sposób zależy w mniejszym stopniu od zamierzonych intencji autora, niż od twórczej postawy czytelnika. Aby przytoczyć tu słowa Rolanda Barthes'a, jeżeli tekst jest 'utkany z cytatów pochodzących z nie­ zliczonych centrów kultury', to 'jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu'." 20 21 W tekście Szekspir w buszu Bohannan opowiada pouczającą historię dotykającą możliwości uniwersalnego odczytywania fabuł związanych z pewną określoną kulturą. Wyjeżdżając do Afryki, by prowadzić badania wśród ludu T i v , otrzymała od swego angielskiego kolegi egzemplarz Hamleta. Przyjaciel ów wyraził wątpienie, czy Amerykanie są w stanie naprawdę zrozumieć tę, tak angielską w końcu, sztukę. Pora deszczowa okazała się nie sprzyjać badaniom terenowym, Bohannan �wypełniała czas studiami nad Hamletem. Kiedy więc starszyzna plemienna zażądała od antropologa, by opowiedziała i m ona jakąś historię z jej kraju, Bohannan postanowiła zreferować właśnie Hamleta. Opowiadana przez Bohannan przygoda jest bardzo zabawna, choć można sądzić, że niekoniecznie była taką dla niej samej, kiedy borykała się z nieustającymi pytaniami i wtrąceniami starszyzny plemiennej. Tubylcy okazali się być bowiem słuchaczami krytycznymi. Bez pardonu przerywali antropologowi, komentując, a co więcej ingerując w opowiada­ ną historię. Pojawił się więc m.in. problem, kim jest ojciec Hamleta: duchem, omenem wysłanym przez czarownice (ale omen nie mówi!) czy zombi. Kwestie sporne związane z nie­ możnością przełożenia pojęć i kategorii zdominowały i „za­ głuszyły" fabułę dramatu, uniemożliwiając w końcu opowie­ dzenie antropologowi „jej historii". Przedstawiona fabuła oka­ zała się wspólną, „wynegocjowaną (?) historią". Ale ta wspólna opowieść była narracją, pod która antropolog nie była j u ż w stanie się podpisać. Całą przygodę można by nazwać parodią antropologii w dawnym stylu. Powiada się czasem o niej, że „tubylec" występował w roli przesłuchiwanego, a tym samym antropolog - śledczego. T y m razem to starszyzna przybiera rolę „wiedzących lepiej", „przesłuchuje" i koryguje „młodszego (mniejszego) brata" (w tym przypadku siostrę - co pewnie też nie jest bez znaczenia), „ n a p r a w i a " opowieść, „poprawiając" tym samym źle wyuczoną lekcję. Artykuł Szekspir w buszu opublikowany został po raz pierwszy w 1966 roku (to także rok powstania sztuki Stopparda). Wówczas przyjęty był zapewne przede wszystkim jako ciekawa i zabawna historia „z terenu". Dziś mógłby pewnie być odczytany jako zwiastun zapowiadający przełom w antropolo­ gii, zwiastun antropologii postmodernistycznej, antropologii, która ukazując swoje trudne położenie, proponuje zerwanie z traktowaniem kultur jako wyodrębnionych całości i sugeruje właśnie negocjację sensów, wspólne ustalanie znaczeń, miast „twardego",obiektywnego przekładu - rozumienie. Jak trud­ ne to zadanie przewrotnie i namacalnie ukazuje tekst Bohannan. Ponieważ wszyscy znamy historię Hamleta łatwo wychwytuje­ my wszystkie niuanse, nieścisłości, przeinaczenia. Opowiedzia­ na przez Bohannan fabuła nie jest j u ż naszą historią. Oczywiś­ cie, o ile antropologa w tej opowieści można uznać za „opowiadającego przygodę tubylca", o tyle trudno uznać starszyznę plemienną za „ w r a ż l i w e g o " antropologa w nowym stylu, który skłonny jest podważyć swoją własną tradycję kulturową. Trudno tym samym nazwać tę wspólną historię, opowieścią wynegocjowaną. Ale w ten sposób na własnym przykładzie dowiadujemy się co może przydarzyć się opowieś­ ciom z innych kultur. 22 * * * Powróćmy jednak do filmu. Jest u Stopparda scena, która wydaje m i się kwintesencją teatru, scena, którą trudno oglądać bez „ściśniętego gardła". Aktorzy w maskach pantomimicznie odgrywają skrytobójstwo (Morderstwo Gonzagi), jakiego na królu dopuszcza się jego brat, i uwiedzenie królowej przez skrytobójcę. Jedynym widzem jest Pierwszy Aktor. W trakcie gry do komnaty hałaśliwie wkraczają Rosencrantz i Guildenstern. Pierwszy Aktor ucisza ich gestem ręki. Aktor Klaudiusz, siedząc okrakiem na „Królo­ wej", odchyla się do tyłu, zdejmuje koronę z głowy otrutego króla i wkłada na swoją. W tej chwili przez drzwi na scenie wpadają „ p r a w d z i w i " Ofelia i Hamlet. Ten ostatni krzyczy: „Mam t e g o dosyć, dosyć! Przez to właśnie wpadłem w obłęd! Powiadam k o n i e c z m a ł ż e ń s t w e m (...) Do klasztoru, j u ż ! " Rosencrantz do Pierwszego Aktora: „mnie to nie wygląda na m i ł o ś ć . " Jak gdyby w odpowiedzi słyszymy słowa, wchodzącego na scenę (tymi samymi drzwiami) „prawdziwe­ go" Klaudiusza do Poloniusza: „ M i ł o ś ć ! Nie tędy rwie się jego serce." (Spacja w cytatach moja - SS.) Kiedy ten tłumek „ p r a w d z i w y c h " postaci przetoczył się j u ż przez scenę, Pierwszy Aktor zatrzymuje grę i powiada: „Panowie! Panowie! Nie jest dobrze. Zupełnie nam to nie wychodzi." W krótkiej rozmowie Pierwszy Aktor wprowadza naszych bohaterów w arkana gry, które polegają: „Nieodmiennie na tym samym - zmierzamy do punktu, w którym każdy kto ma umrzeć - umiera. (...) To jest zapisane. Zrozumcie, my jesteśmy tragikami. Wypełniamy tylko wskazówki - tu nie ma żadnego wyboru. Źli kończą nieszczęśliwie, dobrzy - niepomyślnie. Na tym polega trage­ dia." Wznawia przedstawienie. Klaudiusz-aktor w masce zasia­ da na tronie. Ściska się z królową. Pierwszy Aktor komentuje przedstawienie i zapowiada nadejście Lucjanusa (wcielając się jednocześnie w jego rolę), wydziedziczonego przez stryja bratanka, który „zdruzgotany kazirodczym ślubem matki... traci rozum..." Pierwszy Aktor trzyma podniesiony puchar, do którego wrzuca kulę, powiadając: „ M a on (Lucjanus) plan uderzyć w sumienie króla." Z kielicha wydobywają się opary dymu, spoza którego wyłania się scena teatru kukiełkowego - drewniane lalki jeszcze raz (dokładnie tak jak poprzednio aktorzy w maskach) odgrywają scenę otrucia, uwiedzenia królowej, wstąpienia na tron (jedynie z drobnymi [?] od­ wróceniami: to królowa koronuje skrytobójcę, to ona „dosiada" nowego władcy - tym samym „kukiełkowy teatr" właśnie jej przypisuje aktywniejszą rolę w kreowaniu nowej rzeczywisto­ ści). Na widowni poza Rosencrantzem i Guildensternem zasia­ dają m.in. odgrywający przed chwilą tę samą scenę panto­ mimicznie aktorzy w maskach - Klaudiusz z koroną na głowie i królowa. Kamera stale przenosi się ze sceny teatru kukieł­ kowego na a k t o r ó w - w i d o w n i ę . Maska kryje uczucia aktora-króla Klaudiusza, ale jego zachowanie, rozbiegane pod maską oczy, zdradzają zaniepokojenie i rosnące napięcie. W końcu król-aktor podrywa się i jest to j u ż „ p r a w d z i w y " król, Klaudiusz bez maski. Król zrywa przedstawienie i wybiega wraz z orszakiem. Film Stopparda łączy i splata różne poziomy rzeczywistości. Rosencrantz i Guildenstern zrazu są widzami, którzy wkraczają na scenę i są jak gdyby „schwytani w a k c j ę " . A l e ich status pozostaje ciągle niejasny. Kiedy aktorzy odgrywają najpierw w karczmie (?) Morderstwo Gonzagi przed rozbawioną i przeję­ tą prostą publicznością, Rosencrantz i Guildenstern są tam przypadkowymi widzami, ale pojawiają się po drugiej stronie sceny, a zatem z punktu widzenia widowni mogą być uznani za aktorów właśnie. Podobnie, kiedy Morderstwo Gonzagi od­ grywane jest „na dworze" są najpierw widzami (kiedy obser­ wują grających w maskach aktorów), ale potem, obserwując teatr lalek „ w m i e s z a n i " są pomiędzy aktorów w maskach, którzy przemienili się w widzów. W opisanej powyżej scenie odegrania Morderstwa Gonzagi (która w takiej postaci istnieje tylko w filmie!) Stoppard za „jednym pociągnięciem" uzyskuje podwójny efekt. Po pierwsze mam tu na myśli trójstopniowość relacji: widzowie - aktorzy (w maskach) - kukiełki. Stopień umowności sięga tu drugiej potęgi: widzowie tak się mają do aktorów jak aktorzy do drewnianych lalek. - Jednym słowem, jeśli aktorzy n i e - s ą - w i dzami, to kukiełkom - m o ż n a by rzec - przysługuje relacja podwójnej negacji (kukiełki to nie-nie-widzowie). Ale, by odwołać się do analogii matematycznej, podwójna negacja (podobnie jak w opisanym poniżej doświadczeniu Kirsten Hastrup) ma tendencję do znoszenia się. Relacja utożsamienia (kukiełki = nie-nie widzowie —» kukiełki = widzowie) jest dodatkowo wzmocniona (to właśnie ten drugi efekt) tym, że aktorzy na widowni „odgrywają" (aktor-król), to co ma się dziać z prawdziwym królem (widownia staje się sceną!). Przemiana króla-aktora w masce w króla-Klaudiusza nosi 2 1 27 �znamiona przemiany maski w twarz, epifami wnętrza (wykorzy­ stanie medium gry). T o , co dzieje się we wnętrzu króla, ujawnia się na zewnątrz, na twarzy prawdziwego króla (król-aktor —> Klaudiusz = maska [zewnętrzność] ~ » t w a r z [wnętrze]; scena staje się metaforycznym lustrem, w którym odbija się wnętrze widza) - król Klaudiusz zrywa przedstawienie. Opisany zabieg (działając na dwóch płaszczyznach) r o z s z e r z a scenę na w i d o w n i ę - t o t a m d z i e j ą s i ę n a j c i e ­ kawsze rzeczy. Taki chwyt miał j u ż swoje precedensy w teatrze. Myślę tu 0 dwóch uzupełniających się przykładach: pierwszy to pomysł Jerzego Grotowskiego zainstalowania drugiej sali z widzami, stworzenia zewnętrznej widowni, która mogłaby obserwować relację pomiędzy aktorami a pierwszą w i d o w n i ą . Ale pomysł ten zawiera się j u ż przecież w sztuce Shakespeare'a. Gdy Hamlet planuje przedstawienie, które ma się odbyć w obecności Króla i Królowej, powiada do Horacja: 24 .,(...) wytęż Całą swą bystrość i pilnie o b s e r w u j Stryja. Jeżeli ten fragment nie zdoła Wykurzyć winy z nory jego duszy, [wnętrze —» zewnętrzność] Będzie to znaczyć, że ó w duch na murach Był z piekła rodem i że wyobraźnię Mam tak plugawą jak kuźnia Wulkana. Patrz więc uważnie: j a też w b i j ę o c z y W jego t w a r z . Później porównamy nasze Osady, aby wydać wspólny wyrok." (Spacja moja - SS.) Jak widać to widz (albo raczej relacja widz-przedstawienie), twarz widza staje się tu prawdziwym spektaklem. Drugi przykład to pomysł Eugenio Barby stworzenia spektak­ lu opartego na życiu (tak naukowym, jak i prywatnym) duńskiej antropolog, Kirsten Hastrup. Myślę tu nawet nie o samym (znakomitym!) spektaklu, lecz o procesie jego powstawania 1 odbioru przez samą główną bohaterkę, t j . Kirsten Hastrup. W tekście Out of Anthropology '' opisuje ona swoją współpracę z Barbą i Odin Teatret, w wyniku której powstał fascynujący spektakl Talabot. Hastrup szczegółowo omawia kolejne etapy wspólnej pracy z Barbą, kiedy to ona, antropolog, stała się przedmiotem „badań terenowych" reżysera i jego zespołu, a następnie proces odbioru „ s i e b i e - j a k o - n i e s i e b i e " w czasie prób. Siedzimy w ten sposób frapującą opowieść o poszukiwa­ niu tożsamości (tego dotyczy spektakl, a krytyczny artykuł Hastrup podnosi te dociekania niejako „ d o drugiej p o t ę g i " ) , o zawiłej relacji jaka wiąże historię, mit i prawdę, i w końcu o tym, jak jej „ j a " stopniowo staje się „ n i e - j a " (to, że była reprezentowana przez inną kobietę, uniemożliwiało jej obec­ ność w jej własnej historii; „opowiedzieli oni prawdę o Kirsten 25 2 [bohaterce spektaklu], jednak ona ciągle nie była mną [nie-ja]"), by ostatecznie, j u ż w czasie publicznej premiery, mogła odnaleźć siebie ponownie ( „ n i e - n i e - j a " = „ j a " ) . Proces rozumienia i odczucia uzyskałby tu strukturę koła (koła hermeneutycznego) uzewnętrzniona wewnętrzna obcość („ja to ktoś inny" Rimbauda) powtórnie uległaby uwewnętrznieniu. Pierwotne rozpoznanie „przez różnicę" (semiotycznie) - Hast­ rup rozpoznawała przecież poszczególne wydarzenia z życia Kirsten - przemieniło się w widzenie istotnościowe, w praw­ dziwe r o z p o z n a n i e , czy też, można by rzec za Barthes'em - o d n a l e z i e n i e . 27 2 8 29 Co być może znaczące, o ile Hastrup dokładnie opisuje wcześniejsze fazy pracy (i współpracy) z teatrem Barby, to samo „odkrycie siebie" (w czasie publicznej premiery) sprowadza się niemal do deklaracji. Słowa milkną wobec tajemnicy utożsa­ mienia. Autorka przechodzi do opisu bólu separacji z jej wykreowanym (urzeczywistnionym) „ja" - teatr odjechał bez niej (równocześnie przecież zabierając „ją" ze sobą), by grać gdzie indziej. Warto podkreślić fakt, że utożsamienie Kirsten Hastrup i Kirsten (bohaterki spektaklu) dokonuje się w ł a ś n i e w czasie publicznej premiery, kiedy to w całym przedsięwzięciu zaczynają brać udział i n n i o b c y . Czy można sobie wyobrazić, że widzowie obserwując sztukę, zerkali też czasem na samą Kirsten Hastrup, by czytać na jej twarzy i szukać prawdy p o m i ę d z y tymi dwiema postaciami. Jeśli tak było, to analogia między doświdczeniem Hastrup i opisanym do­ świadczeniem teatru w filmie Stopparda byłaby całkowita." 30 32 Rytuał - o czym pisze wielu a u t o r ó w - zakłada brak podziału na publiczność i aktorów. Grotowski twierdzi, że: „(...) odbudowa rytuału nie jest dziś możliwa, ponieważ rytuał obracał się zawsze wokół osi, j a k ą stanowi akt wiary, akt religijny, wyznawczy, nie tylko w znaczeniu obrazu mitycz­ nego." To prawda, ale jednocześnie rytuał jest grą w obrębie określonego uniwersum (kosmosu), grą, która ma moc spraw­ czą, rytuał dokonuje transformacji rzeczywistości - zazwyczaj ma to na celu przywrócenie (odtworzenie) określonego ładu. W tym znaczeniu teatr w filmie Stopparda (ale, jak widzieliśmy, także u Shakespeare'a!)jest teatrem rytualnym. Nie idzie mi tu tylko o pomieszanie aktorów i widowni, ale bardziej nawet o teleologiczność przedstawienia (Morderstwo Gonzagi), o jego moc sprawczą transformacji pewnego niewielkiego uniwersum, jakim jest dwór z monarchą Klaudiuszem. Teatr ten nie ma na celu prostego przywrócenia ładu, ale można sądzić, że w swoim dalekosiężnym celu - ubiegając się o sprawiedliwość - takiego ładu się właśnie domaga. 33 PRZYPISY 1 Por. Małgorzata Semil, Nowy język w dramacie angielskim, i Wanda Krajewska, Propozycja Stopparda; oba teksty „Dialog" nr 1, 1969; tam też można znaleźć polski przekład sztuki w tłumaczeniu Gustawa Gottesmana. W. Krajewska, op. cit. ' M. Semil, op. cit. Muszę przyznać, że nie widziałem żadnego teatralnego przed­ stawienia Rosencrantza i Guildensterna. Znam tylko treść sztuki. Ale też niektóre pomysły wykorzystane w filmie nie są zawarte w treści dramatu i, co więcej, wydają mi się niezwykle trudne do osiągnięcia, a może nawet niewykonalne, w teatrze. Będę o tym pisa! dalej. W. Shakespeare, Hamlet, książę Danii, tłum. S. Barańczak, „W drodze" Poznań 1994. (Dalej cytaty z Hamleta w tym samym tłumacze­ niu.) Dodajmy jeszcze, że c z o ł ó w c e z napisami towarzyszy zawodzenie wilków, czy też psów. W sztuce moneta na scenie wędrownego teatru podrzucana jest kilkakrotnie. 2 4 5 6 7 28 * Por. np. M. Eliade, Mythologies of Memory and Forgetting, „History of Religion", Vol. 2, 1965; J . S. Wasilewski, Po śmierci wędrować, „Teksty" nr 3 i 4, 1979, S. Sikora, Cmentarz Antropologia pamięci, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 1986 Po drodze rozprawiają oni m.in. na temat tego, czy broda i paznokcie rosną po śmierci. Pada tak też kwestia, która tylko w języku polskim zachowuje pełną dwuznaczność: „Z d r u g i e j s t r o n y u nóg [paznokcie] w ogóle nie rosną." (Po angielsku mamy tylko „on the other hand".) Warto dodać, że w zaświatach czas nie płynie. Nieświadomość i sen - wg Freuda - również nie mają struktury czasowej. ' Por. Z . Freud, Wstęp do psychoanalizy, przeł. S. Kempnerówna i W. Zaniewicki, P W N Warszawa 1982 K . Janicka, Światopogląd surrealizmu, W A i F Warszawa 1985, s. 176 " Cyt. za K . Janicka, op. cit., s. 179 (spacja: K.J.). Por. K. Janicka, op. cit., s. 178 " Cytaty z filmu podaję w tłumaczeniu Ryszarda Drzewieckiego. 10 12 �Niestety nie miałem dostępu do ostatecznej wersji ttumaczenia pod­ pisów, stąd moga istnieć pewne różnice między podanymi cytatami a ich wersją ekranową. Por. S. Sikora, op. cit. Szersze omówienie pamięciowych aspektów w spektaklu Kantora i w filmie polskim por. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie pamięci, (w:) Film i kontekst (red.) D. Palczewska i Z . Benedyktowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław (itd.) 1988 " Otwiera się tu trop na „postmodernistyczny wątek". Por. figurę gry wśród ponowoczesnych strategii zachowań wyróżnionych przez Zyg­ munta Baumana, Ponawoczesne wzory zachowań, (w:) tegoż, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Instytut Kultury, Warszawa 1994, s. 33-36; „W ponowoczesnym świecie, wszyscy jesteśmy po trosze graczami. Nic dzieje się to z naszego wyboru. Bunt nie zda się na wiele: można złorzeczyć jednej grze, ale tylko w imię innej gry. Każdy z nas może z gry, tej lub innej, wyoptować, ale nie jest jasne, jak można by, nie odmawiając życia, odmówić zachowania zakładającego, że życie jest grą i że proces życiowy składa się z serii gier." (Tamże, s. 36) 14 16 Oczywiście trudno tu uciec od egzystencjalnej, czy nawet „poegzystencjalnej" interpretacji sztuki: „Rosencrantz: Pamiętam... Ze był czas kiedy nie stawiano pytań. Gildenstern: Zawsze stawiano pytania. Rosencrantz: Odpowiedzi owszem. Odpowiedzi były na wszystko." A dialog ten poprzedzony jest wyznaniem Rosencrantza: „Ja chcę do domu." Można więc sądzić, że bohaterowie tęsknią za rajskim (pełnym) wymiarem ludzkiej egzystencji. „Wraz z Fotografią wkraczamy w Śmierć płaską" - powiada Roland Barthes. Podobnie i tu wszystko wydaje się skończenie płaskie (włącznie z ostateczną śmiercią bohaterów), a jakiekolwiek próby dramatyzacji nieuchronnie przeradzają się w teatr (jak choćby scena „zabicia" Pierwszego Aktora na statku). To teatr jest bardziej żywy niż życie. „Bowiem w każdym społeczeństwie - pisze nieco wcześniej Barthes - śmierć musi gdzieś znaleźć swoje miejsce: jeśli nie jest nim (lub jest nim w mniejszym stopniu) religia, musi ono być gdzie indziej: może w tym właśnie obrazie, który stwarza śmierć, pragnąc zachować życie. Współczesna zanikaniu obrzędów. Fotografia odpowiada być może wtargnięciu w nasze współczesne społeczeństwo śmierci ^sym­ bolicznej, poza religią, poza obrzędem, nagłym zanurzeniu się w Śmierć dosłowną. Życie/Smierć: paradygmat sprowadza się do zwykłego pstryknięcia, które dzieli wyjściową pozę od papierowego końca." R. Barthes, Camera lucida, tłum. E . Modzelewska-Sikora, „Kino" nr 3, 1992 17 Oczywiście dialog (nic ma go w filmie), jak zwykle, nie jest jednoznaczny. Przytoczę go w całości, bo - po pierwsze - jest to wspaniały przykład gry słów i znaczeń, po drugie - ukazuje jak poważne problemy stoją przed tłumaczem. „Rosencrantz: Well, shall we stretch our legs? Guildenstern: I don't feel like stretching my legs. Rosencrantz: I will stretch them for you, if you like. Guildenstern: No. Rosencrantz: We could stretch each other's. That we wouldn't have to go anywhere. Guildenstern: (pauza) No, somebody might come in." [Cyt. za: T . Stoppard, Rosencrantz & Guildenstern Are Dead. A Play by..., Grove Press, Inc. New York 1968 (1967), s. 100] „Stretch legs", to oczywiście wyciągnąć, czy też rozchylić (rozłożyć) nogi. ale też w tym idiomatycznym zwrocie „rozciągnąć kości", w znaczeniu - przejść się. Zastosowanie któregokolwiek z możliwych po polsku tłumaczeń zamyka pełną grę słów. Choć najbliższy wydaje się zwrot „rozprostować kości", który po polsku zachowuje znaczenia przechadzki, to jednak gubi się tu „nieprzyzwoitość", którą wychwytuje Guildenstern, kiedy na propozycję wzajemnego „rozchylenia (wyciąg­ nięcia) sobie nóg" odpowiada, że nie, bo mógłby ktoś wejść. „Rosencrantz: Może rozprostowalibyśmy kości! Gildenstern: Nie chce mi się nigdzie iść. Rosencrantz: Mogę je rozprostować (przejść się) za ciebie. Gildenstern: Nie. Rosencrantz: Moglibyśmy sobie nawzajem wyciągnąć (rozciągnąć, rozchylić) nogi. Nie musielibyśmy w ó w c z a s nigdzie chodzić. Gildenstern: Nie, ktoś mógłby wejść." (kursywa wskazuje miejsca, które powinny być oddane jednym zwrotem - S.S.) '* Jurij Łotman, Borys Uspienski, O semiotycznym mechanizmie kultury, przeł. J . Faryno, (w:) Semiotyka kultury, PIW Warszawa 1977 " Porównaj np. praktyki Odysa w X I księdze Odysei. J . Clifford, O autorytecie etnograficznym, tłum. J . Iracka i S. Sikora, (w:) Amerykańska antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski (w druku). L . Bohannan, Szekspir w buszu, „Konteksty: Pol. Szt. Lud.", nr 3-4, 1991 Por. James Clifford, The Predicament of Culture. Twen­ tieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Harvard University Press 1988, np. rozdz. On Orientalism. Por. J . Lotman, Lalki w systemie kultury, przel. P. Ustrzykowski, „Teksty" nr 6, 1978 Jerzy Grotowski, Teatr a rytuał, [w:] Wiedza o kulturze. Cz. III. Teatr w kulturze. Zagadnienia i wybór tekstów, opr. W. Dudzik i L . Kolankiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1991, s. 226 (pierwodruk: „Dialog" nr 8, 1969). Tekst wypowiedzi na konferencji w paryskim ośrodku P A N 15.10.1968 Dodajmy, że i w sztuce Shakespeare'a również istnieje „podwój­ ne" przedstawienie: najpierw pantomima, a dopiero potem aktorzy z tekstem. Można by rzec, że Stoppard uważnie przeczytał tekst Hamleta: w dialogu między Hamletem a Ofelią w czasie Morderstwa Gonzagi wspomina się też o teatrze marionetek. K . Hastrup. Out of Anthropology. The Anthropologist as an Object of Dramatic Representation, masz. 1988 K. Hastrup, op. cit. O „fenomenie Kirsten/Kirstcn Hastrup" w związku z problemami interpretacji antropologicznej już pisałem, por. Fotografia końca wieku. Fotografia i mit, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2. 1994; por. też szczegółowy opis i interpretację doświadczenia jakie przeżyła Kirsten Hastrup w książce Anny Wyki, Badacz społeczny wobec doświadczenia. Wydawnictwo IFiS P A N , Warszawa 1993; a także opis spotkania Hastrup z „nierzeczywistym" - Joanna Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna marnotrawnego (projekt etnografii nieprzezroczystej), „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1995 * W sensie Gadamerowskim; por. H . - G . Gadamer, Prawda i meto­ da. Zarys hermeneutyki filoz.oficz.nej, tłum. B . Baran, Inter esse, Kraków 1993, s. 132-3 W przypadku Barthes'a idzie o odnalezienie prawdy o matce w fotografii. Por R. Barthes, La chambre claire. Note sur la photograp­ hic, Gallimard, L e Seuil, 1980, i moje omówienie tego problemu: Fotografia - pamięć - wyobraźnia, „Konteksty: Polska Sztuka Ludo­ wa" nr 3-4, 1992 Na ten moment interpretacyjny wskazuje w swojej książce Anna Wyka, op cit., s. 155 Na marginesie (dlatego w przypisie) warto chyba przypomnieć - w kontekście tak pojętego wyobcowania, które prowadzi do utożsa­ mienia (obserwowaliśmy je w filmie Stopparda, jak i w tekście Hastrup) - propozycję „wyobcowania" Wiktora Szkłowskiego. W artykule Sztuka jako technika opisuje on wyobcowanie jako technikę, które ze znanego czyni nieznane, zwykłe postrzeżenie czyni niezwykłym; w sztuce (traktowanej jako podstawowe medium strategii „odzwyczaje­ nia" w kulturze Zachodu) „można odkryć wrażenie życia". Komen­ tujący ten zabieg Frederic Jameson, uważa, że umożliwia to stałe odradzanie się świata „w jego egzystencjalnej świeżości i zgrozie", „tożsamość i różnica doświadczane są w tym samym momencie." Por. David Tomas, Transcultural Space, „Visual Anthropology Review" Vol. 9, No. 2, 1993 2 0 21 2 2 a 2 4 2 5 2 6 2 7 2 2 9 1 0 1 2 Por. Grotowski, op. cit.; Victor Turner, Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, przeł. P. Skurowski, [w:] Wiedza o kulturze. Cz. III, Teatr w kulturze, op. cit. Grotowski, op. cit. s. 230 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e288fd13eb58edf1b0814a11fb0f0b.pdf 64974c62415a7259bc49f0c1b0eccad5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2690 Title A name given to the resource Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.257-259 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI A ndrzeja Bieńkowskiego (artystę malatza, etno- gtafa, ptofesota A k a d e m i i Sztuk Pięknych - jak głosi n o t k a na okładce) poznałem w drugiej SŁAWOMIR SIKORA połowie lat siedemdziesiątych. Malował wówczas za­ bawne s t w o t k i zamieszkujące fantastyczny, kolorowy świat, w którym A n t e k Libera i n c o g n i t o podpatrywał siedzącego p o d kloszem Becketta, a w u j c i o Teodot udzielał dobrych rad, o czym donosiły nieco w i t k a c o w skie w stylu podpisy. Już wtedy opowiadał o podtóżach na „swoją wieś" i wspaniałym doświadczeniu słuchania muzyki. N i e była to jednak wówczas jeszcze muzyka Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi wiejska, a ptzynajmniej nie ptzede wszystkim... W* pa­ mięci błąka m i się repertuar postromantyczny: może Bruckner, może Mahler, a może nawet jakiś Wagnet, c h o ć Bieńkowski w książce Ostatni wiejscy muzykanci wspomina, że interesował się wtedy muzyką współcze­ Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. sną, Strawińskim i Lutosławskim (ja zapamiętałem fa­ Ludzie, obyczaje, muzyka, Prószyński i S-ka S. A., scynację Messiaenem). Wieś „oswojona" odtobiną m u ­ Warszawa 2001 (książka wraz z płytą C D ) . zyki ludowej nie protestowała przeciw t y m „ekspery­ m e n t o m " słuchania „muzyki w y s o k i e j " , wiadomo: „państwo przyjechało"... Przełom w zainteresowaniach miała sprawić usłyszana w radiu gra braci Mętów, a po­ poczekali, aż włączą światło, ale o n i mnie nie słuchają, zbici w ciasne kolo, grają ekstatycznie i śpiewają do sie­ tem spotkanie z muzyką skrzypka Józefa Kędzierskie­ go... Początkowa relacja zaczęła ulegać odwróceniu to Bieńkowski zaczął oswajać się z inną muzyką. Oswa­ jać i poszukiwać tego, co na samej wsi odchodziło już w zapomnienie. Początki były trudne, b o w i e m , jak wy­ bie, nie zwracając w ogóle na m n i e uwagi. Cóż mogę powiedzieć? Nigdy przedtem a n i p o t e m nie słyszałem tak fenomenalnej muzyki. (...) Słuchałem zafascynowa­ ny i jednocześnie zrozpaczony, że nie mogę tego nagrać. (...) Czuję, że pan Józef opada z sił, euforia mija znaje, owa fascynacja i pragnienie poznania tego frapu­ (...) Włączają prąd". A doświadczenie to poprzedza opis jącego fenomenu nie znajdowały oparcia w wiedzy et­ próby zakupu magnetofonu, który byłby w stanie spro­ nomuzykologów. I c h książki i poglądy wydawały się na­ stać przypisanej m u f u n k c j i , tzn. pozwolił nagrywać. zbyt hermetyczne i mało przystające do tego, co odnaj­ dywał w samej muzyce, na wsi. Tak też pojawiło się postanowienie-postulat, aby nauczycielami stali się sami Andr/.ci Bieńkowski muzykanci i ludzie ze wsi, oraz żeby w pracy na plan i. i 11 i i t pierwszy wybić p u n k t widzenia samych muzykantów... Takie podejście (fachowo nazywane emicznym) etno­ Judzie logia dość dawno uznała za ważne w poznaniu obcej kultury, c h o ć czasem się wobec niego dystansowała lub zapominała o n i m . . . Swoiste odrodzenie podejście to obyczaje przeżywa już od jakiegoś czasu, choćby w związku z t y m , że w etnologii coraz częściej mówi się o różnych uzupełniających się (niczym w kubistycznym obrazie) muzyka p u n k t a c h widzenia, o surrealizmie etnograficznym, a w końcu o etnografii nie jako o specyficznej nauce gromadzącej, zdobywającej (wytwarzającej) „wiedzę", lecz raczej jako o specyficznej relacji ze spotkania etno­ graficznego (np. George M a r c u s ) . Wspominane przez Bieńkowskiego w książce pierw­ sze próby nagrań wydają się wręcz groteskowe, c h o ć groteskę tę można by również nazwać surrealizmem so­ cjalistycznym. „Józef Kędzietski, na początku zgorzknia­ ły i sceptyczny, zaczyna grać i nagle zaczyna się z n i m dziać coś takiego, że jego muzykanci, sami zdziwieni, \4* krzyczą 'Graj, Józiu! Dobrze, Józiu!' - i w t y m m o m e n ­ cie... wyłączają prąd. O d zachodu idzie burza. Pan Józef ma 70 lat, wiem, że długo takich emocji nie wytrzyma. Proszę muzykantów, żeby przestali grać, żeby odpoczęli, 257 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI Książka Ostatni obyczaje, szytach etnograficznych (co niby naturalne) obfitują A n d r z e j a Bieńkowskiego jest t w o r e m zaiste w uchwycone (niczym na fotografii) c h w i l e : „idę jesz­ ciekawym. Składa się z tekstu pisanego, bardzo licz­ cze do Stanisława Mizery. W ł a ś n i e idzie przez podwór­ n y c h zdjęć oraz dołączonej płyty k o m p a k t o w e j z na­ k o do chlewa z w i a d r e m . . . " , „Kędzierski, załamany, sie­ muzyka wiejscy muzykanci. Ludzie, graniami „ostatnich muzykantów". Dzięki t e m u staje dzi w k u c h n i n a d talerzem zupy", „Prosi, żebym wyjed­ się, można by rzec, przedsięwzięciem multimedial­ n a ! u jego żony 'dyspensę' na granie", „Skiba jest dale­ n y m . . . A l e ciekawa jest również konstrukcja samej k o w p o l u , widzimy jego sylwetkę, idziemy po niego". książki. N i e zawiera ona spisu treści, ma za t o szczegó­ Zapiski owe często chwytają c h w i l e właśnie w „prozie" łowy indeks muzyków, o których t r a k t u j e . To pozba­ i c h teraźniejszości. Dlaczego właściwie ma nas intere­ wienie spisu treści jest zabiegiem (chociaż być może sować to, że Kędzierski właśnie siedzi nad talerzem zu­ było to czyste przeoczenie) znaczącym. C h o ć b o w i e m py, Skiba majaczy na polu w tle, a Mizera właśnie idzie książka składa się z trzech wyraźnie odrębnych części przez podwórko do chlewa. A jednak te uchwycone (podzielonych na wiele „subczęści"), t o jednak stano­ detale codzienności, w połączeniu z i n n y m i spostrzeże­ w i organiczną całość. Pierwsza część to próba opisania n i a m i , budują z o w y c h pojedynczych, idiograficznych f e n o m e n u muzyki (jak i własnego zainteresowania), obrazów specyficzny k l i m a t wsi, i jest to obraz wielo­ próba p e w n y c h generalizacji i syntetycznego spojrze­ wymiarowy. „Józef M e t o jest wyraźnie niezadowolony nia. A pośród tytułów podrozdziałów można odnaleźć z tego, że brat gra, podchodzi do niego, mówiąc pół­ te dotyczące n a u k i muzyki, instrumentów, wesela, ale głosem: ' N o dość już tego grania'. Kazimierz p o t u l n i e także zdjęć i specyfiki f e n o m e n u pamięci ludzi wiej­ wychodzi i wraca d o swojej przybudówki. T a m już gra skich. Druga składa się ze zdjęć (w podziale na regio­ tylko dla siebie i małej g r u p k i rozbawionych dziecia­ ny i mikroregiony) zrobionych przez Bieńkowskiego, ków." A rzecz dzieje się w czasie wesela, gdzie kapela jego żonę Małgorzatę (kilka u j ę ć ) , odnalezionych na z saksofonem, gitarą i perkusją gra już „nowy", obo­ wsi fotografii muzykantów okołomuzycz- wiązujący obecnie najczęściej rodzaj muzyki. Często n y c h " , a także k i l k u „monideł", charakterystycznych pojedyncze relacjonujące zdanie kryje trafną charak­ i „spraw swego czasu na wsi (i nie tylko) szczególnych p o r t r e ­ terystykę, właśnie k l i m a t spotkania: „Siadamy więc tów ślubnych, r o b i o n y c h często przez wędrownych fo­ i zaczynamy rozmowę o wszystkim, tylko nie o t y m , po tografów post factum z powierzonych fotografii, a na­ cośmy t u przyjechali". Bieńkowski przytaczając m n ó ­ stępnie p o d m a l o w y w a n y c h . . . Zdjęcia zrobione przez stwo historii, anegdot i obserwacji, odwołując się ra­ Bieńkowskich i odnalezione na wsiach mają najczę­ czej do języka k o n k r e t u , a nie uogólnienia, kreśli fa­ ściej szczegółowy opis wskazujący na okoliczność i c h scynujący p o r t r e t muzykantów wiejskich lat osiem­ wykonania, identyfikujący postaci, przytaczający zwią­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych (już) zeszłego w i e k u , zane z d a n y m i osobami historie i t d . Trzecia część to ale także szczególny p o r t r e t wsi. A w owej „pojedyn- frapujący d z i e n n i k (fragmenty), nazwany przez Bień­ czości" ujęcia, w i e l o k r o t n i e kryje się trafna synteza kowskiego „zeszytami etnograficznymi", zapisujący to, szczególnej mentalności, sposobu rozumowania i by­ co u m y k a - jak pisze - „normalnej d o k u m e n t a c j i (na cia, w końcu, skali wartości ludzi wsi. fotografii, taśmie w i d e o ) : k l i m a t wizyty, stosunek m u ­ zykantów do ludzi, świata, do m o i c h przyjazdów". Muzykę na wsi dzielono na „granie" (muzyka dla siebie l u b k i l k u par w izbie), „muzykę" ( o d p o w i e d n i k Prezentowane zdjęcia nie należą do fotografii arty­ dzisiejszych zabaw) oraz „wesela". Potem pojawiły się stycznej, c h o ć można pośród n i c h znaleźć całkiem jeszcze „folklory", czyli muzyka na festiwale i przeglą­ sporo wspaniałych kadrów, jak choćby t e n , który zna­ dy. Bieńkowski mówi też, że istniały trzy grupy, czy też lazł się na okładce książki (a ciekawą historię, jaka się kategorie muzyków: pierwsza, najwyżej na wsi cenio­ z n i m wiąże, można przeczytać na stronie 121), czy też na, grywała na większych weselach i zabawach („mu­ ten, na którym Józef L a m e n t , otoczony w n u k a m i , zykach"). W a r t o zauważyć, że klasyfikacja ta nie za­ opowiada przed d o m e m a u t o r o w i książki o d a w n y c h wsze musiała pokrywać się z tą, którą preferowaliby l u ­ weselnych obyczajach (s. 104-5). Muzycy występują dzie z zewnątrz, etnomuzykolodzy, czy też ludzie „pro­ najczęściej z i n s t r u m e n t a m i , czasem grając, a czasem fesjonalnie" zajmujący się muzyką wiejską. Pierwsze pozorując jedynie grę. K a d r y owe nie są szczególnie miejsca na „folklorach" mogli b o w i e m zajmować m u ­ aranżowane, a otoczenie nie wydaje się starannie do­ zykanci nawet trzeciej, najmniej cenionej przez wieś bierane. Często ukazują muzyków w ciasnych wnę­ kategorii. Czasem wiązało się t o z f a k t e m , że dawniej trzach, niekoniecznie w d o b r y m oświetleniu. M u z y ­ wieś wobec muzykantów stawiała wysokie wymagania, kanci, najczęściej u j m o w a n i en face, wraz ze swymi i n ­ narzucając często repertuar, wymagając wyjścia poza s t r u m e n t a m i n i e m a l zawsze stają się postaciami cen­ k a n o n (Bieńkowski porównuje f e n o m e n „ogrywania t r a l n y m i . Czasem patrzą o n i w obiektyw, czasem nieco oberka", trwający czasem kilkadziesiąt m i n u t „popis" sztucznie zdolności i klasy muzykanta, do improwizacji jazzo­ (na pozowanych zdjęciach) spoglądają w b o k . . . A l e ta powtarzająca się k o n w e n c j a f r o n t a l n e ­ w y c h ) , to k a n o n był ceniony zdecydowanie najwyżej go fotografowania jeszcze bardziej uwydatnia spotka­ przez etnomuzykologów (muzyka musiała być czysta), n i o w y charakter tej etnografii. Podobnie zapiski w ze­ musiał pojawić się na „folklorach", a k a n o n (owo spe- 258 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI cyficzne zatrzymanie w czasie) bywa s y n o n i m e m śmierci. zjawiska. O w e opisy poprzez swoją „oczywistość" sta­ wiają przed oglądającym/czytelnikiem większe wyma­ Bieńkowski r o b i jeszcze jedną ciekawą rzecz, dość, gania. Podobnie b o w i e m jak niesumienny uczeń, po­ jak sądzę, unikalną w Polsce, c h o ć znajdującą o d ja­ mijający opisy przyrody w Panu Tadeuszu, kiegoś już czasu p e w i e n wyraz w e t n o l o g i i światowej, zignorować i c h znaczenie i wagę. łatwo może a m i a n o w i c i e pokazuje rezultaty swojej pracy - zapisy C h o ć reprezentowaną przez Bieńkowskiego posta­ wideo gry muzykantów - i c h b o h a t e r o m oraz sąsiadom wę można by również nazwać „etnografią ratującą", to tychże. Rezultaty owego „patrzenia na siebie" Bień­ jednak wolałbym podkreślić spotkaniowy charakter k o w s k i również skrzętnie o d n o t o w u j e , a wieś, często tej etnografii, nazwać ją „etnografią jako spotkaniem", skora do kpiny, nie zawsze najłagodniej obchodzi się a jest to spotkanie doprawdy ciekawe i wzbogacające. z t y m i s w o i m i mieszkańcami. Bieńkowski, wspominając o swoich k o n t a k t a c h z Ja­ Jak już wspomniałem, zdjęcia zawarte w książce nie dwigą Sobieska ( w y b i t n y m e t n o m u z y k o l o g i e m ) , po­ silą się na sztukę, są zapisem c h w i l i i spotkania, d o k u ­ wiada, że rozstając się z nią stwierdził, iż zazdrości jej mentują ludzi i instrumenty. I c h nagromadzenie t w o ­ wspaniałej przygody zetknięcia ze światem ludzi i m u ­ rzy jednak specyficzną jakość. Ciekawsze wydają się zyki ludowej. A l e tę przygodę także j e m u dane było fotografie uchwycone w czasie autentycznej gry, reje­ przeżyć, a iskry z niej możemy odnaleźć w fascynują­ strujące muzyków w ekstazie nazwanej przez Bieńkow­ cej, odosobnionej na naszym r y n k u (tak księgarskim, skiego „postawą imponującą", niż zdjęcia muzykantów jak i etnograficznym) książce. „składających się" do gry. A l e , jak sądzę, śledząc zmie­ niające się twarze ludzi trzymających skrzypce czy har­ Bieńkowski zmienił swój styl malarski. Tworzy obecnie coś, co d a w n i e j , jak powiada, nazywano „ma­ monię, w a r t o też zwrócić uwagę na d r u g i plan: obrazy larstwem rodzajowym". N a ścianie w jego mieszkaniu na ścianach (czasem „niedbale" ucinane k a d r e m ) , wisi powstały na podstawie fotografii (a jest to d o ­ malowane wzory z wałka (tzw. r z u c i k i ) , strój (który, prawdy fenomenalne ujęcie - s. 100-101) p o r t r e t ja­ jak notuje Bieńkowski, często muzykanci specjalnie dących wozem wieśniaków. Spotkanie zmieniali przed n a g r a n i a m i ) , cały szczególny entourage m u z y k a n t a m i w i e j s k i m i wyryło trwały ślad na życiu wiejskich A n d r z e j a Bieńkowskiego. Pozostaje powiedzieć j e d ­ wnętrz. Można b o w i e m , jak m n i e m a m , z ostatnimi twierdzić, że zdjęcia w tekście (narracji) pełnią rów­ n o : zazdroszczę Bieńkowskiemu tak przygody, jak i fa­ nież rolę rozbudowanego opisu: postaci, przedmiotu, scynacji. . N a d j e c h a l i f u r m a n k ą wieczorem, zdziwieni, że przed i c h d o m e m na uboczu stoi 'taksówka'. Stanisław P a l u c h c h ę t n i e zgodził się na nagrania, ale musiałem m u przywieść skrzypce i b ę b e n (...) R o k 1984." A n d r z e j Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci 259 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9c5bd7a23829b1d1b7f01738220bd75.pdf f6f8835e4353f6f650b175d7e888e642 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2506 Title A name given to the resource W Lizbonie jak na wsi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.68-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Lizbonie jak na wsi Sławomir S i k o r a Dorocie B.B. z myślą o jej muzyce Uwielbiam miasta Wim Wenders Nuda jest brakiem mitologii Fernando Pessoa „Nie ma żadnej hierarchii między legendą a rzeczywi­ stością" - powiada Josif Brodski, i być może ma rację. Twierdzenie to nie stoi wszak w sprzeczności z tym, co mo­ żemy wyczytać u Fernanda Pessoi: „To, co w naszych od­ czuciach jest rzeczywiste, jest dokładnie tym, co jest nie tyl­ ko nasze. To, co jest wspólne w ludzkich odczuciach, two­ rzy rzeczywistość." Ta definicja wcale jednak nie zadowa­ la Pessoi, albo należałoby może raczej powiedzieć: taka rze­ czywistość mało go pociąga. Dwa zdania dalej dodaje: „Jak bym się cieszył, gdybym któregoś dnia ujrzał czerwone słońce. Byłoby moje to słońce, tylko moje!" A w innym miejscu powiada: „Najbardziej prostackie w snach jest to, że wszyscy je mają". Być może sny można by w tym kon­ tekście zastąpić słowem „marzenia", w kontynuacji tego wątku czytamy bowiem: „O czymś myśli chłopiec na posył­ ki siedząc ospale w ciemności, czekając na polecenia. Wiem, o czym myśli w przerwach w pracy: o tym samym, 0 czym ja myślę w przerwach w pracy, o nudnej cichości mego biura." Podobnych w wymowie myśli w Księdze nie­ pokoju można odnaleźć znacznie więcej. Pessoa szuka „spojrzenia" tylko własnego, jest outsiderem - ale może ta­ kie też winno być spojrzenie każdego artysty, jeśli już nie każdego człowieka... 1 2 3 4 *** To, że Wim Wenders „uwielbia miasta", nie stanowi chy­ ba zaskoczenia, gdy zważymy ilość filmów, w których miasta są jeśli nie głównymi, to przynajmniej współbohaterami: wy­ mienić można choćby takie, jak Alicja w miastach, Tokio-Ga, Notatnik miast i strojów, Niebo nad Berlinem, no i Lisbon Story. Chciałbym się tu zająć przede wszystkim ostatnim z tych filmów. Z Nieba spada kartka, pocztówka z Lizbony, w której re­ żyser Fritz prosi swego przyjaciela Philipa o pomoc, udźwię­ kowienie filmu o Lizbonie. Na kartce nie ma jednak ani nu­ meru telefonu, ani faksu. Napisać list? - zastanawia się Win­ ter jadąc już samochodem - Nie, to trwałoby zbyt długo. Szybciej będzie pojechać samochodem. Wenders bywa (zde­ cydowanie nie zawsze) enigmatyczny i lapidarny. W jednym obrazie, w jednym - można by rzec przypadkowym - zdaniu, skrywa się często charakterystyka całej epoki, całej kultury. Kto dziś, w dobie szybkiej komunikacji, pisze jeszcze listy. 1 nie idzie już wcale o czas, idzie o nawyk, inną strukturę my­ ślenia. 6H Philip Winter wyrusza niezwłocznie w drogę samocho­ dem. Wydaje się, jakbyśmy najpierw podróżowali jedynie w przestrzeni, ale to chyba tylko złudzenie. Zjednoczona Eu­ ropa nie ma już granic. Zmieniają się tylko drogi, może tro­ chę krajobraz, pogoda, no i przede wszystkim języki słucha­ nych w radiu wiadomości i audycji, a także muzyka. Trochę zakłóceń, które może pozostają metaforą nie całkiem jeszcze bezkonfliktowej i zunifikowanej społeczności europejskiej. Trochę jak w wieży Babel. Ale jeśli wspinamy się po tej no­ wej wieży Babel, jeśli zatem celem jest osiągnięcie Nieba, to podróż w przestrzeni musi być także podróżą w czasie. I tak w rzeczy samej się dzieje. Podróże zawsze wiążą się z przy­ godami. Tak jest i w tym przypadku. W Hiszpanii, gdy dro­ gowskaz wskazuje już Portugalię (! - to w istocie pierwszy wizualny znak Portugalii w filmie, wyjąwszy parosekundowy fragment utworu zespołu Madredeus w eterze), sympatyczny Winter „łapie" gumę w lewym kole. Okazuje się wówczas, że ma on nogę w gipsie, także lewą. Czyżby ten zabawny „wi­ zualny kalambur" wskazywał - zgodnie z mito-poetycką lo­ giką bajek - że Winter ucieka z piekła, piekła zachodniej cy­ wilizacji? Nie jest to chyba podejrzenie bezzasadne, o czym przekonamy się dalej. Na granicy portugalskiej (która wyglą­ da jak porzucona na pustkowiu farma) samochód Philipa odmawia posłuszeństwa. Wygląda na to, że to ostatnia, a wła­ ściwie jedyna granica w Europie, granica nie tyle państwowa czy polityczna (brak celników i strażników), ile cywilizacyj­ na i mityczna. To zabawne, ale ciągnąca się przez cały film opozycja obraz - dźwięk, zaczyna się właśnie tutaj. Wizual­ nej „pustce", brakowi widocznych znaków zamieszkania brak ludzi, głuchy telefon, brak wody w kranie, towarzyszy oddalony odgłos gdakania kur (wieś?!). Na chwilę sytuację ratuje jeszcze łyk wlanej do chłodnicy coca-coli - tego sym­ bolu (właśnie, czy na pewno zgniłego?) Zachodu. Ale nie na długo. Wkrótce samochód definitywnie odmawia posłuszeń­ stwa. Jest tak, jakby do tej żyjącej dawnym czasem Portuga­ lii (Lizbony) nie mógł bez oporu wkroczyć koniec dwudzie­ stego wieku. Pozostaje chłopski wóz i rozklekotana cięża­ rówka, z właścicielem której podwiezienie do Lizbony udaje się wynegocjować dopiero w zamian (!) za stereofoniczny ra­ diomagnetofon, dolby zresztą (co okazuje się niebagatelnym argumentem w negocjacjach), który został w porzuconym przy drodze samochodzie. Będąc Portugalczykiem, można by się pewnie obrazić. Cóż to za insynuacje! - Czyżby w kraju tym obowiązywał handel wymienny, gospodarka właściwa epoce feudalnej? 5 �W rzeczy samej. W Lizbonie jak na wsi. I dalsze przygo­ dy bohatera utwierdzają nas w tym domniemaniu. Choć ad­ resując listy na wieś', wypada już wpisywać numer domo­ stwa, to przecież można się spodziewać, że list odnajdzie swe przeznaczenie i bez takiego numeru, nawet w dzisiej­ szych czasach, nawet jeśli list nie jest adresowany do tubyl­ ca - wystarczy odrobina dobrej woli i chęć pytania. Na wsi przecież wszyscy wszystko o wszystkich wiedzą. Prędzej czy później można się też zatem wszystkiego dowiedzieć, nawet uciekając się do tak ekscentrycznych i niemiejskich zachowań, jak zajechanie drogi i zatrzymanie tramwaju w celu zapytania o drogę motorniczego... Kiedy Winter do­ ciera w końcu na miejsce, Fritza nie ma w domu, ale by do­ stać się do mieszkania, wystarczy popchnąć drzwi, jak daw­ niej na wsi, gdzie drzwi zamykano zdecydowanie rzadziej i nawet jeśli miały zamek, to często pełniący funkcję raczej symboliczną. Tak i w tym przypadku, kunsztowny klucz, który Winter otrzymuje później od Teresy, służy chyba ra­ czej do odmykania serca. „Pasywnie odczytuję to proste zdania Caeiro [to jeden z heteronimów Pessoi] [...] w których tak po prostu mówi, co wynika z tego, że mieszka w małej wiosce. Z niej, mówi, po­ nieważ jest mała, można więcej świata zobaczyć niż z miasta: i dlatego wieś jest większa od miasta..." A w innym miejscu odnajdziemy - jakby rozwinięcie powyższej myśli - porów­ nanie znanego wszystkim w Lizbonie kupca ze znanym na całym świecie milionerem. „Ludzie ci w końcu otrzymali wszystko, co ręka może dosięgnąć, gdy się ją wyciągnie. Różniła ich tylko długość ręki, poza tym byli jednakowi." Lizbonę-wieś Wendersa, podobnie jak Lizbonę w prozie Pessoi, nawiedzają czasem całkiem już miejskie (?) tram­ waje... Jeden z wzorów wiejskości Lizbony, można chyba zasa­ dnie twierdzić, Wenders zaczerpnął od Pessoi. Nie wyczerpu­ je to chyba jednak zagadnienia, ale o tym dalej... Dziwna doprawdy jest ta Lizbona. Niby miasto, bo jeżdżą tramwaje, stoją czasem nawet spore kamienice, ale jednocze­ śnie jest ona przesycona czasem zatrzymanym, pełna tętnią­ cych odrębnym życiem zaułków, suszącej się bielizny, prze­ siąknięta swojskimi dobiegającymi z mieszkań odgłosami, głosami gołębi, dźwiękami przenośnego warsztatu do ostrze­ nia noży... miast metropolii dostajemy obraz pełnego archai­ zmów zakątka. W mieszkaniu Fritza Winter odnajduje poezje Pessoi. Czyta je na dobranoc. Może dalej warto udać się zatem wła­ śnie tym tropem... „W Lizbonie istnieje - pisze Pessoa - pewna niewielka liczba restauracji czy jadłodajni, które nad swoją główną sa­ lą mają jeszcze na półpiętrach lokale skromne i brzydkie, przypominające restauracje w zapadłych wioskach. Na tych półpiętrach często spotyka się ciekawe typy o banalnych twa­ rzach, różnych ludzi pokonanych przez życie." A dalej: „W mieście bywa czasem spokój wiejski. Bywają mo­ menty, głównie w upalne południa, gdy w tej świetlistej L i ­ zbonie nawiedza nas wieś niczym wiatr. I nawet tu, na ulicy Złotników, śpi nam się dobrze. Jak to miło dla duszy widzieć przystające pod wysokim, spokojnym słońcem te wozy ze słomą, te skrzynki, tych po­ wolnych przechodniów niczym przeniesionych ze wsi. Ja sam, patrząc na to z okien pustego biura, przenoszę się: znaj­ dę się w jakiejś spokojnej osadzie na prowincji, zastygam w jakiejś nieznanej w s i i ponieważ czuję się inny, jestem szczęśliwy. Dobrze wiem: gdy podniosę oczy, zobaczę brzydką linię domostw, nie umyte okna wszystkich biur na Baixa, bezsen­ sowne okna wyższych pięter, gdzie jeszcze się mieszka, w górze suszącą się w słońcu bieliznę między wazonami kwiatów i doniczkami roślin. Wiem, lecz światło, które złoci wszystko, jest tak łagodne, tak spokojna atmosfera, która mnie otacza, że nie ma żadnego powodu, nawet wizualnego, aby abdykować z mojej sztucznej wsi, z mojej prowincjonal­ nej osady, gdzie handel jest cichy." Choć takich bezpośrednich odwołań zrównujących Lizbo­ nę z wsią nie znajdziemy w Księdze niepokoju aż tak wiele, to przecież aluzji odnajdziemy całkiem sporo: Wim Wenders sprawia czasem wrażenie, że to, co go in­ teresuje najbardziej, to sam obraz. Jego prawda, relacja do rzeczywistości, relacja do podmiotu go wytwarzającego, re­ lacje między obrazami. Wendersowi nie wystarcza robienie filmów i fotografii, lubi o tym jeszcze mówić. Opowiada, że kiedy kręcił swój pierwszy film na szesnastce, nacisnął spust nieruchomej skierowanej z okna na skrzyżowanie ulic kame­ ry i tak trwał, aż skończyła się taśma. To zafascynowanie obrazem, obrazem jako kalką rzeczywistości, rzeczywisto­ ścią zatrzymaną, rzeczywistością zawładniętą, a może je­ szcze czymś innym, jest w filmach Wendersa wyraźne. Wizualność jego filmów „rzuca się w oczy". Wizualność pole­ gająca nie tyle na bogactwie obrazu, ile chyba przede wszy­ stkim na jego d o k u m e n t a c y j n e j właściwości. Czę­ sto jest ona dodatkowo podkreślana słownym komentarzem. Opowiadając o swoim stosunku do obrazu w jednej z roz­ mów (1989) Wenders" podkreśla zrazu brak zaufania do fa­ buły. Odwołując się do języka niemieckiego zauważa, że sa­ me obrazy bliższe są prawdy. Postrzeganie (Wahniehmen) etymologicznie bliskie jest dotykaniu prawdy (Wahrheit). Widzenie jest dla niego „wgłębianiem się w świat". To my­ ślenie - wedle Wendersa - wprowadza dystans. Stąd brak za­ ufania do fabuły jako produktu myślenia o rzeczywistości. „Fabuła to zawsze czysta manipulacja" - powiada. Jednak jeszcze w czasie tego samego wywiadu Wenders dystansuje się (trochę jakby z niechęcią) do zaufania wobec obrazów. Nie podważając ich prawdy nabiera większego zaufania do fabuły. „I w końcu nabrałem zaufania również do fabuł" powiada. Ten dylemat: obraz czy fabuła od dawna i nie­ zmiennie obecny jest w jego filmach: „fetyszyzacja" obrazu a jednocześnie próba ucieczki przed jego wszechobejmującą, izolującą naturą w stronę fabuły. Konflikt taki obserwu­ jemy w dojrzałej już postaci w uroczym, nakręconym ponad dwadzieścia lat temu filmie Alicja w miastach. Philip Winter (jak widać, bohater Lisbon Story pojawia się w magicznym, celuloidowym świecie Wima Wendersa już znacznie wcześniej) tym razem jest niemieckim dziennika­ rzem, który ma napisać reportaż o krajobrazie amerykańskim. Jeździ więc i robi polaroidowe zdjęcia, które mają mu pomóc w napisaniu tekstu. Ale rezultat - „natychmiastowa" fotogra­ fia - wydaje się nigdy nie spełniać oczekiwań, zawsze rozmi­ ja się z obserwowaną rzeczywistością („Nigdy nie wychodzi 6 7 8 9 * * * 10 69 �to, co się widziało naprawdę"). A gromadzone w pudłach fo­ tografie - w rezultacie - zdają się raczej zawadą niż ułatwie­ niem w pisaniu. W końcu wydawca odmawia dalszych zali­ czek i Winter musi wracać do Niemiec. I tu zaczyna się dru­ ga historia. „Przypadek" zapewne sprawia, że jest on „zmu­ szony" zaopiekować się małą dziewczynką. Ponieważ przy­ jazd matki Alicji opóźnia się, Winter postanawia odszukać w Niemczech jej dziadków. Nie jest to zadanie łatwe, bowiem dziecko wydaje się niewiele pamiętać, a nawet to, co pamię­ ta, poddaje selekcji, odroczeniu i , chyba trzeba powiedzieć, zamyślonej grze. Te zabawy z pamięcią wpływają niechybnie na urok filmu. Dziewczynka daje tylko enigmatyczne wska­ zówki: gazeta, którą przeglądał dziadek, szeleściła - to wę­ glowy pył, a więc Zagłębie Ruhry. Nazwę miejscowości dziewczynka przypomina sobie wyliczając miasta, które zna. Pytania o wygląd domu też niewiele przynoszą. „Był stary. Na klatce schodowej było ciemno." Pojawiają się tylko takie enigmatyczne uwagi, które wskazują bardziej na to, jak dzia­ ła pamięć człowieka, czym jest pamięć egzystencjalna, niż pozwalają „obiektywnie" opisać i zlokalizować rzeczywi­ stość. Ukazują różnicę pomiędzy pamięcią ludzką a „pamię­ cią" aparatu fotograficznego. A kiedy w końcu pojawia się zdjęcie, którego przez dłuższy czas dziewczynka zazdrośnie strzegła, nie wnosi ono wcale wiele nowych informacji. I gdy wreszcie po długich poszukiwaniach i rozpytywaniach trafia­ ją na podobnie jak na fotografii wyglądający dom, otwiera im obca kobieta, która zamieszkała w nim dopiero dwa lata te­ mu, a o poprzednich lokatorach nie wie zupełnie nic. Zdjęcie okazuje się d o w o d e m nic albo niewiele mówiącym. „Ja­ ko reżyser - wyznaje Wenders w wykładzie wygłoszonym w 1991 roku w Tokio - odkryłem, że mam tylko jedną moż­ liwość, aby nie dopuścić do porwania moich własnych obra­ zów przez powódź wszystkich innych, nie pozwolić, aby sta­ ły się ofiarą konkurencji i przemożnego ducha komercjaliza­ cji: m u s i a ł e m stworzyć i opowiedzieć fabułę." Trop w filmie urywa się, ale nie o to przecież chodzi... Chodzi może raczej o ukazanie, jak enigmatyczne są obie for­ my pamięci. Może też o to, jak odmiennie od fotografii pa­ miętamy. A może zresztą o coś jeszcze innego - o pokazanie silnej opozycji między Ameryką i próbą odszukania prawdy w reprezentacji, w obrazie, dosłowności, a Europą - i próbą odszukania prawdy w fabule, i doświadczeniem samym. Mo­ że zresztą idzie o coś jeszcze innego: o pisanie jako cel i jako skutek. Kiedy jest celem, nie trafia, kiedy jest skutkiem, po­ jawia się niejako samoczynnie. W czasie podróży po Niem­ czech powstają liczne notatki, dyktuje je niejako samo do­ świadczenie. Doświadczenie przekłada się na pisanie... W Ameryce „niejasne" doświadczenie przekłada się na nic nie mówiące, „nie reprezentujące" rzeczywistości obrazy. Obrazy, które „dławią" mówienie. Opowiedziana fabuła jest prosta, może nawet wydawać się banalna, ale film, w którym w gruncie rzeczy niewiele (w sensie fabularnym) się dzieje, pozostaje nadal uroczy. Bardzo podobną w gruncie rzeczy historię odnajdujemy przecież także w Lisbon Story: „zwariowany" reżyser (ten po­ wtarzający się dziecięcy ruch ręki zrównujący kręcenie filmu za pomocą korbki z „kręćkiem" w głowie, kiedy się o nim mówi) zauroczony prawdą obrazu uwolnionego od kontrolu­ jącego oka - boskiego, obiektywnego obrazu i poszukujący go dźwiękowiec. D ź w i ę k p o s z u k u j ą c y o b r a z u . 1 2 70 Dźwięku nie da się całkowicie utożsamić z fabułą i pisaniem, tym niemniej te dwie opozycje - obraz : dźwięk i obraz : fa­ buła/pisanie - nakładają się na siebie. Wyższość Alicji w miastach nad Lisbon Story polega mo­ że na tym, że film ten ucieka i radzi sobie bez czasem nieco nachalnego teoretyzowania na temat obrazu, które bywa w Lisbon Story nużące. (Pamiętać jednak warto, że w tym ostatnim filmie „osobiste problemy" Wendersa z obrazem i fabułą, czy też dźwiękiem, nakładają się na problem obrazu i dźwięku widzianego z perspektywy historii kina - Lisbon Story powstała przecież na stulecie tego wynalazku.) Wątłość fabuły Alicji w miastach (jak i Lisbon Story zresztą) parado­ ksalnie dowodzi także, że to, co ważne, to sam akt opowiada­ nia, a nie fakty, które ujmuje ono w swoją sieć. Nie ma prze­ cież - jeśli wierzyć Italo Calvino - nic bardziej naturalnego niż snucie opowieści. Choć więc fabuła musi istnieć, nie musi ona wcale być nadrzędna wobec obrazu. „Banalność" Lisbon Story widać zresztą najbardziej, kiedy film ogląda się na wideo, kiedy siła obrazu zostaje zredukowana, kiedy prze­ mawia przede wszystkim treść. W Lisbon Story, niejako na przekór przytoczonym powy­ żej teoretyczno-etymologicznym dywagacjom, Wenders p o k a z u j e , jak dźwięk może d o t y k a ć rzeczywistości, jak jest on niezbędny do w у d o b у с i a jej na powierzch­ nię. W i d a ć to świetnie w scenie, kiedy Winter siedzi na niewielkim placu i swoim kierunkowym mikrofonem w у d o b y w a zza niemych skąpanych w słońcu facjat domostw ukryte w nich odgłosy codziennego życia, życie samo. Tak samo kiedy mała dziewczynka ze słuchawkami na uszach ra­ dośnie n a z y w a „słyszalne rzeczy": słońce (!?), ptaszek, kościół, drzewo, gołębie, tramwaj, statek. Czy naprawdę można usłyszeć słońce? Może jednak można... kiedy zamy­ kamy oczy i pozwalamy, by dotykała nas cisza jego promie­ ni. Kiedy zespół Madredeus zaczyna grać Alfamę, następuje cięcie i widzimy sepiowe obrazy tej starej dzielnicy Lizbony. To dźwięki zdają się ewokować obraz, często dodając też do płaskiej dwuwymiarowej rzeczywistości obrazu, kolejne wy­ miary - barwy, uczucia, prawdę, i chyba można dodać, choć brzmi to patetycznie - życie samo. Kuśtykający Winter swo­ im mikrofonem „naprawdę d o t y k a " rzeczywistości „przylepia" nim odstający róg plakatu. Intensywność słyszal­ nego dźwięku sprawia, że wydaje się jakby dźwięk wręcz po­ przedzał obraz rzeczywistości, rzeczywistość samą. Dziew­ czynka nazywa „niewidzialne rzeczy". Słyszymy biegnące dzieci, n i m pojawią się one na ekranie. W tych ujęciach Wenders nie tylko dystansuje się wobec swoich wcześniej­ szych dotyczących obrazu pomysłów, ale także, być może, składa hołd prawdzie wyrażonej w Księdze: „Na początku było słowo". Takie zawierzenie dźwiękowi, odwrócenie się od obrazu, można odnaleźć także u Pessoi: „W wielkiej jasności dnia wszystkie dźwięki są złote. Chciałbym tak jak dźwięki, Przeżywać zdarzenia, nie uczestnicząc w nich... S ł u c h a ł e m nie p a t r z ą c i tak oto w i ­ dzę..." Głos zabiera wyobraźnia, ta wewnętrzna mitologizująca siła, której wizje nie zawsze tożsame są z tak zwaną nagą, „obiektywną" prawdą spojrzenia. Ale nie idzie tu chyba wca­ le o to, by przeciwstawić słuch wzrokowi, udowadniać, że słuch jest bardziej „ludzkim" zmysłem, a raczej po prostu 13 14 �o to, iż doświadczenie człowieka jest bogate i że każda reduk­ cja jest dobrowolną (?) amputacją własnych mocy człowieka. Tę oczywistą (e-vWe-ntna) prawdę zabawnie ujmuje Wenders, każąc dźwiękowcowi na tej właśnie drodze odnaleźć w końcu filmowca. Dźwięk odnajduje obraz. Siedzący w ka­ wiarni Winter najpierw słyszy Fritza, kiedy ten (jak widać nic nie widząc!) nagrywa komentarz do „nieskażonego", reje­ strowanego przez niesioną na plecach wideokamerę, obrazu. Rozpoznaje głos, nim spostrzeże człowieka. Eksperymenty Wima Wendersa związane z „przysłuchi­ waniem" się, czy nawet „podsłuchiwaniem" rzeczywistości (których źródeł można szukać zapewne u Rilkego i Heideg­ gera) mają zresztą już swoją historię. Aniołowie w Niebie nad Berlinem nieinwazyjnie przenikają do ludzkich mieszkań, przysłuchują się ludzkim myślom w metrze i bibliotece. Po­ dobnie jak „odsłaniający" wnętrza domostw mikrofon Winte­ ra, tak i one odkrywają przed nami to, co dzieje się w gło­ wach zamieszkujących tam ludzi - „dramaty", bałagan myśli, namiętności - których z samego wyglądu, z twarzy, z obrazu, nigdy nie zdołalibyśmy się domyślić. Powróćmy jednak do Lizbony. „Archiwalne", wykonane w sepii zdjęcia z codziennego życia miasta (pralnia, ulica, tramwaj) nabierają kolorów i ożywają, kiedy w te same miej­ sca, co wcześniej reżyser Friedrich Monroe, wkracza ze swo­ im mikrofonem Winter. Obserwujemy czasem te same lub podobne ujęcia, i nawet jeśli wiemy, że wykonane w sepii zdjęcia nie pochodzą sprzed dziesiątków lat, to nie możemy oprzeć się wrażeniu niezmienności i trwania. Wenders miesza ujęcia: czasem sepia wyprzedza kolor, czasem jest odwrotnie. Odbiera to nieco klarowność stwierdzeniu, że to dźwięk „stwarza" rzeczywistość, ale przecież rzeczywistość zawsze pozostaje bogatsza niż logiczna konstrukcja tejże. Niewątpli­ wie natomiast sama idea powtórzenia narzuca konieczność myślenia o przedstawianej rzeczywistości w kategoriach mi­ tu. Istotą mitu jest przecież właśnie powtórzenie. To, co było, teraz (ponownie) się staje: „...nie istnieje jakieś 'widzenie rzeczy po raz pierwszy', dopiero zobaczenie ich po raz drugi ma znaczenie decydujące" - pisze Cesare Pavese, mając na myśli właśnie rzeczywistość mityczną. To powtórzenie do­ piero zaświadcza, że mamy do czynienia z rzeczywistością prawdziwą, to znaczy niezmienną, a nie pierzchliwym pozo­ rem ulotnych zjawisk. Pora zwrócić uwagę na jeszcze jeden „element", który od­ grywa w filmie kluczową rolę. Jest nim m u z y k a . Być mo­ że to ona zresztą tworzy w decydującym stopniu klimat filmu, klimat mitycznej Lizbony Wendersa. W filmie obecna jest muzyka, jak i członkowie zespołu Madredeus. Zespołu, który odwołuje się do lokalnej tradycji fado i którego imię pocho­ dzi od nazwy kościoła w Lizbonie, gdzie odbywały się po­ czątkowo próby muzyków. Na podobieństwo muzyki i mitu zwracał często uwagę Levi-Strauss. „Muzyka i mit są języka­ mi, które przekraczają - każde na swój sposób - poziom ję­ zyka artykułowanego." Obie formy rozwijając się w czasie pokonują go jednocześnie: „mit powtarza się, wciąż na nowo się rodzi i jest czasem, który powraca do siebie samego - to, co się zdarzyło, zdarza się teraz i nadal będzie się zdarzać" pisze, komentując myśl Levi-Straussa, Octavio Paz. 1 nawet jeśli podobieństwa między tymi formami dalekie są od tożsa­ mości, to jasne jest, że muzyka bliska jest mitowi - często ułatwia nawet jego kreację, by przypomnieć tylko narkotycz­ ną muzykę Philipa Glassa napisaną do Koyaanisqatsi.™ 15 16 17 19 „Mit leży w samych elementach". Tak i tu obraz Lizbony-Edenu, niespiesznie konstruowany jest z czasem drobnych elementów. Jednym z nich jest również przepływający przez Lizbonę Tag. Dla lizbończyków jest on rzeką ważną. W fil­ mie widzimy go tylko w kilku oddalonych planach i pojawia się chyba jedynie w jednej wypowiedzi. „Tag jest jedynym świadkiem naszego życia. Nie miasto" - mówi gitarzysta ze­ społu, objaśniając Winterowi słowa piosenki. - Podobną myśl odnajdujemy w Sonetach do Orfeusza Rilkego: „I gdy pamięć ludzka cię wygania, do milczącej ziemi powiedz: Płynę. Do śpieszącej wody powiedz: Jestem." Płynąca rzeka staje się świadkiem płynącego życia czło­ wieka. Ta odwrócona perspektywa ujmuje kolejny sekret trwania i niezmienności, zatopienia w czasie teraźniejszym, w życiu samym. Muzyka - mit - wieczny czas teraźniejszy. Jest też m i ł o ś ć: Wintera do Teresy, wokalistki zespołu. Miłość rajska, której „platoniczny" charakter tylko raz zosta­ je „pogwałcony" przez namiastkę zmysłowości. Kiedy Tere­ sa po powrocie z tournee po Europie pyta Wintera o stan je­ go nogi, ten poniesiony namiętnością jednym tchem odpo­ wiada: jak twoje nogi, jak twoje usta, szyja, oczy... Wendersowi udało się wykroczyć poza pocztówkę, uka­ zać miasto-mit, Lizbonę archaiczną. Lizbonę wieś i raj. Za­ kątek świata zamieszkany przez tubylców, „ludzi pierwot­ nych" - to nic, że dzieci biegają bez przerwy z małymi ka­ merami wideo i ciągle filmują (rozdrażniony Winter nazywa ich wideoturystami, wideoidiotami, widiotami) i tak pozo­ stają oni jak „ludzie pierwotni". Rozczarowany Ze, który otwiera walizki Wintera w poszukiwaniu dźwięków, powia­ da: Tu nie ma dźwięków. I być może jest to aluzją do stere­ otypowych kalek, powtarzanych czasem na temat „dzikich" przez samych antropologów. Miejscowy „złoczyńca", który chcąc wyłudzić pieniądze, ofiaruje swoją pomoc w odnale­ zieniu Fritza, jest doprawdy „rajskim bandytą" („Nacią­ gacz": Cost you something. Winter: How much? „Nacią­ gacz": How much do you have? Winter: Half, what you think. - to naprawdę nie jest klasyczny sposób negocjacji z gangsterami w dzisiejszym świecie). Chyba w celu uwia­ rygodnienia transakcji „łotrzyk" zdejmuje w czasie „nego­ cjacji" czarne okulary odsłaniając twarz. I nie trzeba czytać Levinasa, żeby wiedzieć, co ten gest znaczy i że nie przystoi on prawdziwemu bandycie. W tej rajskiej idylli prawdziwi gangsterzy to tylko budowniczowie „nowości", autostrady, która zagraża starej Lizbonie. Wim Wenders w Lisbon Story dokonuje ciekawej rzeczy. Choć zabieg „archaizacji", cofnięcia się w czasie, znajduje usprawiedliwienie w motywie podróży do początków kina, to przecież jednocześnie Wenders robi to, co Johannes Fabian nazywa allochronicznością i co zarzuca niemal wszystkim etnografom-antropologom. Polega to na odmowie umieszcze­ nia Innych na tej samej płaszczyźnie czasowej. Inny, tubylec jest na różne sposoby oddalany, tak w przestrzeni (co najczę­ ściej rzeczywiście ma miejsce), jak i w czasie (według Fabia­ na zdecydowanie nie dotyczy to jedynie ewolucjonizmu). Dokonuje się przymusowa „archaizacja" tubylca. James Clif­ ford nazywa to paradygmatem ocalania (salvage paradigm), który polegałby na nieubłaganym umieszczaniu innych w te­ raźniejszości, która staje się przeszłością. Taki antropologicz­ ny zabieg odkrywania źródeł, co w całej myśli europejskiej kojarzone jest z prawdą, bliski jest właściwie „zadaniom" ja20 21 22 23 71 �kie stawia sobie turystyka, dostarczania prawdziwego dos'wiadczenia, poszukiwania autentyczności i prawdy, dociera­ nia do o s o b i ś c i e p r z e ż y t e j p r a w d y ź r ó d ­ ł o w e j . Innego gdzie indziej. Oczywiście mowa tu o ideale. Ale ten bliski myśli antropologicznej topos „archaizacji" innego ma też tu inne zadanie. Pójdźmy okrężną drogą: W tekście Światło Południowego-Zachodu Barthes, zastana­ wiając się nad doświadczeniem kraju lat dziecinnych, południowo-zachodniej Francji, pisze: „... moja ulubiona droga, którą obieram, gdy chcę sprawić sobie przyjemność, biegnie wzdłuż prawego brzegu Adour; to stara flisacka ścieżka, która biegnie koło wielu farm i ładnych domków. Lubię ją tak bardzo przypuszczalnie dlatego, że wy­ gląda tak naturalnie, równoważąc szlachetność ze swojskością, cechy, które są tak charakterystyczne dla PołudniowegoZachodu; można by powiedzieć, że w przeciwieństwie do drugiego brzegu, jest to stale prawdziwa droga [route], nie tylko funkcjonalny środek komunikacji, lecz rodzaj komple­ ksowego doświadczenia, w czasie którego mamy do czynie­ nia z trwającym widowiskiem (Adour jest bardzo piękną, choć niedocenioną rzeką), a równocześnie powraca pamięć odziedziczona z dawnych praktyk spaceru, powolnego i ryt­ micznego zgłębiania krajobrazu, który później przyjmuje odmienne proporcje; wracamy tu do tego, o czym mówiłem wcześniej, a co podstawowo polega na tym, że o k o l i c a ta ma m o c u n i k a n i a n i e r u c h o m o ś c i po­ c z t ó w к i: nie próbujcie usilnie robić fotografii: aby ją oce­ nić i pokochać, musicie tu przybyć i tu pobyć, tak by posma­ kować barwności miejsc, pór roku, pogody i światła." W opisie Barthes'a chodzi również o nałożenie się prze­ życia tego, co „tu i teraz", z tym, co odłożone w pamięci „tu, lecz dawniej". Wędrujemy więc po okolicy, której ścieżki wydeptywał już Proust. Wenders wykorzystuje zabieg, który poprzez pewnego rodzaju efekt obcości (m.in. „archaizację"), wprowadza „efekt swojskości". Próbuje ten mit zaszczepić na nas. Uzy­ skaniu tego efektu sprzyja być może właśnie kruchość fabu­ ły. Prostymi zabiegami Wenders „wzbudza n o s t a 1 g i ę", stwarza w s p ó l n e m i a s t o p r z e s z ł o ś c i , m i a ­ sto „ n o s t a l g i c z n e", n a t u r a l n e miasto d z i e c i ń s t w a - w i e ś . Miasto, do którego nie tylko już chciałoby się pojechać, ale do którego pragnęłoby się po trosze także w r ó c i ć . Na tym polega przecież istota no­ stalgii. Na tym też polega siła filmu. Nawet jeśli - jak niektórzy powiadają - Lizbona już przed filmem Wendersa była elitar­ ną turystyczną mekką, to po nim stała się miejscem „piel­ grzymek". Wraz z Lisbon Story pojawiła się chyba na trwałe Lizbona Wima Wendersa. Nowa jakość, którą umiejscowić można obok Pragi Kafki czy Petersburga Dostojewskiego. 24 PRZYPISY 1 J. Brodski, Miasto jak każde, [w:] tegoż, Pochwala nudy, Itum. A. Kotys/ko, Znak, Kraków 1996 F. Pessoa, Księga niepokoju napisana przez Bernarda Soaresa. Wy­ bór, przekład i posłowie J. Z. Klawe, Czytelnik, Warszawa 1995, s. 189190 ' T a m ż e , s. 190 Tamże, s. 23 Ten podział zarysowuje się już wcześniej - w radiu słyszymy róż­ nice, granice pomiędzy ludźmi (narodami, językami, muzyką - choć fragment „lizbońskiego" Madredeusa pojawia się jeszcze „w Europie"), wizualnie prawie już ich nie ma. * Pessoa, op. cit., s. 5 ' T a m ż e , s. 71-2. Spacja moja. Tamże, s. 75 Tamże, s. 185 Por. Z. Benedyktowicz, Wprowadzenie [do numeru „Kontekstów" pos'wieconcgo antropologii filmu i fotografii], „Konteksty", 1992, nr Ъ-А " W. Wenders, Prawda obrazów, cz. I , (Zapis rozmowy Petera W. Jansena z Wimem Wendersem przeprowadzonej dla stacji telewizyjnej 1 Plus 1 kwietnia 1989 w Berlinie), tłum. M Behlert, [w:] Wim Wenders. Wydano z okazji przeglądu filmów W. Wendersa, Kraków 1993 W. Wenders, Pejzaż miejski (Odczyt dla japońskich architektów wygłoszony 12.10.1991 na sympozjum w Tokio), tłum. M Behlert, [w:] Wim Wenders, op. cit. Spacja moja. I . Calvino, Kornbinatoryka a mit w sztuce opowiadania, tłum. T. Rutkowska, „Konteksty" 1992, nr 3-4 Cyt. za: materiały promocyjne do filmu. Spacja moja. C. Pavese, Dialogi z Leukoteą. Mit. Szkice literackie, przeł. S. Kasprzysiak, Czytelnik, Warszawa 1975, s. 151 C. Levi-Strauss, Le cru et le cuit, cyt. za O. Paz; Uvi-Strauss al­ bo nowa uczta Ezopa, przeł. P. Fornelski, Wydawnictwo Literackie, Kra­ ków 1997, s. 52 O. Paz; Levi-Strauss albo..., op. cit., s.54 Por. mój tekst na temat tegoż filmu Koyaanisqatsi jako współ­ czesny epos („Kino" nr 11/1991), który inspirowany był znakomitym 2 4 5 s 9 10 12 13 14 15 16 17 1 8 72 tekstem Wiesława Juszczaka Paleolityczny epos („Konteksty" 1991, nr 2). Ale warto w tym kontekście sięgnąć do jednej z książek, do której odwołuje się w swoim tekście Juszczak - Songlines Bruce'a Chatwina - by przytoczyć niezwykłą relację dotyczącą związków muzyki, mitu i ziemi u Aborygenów australijskich. Można powiedzieć, że cały kon­ tynent australijski, cały jego pejzaż znajduje wytłumaczenie w micie tworzenia, micie, na który składa się niezliczona ilość pieśni, które są własnością poszczególnych plemion i ludzi. Otóż w książce tej przyto­ czone są przypadki wskazujące, że tubylcy są w stanie usłyszawszy kil­ ka taktów pieśni należącej do plemienia i krainy oddalonej o tysiące mil, śpiewanej w nie znanym im języku, zacząć śpiewać tę nie znaną im pieśń o obcym kraju w swoim własnym języku. Ten dziwny i nie znaj­ dujący łatwego wyjaśnienia fenomen wskazuje chyba także, jak muzy­ ka bliska jest mitowi. Relacjonujący tę historię Arkady powiada na za­ kończenie: „Muzyka jest bankiem pamięci służącym do odszukania własnej drogi w świecie" (Picador 1987, s. 120). Szerzej na temat tego „paleolitycznego eposu" przeczytać można w tekście Wiesława Ju­ szczaka. 19 Ta tak często powtarzana przez etnologów myśl pochodzi z Bruno Schulza Mityzacji rzeczywistości, [w:] Proza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973, s. 335. Ciąg dalszy tego zdania brzmi: „i poza mit nie mo­ żemy w ogóle wyjść". R. M . Rilke, Sonety do Orfeusza, Cz. I I , X X I X , [w:] Poezje, przeł M . Jastrun, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1993 Podaję to w języku angielskim ze względu na zabawne brzmienie pierwszej frazy: „To trochę kosztuje. // Ile? // Ile masz? // Połowę tego, co myślisz." „To, co jest przeszłością, jest odlegle, to co jest odlegle, jest prze­ szłością: oto melodia, do której tańczą postaci allochronicznego dyskur­ su." J. Fabian, Time and the Other. How Anthropology Makes lis Object, Columbia University Press, New York 1983, s. 127 J. Clifford, Predicament of Culture, Harvard University Press, Cambridge, London 1988 R. Barthes, The Light of the Sud-Ouest, [w:] Incidents, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford 1992. Spacja moja. 211 21 2 2 2 3 2 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d308d1caf30e88e79608b89cb3d9774d.pdf d4eba229b0e39944fc2faa2755b53054 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3245 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3041 Title A name given to the resource Cmentarz. Antropologia pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.57-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora CMENTARZ. A N T R O P O L O G I A ,,W R o p c z y c k i m ( K r z y w a ) opowiadają, że do samej b r a m y PAMIĘCI uboga bez wątpienia z p o w o d u tego, że etnografom i c h własne cmentarnej dusza t r z y m a się jeszcze człowieka, dlatego też zwłoki t a b u zakazuje studiować t o z a g a d n i e n i e . " . są lżejsze, a dopiero gdy trumnę wnoszą n a cmentarz, dusza p o j a w i a się w i c h pracach p r z y o m a w i a n i u pogrzebów oraz Za­ opuszcza ciało i w t e d y t r u m n a staje się cięższa.' duszek; j e d n a k informacje te są przeważnie rozproszone, poważ­ 1 Grabarz z K r a s n o b r o d u opowiedział m i następującą historię: 10 Temat niejsze zaś prace nie wychodzą poza l a t a t r z y d z i e s t e . „Panie, j a o d d w u n a s t u l a t kopię i nic jeszcze nie wykopałem, się też luźne informacje raz t y l k o wyrzuciłem złoty ząb. Zobaczyłem coś mignęło, ale przestrzeni c m e n t a r n e j . cmentarza 11 Spotyka dotyczące specyfiki i demoniczności rzuciłem ziemię a to z n o w u n a wierzchu. Dopiero w t e d y wziąłem, W o s t a t n i c h l a t a c h wśród etnologów t e m a t e m t y m intereso­ a t o złoty ząb. A l e p o t e m tego zęba wsadziłem p o d drzewo, bo w a l i się Mariusz W i e c z o r k o w s k i i Jacek Olędzki. W y n i k i badań to umarłych. J a t a m nie będę brał tego, co do n i c h należy. Po­ Wieczorkowskiego t e m powiedziałem księdzu. On powiedział, żeby brać, bo i m t o nigdzie p u b l i k o w a n e . i t a k do niczego. A l e j a nie wziąłem." (26) Zachowanie irracjo­ cmentarzy w M o n g o l i i . 2 nalne. Prawem Podobnie przedstawia się i następne zdarzenie. Wychodzący z cmentarza mężczyzna z kobietą nie wsiadają o d razu na m o t o ­ dotyczące cmentarzy p r o t e s t a n c k i c h nio są 12 Olędzki opublikował badania dotyczące 13 k a n o n i c z n y m dotyczącym cmentarza i pogrzebu, a także ich historią z a j m o w a l i się księża. Śledzeniem z m i a n s t r u k t u r y c y k l , lecz prowadzą go przez 20—30 metrów aż do końca ogro­ się m . i n . P h i l i p p e A r i e s dzenia cmentarnego. T a m dopiero zapalają m o t o r . Servier. 3 Powyższo przykłady podkreślają t o , żo przestrzeń cmentar­ na jest przestrzenią „czegoś ealkiem i n n e g o " , obowiązują t a m 16 15 14 przestrzeni cmentarza zajęli oraz H e l e n de N i c o l a y i E m m a n u e l H i s t o r i a cmentarzy staje się d l a n i c h historią postaw wobec śmierci. W y d a j e m i się jednak, że prace te zwracają uwagę n a jeszcze jedno, a mianowicie n a t o , że n i g d y przestrzeń inne p r a w a , inne zachowania. Tę odmienność przestrzeni cmen­ pochówku nie była obojętna. t a r n e j , choć nie będzie ona głównym t e m a t e m pracy, należy pod­ j a k o „ścierwo" nie przedstawiające wartości znajdowało miejsce kreślić już n a s a m y m wstępie. wc wspólnym, n i c z y m nie oznaczonym Chciałbym też, już n a s a m y m początku, poruszyć i n n y prob­ l e m . B a c h t i n powiedział kiedyś: „na wszystkich cmentarzach są tylko i n n i " . 4 Myśl t a , usłyszana poza k o n t e k s t e m , przywołuje słowa myśliciela sprzed p o n a d 2000 l a t — E p i k u r a : „największe zło, śmierć, nie d o t y k a nas a n i trochę, gdyż póki jesteśmy, nie m a śmierci, a odkąd jest śmierć, nie m a n a s . " 5 Zdania te łudzą swoim podobieństwem, choć intencje, j a k i e p r z y p i s y w a l i i m i c h a u t o r z y , są zgoła odmienne. D l a E p i k u r a śmierć nie d o t y k a ży­ jącego, nie jest f a k t e m egzystencjalnym, stąd nio jest też w a r t a b y się nią przejmować i zajmować. Odmiennie myśli B a c h t i n : „ W życiu, którego doświadczam o d wewnątrz, z zasady nie mogę przeżyć zdarzeń m o i c h n a r o d z i n i mojej śmierci; n a t y l e , na ile są m o j e , nie mogą stać się w y d a r z e n i a m i mojego własnego ży­ cia." 6 T a niepoznawalność śmierci o d wewnątrz nie znaczy jed­ n a k wcale, b y sama śmierć nie była i s t o t n a d l a życia. Przeciwnie, jest ona i s t o t n a , t y l e t y l k o , że droga do j e j poznania wiedzie przez innego: „Umrzeć mogę t y l k o dla i n n y c h ; i o d w r o t n i e , t y l k o i n n i umierają d l a m n i e . " Zbliżyć się do śmierci można 7 17 N a w e t b o w i e m w t e d y , g d y ciało grobie (późno średnio­ wiecze), nawet w t e d y , starano się umieścić ciało j a k najbliżej kościoła, w jego świętym obrębie. A miejsce najlepsze było p o d r y n n y m i , t a m gdzie ściekała uświęcona k o n t a k t e m z dachem kościelnym w o d a . 18 T o wartościowanie miejsca, m i m o zmienności motywującego je c z y n n i k a , wydaje się być cechą stałą. W y p o ­ wiedź d y r e k t o r a cmentarza n a Powązkach potwierdza t o naj­ l e p i e j : „Przychodzi t a k i m o m e n t w życiu człowieka, że zaczyna zabiegać o swój grób, j a k p r z e d t e m zabiegał o mieszkanie. Dziś już n i k t nie chce być p r z y s y p a n y ziemią. Chce być m u r o w a n y , z płytą na w i e r z c h u , z p o m n i k i e m w górze. Najlepiej z g r a n i t u , żeby trwał długo. Ważne też jest miejsce, k w a t e r a , sąsiedztwo. Są cmentarze gdzie honor leżeć, i są takie, gdzie niehonor... O t o prośby żywych o miejsce d l a siebie po śmierci (gest w stronę re­ gału z segregatorami). J a k i c h f o r t e l i się dopuszczają! N a j a k i e zasługi się powołują! (...) Przychodzą do m n i e koledzy, stare w i a r u s y jeszcze z w o j n y , nie wiedzą j a k zacząć, a j a już w i e m , o co i m chodzi. Zwalają n a żony: wiesz m n i e to wszystko jedno, ale k o b i e t a ubrdała sobie, że chce leżeć koniecznie u c i e b i e . . . " 19 zatem t y l k o przez innego. Tę rolę imiego w p o z n a n i u podkreśla Sprawę niejednorodności przestrzeni, z właściwą sobie eru­ B a c h t i n stale: „ B y ć oznacza być dla innego i poprzez niego d l a dycją i wszechstronnością, podjął Bystroń: „Dość powszechnym siebie. Człowiek nie m a suwerennego t e r y t o r i u m wewnętrznego, zjawiskiem jest budowanie świątyni n a miejscach, gdzie pocho­ jest całkowicie i zawsze n a granicy (podkr. SS); patrząc do wnę­ wano w y b i t n y c h l u d z i , zwłaszcza świętych. W i d z i m y t o powszech­ t r z a siebie p a t r z y m y w oczy innego l u b oczyma i n n e g o . " Pozna­ nie w chryst ianizmie p i e r w o t n y m ; o d czasów K o n s t a n t y n a w ca­ nie t a k i e — poznanie dialogowe — zakłada istnienie dwóch sta­ łym świecie r z y m s k i m zaczyna się budować świątynie n a d g r o b a m i nów występujących męczenników. Z r a z u są t o niewielkie o r a t o r i a , p o t e m stawia się po sobie: wczucia a następnie wycofania (refleksji). 9 (wyjścia poza 8 siebie), Zauważyć należy, że t o zało­ coraz większe świątynie, aż do o g r o m n y c h b a z y l i k ; niejedno­ żenie metodologiczne B a c h t i n a znajduje potwierdzenie w s a m y m k r o t n i e należało t u pokonać znaczne trudności terenowe, a b y nie słowie „interesować s i ę " ; znaczy naruszyć r e l i k w i i . Grób męczennika staje się ośrodkiem cmen­ ono t y l e co ,,inter esse" — „ b y ć pomiędzy". I n n y m i słowy nieodzowne jest stanie n a gra­ tarza." nicy. granicy grzebie się (...) ciała t y c h , którzy nie mają p r a w a do n o r ­ L i t e r a t u r a etnograficzna dotycząca cmentarza i śmierci jest nikła i t o — j a k się wydaje — nie t y l k o w języku p o l s k i m . N a potwierdzenie przytoczyć można zdanie w y d a w c y książki Morality and Immorality: the anthropology and archeology oj death Sally H u m p h r e y s : „Etnografia u m i e r a n i a jest nadzwyczaj 2 0 Podobnie istotne wydaje się jego stwierdzenie: „Na malnego pogrzebu; są t o ludzie, którzy s t a l i się niebezpieczni w sensie magiczno-religijnym i wobec tego w i n n i być usunięci poza obręb granic osiedla. 21 Dla, m o i c h rozważań p r z y d a t n e będą, poczynione przez etno­ logów ustalenia dotyczące przestrzeni świętej. Z a prekursora t y c h 57 �badań uznać należy Stelana Czarnowskiego. Stwierdził on, że każda j e d n o s t k a religijna jest wydzielona o d reszty przestrzeni i składa się z t r z e c h części: środka, granicy oraz najmniej skonstruowana n a p o d o b n y c h zasadach) do przestrzeni archaicznej. przestrzeni W p r a c y tej będę się starał kłaść nacisk n a pamięciowe aspek­ między n i m i . W środku i na granicy obserwujemy największe na­ t y .związane z cmentarzem. Dziś pamięciowy w y m i a r cmentarza silenie świętości. t r a k t u j e m y j a k o n i e m a l n a t u r a l n y , trzeba jednak wiedzieć, że pionowym. 2 3 22 Środek jest miejscem o t w a r t y m w k i e r u n k u Ważne jest też jego stwierdzenie dotyczące ekwiwa­ lentności miejsc śwdętych ( K a l w a r i a j a k o J e r o z o l i m a ) . n i c zawsze t a k było. Ograniczenie się zatem p r z y omawdaniu cmentarza jedynie do jego pamięciowego w y m i a r u nie wydaje 24 Podobne w n i o s k i wypływają z prac Mircea Eliadego. O ile się możliwe bez zubożenia, czy wręcz zniekształcenia, poruszo­ j e d n a k Czarnowski podkreślał społeczne u w a r u n k o w a n i e prze­ n y c h treści. Dlatego też, starając się w pełni naświetlić omawiane strzeni r e l i g i j n e j , o t y l e Eliade zaznacza, że podstawą każdego zjawisko, trzeba również poruszyć inne aspekty tego miejsca. zjawiska religijnego (w t y m i przestrzeni) jest sacrum (w opozycji do p r o f a n u m ) . Przekładając dane zjawisko na i n n y , obcy m u język Cmentarz symboliczne w y m i a r y przestrzeni t r a c i m y możliwość d o t a r c i a do jego i s t o t y . Dlatego f a k t y religijne należy badać w skali religijności. „Uświęcenie zaczyna Eliado wprowadza pojęcie sj-mbolizmu środka. 25 Środek jest miejsem o m a k s y m a l n y m natężeniu świętości, miejscem poja­ się od tego, że z całości przestrzeni został wyłączony określony obszar, różny o d i n n y c h obszarów i w pewien sposób religijnie od n i c h o d g r o d z o n y . " 30 T a k i też wienia się hierofanii (.= objawienie świętości). Hierofania może jest początek cmentarza j a k o miejsca świętego. Władza kościelna stać się podstawą do b u d o w a n i a przestrzeni świętej, ale także — bo ona przeważnie decyduje (czasami, a zależy to o d e p o k i , „symbolizm przestrzenny może nabywać wartości r e l i g i j n y c h (...) rolę tę spełnia dziedzic, r a d a kościelna, i n n a władza) — wskazuje t z n . może stać się h i e r o f a n i a . " miejsce przyszłego cmentarza. Zioinia pochodzi z dóbr kościoła 26 Człowiek r e l i g i j n y , t w i e r d z i E l i a d e , m a potrzebę permanentnego przebywania w centrum, l u b dziedzica; czasem, szczególnie p r z y poszerzaniu cmentarza, dlatego toż, dążąc do jej realizacji, t w o r z y „namiastki n a coraz kościół, nio dysponujący dostępniejszą s k a l ę . " położony teren z kimś, k t o posiada go w sąsiedztwie cmentarza. 27 Nie m a zatem sprzeczności w t y m , że i d o m i stojący obok kościół są środkami. Człowiek r e l i g i j n y — Dokonuje się a k t u ziemią obok, zamienia swój dalej konsekracji. Przestrzeń zostaje ogro­ t w i e r d z i dalej — nic może b o w i e m żyć bez o t w a r c i a n a transcen­ dzona, poświęcona, a na środku cmentarza stawia się krzyż l u b dencję, a tę zapewnia m u j e d y n i e sacrum. Pragnienie sacrum jest kapliczkę. Owo oddzielenie ogrodzeniem przestrzeni o d otoczenia pragnieniem o n t o l o g i c z n y m , znaczy t o , że wszystko co naprawdę jest znamienne: „Sam o sobie przecież mówi, t o jest istnieje m a swój wzorzec p o z a l u d z k i , a t o , co nio posia,da takiego święte i (dlatego je) ogradzają" (14), „ G d y b y było bez płotu t o wzorca nie m a nazwy, a n i znaczenia. bezkrólewie. M u s i być ziemia poświęoona, n a innej człowieka nie 28 Ważno dla myślenia o przestrzeni są także prace B a o h t i n a i semiotyków radzieckich. Choć koncentrują się one przede wszyst­ k i m n a b a d a n i u przestrzeni w l i t e r a t u r z o , t o jednak przestrzeń, 29 którą rekonstruują jest b l i s k a l u b wręcz analogiczna (a p r z y ­ И. 1. K r z y ż 58 pochowają; bezpieczne miejsce się z r o b i , żeby nie szarpało człowiek nie jest zwierzę, zwierzę gdzie bądź żelazny n a b r a m c e cmentarnej, Nieczajna, zakopie" go; (19). Przykłady te wskazują, że: po pierwszo — miejsce święte m u s i być ogrodzone (jak mówi E l i a d e : „Ogrodzenio żelazny, k u t y , c m e n t a r z w e w s i S u ż e w k . G o s t y n i n a , w o j . płockie, w y k . Ząbka i l . 2. K r z y ż miejsce g m . Dąbrowa Tarnowska, oznacza z Gąbina, f o t . 1952 г.; w o j . t a r n o w s k i e , f o t . 1977 r . �Krzyże żelazne, k u t e . n a c m e n t a r z a c h : i l . 3. Osięciny, w o j . w ł o c ł a w s k i e , f o t . 1956 г.; i i . 4. K a d z i d ł o , w o j . ostrołęckie, f o t . 1958 r . ciągłą obecność k r a t o f a n i i i h i e r o f a n i i wewnątrz miejsca ogro­ bramę cmentarną dusza opuszcza ciało, a t r u m n a staje się cięższa. d z o n e g o " ) ; po drugie — ogrodzenie pozwala n a zorganizowanie Ulatująca dusza i ciężar t r u m n y narzuca n a m konieczność zain­ i uporządkowanie wydzielonej, („bezkróle­ teresowania się t r z e c i m w y m i a r e m — p i o n e m . Przestrzeń cmen­ w i e " j a k o s y n o n i m nieupcrządkowaiiia); po trzecie — człowiek t a r n a j a k o przestrzeń święta o t w a r t a jest w* k i e r u n k u p i o n o w y m . 31 może być pochowany świętej przestrzeni t y l k o w poświęconej, a więc bezpiecznej „ T e n co koło kościoła miał być pochowany, to do nieba miał iść, przestrzeni. P r z y p a t r z m y się e t y m o l o g i i słowa „ c h o w a ć " ; słownik j a k żył, t a k żył, ale do kościoła się pchał" (25). T o j e d y n a w y ­ B r u c k n e r a podaje; powiedź, która t a k eksplicite podkreśla otwartość środka „wychowywać, w y c h o w a n k a , schować, po­ chować, 'pogrzebać', chowaj i uchowaj się czego, uchowaj Boże przestrzeni o m a k s y m a l n y m natężeniu (...) Przestrzeń kościoła przoduje już w psałterzu i b i b l i i we wszystkich dzisiejszych znacze­ niach." 3 2 Język p o l s k i zatem, a także inno języki słowiańskie, — sacrum — na n i e b o . p o d t y m względem. N i c dziwnego, że służy o n j a k o miejsce pochówku jedynie 36 zatem osobom podkreślają aspekt o p i e k i i zabezpieczenia związany z pogrze­ n a j z n a k o m i t s z y m , najbardziej zasłużonym — „wyższej sferze", bem. przeważnie f u n d a t o r o m kościoła: „ T o już Królowa Marysieńka 3 3 Podkreślone zostało odgrodzenie przestrzeni cmentarza o d postawiła kościół (...) i ona t a m p o d kościołem jest pochowana. otoczenia, ale przestrzeń t a łączy się. z inną przestrzenią świętą — T o może i z mężem leży? Czy j a panie pamiętam, k t o był jej mę­ kościołem. Więź t a jest podkreślana r y t u a l n i o i odnawiana n a żem? Trzeba pójść do kościoła i sprawdzić. O n a t a k sobie życzyła W s z y s t k i c h Świętych. i t a m pochowana, t o królewskie 34 Wtedy to procesja wyrusza z kościoła 37 g r o b y , h r a b s t w o p o d kościo­ i udaje się n a cmentarz, obchodzi go dookoła,, a p o t e m n a jego łem, b i s k u p jakiś może być pochowany, środku odprawiana jest, msza (suma). Podkreślenie więzi kościo­ t a m nie chowają, (...) ła i cmentarza, biowie. Takie zwykłe dziedzice, niekrólewskie, t o n a c m e n t a r z u " jest niezbędne, pamiętać bowiem trzeba, że (...) zwykłych ludzi t y l k o p o d kościołem są pochowani hra­ również w kościele znajdują, się g r o b y . Zresztą jeszcze do nie­ (22). Wypowiedź t a zwraca uwagę n a hierarchiza,cję przestrzeni, d a w n a cmentarz stanowił jedność z kościołem, j a k o że zazwyczaj którą się zajmuję. go otaczał. Dziedziniec przykościelny n a d a l nazywa, się cmen­ t a r z e m . Oddzielenie cmentarza od kościoła nastąpiło zasadniczo w X I X wieku (zaczęło się w w i e l k i c h miastach w końcu X V I I I ) . 3 5 K o l e j n y m miejscem stałe ролл-tarzającym się w wypoлл-ie- лviedziach jest środek cmentarza. T a m гол\'ше^ mogą być рое hoлл'ат królowie: „królow-ie, hrabiowie w kaplicy-" (9), „na s a m y m N a wieś zmiana t a wkroczyła n a przełomie X I X i X X w i e k u - - środku jakieś króle lożą" (24); Ы-аЫоллче i раполл-ie: „ P r z y starej stąd w niektórych b a d a n y c h przeze m n i e miejscowościach n a k a p l i c y były groby samych dziedziców" (13); księża: „niby to cmentarzach przykościelnych zachowały się. resztki pomników. p o w i n i e n być ksiądz pośrodku, bo to jest pasterz p a r a f i i , to po­ w i n i e n n a dogodniejszym m i e j s c u " (7); bogaci: „лл-ięcej na środku * bogate się pochowały, (...) w środku bardziej paradnie, po kątach to już nie лл-idzi t y c h gгobóлv, (...) bogaci n a paradzie, kolo księ­ pracę. dza, n a pierwszym m i e j s c u " (1). T u t a j mogą być również po- Mówił o n o t y m , że gdy k o n d u k t pogrzebowy z trumną przekracza с1юлл'а,т: organista, jego żona, ludzie zasłużeni d l a kościoła, Powróćmy do przykładu otwierającego niniejszą, 59 �nauczyciel. T e n o s t a t n i (dotyczy t o zresztą wszystkich ostatnio na c m e n t a r z u , o n i mają swój c m e n t a r z " (9), „Jehowę wpadają w y m i e n i o n y c h , włącznie z organistą) nie wszędzie m a j e d n a k o w y przeważnie wieczorem i gdzie i m się podoba chowają, ale prze­ prestiż. O b o k stwierdzeń: „Zawsze to jest nauczycielka, ona war­ ważnie to t a m gdzie wisielca. Przez płot przeniesie trumnę, przez t a , żeby n a z n a c z n y m miejscu być p o c h o w a n a " (5), również bramę t o b y ksiądz musiał widzieć, a o n i się kryją. I m n i e wolno często padają u w a g i : „Nauczyciel nie miał głosu, bo t a k i sam j a k na c m e n t a r z u chować, b o o n i nie wierzą w B o g a " (22). D o d a t k o w o i i n n i , j a k każdego go p o c h o w a l i " (14). T ę różnicę zdań należy podkreśla się odseparowanie tego miejsca ( „ K o l o samobójcy n i ­ motywować rozwarstwieniem społecznym panującym w danej kogo nie chowają" (14), „ Z J e h o w y m i i i n n y m i to b y n i k t nie o k o l i c y . Pierwsza wypowiedź d o t y c z y cmentarza w Suścu, sto­ chciał leżeć" (11), „Procesja idąc o m i j a ten r ó g " (2), miejsce to sunkowo nowego (założonego p o I wojnie światowej), a poza t y m o d pozostałego jest w o k o l i c y „bez panów", druga n a t o m i a s t c h a r a k t e r y s t y c z n a jest jest t o miejsce niepoświęcone — „ten kąt t o powiadają, że nieochrz- dla starszych cmentarzy — t a m gdzie n a w e t „groby królewskie" c z o n y " (4) — nic więc dziwnego, że ziemia t a odpycha, że nie bywają. W j - e l a c j i z n i m i nauczyciel jest już t y l k o zwykłą osobą. szuka się t a m miejsca ostatniego spoczynku, f a k t y c z n i e b o w i e m 38 W y p o w i e d z i podkreślają z jednej s t r o n y odseparowanie tego miejsca: ,,Od księdza t o t a m nio śmie być więcej grobów" (1), „kiedyś przed wojną się h r a b s t w o dzieliło, już raczej skupiali oddzielone alejką), j a k również f a k t , że pozostaje ona n a d a l niejako poza c m e n t a r z e m . W s z y s t k i c h t a k i c l i zmarłych posądza się o b r a k w i a r y albo nieuregulowany stosunek d o n i e j . W sposób oczywisty dotyczy się k o l o księży" (23); z drugiej s t r o n y n a t o m i a s t podkreślają t o świadków J e h o w y i niewierzących; samobójcy, wisielcy i t o ­ f a k t , że środek jest miejscem wartościowanym szczególnie pozy­ pielcy tywnie Grabarz zmarłym b r a k ostatniego namaszczenia , a dzieciom niechrzczo- z Wożuczyna mówi: „Wszyscy b y chcieli leżeć p r z y k a p l i c y . A l e n y m właśnie c h r z t u . Zmarłym t y m o d m a w i a się bezpośrednio t a m już nie m a miejsca, t o j a t a m nie c h o w a m " (12). W y b ó r (o świadkach J e h o w y powiedziano: „oni t a k p o c h o w a n i j a k b y d l e " i t y m samym miejscem przyciągającym. 39 posądzeni są o sprzeniewierzenie się B o g u ; tragicznie 44 środka, j a k o miejsca pochówku, m o t y w o w a n y b y w a odprawianą (4)) albo pośrednio statusu l u d z i — statusu zbudowanego właśnie t a m mszą. W postaci może nie n a z b y t eleganckiej p r z y b i e r a t o na wierze. Człowiek jest przecież istotą kulturową, dlatego v a n der formę: „Chcą bliżej k a p l i c y , b o ksiądz t a m mszę odprawia. Bliżej Leeuw p o w i a d a : „ W życiu ważne są więc nie wydarzenia, które k o r y t a zawsze l e p i e j " (11); k o r y t a , b o w i e m jedyną formą poży­ z n a m y i rozumiem}', lecz ' r y t y przejścia'." wienia zmarłego jest m o d l i t w a (22). takie j a k n a r o d z i n y , śmierć czy ślub muszą mieć stronę obrzę­ 45 T a k więc wydarzenia dową — bez niej są nieważne. Trzeba się t u odwołać do tego co Sacrum środka jest d o d a t k o w o podkreślane przez sakrainość L u d w i k S t o m m a nazwał „magią A l k m e n y " . Wyróżnił o n jede­ postaci t a m p o c h o w a n y c h . O pochówku b l i s k o księdza mówi się: naście k a t e g o r i i d e m o g e n n y c h , „Dobrze blisko księdza leżeć, b o b y się modlił" (8), „Zawsze n i m " ( m e d i a c y j n y m ) , przysługuje j a k o miejsce pochówku prze­ ksiądz święty jest, t o złe d u c h y już nie podchodzą" (11), „Chyba strzeń „pośrednia" — o d niego grzechy uciekają" (9). Dodaje się też czasem, że p r z y przecięcia się granic, będzie się charakteryzował spotęgowanymi grobie właściwościami granicy. księdza każdy przystanie, p o m o d l i się (1). Podobnie święty m a być b i s k u p , którego chłopi b r a l i za apostoła albo jego wysłannika. trzymajmy 40 Sakrainość panów i hrabiów też jest znana. Za­ się przez chwilę p r z y grobach królewskich. „My z bożej łaski k r ó l " — król t o przecież nie demokratycznie w y b b r a n y rządca, lecz w y b r a n y w imię Boga władca; v a n der Leouw t a k pisze: „człowiek, którym powoduje bóstwo, występuje w tej relacji j a k o 'przedstawiciel', t j . nie j a k o j e d n o s t k a , a t y m bardziej nie j a k o 'osobowość', lecz właśnie i jedynie j a k o nosiciel mocy. Dzięki n i e m u dokonuje się rozdział mocy w całej społeczności." 41 Właśnie dlatego nieważne jest imię króla — „tam jakieś króle leżą" (24); samo umieszczenie grobów t y c h postaci n a środku cmentarza l u b w kościele podkreśla sakrainość t y c h miejsc, tę sakrainość buduje; za nieprzypadkowe zatem uznać można twierdzenie: „ a wokoło (księdza) wszystkie g r o b y " (3). G r o b y księży i i n n y c h znaczących postaci stają się, t a k j a k t o mówił Bystroń, p r a w d z i w y m i „ośrodkami c m e n t a r z a " . Łączy się t o ze s p o r a d y c z n y m i wprawdzie t w i e r d z e n i a m i , że najstarsze groby są właśnie p r z y k a p l i c y (13), n a środku cmentarza (24, 22). Dodać można, że środek ton czasem p o k r y w a się z górką (Krasno­ bród) i związek (26, 2 7 ) . 42 t e n jest również pozytywnie wartościowany Przyciągające właściwości sacrum objawiają się rów­ nież w sprawie u k i e r u n k o w a n i a g r o b u : „Przeważnie robią t a k , że n o g a m i do kościoła, j a k wstanie t o twarzą do kościoła, a kiedyś 46 którym j a k o „ b y t o m pośred­ granica, droga etc. R ó g j a k o miejsce W m o i c h badaniach p o j a w i a się siedem k a t e g o r i i zmarłych, którym j a k o miejsce pochówku przysługuje granica (róg). D w i e spośród n i c h (niewierzący, świadkowie Jehowy) nie występują u S t o m m y . Łatwo jednak sprowadzić je do dwóch i n n y c h kate­ g o r i i ; albo są o n i w ogóle niechrzczeni, albo umierają bez ostat­ niego namaszczenia ( a k t u s k r u c h y ) , a t y m s a m y m bez p r a w d z i ­ wego pogrzebu. Przyjrzyjmy się jeszcze jednej sprawio: dokąd trafiają c i z m a r l i ? Zebrane przeze m n i e w y p o w i e d z i nie są jednoznaczne. T a k więc dzieciom niechrzczonym przysługuje n i e b o : „ N o chyba do nieba, t y l k o jakieś p o k u t y odprawią za m a t k ę " (13), ale także zdarzają się relacje: „Czy o n i chodzą, czy w piekle siedzą, to nie wiadomo co z n i m i ' ' (11). W y p o w i e d z i dotyczące samobój ców są z natury- bardziej jednoznaczne: „ D o piekła tacy (wisielcy) idą na potępienie wieczne" (8), choć i t u czasem nie b r a k waha­ n i a . W zebranych wypowiedziach chodzi m i przede w s z y s t k i m 0 podkreślenie negatywnego wartościowania przestrzeni pochówku osób ( „ J a się boję na t a k i c h (wisielców — S.S.) iść n a cmentarz, bo b y złapał" (8)) — jest t o przestrzeń niebezpieczna i bliska piekłu. Słowo „ s a c e r " 47 znaczy zarówno święty j a k i przeklęty; t a ambiwalencja sacrum była już w i e l o k r o t n i e w l i t e r a t u r z e pod­ to różnie b y w a ł o " (23), „ N a s t a r y m t o jeszcze rozmaicie jest, kreślana — występuje na n o w y m to już wszędzie t a k : t o głową leży do nowej k a p l i c y , 1 wartościowane zdecydowanie ona i t u t a j : a n o g a m i do kościoła" (19), „ K r z y ż e zawsze do księdza, głowami negatywnie i odpychający róg (granica), w którym p o c h o w a n i są zawsze do księdza chowają" (14), „wszystkie głowy są zwrócone samobójcy do kościoła" (13). zację sacrum. Jeżeli j e d n a k p r z y p o m n i m y sobie bliską koneksję etc. Obserwujemy „centrum" przyciągające p o z y t y w n i e oraz wartościowany zatem przestrzenną d y c h o t o m i - środka cmentarza z niebem i analogicznie bliskie powiązanie r o g u R o z p a t r z m y teraz d r u g i b i e g u n — ogrodzenie i kąt cmen­ t a r n y . Chowa się t a m : dzieci niechrzczone, samobójców, wisiel­ ców, topielców, baptystów (świa,dków J e h o w y ) , niewierzących, czasem w s p o m i n a się również o zmarłych śmiercią tragiczną — za­ zwyczaj j e d n a k w kontekście d a w n y c h czasów. W y p o w i e d z i d o t y ­ czące przeszłości są z reguły bardziej r a d y k a l n e : mówi się, że samo­ bójców chowało się poza, cmentarzem (13), p o „lewej s t r o n i e " z piekłem, t o kusząca i narzucająca się jest próba — zaznaczam, że n i e u m o t y w o w a n a dostatecznie w m o i m materiale — przeło­ żenia przestrzeni poziomej n a pionową. T y m s a m y m c e n t r u m odpowiadałoby światu najwyższemu — n i e b u , zaś róg (oczywiście t y l k o t e n , w którym pochowani są samobójey etc.) najniższemu —- piekłu. 4 3 Jest to j e d n a k sprzeczne z twierdzeniem S t o m m y , że z m a r l i , ogrodzenia (10, 17). T a k r a d y k a l n e w-ypowiedzi dotyczą w na­ którzy są chowani n a różnych granicach nie trafiają a n i do nieba, szych czasach jedynie świadków J e h o w y : „Jehowych nie chowają a n i do piekła 60 48 i j a k o demony błąkają się, są „eksterytorialni". �W y d a j e m i się, że tę sprzeczność można b y tłumaczyć nałożeniem t a r z u jest skupienie r o d z i n y . M o t y w u j e się n a ludowe wierzenia demonologiczne p r a k t y c z n y m i ; „mniejszy k o 3 z t " (27), „łatwiej porządki zrobić", popularnej wykładni się t o często względami p r a w a kościelnego, w myśl którego z m a r l i nie będący członkami t y m s a m y m akcent ponownie przenosi się na żywych: kościoła są odcięci o d możliwości zbawienia. t y c h co żyją lepiej j a k wszyscy r a z e m " (5). Jednocześnie jednak „Dla przestrzeni permanentnie podkreślając konieczność skupienia r o d z i n y („Jak wartościuje jest święto t o rodzina s k u p i a się w j e d n y m m i e j s c u " (27)) dodaje miejsce pochówku p r z y niej zdecydowanie p o z y t y w n i e , p r z y c z y m się: „koło m a t k i , koło męża to chwileczkę postoję. J a k m a m czas Rozpatrzmy cmentarnej — z kolei inny drogę. znaczący Większość element wypowiedzi m o t y w u j e się t o zazwyczaj łatwością dostępu, dodając czasem: to idę n a wszystkie, a j a k nie t o idę n a j e d e n " (18). Widać stąd, „Zmarłemu t o wszystko j e d n o " (3), „Umarli nie powiedzą czy że i zmarły może być zainteresowany spoczywaniem w r o d z i n n y m l e p i e j " (27) — podkreśla się t y m s a m y m względy p r a k t y c z n e grobie. Skupienie sprawia, że nie będzie pominięty w odwiedzi­ i akcent przenosi n a żywych. Śledząc w y p o w i e d z i t y c h ostatnich nach. (dotyczące drogi) n i e znajdujemy i n n y c h , poza p r a k t y c z n y m i , Pozostaje jeszcze jedna sprawa — dzieci ochrzczone. N a nie­ powodów takiego s t a n u rzeczy. W y s t a r c z y j e d n a k wejść na cmen­ których cmentarzach (Rachanie, Dzierążnia) zarezerwowane jest tarz i posłuchać umarłych: „Prosi o modlitwę", „Prosi o westch­ dla n i c h odrębne miejsce — róg, nie t e n j e d n a k , w którym po­ nienie do B o g a " , „Prosi o Zdrowaś M a r i o " — a prośby swe po­ i ciebie czeka t a sama suwają aż do szantażu : 49 droga", chowane są dzieci niechrzczone i t d . (w Dzierążni róg pełnił tę rolę jedynie do czasu poszerzenia cmentarza). J e d n a k n a i n n y c h „Przechodniu zmów pacierz bo nie wiadomo czy do d o m u d o j ­ cmentarzach nie m a takiego miejsca. Mówi się w t e d y przeważnie, dziesz." że dzieci chowa się p r z y rodzinie. Byłoby t o zatem powtórzenie 50 T y l e u m a r l i , posłuchajmy jeszcze żywych: „ T e zdrowaśke tego, o c z y m mówiłem już wcześniej: rodzina p o w i n n a leżeć t r z a zmówić, bo t o mówią, że dla nieboszczyka jest s k u t e c z n e " razem. Dlaczego jednak na niektórych cmentarzach dzieci chowa (18), dalej zaś t a sama i n f o r m a t o r k a mówi: „Jak się idzie przez się oddzielnie'! „ T o u l u d z i t a k jest, że dzieci chowa się oddzielnie, c m e n t a r z , t o za w s z y s t k i c h się p o m o d l i " (18). Czy nie jest zatem w M i e l c u jest oddzielnie, a u nas n i e . U nas dzieci na r o d z i n n y c h t a k , że droga dzięki przepływowi modlących się staje się s t r u ­ grobach chowają, bo t o nie m a co g r o b u dalej robić" (16). W y ­ m i e n i e m natężonej świętości ? T o p r z y drodze zmarły może liczyć, jaśnienie że przechodzień nie m i n i e bez westclmienia mogiły. P r z y tej też f a k t y , które t o wyjaśnienie ułatwią. drodze znajdują się g r o b y księży nie będące n a środku cmentarza. tego p r o b l e m u zawieszam do czasu, g d y poznam Z dotychczasowego opisu bez t r u d u można zauważyć, że się t u jednak k o n t r o w e r s j a : S t o m m a mówiąc o wyborze miejsca n a cmentarz decydują d w a c z y n n i k i : natężenie 0 mediacyjności drogi i granicy w y k a z u j e , że d l a t y c h swoich sacrum i prestiż. Zresztą reguły te uzupełniają się i pokrywają właściwości są one miejscami pochówków i s t o t m e d i a c y j n y c h , n a ­ ze sobą. Zarysowuje t o m i a s t mój materiał dotycząey d r o g i cmentarnej przeczy t e m u (potwierdzając jednocześnie ustalenia S t o m m y dotyczące gra­ Chciałbym wskazać teraz n a obecność jeszcze jednej reguły. n i c y ) . Czy różnicę tę należy tłumaczyć specyfiką drogi cmen­ * tarnej ? Z samej t e o r i i „mediacyjności" w y n i k a , że przestrzeń d r o g i Zacznę o d t y c h zmarłych, którym przeznaczone jest zapom­ jest tożsama z przestrzenią graniey. P r a w o r z y m s k i e — j a k pisze n i e n i e : „ Ż e b y to szybko zapomnieć o n i m (samobójcy), t o się p o Czarnowski rogach oddzielnie chowało" (14), „Osobno dzieci Italii — istniał utożsamia zwyczaj obie przestrzenie. chowania zmarłych 51 W starożytnej na g r a n i c y , zaś 52 pierwsi chrześcijanie grzebali zmarłych w pobliżu drogi d l a za­ chowania i c h w pamięci. oddzielnie, w k r z a k a c h l e w y kąt z t y ł u " (28). 58 relacji można znaleźć D o m i n u j e t u m o t y w zatarcia w pamięci, zasłonięcia, usunię­ więcej: „Jeszcze w X I I stuleciu grzebano u Czechów zwłoki nie­ cia z pola widzenia. Towarzyszą t e m u deklaracje o „niechodze- chętnie n a c m e n t a r z u , ale raczej n a drogach rozstajnych, n a p o l u , n i u " , „nieinteresowauiu się" mogiłami samobójców etc.: „ja t a m w gajach (podkr. S S ) . " Czy chodzi o odmienność kulturową? się nio interesuję, j a na n i c h nie patrzę" (19), „ d o innej w i a r y j a Spójrzmy n a t o o d innej s t r o n y . Obrzęd przejścia zakłada nie chodzę" (6). T o t y l k o jeden aspekt. P r z y j r z y j m y się sprawie 5 4 53 w stanie d r u g i m ( m a r g i n e s ) Podobnych niechrzczone (...), t o u t o p i się, powiesi się, t o już wszystko n a c m e n t a r z u ale 55 mediacyjność czasu, przestrzeni oznaczania grobów. Większość informatorów t w i e r d z i , że n a 1 bytów. T a k i m obrzędem jest m . i n . pogrzeb, który w założeniu grobach niecłirzczonych dzieci nie stawiano żadnych o z n a k ; nie­ wspomnianej t e o r i i m a za zadanie „przesłać" zmarłego w i n n y którzy mówią, że stawiano krzyżyk bez napisu (krzyżyk — f o r m a świat. T o przesłanie może się dokonać j e d y n i e w przestrzeni me­ zdrobniała, pomniejszona), jeszcze i n n i uważają, że dawniej n i e d i a c y j n e j , a t a k a jest n p . droga l u b granica. Oczywiście b y t o m stawiano i c l i i wreszcie są tacy, którzy twierdzą, że się je stawia. d e m o g e n n y m ( m e d i a c y j n y m ) , ze względu na i c h niebezpieczność, P o d o b n i e sprawa przedstawia się w p r z y p a d k u samobójców. I t u przysługiwałaby o w a m e d i a c y j n a przestrzeń t y m bardziej, ale nic większość p y t a n y c h t w i e r d z i , że nie stawia się nic n a i c h gro­ byłaby ona i c h wyłącznym „przywilejem". N i e da się zakwestio­ bach „Diabeł m u łeb ukręcił, t o się nie stawia krzyża" (22). Są nować twierdzenia S t o m m y n a słowiańskim materiale dziewięt­ też w y p o w i e d z i zabarwiono w a h a n i e m : „ O d r a z u t o nic nie sta­ nastowiecznym, albowiem możo o n j e d y n i e potwierdzić jego teorię. w i a l i samobójcy n a grób, p o t e m czasem rodzina postawiła" (14). Może j e d n a k byłoby można rozjaśnić powyższy p r o b l e m histo­ Nie inaczej sprawa przedstawia się z mogiłami świadków J e h o w y : rycznie. Mogło b o w i e m być t a k , że grzebano p r z y drogach (gra­ „ J a t a m nie widzę krzyża n a t i c h b a p t i s t a c h , o n i t a k pochowane nicach) również n o r m a l n y c h zmarłych, p o t e m j e d n a k , gdy „nor­ j a k b y d l e , może t o gdzieś ktoś pamięta, gdzie t o leży, alo t a m m a l n i " zostali „zaanektowani" przez Kościół (chowanie na cmen­ pamiątki t o nie m a , n i c t a m nie m a n a g r o b i e " (4), „ Z innej tarzu) p r z y drogach (na granicach) pozostali t y l k o c i , którym w i a r y nic nie mają, a n i nazwiska — t y l k o t a k wiedzą, która i c h kościół odmówił pochówku. Jest to oczywiście hipoteza, do której mogiła, o n i żadnych świętych nie mają" (13). wysunięcia skłania przede wszystkim sama teoria Stommy (w m n i e j s z y m s t o p n i u materiał j a k i t u przytoczyłem). Powróćmy do poruszonego wcześniej problemu dzieci ochrzczonych. I c h groby — j a k pamiętamy — znajdują się albo Zwróćmy uwagę n a jeszcze j e d n o : droga — j a k t w i e r d z i To­ w o d d z i e l n y m miejscu, albo p r z y rodzinie, „ b o specjalnych gro­ porów — łączy peryferie z c e n t r u m , p r o w a d z i do tego ostatnie­ bów nie r o b i l i " (25), b y w a też, rzecz jasna, że chowa się je „za W i d z i m y więc, że droga c m e n t a r n a (główna aleja) jest k w i n ­ koleją". T y l k o według dwócłi w y p o w i e d z i nie stawia się i m n a ­ tesencją d r o g i o t y l e , o ile pozwala dojść do c e n t r u m . Nie o d rzeczy grobków. Przypadek t e n nie jest zatem t a k jednoznaczny j a k po­ go. 56 też będzie dodać, że droga t a , łącząca p r o f a n u m z sacrum, będąc zostałe. Z jego wyjaśnieniem spieszą w y p o w i e d z i zebrane gdzie przestrzenią otwartą n a górę i dół, sprzyja indziej i przez kogo innego. Oto jedna z n i c h : „ J a k małe umrze, s p o t k a n i u bytów różnego rodzaju, t y m s a m y m również żywych i zmarłych. 57 I n n j - m znaczącym elementem w wyborze miejsca na cmen­ to nie nosi się żałoby, k t o b y nosił p o t a k i m małym. O d k o m u n i i (się nosi — S S ) . " 59 Nosić żałobę — t o również pamiętać, choć nie 61 �I t y l k o . V a n der Leeuw powiada o okresie żałoby, „zmarły zabrał muc ze sobą, toteż teraz należy dać życiu nową m o c . " 6 0 Kon­ k l u z j a brzmiałaby: dziecko nie zabiera m o c y , nie jost w polni członkiem społeczności, nic jest w pełni człowiekiem. T y m s a m y m dziecko (ochrzczone) dołącza — choć niewątpliwie na nieco i n n y c h p r a w a c h - - do wcześniej w y m i e n i a n e j kategorii osób, którym odmawia się człowieczeństwa. D l a o d m i a n y kościół p o j a w i a się j a k o miejsce trwałości i pamięci: „ P o d kościołem (...) największej t a m są bardzo staro g r o b y , t a m już n i k t i c h nie ruszy, n a zawsze będą" (23), „Ci co p o d kościołem b y l i pochowani, to uważali, że to na wieczność już będzie" (10). I jeszcze jeden przykład nieco odmiennej n a t u r y , wskazujący j e d n a k , że myślenie o kościele j a k o miejscu najwięk­ szej trwałości nie przeżyło się. W kościele w Wożuczynie obok s t a r y c h dziewiętnastowiecznych epitafiów z n a j d u j e m y skromną tabliczkę tej oto treści: „Ś.P. / .../ Inżynier Chemik / D y r e k t o r / C u k r o w n i Wożuczyn / którą w r o k u 1935 / uchronił od l i k w i d a c j i / Przeżył l a t 94 / Zmarł 12 X 1968 / Pokój Jego D u s z y " . Oczywiście kościół w t y m p r z y p a d k u jest nie t y l k o miejscem największej trwałości i pamięci, ale także miejscem największego i maksymalnego natężenia s a c r u m . prestiżu 61 T o samo d o t y c z y środka cmentarza, k a p l i c y , grobów obok, które według niektórych są najstarsze. M o t y w a c j a powtarzająca się prz\* wyborze miejsca t o : na górce , na w i d o c z n y m miejscu, 1 alei, p r z y księdzu, t u bowiem najwięcej ludzi przechodzi — t a k i grób dłużej przyciąga pamięć. Zgrupowanie grobów' r o d z i n n y c h znajduje dobra rodziny jest dobrze, nio z a p o m n i a n y grób t a k i j e s t " (15), „Grobowiec - t a k i e samo uzasadnienie: „Dla ro­ dzina razem — dłuższa pamięć" (7). Zatem obok sacrum w y b o r e m miejsca na c m e n t a r z u rządzi pamięć (trwałość). N i e t r u d n o zauważyć, że miejsca te pokrywają, •się dokładnie z miejscami natężenia sacrum, wręcz są z n i m i tożsame. W y n i k a stąd. że element pamięci (trwałości) jest tożsa­ m y z elementem sacrum. Przykładów potwierdzających związek pamięci z sacrum można znaleźć w ięcej; w y s t a r c z y przytoczyć powszechnie używaną nazwę „pamiątka" n a wszelkiego dewocjonalia zakupywane na odpustach, 11. 5. K r z y ż żelazny k u t y , w y k . A n d r z e j E o r c ó s k i , c m e n ­ t a r z w e w s i P r z e d e c z . w o j . konińskie; i l . 6. Krzyż, ż e l i w ­ n y , l a n y , F i l i p o w i c e , w o j . t a r n o w s k i e , f o t 1979 r . typu analogicznie jest z „Pamiątką Piorwszej K o m u n i i " , czy w końcu, b y zbliżyć się do omawianego zagadnienia, z nazwaniem krzyży i nagrobków 6 pamiątkami i p o m n i k a m i (sprawą tą zajmę się dalej). Rosyjskie przysłowie p o w i a d a : „Święta pamięta się, d n i powszednie ulegają zapomnieniu". Można wyciągnąć stąd wniosek, że t o co jest 62 sakralne musi być pamiętane. W a r t o t u przypomnieć twierdzenie Eliadego dotyczące n a t u r y s a c r u m : „ T o co święte, jost silne, potężne, bo jest rzeczywiste, skuteczne i t r w a l e . Przeciwstawienie święte-nieświęte p r z y b i e r a często postać przeciwstawienia między t y m , co rzeczywiste, a t y m co nierzeczywiste l u b pseuclorzeczywistę. Moc to znaczy zarazem — rzeczywistość, wiecznotrwalość i skuteczność." 63 Stąd chciałbym spojrzeć n a cmentarz j a k o n a „pole pamięci" — miejsce trwałości. Cmentarz s k u p i a zmarłych z p a r a f i i . Jeżeli ktoś umarł dalej, sprowadza się jego zwłoki. P r z y j r z y j m y się jednej z n i e l i c z n y c h wypowiedzi przeczących t e m u zwyczajowi — przytaczam ją, b o w i e m j a k żadna i n n a obnaża konsekwencjo związane z w y b o r e m przeciwnego rozwiązania: „ P o co sprowadzać zwłoki, t o n i b y t y l k o , żc zginie t a m . ale t o po co, wielkie k o s z t a " (18). Według powszechnej o p i n i i na c m e n t a r z u chowa się l u d z i t y l k o z p a r a f i i : „Chyba lepiej leżeć w p a r a f i i , to swoja ziemia, swoje Judzie (...) N i e mogą l u d z i chować oddziemio, jedna parafia, jeden c m e n t a r z " (13), „Obcych t o j a nie pamiętam, żeby t u b y l i chowani. Raczej t a k się stosuje te p r a k t y k i , wspólne miejsce do u p r a w y , na nabożeństwo i n a cmentarz, jakieś p r a k t y k i t o już r a z e m " (21). Slow o „parafia" z gr. „paraikia" znaczy „obchód", „ o b w ó d " 6 4 wskazuje zatem n a zamkniecie, wyodrębnienie, a n a w e t izolację. 65 щ«2в!1111гЧж# Cmentarz stanowi kwintesencję życia p a r a f i i w jego t r w a ­ łości. W jego obrębie zanotowane są wszystkie ważne wydarzenia i zależnie o d i c h ważności przechowuje się je. T a k więc istnieją 62 н и щ �groby jednostek panowie, ,,niepowtarzalna u l i ' ' księża (podkreślana jest — królowie, trwałość hrabiowie ich grobów), istnieją groby żołnierzy z I I i I w o j n y , groby powstańców z 1863 r o k u — ślady ważnych wydarzeń dotyczących o k o l i c y . Istnieją też g r o b y zwykłych l u d z i , o których pamięć w y m i e r a , a ich groby zastępują następne. Istnieją w końcu groby t y c h , którzy nie istnieją, których t a k , j a k dawniej za ogrodzenie, wygania się z ludzkiej pamięci. Można zatem przypuszczać, że W o d y Zapomnienia i Pamięci istnieją nic t y l k o w g r e c k i m Hadesie; choć t u , odmiennie niż w Grecji, piją je żywi. Pamiątka, pamięć „ N i k t nie przymusza oznaczać groby, ale j a k się zaznaczy, to napewno jest twój. Krzyżem albo p o m n i k i e m . O d r o d z i n y zależy, co k o m u postawi, j a k kogo stać, j a k może, t o stawiają p o m n i k i (...) Stać powinien krzyż, n a p o m n i k u też jest krzyż, t a k a w i a r a nasza. M y w i e r z y m y , żo P a n Jezus wisiał n a krzyżu i t a k a nasza pamiątka (...) J a k się krzyż przewróci, t o r o d z i n a musi postawić, nie może krzyż leżeć n a grobie, bo t o nieładnie. Dobrze, j a k jest jakaś pamiątka po zmarłym'" (8). „ K r z y ż e m musi, być grób odgrodzony, t o t a k a pamiątka po zmarłym" (2). „ N a pamiątkę się krzyż stawia, że wierzył w Boga i z Bogiem poszedł do ziemi, krzyż się stawia. Gdzie leży (krzyż), j a k b y się przewrócił, t o b y leżał. J a k t o b y - - leżący krzyż t Krzyż się stawia. T o Pana Jezusa n a krzyżu stojącym powiesili i n a tę pamiątkę się stawia n a d umarłym, bo w krzyżu cala nadzieja jest, że j a k Pan Bóg będzie kiedyś sądził, t o powoła t y c h co p o d krzyżem leżą" (22). Każdy pełnoprawny grób (patrz poprzedni rozdział) po­ w i n i e n być oznaczony. Ułatwia to odszukanie i rozpoznanie go pośród inny cli. Przeważnie grób oznacza r się krzyżem, nawet b o w i e m w t e d y g d y stawia się p o m n i k , krzyż jest niezbędnym K r z y ż e żelazne, k u t e : A. 7. G r ó d e k , w o j . białostockie, l o t . 1967 г.; i l . 8. B o g d a n ó w k . P i o t r k o w a T r y b u n a l s k i e g o , w o j . łódzkie, f o t . 1961 r . elementem. Czasem tylKO mówi się o oznaczeniu g r o b u wizerun­ k i e m M a t k i B o s k i e j , Pana Jezusa, czy anioła „Najlepiej j a k n a grobie Chrystus czy M a t k a Boska, b o to o p i e k a " (1). T o , na co chciałbym j e d n a k zwrócić uwagę, t o sprawa pa­ mięci. M o t y w pamięci p o j a w i a się w wypowiedziach stałe, choć p y t a n i a nie dotyczyły go bezpośrednio. Mówi się o pamięci, pamiątce, p o m n i k u . Ostatnia nazwa, j a k już w p o p r z e d n i m rozdziale, dotyczy n a g r o b k a i jest wspomniałem powszechnie używana, częściej nawet niż nazwa nagrobek. Gloger w E n c y k l o ­ pedii Staropolskiej powiada: „Sam w y r a z pomnik, wybornie maluje zawarte w n i m pojęcie — n i e z b y t dawnego jest pochodze­ n i a : używać go zaczęto w s a m y m końcu X V I I I l u b początku XIX wieku; przynajmniej nie z n a j d u j e m y . " 6 6 starszych na ten czas przytoczeń Zestawmy t o z t y m co pisze Bystroń: „Je­ żeli chodzi o chowanie n a cmentarzu, t o t u t a j najczęściej krzyż d r e w n i a n y znaczył miejsce p o c h o w a n i a ; kogokolwiek było stać na większy w y d a t e k , umieszczał tablicę w kościele. Krzyże te b u t w i a l y i niszczały szybko; k w a t e r y cmentarno przekopywano często, gdyż cmentarze były niewielkie i nie można i c l i było rozszerzać. Grzebano gęsto, kopano płytko, nio p i l n o w a n o należy­ tego porządku, nie dziw więc, że cmentarze wśród m i a s t położo­ ne stawały się coraz bardziej niepożądane, aż wreszcie władze administracyjne nakazały je przenieść poza miasto. A l e zmiana t a dokonała się dopiero w ciągu X I X w i e k u . " 6 7 Dokonała się w X I X w i e k u , ale rozpoczęła się już w końcu X V I I I i wiąże się, j a k pisze A r i e s , z nową postawą wobec śmierci. N i c też dziwnego, 68 że właśnie w t e d y pojawia się nazwa j i o m n i k , istnieje b o w i e m współzależność między oznaczeniem grobu, s t o s u n k i e m do śmierci, który z kolei łączy się ze stosunkiem do życia, a t y m s a m y m do człowieka j a k o j e d n o s t k i . Nazwa p o m n i k istniała już wcześniej. W epoce Nowego T e s t a m e n t u grób nosił grecką nazwę „mneme", „mnemeion", co oznacza „budowlę pamiątkową, pomnik mający zapewnieniem utrwalić pamięć o zmarłym" i j a k o t a k i „jest pamięci, jaką będą otaczać zmarłego żywi." 6 9 J a k wddać pamięć zw iązana ze zmarłym p o j a w i a się już w samej r nazwie g r o b u . 63 �N a razie chciałbym podkreślić f a k t oznaczania g r o b u przede w s z y s t k i m krzyżem ( p o m n i k i e m z krzyżem) i f a k t nazw , , p o m n i k " , „pamiątka" pamiątka często pojawia na t a k oznaczony używania grób. Słowo w k o n s t y t u o w a n i u trwałości grobu: „Ta ziemia, co p o m n i k stawia, t o na zawsze. Mogiła t o za jakiś czas się skończy. (...) Jakoś te ludzie groby uprawiają, że nie m a sumienia jeden n a się w epitafiach. Można je spotkać d r u g i m . Chyba, że j a k już nie będzie mogił ,to już t a k , ale t a k , zarówno n a starych, k a m i e n n y c h krzyżach pochodzących z prze­ t o nie chowają" (13). „ J a k nie znać dawnego g r o b u , t o w t e d y łomu wieków, j a k i późniejszych nagrobkach. C z y t a m y więc: można pochować n a t y m s a m y m miejscu, j a k już n i k t nie chodzi napisy na t a k i grób, n i k t się nie opiekuje, nic już nie m a " (1). „Może podkreślają istnienio dwóch s t r o n : zmarłego i żywych. Podkre­ j a k m i n i e pięćdziesiąt l a t , j a k nie m a grobowca czy p o m n i k a , ślają zatem „dwustronność" g r o b u . Są zatem dwie sprawy, który­ j a k jest zaniedbany, j a k u p r a w i a n y t o nie ruszają, j a k ktoś m i trzeba się po k o l e i zająć: pamiątki oraz d w u s t r o n n a relacja t r z y m a porządek, t o i sto l a t nie ruszają. J a k nie znać g r o b u , żywi-zmarli. j a k pozarastane, t o m o ż n e " (23). „pamiątka o d " , „pamiątka d l a " . T a k sformułowane Pamiątka. Powtarzający się w wypowiedziach wyraz „pa­ Trwałość g r o b u jest zatem pochodną trwałości oznaczenia, miątka" odnosi się do krzyża; m a jednak również dalsze odnie­ ale sienia: pamięć Męki Pańskiej „ P a n Jezus wisiał n a krzyżu i t a k a należało stawianie krzyża. Dopóki o n stał, grób był n i e n a r u ­ nasza pamiątka" (8) i pamięć po zmarłym „Dobrze j a k jest szalny. „Jak krzyż postawi, to już m u n i k t nie w y r z u c i , każdego jakaś pamiątka po zmarłym" serce b o l i t a k i grób ruszyć, w i d z i , że już t a m ludzie stoją, takiego (8). Używanie jednego słowa w dwóch odniesieniach powoduje, że odniesienia te nakładają nie t y l k o . Do t r a d y c y j n y c h sposobów oznaczania grobu g r o b u nie ruszą" (20). się n a siebie. Język i myśl utożsamiają oba znaczenia „ T o Pana D o obowiązków r o d z i n y należało postawienie nowego krzyża, Jezusa n a krzyżu stojącym powiesili i na tę pamiątkę stawia gdy się n a d umarłym" (22). W i d z i m y więc, że słowo t o m a pokonać g r o b u m a także rodzina. P o w i a d a czas, stworzyć „ p o m o s t " łączący oba czasy. Próbę nawiązania dopóki ktoś się n i m opiekuje (1), „uprawia g o " ( 1 1 , 2 1 , 23). k o n t a k t u z o w y m czasem można śledzić w w i e l u epitafiach przy­ Zaniedbany pominających Mękę Pańską. E p i t a f i u m ze starego, drewnianego „Gdyby krzyża mówi: „ K t ó r y ś za nas cierpiał r a n y Jezu Chryste zmiłuj opuszczony, się n a d n a m i . " czy 7 0 T e m u p o d o b n y c h można znaleźć więcej. I n n e często spotykane e p i t a f i a brzmią: „ O Panie skarb nasz złoży­ stary uległ zniszczeniu. T y m s a m y m , udział w trwałości się często, że grób istnieje, grób i m p l i k u j e b r a k l u d z i opiekujących się n i m . n i e był oznaczony, zarosło, drzewa, t o wyjechali l u d z i e " krzewy, to rodzina coś. Dotąd grób żyje, dokąd rodzina ż y j e " (28). „Jak wyjechała, (24). Pamięć żywych (rodziny) jest zatem elementem konstytuującym grób: liśmy p o d K r z y ż T w ó j " ( B ) , „Jezu p o d Krzyżem T w o i m złoży­ „Jak już nie rna k t o postawić, t o się nie stawia „ k r z y ż a " (18), liśmy skarb najdroższy" (Su). „ J a k pójdzie w zapomnienie, k i e d y wyrówna się ziemia — t o K r z y ż n a g r o b n y jest zatem utożsamiany z Krzyżem Pań­ s k i m i w t y m sensie jest s y m b o l e m . S y m b o l , t o — j a k pisze v a n der Leeuw — spotkanie (sym-ballein) tego, co możliwe, z t y m , co dane. „Symbol jest udziałem świętości w jej a k t u a l n e j postaci, (...) S y m b o l t w o r z y j e d y n i e wspólnota i s t o t y . T o , co oznaczające, i t o , co oznaczone, t o , co ukazujące, i t o , co ukazane, łączy się w jeden j e d y n y o b r a z . " 7 1 N i e d z i w i zatem f a k t , że krzyż jest chowają następnego" (7). Można wątpić czy pamięć t a była długa. Mówi się o chodzeniu n a grób ojca, m a t k i , co najwyżej — dziadka, b a b k i , lecz nie do wcześniejszych przodków. Jest t o za­ t e m pamięć najwyżej d w u p o k o l e n i o w a . N i e r z a d k o też musiało się dziać t a k , j a k stwierdza jedna z w y p o w i e d z i : „ K i e d y ś t o p o s t a w i l i d r e w n i a n y krzyżyk, krzyż się przewrócił i po pamięci" (27). najlepszyn r e m e d i u m n a osiągnięcie nowego życia — zbawienia. Obecnie stawia się najczęściej grobowce i p o m n i k i z l a s t r y k o . Złożonemu p o d n i m człowiekowi dane jest „ p o w t ó r z y ć " historię Mówi się ,że t o „paradniej" (9), że ludzie mają „forsy do c h o l e r y " A d a m a . Legenda t a — j a k t w i e r d z i E l i a d e — znana była w całej (14), że „łatwiej utrzymać porządek" (18), w końcu, że t a k i e chrześcijańskiej E u r o p i e : umierająey A d a m posyła syna swego są gusta. J e d n a k najczęściej w y p o w i e d z i podkreślają długotrwa­ Seta do r a j u po oliwę miłosierdzia. Archanioł, którego Set spo­ łość oznaczenia: t y k a u wrót r a j u zapowiada m u przyjście Zbawiciela oraz daje nie p o p r a w i , t o zaraz się skończy, a p o m n i k , t o już n a w i e k i , „Jak będzie miał krzyż, on się złamie i n i k t t r z y ziarna z drzewa, będącego źródłem grzechu prarodzieów. n i k t nie r u s z y " (14). T y l k o sporadycznie słyszy się zdania t y p u : Po śmierci A d a m a Set kładzie m u ziarna na języdt. Wyrastają „Powinna być mogiła, t o s k r o m n i e j , człowiek jest m a r n y m p r o ­ z n i c h t r z y drzewka, które łączą się w jedno. Z drzewa tego zosta­ chem, p o co mieć t e n kamień" (15). je zrobiony krzyż Zbawiciela. „Krew Jezusa ukrzyżowanego w c e n t r u m świata, t a m gdzie został stworzony i pochowany A d a m , spada n a ,czaszkę A d a m a ' i w t e n sposób chrzci ojca l u d z kości odkupując go z jego g r z e c h ó w . " b o w i e m streszcza ona podstawowe 72 : P r z y t a c z a m tę legendę sensy j a k i e niesie ze sobą Zarysowuje się zatem zmiana w k i e r u n k u u t r w a l e n i a p o ­ śmiertnej egzystencji j e d n o s t k i . Posłuchajmy dwóeli w y p o w i e d z i : „(Pomnik lepiej), bo ciągle się t a k nie sprząta, t o j a k ludzie pou­ mierają, t o już n i k t nio będzie dbał" (28), „ J a k p o s t a w i p o m n i k , to już na w i e k i będzie, а t a k t o j a k r o d z i n y nie będzie, t o i g r o b u krzyż. K r z y ż jest osią kosmiczną — wyznacza c e n t r u m — w y p o ­ nie będzie." (18) Obie w y p o w i e d z i podkreślają wiedź: „(krzyż) — się" g r o b u o d fizycznego istnienia r o d z i n y , j a k również jej pamięci. koresponduje dokonać każdy chce do nieba iść" (25) z twierdzeniem się może przejście Eliadego, między doskonale że t y l k o w c e n t r u m poziomami. Dlatego Ograniczenie „uniezależnienia tej pamięci pragnie się pokonać pretendując do też tego b y być pamiętanym przez społeczność, w j e j obrębie „na t a k podkreślany jest f a k t , że krzyż musi stać n a grobie. M o t y ­ w i e k i " ustalić swoje istnienie. D o d a t k o w y m dowodem zachodzą­ wacje są różne: odwołują się do e s t e t y k i „ N i e może krzyż leżeć cej z m i a n y jest budowanie grobów przed śmiercią: „ D u ż o t a k i c h na grobie, bo t o nieładnie" (8), „ekonomiki" „musi stać, zgnije jest. Naprzód r o b i , bo p o t e m dzieci nie zrobią, albo mąż umarł, j a k l e ż y " (16). Istotniejsze są j e d n a k w y p o w i e d z i t y p u : a ona jeszcze żyje, ale napisy t o na dwoje. T a k i o komedie ludzie „Nic kładą krzyża, bo ktoś weźmie, j a k pałkę b y m położył, krzyż m u s i stać, progresja t a k a , s y m b o l t a k i pamiątkowy" (14), „ L e ­ żący krzyż t o b y mógł ktoś przerzucić, odrzucić ,zabrać, a j a k w s t a w i o n y t o n i k t nie r u s z y " (23), „Powinien stać, bo zmarłego nie dusi, j a k leży t o go p r z y g n i a t a " (2). T a ostatnia i n f o r m a c j a podana była „pół żartem, pół s e r i o " ( i n f o r m a t o r śmiał się). J e d n a k t o , co istotne, t o f a k t , że leżący krzyż t r a c i „swą rację b y t u " — „jak pałkę b y m położyd" — przestaje pełnić swą rolę, przestaje być krzyżem-pamiątką. grobu, jako miejscu współistnienia żywych i umarłych, ona b o w i e m , j a k m i się wydaje, m a swój udział 64 Proces, który przedstawiam m a swoje korzenie głębiej. To,co będę teraz mówił, m a bardziej hipotetyczny' charakter, w związku ze szczupłością materiału, j a k i m dysponuję. Mogą też zachodzić znaczne różnice regionalne. Dlatego też będzie t o j e d y n i e zasygna­ lizowanie sprawy, którą w a r t o byłoby się zająć się szerzej. „Daw­ niej t a k n i e było. D a w n i e j nie było m c n a grobie, b o n a p o m n i k n i k t nie miał pieniędzy, a n a krzyż nie było m o d y . Księża dawniej nie cisnęli, żeby stawiać krzyże. Były krzyże, ale bardzo m a ł o " Relacja: żywi — z m a r l i . Wspomniałem wcześniej o „dwukierunkowości" wyprawiają" (25). (8, podobnie 14, 20). Konsekwencją t a k i e j s y t u a c j i było t o , że „na d r u g i r o k przyszedł i nie wiedział gdzie jest mój grób; t o t e n , nie t o t e n . " 7 3 T e n b r a k oznaczenia wiąże się z i n n y m stosunkiem �do ciała ludzkiego, nie świadczy jednak o nieliczeniu się z n i m . pamięcią o drugiej stronie (stąd konieczność nawiązania stosun­ D o w o d z i on jedynie — o c z y m wspomniałem już wcześniej — od­ ków z jej reprezentantami w d a n y m miejscu) niż pamięcią o da­ miennego myślenia o jednostce, a także j e d n o s t k i o samej sobie. n y m człowieku — j a k t o m a miejsce teraz. Z a t e m zmianę, j a k a zaszła, można uważać za jakościową, a nie ilościową. Rytualny dialog Pamięć a miejsce 8 0 żywych i umarłych odbywał się n a cmen­ t a r z u , w miejscu najbardziej związanym ze zmarłym przez znaj­ Mnemoniczność k u l t u r y ludowej o d dawna była spostrzegana, dujące się t a m jego ciało i w d o m u , miejscu n a j i n t e n s y w n i e j choć mówiło się o niej raczej niewiele. Stanisław Vineenz pod­ związanym z życiem zmarłego, W świetle powyższych i n f o r m a c j i kreślał specyficzną konkretność pamięci l u d u powołując się m . i n . w i d z i m y , że nie jest t o przypadek. S p o t k a n i a t a k i e miały miejsce n a spójność kolędy z obrzędem idącą t a k daleko, że chłopi mają k i l k a razy do r o k u i w różnych regionach odbywały się w różnym trudność z p r z y p o m n i e n i e m sobie i zrozumieniem kolędy „na czasie. K l i n g e r śledzi elementy zaduszkowe we w s z y s t k i c h waż­ z i m n o " i w o d e r w a n i u o d konkretów. niejszych świętach. 74 Podobnie jest z k o n k r e t n o ­ B a r d z o często nosiły one nazwy, 81 których ścią przestrzeni, w której zapisane są f a k t y i zdarzenia ze sfery rdzeń związany był ze słowem pamięć: u p o m i n k i , p o m n i k i , p o m y - m i t y c z n e j , historycznej i t d . nalnica. 82 Istniał cały rytuał zapraszania dusz zmarłych n a wspólny posiłek n a c m e n t a r z u l u b w d o m u , w czasie którego 8 3 T a konkretność przestrzeni obowiązuje także drugą stronę — zmarłych. Przypomnieć trzeba i c h pamięciowy związek z t y m światem. T a k n p . wraca m a t k a do swego małego, osieroconego dziecka, wracają c i , których się za bardzo pamięta, „żałuje i c h " , i t p . W s z y s t k i e te wątki są ogólnie znane i szeroko rozpowszech­ nione. Podkreślenia w y m a g a j e d n a k f a k t , iż p o w r o t y te zawsze związane są z k o n k r e t n y m miejscem. Mówi się mianowicie, że a b y pozbyć się intruzów z zaświatów, z b y t często nawiedzających d o m (w którym poprzednio mieszkali), należy zmienić układ przedmiotów w t y m d o m u . Oczywiście tego t y p u 7 5 zachowanie nie jest n i c z y m i n n y m , j a k symboliczną zmianą miejsca. Analo­ giczne zresztą znaczenie przypisać można rozebraniu nawiedzo­ nego d o m u i przestawieniu go n a inne miejsce. 76 dzielono się p o t r a w a m i . Podczas w i z y t y n a c m e n t a r z u towarzyszy­ ło t e m u zakopywanie, toczenie, kładzenie j a j n a grobie (dawanie ich dziadom proszalnym), z a t y k a n i e p a l m y , palenie ognia, picie wódki. Już Stanisław Ciseewski pisał o m e d i a c y j n y m charakterze ognia, który pośredniczy między t y m a t a m t y m światem. 84 Podobnie jest z wódką — ową ognistą wodą, która łączy prze­ ciwieństwa, a t y m s a m y m ułatwia k o n t a k t z d r u g i m światem. Etnograf, zwiedzająey cmentarze 31 V I I 1930 r o k u notuje: „ O wszystkie prawie mogiły oparte z t y l u za krzyżem 1-3 flaszki po wódce czystej." 85 Chodziło zatem o nawiązanie łączności. Z a c z n i j m y od wspól­ nego posiłku. Wspólne jedzenie, t o podkreślenie wspólnoty. przybyszów Odmówić wspólnego jedzenia, t o potraktować kogoś j a k wroga, z zaświatów), przeciwstawiają się działania p o z y t y w n e , w y k o n y ­ nie chcieć nawiązać z n i m k o n t a k t u . Podobnie jest z ideą d a r u Działaniom negatywnym (chęć pozbycia się wane wówczas, g d y przybyszów t a k i c h się oczekuje. Chłopi n a d - (ofiary). V a n der Leeuw pisze: „Dare n i e znaczy j e d n a k oddawać rabscy n p . przygotowując się n a przyjście dusz zmarłych do do­ dowolny m u , „starannie zamiatają izbę wieczorem, ustawiają w porządku znaczy nawiązać stosunek, a więc: ,brać udział' w innej osobie wszystkie sprzęty, a z ław i stołków ścierają powracających w jakimś nieokreślonym zamiarze. Dare i usuwają za pomocą jakiegoś p r z e d m i o t u , który nie jest właściwie, przed­ T a k też należy rozumieć m i o t e m ' , lecz częścią własnego , j a ' człowieka. .Dawać' t o przeno­ zmarłych w s p e k t a k l u „Wielopole, sić cząstkę siebie w cudze istnienie, t a k , że powstaje trwała więź niepotrzebne rzeczy (podkr. S S ) . " zachowanie przedmiot 7 7 kurz W i e l o p o l e " Tadeusza K a n t o r a . Swój „ w y s t ę p " rozpoczynają o n i (...). W c e n t r u m działania nie stoi dawca a n i odbiorca (...) od uporządkowania przestrzeni — trzeba sprawdzić, czy wszystko t r u m o f i a r y , środkiem j e j siły jest sam dar. M a o n zostać d a n y , jest t a m gdzie było (walizka, stół, o k n o , d r z w i , szafa). Inaczej tzn. wprowadzony po p r o s t u być nie może. Pamięciowy związek z przestrzenią nie (...) obowiązuje jedynie żywych. T y m s a m y m k o n k l u z j a : „świado­ jest wspólnotą, t w o r z y ją i wzmacnia. Można powiedzieć, że mość (a d o d a j m y jeszcze pamięć, wiedza), strumień m o c y , który w y t r y s k u j e dzięki ofierze, ożywia wszyst­ której n a b y w a się w ruch (...) ,że prąd życia płynie dalej (...) Albowiem najważniejsze Cen­ jest Ofiara należy do wspólnoty, w ziemskiej egzystencji, s t a n o w i ,znak życia', odróżniający p r a w ­ k i c h j e j uczestników." dziwie żyjącego człowieka o d przybysza 78 sem j e d n a k d l a wzmocnienia siły d a r u , istotne jest również, co nie zawsze m u s i się sprawdzać. Są czasy, k i e d y pamięć przysługu­ się daje. Wśród ofiar d l a umarłych stale p o w t a r z a się j a j k o — je zarówno żywym, j a k i zmarłym. W t e d y też dokonują się r y t u ­ znany s y m b o l życia i o d n o w y . Z j a j k a powstał świat. J a j k o kreuje alne s p o t k a n i a dwóch światów. Należy p r z y t y m podkreślić k u l ­ nowe ż y c i e . t u r o w e u w a r u n k o w a n i e t a k rozumianej pamięci. „ L u d białorus­ jest s y m b o l e m odnawiającego się życia. k i n a d Świsłoczą przestrzega ze śmiercią (drugą stroną) okazuje się „niezbędnym m o m e n t e m z tamtego świata" bardzo p i l n i e różnych obrzędów wobec swych zmarłych. Chłop zaprzestaje jednak odprawiania „ d z i a d ó w " wówczas, k i e d y się w p r o w a d z i do nowej c h a t y , wznie­ 87 86 Często nie jest ważne co się dzieje, cza­ Podobnie z a t y k a n a w Kwietniową Niedzielę p a l m a 88 Zatem ten k o n t a k t samego ż y c i a " , pozwala m u odrodzić się n a nowo. 89 Próżno już dziś szukać relacji o spotkaniach ze zmarłymi. sionej n a i n n y m miejscu, nie o d p r a w i a i c h również osiadłszy Raczej w miejscowości t a k i e j , gdzie „ d z i a d y " nie są w zwyczaju, ale s p o t k a n i a t a k i e dawniej miały miejsce. Cień zdziwienia w y c z u w a t y l k o t a k długo, póki któryś z domowników w tej chacie nie umrze. się w głosie i n f o r m a t o r k i , g d y mówi, że j e j zmarła k r e w n a n i g d y t y l k o charakter w y p o w i e d z i może nasuwać myśli, że D z i a d y b o w i e m o d p r a w i a l u d nie za w s z y s t k i c h zmarłycli krew­ jeszcze nie przyszła do d o m u , choć mieszkała p r z y s a m y m płocie n y c h lecz ,za usie duszy swajakou i nie swajakou, szto u łietoj c m e n t a r n y m (9). Minęły już czasy, k i e d y można było zmarłych chaci p a u m i r a l i ' . Dlatego jeśli chłop osiada w chacie, w której widzieć (19), czy n a w e t z n i m i rozmawiać. Minęły też czasy k i e d y poprzednio obchodzona była uroczystość Dziadów, m u s i dalej z m a r l i p r z y c h o d z i l i do d o m u . N i c też dziwnego, że j e d y n y m obrzęd t e n odprawiać bez żadnych z m i a n , a b y n i e ściągnąć n a miejscem spotkań pozostał c m e n t a r z : „Trzeba chodzić, gospodarkę d o t k l i w y c h nieszczęść." był i już nie m a , t o nie p r z y j d z i e " (3). 79 Pamięć zakodowana jest w miejscu i tej pamięci należy się podporządkować, nie sposób przejść obok niej obojętnie. t e n , co Granica dzieląca oba światy staje się coraz m n i e j przepusz­ czalna. P o e t k a mówi: „ja byłam n a zewnątrz (oni — t a m ) nie Trzeba t u powrócić do poruszonego p o d koniec poprzednie­ go rozdziału p r o b l e m u . Podkreśliłem wówczas narastające p r a ­ mogłam z n i m i mówić (inaczej) j a k poprzez n a p i s . " Interesującą próbę odtworzenia r o z m o w y toczącej się w e p i ­ gnienie j e d n o s t k i , b y pozostać w pamięci żywych, co wiązałoby tafiach, rozmowy się ze zmianą myślenia człowieka o s a m y m sobie. Cwalina. Przytoczony 9 0 91 o rzeczach ostatecznych, podjęła Teresa J . Nowszą próbę s t a n o w i s t u d i u m Braginskiej Epitafia opis białoruskich zwyczajów pozwala n a zagadnienie t o spojrzeć как pismiennyj w n o w y m świetle, d o w o d z i o n b o w i e m , że dawniej (przynajmniej dialogiczności epitafiów. E p i t a f i a „przekazują strukturę r y t u a l ­ w k u l t u r z e ludowej) pamięć o zmarłym była raczej „anonimową" nego d i a l o g u : zadaje folklor. A u t o r k a podjęła w n i m m . i n . sprawę się p y t a n i a o imię pogrzebanego, jego 65 �rodziców, ojczyznę, przyczynę śmierci, i t d . , i o d s t r o n y umarłego, j a k również nie m a m o w y o istnieniu nieświadomości w naszym mogiły, s t a t u y l u b krewnego r o z u m i e n i u tego z j a w i s k a . " daje odpowiedź n a t o p y t a n i e " , „ z umarłym l u b p o m n i k i e m r o z m a w i a przechodzień." 9 9 A gdzie i n d z i e j : „Jeśli h i s t o r y c z n y proces despirytualizacji świata, t j . wycofania p r o j e k c j i , będzie 92 rozwijał się t a k j a k dotychczas, wszystko, co n a zewnątrz m a W wypowiedziach, które zebrałem p o b r z m i e w a s c e p t y c y z m : „Jak u m r z e , t o oderwie się już człowiek, człowiek nie jest już boski l u b demoniczny c h a r a k t e r , wróci w głąb duszy do wnętrza w m o c y , żeby rozmawiać ze zmarłym" (18). N i e rezygnuje się nieznanego człowieka, skąd, j a k się zdaje, wzięło swój począ­ j e d n a k z prób: „Jak się chodzi n a cmentarz i m o d l i , t o się rozma­ tek." w i a wtenczas z n i m i " (2), „ T y l k o w m o d l i t w i e się k o n t a k t u j e 1 0 0 Śledząc t o zjawisko, J u n g zauważa negatywne konsekwencje, ze zmarłym" (13), „chyba w myśli sam ze sobą się rozmawif " (24). j a k i e mogą się z n i m wiązać, o t o b o w i e m , g d y bóg „zstąpił ze T a k oto spotkanie przenosi się do wnętrza żyjącego. J e d n a k swego t r o n u " , „siedziba jego pozostała p u s t a " , a t o spowodowało, przestrzeń zewnętrzna nie staje się przez t o obojętna: „Grzech, że „człowiek współczesny cierpi n a h y b r i s (pychę) świadomoś­ j a k człowiek w ogóle nie chodzi n a cmentarz, t o r o d z i n y nie chce ci." znać" (9). „Człowieka ciągnie n a c m e n t a r z " (20). T y m s a m y m rzeczywistość. Rzeczywistość n i e znającą sprzeciwu n i o p o r u . ciągle podkreśla się próbę nawiązania dialogu. 1 0 1 Świadomość zostaje uznana za pełnię człowieka, jedyną N i c zatem dziwnego, że poeta p o w i e : „ M y wydrążeni l u d z i e . " E p i t a f i a wskazują jeszcze n a jedno ciekawe P o t w i e r d z i t o później s o c j o l o g zagadnienie: 103 , 1 0 2 a i pisarz podobnie myśli, „lokalizację zmarłego. Jedne podkreślają jego obecność (zaimek g d y mówi: „ z a łagodna jest nasza c y w i l i z a c j a (...) oswajamy de­ wskazująey „ t u " ) : „ T u spoczywa...", m o n y , bóstwa odsyłamy n a e m e r y t u r ę . " „ W t y m grobie się mieści 104 Oczywiście nie chodzi m i t u t a j o krytykę współczesności, chodzi t y l k o o t o , b y w y k a ­ ..." ( B ) , inne e p i t a f i a sugerują jego oddalenie: „Synu mój, szczę­ ście moje, uleciałeś w d a l " ( D ) , „Odszedłeś do B o g a " ( B ) . R a z zać, że zawsze istnieje „coś więcej", „coś całkiem i n n e g o " . M y ­ ślę, że nie zostało t o utracone. z a t e m podkreśla się jego bliskość (tożsamość z grobem), i n n y m razem oddalenie. Spotkać można także e p i t a f i a łączące oba P r z y j r z y j m y się przeżyciu, j a k i e wyzwolić może n a w e t we „położenia zmarłego" ( „ T u spoczawa w B o g u " (B)). E p i t a f i u m to sugerowałoby bliskość i jednoczesne oddalenie współczesnym, „zabezpieczonym" człowieku p u s t y n i a : „Nicość. zmarłego. Piasek Podobne sugestie zdają się nieść i inne n a p i s y : „Przez straszną pociemniałe j a k c h m u r a . (...) znów pochłania nas nicość p i a s k u , ( B ) , „śpisz t u spokojnie (dziecino droga) daleki w s z y s t k i m tęskno­ soli i czystego p r z e s t w o r u , t o m b u r z " ( B ) . Konsekwencją takiego położenia zmarłego będzie (...) P u s t y n i a mówi. W s z y s t k o kcie ze zmarłymi, będzie się o n a łączyła z koniecznością prze­ łaskę i niełaskę, szukając w niej życia, n i e t y l k o z ciekawości, ale d l a u t w i e r d z e n i a życia w nas s a m y c h . (...) P u s t y n i a , która Starałem się opisać sprzyjające m u okoliczności. Jedną z głów­ jest granicą życia i nicości zarazem (...); musisz stąd uciekać, jest sakralność a b y zachować życie w sobie. A zarazem ciągnie się t a nicość. przestrzeni cmentarza, która przez tę swoją właściwość z d e f i n i c j i jest „ o t w a r t a " w w y m i a r z e p i o n o w y m . Oczywiście nawet d l a nas, w pustynię równie czujnie i błagalnie, j a k człowiek zdany n a j e j sprawach p o j a w i a się wątek próby nawiązania k o n t a k t u z „drugą stroną". rozdziale w niej znaczy Błagam organicznego. którym n i c z j e j s t r o n y nie grozi (...) A j e d n a k w l e p i a m y w z r o k kroczenia zwykłej k o m d y c j i l u d z k i e j , a zatem z transcendencją_ n y c h podkreśloną już w p i e r w s z y m który praży słońcem, (...) 0 ździebełko zieleni, o kroplę w o d y , o ślad życia również swoista postawa żywych, w y m a g a n a o d n i c h p r z y k o n t a ­ W e w s z y s t k i c h podjętych w o s t a t n i m rozdziale i sól rozsypana n a n i m koliście j a k śnieg rozrzucony w i r a m i zadymek. Niebo spopielałe u szczytu, n a d h o r y z o n t e m mękę (odeszliśmy od was n a w i e k i ) Już śpimy t u spokojnie d a l e k o " 1 mówisz sobie: n i e c h b y t a p u s t k a była całkiem jałowa i czysta, wszystkie absolutna, doskonała j a k śmierć. Chcesz zobaczyć śmierć — poruszone (nie t y l k o w t y m rozdziale) wątki wymagają dalszych śmierć j a k o badań i pogłębionych i n t e r p r e t a c j i , o których t u t a j , także ze względu n a b r a k miejsca, m o w y być nie mogło. krajobraz. P u s t y n i a mówi, ale nie o sobie (...), u j a w n i a jakieś rzeczy większe o d niej samej, poza nią u k r y t e — tajemnicze i nieskończe­ nie ważne. Mówi: jestem granicą istnienia (...); przejeżdżasz Zakończenie, czyli ciąg dalszy tego samego przez sferę zaminowaną przez śmierć, (...) B o p u s t y n i a jest mą­ został proces ideali- drością — ,sferą nieskończoności, której środek jest wszędzie, zacji s p o t k a n i a ze zmarłym. Paralelne zjawisko „subiektywizacji a obwód nigdzie'. I g d y t a k jedziesz przez nią j a k m y (...), sam i dekonkretyzacji" sobie zdajesz się mądry, z każdą chwilą mądrzejszy, j a k we śnie W p o p r z e d n i m rozdziale zarysowany 9 3 podróży śledzi Bolesław Miciński w l i t e r a t u ­ rze n a przestrzeni blisko 3000 l a t . Już p r z y porównaniu Odysa wyjaśniającym z Eneaszem dostrzega zmianę: „ W piekle H o m e r a d u c h y drżały Lęk przed życiem i pragnienie życia, lęk przed śmiercią i p r a g ­ n a w i d o k .chrobrego miecza' lśniącego w mocnej dłoni Odysa (...) nienie śmierci — wszystko c i opowiada t e n obraz przesuwający W się za zielonkawą szybą g r e y h o u n d a (••.). Doświadczam Wergiliuszowskiej otchłani snów unosiły się nierzeczywiste postacie ,czcze l a r w y bez ciała' — miecz Eneasza siekł p r ó ż n i ę . " białymi p l a m a m i , człowiek niechętnie zapuszczał sondę w otchłań własnej osobowości: n a z i e m i jeszcze szukał k r a i n y O f i r , gór kryształowych, piasków szafranowych i l u d z i o stopach p o d o b n y c h do p a r a s o l a . " 95 strzeni w stanie c z y s t y m 94 Pisze Miciński: „Dopóki m a p y naszych lądów nasiane były Dzisiaj zniknęły już z m a p białe p l a m y , szukając w obrazach twoje (...) i n t u i c j e , lęki i pragnienia. Doświadczam jakiegoś prze­ innego, czystego t r w a n i a , w t y m r u c h u i w tej nicości. (...) N i e o d r y w a m oczu o d okna, j a k b y m t e myśli moje t a m w pustce widział. I w t e j pustce j a — j a rosnę, j a oczyszczam się, w i e l k i porzą­ dek t w o r z y się we m n i e i czuję się ważny, znaczący, nieskończe­ nie energiczny." 105 ich zapuszczać się trzeba w inne r e g i o n y : „dzisiejszy stan wiedzy J u n g niewątpliwie nazwałby t a k i e przeżycie „odrodzeniem". 0 człowieku, p r z y p o m i n a stan n a u k geograficznych w w i e k a c h Pisze o n : „'Odrodzenie' jest wypowiedzią, która w ogóle należy średnich, g d y zawężano obręb świata, g d y w y t y c z o n o lądy o f a n ­ do p r a w y p o w i e d z i ludzkości. Te p r a w y p o w i e d z i opierają się n a t a s t y c z n y c h zarysach, o k o n t u r a c h p o d o b n y c h do syren i h i p o - t y m , co określam t e r m i n e m ' a r c h e t y p ' . " grafów." się w „sytuacjach g r a n i c z n y c h " — d o t a k i c h należy między i n ­ „Osobowość jest dziś j e d y n y m terenem o d k r y w c z y c h 96 peregrynacji." n y m i śmierć. 97 W y d a j e się, że o p o d o b n y m procesie myśli C a r l Gustaw J u n g , transcendencji 107 1 0 6 A r c h e t y p y pojawiają J u n g wyróżnia d w a t y p y przeżyć: „przeżycie życia" i „przeżycie własnej przemiany." 1 0 8 g d y mówi o przechodzeniu o d „duszy zewnętrznej" do „wew­ Pierwsze przeżycie m a n a przykład m s z t a uczestniczący w jakiejś nętrznej." czynności sakralnej, która g w a r a n t u j e m u nieograniczone życie 98 „Jeśli mianowicie w świecie zewnętrznym istnieje jakaś idealna i r y t u a l n a f o r m a , w której wyrażają się wszystkie przez przemianę i o d n o w ę . dążenia i nadzieje duszy, a więc n p . jakaś żywa f o r m a r e l i g i j n a „przeżycie mszy oznacza udział w transcendencji życia, przezwy­ to w t e d y ciężającej dusza znajduje się niejako n a zewnątrz człowieka 1 nie m a m o w y o i s t n i e n i u j a k i c h k o l w i e k problemów p s y c h i c z n y c h , 66 wszelkie 109 Rolę taką może spełnić msza: granice w przestrzeni i w czasie. Jest t o m o m e n t wieczności pojawiający się w c z a s i e . " 110 �Chciałbym jednak użyć tego t e r m i n u w i n n y m znaczeniu — j a k o „przeżycie śmierci", które pozwala n a odrodzenie jesteśmy j e d y n y m i p a n a m i we własnym d o m u . J a k o ego w o l i m y życia, być t y l k o sobą i n i c z y m i n n y m . Stajemy j e d n a k naprzeciw wew­ u t w i e r d z e n i e w n i m , a t a k i e dokonuje się t y l k o w obecności nętrznego przyjaciela czy wroga, a t y l k o o d nas zależy, czy jest drugiej s t r o n y — śmierci. T a „kreacyjność śmierci" uwidoczniła o n j e d n y m , czy d r u g i m . N i e trzeba być c h o r y m psychicznie, b y się zarówno w obrzędzie Dziadów, j a k i w powyżej c y t o w a n y m słyszeć jego głos. Można n p . stawiać sobie p y t a n i e , n a które o n opisie p u s t y n i . odpowie. T a k myśl biegnie dalej, j a k w zwykłej rozmowie. Można I d r u g i t y p — przeżycie własnej p r z e m i a n y . Zwróćmy uwagę na dialogiezność przeżycia p u s t y n i . Mówi nie t y l k o a u t o r , mówi to nazwać' ciągłym kojarzeniem', 'rozmową ze s a m y m s o b ą ' . " 111 Czy c y t a t t e n nie relacjonuje dokładnie tego, co mogliśmy usły­ p u s t y n i a , czasem d i a l o g rozbrzmiewa w s a m y m autorze. Pisze szeć w opisie przeżycia p u s t y n i ? J u n g mówi, że jakaś idea może J u n g : „Człowiek jest parą Dioskurów, z których jeden jest śmier­ nas t y l k o w t e d y opanować, g d y coś w nas w y c h o d z i j e j naprzeciw. razem, „Bogactwo t o psychiczna gotowość i otwartość". Zaś „właściwe a jednak n i g d y nie może stać się całkowitą jednością. Procesy wzbogacenie osobowości t o uświadomienie sobie pewnego wew­ p r z e m i a n y chcą i c h o b u zbliżyć do siebie, jednakże sprzeciwia nętrznego poszerzenia, którego źródłem jesteśmy m y s a m i . " się t e m u świadomość, ponieważ t e n d r u g i zrazu wydaje się obcy Pamiętać j e d n a k trzeba, że t o , co wewnętrzne, m u s i natrafić n a i n i e s a m o w i t y , a m y nie możemy pogodzić się z myślą, że nie odpowiednie w a r u n k i zewnętrzne, żeby się mogło objawić. t e l n y , a d r u g i nieśmiertelny, para, która zawsze jest 1 1 2 P R Z Y P I S Y Artykuł jest skróconą i zmienioną wersją p r a c y magisterskiej, napisanej w 1984 r o k u , w K a t e d r z e E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l ­ t u r o w e j U W , p o d k i e r u n k i e m prof, d r b a b . Z o f i i Sokolewicz. A . Fiscłier, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 327 N u m e r y w nawiasach odnoszą się do wywiadów, przepro­ w a d z o n y c h przeze m n i e w m a r c u i m a j u 1983 r . w województwie z a m o j s k i m i p r z e m y s k i m . Materiały te znajdują się w a r c h i w u m K a t e d r y E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . W pracy korzystałem również z epitafiów. Większość z n i c h zebrałem w listopadzie 1982 r . Cytując je w tekście podaję w nawiasach s y g n a t u r y miejscowości. O t o i c h w y k a z z s y g n a t u r a m i — w o j . Białystok: Białystok ( B k ) , Boćki ( B ) , Dziadkowice ( D ) , Siemia­ tycze (S), Suchowola (Su); w o j . Biała P o d l a s k a : Janów P o d l a s k i (JP), K o n s t a n c i n ( K n ) , K o r n i c a ( K ) . Skawica, w o j . Bielsko-Biała, m a j 1983 r . B a c h t i n , Awtor i gieroj w estieticzeshoj diejatielnosti, cyt. za T . T o d o r o v , Antropologia filozoficzna (w:) Bachtin: dialog — język — literatura, Warszawa 1983, s. 461 W . T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t . 1, Warszawa 1978, s. 143 B a c h t i n , Awtor, c y t . za T o d o r o v , op. c i t . , s. 461 T o d o r o v , op. c i t . , s. 461 B a c h t i n , К pierierabotkie knigi o Dostojewskom, c y t . za T o d o r o v , op. c i t . , s. 459 T o d o r o v , op. c i t . , s. 461—2 S. C. H u m p h r e y s , Death and Time, s. 265 (w:) Morality and Immorality: the anthropology and archeology of death, edited b y : S. C. H u m p h r e y s a n d H . K i n g ; Academic Press. London— N e w Y o r k — T o r o n t o — S y d n e y — S a n Francisco, 1981. W etnologii polskiej w ostatnich latach zaczęto sporo pisać o śmier­ ci. P r z y j r z y j m y się s a m y m tytułom: Śmierć jako organizator kultury ( J . T o k a r s k a , J . S. Wasilewski, M . Zmysłowska, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t . 26; 1982, z. 1), Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń ( J . Wasilewski, „ T e k s t y " , 1979 n r 3, 4). Pamiętać jednak należy, że p r z e d m i o t e m t y c h prac jest zdychotomizowana para pojęciowa życie-śmierć, a sama śmierć t r a k t o w a n a jest j a k o sfera „ z n a t u r y niedostępna l u d z k i e m u doświadczeniu e m p i r y c z n e m u " , jest ona zatem jedną z „cegiełek służących do budowania archaicznego obrazu świa­ t a " (Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, op. c i t . , s. 80). 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 A . Fischer, Święto umarłych, L w ó w 1923; H . Biegełeisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1930 Ostatnio wiadomości o n i m przyniosła „ P o l i t y k a " 2 9 . X . 1983, artykuł R. Wójcika. J . Olędzki, Chun bajna, „Etnografia P o l s k a " , t . 17, 1973, z. 2 M . i n . K s . Gaume, Cmentarz w dziewiętnastym wieku, czyli ostatnie słowo solidarnych, Warszawa 1878, F . P u c h a l s k i , O cmen­ tarzach, Warszawa 1927 P h . Aries, The Hour of our Death, P e n g u i n Books, 1983; tenże, Śmierć drugiego, „ T e k s t y " , 1979 n r 3 H . de Nicolay, E . Servier, La cimetiere: espace fonctionnelf, 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 , , T r a v e r s " 1, September 1975, t y t . n r u : „ L i e u x et objets de l a mort". Są oczywiście wyjątki: „katarowie nie u z n a w a l i cmentarzy i nie znaczyli grobów uważając, że ciało opuszczone przez duszę jest godne jedynie pogardy i lekceważenia, stąd też chowano ciała bez obrzędów, w którymkolwiek m i e j s c u . " J . St. Bystroń, Czynniki magiczno-religijne w osadnictwie (w:) Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, Warszawa 1980, s. 232 de N i c o l a y , Servier, op. c i t . , s. 91 E . Berberyusz, Kto nas pogrzebie?, „ K u l t u r a " 27.ХЛ974 Bystroń, op. c i t . , s. 233 Bystroń, op. c i t . , s. 228 S. Czarnowski, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w re­ ligii i magii (w:) Dzieła, t . 3, Warszawa 1956 S. Czarnowski, „Góra" i „dół" w systemie kierunków sa­ kralnych (w:) Dzieła, t . 3, Warszawa 1956, s. 239 S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego (w:) Dzieła, t . 1, Warszawa 1956, s. 101 M . E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, szczególnie ss. 361—379 tamże, s. 37 tamże, s. 377—8 tamże, s. 390 D o prac o przestrzeni w l i t e r a t u r z e należą: M . B a c h t i n , Formy czasu i czasoprzestrzeni w powieści (w:) Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982; J . Łotman, Zagadnienie przestrzeni artystycznej w prozie Gogola; Z. M i n c , Struktura „przestrzeni artystycznej" w liryce A. Błoka, obie prace w zbiorze „Semioty­ k a K u l t u r y " , Warszawa 1977; W . Toporów, Poetyka Dostojewskiego a archaiczne schematy myślenia mitologicznego („Zbrodnia i k a r a " ) , „Literatura n a Świecie" 1981 n r 2 E . Cassirer, Die Philosophic des symbolischen Formen, I I , s. 127, c y t . za: Gerardus v a n der Leeuw, Fenomenologia re­ ligii, Warszawa 1978, p r z y p . 192 n a s. 790 E l i a d e , op. c i t . , s. 3 6 4 — 5 A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa 1957, s. 183 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 Zmarłych chowano „dosłownie p o d opieką" świętego. Wokół jego g r o b u archeolodzy znajdują zagęszczenie grobów chrześcijan nieraz ułożonych w k i l k u poziomach. M . S i m o n , Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I—IV w . , Warszawa 1981, s. 303 Podkreślając zabezpieczającą rolę sacrum nie chciałbym go zredukować jedynie do tego aspektu. 3 3 Poza p i e r w s z y m i d r u g i m listopada w różnych miejsco­ wościach podaje się d o d a t k o w o różne inne d a t y p o d o b n y c h p r o ­ cesji. 3 4 Aries, Śmierć...; miątka, Pamięć". 3 3 szerzej n a t e n t e m a t w rozdziale: „Pa­ Eliade, op. c i t . , s. 367 W dwóch — z b a d a n y c h przeze m n i e — miejscowościach znajdują się, według m n i e m a n i a i c h mieszkańców, g r o b y kró­ lewskie. Są t o : N a r o l (kaplica), Krasnobród (środek cmentarza i kościół). Powszechnie w kościele w Krasnobrodzie „umieszcza 3 6 3 7 67 �eię" grób królowej Marysieńki Sobieskiej. W ogóle cały K r a s n o ­ bród „podbudowany" jest mitem Królowej Marysieńki. Praw­ dą jest jedynie, że ufundowała ona tamtejszy klasztor w 1690 roku. Zdarzają się cmentarze, które mają dwa środki (Wożuczyn, Rachanie). W obu miejscowościach po poszerzeniu cmen­ tarza kaplicę zbudowano n a nowym miejscu. W Wożuczynie starą kaplicę rozebrano (pozostały duże, stare grobowce), nato­ miast w Rachaniach stoją gruzy zburzonej w czasie wojny kaplicy. Sytuacja taka powoduje, że choć „oficjalnie" jest jeden środek, to jednak mówi się o dwóch (podkreśla się podział n a części: starą i nową; n a innych cmentarzach podział ten ulega znacznemu zatarciu), przy czym stary środek zajęty jest przez dawną „ary­ stokrację", a nowy przez obecną. 3 8 Jest jeden wyjątek — Dzierążnia, otóż kolo kaplicy są t a m pochowani m.in. wisielec i topielec. Wyjaśnić można to t y m , że cmentarz był dawniej dwuwyznaniowy (części katolicka i pra­ wosławna były od siebie oddzielone). W miejscu obecnej kaplicy stała cerkiew, którą w latach trzydziestych częściowo zburzono i przebudowano n a kaplicę. Odnośnie traktowania grobów i n ­ nowierców patrz dalej. 3 9 E . Ciupak, Katolicyzm ludowy w Polsce, c y t . z a : R . T o ­ micki, Religijność ludowa (w:) Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk— Łódź 1981, s. 59 v a n der Leeuw, op. cit., s. 260 Większość wypowiedzi podkreśla, że cmentarz jako całość jest położony wyżej od wsi. W kulturze ludowej strona lewa jest wartościowana ne­ gatywnie; Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, op. cit., s. 81 „Austriacy pobili dwóch, to ich pochowali w t y m rogu. Po­ chowali ich t a m , bo to nie wiadomo, czy byli wyspowiadani" (10). 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 v a n der Leeuw, op. cit., s. 239 L . Stomma, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, s. 37; demonami — wg Stommy — zostają c i : „którzy wyszli w sensie biologicznym i nie wyszli w sensie obrzędowo-magicznym ze stanu poprzedniego, a nie weszli w sensie obrzędowo-magicz­ n y m i weszli w sensie biologicznym do stanu następnego", s. 38, szerzej ss. 24—44 Słownik laeińsko-polski, Warszawa 1973, s. 442 Stomma, op. cit., s. 37 Oczywiście słowo to nie jest w pełni adekwatne, można sądzić, że epitafium to jest swoistym „memento m o r i " , jak również przypomina, że dobre uczynki liczą się n a t a m t y m świecie. Poronin, woj. Nowy Sącz Czarnowski, Podział..., s. 227 tamże, s. 228 Encyklopedia Kościelna, t. 3, Warszawa 1874, s. 421 Biegeleisen, op. cit., s. 246 Stomma, op. cit., s. 38 Toporów, Poetyka Dostojewskiego..., s. 322 Bachtin, Formy..., s. 470—2 Tył tak j a k i strona lewa w kulturze ludowej jest war­ tościowany negatywnie; Wasilewski, op. cit., s. 109. Kąt i bok gdzie chowani są samobójcy itp. wg niemal wszystkich wypo­ wiedzi jest z tyłu cmentarza. W y w i a d z A. Gago 1.84 (IV.81), Górki Grubaki, gm. K o r y t n i c a , n a temat „Obraz życia pozagrobowego" przeprowa­ dzony przez E . Rawskiego. v a n der Leeuw, op. cit., s. 250 Można sądzić, że wszystkie trzy sprawy: zbawienie, pa­ mięć i prestiż łączą się często razem: „Jedną z najskuteczniej­ szych form zabezpieczenia n a przyszłość miały być fundacje kościoła lub klasztoru, w których' fundator znajdował miejsce wiecznego spoczynku i w których wspominano go po śmierci. S a m Długosz wymienia w swoich dziełach ponad 100 klasztorów, których funkcja, oprócz chwały Bożej, miała ich fundatorom przynieść wieczne zbawienie." A . Labudda S V D , Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Rytuału Piotrkowskiego (1631), Warszawa 1983, s. 140 L . A. Abramjan, Pierwobytnyj prazdnik i mifologia, E r e w a n 1983, s. 109 4 3 4 6 47 4 8 4 9 s o 3 1 3 2 5 3 5 4 5 3 5 6 5 7 3 8 3 9 6 0 6 1 6 2 Fot.: S. Deptuszewski, il. M. Eliade, Sacrum-mit-hietoria, Warszawa 1970, s. 173 Bruckner, op. cit., s. 395 Tomicki, op. c i t . , s. 5 7 — 8 Z. Gloger, Encyklopedia Staropolska Ilustrowana, t. 4, Warszawa 1978, hasło „Pomniki". J . St. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI—XVIII, W arszawa 1976, t. 2, s. 116—117 Aries, (Śmierć... X . Leon-Dufour S J , Słownik Nowego Testamentu, hasło „grób" oraz „pogrzebać". K a m i o n k a , woj. L u b l i n v a n der Leeuw, op. cit., s. 487 Eliade, Traktat..., s. 288—289 Rozmowa przeprowadzona n a cmentarzu w Narolu z ko­ bietą (ok. 70 lat). St. Vincenz, Uwagi o kulturze ludowej. Odbitka z : „Złoty S z l a k " I 1938 „Wisła", t. 4, 1890, s. 659—660 „Wisła", t. 13, 1899, s. 405 J . Świętek, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, s. 115 Wesilewski, op. cit., nr 4, s. 66 Fischer, Święto..., s. 38 J . i R . Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­ wieka, Białystok 1975, s. 149 W . Klinger, Doroczne święta ludowe a tradycja grecko-rzymska, Kraków 1931 Fischer, Święto..., s. 22, 33, 36 Wiele tego t y p u przykładów można znaleźć u Biegeleisena, op. cit., s. 283—316 St. Ciszewski, Ognisko, Kraków 1903, s. 163 J . Falkowski, Cmentarze, „Wiadomości Ludoznawcze", 1933, z. 1, 2, s. 24. D o t y c z y to cmentarza w Rokitnie, pow. Sarny. v a n der Leeuw, op. cit., cyt. kolejno ze str. 399—400, 403, 405, 406 i przyp. 67 do s. 406 Eliade, Traktat..., s. 406—410 Z. Benedyktowicz, Niedziela Palmowa, „Tygodnik Powszechny" 11.IV.76 Bachtin, Formy..., s. 410 H . Poświatowska, Poezje wybrane, Warszawa 1976, s. 90 T . J . Cwalina, Człowiek wobec swego kresu. Uwagi nad poezją cmentarną (maszynopis). Braginskaja, Epitafie как pismiennyj folklor (w:) Tekst: semantyka i struktura, Moskwa 1983 B . Miciński, Podróże do piekieł (w:) Pisma, Kraków 1970, s. 44 tamże, s. 45 tamże, s. 54 tamże, s. 53 tamże, s. 54 C. G . Jung, Psychologia a religia, Warszawa 1970, s. 74 tamże, s. 74 tamże, s. 173 tamże, s. 172 T h . S. E l i o t , Wydrążeni ludzie (w:) Poezje, Kraków 1978, s. 91 „Życie wewnętrzne zostało wypchnięte n a zewnątrz i strywializowane" — opisując taki stan P h . Rieff użył sformuło­ wania „wydrążony człowiek". C y t . z a : D . de Rougemont, Przy­ szłość jest naszą sprawą (fragmenty), „Literatura na Świecie" 1981, 2, s. 208—9 A . Kijowski, Podróż na najdalszy zachód, Warszawa 1982, s. 193 tamże, s. 188—192 J u n g , Archetypy i symbole. Pisma wybrane, Warszawa 1976, s. 122 J . Prokopiuk, Jung, czyli gnoza XX wieku (w:) Jung, Archetypy..., (przedmowa), s. 21 Jung, Archetypy..., s. 123 tamże, s. 123 tamże, s. 124 tamże, s. 140 tamże, s. 127 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 T 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 1 0 4 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 1 0 9 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1: J . S w i d e r s k i , i l . 2—8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cd71495c5b0ac132943ec892c08e745.pdf 1e77164bc72fe0d1b9bead8010818dee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2595 Title A name given to the resource Nowe przestrzenie antropologii wizualnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.68-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowe przestrzenie antropologii wizualnej Sławomir S i k o r a Rethinking Visual Anthropology, red. Marcus Banks i Howard Morphy, Yale University Press, New Haven and London 1997 Chociaż termin „antropologia wizualna" nie zadomowił się jeszcze na dobre w języku polskim, a może nawet w mys'leniu samych etnologów (a sądzę - nieskromnie - że „Kon­ teksty" mogą się uznać za lidera w dziedzinie jego propago­ wania w Polsce, poświęcając numery specjalne temu zaga­ dnieniu - 3-4/1992 i 3-4/1997, jak również „rozrzucone" na przestrzeni lat pojedyncze teksty), a oto termin ów pojawia się już odbity w kolejnym lustrze autorefleksji w postaci książki Rethinking Visual Anthropology. Chyba od czasów sławnej książki Leacha - Rethinking Anthropology (1961) kiedy to termin rethinking prawdopodobnie po raz pierwszy pojawiał się w tytule dzieła etnograficznego, od czasu do cza­ su gości on tam ponownie, sugerując już nie tylko powtórne przemyślenie jakichś' zagadnień, lecz raczej przemyślenie głębsze, sięgające podstaw dziedziny, przemyślenie osadzone w nowym czasie. Takie ambicje niesie również i ta nowa książka wydana przez Yale University Press, wydawnictwo, które można uznać za zasłużone na polu antropologii wizual­ nej: kilka lat temu opublikowało ono bowiem inną znaczącą książkę z tego zakresu - Anthropology and Photography 1860-1920 (pod redakcją Elizabeth Edwards, 1992), którą „synekdochicznie", w postaci przedrukowanego tekstu Terence'a Wrighta Fotografia: teorie realizmu i konwencji, gościlis'my na łamach naszego pisma (nr 3-4/1997). Wprawdzie, jak powiada Jay Ruby (nieobecny w książce), antropologia wizualna narodziła się z prostego faktu, że kul­ tura manifestuje się poprzez widzialne symbole, to jednak od pomysłu ukazania na wystawie w Antropological Hall na World's Columbian Exposition w 1893 roku (współorganizo­ wanej przez Franza Boasa) czternastu Kwakiutlów, czy też sprowadzenia do Paryża Senegalczyków, aby w czasie Expo­ sition Ethnographique de l'Afrique Occidentale pływali w fontannie (1895), do czasu kiedy antropologia zaczęła wi­ dzieć nie tylko to, co znajduje się po drugiej stronie lustra, lecz także zwracać pilniejszą uwagę na samo lustro i własne w nim odbicie (a jednym z pierwszych poważnie „gnębio­ nych" problemem reprezentacji miał - wedle Jamesa Clifforda - być Michel Leiris), upłynęło nieco czasu. Owa relacja zwrotnos'ci, odejs'cia od włas'ciwej aparatowi fotograficznemu „jasnos'ci widzenia", została, jak sądzę, nieźle sportretowana w ostatnim, przed długim milczeniem, filmie Antonioniego, w Zawodzie reporter. Pojawia się tam mianowicie scena roz­ mowy, którą reporter stara się przeprowadzić z miejscowym kacykiem, przywódcą rebelii w Afryce: „Locke: Wczoraj, kiedy filmowaliśmy pana w wiosce, jak rozumiem, przywołano pana jako czarownika. Czy nie jest to niezwykłe, zważywszy na fakt, że spędził pan kilka lat we 68 Francji i Jugosławii? Czy nie zmieniło to pana nastawienia do pewnych plemiennych zwyczajów? Czy nie uderzają pana one teraz jako fałszywe, a może nawet złe dla plemienia? Tubylec: Panie Locke. Istnieję doskonałe odpowiedzi na pańskie pytania. Ale nie sądzę, aby pan zrozumiał, jak mało może się pan z nich dowiedzieć. Pańskie pytania zdecydowa­ nie bardziej odsłaniają pana, niż moje odpowiedzi traktowa­ łyby o mnie. Locke: Zadałem je szczerze. Tubylec: Panie Locke. Możemy porozmawiać, ale tylko pod warunkiem, że będzie w tym nie tylko to, co pan uzna za szczere, lecz także to, co ja uznam za uczciwe. Locke: Oczywiście..." Przywódca rebelii odwraca kamerę - w centrum obrazu pojawia się obecnie Locke. „Tubylec: Teraz możemy rozmawiać. Może pan zadać te same co poprzednio pytania." W tej nowej roli reporter czuje się już mniej pewnie. Z owego nieco już trudniejszego położenia zdają sobie także sprawę autorzy omawianego tomu. Redaktorzy zbioru wyznają, że choć antropologia wizual­ na jest już dziedziną całkiem nieźle zinstytucjonalizowaną, to stale kłopocze się z podobnymi jak i cała antropologia pro­ blemami, m.in. problemem zdefiniowania własnego zakresu i własnych granic. Antropologia zajmuje się prawie wszyst­ kim i ma wielką skłonność, by niczego nie pozostawiać poza obrębem własnych zainteresowań. Takie interdyscyplinarne ciągoty antropologii sprawiają, że istnieje w niej stałe napię­ cie między tendencjami odśrodkowymi i dośrodkowymi. A wśród zalewu tematów i subdyscyplin nieustająco pojawia się pytanie, czy to, co robimy stale, jest jeszcze antropologią. I choć można sądzić, że miejsce w centrum nie zapewnia peł­ nego komfortu, to być może właśnie - jak chcą tego autorzy wstępu, Howard Morphy i Marcus Banks - powrót do cen­ trum, do ogólniejszych pojęć dyscypliny, stanowi o jej zwar­ tości. Owa otwartość dyscypliny u jednych wzbudza niepo­ kój, innych zaś najwyraźniej przyciąga: słowa Margaret Mead - że w antropologii istnieje rodzaj wolności, można robić cokolwiek i nazywać to antropologią - miały sprawić, że Clifford Geerz wkroczył na antropologiczne ścieżki. (Na marginesie warto zauważyć, że na tę skłonność dyscypliny do poruszania się po peryferiach, granicach dyscypliny - margi­ nalnych tematach i tematach z marginesu zwracał już uwagę w ogłoszonej niegdyś w niniejszym piśmie ankiecie Zbi­ gniew Benedyktowicz [nr 2/1981].) Rzeczywiście omawiany tom mieści w sobie bardzo róż­ norodne wątki: znajdujemy tam m.in. zagadnienia z pograni- �cza antropologii wizualnej i antropologii rytuału, świata me­ diów, antropologii krajobrazu, antropologii sztuki. Oto kilka tytułów kolejnych rozdziałów, które winny zaświadczyć o szerokości przedsięwzięcia: First exits from observational realism: narrative experiments in recent ethnographic films (P. Loizos), Burlesquing knowledge: Japanese quize shows and models of knowledge (D. P. Martinez), Computer softwa­ re as a medium: textuality, orality and sociality in an artifi­ cial intelligence research culture (G. Born), To see and not to see: looking as an object of exchange in the New Guinea Highlands (G. Gillison). Czymże jest zatem antropologia wizualna? Antropologia wizualna podąża dwoma nurtami: z jednaj strony zajmuje się (z czym czasem ją się przede wszystkim łączy) środkami, które antropolog mógł wykorzystać w bada­ niach innych kultur - głównie fotografią, filmem i wideo (prawdopodobnie pierwszą poważną książką na ten temat by­ ła Visual Anthropology: Photography as a Research Method, wydana pierwotnie w 1967 r. przez Johna Colliera, Jr., a w poszerzonej wersji wraz z Malcolmem Collier w 1986 ro­ ku, oraz zredagowany przez Paula Hockingsa zbiór artyku­ łów Principles of Visual Anthropology [1975]), z drugiej stro­ ny (i wydaje się to późniejszym, choć obecnie - także w oma­ wianym tomie - wysuwającym się na pierwszy plan pomy­ słem, obejmującym również tzw. indigenous media) wiąże się z badaniem systemów wizualnych i „widzialnej kultury". Jeśli zważymy na fakt, że większość działań człowieka ma swój aspekt wizualny, to przywołane przez autorów wstępu słowa Iry Jacknis: „W rzeczywistości wielu antropologów uprawia antropologię wizualną, nie zdając sobie z tego spra­ wy" - brzmią zasadnie, i choć u jednych być może zasieją za­ męt, to innym dodadzą zapewne otuchy. Warto jednak pamię­ tać, że antropologia wizualna zdecydowanie nie ogranicza się do zwykłego badania tego, co widzialne. Zainteresowana jest problematyzowaniem tego, co widzialne w odniesieniu do procesów kulturowych, w celu zrozumienia istoty przedsta­ wień wizualnych i sposobów, w jakie widzenie i to, co wi­ dzialne, staje się częścią konceptualnego świata ludzi. W nie­ których tekstach obserwujemy np. subtelną grę tego, co wi­ dzialne i niewidzialne, nałożoną na to, co materialne i niema­ terialne, „rzeczywiste" i „nierzeczywiste". do zbierania danych etnograficznych (które dopiero później miały być analizowane), co odróżniało ją od Gregory Batsona, który pojmował aparat/kamerę jako narzędzie eksploracji - zwraca na to uwagę David MacDougall (współautor tomu). Niemniej nie przeszkodziło to wspomnianym autorom stwo­ rzyć jedną z pierwszych prac z antropologii wizualnej Balinese Character, gdzie zestawienia fotografii miały przekazy­ wać prawdę niemożliwą do przekazania samym słowem. Za­ rysowana powyżej rozbieżność wydaje się pobrzmiewać bli­ źniaczo wobec zdania Jaya Ruby'ego, że zamiast filmów o antropologii należy robić filmy antropologiczne. Można się zastanawiać, dlaczego fotografia zniknęła w znacznym stopniu z prac etnograficznych. Jednego z powo­ dów należy upatrywać w nadmiernej teoretyzacji dyscypliny, która sprawia, że fotografie z terenu mogą spokojnie egzysto­ wać w muzeum, jednak na ścianach założonego przez Radcliffe-Browna Institute of Social Anthropology znajdują już miejsce członkowie antropologicznego establishmentu. Foto­ grafie zaczęto utożsamiać z muzeum, kulturą materialną, dawnymi metodami, a tym samym paradoksalnie z „antropo­ logią na odległość". Poglądowi Kirsten Hastrup, że film i fo­ tografia antropologiczna, w odróżnieniu od prac pisanych, wiąże się z „opisem rozrzedzonym", towarzyszy mniemanie Maurice'a Blocha - iż antropologowie, którzy poświęcają zbyt wiele czasu filmowi antropologicznemu, „tracą ufność do swych własnych idei" (przytaczane przez MacDougalla). To ostatnie zdanie wyrwane z kontekstu może nieść nawet pozytywne konotacje, ale nie o to chyba Blochowi chodziło. W pracy pojawia się ciekawa kwestia paralelizmu (bądź też jego braku) pomiędzy podejściem do materiału wizualne- Pośród celów, jakie stawiają przed sobą redaktorzy tomu, znajdują się między innymi: „powtórne przemyślenie miejsca antropologii wizualnej w obrębie całej dyscypliny, jak rów­ nież powtórne przemyślenie samej subdyscypliny. A w szcze­ gólności mamy na celu rozwikłanie związków pomiędzy an­ tropologią wizualną, filmem i fotografią". Zauważając słu­ sznie, że film (i rozważania o nim) zdominował antropologię wizualną, autorzy wstępu przestrzegają przed łatwymi roz­ wiązaniami: „Można postrzegać antropologię wizualną jako przedmiot łatwy w nauczania antropologii - wystarczy jedy­ nie stworzyć program filmów etnograficznych. (...) wyświe­ tlać po prostu filmy etnograficzne w celu dostarczenia łatwo strawnej etnograficznej karmy. Taki program (...) z łatwością może odwieść studentów od antropologii w stronę tworzenia filmów dla nich samych." W najgorszym zaś razie może pro­ wadzić do tego, że film etnograficzny pojawi się w roli babysittera, który zastąpi zapracowanych nauczycieli. To, że nie ma jedności w podejściu do spraw wizualności, uwidacznia się już w rozbieżności w podejściu do wykorzy­ stania aparatu fotograficznego i kamery. Nawet tak zasłużona dla popularyzacji antropologii wizualnej osoba jak Margaret Mead skłaniała się, by pojmować aparat i kamerę jako środki 69 �go i panującymi aktualnie modelami teoretycznymi. Taką rozbieżność zauważają autorzy wstępu już u Spencera i Gillena: ich podejście do fotografii miało w sobie więcej z ducha obserwacji uczestniczącej w stylu Malinowskiego niż z podejścia ewolucjonistycznego. Temat ten pojawia się rów­ nież w znaczący sposób w tekście Anny Grimshaw (The eye in the door: anthropology, fdm and the exploration of interior space). Choć jej tekst koncentruje się na zestawieniu W. H. R. Riversa, antropologa i psychologa, z filmowcami D. W. Griffithem i Dżigą Wiertowem, to jednak zwraca ona także uwa­ gę na uderzającą symetrię pierwszych czterech dziesięcioleci rozwoju filmu i antropologii kończącą się ustanowieniem „naukowej etnografii" i „filmu dokumentalnego" w latach 30. Wyróżnia trzy pary postaci zaświadczające o tym paralelizmie:А. C. Haddon (organizator etnograficznej wyprawy do Cieśniny Torresa, 1898) i Louis Lumiere (1895, rejestracja scen z życia codziennego), Malinowski (1922 - publikacja Argonautów Zachodniego Pacyfiku) i Flaherty (1922 - Nanook of the North) - w obu przypadkach autorka wskazuje na podobne wizje świata, statyczne spojrzenie „pojedynczego" oka; choć Flaherty'emu można by przypisać szeroko rozu­ mianą funkcjonalistyczną perspektywę, to jednak ten amator, badacz i goszczony w Hollywood filmowiec reprezentował wszystko, co budziło zagrożenie u Malinowskiego; ostatnia para to Radcliffe-Brown i John Grierson. Autorka postuluje zmianę perspektywy - „zwizualizowanie" antropologii po­ ciągałoby za sobą umieszczenie jej nie tyle w kontekście lite­ ratury (co się ostatnio powszechnie robi), ile sztuk wizual­ nych. Cytując zdanie Malinowskiego „Rivers jest Riderem Haggardem antropologii; ja będę jej Conradem", paradoksal­ nie łączy Malinowskiego ze zdecydowanie bardziej zacho­ wawczą perspektywą - śledzącym okiem, które widzi, lecz nie jest widziane, postawą renesansowego artysty, który szczegółowo analizuje to, co obserwowalne („nacisk położo­ ny został na miejsce człowieka w świecie, harmonię, holizm i integrację"); stanowisko Riversa, odmiennie, łączyłoby się bardziej z wewnętrznym okiem wyobraźni (mind's eye), zde­ cydowanie większą refleksyjnością podejścia, które próbuje łączyć perspektywę zewnętrzną i wewnętrzną; Rivers mie­ ściłby się - jej zdaniem - bliżej tego, co za Johnem Bergerem można by nazwać przełomem kubistycznym, momentem przekształcenia w naszym rozumieniu koncepcji świata: gdzie nie ma już pojedynczego punktu widzenia, z którego patrzy się na znajdujący się na zewnątrz obraz, lecz raczej wielość spojrzeń i perspektyw. „Przez krótki twórczy mo­ ment kubiści odkryli sposób na zsyntetyzowanie całości i części, struktury i procesu, przedmiotu i podmiotu." „Kubi­ ści - twierdzi Berger - zdali sobie sprawę, że świadomość jest częścią natury." W antropologii wizualnej zawsze sporo mówiło się o pro­ blemie rozróżnienia między sztuką i nauką. Zazwyczaj jed­ nak dyskusje owe koncentrowały się na tym, jak oddzielić, zarysować jasną, widoczną dla wszystkich linię, która odróż­ ni naukę od reszty (tzn. sztuki). Wedle autorów wstępu zbyt często film etnograficzny pojmowany bywa w naiwnie reali­ stycznej, dokumentalnej perspektywie, jako pragnienie udo­ kumentowania tego, co widzialne (w takiej też formie trafia do studentów). Jednocześnie przeoczony zostaje fakt, że przedstawia on wówczas najczęściej sposoby widzenia sa­ mych twórców, którzy nie zdają sobie nawet z tego sprawy. Nie wszystkie rzeczy dadzą się również w takiej manierze sportretować. W podejmowanych (przede wszystkim daw­ niej) staraniach dyskryminowania (w sensie odróżnienia, ale 70 w konsekwencji także dyskredytacji) tego, co można uznać za sztukę (znamienne jest zastrzeżenie Batesona w rozmowie z Mead: „...artists is not a term of abuse in my vocabulary"), dostrzec można jasną analogię do zarysowanego przez Clifforda Geertza problemu wyrzeczenia się jednego z rodziców, zatajania literackiego przodka antropologii na rzecz nauko­ wego („mamy skłonność - podobnie jak pewien północnoafrykański muł, który mówił zawsze o bracie swojej matki, koniu, nigdy zaś o własnym ojcu, ośle - zatajać z korzyścią dla tych rzekomo bardziej godnych szacunku." Dzieło i ty­ cie. Antropolog jako autor - w druku, Wydawnictwo KR). Kwestii tej w ciekawy sposób dotyka tekst Elizabeth Edwards Beyond the Boundary: a consideration of the expressive in photography and anthropology, który stara się wykazać użyteczność fotografii w antropologii i pomyślany jest raczej jako zamierzenie badawcze i propozycja do dysku­ sji niż przedstawienie jakiegokolwiek jasno określonego mo­ delu. „Polaryzacji twórczości wizualnej nie należy koniecz­ nie odczytywać w kategoriach opozycji: realistyczny versus ekspresyjny, dokument versus sztuka, lecz jako powiązane i dialektycznie wzajemnie ze sobą zależne zjawiska." Autor­ ka, odwołując się zresztą do Kracauera, powiada także: „Fo­ tografia może komunikować na temat kultury, życia ludzi, doświadczeń i wierzeń nie na poziomie powierzchniowego opisu, lecz jako wizualna metafora, która łączy przestrzeń te­ go, co widzialne i niewidzialne, która komunikuje nie tyle przez paradygmat realistyczny, ile przez liryczny wyraz." Tym samym może ona odsłaniać głębsze znaczenia i metafo­ ry kulturowego istnienia. Co ciekawe, autorka eksplorując przestrzeń między antropologią a sztuką, wybiera przykłady wykraczające poza antropologię (wykorzystanie realistycz­ nego dokumentalnego obrazu antropologicznego w kulturze popularnej, turystyce; fotografie z pogranicza dokumentu et­ nograficznego i ekspresji estetycznej współczesnej artystki oraz wykorzystanie dokumentów antropologicznych w sztu­ kach wizualnych, reklamie). Badając tę pośrednią przestrzeń (opozycja fakt-dokument/fikcja-alegoria - przynajmniej od czasu wystąpienia w tej sprawie Clifforda i Asada - nie po­ krywa się z opozycją prawda/fałsz), postuluje, że można ją pojmować jako pokrewną temu, co w psychoanalizie David Winnicott nazwał „paradoksalną trzecią przestrzenią", która nie znajduje się ani w świecie fantazji (ekspresji), ani też w zewnętrznym wspólnym świecie rzeczywistym. Mieści się niejako w obu naraz. Nie pierwszy to przykład szukania wyj­ ścia poza sztywną dychotomię, by wspomnieć tylko o trze­ cim znaczeniu Barthes'a czy piśmie pod znamiennym tytu­ łem „Third text". Kończąc to z konieczności krótkie i wybiórcze omówie­ nie, warto podkreślić, że autorzy tomu zdecydowanie wy­ kraczają poza etnografię postulatywną, która zastanawiała­ by się przede wszystkim nad tym, jaka antropologia być winna. Znajdujemy tam twórcze analizy, które ukazują nam antropologię wizualną taką, jaka ona być może, jaka w rze­ czy samej jest. Wprawdzie po przeczytaniu zredagowanego przez Banksa i Morphy'ego wyboru tekstów nadal pewnie nie mamy w głowie jasno zdefiniowanego, otoczonego flan­ kami terytorium, jakie zajmuje antropologia wizualna, to jednak w kontekście przywołanego na początku istnienia odśrodkowych i dośrodkowych sił w antropologii, warto przypomnieć metaforę „wycieczki" jaką Barthes rozwija w Wykładzie - wzbogaceni o dary, jakie może ona ze sobą nieść, wiemy zdecydowanie więcej o krainie, przez którą przyszło nam wędrować. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a68479e4b66299a526c29f3a8fbb4f05.pdf 955fdb37ba22fec0ed85bab921c7a08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2635 Title A name given to the resource The Eye Witness- Malinowski's Kiriwina=Naoczny świadek- Kiriwina Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.158-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora • T H E E Y E WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI S Ł A W O M I R SIKORA The Eye Witness - Malinowski's Kiriwina N aturally, it is not true that so far we have been unfamiliar with photographs by Bronisław Malinowski. Each of his more significant ethnographic monographs contains at least several score of them (Argonauts of the Western Pacific - 66, The Sexual Life of Savages - 92, Coral Gardens and Their Magic - 116), but only after the publication of the album by Michael Young (Malinowski's Kiriwina. Fieldwork Photography 1915-1918) do we perceive them differently. The primary issue at stake is probably their size. Until now, we have dealt (almost exclusively, with the obvious exception of illustrations published since the beginning of 1999 in Konteksty) with small-format photographs of inferior quality (a trait particularly marked, although not solely, in Polish editions). They did not encourage the reader towards studying them more closely, and sometimes even outright hampered such examination. Upon occasions, the enclosed descriptions made it possible to ascertain only the fact that what we should be seeing is almost invisible. Furthermore, photographs in books are unavoidably doomed (almost without exception) to act as sheer illustrations, and to play a subordinate (or separate) part in relation to the text. It is difficult to overcome this order of reading or seeing, even in those books whose task consists of transcending this rule (vide the recently published in Polish LEmpire des signes by Roland Barthes). This habit was not surmounted also in publications by Malinowski, although in the majority of cases references made in the text to illustrations arranged in blocks, and vice versa - references made in illustrations to the text, incline towards parallel reading and looking. The Michael Young album not so much reverses the relation of the text towards the photographs (it would be difficult to maintain such an opinion in view of the copiousness of the written word: a very interesting and competent introduction, * A review of Malinowski's 1915-1918 Kiriwina. Fieldwork Photography by Michael W. Young, T h e University of Chicago Press, Chicago and London 1998 comments to particular categories of photographs and every illustration, appendices) as balances it. It was Young's intention to 'take on the conception devised by Malinowski', who was to have contemplated the creation of an album version of his photographs. We are presented, therefore, with an image of Kiriwina Island (the Trobriands), one of the most 'sacral' and 'legendary places' in ethnography, seen 'through the eyes' of Malinowski. In this way, we have been offered a certain version of 1-witnessing, to refer to the metaphorical and ambiguous formulation proposed by Clifford Geertz ("I-Witnessing. Malinowski's Children" in: Works and Lives. The Anthropologist as an Author). The presented album contains 190 photographs selected from an overall number of about 1100 deposited in the archive of the London School of Economics, and omits photographs published earlier by Malinowski in his works (some 270 illustrations, not counting repetitions). Half of the photographs not used by Malinowski suffer from insufficient clearness or other technical faults; consequently, we have received presumably almost half of the 'good' and heretofore mostly unknown photographs taken by the Ethnographer. In a concise, albeit exhaustive manner Young discusses the persons who influenced Malinowski-the photographer, and characterises his photography. Alongside Seligman and Witkacy (the latter's impact has already been described for example by Terence Wright in "The Anthropologist as an Artist: Malinowski's Trobriand Photographs"), the author of the album lists Nina Stirling (the youngest daughter of Sir Edward Stirling, director of the South Australia Museum), a talented and enthusiastic amateur photographer, who for a certain time was emotionally close to Malinowski (1915): "She probably fanned Malinowski's fickle interest in photography, if only because he needed to prove himself to her" [p. 10]. Mention is made also of Bill Hancock, a local pearl trader and friend, whose influence could have been the most significant (Malinowski used several of Hancock's photographs in his own publications). Young is more skeptical (than Wright, for instance) about the supposed impact exerted by Witkacy (who was to have acted as photographer and draughtsman during the expedition) upon the photographs and perception skills of his friend: "The importance of Witkiewicz's influence on Malinowski's photography is, I suggest, not for what he might have taught him (which in any case cannot be determined), but what, in contrast to Witkiewicz's, Malinowski's photography is not" [p. 13]. Similarly to their lifestyles, the photographs taken by the two men are diametrically different: "Malinowski appears to have resisted the experimental, art nouveau trends indulged by Witkiewicz. If Witkiewicz's photography leaned 158 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO O czywiście nie jest prawdą, że nie znaliśmy do­ tychczas fotografii Bronisława Malinowskiego. Każda z jego poważniejszych monografii etno­ graficznych mieściła przynajmniej kilkadziesiąt zdjęć (Ar­ gonauci Zachodniego Pacyfiku - 66, Zycie seksualne dzikich - 9 1 , Ogrody koralowe i ich magia - 116), a jednak wraz z pojawieniem się albumu Michaela Younga, Malinow­ ski's Kiriwina. Fieldwork Photography 1915-1918, zaczyna­ my na nie patrzeć odmiennie. Pierwszą sprawą, o którą może chodzić, jest pewnie wielkość. Dotychczas fotogra­ fie Malinowskiego oglądaliśmy (prawie wyłącznie - pomi­ jam tu oczywiście zdjęcia Malinowskiego, które od po­ czątku 1999 publikujemy w „Kontekstach") w małych fotmatach i (co dotyczy szczególnie, choć nie tylko, wy­ dań polskich) były one kiepskiej jakości. Nie zachęcały do uważnego studiowania, a nawet go nie umożliwiały. Czasem dołączone opisy pozwalały jedynie stwierdzić fakt, że to, co winniśmy widzieć, jest właśnie niewidocz­ ne. Ponadto fotografie w książkach w sposób nieuniknio­ ny skazane są (prawie bez wyjątku) na ilustracyjność. Peł­ nią podrzędną (lub odrębną) wobec tekstu rolę. Taki po­ rządek czytania bądź oglądania trudno przełamać nawet w książkach, których zadaniem jest właśnie ową regułę przekraczać (vide dopiero teraz wydane Imperium znaków Rolanada Barthesa). Tego obyczaju książki Malinowskie­ go również nie przełamywały, choć w większości przypad­ ków odsyłacze z tekstu do zblokowanych ilustracji i od­ wrotnie - od ilustracji do tekstu - skłaniają do patalelnego czytania i oglądania. I oto pojawia się album Michae­ la Younga, który nie tyle sprawę relacji tekstu do zdjęć odwraca (twierdzenie takie trudno byłoby utrzymywać wobec obfitości słowa pisanego: ciekawego i kompetent­ nego wstępu, wprowadzenia do poszczególnych kategorii fotografii, bogatych komentarzy przy każdym zdjęciu, apendyksów), ile relację tę równoważy. Young swym zamierzeniem „podejmuje pomysł Mali­ nowskiego", który sam miał przemyśliwać nad stworze­ niem albumowej wersji własnych fotografii. Otrzymujemy zatem obraz Kiriwina (Wyspy Trobrianda) - jednego z najbardziej „sakralnych" i obrośniętych legendą „miejsc w etnografii" - postrzegany „oczyma" Malinowskiego. Otrzymujemy tym samym pewną wersję I-witnessing, by skorzystać z metaforycznego i dwuznacznego sformułowa­ nia Clifforda Geertza (Zaświadczające Ja. Dzieci Malinow­ skiego, w: Dzieh i życie. Antropolog jako autor, Wydawnic­ two KR, pierwodruk „Konteksty" 1/1998). Album Younga mieści 190 fotografii wybranych z ogólnej liczby około 1100 znajdujących się w depozycie w archiwum London School of Economics z pominięciem zdjęć opublikowanych wcześniej przez Malinowskiego we własnych pracach (około 270 fotografii nie licząc po­ wtórzeń). Połowa niewykorzystanych przez Malinowskie­ go zdjęć cierpi na niedostatki ostrości bądź też z powodu innych technicznych usterek, można więc sądzić, że otrzy- S Ł A W O M I R S I K O R A Naoczny świadek - Kiriwina Malinowskiego* maliśmy prawie połowę z „dobrych" a nieznanych zdjęć Etnografa. Young w zwięzły lecz wyczerpujący sposób omawia po­ staci, które wpłynęły na Malinowskiego jako fotografa, jak również charakteryzuje jego fotografię. Poza Seligmanem i Witkacym (wpływ tego ostatniego doczekał się już omówienia np. przez Terence'a Wrighta, m.in. w Antropo­ log jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów, „Konteksty" 1-2/1997 oraz w niniejszym numerze) twór­ ca albumu wymienia także Ninę Stirling (najmłodszą cór­ kę Sir Edwarda Stirlinga, dyrektora South Australia M u ­ seum), zdolną i zapaloną amatorkę fotografii, z którą przez pewien czas Malinowskiego łączyły uczucia (rok 1915): „Prawdopodobnie podsyciła ona u Malinowskiego chybotliwe zainteresowanie fotografią, choćby dlatego, że musiał się on przed nią sprawdzić." [s. 10] Wymienia rów­ nież Billa Hancocka, miejscowego handlarza pereł i przy­ jaciela Etnografa, którego wpływ był być może najbardziej znaczący (Malinowski wykorzystał zresztą kilka jego foto­ grafii w swych publikacjach). Young jest bardziej scep­ tyczny (od Wrighta na przykład) w sprawie domniemane­ go wpływu Witkacego - który miał być fotografem i ry­ sownikiem w czasie ich wyprawy - tak na fotografię jak i zdolności percepcyjne przyjaciela. „Sugerowałbym, że waga wpływu Witkiewicza na fotogtafię Malinowskiego, polega nie tyle na tym, czego mógł on nauczyć tego ostat­ niego (a co w każdym razie trudno określić), ile na tym, czym fotografia Malinowskiego w przeciwieństwie do Witkacego nie jest." [s. 13] Fotografie obu ówczesnych przyjaciół, podobnie zresztą jak style ich życia, są diame­ tralnie różne. „Malinowski zdaje się opierać eksperymen­ talnym, związanym z nową sztuką trendom, którym ulega Witkiewicz. O ile fotografia Witkiewicza skłania się ku surrealizmowi, o tyle u Malinowskiego byłaby ona gwa­ rancją jego przykładnego realizmu. Podczas gdy Witkie- * Recenzja z M i c h a e l W. Young, Malinowski's dwork Photography 1915-1918, Chicago and L o n d o n 1998 159 Kiriwina. Fiel­ T h e University of Chicago Press, �Siauiomir Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI toward surrealism, then Malinowski would ensure that his own exemplified realism. Whereas Witkiewicz treated photography as an expressive art form to be explored, Malinowski treated it purely as a visual aid to his science" [p. 13]. Young claims that if Witkacy's journey had not been interrupted, his presence could have resulted in revolutionising anthropology, not only due to a different view of the Other, but also because his works could have served as evidence of the difficult situation of the European in the tropics. Photographs taken by Witkacy "would have focused on the bizarre, cultivated the alien, visually enhancing the savagery; one might even imagine him creating a photographic version of Heart of Darkness" [p. 13]. (The difficulties experienced by the white man, the 'European', stemming from his uncomfortable position of eternally 'not belonging', and assorted attempts at 'solving' this question are discussed with great insight by James Clifford in Predicament of Culture). Fascinated by fragmentation, disintegration, and the adorned masks, Witkacy was also interested in the game played within inconsistent identity, a problem which appeared, at least in ethnology, much later. Naturally, we could deliberate on the outcome of strongly individualised portraits from the Other World, and ask whether they would not have caused an earlier undermining of the perception of the alien in general categories, predominantly as a representative of another culture. The expansive use to which Malinowski put photography is a historical precedence, although at the same time his attitude towards it appeared to be decidedly ambiguous. O n the one hand, he regarded photography as important - expenses associated with it remained relatively high (about 10% of the general costs, according to Young); on the other hand, Malinowski blamed himself for insufficiently exploiting this invention (and even mentioned "deadly sin" in this particular context): "Perhaps if you compare my books with other field-work accounts you will not realise how badly mine are documented in their pictorial outfit. (...) I treated photography as a secondary occupation and a somewhat unimportant way of collecting evidence. This was a serious mistake. In writing up my material on gardens I find that the control of my fieldnotes by means of photographs has let me to reformulate my statement on innumerable points (...) In particular, I went by the principle of, roughly speaking, picturesqueness and accessibility (...) I put photography on the same level as the collecting of curios - almost as an accessory relaxation of field-work. (...) A general source of inadequacies in all my material, whether photographic or linguistic or descriptive, consist in the fact that, like every ethnographer, I was lured by the dramatic, exceptional and sensational. (...) In photography my failure to snap a group of men sitting in front of a hut because they just looked like an everyday group of men sitting before a hut is an example of this. It was also a deadly sin against the functional method, the main point of which is that form matters less than function. Twelve people sitting round a mat in front of a house, because they came there by accident and stayed gossiping, have the same 'form' as the same twelve people collected on important garden business." (Coral Gardens and Their Magic, p. 461-62) The last mentioned issue entitles us to declare that Malinowski was perfectly aware of a certain difficulty associated with photography and its employment, namely, of the fact that photographs "depicting form" (form versus function) experience considerable problems with rendering meaning indelible and with transmitting sense; i . e. with that which Kirsten Hastrup labelled as the incapability of conveying a "thick description" (an opinion with which I cannot fully agree, as I have tried to show in the past) .The fact that Malinowski was aware of the ambivalent significance of photography could be testified also by the use of the same photographs in assorted contexts and for the purpose of illustrating various issues. Although, on the one hand, Malinowski criticised himself, for example, for not taking photographs of all the phases of a given ritual, and, on the other hand, blamed himself for treating photography "almost as relaxation during fieldwork", we may presume that sometimes he actually conceived photography more as an obligation than a pleasure (a stance which could be related to the manner in which he approached scientific activity). He chided himself, not only in his Diary, for forgetting to take the camera or to load it, as well as for unsuccessful photographs, which produced his anger and impatience. Originally, Young planned a chronological arrangement of the photographs. In view of the scant descriptions of the illustrations or their absence he resigned from this project. Instead, we have been presented with an album containing fourteen blocks of illustrations, which Young described as "photo-essays" (Samarai, "Gate to the Field"; Picturing the Ethnographer; Touluwa, Chief of Omarakana; Coral Gardens and Their Harvests; Dancing at Milarnala; "Physical Types" and "Personalities"; Magic; Fishing and Canoes of the Lagoon; "Village Scenes"; Women's Domain; "The Children's Republic"; Mortuary Rites and Exchanges; Masawa Canoes and Kula Quest; "Black and White"), categories borrowed partially from the classification proposed by Malinowski himself, who grouped his photographs in 31 classes. The blocks of illustrations are preceded by an introduction, and each of the photographs is accompanied by an in-depth commentary. The caption for photograph 9, showing 160 ��������Statek "Borda". 28 lutego 1920 "Barda" ship. February 28, 1920 Marni Masson (siostra Elsie Masson) żegna odpływającą "Bordę"; Austarlia. 28 lutego 1920 Marni Masson (Elsie Massons sister) having farewell to the "Borda". Australia, Ze zbiorów Heleny Wayne The collection of Helena Wayne February 28, 1920 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO wicz traktował fotografię jako formę sztuki ekspresyjnej, którą należy badać, to Malinowski traktował ją jedynie jako wizualną pomoc dla swojej nauki." [s. 13] Young utrzymuje, że gdyby podróż Witkacego nie została prze­ rwana, mogłoby to prowadzić do zrewolucjonizowania antropologii. I idzie nie tylko o inne spojtzenie na Inne­ go, lecz także o to, że prace takie mogłyby dać świadec­ two trudnego położenia Eutopejczyka w tropikach, w świecie ciemnoskórych ludzi (Bzik tropikalny). Fotogtafie Witkacego „Ogniskowałyby się na tym, co dziwaczne, na kultywowaniu obcości, wizualnym podkreśleniu dzi­ kości; można by sobie nawet wyobrażać, że stworzyłby on fotograficzną wersję jądra ciemności." [s. 13]. (O trudno­ ściach jakie dla białego człowieka, „Europejczyka" wyni­ kają z tego kłopotliwego położenia, bycia zawsze „nie na miejscu" oraz różnych próbach „rozwiązania" tej kwestii wnikliwie pisze James Clifford w Kłopotach z kulturą.) Za­ interesowany fragmentacją, dezintegracją, przywdziewa­ nymi maskami Witkacy, tym samym zainteresowany był również grą w obrębie niespójnej tożsamości, proble­ mem, który przynajmniej w etnologii pojawił się zdecy­ dowanie później. Można się rzeczywiście zastanawiać co dałyby silnie zindywidualizowane portrety postaci z Inne­ go Świata, czy nie spowodowałoby one wcześniejszego podważenia postrzegania obcego w kategoriach ogól­ nych, przede wszystkim jako przedstawiciela innej kultu­ ry czy tasy. Rozległość wykorzystania fotografii przez Malinow­ skiego jest historycznym precedensem, choć jednocze­ śnie jego stosunek do niej wydaje się zdecydowanie nie­ jednoznaczny. Z jednej strony można uznać, że fotografia jest dla niego ważna - wydatki na związane z nią sprawy są względnie duże (około 10 procent ogólnych kosztów według Younga), ale także Malinowski obwinia się (poja­ wia się w tym kontekście nawet sformułowanie „grzech śmiertelny") o niedostateczne wykorzystanie tego wyna­ lazku: „Gdy czytelnik porównuje moje prace z innymi re­ lacjami z badań terenowych, być może nie uświadomi so­ bie, jak uboga jest dokumentacja fotograficzna moich prac. (...) Fotografię ttaktowałem jako drugorzędne zaję­ cie i jako niezbyt ważny sposób zbierania informacji. Był to poważny błąd. Sprawdzanie notatek terenowych z za­ stosowaniem fotografii w czasie opracowania materiałów dotyczących ogrodów skłoniło mnie do przeformułowania moich twierdzeń w licznych punktach. (...) Szczegól­ ny błąd polegał na tym, że stosowałem tu, z grubsza bio­ rąc, zasadę malowniczości i dostępności. (...) Fotografo­ wałem to, co było miłe dla oka i doskonale nadawało się do sfotografowania. (...) fotografowanie potraktowałem na równi ze zbieraniem ciekawostek - niemalże jako re­ laks w pracy terenowej. (...) Głównym źródłem braków we wszystkich moich materiałach, czy to fotograficz­ nych, czy lingwistycznych, czy też opisowych jest fakt, że, jak każdego etnografa, nęciły mnie wydarzenia drama­ tyczne, wyjątkowe i sensacyjne. (...) W fotografowaniu przykładem tego jest sytuacja, w której nie utrwaliłem na zdjęciu grupy ludzi siedzących przed chatą, ponieważ w ich wyglądzie nie było nic nadzwyczajnego. Był to rów­ nież grzech śmiertelny przeciw metodzie funkcjonalnej, której istota polega gównie na tym, że forma ma mniej­ sze znaczenie niż funkcja. Grupa złożona z dwunastu osób siedzących wokół maty przed domem, które przyszły tam przypadkowo i pozostały, aby poplotkować, posiada taką samą 'formę', jak grupa złożona z tych samych dwu­ nastu osób, które uczestniczą w doniosłej ceremonii ogrodniczej." (Ogrody koralowe i ich magia, s. 661-663) Ostatnia z poruszonych kwestii pozwala twierdzić, że Malinowski doskonale zdawał sobie sprawę z pewnej trudności jaką niesie fotografia i jej wykorzystanie, a mianowicie z faktu, iż zdjęcia „ukazując formy" (forma versus funkcja) mają duży kłopot z utrwalaniem znacze­ nia, z przekazaniem sensu, z tym, co Kirsten Hastrup określiła jako niezdolność fotografii do przekazania „opi­ su gęstego" (z czym zresztą nie w pełni mogę się zgodzić, czemu starałem się dać już wyraz). O rym, że Malinowski miał świadomość ambiwalentnego znaczenia fotografii może świadczyć także fakt wykorzystania tych samych zdjęć w różnych kontekstach dla zilustrowania różnych zagadnień. Chociaż Malinowski z jednej strony gani sie­ bie, na przykład, za nie wykonanie zdjęć wszystkich faz danego obrzędu, z drugiej zaś obwinia, iż fotografowanie traktuje „niemalże jako relaks w pracy terenowej", to jednak czasem można by mniemać, że faktycznie postrze­ ga fotografowanie zdecydowanie bardziej jako powin­ ność, obowiązek niż jako przyjemność (co może pokrew­ ne jest sposobowi w jaki podchodzi do działalności nau­ kowej). Nie tylko w Dziennikach karci się za nie zabranie aparatu, zapomnienie załadowania go, niepowodzenia w wykonaniu zdjęć, a niepowodzenia owe budzą jego zniecierpliwienie i złość. Pierwotnie Young planował chronologiczny układ fo­ tografii w albumie. Jednak wobec skąpych opisów zdjęć, bądź też ich braku, odstąpił od tego zamierzenia. Osta­ tecznie otrzymaliśmy album składający się z czternastu bloków iłusttacji, „foto-esejów" - jak nazywa je Young (Samarai, „Gate to the Field"; Picturing the Ethnogra­ pher; Touluwa, Chief of Omarakana; Coral Gardens and Their Harvests; Dancing at Milamala; ..Physical Types" and ..Personalities"; Magic; Fishing and Canoes of the Lagoon; ..Village Scenes"; Women's Domain; „The Chil­ dren's Republic"; Mortuary Rites and Exchanges; Masawa Canoes and Kula Quest; „Black and White"), kate­ gorii zaczerpniętych częściowo z klasyfikacji samego Ma­ linowskiego, który zgrupował własne fotografie w 31 kla­ sach. Bloki ilustracji poprzedzone są wstępem, a każde ze zdjęć opatrzone wnikliwym komentarzem. Pod ilustra­ cją 9., ukazują tubylców zgromadzonych przed namiotem Etnografa, czytamy: 161 �Sławomir Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI natives gathered in front of the Ethnographer's tent, says: "This photograph of Malinowski's tent in Omarakana is distinguished by the absence of the ethnographer, whose seated, silhouetted profile appears in its companion image, reproduced by George Stocking as an 'ironic icon' of Malinowski's 'ethnographic method and anthropological (cum colonial) authority'." [The photograph, reproduced by Stocking, was issued in Konteksty no.1-2/1997, p. 152]. „The group outside the tent, Stocking suggests, are 'observing their momentarily non-participant observed self-absorbed in the work of representing them'. (Malinowski was equally likely, of course to have been writing to his fiancee.) The observer standing stiffly in front of the tent is Malinowski's 'favourite informant' and 'best friend', Tokulubakiki, the son of Molubabeba, a member of the chiefly Tabulu subclan. The roof of Bagidou's house can be seen behind him, a house that was built in 1917 and therefore dates the photograph to Malinowski's second sojourn in Omarakana. His camp bed is clearly visible, as is his table of patent medicines to the right. O n 7 June 1918, the day he arrived in Omarakana, Malinowski wrote to Elsie Masson, 'Then I supervised the erecting of my tent, which was put up quickly and well... Then up my favourite Tokulabakiki turned, a decent, honest, straightforward man, as far as they make them here. There were of course all the guya'us [chiefs]: Toulu[wa], cadging [tobacco] right out. There was Bagido'u, his kadala (sister's son) and heir apparent... I am writing this about 9 P M . ... The bulk of my friends have dispersed after energetic requests. A few select ones are still here, perched on my boxes, all round my table, looking at my writing and from time to time passing some remark sotto voice about some of my things'." Apparently, Young found his way about easily both among Malinowski's legacy and the literature about him, and often added explanations to photographs borrowed from publications, letters, and the Diary. Moreover, he did something even more interesting - he inserted commentaries by Linus Digim'Rina, a young anthropologist - the only one academically qualified native from the Trobriands, as well as remarks (amassed by the latter) about photographs of contemporary inhabitants of several villages on Kiriwina, including Omarakana, the village where Malinowski had lived. (The natives commemorated the site of the Ethnographer's pitched tent with a knee-high "phallic monument", composed of a stalactite broken off a cave ceiling). These commentaries make it possible to date some of the photographs (to describe the time of year and sometimes the given sojourn with which they are connected, etc.); upon certain occasions, they allow the recreation of the chronological order of the illustrations as well as describe and explain the depicted activities in detail. Many of the figures can be identified, and some of them are recognised as the "anthropologically alien" residents of other islands:" 'These men are not from Kiriwina. Perhaps they are from Sanaroa, Tewara, or the Amphletts. [...]. I've never seen anything like those pigtails with shells at the end.' [...] Chief Pulayasi identified the woven hairpiece of the man on the left as sesai [...]. 'Only Muyuwa (Woodlark) and Kitava men wore sesai. The other man could be from Dobu'." [p. 113] In a word, the photographs are "enriched" with information indecipherable, or almost so, for a white anthropologist. Young placed strong emphasis on the fact that numerous aspects of the photographs became obvious only after the addition of observations and comments by Linus and othet residents of Kiriwina. We find out, among others, that none of the photographs taken by Malinowski produce negative connotations among the natives, even those illustrations that could be associated with the rather infrequent objectifying approach, which today is universally criticised. In his comments Young reconstructed Malinowski's opinions. A comparison of published and unpublished photographs enabled him to propose suppositions concerning the views and preferences of the Ethnographer: the relatively rare presence of white people and the exclusion of artifacts indicating borrowings from white man's culture. Malinowski also avoided photographs which would demonstrate the impact of that culture upon the natives - there are, for example, no depictions of cricket, which already at that time the Trobriand islanders had adapted, altering its principles. Malinowski almost never took portraits and avoided close-ups; he decidedly pteferred middle distance, which always situates figures (objects) within a wider context. Almost all the photographs were taken horizontally (a format facilitated, but not determined by the camera). This preference sometimes inclined Young to question the authorship of certain 'vertical' photographs (as in the case of some close-ups and portraits: "The posed figures against a backcloth strongly suggest that this photograph was not taken by Malinowski" [p. 113]). The Ethnographer rarely posed the photographs which he used in publications, even in those cases when such a procedure would have enhanced their aesthetic merits; his approach seems to suggest a determined rejection of so-called aesthetics, and the fact that, despite declarations, Malinowski did not share the "principle of picturesqueness". Young expressed such suppositions outright: " I suggest, then, that Malinowski saw his own 162 �Skiwomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO „Ta fotografia namiotu Malinowskiego w Omarakana wyróżnia się nieobecnością Etnografa, którego siedząca uchwycona z profilu postać pojawia się na towarzyszącej jej, a reprodukowanej przez George'a Stockinga, ilustra­ cji, jako 'ironiczny obraz' 'etnograficznej metody i antro­ pologicznego (i kolonialnego) autorytetu' Malinowskie­ go [Reprodukowane u Stockinga zdjęcie zamieściliśmy w „Kontekstach" nr 1-2/1997, s. 152]. Grupa postaci na zewnątrz namiotu, jak sugeruje Stocking, 'obserwuje swego chwilowo nie-uczestniczącego obserwatora zajęte­ go pracą nad ich przedstawieniem.' (Malinowski, co wy­ daje się równie prawdopodobne, mógł oczywiście pisać wówczas do swojej narzeczonej.) Obserwator, który stoi sztywno przed namiotem, to 'ulubiony informator' i 'najlepszy przyjaciel' Malinow­ skiego, Tokulubakiki, syn Molubabeba, członek główne­ go subklanu Tabalu. Za jego plecami widać dach zbudo­ wanego w 1917 roku domu Bagidou, co datuje fotografię Malinowskiego na okres jego drugiego pobytu w Omara­ kana. Wyraźnie widać łóżko polowe i stojący po prawej stronie stolik z medykamentami. 7 czerwca 1918 roku, w dniu w którym przybył do Omarakana, Malinowski napisał do Elsie Masson; 'Po­ tem nadzorowałem rozstawienie mojego namiotu, który został rozbity szybko i sprawnie (...) Później pojawił się mój ulubiony Tokulubakiki, skromny, uczciwy i prostoli­ nijny człowiek, na tyle na ile kategorie te można tu w ogóle stosować. Byli tam oczywiście wszyscy owi guya'us [wodzowie]: Toulufwa] żebrzący otwarcie [o ty­ toń] . Był tam także jego kadala (syn siostry) i prawowity następca (...). Piszę to około 9 wieczorem. (...) Więk­ szość mych przyjaciół rozeszła się na skutek mojej usilnej prośby. Kilku wybrańców pozostało jednak, ulokowawszy się na skrzyniach, wokół stołu, przyglądając się mojemu pisaniu, od czasu do czasu rzucając uwagę sotto voce na temat niektórych moich rzeczy." Jak widać Young z łatwością porusza się tak po spuściźnie samego Malinowskiego, jak i po literaturze na jego temat. Fotografie często zaopatruje w objaśnienia pocho­ dzące z dzieł, listów i Dzienników. Ale Young robi rzecz jeszcze ciekawszą: zamieszcza mianowicie komentarze do zdjęć młodego, jedynego pochodzącego z Trobriandów antropologa, swego byłego współpracownika, Linusa Digim'Rina, jak również (zebrane przez tegoż ostatniego) uwagi na temat fotografii współczesnych mieszkańców kilku wiosek na Kiriwina, w tym również Omarakana, wioski, w której zamieszkiwał Malinowski. (W miejscu, gdzie rozbity był namiot Etnografa mieszkańcy na pa­ miątkę ustawili wysoki do kolan „falliczny pomnik", odlamany od stropu jaskini koralowej stalaktyt.) Komentarze te pozwalają datować część fotografii (określić pory roku, czasem, z którym pobytem Malinow­ skiego się one wiążą itd.), niekiedy pozwalają na odtwo­ rzenie chronologicznego porządku zdjęć, dokładnie określają i wyjaśniają zobrazowane czynności. Wiele po­ staci zostaje rozpoznanych, a niektóre spośród nich zi­ dentyfikowane jako „antropologicznie obce", jako mie­ szkańcy innych wysp. Linus: „Ci mężczyźni nie pochodzą z Kiriwina. Być może są z Sanaroa, Tewara czy Ampheletts. (...) Nigdy nie widziałem nic, co przypominałoby taki mysi ogonek [pigtail] z muszelkami na końcach (...)", wódz Palayasi zidentyfikował zaś splecione warko­ czyki jako sesai: „Tylko Muyuwa [Woodlark] i mężczyźni z Kitava noszą sesai. Drugi mężczyzna może być z Dobu." [s. 113] Jednym słowem fotografie zostają „wzbogacone" 0 informacje niemożliwe, bądź prawie niemożliwe do od­ czytania przez białego antropologa. Young silnie podkre­ śla fakt, że wiele aspektów zdjęć uwidoczniło się dla nie­ go dopiero po spostrzeżeniach i komentarzach Linusa 1 innych Kiriwinian. Dowiadujemy się też m.in., że żadne z wykonanych przez Malinowskiego zdjęć nie wzbudza negatywnych ko­ notacji u tubylców, nawet te, które kojarzyć się mogą z powszechnie dziś krytykowanymi uprzedmiotowiającymi ujęciami (których jest zresztą niewiele). Komentując zdjęcia Young rekonstruuje przy okazji poglądy Malinowskiego. Porównanie opublikowanych zdjęć z nieopublikowanymi pozwala mu snuć domniema­ nia na temat zapatrywań i preferencji Etnografa: stosun­ kowo rzadko na fotografiach pojawiają się biali, Mali­ nowski wyklucza artefakty, które wskazują na zapożycze­ nia z kultury białych; unikał też prezentacji zdjęć, które ukazywałyby wpływ kultury białych na tubylców - brak jest np. jakiejkolwiek ilustracji gry w krykieta, którą to grę z upodobaniem przyswoili już sobie w owym czasie Trobriandczycy, zmieniając zresztą zdecydowanie jej za­ sady. Malinowski prawie nie robił portretów, unikał zbli­ żeń, zdecydowanie preferował średni dystans, który za­ wsze lokuje postaci (obiekty) w szerszym kontekście. Prawie wszystkie fotografie wykonane są w poziomie (ta­ ki format ułatwiał, choć nie determinował używany przez niego aparat fotograficzny). Ta preferencja Malinowskie­ go wiedzie czasem Younga do zakwestionowania autor­ stwa pewnych „pionowych" fotografii (podobnie rzecz się przedstawia w przypadku pewnych zbliżeń i portretów: „Pozujące na tle ekranu postaci silnie sugerują, że foto­ grafia ta nie została wykonana przez Malinowskiego." [s. 113]). Etnograf rzadko kadrował zdjęcia, które wykorzy­ stał w publikacjach, nawet wtedy, kiedy podniosłoby to ich walor estetyczny: sugeruje to raczej zdecydowane od­ cinanie się od spraw tzw. estetyki oraz że „zasada malowniczości", wbrew oświadczeniom, nie była mu aż tak bli­ ska. Takie domniemania Young wyraża zresztą expressis verbis: „Sugeruję zatem, że Malinowski postrzegał własne fotografie jako chwytanie (czy też w stopniu w jakim by­ ły pozowane, jako przedstawianie) ulotnych chwil życia 163 �Sławomir Sikora • T H E E Y E WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI И. 150 w albumie Michaela Younga. Podpis Malinowskiego na odwrocie: „Jedzenie świni w czasie sagali w O b u r a k u . Plate 150 in Michael Young's album. Malinowski's caption on the reverse: "Pig-eating during sagali in photographs as capturing (or to the degree that they were posed, as representing) ephemeral moments of social life, visual analogues or equally ephemeral verbal utterances. Both could be {should be, according to his later functionalist theory) analyzed in forms of 'concrete documentation'. Photographs which excluded or deliberately erased context were worthless as ethnographic documents; they could neither illuminate nor explain". This assumption must have also been a derivative, as I have mentioned, of a comprehension of wavering significance in photogtaphy. Aloofness instead of a "face to face" encounter with the native, "to grasp the native point of view, his relation to life, to realise his vision of his world" (Argonauts..., p. 57) suggests rather the maintenance of distance and the "observing eye", and shows an objectivised world portrayed in the manner in which Malinowski saw it. Chatacteristically, the "fieldwork" photographs (at least those known to me) do not contain an en face likeness of Malinowski; he always posed showing his profile, either while 'discussing' some problem with the natives, examining an artifact, or preparing himself for taking a photograph (which could be regarded as a 'mask' of en face contact). In this respect, his photographs clearly contrast with, for example, the later depictions of Matgaret Mead, who preferred to be seen decidedly closet to the natives, and sometimes even in a friendly embrace. Young mentions the narrative nature of the Oburaku photographs in Malinowski's books. The same feature is sttessed by Wright, who wrote about an almost "journalistic" approach, discernible, for instance, in a sequence of photographs "capturing" the process of building a house. It appears to me, however, that such narrative qualities are not all that frequent i n Young's album, a fact which partially stems from the 'actual state of things', i . e. the nature of the existing photographs, and partly from the premise accepted by Young, namely, of not reproducing photographs published earlier in monographic studies by the Ethnographer, a view which carries also a more 'scientific' approach to the whole enterprise: you shall see unknown photographs... The enrichment of the album by means of certain familiat photographs would have, i n my opinion, made it possible to render the whole 'spectacle' more dramatic. Science, classification, and cognition decidedly win in this ever-present opposition between science and art, which continues to be so difficult to overcome... Although the following comparison does not appear to be fully legitimate I would like to recall Suadades do Brasil, an album published several years ago and prepared by Claude Levi-Strauss upon the basis of his photographs from a journey to Brazil (Plon 1992; some of the illustrations have appeared already in Tristes Tropiques). The suggested comparison seems to be unjustified primarily because the twenty years separating the photographs taken by Malinowski and Levi-Strauss 164 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO społecznego, jako wizualne analogie równie ulotnych wyrażeń słownych. Zarówno jedne, jak i drugie mogłyby być (powinny być, zgodnie z jego późniejszą teorią funk­ cjonalną) analizowane w kategoriach 'kontekstu sytua­ cyjnego'; podobnie oba typy miały być wykorzystywane jako formy faktycznej dokumentacji'. Fotografie, które wykluczały czy rozmyślnie zacierały kontekst były pozba­ wione wartości jako dokumenty etnograficzne; nie mogły rzucać światła na dane zagadnienie ani go wyjaśniać." [s. 19] Takie mniemanie musiało też być pochodną - o czym już wspominałem - zrozumienia kwestii chybotliwości znaczenia w fotografii. Levi-Straussa znaczyło wiele w rozwoju fotografii, jak i samego sprzętu, jego poręczności i technicznych możli­ wości (Lćvi-Strauss powiada, że dysponował już między innymi małoobrazkową Leicą, ale także aparatem z obiektywem Hugo Meyera, trudnym w użyciu ze wzglę­ du na wagę, który jednak umożliwiał robienie doskona­ łych portretów). Przywołanie Levi-Straussa wydaje się jednak ciekawe, również dlatego, że oto „mistrz klasyfi­ kacji" konstruuje swobodnie biegnącą, niespieszną opo­ wieść o własnej „podróży do tropików", a opowieść owa (w przeciwieństwie do albumu ze zdjęciami Malinow­ skiego) dzieli się jedynie na kolejne etapy podróży: Pre­ miers regards sur Brćsil, Des Caduveo аих Воюю, Le Mon­ de des Nambikwara, En Amazonie... Otrzymujemy bogaty zestaw portretów, pojedynczych, grupowych i rodzin­ nych, ciekawych ujęć i kadrów śmiało „tnących ciała" (które u Malinowskiego są wielką rzadkością - por. np. ilustrację 150) w celu zbliżenia się, skoncentrowania na danym zjawisku, z krótkimi informacyjnymi komentarza­ mi. Pod ciekawym kadrem śpiącej na ziemi i matach gru­ py postaci w podpisie czytamy: „Nambikwarowie, co sta­ nowi wyjątek wśród Indian Południowo-amerykańskich (którzy wynaleźli hamak), śpią na ziemi" [s. 119]. Czuje­ my, że rzeczywiście jesteśmy tam. Poznajemy ciekawych Indian, pewne aspekty ich kultury oraz innego LeviStraussa. (I gdzie ta demonstrowana na pierwszych stro­ nach Smutku tropików niechęć do podróży, podróżników, albumów, pokazów ze slajdami?) Ale to późne zamierze­ nie można odczytać jako kontrapunkt wobec słów wień­ czących poświęcony francuskiemu antropologowi esej Geertza: Ale takie chłodne oddalenie miast spotkania z tubyl­ cem „twarzą w twarz", „uchwyceni[a] tubylczego punktu widzenia, stosunku krajowca do życia, zrozumienia jego poglądu na jego świat" (Argonauci..., s. 57) sugeruje ra­ czej postawę dystansu i „obserwującego oka", ukazuje zo­ biektywizowany świat przedstawiony w taki sposób w ja­ ki postrzegał go Malinowski. Charakterystyczne, że nie ma (wśród znanych mi) żadnego „terenowego" zdjęcia Malinowskiego en face: zawsze pozuje on z profilu, „dys­ kutując" właśnie jakiś problem z tubylcami, oglądając ja­ kiś artefakt czy przygotowując się do zrobienia zdjęcia (co można uznać właśnie za „maskę" kontaktu en face). Pod tym względem jego fotografie jawnie kontrastują na przykład z (późniejszym) obrazem Margaret Mead, która wolała ukazywać się w zdecydowanie większej zażyłości z tubylcami, czasem na przykład obejmując ich po przy­ jacielsku. Young pisze o narracyjności umieszczonych w książ­ kach Malinowskiego fotografii. To samo podkreśla Wri­ ght, pisząc o niemalże „reporterskim" podejściu np. w se­ kwencji zdjęć „chwytających" budowę domu. Ale - jak mi się wydaje - taka narracyjność nie za często pojawia się w albumie Younga, co po części wynika ze „stanu fak­ tycznego" - takich a nie innych istniejących fotografii, ale po części także z przyjętego przez Younga założenia, np. nie reprodukowania zdjęć opublikowanych wcześniej w monografiach Etnografa, co niesie w sobie (również) przesłanie bardziej „naukowego" podejścia do przedsię­ wzięcia: zobaczycie fotografie, których jeszcze nie zna­ cie... Wzbogacenie albumu o pewne znane już zdjęcia pozwoliłoby, jak sądzę, udramatyzować całe „widowisko". Nauka, klasyfikacja, poznanie zdecydowanie zwyciężają w tej trudnej do przezwyciężenia - stale obecnej - opo­ zycji nauki i sztuki... Choć zestawienie takie nie wydaje się (w pełni) uza­ sadnione, to chciałbym dla porównania przywołać przy­ kład wydanego kilka lat temu ułożonego przez Claude'a Levi-Straussa albumu z jego fotografii z podróży do Brazylii Saudades do Brasil (Plon 1994; część z tych zdjęć znamy już ze Smutku tropików). Zestawienie takie wydaje się nieuzasadnione przede wszystkim dlatego, że dwa­ dzieścia lat, które dzielą fotografie Malinowskiego od „I to doprowadza nas, w końcu i nareszcie, do wyróż­ niającej właściwości całego dzieła Levi-Straussa, na którą prędzej czy później każdy, kto zajmuje się nim zwróci uwagę: uzmysławia nam niezwykłą atmosferę ab­ strakcyjnej rezerwy i samowystarczalności. 'Z oddali', 'za­ mknięty', 'zimny', 'duszny', 'mózgowy' - wszystkie okre­ ślenia, które gromadzą się wokół każdego rodzaju absolu­ tyzmu literackiego, gromadzą się również wokół jego dzieła. A n i obrazowanie życia ani przywoływanie go, ani interpretowanie ani wyjaśnianie, lecz raczej aranżowanie i rearanżowanie materiałów, które życie pozostawia w pe­ wien sposób za sobą, w formalne systemy korespondencji - jego książki zdają się istnieć za szkłem, zapieczętowane przez siebie same dyskursy, w których jaguary, nasienie i gnijące mięso przyjmowane są jako opozycje, inwersje, izomorfizmy. Ostatnie przesłanie Smutku tropików, i oeuvre, które się z niego wywodzi, polega na tym, że teksty antropolo­ giczne, podobnie jak mity i pamiętniki, istnieją w mniej­ szym stopniu dla świata, aniżeli świat istnieje dla nich." (C. Geertz, Świat w tekście. Jak czytać „Smutek tropików" (w:) Dzklo i życie, s. 71) Pozwala ono także domniemywać, że gdy Geertz ko- 165 �Shwomh Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI meant a lot in the development of photography and equipment - its functionality and technical potential (Levi-Strauss tecounted that he had at his disposal a Leica as well as a camera with a Hugo Meyer lens, difficult to use owing to its weight, but most suitable for taking excellent portraits). The reference to Levi-Strauss appears to be interesting also because this 'master of classification' construed a flowing, unhurried tale about his own 'journey to the tropics', which, in contrast to the Malinowski album, is divided only into consecutive stages of the journey: Premiers regards sur Brasil, Des Caduveo aux Bororo, he Monde des Nambikwara , En Amazonie... We are dealing with a rich collection of individual, group and family portraits, as well as intriguing takes and shots boldly 'slicing bodies' (a great rarity in Malinowski's photographs - cf., e. g. plate 150) for the purposes of attaining greater proximity and concentrating on a given phenomenon, accompanied by brief comments. Benedth an interesting shot of a group of persons sleeping on the ground and on mats we read: "The Nambikwaras sleep on the ground, an exception among South American Indians, the inventors of the hammock" [p. 119]. The reader has the impression of actually 'being there'. He is introduced to fascinating Indians, certain aspects of their culture, and an entirely different Levi-Strauss. (Where has all that hostility towatds journeys, travellers, albums and slide shows, demonstrated in the opening pages of Tristes Tropiques, gone?). O n the other hand, this late endeavour could be deciphered as a counterpoint to the essay by Geertz, who wrote about the French anthropologist: "And this brings us, at last and at length, to the marking characteristic of all of Levi-Strauss's work, one upon which almost everyone who deals with it sooner or later remarks: its extraordinary air of abstracted selfcontainment. A l o o f , 'closed', 'cold', 'airless', 'cerebral' all the epithets that collect around any sort of literary absolutism collect around it. Neither picturing lives nor evoking them, neither interpreting them nor explaining them, but rather arranging and rearranging the materials the lives have somehow left behind into formal systems of correspondences - his books seem to exist behind glass, self-sealing discourses into which jaguars, semen, and rotting meat are admitted to become oppositions, inversions, isomorphisms. The final message of Tristes Tropiques, and of the oewre that unfolds from it, is that anthropological texts, like myths and memoirs, exist less for the world than the world exists for them" (C. Geertz, "The World in a Text. How to Read Tristes Tropiques", in: Works and Lives). This approach permits us to assume that Geertz took Levi-Strauss much too literally while commenting on the opinion voiced in Tristes Tropiques about the impossibility of 'reaching' the natives after finding oneself amongst them... Apparently, Geertz did not want to understand that the doubts harboured by the French ethnologist concern a deeper ontological-existential level of comprehending another person... The purpose of my closing remarks as well as the cited counter-example of the Levi-Strauss album is not by any means a deprecation of Young's intentions. I was concerned primarily with presenting a certain difficult aspect of classification: Levi-Strauss, the master of 'distancing himself (according to Geertz) came close to 'his natives', while Malinowski, the propagator of proximity, retains (in photographs) his "aloof (English?), although certainly not ironic, distance. (It should be stressed that his photographs include many excellent takes). The endeavours pursued by Young can only be admired, and the discussed albums can serve as an example of the contradiction of poetics. O n the other hand, it is worth noting that Young's undertaking is as if inscribed into some of the conclusions drawn by Clifford, and connected with Malinowski's writings: "Malinowski is a complex transitional case. His ethnographies reflect the incomplete coalescence of the modern monograph. If he was centrally responsible for the welding of theory and description into the authority of the professional fieldworker, Malinowski nonetheless included material that did not directly support his own all-too-ck ir interpretive slant. In the many dictated myths and spells that fill his books, he published much data that he admittedly did not understand. The result was an open text subject to multiple reinterpretations. It is worth comparing such older competidiums with t/ie recent model ethnography, which cites evidence to support a focused interpretation but little else. In the modern, authoritative monograph there are, in effect, no strong voices present except that of the writer; but in Argonauts (1922) and Coral Gardens (1935) we read page after page of magical spells, none in any essential sense in the ethnographer's words. These dictated texts in all but their physical inscription are written by specific unnamed Trobrianders. Indeed, any continuous ethnographic routinely folds into itself a diversity of descriptions, transcriptions, and interpretations by a variety of indigenous 'authors'. How should these authorial presences be made manifest?" (J. Clifford, "On ethnographic authority", in Predicament of Culture (my emphasis - S.S.). Translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska 166 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO mentuje słowa Levi-Straussa ze Smutku tropików, o nie­ możności „dosięgnięcia" tubylców, kiedy w końcu znalazł się pośród nich, to czyta Levi-Straussa nazbyt literalnie... Nie chce - jak się wydaje - zrozumieć, że wątpienie fran­ cuskiego etnologa dotyczy głębszego ontologiczno-egzystencjalnego poziomu rozumienia drugiego człowieka... Moje końcowe uwagi, jak i przywołany kontr-przykład, album Levi-Straussa, nie mają w żadnym razie na celu deprecjacji zamierzenia Younga. Chodziło mi przede wszystkim o ukazanie pewnej trudności w klasyfikacji: oto Levi-Strauss mistrz „oddalenia" (wg Geertza) zbliża się do „swoich tubylców", a propagator zbliżenia, Mali­ nowski, zachowuje (w fotografii) „chłodny" (angielski. , choć na pewno nie ironiczny) dystans. (Trzeba też moc­ no podkreślić, że wśród zdjęć tego ostatniego spotykamy wiele świetnych kadrów.) Przedsięwzięcie Younga może wzbudzać jedynie podziw. Zaś omawiane albumy mogą być przykładem kontradykcji poetyk. Ale warto również zauważyć, że zamierzenie Younga wpisuje się niejako w pewne konkluzje Clifforda związane z pisanymi dzieła­ mi Malinowskiego: „Malinowski jest złożonym przypad­ kiem przejściowym. Jego pisane etnografie odzwiercie­ dlają niepełną fuzję współczesnej monografii. Choć Ma­ linowski w przeważającej mierze przyczynił się do ukucia autorytetu profesjonalnego badacza terenowego, opiera­ 7 jącego się na teorii i opisie, to jednak włączał także ma­ teriał, który nie popierał bezpośrednio jego cokolwiek nazbyt jasno interpretacyjnego nastawienia. Wśród licz­ nych podyktowanych mitów i zaklęć, które wypełniają jego książki, opublikował wiele niezrozumiałych dla sie­ bie danych - co otwarcie przyznawał. W rezultacie po­ wstał tekst otwarty, podlegający ponownym interpretacjom. Warto porównać takie starsze zbiory ze współczesnym mode­ lem pisanej etnografii, w którym podaje się dowody na popar­ cie ukierunkowanej interpretacji i już niewiele więcej. W no­ woczesnej, autorytatywnej monografii nie ma praktycznie Żadnych istotnych głosów poza głosem autora; ale w Argo­ nautach (1922) i Ogrodach koralowych (1935) kartka za kartką czytamy magiczne zaklęcia, z których żadne nie ma - według słów etnografa - istotnego znaczenia. Te podyktowane teksty są w całości, poza fizycznym zapi­ sem, napisane przez konkretnych, choć nienazwanych Trobriandczyków. W rzeczy samej, każde etnograficzne przedstawienie obejmuje rozmaite opisy, transkrypcje i interpretacje podane przez różnych miejscowych 'auto­ rów'. W jaki sposób te autorskie obecności winny być uwidocznione?" (J. Clifford, O autorytecie etnograficznym, „Konteksty" 3-4/1995, s. 27, także: Kbpoty z kulturą, kursywa dodana.) 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2adf5370567bdc4cf7552b24335ee42.pdf 7aef6c688b419d35e57405a4d8deb616 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2218 Title A name given to the resource Fotografia - pamięć - wyobraźnia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.108-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografia - pamięć - wyobraźnia Sławomir Sikora Jedyny problem to jak zmienić portret z powrotem w osobę... Musimy się kłopotać znaczeniem, a nie wyglądem. Michael Lesy Nigdy nie widzimy dwóch ludzi, lub jednego człowieka, dwa razy tak samo. To, czemu nie nadaliśmy nazwy lub czego nie ubraliśmy w symbol, umyka naszej uwadze. W. H. Auden Związek fotografii z pamięcią wydaje się oczywisty i jedno­ znaczny. W życiu codziennym nie nasuwa on ż a d n y c h w ą t p ­ liwości: m ó w i m y o p a m i ą t k o w y c h zdjęciach, dawaniu zdjęć na p a m i ą t k ę (na p a m i ą t k ę swoją p o d o b i z n ę ofiaruję...) i t d . Ten związek pamięci i fotografii p o d k r e ś l a n y był j u ż od samego p o c z ą t k u istnienia fotografii. W latach pięćdziesiątych ze­ szłego wieku Oliver W . Holmes nazwał fotografię lustrem z pamięcią. T a k ą też n a z w ę nadano fotografii w j ę z y k u łacińskim - speculum memor, co dosłownie znaczy właśnie lustro pamięci - ale tę o s t a t n i ą n a z w ę ukuto dopiero w połowie dwudziestego w i e k u . 2 W t y m p o r ó w n a n i u do zwierciadła doszła do głosu jedna z najważniejszych cech fotografii, lub też - precyzyjniej - jedna z istotniejszych cech przypisywanych fotografii, a mianowicie jej wierność rzeczywistości. Fotografia traktowana jest j a k o zapis, ś l a d , czy nawet substytut rzeczywistości. Deiktyczny język fotografii powoduje, że traktowana jest ona jako rzeczywistość bliższa, łatwiej dotykalna, p o d r ę c z n a . „ C o z a s t ę p o w a ł o fotografię przed wynalezieniem aparatu? Oczekuje się, że o d p o w i e d ź będzie brzmiała: rytownictwo, rysunek, malarstwo. Bardziej odkrywcza o d p o w i e d ź m o g ł a b y brzmieć: p a m i ę ć " - pisze John Berger . M o ż n a by zatem t r a k t o w a ć fotografię j a k o zewnętrzną pamięć. Jeśli tak, to byłaby ona o b c i ą ż o n a t y m samym dylematem, j a k i Platon przypisał pismu. Tamuz, o d p o w i a d a j ą c Teutowi zachwalają­ cemu pismo j a k o lekarstwo na p a m i ę ć i m ą d r o ś ć , m ó w i : „ T e n wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek, k t ó r y się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć, zaufa pismu i będzie sobie p r z y p o m i n a ł wszystko z zewnątrz, ze z n a k ó w obcych jego istocie, a nie z własnego w n ę t r z a z samego siebie. Więc to nie jest lekarstwo na pamięć, tylko środek na przypominanie sobie. Uczniom swoim dasz tylko p o z ó r m ą d r o ś c i , a nie m ą d r o ś ć p r a w d z i w ą . P o s i ą d ą bowiem wielkie oczytanie bez nauki i będzie się i m z d a w a ł o , że wiele umieją, a po większej części nie b ę d ą umieli nic i tylko o b c o w a ć z nimi będzie t r u d n o . " * Chyba w podobnym kierunku m u s i a ł a p o d ą ż a ć myśl Franza K a f k i , kiedy w rozmowach z Gustavem Janouchem powiedział, że fotografujemy, aby z a p o m n i e ć . 3 s Takie zastrzeżenie wobec związku pamięci z fotografią wyda się t y m bardziej słuszne, jeśli uwzględnimy, że fotografia, odmiennie niż pamięć, nie przechowuje znaczenia. Kiedy w Nokturnie indyjskim, filmie Alaina Corneau, reporterka pokazuje Rossigniolowi fotografię uchwyconego od pasa M u r z y n a z podniesionymi r ę k a m i , wydaje się, że triumfuje on po zwycięskim biegu; w rzeczywistości stoi przed plutonem egzekucyjnym, a za chwilę mają paść śmiertelne strzały. Rację ma więc John Berger, kiedy powiada, że tylko fotografia rodzinna m o ż e nieść dla nas jasne znaczenie, fotografia prasowa (publiczna) pozbawiona kontekstu ł a t w o m o ż e nas mylić co do swego znaczenia i p r z e s ł a n i a . 6 Jurij Ł o t m a n w artykule Sztuka kanoniczna jako paradoks 108 1 1 informacyjny wskazał na dwa typy k o m u n i k a t ó w , k t ó r e umownie m o ż n a by n a z w a ć „ n o t a t k ą " i „chusteczką z supeł­ k i e m " z a w i ą z a n y m , aby o czymś p a m i ę t a ć . K o m u n i k a t pierw­ szy niesie w sobie treść, k t ó r a w zasadzie jest czytelna dla k a ż d e g o , kto potrafi czytać, komunikat drugi spełnia jedynie funkcję m n e m o t e c h n i c z n ą , jest tylko przypomnieniem, że o czymś mamy p a m i ę t a ć , wydobycie k o m u n i k a t u z tekstu bez jego wcześniejszej znajomości jest niemożliwe. Odbiegając od znaczenia jakie n a d a w a ł temu podziałowi Ł o t m a n , m o ż n a powiedzieć, że fotografia paradoksalnie, wbrew mniemaniu 0 oczywistości przekazywanego przez nią k o m u n i k a t u , przy­ najmniej czasami byłaby bliższa właśnie temu drugiemu systemowi komunikacji. Z a k ł a d a ł a b y wiedzę, z n a j o m o ś ć k o n ­ tekstu, by m o ż n a j ą było właściwie zrozumieć. Wiąże się to z faktem, że fotografia nie ma własnego języka, nie ma ustalonych cech dystynktywnych, k t ó r e m o ż n a by t r a k t o w a ć jako znaki i k t ó r e umożliwiałyby jej czytanie. Uwagi te potraktujmy j a k o wstęp do pewnej przygody z pamięcią, j a k ą opisał w swojej książce La chambre claire Roland Barthes. Z a n i m jednak przejdę do sedna sprawy muszę p o k r ó t c e p r z y p o m n i e ć p o g l ą d y Barthesa na fotografię. C a ł a wspomniana książka Barthesa p o d p o r z ą d k o w a n a jest poszukiwaniu istoty fotografii, tych cech tego nowego me­ dium, k t ó r e czynią j ą swoistym, odmiennym od poprzednich, typem obrazowania. „ T o , co Fotografia reprodukuje w nie­ s k o ń c z o n o ś ć , m i a ł o miejsce tylko jeden raz: powtarza ona mechanicznie c o ś , co nigdy j u ż nie będzie m o g ł o p o w t ó r z y ć się egzystencjalnie. W Fotografii zdarzenie nie wykracza nigdy poza siebie, k u czemuś innemu: j a k a ś całość, sprowadza się zawsze do przedmiotu, k t ó r y widzę. Jest ona a b s o l u t n ą J e d n o s t k o w o ś c i ą , wszechwładną P r z y p a d k o w o ś c i ą , głuchą 1 b e z m y ś l n ą . " [§ 2 ] T o właśnie p r z y p a d k o w o ś ć fotografii powoduje, że trudno m ó w i ć o fotografii j a k o takiej (ogólnie), zawsze bowiem nasuwają się określone zdjęcia. W pierwszym spojrzeniu w fotografii zawsze widzimy określony wycinek rzeczywistości, sama fotografia pozostaje jakby niewidoczna, widzimy człowieka, zwierzę, przedmiot, krajobraz. T o dopiero akt refleksji pozwala nam na nią p a t r z e ć j a k o na zdjęcie, medium, dostrzec nie odniesienie rzeczywiste (referencję), lecz to, co semiotyka nazywa znaczącym. Fotografia z w i ą z a n a jest ze swoim odniesieniem rzeczywistym tak silnie, że p r ó b a ich rozdzielenia nieuchronnie powoduje „zniszczenie" fotografii. Fotografia nie da się w ż a d e n s p o s ó b przekształcić, np. filozoficznie, jest „całkowicie o b c i ą ż o n a p r z y p a d k o w o ś c i ą , dla której jest n i e w a ż k ą i przezroczystą k o p e r t ą " . [§ 2] W obliczu fotografii Barthes staje rozdarty między dwoma głosami: pierwszy narzucający się głos nauki m ó w i - „ W r a c a j do Fotografii. T o , co t u widzisz i co powoduje twoje cierpienie, należy do kategorii 'fotografii amatorskich', k t ó r y m i zajmuje się zespół socjologów; to tylko ślad integrującego c e r e m o n i a ł u społecznego, k t ó r y ma ponownie w y p r o w a d z i ć R o d z i n ę na 8 9 �spokojne w o d y . " D r u g i , donośniejszy głos wewnętrzny nalega: p o m i ń socjologiczny komentarz. Barthes postanawia iść za t y m drugim głosem. Wobec pewnych fotografii chciałby być nieoswojony, bez kultury. [§ 2] T o pragnienie jest oczywiście w pewien s p o s ó b złudne. Wobec fotografii m o ż n a p r ó b o w a ć być jedynie dzikim naszej kultury, wiadomo bowiem, że ludzie innych k u l t u r m a j ą często t r u d n o ś c i w odczytaniu rzeczywisto­ ści w fotografiach. Barthes z a u w a ż a , że wszystkie podziały, jakie stosuje się wobec fotografii, są wobec niej zewnętrzne, są poza jej istotą. Z tego właśnie p o w o d u postanawia o b r a ć inną, bardziej osobistą d r o g ę . Z a u w a ż a , że pewne fotografie nic m u nie m ó w i ą , inne zaś wywołują w n i m r a d o ś ć , jedne milczą, inne wydarzają się, są p r z y g o d ą . Barthes używa t u w formie zwrotnej czasownika, k t ó r y w j ę z y k u francuskim strony zwrotnej nie ma („telle photo m 'advient"; advenir = w y d a r z a ć się, s t a w a ć się) [§ 7]: czyli pewne fotografie j e m u się „ w y d a r z a ­ j ą " . Postanawia p o s z u k i w a ć istoty fotografii w ł a s n ą d r o g ą , d r o g ą , k t ó r a prowadzi poprzez badanie zdjęć, k t ó r e c o ś m u m ó w i ą , k t ó r e lubi. P o s t ę p o w a n i e t ą d r o g ą wiedzie go do rozróżnienia d w ó c h możliwych s p o s o b ó w opisu, czy też zainteresowania fotografią. Pierwszy z nich nazywa studium, drugie - punctum. Pierwszy wiąże się z k u l t u r o w ą , niejako o b i e k t y w n ą l e k t u r ą zdjęcia. Bazuje ona na w i e d z у osoby, k t ó r a je o g l ą d a . Barthes pisze: „ R o z p o z n a ć studium to nie­ chybnie s p o t k a ć się z intencjami fotografa, współbrzmieć z n i m i , a p r o b o w a ć je lub też o d r z u c a ć , ale zawsze je r o z u m i e ć , d y s k u t o w a ć je w swym wnętrzu, p o n i e w a ż kultura (do której studium przynależy) jest u m o w ą z a w a r t ą między t w ó r c a m i i konsumentami." [§11] Punctum to słowo, k t ó r e etymologicz­ nie związane jest z r a n ą , bolesnym miejscem; pewne fotografie są rozdzierające, przeszywają. Wiele fotografii - jak powiada Barthes - w ogóle nie ma punctum. Punctum jest spoza jakiegokolwiek kodu, trudno je zlokalizować, czasem dopiero po długim czasie, po poszukiwaniach i błądzeniach, po odłożeniu fotografii lub zamknięciu oczu udaje się ustalić co n a p r a w d ę było powodem niepokoju i b ó l u w danym zdjęciu - „ t o nie j a je [tj. punctum] wyszukuję, (...) lecz ten element wyrasta ze sceny, wystrzela z niej j a k strzała i przebija mnie" [§ 10]. Ż e b y zatem uchwycić punctum, trzeba niejednokrotnie pozwolić dojrzewać obrazowi bez patrzenia n a ń . Punctum często odnosi się do osobistych przeżyć, w s p o m n i e ń , jest spoza kultury. Jak pisze Barthes - trudno znaleźć jakikolwiek związek między studium a punctum. T o właśnie ten drugi aspekt fotografii go pociąga. Jako spectator Barthes interesuje się fotografią j a k o „ r a n ą " , a nie problemem. M o ż n a t u chyba widzieć pewne p o k r e w i e ń s t w o do Marcelowskiego rozróż­ nienia na tajemnicę i problem. 10 W swoich dawniejszych poszukiwaniach dotyczących litera­ tury Barthes wyróżnił literaturę n a d a j ą c a się do czytania i tę n a d a j ą c ą się do pisania. Prawdziwie g o d n ą uznania byłaby tylko ta druga. Odczucia jakie p ł y n ą z obcowania z nimi Barthes n a z w a ł odpowiednio przyjemnością i r o z k o s z ą (plaisir i jouissance). C h o ć trudno byłoby p o r ó w n y w a ć b e z p o ś r e d n i o jouissance z punctum, istnieje pewne p o d o b i e ń s t w o ze względu na intensywność uczuć, j a k i się z n i m i w i ą ż ą . P r z y p a d k o w o ś ć fotografii o d r ó ż n i a j ą od sztuki. Sztuka zmierza do uchwycenia istoty zjawiska. Potrafi syntetyzować cechy przedstawianego zjawiska. Fotografia zaś daje zawsze określony, jednostkowy w y g l ą d . Jest skrajnie metonimiczna i asymboliczna. Dalsze poszukiwania Barthesa w i o d ą go do odkrycia istoty fotografii - jest nią zwykłe, banalne to było. „ O b r a z , powiada fenomenologia, jest niebytem obiektu. O t ó ż Fotografia, j a k twierdzę, to nie tylko nieobecność obiektu, ale także, w t y m samym momencie i na r ó w n i fakt, że ten obiekt rzeczywiście istniał i że był tam, gdzie go widzę. T u właśnie t k w i szaleństwo, p o n i e w a ż aż do tego dnia ż a d n a reprezentacja nie m o g ł a zapewnić mnie co do przeszłości jakiejś rzeczy, chyba że tylko p o ś r e d n i o : jeśli chodzi o Fotografię, moja pewność jest natychmiastowa: n i k t na świecie nie m o ż e mnie p r z e k o n a ć , że się mylę. Fotografia staje się zatem dziwnym medium, n o w ą formą halucynacji: fałszywą na płaszczyźnie percepcji, praw­ 1 1 12 dziwą na płaszczyźnie czasu: halucynacją u m i a r k o w a n ą , m o ż ­ na by powiedzieć - s k r o m n ą , podzieloną halucynacją (z jednej strony 'tego t u nie ma', jednak z drugiej - 'ale to na n a p r a w d ę było': szalony obraz, o k t ó r y o t a r ł a się rzeczywistość). [§ 47] Oczywiście ta p e w n o ś ć , co do istnienia rzeczy, nie idzie w parze z pewnością, co do ich znaczenia. Jednym ze znaczących elemetów La chambre claire jest poszukiwanie w fotografiach egzystencji niedawno zmarłej matki. P o c z ą t k i są trudne. Barthes cytuje Prousta, k t ó r y powiada, że przed fotografiami trudniej jest p r z y w o ł a ć wspo­ mnienie jakiejś osoby niż przez zwykłe myślenie o niej. [§ 25] Cel j a k i sobie stawia Barthes jest umiarkowany: śladem Paula Valery'ego pragnie tylko napisać dla siebie skromne ze­ stawienie o niej. W poszczególnych fotografiach udaje m u się r o z p o z n a ć tylko pewne jej cechy - w j a k i s p o s ó b chodziła, j a k a była zdrowa i jasna, lecz nie udaje m u się odnaleźć jej twarzy. [§ 25] Ł a t w o przychodzi m u odróżnienie jej od tysięcy innych kobiet, ł a t w o r o z p o z n a j e j ą przez różnicę (semiotycznie), nie m o ż e zaś o d n a l e ź ć jej istotnościowo (fenomenologicz­ nie). [§ 27] „ D o b r z e wiedziałem, że za s p r a w ą owej nieuchron­ ności losu, k t ó r a jest j e d n ą z najokrutniejszych cech żałoby, nigdy j u ż nie p r z y p o m n ę sobie jej rysów (nie p r z y w o ł a m ich w sobie w całości, razem), c h o ć b y m przejrzał wszystkie jej wizerunki." [§ 25] Pewna fotografia, na której matka przytula go do siebie, pozwala m u nawet o b u d z i ć w sobie m i ę k k o ś ć jej zmiętej krepdeszyny i zapach ryżowego pudru - ale są to wszystko jedynie fragmenty. [§ 26] I w k o ń c u , gdy przegląda jej fotografie i p o d ą ż a wraz z n i m i wstecz w czasie, udaje m u się j ą odnaleźć: „ F o t o g r a f i a była bardzo stara. Jej rogi były p o s t r z ę p i o n e od wklejenia do albumu, sepiowy k o l o r wyblakły, i l e d w i e widoczny obrazek u k a z y w a ł dwoje dzieci stojących razem w k o ń c u m a ł e g o drewnianego mostka w Z i m o w y m Ogrodzie o szkla­ nym suficie. M o j a matka m i a ł a wówczas pięć lat (1898), jej brat siedem. O n oparty był o p o r ę c z mostka, wzdłuż której trzymał wyciągniętą rękę; ona, niższa niż on, stała nieco z tyłu, p a t r z ą c w aparat; czuło się, że fotograf powiedział: Zbliż się trochę, żeby cię było widać; w jednej dłoni ściskała palec drugiej ręki, częstym u dzieci niezręcznym gestem. (...) Obser­ w o w a ł e m tę m a ł ą dziewczynkę, odnajdując wreszcie m a t k ę . J a s n o ś ć jej twarzy, dziecinne ułożenia r ą k , miejsce, k t ó r e posłusznie zajęła, nie wysuwając się na pokaz ani się nie kryjąc, i w k o ń c u jej ekspresja, k t ó r a o d r ó ż n i a ł a j ą , j a k D o b r o od Z ł a , od histerycznej dziewczynki, sztucznie uśmiechniętej lali, k t ó r a gra dorosłą; wszystko to tworzyło p o s t a ć w najwyższym stopniu niewinną (...), wszystko to przekształciło fotograficz­ n ą pozę w niemożliwy do utrzymania paradoks, k t ó r y jednak ona u t r z y m a ł a przez całe swoje życie: potwierdzenie ł a g o d n o ­ ści. W t y m obrazie dziewczynki zobaczyłem d o b r o ć , k t ó r a stworzyła jej istnienie od razu i na zawsze, bez dziedziczenia jej po kimkolwiek; j a k m o g ł a ta d o b r o ć wywodzić się od niedo­ skonałych r o d z i c ó w , k t ó r z y tak źle j ą kochali. [...] Fotografie, k t ó r e fenomenologia n a z w a ł a b y 'zwykłymi' przedmiotami, były tylko obrazami analogicznymi, przywoły­ wały jedynie jej t o ż s a m o ś ć nie zaś jej p r a w d ę ; ale Fotografia z Ogrodu Zimowego była rzeczywiście i s t o t n o ś c i o w ą , ziściła ona dla mnie, utopijnie, niemożliwą naukę jedynej istoty." [§ 28, spacja moja - SS] Barthes powiada, że o d n a l a z ł tę fotografię cofając się w czasie i że p o s u w a ł się podobnie j a k starożytni Grecy, k t ó r z y w ten s p o s ó b - cofając się - wkraczali w śmierć: zacząć od ostatniej - wykonanej niedługo przed śmiercią - fotografii matki, by skończyć na pierwszej. Takie p o s t ę p o w a n i e Bart­ hesa, j a k również przywołanie kontekstu myśli greckiej, pozwala chyba na ukazanie z w i ą z k ó w jego p o s z u k i w a ń z grec­ k i m i w y o b r a ż e n i a m i na temat pamięci. Jak pisze Eliade, w Grecji istniały dwa typy rozumienia pamięci. Pierwszy z nich wiązał się z poszukiwaniem wiedzy o p o c z ą t k a c h , źródłach: „ M u z y śpiewają zaczynając od p o c z ą t k u - ix drkhes - pierw­ szego pojawienia się świata, pochodzenia b o g ó w , narodzin ludzkości. Przeszłość objawiona w ten s p o s ó b była czymś zdecydownie więcej, niż poprzedzeniem teraźniejszości; była jej ź r ó d ł e m . W r a c a j ą c do niej, wspomnienie nie poszukuje 109 �czasowej ramy, by umieścić w niej wydarzenia, lecz głębi bytu, chce o d k r y ć początek, p i e r w o t n ą rzeczywistość, z której wywodzi się kosmos i k t ó r a czyni możliwym zrozumienie stawania się j a k o całości." Poeci o p ę t a n i przez M u z y mogli czerpać b e z p o ś r e d n i o z Mnemosyne, czyli b e z p o ś r e d n i o ze źródeł p o c z ą t k ó w wiedzy. N a s t ę p n i e mitologia Pamięci i Za­ pomnienia została wzbogacona o w ą t e k eschatologiczny i ule­ gła zmianie: w a ż n a o k a z a ł a się wiedza o poprzednich wciele­ niach. „ C i , (...) którzy są zdolni p a m i ę t a ć swoje poprzednie życia, są przede wszystkim zainteresowani w odkryciu własnej 'historii', rozdzielonej pomiędzy niezliczone wcielenia. Starają się oni zjednoczyć te oddzielne fragmenty, by uczynić z nich pojedynczy wzór, w celu odkrycia kierunku i znaczenia swojego przeznaczenia. P o n i e w a ż zjednoczenie, poprzez ana­ mnesis, tych całkowicie nie związanych fragmentów historii implikowało również 'spotkanie p o c z ą t k u i k o ń c a ' ; innymi słowy, koniecznym jest odkrycie, w j a k i sposób p i e r w s z a ziemska egzystencja u r u c h o m i ł a proces w ę d r ó w k i dusz." Jak powiada Elżbieta Wolicka, według Platona teoria anamnezy nie jest jedynie ,,'tezauryzacją p a m i ą t e k w schowku pamięci, gromadzeniem i encyklopedycznym sumowaniem wiedzy, lecz zdolnością' w i d z e n i a i s t o t n o ś ć i ' . " Oczywiście, przywołanie greckich w y o b r a ż e ń na temat pamięci nie ma t u na celu bezpośredniego ich p o r ó w n a n i a z doświadczeniem Barthesa, chcę jedynie w s k a z a ć na pewne p o d o b i e ń s t w a strukturalne między tymi dwoma d o ś w i a d ­ czeniami. Myślę zresztą, że uwaga Barthesa na temat podobie­ ń s t w a jego p o s t ę p o w a n i a z greckim sposobem wkraczania w zaświaty, poczyniona było z całą świadomością szerszego kontekstu, j a k i ta myśl ze sobą niesie. W jego p o s t ę p o w a n i u m o ż n a dostrzec znaczące p o d o b i e ń s t w o szczególnie do drugie­ go sposobu wykorzystania pamięci: cofanie się w czasie, cofanie się poprzez medium kolejnych, u ł o ż o n y c h w odwrot­ nym do chronologicznego p o r z ą d k u fotografii, m o ż n a u z n a ć za p r ó b ę poznania w o d w r ó c o n y m p o r z ą d k u kolejnych „wcie­ l e ń " matki, by „zjednoczyć te oddzielne fragmenty, by uczynić z nich pojedynczy w z ó r " . C a ł a książka Barthesa j a w i się j a k o kolejne stadia przygoto­ wania do tego odkrycia i jednocześnie do pokonania fatalności fotografii - jej nieodwracalności ukrytej w prostej, banalnej formule: to było. Paul Ricoeur, pisząc o dyskursie, zwraca uwagę na wy­ stępującą w n i m dialektykę zdarzenia i znaczenia. O ile wszelki dyskurs realizuje się j a k o zdarzenie, o tyle jest on rozumiany j a k o znaczenie. T y m , co chcemy zrozumieć, jest znaczenie, zdarzenie przemija, znaczenie pozostaje trwałe. W piśmie dochodzi do oddalenia zdarzenia i znaczenia (w mowie to oddalenie jest ledwie zarysowane) :,,tym, co pismo rzeczywiście utrwala, nie jest zdarzenie mowy, lecz to, co powiedziane w mowie, t j . intencjonalne uzewnętrznienie kon­ stytutywne dla pary 'zdarzenie-znaczenie'. T y m , co stanowi przedmiot zapisu, jest więc noemat aktu mówienia, znaczenie zdarzenia mowy, nie zaś zdarzenie j a k o zdarzenie." Fotografia zachowuje się odmiennie od pisma. O ile pismo przechowuje znaczenie, o tyle fotografia przechowuje zdarze­ nie, znaczenie pozostawiając co najmniej niepewnym. Zna­ mienna dla fotografii p r z y p a d k o w o ś ć zatrzymanej, zaaresz­ towanej chwili, pozostawia zawsze - jeśli sami nie znamy kontekstu powstania zdjęcia - niepewność co do znaczenia. Prześledźmy raz jeszcze drogę Barthesa. Całe jego po­ stępowanie ma na celu przekroczenie fatum fotografii, jej „ p o r u s z e n i e " . Barthes twierdzi, że interesują go tylko pewne fotografie, te k t ó r e się wydarzają, k t ó r e są p r z y g o d ą . Podobnie jest z elementem punctum. O ile studium jest statyczne, o tyle punctum „ p o r u s z a , dzieje s i ę " , jest jakby wchodzenim „ w g ł ą b " fotografii, czy też raczej - jak powiada Barthes - „ t e n element wyrasta ze sceny, wystrzela z niej jak strzała i przebija mnie". [§ 10] Wszystko to wiedzie w kierunku uwzględnienia elementu czasowego w fotografii, do jej „ p o r u s z e n i a " . Foto­ grafia j a k o konkret zniewala, paraliżuje myśl i wyobraźnię. Jacob Bronowski napisał, że „nie m o ż e m y sformułować żadnej teorii (...) bez uformowania w naszym umyśle jakiegoś wzorca r u c h u , jakiegoś zaszeregowania i przeszeregowania 1 3 1 4 1 5 16 17 18 1 9 110 20 danych, k t ó r e w y w o d z ą się z naszego d o ś w i a d c z e n i a . " O tej ostatniej-pierwszej fotografii Barthes pisze „ w tym momencie wszystko zachwiało się i odnalazłem j ą taką, jaką była. [Chodzi oczywiście o m a t k ę - SS.] Tego r u c h u F o t o g r a f i i ( p o r z ą d k u fotografii) doświadczyłem w rzeczywistości." [§ 29, spacja moja - SS] Widzimy jasno, że Barthes, m ó w i ą c o tej jednej Fotografii, ma również na myśli wszystkie inne, te, k t ó r e d o p r o w a d z i ł y go do tej jedynej: ostatniej, lecz pierwszej. W t y m ruchu Fotografii d o k o n u j e s i ę p r ze к r o c z e n i e j e j a c z a s o w o ś с i . Paul Ricoeur pisze, że „ w k r a c z a m y do symboliki wtedy, gdy mamy za sobą śmierć, a przed sobą d z i e c i ń s t w o " . Dzieje się więc tak wtedy, kiedy potrafimy o d w r ó c i ć bieg czasu, kiedy potrafimy z a n e g o w a ć jego nieodwracalność. Barthesowi udaje się przekroczyć fatalność zastygłych fotografii, p a m i ę ć foto­ graficzną, zewnętrzną p a m i ę ć faktów, k t ó r ą Marcel Proust nazwał pamięcią u p a d ł ą . T o ożywienie pamięci dokonuje się dzięki sу n t e t у z u j ą ce j w ł a ś c i w o ś c i w y o b r a ź n i . ,,(...) w y o b r a ź n i a jest formą pamięci (...) Obraz powstaje dzięki umiejętności kojarzenia, a skojarzenia przygotowuje i pod­ suwa pamięć... W t y m znaczeniu z a r ó w n o pamięć, j a k i wyob­ raźnia są formą negacji czasu" — pisze N a b o k o v . N a związek pamięci z w y o b r a ź n i ą j u ż od dawna w s k a z y w a ł o wielu auto­ rów. Przypomnijmy zdanie Gastona Bachelarda „Przeszłość przypomniana nie jest tylko przeszłością postrzeżenia... W y o ­ b r a ź n i a zabarwia od p o c z ą t k u obrazy, k t ó r e pragnie raz jeszcze z o b a c z y ć . " Na tej drodze „ B a c h e l a r d odnajduje b a u d e l a i r o w s k ą koncepcję pamięci zasadzającą się na 'żywot­ ności' w y o b r a ź n i " - pisze Gilbert D u r a n d . Zaprezentowany „ p r z y p a d e k " jest trudny do jednoznacz­ nego zaklasyfikowania. Fotografia j a k o zastygły fakt jest silnie ahermeneutyczna: „Bez względu na to jak długo przypa­ t r y w a ł b y m się [fotografii], nie nauczy mnie ona niczego. T o właśnie na t y m zatrzymaniu interpretacji opiera się pewność Fotografii: wyczerpuję swoje możliwości stwierdziwszy: to było". [§ 44] Barthes p o r ó w n u j e j ą do haiku, podobnie jak ono fotografia uniemożliwia marzenie, nie daje nam „znaczeń otwartych", metaforycznych. Barthesowi udaje się p o k o n a ć , „ r o z m r o z i ć " te „ z a m r o ż o n e chwile" fotografii. Miejscem, w k t ó r y m dochodzi do przekroczenia zastygłości fotografii jest trudny do zdefiniowania element punctum. N a zakończenie swoich d o c i e k a ń Barthes odkrywa, że we wszystkich foto­ grafiach istnieje jeszcze jeden rodzaj punctum - jest n i m właśnie to było - czas, który wiąże fotografie ze śmiercią. P o w r ó ć m y jednak do wcześniej opisanego pierwszego rodzaju punctum. Zdaję sobie sprawę, że będę t u częściowo (niebezpiecznie - ?) przekraczał myśl Barthesa. Barthes omawia element punctum między innymi na pod­ stawie zdjęcia Jamesa Van der Zee (1926) przedstawiającego rodzinę M u r z y n ó w w odświętnych strojach. P o c z ą t k o w o wydaje m u się, że to, co go porusza w t y m zdjęciu, to przede wszystkim zapięte na paski buty stojącej kobiety: „ T o szczegó­ lne punctum wzbudza we mnie wielką sympatię, prawie rodzaj czułości. Ponieważ punctum nie oddaje pierwszeństwa moral­ ności ani dobremu smakowi: punctum m o ż e być źle wy­ chowane." [§ 19] A l e trzy paragrafy dalej Barthes pisze: „ N i c dziwnego zatem, że czasem, pomimo swej wyrazistości, punc­ tum m o ż e się objawić dopiero po fakcie, kiedy nie mam j u ż fotografii przed oczami i kiedy myślę o niej na nowo. M o g ę lepiej z n a ć fotografię, k t ó r ą p a m i ę t a m , niż fotografię, na k t ó r ą właśnie patrzę, jak gdyby bezpośrednie widzenie mylnie kierowało językiem, angażując go w wysiłek opisu, który zawsze chybia celu - gubi punctum. Odczytując fotografię Van der Zee, sądziłem, że u d a ł o m i się wychwycić to, co mnie poruszyło: zapięte na paski buty czarnej kobiety w odświęt­ nym stroju; ale ta fotografia pracowała we mnie i zrozumiałem później, że prawdziwym punctum był naszyjnik, który nosiła - ponieważ (z pewnością) był to taki sam naszyjnik (cienkie pasemka plecionego złota), j a k i widziałem zawsze na szyi u k o g o ś z rodziny (...) Z r o z u m i a ł e m wówczas, że pomimo całej swej bezpośredniości i natarczywości punctum m o ż e się p o d d a ć 2 1 2 2 2 3 2 4 25 �pewnemu utajeniu (ale nigdy ż a d n e m u badaniu)." [§ 22] Punctum to element zdjęcia, w k t ó r y m m o ż e dojść do głosu pewnego typu relacja dialogiczna między fotografią a ogląda­ jącym: punctum „ t o to, co dodaję do fotografii, ale co tym niemniej już tam jest". [§ 23] T o miejsce, k t ó r e m o ż e p o b u d z i ć myśl, p a m i ę ć marzenie, to miejsce, w k t ó r y m daje się p o k o n a ć „ j a ł o w o ś ć " i a h e r m e n e u t y c z n o ś ć zdjęcia, w k t ó r y m - m o ż n a by rzec - dochodzi do głosu „ p r y w a t n a symbolika" oglądają­ cego. Z a u w a ż y ć trzeba, że w elemencie punctum zawieszona zostaje bezpośrednia referencja zdjęcia, to co Barthes uznał za niepodważalny aspekt każdej fotografii. W tym rozdwojeniu referencji (analogiczny naszyjnik z plecionych pasemek złota na szyi M u r z y n k i i k o g o ś z rodziny) m o ż n a dostrzec pewne p o d o b i e ń s t w o do właściwej poezji rozszczepionej referencji. Paul Ricoeur, zastanawiając się nad związkiem procesu meta­ forycznego z poznaniem, w y o b r a ż a n i e m i odczuwaniem, pisze: „język poetycki m ó w i w nie mniejszym stopniu o rzeczywisto­ ści niż każde inne użycie języka, lecz odnosi się do niej za p o m o c ą skomplikowanej strategii, której zasadniczym skład­ nikiem jest zawieszenie i niejako usunięcie zwykłej referencji, właściwej językowi dyskursywnemu. Owo zawieszenie jest jednak tylko warunkiem referencji drugiego stopnia, referencji pośredniej, zbudowanej na gruzach referencji bezpośred­ n i e j . " W takim zawieszeniu referencji Ricoeur dostrzega znaczącą rolę w y o b r a ź n i : „jedną z funkcji w y o b r a ź n i jest nadanie konkretnego wymiaru zawieszeniu b ą d ź epoche właś­ ciwemu referencji rozszczepionej. W y o b r a ź n i a nie tylko s c h e m a t y z u j e upodobnienie predykatywne między terminami przez swój syntetyczny wgląd w p o d o b i e ń s t w o i nie tylko o b r a z u j e sens dzięki ukazywaniu o b r a z ó w 2 6 zrodzonych przez proces poznawczy i przezeń kontrolowa­ nych. Przede wszystkim przyczynia się w s p o s ó b konkretny do epoche zwykłej referencji i p r o j e k c j i nowych możliwości ponownego opisywania ś w i a t a . " Oczywiście, to zawieszenie bezpośredniej referencji w zdję­ ciu jest bardzo trudne, dlatego właśnie fotografia czasem odsłania się dopiero wtedy, gdy nie mamy jej już przed oczami. Barthes cytuje jedynie przykłady, w k t ó r y c h punctum oddziaływuje na p o k ł a d y „osobistej historii". Jeśli jednak uzna­ my za możliwe zaistnienie takiego osobistego symbolizmu m o ż n a s p r ó b o w a ć zrobić jeden krok dalej i u z n a ć , że j a k i ś element zdjęcia m o ż e poruszyć nie tylko ściśle prywatne, jednostkowe, historyczno-osobiste p o k ł a d y w jednostce, ale także głębsze p o k ł a d y symboliczne, że jednym słowem m o ż e ­ my wkroczyć na obszar symbolu. Zdaję sobie sprawę, że w ten s p o s ó b zaprzepaszczona zostaje istota fotografii - to było - ale jestem także ś w i a d o m , że drzwiami tymi przeszedł również sam Barthes, kiedy odnalazł na fotografii m a t k ę . Tak bowiem w przypadku Barthesa, jak i Prousta, nie idzie o odnalezienie przeszłej chwili w jej zastygłości, lecz o metaforyczne połącze­ nie przeszłości z teraźniejszością. Idzie, m o ż n a by rzec, korzys­ tając z terminologii Sorena Kierkegaarda, o przeciwstawiające się wspomnieniu, a bliskie rytuałowi p o w t ó r z e n i e : „ N a p r a w d ę żyje ten tylko, kto w y b r a ł P o w t ó r z e n i e . Nie biegnie on za motylami, jakby był m a ł y m chłopcem, ani nie wspina się na palce, ł a k o m y wspaniałości tego świata - bo już je zna. Nie tka, jak stara p r z ą d k a , tkaniny na krosnach w s p o m n i e ń , lecz robi swoje, rad z możliwości P o w t ó r z e n i a . (...) Dialektyka P o w t ó r z e n i a jest łatwa, bo to, co powtarza się - j u ż było (w przeciwnym razie P o w t ó r z e n i e nie jest możliwe) i właśnie owo ' b y ł o ' czyni P o w t ó r z e n i e nowością. (...) egzys­ tencja, k t ó r a była, teraz się staje." 2 7 2 8 PRZYPISY 1 Fragment wiersza Nie jestem aparatem fotograficznym, przel. J . Rostworowski, (w:) W . H . Auden, Poezje, W L K r a k ó w 1988. W motcie zamieniłem kolejność zwrotek. przeł. W. Witwicki, P W N Warszawa 1958, s. ' E . Wolicka, Pamięć i czas, „ Z n a k " 10—11 ( 4 2 5 - 4 2 6 ) , 1990, s. 121. Spacja moja — SS. 3 J . Berger, Uses of Photography, (w:) tegoż, About Pantheon Books, New Y o r k 1980, s. 50 128 1 4 5 1 6 5 R . Barthes, La chambre Gallimard, Le Seuil, 1980, 22 6 1 3 Looking, J . A. Keim, La photographie et 1'homme. Sociologie et psycho­ logie de la photographie, Casterman 1971, s. 19 Platon, Fajdros, „słabo intencjonalnego" zjawiskiem J . P. Vernant, Aspects mylhiques de la memoire en Grece, „Journal de Psychologie", 1959; cyt. za Eliade, Mythologies of Memory and Forgetting, ,,History of Religion", Vol. 2, 1965, s. 333 M . Eliade, op. cit., s. 335. Spacja moja — SS. 2 4 próbą uczynienia zjawiska „silnie intencjonalnym". claire. Note sur la photographie, J.Berger, op. cit.. s. 56 7 J . M . Ł o t m a n , Sztuka kanoniczna jako paradoks komentarz i tłum. St. Zapaśnik, „Literatura" nr 45, M . Eliade, op. cit., s. 335 P. Ricoeur, Język jako dyskurs, przeł. K . Rosner, (w:) tegoż, Język, tekst, interpretacja, P I W Warszawa 1989, s. 79 1 7 1 8 informacyjny. 1975 8 Fragmenty książki Barthesa pojawiły się w: ..Fotografia" nr 1(21), 1981 (§§ 36 i 48; tłum. U . Czartoryska), „Obscura" nr 5, 1982 (§§ 19, 33,34,48; tłum. S. Magala), „ K i n o " n r 3 , 1992(11 13,37, 38, 39, 41, tłum. E . Modzelewska-Sikora), Maski, t. I , Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1986 (§ 15, tłum. J . Trznadel). 4 Wszelkie cytaty jeśli tego nie zaznaczę inaczej p o c h o d z ą z wy­ mienionej książki Barthesa. W nawiasach kwadratowych po cytacie zaznaczam miejsce (paragraf), z którego pochodzi cytat. Z a c h o w u j ę u ż y w a n e przez Barthesa duże litery. W słowie „ F o t o ­ grafia" Barthes stosuje je w ó w c z a s , kiedy m ó w i o fotografii w „ o g ó l e " , o istocie fotografii, a nie o jakiejkolwiek fotografii empirycznej. P. Ricoeur, Mowa i pismo, przeł. K . Rosner, (w:) Język..., cit., s. 97 op. 1 9 T a m ż e , s. 99 J . Bronowski, The Visionary Eye. Esseys in the Arts, Literature and Science, The M I T Press Cambridge, Massachusetts and L o n ­ don, England 1979, s. 28. Spacja moja — SS. Nieco podobnie dzieje się w Powiększeniu Antonioniego. Kiedy fotograf poszukuje z n a c z e n i a zdjęć wykonanych w parku „krąży p o m i ę d z y zdjęciami". Przechodzi od zdjęcia do zdjęcia, od całej sceny do jej detalu. T o dopiero w tym r u c h u fotografii objawia się prawdziwe znaczenie sfotografowanej sceny. Kiedy po kradzieży zdjęć w pracowni pozostaje jedna odbitka, jest ona „ n i e m a i mart­ wa". Fotograf przygląda jej się d ł u g o , lecz nic z niej nie wynika. Por. S. Sikora, Fotograficzna przygoda Antonioniego: ,,Powiększenie" (maszynopis, 1990). 2 0 2 1 2 2 1 0 Powszechnie znany jest przykład - podawany przez Melville'a Herskovitsa — Buszmenki, która nie była w stanie r o z p o z n a ć na fotografii swojego syna [Allan Sekuła, On The Invention of Photog­ raphic Meaning, „ A r t f o r u m " Jan. 1975]. 1 1 1 2 R. Barthes, Le plesir du texte, Editions du Seuil 1982 Z a u w a ż y ć trzeba, że fotografia często dąży do przezwyciężenia przypadkowości. W modelowej postaci m o ż n a to z a o b s e r w o w a ć w ukutym przez Henri Cartier-Bressona terminie moment dćcisif. O t ó ż m o ż n a chyba uznać, że dążenie fotografa do uchwycenia istoty zjawiska (Stiglitz miał p o n o ć przez trzy godziny czekać w czasie burzy śnieżnej, by we w ł a ś c i w y m momencie w y k o n a ć zdjęcie) przez wybranie najwłaściwszej chwili jest przy okazji niejako próbą przezwyciężenia istoty fotografii, którą jest przecież, przypadko­ w o ś ć . M o ż n a sądzić, że filozofia „decydującego momentu" jest P. Ricoeur, Konflikt hermeneutyk: Epistemologia interpretacji, przeł. J . Skoczylas, (w:) tegoż, Egzystencja i hermeneutyka. Roz­ prawy o metodzie, Inst. Wyd. P A X Warszawa 1985, s. 146 Cyt. za W. Karpiński, Portret z wyobraźni, (w:) W Central Parku, Res Publica Warszawa 1989, s. 83 Cyt. za G . Durand, Wyobraźnia symboliczna, przeł. C . R o w i ń ­ ski, P W N Warszawa 1986,"przyp. 45 do s. 92 Tamże. P. Ricoeur, Proces metaforyczny jako poznanie, wyobrażenie i odczuwanie, tłumaczyła G . Cendrowska, „Pamiętnik Literacki" 1984, z. 2, s. 280 T a m ż e , s. 281 S. Kierkegaard, Powtórzenie. Próba psychologii eksperymental­ nej przez Constantina Constantiusa, przeł. B. Świderski, „ R e s Publica" nr 6. 1990 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 111 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae28b013348deb19af1c954e9c693a45.pdf dc7542874648253706be3a9509870f71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource film media pamięć - aspekt antropologiczny Haneke, Michael (1942- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6208 Title A name given to the resource Ukryte Michaela Hanekego Description An account of the resource W: Czy obrazy rządzą ludźmi? red. Agnieszka Kampoka, Anna Kiryjow, Katarzyna Sobczak, s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo SGGW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6da54d0c449ba360cef5f1071b2ceb8.pdf 84e6059d5c4aef67d9b0bf0a4e9706c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5616 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5220 Title A name given to the resource Widać, kto wesoło zamieszkuje świat/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.3-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Dudek, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widać, kto wesoło zamieszkuje Z Andrzejem rozmawiają Kramarzem Karolina Sławomir Sikora: Skąd się wziął pomysł na projekt dotyczący domu, tego, ja\ człowiek buduje wokół siebie rzeczywistość? Czy od razu zrodził się jako ta­ kie duże przedsięwzięcie? Is\ąd pomysł, żeby tam nie było człowieka; on jest, ale fizycznie go nie ma. świat i Weroniką Dudek Lodzińską i Sławomir Sikora W L : Podeszliśmy do niego nieco przekornie: byliśmy ciekawi domu tych, którzy go de facto nie mają. Pierwszym skojarzeniem byli bezdomni. Znaleźliśmy takie miej sce. Jak się okazało, oni mają dom, i to mocny. To była pierwsza odsłona nasze­ go projektu. l,62m oznacza dokładnie przestrzeń, którą zajmuje łóżko... 2 Andrzej Kramarz: Sam pomysł powstał przy okazji projektu realizowanego przez Martę Miskowiec i Monikę Kozień-Świcę Domowa atmosfera w 2004 roku. Można było nadsyłać różne materiały: zdjęcia, impresje, wiersze, cokolwiek... A.K.: I wtedy zrodził się pomysł na cykl l,62m domu. Chodziło o to, żebyśmy odwrócili tę sytuację... A.K.: Sam projekt był fascynujący. Zaczęliśmy odkrywać, że nawet jeżeli człowiek nie posiada domu, to i tak ma potrzebę organizowania go. Te łóżka były dobrym początkiem. Mieliśmy dużo szczęścia, że na nie trafiliśmy, bo to tu jest wejście do domu... To jest tak osobiste, tak intymne, dlatego że wchodząc tam ze światłomierzem (używaliśmy sztucznych świateł), jest się naprawdę w domu, ale też w czyimś łóżku. Wywiad przeprowadzony dla „Rocznika Muzeum Etnograficz­ nego im. Seweryna Udzieli w Krakowie" (t. XVI), który ukaże się na początku 2010 roku. W numerze znajdą się m.in. teksty o nowych formach działalności muzeum: • projektach badawczych .Wesele 21" i „dzielo-dzialka", • • • • • Weronika Łodzińska: Otwierać domy... 2 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA festiwalu etnodizajnu, studium obiektu, archiwum Romana Reinfussa, nowych zasobach, a także interpretacje kolekcji oraz recenzje z ostatnich wystaw. �Wywiad 4 W.Ł.: W takim bardzo prywatnym domu... A.K.: Jedni mają mnóstwo rzeczy, inni nie mają nic - na przykład tylko jakieś napisy, notatki. WŁ.: Andrzej Kramarz Wycinki z gazet... sztuki, grafiki i fotografii na krakowskiej Akademii A.K.: To są bardzo osobiste rzeczy. Tak napraw­ dę oni organizują sobie ten dom całymi latami, bo w noclegowni w zasadzie można mieszkać bez ograniczeń, trzeba tylko stosować się do kilku zasad: współpracować z pracownikiem socjalnym i opusz­ czać noclegownię w ciągu dnia, jeśli, oczywiście, jest się zdrowym. Najdłużej przebywający lokator, którego spotkaliśmy w noclegowni, mieszkał w niej trzynaście czy czternaście lat, nie pamiętam dokład­ nie. W tej noclegowni nikt nie ma szaf! Tylko jeden człowiek, który był krawcem, miał szafę, ponieważ szył dla tego „domu" różne rzeczy Jedyną własną przestrzenia iest wiec przestrzeń zaimowana przez łóżko Z,ma nocleeownie zamieszkuie wiecei osób nawet trzysta. Ponieważ me ma tyle łóżek oodłoea pod nimi tez jest zamieszkana" Jest tam mnóstwo rzeczv które daia do mvslenia Bvlo na przvklad zu pelme „mezamieszkane" łóżko, p o p i s a ć na boku. 7anvtaliśmv kto t u mieszka? A o n i m ó w i ą Nie Sztuk P i ę k n y c h , U n i v e r s i t é de la S o r b o n ę oraz wiemv Uniwersytecie Jagiellońskim. Kurator galerii sztuki To ze L e sfe z k i m ś n r z e z t r z v m i e s i ą c e w ieH ' w s p ó t c z e s n e j Camelot. Organizatorka s p o t k a ń n v m n o k ! i nie zna 1 artystycznych. W s p ó t z a t o ż y c i e l k a Fundacji Imago wstrząsające... Fotograf, absolwent Instytutu Kreatywnej Fotografii w Opawie (Czechy). Laureat wielu n a g r ó d fotograficznych. W s p ó ł t w ó r c a Fundacji Imago Mundi, cztonek Kolektywu FotografowVisavis.pl. W latach 2006-2008 wicedyrektor artystyczny Miesiąca Fotografii w Krakowie. Stypendysta Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Prowadzi zajęcia w Akademii Fotografii w Krakowie. Opublikowat m.in. album Rzeczy (MEK, 2009) oraz z i l u s t r o w a ł z b i ó r e s e j ó w Odessa Transfer. Nachrichten vom Schwarzen Meer (Suhrkamp Verlag, 2009). Weronika Ł o d z i ń s k a - D u d a Fotograf, dokumentalistka. Absolwentka historii - l a k i ś nrzvhłeda trzv m i e s i ą c e t u mieszka" n a w e t L o i m i e n i a iesr Mundi. W s p ó l n i e z Andrzejem Kramarzem stworzyta obszerny projekt Dom. Jej indywidualne realizacje to m.in. cykl Sale balowe, Wnętrza oraz Pokoje panieńskie prezentowane w Galerii Z a c h ę t a w ramach wystawy Dokumentalista. S.S.: Czy łatwo było wejść do tego świata? A.K.: Łatwo. Bardzo łatwo. Rozmawialiśmy naj­ pierw z dyrektorem i administracją. Wyrazili zgodę, ale mieszkańców noclegowni nie było, gdy robiliśmy zdjęcia. Dopiero Wojtek Kocołowski rozmawiał z nimi, kiedy pisał tekst. Tu akurat było łatwo. S.S.: Czyłi zdjęcia były robione pod ich nieobecność? A.K.: Tak, nie mogli być w ciągu dnia, ale wiedzieli, że będziemy fotografować ich łóżka. Kiedy pracowa- BARBARZVÑCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 5 liśmy, byli tam różni ludzie, na przykład tak zwany Parowóz, który był chory. On nam pomagał i dużo opowiadał. S.S.: Czy to ten pierwotny „bral? sprawił, ze potem cały projekt był pozbawiony łudzi? A.K.: Nie, to nie tak. Mogliśmy zaaranżować to inaczej, ich nieobecność była zamierzona. Chcieli­ śmy, żeby ci ludzie byli opisywani poprzez przed­ mioty, poprzez dom. Twarz jest na zdjęciu szalenie mocnym elementem. Jeśli mamy portretowaną oso­ bę, to siłą rzeczy skupiamy się na niej. A jeśli jej nie ma, za każdym razem pojawia się właśnie pańskie pytanie: dlaczego nie ma ludzi? I wtedy zaczynamy sobie budować ich obraz poprzez przedmioty, który­ mi się otaczają. To było od początku założone. S ł a w o m i r Sikora Adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Jego zainteresowania badawcze k o n c e n t r u j ą sie na w i z u a l n o ś c i w kulturze. O p r ó c z tego interesuje się a n t r o p o l o g i ą ś m i e r c i i tzw. a n t r o p o l o g i ą refleksyjną. W s p ó ł p r a c o w a ł z redakcją „ K o n t e k s t ó w " , „ K w a r t a l n i k a filmowego" (wydawanego przy Instytucie Sztuki PAN), P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Jest c z ł o n k i e m Nordic Anthropological Film Association. Jego ostatnim p r z e d s i ę w z i ę c i e m był film Zeby to byto ciekawe. Film o mediatyzacji obrzędów S.S.: Potwierdził pan moje spostrzeżenie z oglądania fotografii rozmaitych wnętrz: gdy jest tam osoba, to ona mocno koncentruje naszą uwagę. weselnych zrealizowany wraz z Karoliną Dudek. Karolina Dudek A.K.: Tak jest. Zanim z a i n t e r e s o w a ł a się a n t r o p o l o g i ą k u l t u r o w ą , W.Ł.: To, że nie zastaliśmy tych ludzi, miało bardzo ważne konsekwencje. Zgromadzone przez nich przedmioty zaczęły do nas „gadać". To była kwintesencja tego, co posiadają, kwintesencja pora­ żająco mocna: na przykład ikonostasy, które tworzą, przeplatając święte obrazki fotografiami nagich ko­ biet. Ich wymowa była tak silna, że byliśmy bardzo ciekawi tych ludzi. Oni są tu niezwykle mocno obec­ ni. I to też była myśl, którą postanowiliśmy później rozwijać. Ilekroć oglądaliśmy te zdjęcia, odkrywali­ śmy rzeczy, których nie zauważyliśmy podczas sesji, przykład to, co mają zawieszone „suficie" czyli spodzie łóżka osoby, która mieszka wyżej. Intvmności z którvmi danv człowiek zasvpia i sie budź, To biło bardzo intymne iakbv przekroczenie pewne, granicy - przynajmniej dla mnie... A.K.: Pojawia się momentalnie ciekawość - bo jesteśmy w czyimś domu i . . . ojejku! O Boże! Nie- 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA s t u d i o w a ł a kulturoznawstwo Europy Zachodniej na UW, finanse i b a n k o w o ś ć w SGH, z a r z ą d z a n i e i marketing, a t a k ż e stosunki m i ę d z y n a r o d o w e . Tematem jej pracy magisterskiej była p r z e s t r z e ń biur. U c z e s t n i c z y ł a w Laboratorium etnograficznym ,Wizualność w kulturze" prowadzonym przez S ł a w o m i r a Sikorę, w ramach k t ó r e g o z r e a l i z o w a ł a film etnograficzny Nixongate (2008) d o t y c z ą c y fenomenu bram weselnych. Obecnie uczestniczy w projekcie filmowym „Analiza roli filmowca i znaczenie filmu weselnego w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze typu ludowego". �Wywiad 6 których rzeczy aż nie sposób dotknąć, nie można przykładowo zapalić lampki - to takie tłuste! Od razu uruchamia się wyobraźnia. Człowiek próbuje sobie wizualizować tę postać, w której domu jest... W L : Zgadywaliśmy, kto jest kim. Jeden czło­ wiek miał na przykład mnóstwo pluszowych mi­ siów, sądziłam więc, że to ktoś młody, może nieco infantylny. Okazało się, że to był starszy pan, który znalazł te maskotki. A.K.: Pracował w PCK i mówił: „Piękne były, to sobie zabrałem". W L : Tak. A jednocześnie jego ubranie złożone pedantycznie w kostkę, przy tych miśkach, wiele mówiło, opisywało charakter osoby. Niekiedy wi­ dzieliśmy rzeczy szokujące. Czasem niesamowicie zaaranżowane kolory, zestawiali je zupełnie pod­ świadomie: na przykład poduszki dopasowane do ręczników, bądź też ręczniki do materaca. Widać było przejmującą wrażliwość i nieobojętność. Nie­ raz byli to ludzie wykształceni. Los lub zbieg oko­ liczności sprawiły, że znaleźli się na ulicy. nego. Zapytaliśmy, czy nie ma innej fotografii syna. Okazało się, że nie miał. Ten człowiek nie miał nic. A to, co miał najcenniejsze, to była ta najbardziej mocna i drastyczna kwintesencja. Wszystkie te opisy wynikają z takiej właśnie syntetyczności. Wiąże się ona z tym, że wszystko, co mają ci ludzie, jest taką pigułką. A.K.: Rozmawiamy o wystawie, ale chcemy też zrobić z tego książkę - wtedy tych historii będzie więcej. W innych cyklach, jak na przykład w Emi­ grantach, jest tylko krótki wstęp i w opisie nie ma nic więcej poza tym, czyje to mieszkanie i od ilu lat ta osoba mieszka na osiedlu Le Haut du Lièvre. W przypadku wystawy musimy myśleć o tym, żeby nie zamęczyć widza, stąd lakoniczność opisów. Jeśli chodzi o „łóżka", myślę, że jest wystarczająco dużo powiedziane o ich właścicielach, bo my też znaliśmy ich krótko. To są najważniejsze informacje, jakie dostaliśmy. Natomiast przypadku cyrkowców chcielibyśmy bardziej rozbudować wstęp. Karolina Dudek: A wjaki sposób pojawiały cykle? Czy to było przypadkowe? się kolejne S.S.: Najczęściej zdjęcia opatrzone są syntetycznym A.K.: Nie, właściwie żaden cykl nie powstał - choć wiele mówiącym - opisem. Jak do tego doszli­ przypadkiem; „łóżka" wiązały się z procesem szuka­ ście? Dlaczego na przykład nie rozbudować bardziej nia. Interesuje nas to, na co nie mamy odpowiedzi. To właśnie jest fascynujące, kiedy odkrywamy jakiś tego opisu, historii człowieka? temat - nie znamy odpowiedzi i idziemy to foto­ WL.: Opis jako historia? Muszę opowiedzieć grafować. Po „łóżkach", po bezdomnych pojawiła pewną historię. Zrobiliśmy zdjęcie: dość charakte­ się biała izba, czyli taka izba „ponad stan". To nie rystyczne łóżko z wielkim zegarem, nie było tam jest impuls na zasadzie: zróbmy białe izby, bo to jest prawie nic prócz wielkiej marynarki. To bardzo jakieś „odpalone". Pomysły przychodzą zazwyczaj plastyczne zdjęcie, które pokazujemy na początku z różnych stron. Kiedy rozmawia się z kimś na Za­ wystawy. Miejsce to należało do mężczyzny, który chodzie i mówi mu się, że w niektórych domach bardzo się jąkał, był rozbity i rozchwiany, po prostu istnieje taki pokój, i że j est on naj ładniej szy, są w nim nerwowo chory, i poprosił, żebyśmy podeszli, bo naiiainieisze rzeczy a nie można w nim mieszkać to chce nam pokazać coś drogocennego, naprawdę bar­ dla młodego Europejczyka jest to niewyobrażalne. dzo drogiego. Nerwowo przewracał kartki papieru, wyciągnął fotografię i powiedział- Proszę państwa S.S.: A jak wybieraliście „ obiekty " do zdjęć? Czy -jak to jest mój syn. Zamordowali mi go". Było to zdjęcie w przypadku trzystu łóżek - °d razu następuje proces chłopca tuż po sekcji zwłok, ledwie co pozszywa— daleko posuniętej selekcji, a potem jest tylko wybór BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 7 stricte wystawowy; wiadomo, że na wystawie może A.K.: I to też jest bardzo fajne. Wrócę do tego, być pięć, dziesięć zdjęć Ja\ wygląda proces decyzyj­ 0 co pan pytał. Musimy dokonywać selekcji zdjęć ny, jakie rzeczy są według was ciekawe? Rozumiem, do projektu. W tym projekcie nie chodzi o to, by że nie jest to masowa dokumentacja... udokumentować wszystkie łóżka bezdomnych na świecie albo wszelkie białe izby. Chodzi o podanie idei, uruchomienie wyobraźni. Bardzo się staramy, W L : Muszę pana zmartwić, w przypadku żeby to było różnorodne. Mamy na przykład tylko białych izb trochę tak jest, bo niełatwo je znaleźć. jedno zdjęcie, w którym fachowe oko etnografa A.K.: W ciągu ponad półtora roku znaleźliśmy dostrzegłoby prawdopodobnie „rasową" białą izbę. Istota tkwi w tej żerdzi. Reszta to, z etnograficznego siedemnaście izb. punktu widzenia, w ogóle nie są białe izby. Jednym z ważniej szych trofeów był dla dom, W L : Zapytać gospodarzy w drzwiach, czy mają w którym biała izba w jej tradycyjnym rozumieniu białą izbę, a potem powiedzieć: ,Wiecie państwo, nie istnieie. Mieszkał w nim człowiek z pięciorgiem ona nam się trochę nie podoba" - tego nie możemy dzieci i żoną w jednej kuchni i jednym pokoju, zrobić, bo to zawód dla tych ludzi, a pokonaliśmy długą drogę, żeby w ogóle dostać się do środka. Zawsze jesteśmy dziwnie entuzjastyczni. Gdy wchodzimy do wnętrza, naprawdę się nim cieszymy. Za każdym razem, każda biała izba wiązała się z taką radością. Cieszyło nas to, że mogliśmy do niej wejść. Rzeczywiście, zrobiliśmy ich dużo, może ze trzydzieści. 1 jak to zwykle bywa, kiedy nie ma się wystarcza­ jąco dużo pieniędzy, był jeszcze w trakcie budowy reszty domu. Przez parę lat cała rodzina mieszkała w dwóch pomieszczeniach, a umowna biała izba była zamknięta na klucz. Stała tam wersalka ude­ korowana góralskimi gaciami i kapeluszem. I to jest dla nas istotne: pokazujemy, że tak też ludzie w głowach mają. A.K.: Nie, dwadzieścia parę... W L : Na wystawie pokazujemy dwanaście - to j est kwintesencj a, tyle ma być w cyklu. Zawsze doko­ nujemy wyboru. Selekcja jest zdecydowana, ale nie robimy jej przed wykonaniem zdjęcia. Bo może się zdarzyć niespodzianka. Coś w pierwszej chwili nie wydaje się ciekawe, a potem okazuje się, że powstaje z tego świetny obraz. K.D.: A co jest ważniejsze: oryginalność przestrzeni? plastyczność zdjęcia czy A.K.: Myślę, że obie te rzeczy są bardzo ważne. Powiedziałbym, że Weronika ma silnie wizualne, a ja socjalne nastawienie. To trochę tak działa. Nie masz takiego wrażenia? WL: wizjer. Tak, każde z nas, co innego widzi przez 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA S.S.: Jak to się dzieje, że ludzie odkrywają przed wami swoje sekrety? Czy to wasz entuzjazm otwiera drzwi? WŁ.: My jesteśmy paskudni, ponieważ widzimy dużo rzeczy. Więcej niż ludzie, którzy nas goszczą. Na przykład otwiera nam przemiła młoda kobieta, wchodzimy do białej izby i wiemy, że ona jest jesz­ cze panną, bo wskazują na to wszystkie znajdujące się tam przedmioty. O tym, że nie wyszła za mąż, świadczy liczba poduch, które wyszyła jej mama. To była bardzo tradycyjna rodzina. Ona była taka smutna, a te poduchy były gwoździem do trumny: „Kochana, koniec! Nigdy więcej nie wychodzimy z domu!". W białej izbie widzimy też losy całej ro­ dziny: pojawiają się dość charakterystyczne plasti­ kowe serwetki z kwiatami przywożone z Ameryki trzydzieści lat temu podobnie iak lalki ze straszna ilością' wyblakłych juz falban sztuczne kok,-tresk. �8 w siatkach z koralików i makatki przedstawiające Matkę Boską, produkowane na Tajwanie, ukazu­ jące ją jako kobietę ze skośnymi oczami. A.K.: Języki ognia zamiast promieni. I oni tego nie widzą! W L : A kolory były tak mocne, tak infantylne, tak słodkie, że w pewnym sensie od razu zobaczy­ liśmy obraz gospodarzy. S.S.: A czy próbowaliście o tym rozmawiać, dlaczego właśnie tak to wygląda, czy tylko robiliście fotogra­ fie? Rozmawialiście o tych intymnościach, znacze­ niach, o których pani wspomniała? Wywiad A.K.: W przypadku białych izb, poduch - tak, rozmawialiśmy. Jeśli chodzi o skośne oczy, to nie. Były też na przykład lalki - pytaliśmy: „Co one tu robią?", a gaździna mówi, że przywiozła z Ame­ ryki dwie i ściszonym głosem dodaje: ,Wstydzę i trochę, tej nigdy dziecku nie daliśmy, bo była do białej izby". Zdarzały się takie rozmowy. Nie mamy narzędzi etnograficznych do pytania o to wszystko, ale rozmawialiśmy. Nas oczywiście najbardziej inte­ resuje idea domu w kontekście całego projektu i ona też się później rozwija. W przypadku emigrantów pytania są już trochę inne dojrzalsze zahaczają o coś innego, rozmawiamy z nimi, ale to nie jest istota naszej pracy. Często też tak bywa jak na. przy— kład w białe izbie żeiest cholernie zimno-musi być zimno bo tam trzeba nieboszczyka położyć. s ? FOT. ANDRZE �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek S.S.: To jest lodówka. A.K.: No i oczywiście buty trzeba zdjąć, bo nie wypada wejść w butach, to normalne. I dwie godzi­ ny w tym zimnie, w skarpetkach, ustawiamy aparat, robimy zdjęcie. Potem jeszcze chwilkę w kuchni i uciekamy. W L : Każda z białych izb jest inna i coś innego nas w niej intryguje. Jedna była wesoła i kolorowa, było tam wiele dywaników, dywaniki na dywani­ kach, jedna makatka przedstawiała lwa, a na jego głowie wisiał obraz Matki Boskiej. To nawarstwie­ nie było aż piękne. Okazało się, że mieszka tam szalenie radosna kobieta. Wręcz promieniała. Była bardzo otwarta i opowiedziała nam różne smaczki ;j KRAMARZ I WERONIKA ŁODZIŃSKĄ. ORYGINALNE ZDJĘCIE JEST KOLOROWE 9 dotyczące białej izby. Dowiedzieliśmy się, że czasem biała izba była takim miejscem, żeby się, cytuję, „popróbować". A.K.: Zdradziła nam, że matka dała jej się po­ próbować w tej izbie. Potem pytaliśmy o tę kwestię w innych domach. Chcieliśmy sprowokować gospo­ dynie do wyznań, ale one były oburzone, mówiły, że to nieprawda... W L : Przedmioty zdradzały, że było tam za wesoło! [śmiech] S.S.: A czy moglibyście powiedzieć cos więcej wła­ śnie o przedmiotach? O obcowaniu z rzeczami, które mogą nastrajać. Pan mówił o zmysłowości doświad- �Wywiad 10 czenia, szczególnie w odniesieniu do łóżek ' gowmach, o tej gęstości. Zamknięta, mala przestrzeń staje się bardzo znacząca i nasycona inną osobą. A.K.: A film się właśnie naświetla, mamy 30 sekund, a przecież wiadomo, że mysz powoduje jakieś drgania - i co tu zrobić?! [śmiech] W Ł : Tak, odczuwamy to całymi sobą, od począt­ ku do końca. Wspomnę tu o dwóch projektach. Nasz ostatni projekt, który robiliśmy w Waranasi, w In­ diach, nazywa się Dom tymczasowy. To miejsce, do którego ludzie przyjeżdżają, żeby umrzeć. Na pew­ nym etapie życia kończy się energia do wykonywania codziennych czynności. Ludzie przyjeżdżają i chcą w skupieniu oddać się modlitwie, oczekiwać przejścia na drugą stronę. Wej ście do poszczególnych cel - to są chłodne, betonowe cele - jest za każdym razem prze­ życiem. Z reguły mieszkają w nich samotne kobiety, rzadko kiedy małżeństwa jeszcze w pełni sił. WŁ.: Ten projekt był naprawdę mocnym obcowaniem z człowiekiem. Ostatnie zdjęcie zrobiliśmy w celi starszego mężczyzny, który nie miał sił. Kucając, przygotowywał swoją pudżę. Mimo że szykował się do modlitwy, był tak miły, że wyszedł i zostawił nas, żebyśmy mogli zrobić zdjęcie. Było to szczególne przeżycie, bo znaleźliśmy się z aparatami i statywem w środku jego wieczerzy i jednocześnie modlitwy. Musieliśmy uważać na jedzenie na ziemi świętą wodę, w n o c l e S.S.: Wymagało to indywidualnej zgody? WŁ.: Docieraliśmy indywidualnie do każdej z tych osób. Często byli to ludzie bardzo chorzy, wchodząc do pomieszczenia, czuło się, że ich dzień może się zbliżać. Mam na przykład na myśli człowie­ ka, który już tylko leżał. Mieliśmy wrażenie, że jego życie dobiega końca. Weszliśmy jednak do tego po­ mieszczenia. On wstał i pozwolił nam zrobić zdjęcie. Pozostało łóżko: wgnieciona poduszka, która miała intensywny zapach; zostało to coś, co wisi w powie­ trzu, coś gęstego i ciężkiego. Ta fotografia n3 zawsze pozostała dla mnie ni o c u yni spotkaniem z tym czło­ wiekiem. Tak samo było z Gitą, która mieszkała tuż obok. Była straszną bałaganiarą i miała niesamowite ilości ciuchów. Masę! Robiąc zdjęcie, musimy wykonywać akrobacje. I akurat Gity mieliśmy ograniczone pole manewru bo iei cela była napraw de niewielka Chcąc uzyskać iak naiwiekszy dystans musieliśmy oprzeć s,e o orzerażaiacy stos iei fatałasz' ków, wręcz zapaść się w nich. Trudno było naświe¬ tlać klisze na bezdechu 7 tona \y\c\\7W^j nam iłowie Fotografuje inne pomieszczenie również wstrzymywaliśmy oddech i nade zohaczyliśmy iak na statvwwdrannia sie mvszv to iest takie mocne yw P ją ? y y ) którą i tak niechcący rozlałam. Ten projekt kojarzy mi się z takimi mocnymi wejściami. Kolejnym byli Emigranci - podróż dookoła świata w pigułce, bowiem w tych ogromnych blokach Nancy wybudowanych w latach sześćdziesiątych nie mieszkał, już Francuzi lecz ludzie z pięćdziesięciu dwóch krajów świata Chodziliśmy i pukaliśmy od drzwi do drzwi — to była iedyna metoda żeby nas wpuścili Wiązało sie to z konfrontacja Doszliśmy d.takie! nerfekni ze doskonale uo LdKiej pencKcji, uosKoiiaie wiedzieliśmv wieuzieiismy, kto KIO otworzy CVv to hedzie C h i ń r z v k rzv ktos zGwatemali,czyzJamajki... A.K.: I zapach, i drzwi, i wycieraczki, czasem mała naklejka - takie drobne elementy sprawia­ ły, że w zdecydowanej większości przypadków wyczuwaliśmy, czy to będzie Afryka, czy Azja. To nieprawdopodobne! WŁ.: I brud, który temu towarzyszył. A.K.: Budynekzzewnątrzjestzwielkiej płyty.To wygląda podobnie jak u nas, tylko że te bloki mają po pięćset metrów długości i trzynaście pięter wyso­ kości, więc nawet kiedy na zewnątrz idzie pięć osób, to wydaje się, że nikogo tam nie ma. Byliśmy tam w ramach programu Residence i żadna z instytucji, które nam pomagały, nie załatwiła nam wejścia do ani jednego mieszkania. Wjeżdżaliśmy na trzynaste BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek piętro i schodząc, pukaliśmy do kolejnych drzwi. S.S.: A ja\ często spotykaliście się z odmową? A.K.: Trudno jednoznacznie odpowiedzieć. Mieszkaliśmy na miejscu i prowadziliśmy warsztaty z niepełnosprawnymi dziećmi. Ja miałem tam rów­ nież wystawę mojego dawnego projektu, ale dzien­ nikarze nie zjawili się, bo bali się przebywać w tej okolicy wieczorem. Kiedy przyjechaliśmy, w Nancy były jeszcze ślady po spalonych samochodach. Miesz­ kaliśmy tam, chodziliśmy z torbami i statywami, a miejscowi patrzyli na nas trochę jak na kosmitów, ale też z aprobatą, widząc, że w ogóle się nie boimy. Po­ nieważ prowadziliśmy warsztaty z dziećmi, zdjęcia robiliśmy często w przerwach, kiedy tylko mogliśmy. W południe większość mężczyzn pracowała. W dżinach pochodzących z Maroka czv Algierii ieśli bvłv ortodoksvine kobiety me mogły nas wpuścić do domów Czasem mówiły Proszę orzyiśc iutro za pytam meza" Nieraz ktoś'sie nie zgadzał bo chciał mieć święty spokÓ! Ale dv udało nam sie porozma wiaćztymiludźm'często wyrażali z,ode Mieszkało ram tez nare rodzin f L c u s k i c h i to one odmówiły F Rvć m o ż e emiaranri mieli n o r z n r i e więzi braterskie^ v L m i - \ n i . L w i , nn f J n m , t n a wLik, m ówi z nam, ja nie mowię po trancusJm Weronika mowi, a^e akcentem, jest rozpoznawalna więc byliśmy WŁ.: Mogliśmy razem ponarzekać na Francuzów. A.K.: No właśnie. Wracając do pańskiego pytania o rzeczy, po „łóżkach", po doświadczeniach z nocle­ gownią i białym izbami pojawili się hobbyści, ludzie mający potrzebę świadomego kolekcjonowania. WŁ.: Które nie jest kontrolowane. A.K.: Zazwyczaj żony strasznie narzekają. Mówią: „Mój mąż jest stuknięty!". Kiedy żonie hodowcy kanarków pokazaliśmy zdjęcie pokoju kolekcjonera rzeźby naiwnej, stwierdziła, że tamten ma lepiej, [śmiech] Czasem jest tak, że gdy patrzymy 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 11 na zdjęcia, trudno sobie wyobrazić, że mielibyśmy tam mieszkać, że moglibyśmy tam spędzić jedną noc. Oni nie wyobrażają sobie z kolei mieszkania gdzie indziej. To jest potrzeba kolekcjonowania, otaczania się przedmiotami, teoretycznie świadomego, choć niekiedy to się wymyka spod kontroli. Czasem są absolutnie zniewoleni, jak na przykład myśliwy, który wykopuje z żoną czterodniową sarenkę, pochowaną przez dzieci. Niesamowita historia! Świetni ludzie! To zdjęcie z plakatu wystawy. [Jest też na TV stronie okładki - przyp. red.]. Uroczy ludzie, mówią, że kochają zwierzęta. Ponieważ to, co widzimy, nie bardzo nam się z tą miłością zgadza, pytam wprost: Ale iak kochacie?" A oni na to że gdy przychodzi 'sobota czy niedziela' rob,a sob,e kawe i siadaia on na przykład przed willdem ona przed niedźwiedziem i medytuia myślą o tych zwierzętach I wszystko było OK dopóki nie zobaczyliśmy małd kilkudniowa sarenki Weronika snvfała o nia i okazało sie ze w czasie ż n i w u rodziny sarenka została przecięta ale zvła 7anvtali rzvadvhvta sarenka umarła modihvła zabrać- Nie 'hole nia dzieri onieknła" Po t v L I in nrwnJki.n,' n r v v t h ! l i t i n dni, J L h ł , i przypadJoemprzyjecnaliasarenKategodniazdecnJa, najmtods, zrobiu pogrzeb. do nocy az a poszły spacwykopahją, wyszorował,, wypchał,, mają w kolekcji. WŁ.: To jedyny przypadek, gdy żona absolutnie podziela pasję męża. Jest księgową w klubie łowiec­ kim, nie ma nic przeciwko jego pasji i sama też zbiera, uwielbia to. Zazwyczaj żony odcinają się od kolekcjonerskich zapędów swoich mężów... S.S.: A jak wyszukujecie kolekcjonerów? A.K.: Pocztą pantoflową. To często trzyma się w sekrecie. Nie podajemy nazwisk, możemy za­ mieszczać jedynie lakoniczne opisy, ponieważ oni się boj ą. Zachowanie taj emnicy j est j edynym warun­ kiem, który musimy spełnić. Na przykład scenograf - mieszka w jednym pokoiku na parterze, za oknem stoją prostytutki, a tu kolekcja, Maria Callas z głośni­ ków i on w atłasowym szlafroku. Fenomen! �Wywiad 12 K.D.: Czy poszukiwaliście kolekcji konkretnych przedmiotów, czy po prostu ludzi, którzy cos z pasją zbierają? A.K.: Muszą to być kolekcje widoczne, a nie ukryte w szafach. Nie jest istotne, czy ktoś zbiera kapsle czy wypchane zwierzęta, ale to, że ma taką potrzebę. Chcieliśmy pokazać różne przykłady. Mamy między innymi kolekcję afrykańskich masek księdza. W L : Wbrew pozorom nie jest łatwo znaleźć ta­ kie osoby. Są różne kolekcje: jeśli ktoś zbiera kartki pocztowe, to dla nas jest to trudne. U pewnego pana w serwantce było bardzo dużo malutkich orzełków i patriotycznych symboli. Może to rzeczywiście była jakaś ważna i cenna kolekcja, ale zajmowała jedną serwantkę. A.K.: W Dębicy pewien człowiek miał cały zbiór w garażu - nam jednak chodzi o to, żeby to było mieszkanie. wody i wolna przestrzeń na szerokość drzwi, a na końcu krzesełko. On ma drugi pokój, który dzieli z żoną, i to wszystko. U myśliwego zaanektowany został cały dom z wyjątkiem kuchni, w której nie byliśmy. Więc bywa różnie. WL.: W przypadku hobbystów fotografowaliśmy kolekcje. AK.: Ale to są centralne miejsca, w których spędzają najwięcej czasu. Dla nich istotne j est, by móc pochwalić się kolekcją, więc są to pokoje reprezentacyjne. WL.: W przypadku emigrantów kluczem był salon - tu zbierały się rodziny, to było miejsce naj­ bardziej tętniące życiem. Kiedy byliśmy u rodzin muzułmańskich, zawsze wszyscy siedzieli w salo­ nie, parzyli herbatę i częstowali nas daktylami. Pełno dzieci, kobiety w chustach i te charakterystyczne dla ich kultury meble, które sobie przywozili z Algierii i Maroka. Salon był duszą. K.D.: Z filmu Andrzeja Różyckiego o Zofii Rydet S.S.: A czy we wszystkich tych projektach pojawiają pamiętam najbardziej jej „wejścia" wchodziła, mówiąc: „Żadnego sprzątania i układania", i robiła się łóżka? zdjęcie. Czy wy zezwalaliście, żeby przestrzeń była A.K.: Nie, nie. Ale jest to pokój reprezentacyjny, świątecznie przystosowana? gdzie ono się zazwyczaj znajduje. Choć u emigran­ tów częściej był telewizor niż łóżko. A.K.: Pukaliśmy, wchodziliśmy i nie było takiej szansy. Poza jednym przypadkiem w Nancy, kiedy kobieta właśnie wybiegała z dzieckiem i powiedzia­ W L : Obsesja telewizora. ła, żeby przyjść następnego dnia, oni nie wiedzieli, że przychodzimy. To fascynujące, bo mamy zdjęcie K.D.: W jaki sposób wybieraliście pokój, w którym mieszkania Algierki, pozostawionej przez męża robiliście zdjęcie? Znowu: historia, czy estetyka? z dwójką dzieci, a na szklanym stoliku nie ma grama kurzu. To samo z białymi izbami. A.K.: Może podamy kilka przykładów, a pani oceni. Pokój scenografa wygląda jak muzeum. On ma jeden jedyny pokój i kuchnię. To po prostu WL.: Ci ludzie nie wpuszczą nas już drugi raz. niewyobrażalne, tam wszystko jest jak w muzeum, Wchodzimy na gorąco, skaczemy na głęboką wodę. nietknięte. I on tam też śpi. Ale w przypadku akwa­ Umawianie się jest ryzykowne. rysty, który mieszka na trzecim czy czwartym piętrze w bloku, w wąskim pokoju po obu stronach są akwa­ S.S.: A pomysł na zakonników? To są w końcu tak ria. Na fulll Pod sam sufit! Węże, rybki, kilka ton różne przestrzenie. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek A.K.: Dla nas w idei domu mieści się jego róż­ norodność. Weronika nie mogła wej ść do cel zakon­ ników, mimo moich starań. Dlatego zrobiła Pokoje panieńskie w Kairze. W przypadku cel bardzo interesowało mnie to, że ci ludzie, w przeciwieństwie do większości, nie „myślą o domu". W pewnym wieku każdy czło­ wiek zastanawia się, czy chce mieć dom - na wsi, z basenem - czy też nie, ale pojawia się myślenie, by osiąść, natomiast niektórzy ludzie wybierają zakon. Ważna jest dla nich strona duchowa. Albo chce uprawiać rolę, albo być naukowcem - szalenie istotna jest klauzula zakonu. Zakonnicy nie mają 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 13 wyboru, dostają cztery ściany pomalowane na biało i zaczynają zamieszkiwać. W sposób niekoniecznie uświadomiony zagospodarowują ten dom, który jest dla nich absolutnie drugorzędną sprawą. Z tymi celami jest trochę tak jak z pokojami studenckimi. Gdy mieszkamy w takim pomieszczeniu, próbuje­ my zorganizować przestrzeń tak, aby dzieliła się na przestrzeń do pracy, przestrzeń prywatną i tak dalej. W większości cel część pokoju zasłonięta jest jakąś szafą. Część oficjalna jest bardzo elegancka, a dopie¬ ro za. szafą stoi łóżko, wiszą prywatne zdjęcia. Ten podział jest bardzo widoczny. Zakonnicy nie mają własnej kuchni, bo mają wspólną stołówkę. Poka- �Wywiad 14 żuję różnych ludzi, różne zakony i różne osobowo­ ści, na przykład jezuitę, do którego należy kolekcja sześciuset dywanów. A może ją mieć, bo jest już na emeryturze, zajmuje dobrą pozycję w zakonie. Gdyby był na początku swej drogi, pewno nie mógł­ by jej mieć, a już na pewno nie mógłby poświęcić pokoju czterem religiom - on sobie aranżuje takie kąciki. Inny zakonnik żyje w kompletnym bałaga­ nie, jak student. A z kolei cela księgowego to dla mnie jakieś bardzo nieludzkie pomieszczenie - jak pokój hotelowy - stoi tam jakiś regał, szafa, łóżko, rowerek i to wszystko. Pokój księgowego zrobiłem za.ra.z pQ jezuicie i to było przerażające. Każde pomieszczenie jest lepsze ja po prostu nie widzę tego człowieka A.K.: Niektóre są cierpkie. I oczywiście pojawia się pytanie: czy mamy prawo mówić o tych ludziach, że są cierpcy, choć właściwie nie mówimy tego. S.S.: A co znaczy „cierpcy"? A.K.: Że są takie niezamieszkane. S.S.: Sterylne? A.K.: Nie, nie sterylne. Zaniedbane, ale jak się powie, że zaniedbane, to zaraz będzie, że brudne czy coś takiego. W L : Takie nieautorskie, przypadkowe, i . . . pobieżne. Choć niekiedy te kabiny są wyraziste! K.D.: Włamie: „widzę czlowie\a". W waszych wypo­ Żony kierowców szyją im czasem niesłychanie oka­ wiedziach pojawia się motywfantazjowania na temat załe buduarowe zasłony, j ak do łóżka Ludwika XVI. łudzi w zależności od tego, czym się otaczają. Czy rze­ Więc nasze wyobrażenie, że jest tam straszna masa czy faktycznie dobrze „opowiadają człowieka"? Czy nagich kobiet na zdjęciach i taka męska sztama, one mówią prawdę? Mówią, jakjest, mówią mocno, w ogóle się nie sprawdza. Często jest to właśnie mówią w taki sposób, który daje się łatwo wyczytać, gotujący się makaron i święte obrazki. A mówiąc o tych cierpkich... czy tojednaktyłkopozór? A.K.: Przede wszystkim nie nazwałbym tego fantazjowaniem. To tylko nasze myślenie. Nato­ miast ja bym odwrócił pytanie: czy kiedy ludzie opowiadają nam o swoich przedmiotach, są świa­ domi tego, że opowiadają nam o sobie? Często jest tak, że po obejrzeniu zdjęć wiedzą, że drugi raz nie pozwoliliby nam fotografować, bo są całkowicie obnażeni. „Czy tak wygląda mój dom?" - zdarzyło się parę razy, że ktoś dziwił się, że tak wygląda jego pomieszczenie. S.S.: A jakie są komentarze do waszych zdjęć? A.K.: O „łóżkach" ludzie mówią: „Tak... Ale to smutne...". Mam jednak wrażenie, że izba biała kolorowa jest zawsze wesoło odbierana. Podobnie z TIR-ami. Niektóre są takie buduarowe. W L : A niektóre cierpkie. A.K.: I dużych maskotkach w kształcie penisa... pluszowych. W L . : To są właśnie ci cierpcy, tacy bez korzeni... A.K.: Tak. Kupi sobie taki fun, postawi, i to jest to, co widać na pierwszy rzut oka, a cała reszta to zwykła kabina. WL.: To jest dom na kółkach, dlatego chcieliśmy to sfotografować. Oni tam śpią, mieszkają, to dom w pełnym wymiarze. I jest tam zupełnie wygodnie. A.K.: Zdjęcia robiliśmy na wschodniej granicy. Prawo drogowe nie jest jeszcze restrykcyjne w przy­ padku Rosjan, Ukraińców, Kazachów i oni mogą mieć różne rzeczy. U nas to już jest zabronione, bo stanowi zagrożenie na drodze. Te wszystkie maskot- BARBARZVNCA 3 - 3 ( 1 G - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek ki, które dawniej było widać, kiedy się jeszcze jeź­ dziło stopem - to jest już dziś zabronione w Polsce i w Unii Europejskiej. Tapetować można, ale nie wolno mieć maskotek i proporczyków. Oni kiedyś lubili wieszać mnóstwo tych pamiątek. 15 A.K.: Rzeczywiście, coś takiego, co byśmy po­ wiedzieli o meblach z Ikei. Nie na takiej zasadzie, że kopiujemy kogoś, ale że to jest taki schemat. Przy­ wozimy pufy, które zajmują dwie ściany. One mogą mieć obicie bordowe lub beżowe, ale to zawsze ten sam styl, ten sam wzór. K.D.: W waszych opowieściach uderza mnie to, ze sposób, wjakj zakorzeniamy się w przestrzeni, w świe­ WL.: „Imitacja" poj awia się też w białych izbach cie, wcale nie zależy od możliwości finansowych. - może to kwestia tego samego gustu, a może wszy­ To jest coś całkiem duchowego i wewnętrznego. scy mieli rodziny w Ameryce, które przysyłały każ­ demu identyczne rzeczy - te same kwiaty, obrusiki, A.K.: Zdecydowanie tak. Widać to wyraźnie makatki, te same lalki, i każdy miał taki sam pomysł u emigrantów, dlatego ten cykl jest taki fajny. Z jed­ na ich ustawienie. nej strony na zewnątrz wielka płyta, a z drugiej ci ludzie... Można by o tym rozmawiać godzinami. A.K.: Obraz Świętej Rodziny z Józefem cieślą Tam istnieje problem na poziomie rodziny; młodzi z siekierą, który pojawił się w kilkunastu miejscach chcą się asymilować, ale nie mogą, ponieważ starzy - toporny, odręcznie malowany, widać, że chyba mieszkają od trzydziestu lat we Francji i pieniądze tą samą ręką. wciąż wysyłają do Maroka czy Algierii, bo - jak mówią - oni tam wrócą. I jak się asymilujesz, to nie WL.: Nieco podobnie było w domu dla bez­ jesteś nasz. Francuzi naprawdę mają problem z tymi domnych. Wszędzie wisiały zdjęcia nagich kobiet, ludźmi. Oni nawet jeżdżą po meble do swoich to wynikało z rywalizacji, który będzie miał lepsze, krajów. Pamiętasz to mieszkanie z Armenii? Tam fajniejsze. Takie nagromadzenie, niekompletnie niczeeo nie było oni w oeóle nie mieli pieniędzy szczere, jakby wypadało to mieć. tylko t d e n dywan z Matka Boska brązowy zimny smutny... Oni byl, strasznie smutni. Co ktoś wysta S.S.: Rywalizacja? wił to oni wstawili do siebie Segregowanie rzeczy, które przynosi sie do domu też zależy od naszego WL.: Tak. I proszę mi wierzyć, pamiętam czasy poczucia estetyki, prawda? walki o plakaty z „Bravo" - wiadomo było, które są W L : To jest takie zostawianie śladu. Mój ślad, mój odcisk. Pieczątka danego człowieka. To nas bardzo interesowało. S.S.: A czy w którymś z projektów dostrzegliście proces imitacji? Często się mówi, że ludzie naśladują sąsiadów. WL.: Tak. Imitacja pojawiła się w trzech przy­ padkach. W Nancy emigranci przywozili absolutnie takie same kanapy, absolutnie w tym samym stylu i tak samo je ustawiali. Co więcej, zawsze wisiało nad nimi zdjęcie czy obrazek przedstawiający Mekkę. To było wręcz nagminne... 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA lepsze, które nieco gorsze, kupowane na giełdzie po jednym. S.S.: A czy kiedy robiliście rozmowy? zdjęcia, towarzyszyły temu A.K.: To jest trudne ze względów technicznych. Rozstawiamy sprzęt i rozmawiamy o tym, zawsze jest zaproszenie na herbatę, pogawędkę - wtedy rozmowa schodzi na różne tory, ale kiedy pracujemy, ludzie zazwyczaj nie chcą nam przeszkadzać. WL.: A my nie chcemy przeszkadzać im. �Wywiad 16 A.K.: Mówimy o wyborze kadru, o tym, co wi­ dzimy, o fotografowanym mieszkaniu, o tym, co do nas dociera, co nas uderza. Zazwyczaj stoimy blisko ściany, żeby objąć to, co nas interesuje, więc gospo­ darze widzą, że nie ma miejsca i nie chcą przeszka­ dzać. To tylko z tego wynika, nie z jakiejś niechęci. Potem zawsze rozmawiamy. Z cyrkowcami też tak było, chcieli, żebyśmy z nimi zostali. W L : Ale jedna pani zadbała o nas szczegól­ nie, robiąc spektakl. Musisz przyznać, to już twoja działka. Przede wszystkim musimy wejść. Potem scenariusz pisany jest spontanicznie, za każdym razem inny. Ten pamiętam, bo był zaskakujący, pokrótce opowiem, bo byłoby trudno na coś ta­ kiego wpaść, gdyby się pisało scenariusz fdmowy. WNancy, kiedy fotografowaliśmy emigrantów, pu­ kaliśmy od drzwi do drzwi i otworzyła nam kobieta, która chyba słabo rozumiała francuski. Muzułmanka starsza już pani może około siedemdzie¬ sięciopięcioletnia. Miała' dość charakterystyczny, bladoniebieski peniuar i grube okulary z jednym szkłem rozbitym. Wpuściła nas do siebie. Był tam ieszczeiei svn earbaty i kulawv którvchodził wko ło nerwowo. Pracowało się nam niekomfortowo. Kobieta usiadła naprzeciwko nas nie rozumiała że chcemy zrobić zdjęcie bez nie!.' A iei svn cho¬ dził bardzo nerwowo po pokoi u i 'czeeoś' szukał po czvm otworzvł kanapę i znalazł kotal Ten kot hvł wielkim nrzerośnierlm zwierzęciem Okron nv ohrzvHliwv w kolorze mlerzneł kawv PnHał t • h ł H • ł go matce, ona się rozebrała oo pasa zaczęła go karmie piersią. Kot ssał, ona miała mleko... A.K.: Byliśmy przerażeni, nie chcieliśmy tej fo­ tografii. Jest to strasznie niesmaczne, wstrząsające. Stara kobieta karmiąca kota. A ona czeka. W L : To była wiedźma... A.K.: Żeby nie urazić tej pani, zrobiliśmy jej dwa zdjęcia, mimo że przy tak długich czasach naświe­ tlania filmu (trzydzieści sekund, czasem minuta) wiadomo, że osoba na fotografii będzie w ruchu, nieostra. W L : To jest ciąg dalszy opowieści o intymności, w którą wchodzi się, przekraczając próg czyjegoś domu. Bo są zwyczaje, których nie możemy prze­ widzieć. Można oglądać rzeczy, które nam coś pod­ powiedzą, ale potem zdarzają się sytuacje, które są fascynujące i przerastają wszystko. S.S.: Ona zapewne myślała, ze tego oczekujecie. Może to była znana historia, ktoś przychodzi, żeby to zobaczyć. WL.: Może to było coś normalnego, normalna domowa idylla. A.K.: A my o niczym nie wiedzieliśmy. Zazwy­ czaj robiliśmy tak, że Weronika mówiła szybko, żeby nie znudzić, ale wyraźnie, a ja z tyłu pokazywałem nasze zdjęcia, bo one zawsze nam pomagają. Ale przecież fotograf nie przychodzi tam co pięć mi­ nut. S.S.: Historia jak z Felliniego... A.K.: A innym razem taka historia. Pukamy. Drzwi otwiera olbrzymia czarnoskóra kobieta, We­ ronika zaczyna mówić, ja pokazuję zdjęcia. Ona nic, ani słowa. Nie wiadomo, czy przerwać, czy ją to interesuje, czy nie... Za chwilę przychodzi facet i staje za nią, Weronika dalej mówi i nagle za tymi uchylonymi drzwiami jest już ściana ludzi. Wero­ nika skończyła, nie wiadomo, co dalej. A kobieta mówi: „Om, i tyle. Wchodzimy do środka, jesteśmy w salonie. To jest to zdjęcie całe w różach, kapach: sztuczne kwiaty, wszystko sztuczne, niesamowi­ te... Oni po prawej stronie siedzą i jedzą obiad. My wszystko rozstawiamy przepra.sza.my mierzymy światła dzienne., sztuczne doświetlamy coś a oni iedza. iedza. Weronika mów, ze mv już kończymy a oni nic iedza Zrobiliśmy zdjęcie dziękujemy on ' „Dz.ękujemy", wyszliśmy. Takbeź słowa. Cały czas BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek próbowaliśmy zagaić - a oni nic, po prostu jedli i pa­ trzyli w telewizor... S.S.: Marsjanie... A.K.: Tak, ja zawsze mówię, że kosmici przyjeż­ dżają z torbami, statywami, pukają do drzwi i pytają, czy mogą w salonie zrobić zdjęcie... Z rozmowami bywa różnie, to jest bardzo indywidualna sprawa. 17 S.S.: Tojeden z wyjątków. Ale przecież w celi ubóstwo byłoby na miejscu. Takijest stereotyp związany z tym pomieszczeniem. Tu raczej zaskakują wszystkie inne pomysły, na przykład sześćset dywanów. A.K.: Widzi pan, wypunktował pan coś, co ja uznałem za nienaturalne, a co powinno być natu­ ralne. Kiedy zaczynałem ten temat, sądziłem, że nie będzie wielkich różnic. Myślałem, że krzyż będzie bardziej w lewo albo w prawo, drewniany albo me­ talowy, i tyle. S.S.:Aczy ludzie „tłumaczą"swoje mieszkania? Czy wyjaśniają, dlaczego jest ta\ a nie inaczej? Czy czują się waszą obecnością wywołani do odpowiedzi? S.S.: Odwiedził pan wiele cel i wybrał te, czy... A.K.: Nie, zupełnie nie. Nawet w przypadku tego dominikanina, który ma bałagan jak w studenc­ kim pokoju. Zadzwoniłem do niego po raz pierwszy, kiedy on akurat wyjeżdżał, więc skontaktowałem się ponownie. ,Właśnie wróciłem, jutro wyjeżdżam i jeśli pan myśli, że posprzątam, to nie, jak pan chce zrobić tak jak jest, to OK". „Dobra, wpadnę". Go­ dzinę później byłem u niego i zrobiłem to zdjęcie. Kiedy mówił przez telefon, że nie będzie sprzątał, od razu pomyślałem, że zacznie sprzątać i układać. Przede wszystkim nie wyobrażałem sobie, że to bę­ dzie tak: tu zdejmuje spodnie, tam pantofle, i to sobie tak leży... A.K.: Nie. Mam niewiele więcej. To jest wielki problem. Oni niemalże chcieliby, żebym do pa­ pieża szedł po pozwolenie. Cudownie się stało, że zacząłem od dominikanów, którzy są najbar­ dziej otwarci. Do jezuitów usiłowałem dotrzeć chyba z pół roku. Nie mam pojęcia, skąd bio­ rą się te straszne obawy. Więc przyznaję, nie mam więcej zdjęć. Chciałbym, ale to jest bar­ dzo trudne. Kiedy zadzwoniłem do karmeli­ ty, powiedział: „Nie. Może pan sfotografować pokój gościnny" - a docierałem do niego przez rekomendacje. Mówię, że nie o to mi chodzi, że chodzi mi człowieka który tam mieszka. S.S.: A czy poza takimi sytuacjami ja\z tą panią zda­ K.D.: Tym, co do mnie wraca po wystawie, jest rzają się rzeczy zaskakujące na szeroko rozumianym zdjęcie z mieszkania filozofa. /Znajduje się też na I stronie okładki - przyp. red./. Ale nie książki mnie poziomie estetycznym czy też wizualnym? tam niepokoją, lecz plakat, który wisi na ścianie. Na tym plakacie są wy drapane oczy. W fotografowanych W L : Tylko hobbyści. przez was przestrzeniach pojawiają się takie wła­ A.K.: Dla mnie zaskakujący jest na przykład śnie zupełnie nieoczywiste, a przez to niepokojące karmelita. Wydaje mi się, że gdybym miał zrobić elementy. te zdjęcia dziesięć lat temu, wyszedłbym, bo bym uznał, że nie ma tam niczego interesującego. Intry­ A.K.: Myślimy o tym, dokonując wyboru zdjęć guje mnie, że ktoś może gdzieś mieszkać parę lat na wystawę. Każda fotografia ma dla nas jakieś ko­ i wszystko, co widać, to: rowerek treningowy, zega­ notacje, każda ma jakieś cechy charakterystyczne. rek i święty obrazek, który równie dobrze mógłby Wydrapane oczy to mocna symbolika, od tego po powiesić ktoś inny. Zadziwia mnie, że człowiek prostu nie da się uciec. Są takie rzeczy, jak w przy­ może nie zamieszkiwać swojego miejsca. padku noclegowni, gdzie naprawdę wiemy, że ta 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Wywiad 18 lampka była obrzydliwie brudna, klejąca się, bo to nawet nie jest brud. Możemy sobie mówić, że je­ steśmy świetnymi fotografami, wchodzimy wszę­ dzie. Ale na pewne odruchy nie mamy wpływu, to jest o wiele mocniejsze, myślę więc, że wszyst­ kie te zdjęcia mają jakąś cechę indywidualną. W przypadku jezuity, do którego należą te wszyst­ kie dywany i złota kula - nie oceniam tego, to nie moja sprawa - chcę tylko pokazać, że jezuita ma sześćset dywanów na środku, i złotą kulę, i kamie­ nie. Fascynacja fascynacją, ale skąd się to u niego bierze? BARBARZYŃCA 9 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 19 S.S.: Porządkowanie duszy... W zamyśle Rolanda WŁ.: Widzimy każdy obrazek, bo każdy może Bartheśa, punctum to cos, czego fotograf nie może za­ nam zepsuć zdjęcie, gdy źle odbije światło. projektować, przewidzieć. Oglądając później te zdjęcia, dostrzegacie w nich więcej Jak często w fotografiach S.S.: A czy mogliby państwo opowiedzieć o technicz­ jużpostfactum pojawia się cos niesłychanego, cos, czego nych aspektach robienia zdjęć? wcześniej nie było widać? Rzeczy, które frapują, zasta­ nawiają, przykuwają uwagę, nie dają spokoju. WŁ.: Muszę zacząć od tego, że mamy prze­ dziwną zgodność, aż jestem sama zdziwiona, co W L : Niestety muszę powiedzieć, że robiąc do wyboru kadru. Wchodząc do jakiejś przestrzeni, zdjęcie, widzimy naprawdę wszystko. Przykro mi, wiemy, że to będzie ten kadr. Może dwa razy na że pana rozczarowuję. Potem, kiedy oglądamy kilkadziesiąt zdjęć zdarzyło się inaczej. fotografię jest: wowl To też, ale tylko jeśli chodzi 0 efekt, który powstał. Natomiast robienie zdjęcia AK.: Zgadza się, i wtedy było: to zróbmy tak i tak. nie jest dla nas mechaniczną czynnością. Poświę­ Potem oglądamy i już nie mamy żadnej wątpliwości... camy temu niezwykle dużo skupienia i uwagi. Wi­ dzimy każdy detal, bo musimy odpowiednio usta­ WŁ.: ... które będą lepsze. Jest w nas straszna wić aparat. Czasami coś jest przysłonięte, w cieniu łapczywość przedmiotów - żeby każdy był widocz­ 1 musimy zwrócić uwagę, aby ten fragment znalazł ny - i mamy absolutną zgodność, że powinien być się na fotografii. Zanim zrobimy zdjęcie, Andrzej sto taki kadr, a nie inny. Potem zaczyna się ustawianie razy patrzy przez wizjer i pyta, co ja o tym myślę, i ja aparatu, które czasami trwa pół godziny, bo tu czai też patrzę sto razy. Takie sto razy z zatrzymaniem się mnóstwo pułapek. Ponieważ obiektyw jest szero­ oddechu - niestety dostrzegamy wszystko, od roz­ kokątny, pewne elementy mogą być zdeformowane, lanej kropli wody do czegoś, co jest na suficie. Tym mogą za bardzo wychodzić. Czasem trzeba zdecy­ bardziej, że kiedy mierzymy światło, widzimy każdy dować, że utniemy coś i nie będziemy tego żałować. ciemny i każdy jasny punkt. Jeśli jest ciemno, patrzę A najgorsze, kiedy się okazuje, że ściany są lekko w wizjer, Andrzej mierzy światło i pyta mnie, czy krzywe. To jesttakmatematyczne i wnikliwe patrze­ widzę tę czerwoną miskę, czy ona wchodzi w kadr. nie że iesteśnw w stanie określić czy budowniczy Musimy tak zmierzyć światło, żeby miska była me' skienścł" akieeoś kata bo coś nam sie edzieś łamie I rzeczywiście okazu! e sie ze skienścił" bo widoczna. Jesteśmy świadomi tego, co robimy. coś spada" a mv to widzimy orlez wizier Niedai AK.: Pojawiają się czasem odkrycia w rodzaju Boże za oóźno sie zorientować bo ootem zdiecie zobaczenia tytułu jakiejś książki. Nawet kiedy fo­ iest zensute I kiedy iuż mozolnie ustawiliśmy kadr tografuję swoje mieszkanie, mogę się zdziwić. Ale każde z nas zagląda sto tysięcy razy, widzi co innegdy fotografuję swoje mieszkanie, nie muszę się tak pr> bo ten nochvł nie został dobrze oceniony nrzez koncentrować jak na wyjeździe, bo wiem, że zawsze mogę do zdjęcia wrócić. W większości realizowane przez nas cykle były doświetlane sztucznym świa­ tłem, później robiliśmy czasem zdjęcia w świetle zastanym. Przy białych izbach była straszna jazda, te wszystkie szafy są wypolerowane na błysk, więc trzeba było w drzwi wkładać jakieś papierki, żeby odwrócić refleks, bo jeśli używamy softboksu, to szafa przyjmuje białe odbicia światła. I Matki Boskie... 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA fedno d r u L nonrawia i szukamy pomostu ahy L ł o nałlenL L i i anarat Ł i A L Ł L r J u A iest l i i ź l e n o L w i o n v \e'I\ ^erJrean jest jakkolwiek przechyl, wal, się zdjęcie, lego me widac w wizjerze, ale widac w wersj, końcowej. Natomiast my wychodzimy z zalozema, ze me mo­ żemy pozmej kadrować , obcinać czegoś w kom­ puterze Po prostu tego me robimy Kiedy mamy od początku do końca zbudowany kadr, zaczynamy mierzyć światła. �Wywiad 20 A.K.: A światła są różne. Bardzo często myślimy o pewnym nastroju. Kiedy pojechaliśmy do Indii, chcieliśmy opowiedzieć o nich w pewnym klimacie, a nie w takim, powiedziałbym, niemieckim stylu fotografowania - wszędzie jasno i wszystko wi­ dać - nie używaliśmy więc sztucznych świateł. Ale przy hobbystach stosowaliśmy absolutnie wszystkie rodzaje: światło zastane, światło sztuczne. Kiedy fotografowaliśmy rzeźby, była żarówka i piękny ży­ randol - nie chcieliśmy tego stracić, więc musieliśmy go zapalić. Mierzymy światło wpadające przez okno, światło sztuczne i jedno z nas trzyma softboks,gdy drueie fotoerafuie W przypadku TIR-ów korzysta¬ liśmy z takieeo światła iak w lamp,e błyskowa tyle tylko ze na kablu Ta toie z aparatem Weronika za mna trzymaiacs e uchwytów przy drzwiach- ia tak naprawdę lezę na Weronice żeby me wypaść Kiedy i u z stabilnie stoimy Weronika wpycha flesz' zeby doświetlić i f a k w i s i l 7a k a ż d y m razem iesr nieco i n a c z n W p r z y p a d k u ł ó ż e k " h y ł y dwa soft hoksv Ale J i e l i ś L I n o r o czasu i m o i ś m v sobie p o z w o l i ć na n s t a w L l - hvło c i e m n o - n i e LmknW, v k ^ d . sa m i , l i h v L v tvlkn zamknięte Każde, strony, więc mielibyśmy tylko wierzcnmą warstwę iozka, byłoby tego, giębiej, więc tam doswietlalismy. W L : Czasami staramy się robić zdjęcia na zmia­ nę, żeby zabić jakąkolwiek zazdrość, jaka mogłaby się pojawić. A.K.: Nie, to się wzięło stąd, że na początku dziennikarze mieli straszny problem z tym, kto na­ ciska spust migawki. W L : A my już nie wiemy kto. W przypadku TIR-ów wiemy... A.K.: Nigdy tego nie rozumiałem, bo to nie jest „decydujący moment", nie ma znaczenia, czy ja zrobię zdjęcie za pięć minut, czy za dziesięć. To w ogóle nie jest ważne, kto naciska przycisk, więc robimy na zmianę, żeby nikt nigdy nie doszedł, czyje to zdjęcie. K.D.: A ja\ wygląda praca nad projektem w sensie przygotowania merytorycznego? WL.: Kiedy chcemy zrobić jakiś projekt, musi­ my pobyć, pomieszkać w miejscu, którego będzie dotyczył. I tak na przykład w Waranasi upłynęło wiele czasu, zanim zaczęliśmy zdjęcia. Stworzy­ liśmy codzienny rytuał: chcąc dotrzeć do tych lu­ dzi, musieliśmy jakoś zaskarbić sobie ich sympatię. W związku z tym jechaliśmy codziennie rykszą do cukierni i tam panowie pakowali dla nas egzotycz­ ne, śmieszne ciasteczka; z tymi pudłami przyjeż­ dżaliśmy i następował rytuał oddawania czegoś, co było od nas z serca Ale zwyczaj jazdy rykszą rano też wspominam iako nieodłączna cześć proiektu Podobnie edy pracowaliśmy nad TIR-ami mase czasu spędzaliśmy na parkingach W ten 'sposób zobaczyliśmy kiedy eranica zaczyna zyć Niełatwo siefotoLfuie kiedy iest tam ruch Zdiecia sie robi kiedy oni ledwie sie budzą My sterczymy od piąte/ a oni wstaia około woół do dziesiąta Czekamy na nich Nieraz nukamy w szyby Panie czy może sie naniuzohudzić?" T kiedy sa lekko zaspani noka L a nam swo^e wnętrze To sa przedziwne J L v _ które mają swoją siłę. A.K.: Jeszcze jedno. Odkryliśmy, że kiedy się wyjeżdża do jakiegoś miasta, do Nancy czy gdzie­ kolwiek indziej, to przez cały czas jest ono nieco obce, nawet gdy się chodzi po ulicach i spędza się tam miesiąc. Ale wystarczy wejść do jednego domu, poświęcić mu trochę uwagi, zrobić zdjęcia i wycho­ dzi się stamtąd jakby już do swojego miasta - to nieprawdopodobne. Oczywiście to uczucie jest po­ zornym odbiorem tego miejsca, ale jest coś takie­ go, że wychodząc z domu na ulicę, jakby bardziej należymy do tego miasta. Nasze widzenie jest już bardziej od wewnątrz i to jest niesamowite. WL.: Bezsprzecznie. Fotografowałam pokoje panieńskie w Kairze, ale tylko dlatego, że znalazłam się tam przypadkiem w dzielnicy koptyjskiej, która j est miej scem wyklętym. To jedno wielkie wysypisko BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek śmieci. Wszystko się tam pali, a mieszkańcy siedzą i segregują śmieci. Czasami są to drastyczne sceny na granicy życia i śmierci, bo dzieci chodzą gołymi stopkami po igłach - odpadach szpitalnych. Tak­ sówkarze odmawiają wjazdu: „OK, jak pani chce, to niech pani tam idzie, ja się stąd wycofuję, mnie tutaj nie ma". To miej sce budzi odrazę i przerażenie. Tym bardziej, że przyjeżdżają tam opętani ludzie, dziw­ nie szczekający jak psy. Jeden z ojców duchownych jest egzorcystą. Co czwartek wypędza złe duchy z ich dusz. W momencie, gdy zaczęłam wchodzić do tych domów i szukać pokoi panieńskich, wszyst­ ko zaczęło się diametralnie zmieniać. Zobaczyłam cudowne kolorowe rodzinv darzące sie wielka mi łośca Te dziewczęta sa szalenie radosne a Dok e panieńskie sa takimi nakami róz na wysypisku Ten L a t iest niedosteon"zamknięty Aby dostać sie do ich mieszkań trzeba' pokonać stertę śmieci, którą 01 zararniaia do środka Iest też notworna masa szczu rów My lałam ze ró sa o s w L n e świnki morskie ale nie T mieszkała tam nanrawde świetni ludzie' dlC 111C 1 1111C oZjt\.a.J ej Ldlll l l d J J l cl W 3 W1 CLIII 1 L I L I Z j I C ^ harriyo rienli w srorllcn r7iir wielka pnercne Polcoie < a k n l ™ 'nr^dni, m ,lnwniL T n L ^ J n 21 S.S.: Właśnie takie doświadczenie miałem na myśli, pytając o to zobaczenie post factum. Czy znając foto­ grafowaną rzeczywistość, patrząc na zdjęcie, zmysło­ wo obcujecie z tym światem? W L : Niestety, cały czas tak. S.S.: Nie można się odseparować i spojrzeć na to ja\ na ładny, estetyczny produkt... A.K.: Dla mnie to w ogóle tak nie funkcjonuje. Dopytywał pan o późniejsze znajdowanie w tych fotografiach jakichś relacji, konotacji - przyznam, że często po przemyśleniach pojawiają się pomy­ sły na kolejne cykle. Może nie biorą się bezpo­ średnio z jakiegoś przedmiotu, ale taka refleksja pojawia się po zakończonych zdjęciach. Robimy coś, widzimy, ale naprawdę nie ma czasu na to, by się tym delektować, mieć poczucie namacalności tych wszystkich przedmiotów. Potem rozmyśla­ my o tym... To jest niesamowite. Coś dostajemy z tych fotografii. S.S.: Wydaje mi się, że wszystkie wasze projekty skła­ są kolorowe, przesadnie malownicze, lo wszystko dają się na taki dom, który jest domem na granicy, zapada w pamięc. upal, nieprawdopodobny za­ w tym znaczeniu, że i ta „mieszkalnia", i Waranasi, pach, którego me można zmyc, da s,ę go jedynie i Kair, i emigranci - to są domy, ale też marginesy wywietrzyć najwcześniej po tygodniu. Zmiema s,ę szeroko rozumianego społeczeństwa. ogląd miasta; ta dzielnica stała s,ę moją ulubioną, bo wiem, jaka ona jest podskórnie. S.S.: Z tego, co powiedzieliście, wynika, żefotografia A.K.: Tak, to jest dom graniczny. jest sposobem poznawania rzeczywisto/a. S.S.: Czy planujecie kontynuować ten projekt? A.K.: Moim zdaniem tak... A.K.: Zdecydowanie tak. Zofia Rydet zrobiła swój cykl przepięknie, ale zupełnie inaczej, akcent W L : Bezwzględnie, to jest tak, jakby zobaczyć jakiś ostry film albo przeczytać niejedną książkę i jest był położony na coś zupełnie innego. Te rzeczy to podparte obrazem, zdjęciem, w którym dopiero póź­ się nie wykluczają, ale raczej uzupełniają. Nie ma niej odnajdujemy absurdalną rzeczywistość. Często żadnego porównania. Chcemy zrobić jeszcze kilka bawią nas pewne fragmenty, na przykład wypchany cykli, żeby pokazać, j ak one mogą być różne. Za tym lis, który ma w pysku kuropatwę. Po co on ma w pysku stoją konkretni ludzie. tego ptaka? To nas zastanawia i jednocześnie bawi. W chwili robienia zdjęcia widzimy wprawdzie kuro­ S.S.: A Waranasi był projektem wymyślonym czy patwę w pysku lisa, ale traktujemy to normalnie. znalezionym? 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Wywiad 22 A.K.: Nie, to wcześniej wymyślony projekt. Ale nie znaliśmy konkretnego miej sca i poszukiwaliśmy już w Indiach. W L : To było zabawne, bo zamieszkaliśmy nie­ spełna czterysta metrów od miejsca, którego szu­ kaliśmy. A.K.: Znowu cudowna historia. Znaleźliśmy człowieka, który wiedział, gdzie jest miejsce, o które pytamy. Był akurat przewodnikiem w hotelu, w któ­ rym zatrzymała się Weronika. W L : W ciągu trzydziestu sekund spotkaliśmy osobę, która wiedziała, gdzie to jest, gdzie jest miej­ sce, do którego przyjeżdżają ludzie, aby umrzeć... A.K.: . . . i załatwił nam wejście. A w ogóle, gdy jechaliśmy do Indii, zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że takich miejsc nie ma zbyt wiele, tak ra­ dykalnie posuniętych, w których ludzie mieszkają aż do śmierci. K.D.: Przepraszam, chciałbym jeszcze wrócić do pewnej sprawy. „Człowiek {tory załatwił nam wej­ ście. ..". Często spotykaliście takich -jak się mówi w etnografii - gatekeeperów, łudzi, którzy ułatwiają wejście do jakiegoś konkretnego świata? A.K.: Tylko w Indiach. To był tak naprawdę czło­ wiek z ulicy. Bo Weronika zapytała o przewodnika, który będzie mówił po francusku, i powiedziała mu, o co chodzi. WL.: „Tak, tak, wiem, to tu jest takie miejsce". A.K.: Tak, ale myśmy nie uwierzyli w to, że on wie, bo wysiadamy z taksówki, prosto z lotniska, pytamy i to jest właśnie człowiek, którego potrzebu­ jemy. A on rzeczywiście zaprowadził nas tam, gdzie chcieliśmy i wszystko załatwił. WL.: To było dla nas tak absurdalne, zadaliśmy pytanie, a on mówi: „No tak". „Ale czy pan dobrze zrozumiał?" „No tak, to tutaj, czterysta metrów stąd". To było nie do wiary! Przejechaliśmy pół świata, sądząc, że szukanie zajmie nam dużo cza­ su. Mieliśmy szczęście. Im bardziej coś wydaje się niemożliwe i abstrakcyjne, tym trzeba być bardziej upartym, i wtedy to się udaje. Nawet z noclegownią - była wówczas paskudna zima. Zanim tam przyje­ chaliśmy, dzieliłam się pomysłem z różnymi ludźmi. Mówili: „Ale po co? Jaki to w ogóle ma sens?" I im bardziej coś zdawało się nie mieć sensu, tym szybciej wyłaniał się przed nami kawał jakiejś niesamowite, historii. Podobnie było z zamieszkaniem w Nancy na. osiedlu emigrantów To też trąciło absurdem. Po pierwsze bvło to mieisce Drzerażaiace dla kogoś Lewnatrz-n,eDrzvchvlnesDoirzeniamrukl,wość a w de zamieszki i zła fama osiedla. Francuz, je omiiali A mv chcemv w nim zamieszkać na nółtora mie iara i ma bvć suner Nie bvło tam nrzyiemnie kiedy pojechaliśmy samochodem ale mu ieliśmy się przemóc , wysiąść. I tak było zakażdym razem K.D.: Pozwolę sobie drugi raz złapać za słowa. W jednej z odpowiedzi wspomniał pan, że nie macie etnograficznych narzędzi, w związku z tym to, co robicie, jest trochę inne. Czy poszukiwaliście jakichś etnograficznych inspiracji, czy to, co robiliście, było raczej intuicyjne? A.K.: Chyba każde z nas odpowie inaczej. Będąc dzieckiem, takim jeszcze gówniarzem, marzyłem, żeby zostać archeologiem. To nie jest to samo, d z i ś to wiem, ale cieszę się, że mogę łączyć ze sobą po­ dróżowanie i zgłębianie. To mnie fascynuje w foto­ grafii. A mówiąc, że nie mam narzędzi, po prostu przypominam, że nie jestem fachowcem, nie wy­ kształciłem się w tym kierunku... Choć etnografia, antropologia czy etnologia są mi bliskie, sporo na ten temat czytam nigdy bym nie p o w i e d z i a ł że jestem fachowcem. A ty? WL.: Etnografią może się to kiedyś stanie, nie chciałabym, ale może się tak zdarzyć. Dla mnie jest BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek to zbliżone do antropologii. Taka wnikliwość i opo­ wieść o człowieku, głęboko i coraz głębiej. S.S.: Czy można zatem powiedzieć, ze tym, co was prowadzi w tym projekcie, jest poszukiwa­ nie pewnej prawdy o człowieku w ogóle, zwizualizowanym przez szczególne rzecz, jaką jest „wnętrze", przestrzeń, która pozwala na wejście w człowieka, przestrzeń, która jest mu w gruncie rzeczy najbliższa... A.K.: Ja bym się chyba nigdy nie odważył po­ wiedzieć, że mówię jakąś prawdę o człowieku... S.S.: Pojedynczym, może duże C. nie o człowieku przez A.K.: Właśnie nie. Dla mnie to nie jest praw­ da o człowieku, raczej zachwyt nad człowie­ kiem. Cały czas jest to próba zrozumienia, co to za człowiek, kim on jest. To jest przedstawienie. I jest ono dla mnie fascynujące. Oczywiście, za­ wiera się w tym jakaś prawda. Jednak nie czuję takiej mocy, aby twierdzić, że mówię prawdę o człowieku. Bardziej przypomina to obcowa­ nie czy też przebywanie z... I trzeba pamiętać, że przecież jest to także moje odczuwanie prze­ strzeni. WŁ.: To chyba jest wielość prawd o człowie­ ku. Wszystkie te wątki „prawd" przeplatają się. Widzimy, jak ktoś w chorobliwy sposób deko­ ruje ściany, bo obawia się pustej przestrzeni. Te motywy pojawiają się na przykład w białych izbach, gdzie nawarstwienie i dekorowanie oto­ czenia odbywa się w sposób przesadny, wręcz nerwowy, a jednak rozbrajająco pierwotny przez to, że rzeczy układane są symetrycznie. To zdra­ dza kogoś nieporadnego, to sekretna prawda o tym człowieku. Ten wątek jest rzeczywisty. Takie prawdy można odkrywać w nieskończo­ ność. A.K.: Tu pojawia się problem tego, jak ro­ zumiemy prawdę. Nie mam wrażenia zafałszo­ wywania, ale myślę, że jest w tym duża doza interpretacji. S.S.: W zamyśle moje pytanie miało odpowiedź, czy istniejejakaś prawda o którą niełatwo zwerbalizować W.Ł.: BARBARZYŃCA przynieść człowieku, Tak, rzeczywiście... S.S.: I oglądając te zdjęcia, możemy mieć prze­ świadczenie, że poznajemy człowieka, natomiast gdybyśmy chcieli przełożyć to na papier i napisać krótki tekst, moglibyśmy zacząć się mylić. A jed­ nocześnie te doświadczenia gdzieś się kumulują i coś nam dają. A.K.: Zdecydowanie tak. Zresztą poszedłbym dalej i powiedział, że może dlatego mam taki problem z pisaniem. To mój kompleks. Potra­ fię myśleć o swoich projektach, natomiast nie umiem swych przemyśleń ująć w słowa. Kiedyś ktoś mnie ładnie wybronił: gdyby dało się opi­ sać, co zdjęcie przedstawia, nie byłoby potrzeby robienia zdjęcia. I to jest rzeczywiście piękne to są dwa zupełnie różne języki. S.S.: W tym znaczeniu fotografia może być nieschematy żująca. K.D.: To ja mam jeszcze puentę z Heideggera. Ujęło mnie, co powiedział a propos zamieszki­ wania świata: odwrócił porządek g°> zwykłe się mówi. Zazwyczaj rozumujemy ta\: najpierw budujemy, a potem zamieszkujemy to, co jest już wybudowane. Heidegger powiedział: o nie, nie -jest dokładnie odwrotnie. Najpierw zamieszku­ jemy świat i w zależności od tego,ja\go zamiesz­ kujemy, jak istniejemy w świecie, tak zaczynamy wokół siebie budować. te W.Ł.: 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 23 To jest prawda. c o �Wywiad 24 K.D.: I wydaje mi się, że to na tej wystawie wy­ raźnie widać. Ona mówi to równie mocno ja\ ten tekst. W zależności od tego, jak ci ludzie żyją, jak istnieją w świecie i jak go tworzą wokół siebie, taka staje się przestrzeń wokół nich. Wydaje mi się, że chociaż czasami brakuje nam kodów, by czy­ tać te fotografie jak tekst-szczególnie, kiedy mamy do czynienia z innymi kulturami - mówią nam one prostą prawdę o człowieku: że buduje on rzeczywistość w taki sposób, w jaki zamieszkuje świat. łego smutku, jaki nosiły w sobie. One zamieszkiwały świat w sposób radosny, i to było takie fajne. Zapyta­ liśmy jedną z nich, jakie nosi sari. Z reguły wdowy noszą białe, a ona odpowiedziała: „Żółte, bo to kolor Kriszny". Widać, kto wesoło zamieszkuje świat. S.S.: Dziękujemy bardzo za rozmowę. Opracował Sławomir Sikora W L : Tak, zgadza się. Wrócę do Indii. Były tam kobiety, które miały wesołe mieszkania, pomimo ca­ o o BARBARZYŃCA 3 - 1 (1G-11) 0003 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0b29902ad2cb612199ca40f787ceb6c.pdf 6aad2a58cbdd44d989533a63f5df5253 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2370 Title A name given to the resource Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.76-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy ] Sławomir Sikora Pretekstem dla tego tekstu jest drukowany powyżej artykuł Justyny Laskowskiej. A l e jednocześnie od dawna chciałem napisać o wystawach, które obejrzałem w Nowym Jorku' (na przełomie października i listopada 1994 roku), choć tak napraw­ dę, to o jednej z nich - wystawie fotograficznej. Niech zatem te dwa miejsca stanowią punkt wyjścia i dojścia niniejszego tekstu. Nowy Jork jest miastem zupełnie niezwykłym i wyjątkowym, które jakby samo w sobie było jednocześnie muzeum i hap­ peningiem kultur świata, miastem zwariowanym, gdzie sklepy (wedle obwieszczenia) potrafią być otwarte nawet dwadzieścia pięć godzin na dobę. Ale właśnie dzięki temu szaleństwu można chyba uważać Nowy Jork za alchemiczny tygiel, gdzie - by odwołać się do słów poety - wśród zagrożenia rodzi się ratunek. James Clifford poświęca krótki esej opisowi pozytywnego doświadczenia jakim dla Claude'a Levi-Straussa był pobyt w Nowym Jorku. „ N o w y Jork - stąd brał się jego czar i rodzaj fascynacji, którą budził [pisze a propos roku 1941 sam LeviStrauss] - był wtedy miastem, gdzie wszystko wydawało się możliwe. Wzorem tkanki miejskiej tkanka społeczna i kultural­ na miała mnóstwo dziur. Wystarczyło je wybrać i wśliznąć się przez nie, żeby, niczym Alicja po drugiej stronie lustra, znaleźć światy tak czarodziejskie, że wydawały się nierzeczywiste." „Przecinając ulicę trafiało się do innego kraju." „Antropologi­ czny flaneur - komentuje Levi-Straussowskie doświadczenie Clifford - jest zachwycony, zdumiony, ale także zakłopotany chaosem pojawiających się równocześnie możliwości. Ten Nowy Jork ma coś wspólnego z pchlim targiem dadaistów i surrealistów z początku wieku, ale też pewną odmienność. Nowojorskie objets trouves nie są już tylko okazją do zadumy i zamyślenia. Są z pewnością również tym, ale także znakami znikającego świata. Niektóre spośród nich to skarby, dzieła wielkiej s z t u k i . " 2 1 4 Nowy Jork to także miejsce, gdzie - jak pisze Clifford - zaciera się, przynajmniej przestrzenna, dystynkcja między centrum i peryferiami, pierwszym i trzecim światem, to miasto zawieszone pomiędzy bezładem przeszłości i zunifikowaną przyszłością, miejsce gdzie jest się permanentnie p o z a d o ­ m e m , dipaysć, tak w czasie jak i przestrzeni. A słowa te przywodzić mogą na myśl charakterystykę kondycji etnologa w Smutku tropików Levi-Straussa. Zawieszony pomiędzy azy­ lem a misją, etnolog „jest w pewien sposób stale wyrwany ze swego środowiska, nigdy i nigdzie nie może czuć się u siebie'' . M o ż n a by zatem rzec, podążając dalej tym tropem, że Nowy Jork, który w czasie wojny stał się dla Levi-Straussa azylem, okazał się dla niego również miejscem misji, tam przecież, na skutek między innymi kontaktów z Jakobsonem, powstały podstawy antropologii strukturalnej. Clifford pisze zresztą expressis verbis, że „Być może Nowy Jork był jedynym prawdziwym 'badaniem terenowym' Levi-Straussa." A nieco wcześniej pada chyba jeszcze bardziej znaczące zdanie: „Cza­ soprzestrzeń Nowego Jorku prefiguruje a n t r o p o l o g i ę . " 5 6 Ale powróćmy do punktu wyjścia. W swoim bardzo cieka­ wym artykule Justyna Laskowska cytuje i relacjonuje wiele materiałów dotyczących nowych myśli związanych z ideą 76 muzeum, czy może bardziej: nowymi tendencjami pracy w mt zeach. Wśród tych licznych głosów pojawiają się też znacząc głosy autorów polskich. Chciałbym zatrzymać się na chwil przy dwóch z nich. Idzie o Janusza Byszewskiego i Wojciecl Micherę, których to autorów Laskowska - moim zdaniei - nazbyt mocno przeciwstawia. Byszewski powiada paradoksalnie, że muzeum można sobę wyobrazić bez obiektów, ale nie może ono funkcjonować be widza. Zdanie to musi być, z p o w o d ó w oczywistych, traktowat metaforycznie. Bo czy naprawdę m o ż e m y sobie wyobrazi muzeum bez eksponatów? Profesor Zygmunt Bauman, w trakcie seminarium dotycząct go kultury ponowoczesnej, zorganizowanego w Instytuci Kultury (1995/6), przytaczył co prawda przykład Ivesa Kleire który zaprosił ludzi do pustej galerii. Dla Baumana to ilustracj tego, że dziś nawet NIC może stać się sztuką. Dla mnie jestt jednak właśnie skrajny przykład na znamienne przesunięci charakterystyczne dla dzisiejszych czasów, przesunięcia uwaf z dzieła, jako „ o b i e k t y w n e g o " faktu, eksponatu, rzeczy, в artystę, jego działanie, tudzież samego widza. Nikt nie przyjdzi do pustej galerii dopóki nie uzyska zaproszenia-zachęty a Artysty. To, co zaprezentuje artysta, jest dziełem. To miedz artystą a publicznością lub dziełem i publicznością rozgrywa sr akcja, ma miejsce wymiana znaczeń. Dzieło/obiekt jako „obiel t y w n y " „sam w sobie" fakt traci na znaczeniu. Uwag przesuwa się na oglądającego „ s u b i e k t a " i znaczenia, któi można by nazwać subiektywnymi, na to jak widz rozumie to, o się przed nim, w jego obecności, dzieje. Stąd tak wielka wag performance'u w dzisiejszych czasach, wydarzenia, które be widza po prostu nie ma sensu. Przytaczane przez Autorkę głosy wskazują na wielorako! funkcji muzeum. Można by - ryzykując pewnym przeinten) refowaniem - powiedzieć, że muzeum powraca do swojeg źródłowego znaczenia, staje się świątynią Muz, miejscei twórczości (a nie tylko przechowywania twórczości), przynaj mniej w tym znaczeniu, że „ z m u s z a " do twórczego myśleń* a nie tylko przyswajania, biernego oglądania, chce ono umkną wizyty Różewiczowskich „ j a p o ń c z y k ó w " . Ale kiedy się czyta tekst Laskowskiej, to może się wydawać że jedynie dzieci chodzą do muzeów, a przynajmniej to о» stanowią trzon widowni. Tak pewnie nie jest, a przynajmnit być nie powinno. Znacząca większość przytaczanych własnyd i cudzych doświadczeń odnosi się właściwie do pracy z dziećtt lub do sprowadzania widza do roli dziecka. Laskowska polem żuje z tekstem Michery, i można chyba przyznać rację 1 zastrzeżeniom co do referencyjności „odprawianego obrzędu w muzeum w Biskupinie i w cerkwi w Czarnym (ale na ten brr! referencyjności wskazuje sam Michera). W tych „obrzędach akcent położony jest na zgoła co innego. To, co się tu liczy, 4 przecież nie próba powołania do życia „abstrakcyjnego ob r z ę d u " , lecz próba doświadczenia o b c o ś c i , wyobcowani* o d c o d z i e n n i e n i a oglądanych artefaktów (przedmiotó* - ?; czy ciało w muzeum musi być przedmiotem?). Prób' dostrzeżenia, czy też wykreowania „ i n n o ś c i " przestrzeni muzf 7 �alnej, relatywizacji samego siebie, „ w y r z u c e n i a " widza z roli tradycyjnego" widza. Kiedy Autorka dla porównania przywo­ łuje przykład prawdziwych obrzędów odprawianych w muzeach przez Indian Amerykańskich, to jest to argument z serii łatwych. Łatwych dlatego, że w sposób oczywisty słusznych. Nie mówi on jednak wiele o naszej dziś j u ż z góry niezręcznej sytuacji, z którą jakoś musimy sobie poradzić: że m u z e a j u ż s ą i że często mają one przecież postać nekropolii, nekropolii przedmiotów i kultur, ale czasem także nekropolii autentycznych ciał ludz­ kich. Ciał, które m o ż e m y minąć obojętnie, jak mijamy po­ wtarzane nagminnie w mediach informacje o śmierci cudzej, lub też próbować coś z tą sytuacją uczynić, zainteresować się nią zgodnie z źródłosłowem tego słowa (inter-esse), stanąć pomię­ dzy, a nie tylko przed... Można by powiedzieć, że o ile Laskowska chce uczynić bliską (czytaj: interesującą) przestrzeń muzealną przez elemen­ ty swojskie, o s w o j e n i e , to Michera pragnie „uatrakcyjnić" tę przestrzeń czyniąc j ą - odwrotnie - o b c ą . Paradoksalnie bliską przez obcość. Jeśli można odwołać się do muzeum jako świątyni, to należałoby powiedzieć, że Michera chce by, nawet jeśli nie potrafimy odprawiać tam już stosownych obrzędów, miejsce to zachowało swój charakter tremendum et fascinans. I żeby ta świętość nie sprowadziła się jedynie do tabliczki-napisu: „Nie dotykać eksponatu" (jak wiadomo dotykanie świętości może być groźne). I właśnie dlatego, jak mi się wydaje, w muzeum powinno się znaleźć miejsce także dla takich, jak proponuje Wojciech Michera, działań. Co więcej na poziomie praxis (a do tego poziomu tu się tylko odwołuję) działania Michery znakomicie dadzą się „ p o m i e ś c i ć " w obrębie przestrzeni wykreowanej przez metaforyczne zdanie Byszews­ kiego. Dzisiejsza antropologia przesycona jest lękiem przed mówie­ niem za innego, lękiem przed przyjęciem choćby w najmniej­ szym stopniu postawy autorytarnej. I jest to pewnie lęk uzasadniony, ale trzeba także pamiętać, że czasem ci inni sami nigdy nie przemówią. Dziś potomkowie ludów tubylczych odwołują się i studiują sporządzone przez białych zapisy dotyczące ich własnej kultury. Za przodków Indian Amerykań­ skich mogą przemówić ich dzisiejsi potomkowie, zadecydować, czy ich zagrabione dobra, zwłoki powinny, czy też nie powinny pozostać w muzeum. Kto ma podjąć taką decyzję za szczątki ludzkie z muzeum w Biskupinie, czy też za ludzi z bagien Jutlandii, prawdopodobne ofiary przemocy własnego społe­ czeństwa, własnej kultury. Nad tym niejasnym statusem zwłok w muzeum zastanawia się też wielki poeta: 8 9 Któregoś dnia wybiorę się do Aarhus, Obejrzeć jego głowę, brunatną Jak torf, delikatne strąki powiek, Spiczastą czapkę z futerka. W tej płaskiej krainie, w pobliżu Miejsca, gdzie go wykopano z ziemi Z ostatnią papką z ozimego ziarna Skrzepła w żołądku, Nagiego, jeśli nie liczyć Czapki, przepaski i pętli, Będę stał długo. Oblubieniec bogini: Zacisnęła na jego szyi Swój naszyjnik, otwarła swój moczar, Ciemne soki, które go trawiły, Aż stał się zabalsamowanym świętym, Skarbem (...) Mógłbym zaryzykować bluźnierstwo, Uznać kotły trzęsawisk za nasze Miejsca święte, modlić się do niego, Aby sprawił, że wzejdą kiełki (...) (Seamus Heaney, Człowiek z Tollund) A o innym „ z n a l e z i s k u " , człowieku z Graubelle napisze wprost: Kto nazwie trupem ten odlew, w którym trwa życie? Kto powie „ z w ł o k i " o tym niejasnym spoczynku. (...) (Seamus Heaney, Człowiek z Graubełle) w Z punktu widzenia, który moglibyśmy nazwać obiektywnym, nie ma wielkiej różnicy pomiędzy anonimowym szkieletem sprzed tysięcy lat, fascynującym człowiekiem z Tollund, „atrak­ c j i " (!?) muzeum w Aarhus, i szkieletem wystawionym w M u ­ zeum Historii Naturalnej, w którym M i n i k , eskimoski chłopiec, rozpoznaje szczątki swojego ojca. A jednak Heaney pisze poruszające wiersze o ludziach z bagien, zaś scenę z eskimos­ kim chłopcem, która pojawiła się w Talabocie, przedstawieniu Odin Teatret opartym na życiu duńskiej antropolog, Kirsten Hastrup, w swoim artykule-komentarzu do przedstawienia, nazywa ona „wyjątkowo niepochlebnym przykładem antropo­ logicznego kanibalizmu" " . Większość przytaczanych przez L a s k o w s k ą prób nowej pracy w muzeach można by zintepretować jako usiłowania „porusze­ nia", „ u r u c h o m i e n i a " statycznych w swojej budowie wystaw. W tekście tym chciałbym opisać przykłady takich ekspozycji, w których konstrukcję niejako wbudowana jest próba zaan­ gażowania widza, nakłonienia go do samodzielnej decyzji i pracy, stawiania pytań i konfrontowania różnych prawd; wystawy te chcą ukazać, że to od widza zależy jaki kształt w rzeczy samej będzie miała wystawa, której on może, lub wręcz musi być w s p ó ł k r e a t o r e m . Kiedy się zwiedza muzea i wystawy Nowego Jorku to można odnieść pozytywne wrażenie, że ich organizatorzy poznali dobrze obecne tendencje w antropologii, nauce o kulturze, muzealnictwie. I dotyczy to nie tylko programowych wystaw takich jak Exhibition-ism. Museums and African Art zor­ ganizowanej przez The Museum for African Art, która chwilami mogłaby się wydawać tradycyjnym sposobem przedstawiania sztuki i rzemiosła (? - w sprawie tego rozróżnienia porównaj dalej) z Afryki, a która jednocześnie przełamuje i negliżuje te konwencje. Przed gablotami z eksponatami spotykamy konwen­ cjonalny muzealny podpis, informujący nas o proweniencji i datowaniu obiektu, daje nam on do zrozumienia z jak znaczącym, wielkim czy reprezentatywnym „ d z i e ł e m " ob­ cujemy (eksponat muzealny powinien przecież być oryginałem, świadectwem kultury; oryginalność i archaiczność wskazują na nie-skażenie, mocniej niejako zaświadczając o znaczeniu i fun­ kcji artefaktu), ale jednocześnie jesteśmy zachęceni do wy­ słuchania innego, zazwyczaj obszerniejszego głosu (umiesz­ czonego po przeciwnej stronie gabloty), często poddającego w wątpliwość ten pierwszy; ten drugi głos wskazuje na liczne wątpliwości: na przykład co do oryginalności danego artefaktu, niejasności jego proweniencji, datowania, funkcji, czasem zaś wyjawia kulisy historii, czy też ciemne strony związane z pozys­ kaniem eksponatu. Ale już sam fakt umieszczenia informacji z różnych stron obiektu skłania do oglądania go od różnych stron, krążenia wokół niego. „ F r o n t a l n y " wygląd j u ż nie wystarcza. 12 Wybranych obiektów m o ż e m y dotykać, inne oglądać z róż­ nych stron i w różnym oświetleniu - sami manipulując ich położeniem, a zmieniając oświetlenie, bawić się, na przykład, ich „plastycznością", a tym samym „ p r z e m i e n i a ć " je ze „świadectw kultury" w „dzieła sztuki". T o oczywiście tylko niektóre z zastosowanych technik, by zwiększyć „nasz własny w k ł a d " w wystawę, zachęcić do „bliższego o g l ą d u " , kreatyw- 77 �ności, myślenia, stawiania eksponatom, a jednocześnie samym sobie pytań, które potrafią wzburzyć i ukazać niejednoznacz­ ność prawdy, wielość równorzędnych (?) punktów widzenia, gdzie wśród szerokiego spektrum możliwości możemy do­ szukiwać się także naszej własnej prawdy. W oddzielnej gablocie wystawione są dodatkowe obiekty, które czekają na nasze życzliwe zainteresowanie: możemy domagać się by i one trafiły na zasadniczą wystawę i objawiły swą prawdę w wielorakim oświetleniu. T y m samym ekspozycja w trakcie trwania ulega metamorfozie. Podobny pomysł za­ stosowany był na wystawie Labirynt Niny i Janusza Boguckich w kościele na Ursynowie (1989), gdzie dowieszane i rearanżowane fotografie, tworzące labirynt, unaoczniały (i tym sa­ mym jak gdyby pogłębiały) jego istotę - ciągłą zmienność i pewnego rodzaju amorficzność. Labirynt nie jest przecież drogą, którą m o ż e m y raz na zawsze poznać, w swojej źródłowej postaci zawiera element błądzenia, czy może, by zabrzmiało to pozytywniej - poszukiwania. Podobnie bardzo interesująco wyglądała świeżo otworzona wystawa ( X 1994) w National Museum of the American Indian poświęcona Rodowitym Amerykanom. W słowach otwierają­ cych katalog-reklamówkę mówi się, że: „The Smithsonian's National Museum of the American Indian służy przechowywa­ niu, badaniom i wystawiennictwu sposobów życia, języków, literatury, historii i sztuki Rodowitych A m e r y k a n ó w (...) Muze­ um współpracuje z ludami tubylczymi Zachodniej Półkuli w celu zachowania i opiekowania się ich kulturami, chce na nowo utrwalić tradycje i wierzenia, zachęcić do twórczości artystycznej i wzmocnić głos Indian." Wystawa często przybie­ ra formę polifoniczną: na temat danego eksponatu czy zjawiska możemy wysłuchać kilku głosów, np. antropologa, historyka sztuki i członka kultury, z której dany obiekt czy zwyczaj pochodzi. W ten sposób spotykamy się z głosami, które się wzajemnie uzupełniają (choć niekoniecznie), ukazując, że na jedno zjawisko można patrzeć z bardzo różnych perspektyw. Także i tu możemy dotykać niektórych obiektów, słuchać i oglądać Indian mówiących na temat rzemiosła, sztuki, zwycza­ j ó w , wierzeń itd. Głosy te nie narzucają się nam jednak. Na ekranie monitora dotykiem wybieramy interesującą nas opcję. Gdy nie chcemy, głosy te pozostają nieme. Na tej wystawie najbardziej zainteresował mnie jednak zaaranżowany na końcu trasy zwiedzania „współczesny-tradycyjny" salon indiański. Trochę starych i podniszczonych już zwykłych mebli, nienajnowszej generacji lodówka z coca-colą, szeroka kanapa, zachęcająca by zająć wygodne miejsce przed - t o clou salonu - monitorem video, gdzie można obejrzeć około czterdziestominutowy program. Bardzo śmieszny, dowcipny, a przy tym mądry i pouczający. Były w nim zabawne scenki parodiujące kulturę białych, takie jak na przykład stewardesa w indiańskich liniach lotniczych, która zblazowanym głosem wygłasza konwencjonalne formułki wypowiadane w liniach lot­ niczych, czy lekcja aerobiku. Ale nie tylko. Niektóre sceny w „pi­ g u ł c e " - rzec by można - unaoczniały problemy, wcześniej przedstawione na ekspozycji: problem nieprzystawalności pojęć i kategorii związanych z odmiennymi kulturami. Tak na przykład w operującym ostrymi zbliżeniami i oddaleniami video potężny Indianin prostując i zginając gwałtownie ręce zbliżał i oddalał ozdobny, kuty srebrny pas (?), powtarzając na przemian słowa: sztuka, rzemiosło, sztuka, rzemiosło... - sugerując tym samym j e d n o z n a c z n i e n i e p r z y k ł a d a l n o ś ć tych europejskich kate­ gorii do twórczości Indian. Ale najmocniejsza i najbardziej chyba przemawiająca była scenka przedstawiająca zawiłe i kłopotliwe położenie współ­ czesnych Indian, fakt, że dziś nie da się ich kultury „wyp­ r e p a r o w a ć " z wszechobecnej kultury białych, że kultury te „ s k a z a n e " są na koegzystencję. Scena ta wskazywała również 78 powiedzi wskazywały na znaną prawdę (Pierre Bourdieu), że daleko idącą samoświadomość i dystans, na j a k i wobec samycli we zdjęcie „ ł a z i e n k o w e " ) . Zdjęcia stają się więc często większość osób postawiona wobec fotografii koncentruje się na p r e t e k s t e m do mówienia o własnych doświadczeniach, jak siebie potrafią zdobyć się rodowici Amerykanie. tym, co na niej widzi, traktując j ą jak rzeczywistość, a także Spotykają się dwie Indianki. Jedna pyta drugą, czy naszyjnik^ również marzeniach i fantazjach. Ale wszystkie przykłady - ewentualnie - próbie interpretacji danej sceny. który (druga) nosi, jest indiański. Następuje seria pytań i оси wskazują też na coś bardzo ważnego, że znaczenie rodzi się M i m o pozornego podobieństwa między tymi pomysłami powiedzi, w których pierwsza Indianka kwestionuje indiań-i zawsze d l a к o g o ś, dla określonej osoby, że tym samym nie istnieje też bardzo znacząca, powiedziałbym nawet - radykalna skość drugiej. W końcu pada kluczowa kwestia: „Sister, show ma znaczeń w pełni obiektywnych. różnica: na wystawie to ludzie sami wybierają zdjęcia, o których me your I D , please." (Siostro, pokaż mi swój dowód tożsamo­ Wśród tych różnych obrazów i głosów możemy swobodnie chcą mówić; ten osobisty wybór powoduje też znaczące ści). Tak oto paradoksalnie dokument wystawiony przez białych; krążyć, przerywać wypowiedzi, które nas nie zadowalają lub przesunięcie w wypowiedzi, wywody znacznie częściej koncen­ staje się koronnym argumentem indiańskości. Pikanterii dodaje! nudzą, przesłuchiwać po raz kolejny głosy, które wzbudziły trują się na problemach osobistych, które dane zdjęcie poruszy­ fakt, że opisana scena rozgrywa się najprawdopodobniej przed; naszą ciekawość. Na tej wystawie nasze, widzów, moce ło, nie zaś na „ o b i e k t y w n y m " opisie tego, co się widzi gmachem omawianego Muzeum. Trudno byłoby klarowniej] kreatorskie" sięgają bardzo daleko. M o ż e m y przecież za­ i ewentualnej interpretacji oglądanej sceny. T y m samym wy­ w tak esencjonalny sposób ukazać jak bardzo dziś kultura Indian szczycić jakieś zdjęcie muśnięciem oka, możemy mu poświęcić stawa w zadziwiający sposób dowodzi prawdziwości rozróż­ zanurzona jest w kulturze białych, zależna od niej i trudna daj wnikliwą [?] uwagę, wejść w świat, który współtworzą foto­ nienia, jakie badając fotografie uczynił Roland Barthes. Wyróż­ „ w y p r e p a r o w a n i a " w postaci czystej, takiej o jakiej czasenj grafia i mówiąca o niej osoba, konfrontować nasze myśli nił on dwa typy podejścia do zdjęć: studium i punctum. To mogliby marzyć i naukowcy, i sami Indianie. z myślami innych ludzi. Poza wysłuchaniem głosu autora pierwsze wiązał z takim podejściem do fotografii, jakie narzuca Wystawa, która mnie osobiście wydała się jednak najbardziej danego wyboru, m o ż e m y przecież snuć własne interpretacje, nam nasza kultura, nasza wiedza. To obszar wiedzy w znacznym zestawiać ze sobą dowolne fotografie na wystawie, zestawiać frapująca i pomysłowa, to Talking Pictures. People speak about stopniu wspólnej, tej którą możemy dzielić z innymi osobami the photographs that speak to them {Mówiące obrazy. Ludzi dowolne głosy. W ten sposób każdy widz tworzy swoją własną o podobnym wykształceniu, „ s p o j r z e n i u " , doświadczeniach. mówiący o obrazach, które mówią do nich), zorganizowani trasę podróży, swój w ł a s n y l a b i r y n t , badając cudzą Ale przecież spora część fotografii na wystawie może nam się i własną wrażliwość emocjonalną, intelektualną, estetyczną. przez Marvin Heiferman i Carole Kismaric w International wydawać mało interesująca; to dopiero głosy osób, które je Poszukując może niekoniecznie prawdy ile swojej Ariadny by Center of Photography (Nowy Jork). Zamysł prosty, a jednaj wybrały, odsłaniające motywy wyboru, odwołujące się do poruszający. 54 fotografiom - czarno-białym i kolorowym odwołać się do znanego powiedzenia Nietzschego o człowieku osobistych doświadczeń i przeżyć, m o g ą s p o w o d o w a ć , że labiryntu. To doświadczenie przypomina przeżycia Aniołów, - towarzyszyły mniejsze zdjęcia ludzi, którzy je wybrali, oraj spojrzymy na te zdjęcia „innymi oczami". „ P e w n e defale mogą które w Niebie nad Berlinem Wima Wendersa, krążą po numerki, które m o ż n a było z kolei wystukać na specjalnym mnie p r z e s z y ć " - powiada Barthes właśnie o elemencie, który bibliotece i wsłuchują się w ludzkie myśli. Ludzie w tym jednym słuchawko-magnetofonie, by usłyszeć głos osoby, która dan* nazwie punctum, elemencie trudnym do zdefiniowania, czasem miejscu myślą o tak różnych rzeczach. Ludzie wobec tej jednej fotografię wybrała jako najważniejszą, czy też najbardziej nawet sprawiającym trudność w werbalizacji samemu „poru­ rzeczy, Fotografii, myślą o tak różnych rzeczach, czy - co chyba poruszającą dla siebie, a także zgodziła się o niej mówić. Osoby, szonemu" widzowi. Punctum to słowo etymologicznie wiążące ważniejsze - m y ś l ą w tak różny s p o s ó b . Na te mają różne profesje, wykształcenie, pochodzenie. W ten; się z raną, bolesnym miejscem. Punctum często odnosi się do każdym niemal kroku odkrywamy (podobnie jak i na wcześ­ sposób spotykamy się z bardzo różnymi typami zdjęć: wykona-; osobistych przeżyć, wspomnień, jest spoza kultury. Z takich niej opisanych wystawach), że z a ś w i a t e m obiek­ nymi przez znanych fotografów (np. Andre Kertesz, W. Eugene: właśnie „ n i e - o b i e k t y w n y c h " m o m e n t ó w składa się t y w n y m , k r y j ą s i ę ś w i a t y s u b i e k t y w n e , że Smith, Cartier-Bresson czy August Sander - choć są one* ta wystawa, może nawet przede wszystkim takich, by wspo­ światy te zachodzą na siebie, choć wcale nie muszą się w mniejszości), zdjęciami „ n a u k o w y m i " , a także zwykłymi mnieć tylko fotografię „ ł a z i e n k o w ą " . pokrywać. „niedzielnymi" fotkami. Znacząco różni się język opisu. Abigail Solomon-Godeau, znana krytyczka fotografii, zesta­ Jednocześnie, co trzeba wyraźnie podkreślić, nigdzie nie Koncept wystawy nie jest zresztą całkowicie oryginalny. wiona jest z kimś, dla kogo fotografia jest zwykłym przypo­ Nosi znaczące podobieństwo do pomysłu Agnes Vardy. W roku spotykamy głosu autorów wystawy. Oczywiście, to oni wybrali mnieniem rzeczywistości, pamiątką, przypomnieniem jakiego! 1983 zrealizowała ona w telewizji francuskiej cykl zapisów, ludzi, którzy mówią o „ s w o i c h " fotografiach. Ale wielość faktu z życia, lub też po prostu kojarzy się z określonym w których za każdym razem przez minutę można było oglądać profesji tych ostatnich pozwala niejako zapomnieć o tym znaczącym faktem. Wytrawny język analizy, którym posługuje jedną wybraną fotografię, o której przez czas trwania emisji pierwszym (autorskim) wyborze, przesunąć go niemal w obręb się Solomon-Godeau, dociekając tajemnicy w wybranym zdję­ mówiła jedna znana bądź nieznana osoba. Pojawili się przed­ anonimowej statystyki. ciu, zastanawiając się m.in. nad tym, czy fotografia Margrethe stawiciele różnych zawodów, ludzie profesjonalnie związani We wszystkie opisane przeze mnie wystawy (choć najbar­ Mather, Semi-Nude (1923), przedstawia ciało kobiety czjj z fotografią i sztuką, mówieniem i pisaniem, politycy, ale także dziej w tę ostatnią) wpisany jest element uczestnictwa. Trudno mężczyzny, „sąsiaduje" z opowieścią Phillis Gangel-Jacob reprezentanci wielu innych zawodów, bez których trudno na nich pozostać jedynie „niemym obserwatorem". Skłaniają (sędzia), której „ ł a z i e n k o w e " zdjęcie nieznanego fotografa, wyobrazić sobie normalnie funkcjonujące społeczeństwo. W y ­ one, by od obserwacji przejść do partycypacji. przedstawiające tubki pasty i szczoteczki do mycia zębów, przypomina czas, kiedy zetknęła się ona z wyposażeniem PRZYPISY „ b i e d n y c h " łazienek emigrantów, co było dla niej przeżyciem we powiązania i zasadność żądań wobec kwestionowanej własności." ' Pragnąłbym w tym miejscu wyrazić swoją wdzięczność In­ prawie traumatycznym. Тор-modelka, Naomi Campbell, wy­ - powiada tekst w broszurce wprowadzającej do nowo otwartej wystawy biera fotografię Josephine Baker, Jackie Joyner-Kersee (lekko- stytutowi Sztuki PAN, który moją podróż do USA sponsorował, poświęconej Indianom Amerykańskim (National Museum of the Ameri­ Leszkowi Opioli, który mnie gościł podczas mojego tygodniowego atletka) - swoje zdjęcie z olimpiady w Barcelonie (1992), lekarz pobytu w Nowym Jorku, a także Ewie i Tomkowi Dżurakom, którzy can Indian). medycyny - dagerotyp Indianina z Venezueli z rakiem szczęki; gościli mnie pod Bostonem i bez których pomocy i zachęty wyjazd ten * Por. J. Clifford, O autoryteci etnograficznym, tłum. I . Iracka i S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4,1995, np. przyp. 9 (1848), wykonany przez dr Eliseo Acosta, pewien producent pewnie nie doszedłby do skutku. Tłum. S. Barańczak, (w:) S. Heaney, 44 Wiersze, Wydawnictwo C. Levi-Strauss, Nowy Jork post- i prefiguratywny, przeł. W. Znak, Kraków 1995, s. 45 i 67 i dyrektor - zdjęcie z obozu w Auschwitz. Wszystkie te różne Grajewski, (w:) Spojrzenie z oddali, PIW, Warszawa 1993, s. 421 " K. Hastrup, Out of Anthropology. The anthropologist as an object Tamże, s. 419 wybory odwołują się przede wszystkim do z n a c z e n i a of dramatic representation, 1988 (maszynopis). Artykuł opublikowany J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Eth­ danych fotografii, niepomiernie rzadziej do kategorii estetycz-j w „Cultural Anthropology" w 1992 roku. nography, Literature and Art, Harvard Univ. Press 1988, s. 238 nych. Znaczenie to jest, oczywiście, rozumiane bardzo różnie; Przetłumaczenie nazwy wystawy nastręcza wielu problemów. C. Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A. Steinberg, PIW, - może pozostawać niejako w obrębie fotografii, i wiązać siej Warszawa 1964, s. 51 Exhibition to oczywiście wystawa; Exhibitionism to, jak podaje słownik oxfordzki „skłonność do ekstrawaganckich zachowań, mających na celu z zdjęciem jako formą obrazowania, ale też niesłychanie częstfr J. Clifford, op. cit., cytaty odpowiednio ze stron 245 i 241 skierowanie na siebie uwagi", pisany zupełnie inną czcionką ism jest U Różewicza są oni pisani mała literą, z nazwy własnej stają się „ w y c h o d z i ć " poza fotografię. Fotografia staje się metonimiczznaczący i odsyła pewnie do różnych dwudziestowiecznych „izmów". nazwą pospolitą, która obejmuje zespół przymiotów i zachowań, nym śladem rzeczywistości, o której chce się mówić (Naomi' Znajdujemy się więc pomiędzy wystawiennictwem a ekshibicjonizmem. stereotypowo przypisanych japońskim turystom, choć niewątpliwie nie Campbell mówiąca o Josephin Baker, Boby Cunningham mówią­ odnoszących się jedynie do nich: „pamiętam, że kiedyś/oglądałem kilku Widzimy eksponaty, ale odsłaniane są przed nami również kulisy, czy też - żeby powiedzieć mocniej i bardziej adekwatnie - „zakryte cy o swojej ważnej decyzji życiowej, z którego to czasu pochodzi Japończyków/nałożonych na uśmiech Mony Lisy/byli bardzo ruch­ sprawy" związane z wystawiennictwem. zdjęcie, więzień mówiący o utrwalonych na fotografii bliskich),, liwi". T. Różewicz, Francis Bacon czyli Diego Velezquez na fotelu Por. R. Barthes, La chambre claire. Note sur la photographie, lub też - jeśli można tak się wyrazić - śladem metaforycznym (pi­ dentystycznym, „Twórczość" nr 7/8, 1995 Editions du Seuile 1980, § 30 „Zwłoki ludzkie, przedmioty pogrzebowe, artefakty religijne sarka Martha Steward, mówiąca o fotografii Edwarda Kostyra': Tamże, § 10. O książce Barthesa pisałem więcej w artykule obrzędowe, zbiorowa własność plemienna, a także wszelkie nabytki ukazana na niej praca w polu staje się metaforą polskości - z Pol­ Pozyskane nielegalnie będą zwrócone na żądanie indywidualnych Fotografia - pamięć - wyobraźnia, „Konteksty: Polska Sztuka Ludo­ wa" nr 3-4, 1992 ski pochodzili jej rodzice; czy wspomniane już wcześniej anonimo-, Potomków albo grup plemiennych, którzy potrafią przedstawić kulturo­ 13 14 2 10 5 12 13 1 14 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb4bb4a89160a69016a21a3a5f2e1e3e.pdf 97d3f831743d9af11684557076f8ea84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6406 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource fotografia - aspekt antropologiczny antropologia wizualna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5979 Title A name given to the resource Nostalgia urzeczywistniona / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.124-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOMIR SIKORA Nostalgia urzeczywistniona* „Podróżowaliśmy nocą pierwszych stuleci, tych stuleci, które odeszły niemal bez śladu: nie pozostawiając za sobą wspomnień”. Joseph Conrad Narodzinom fotografii towarzyszyło wiele entuzjazmu i pozytywnych emocji związanych z jej dokładnością i na­ ukową precyzją, choć, oczywiście, nie tylko do tego się to sprowadzało. Owe silne emocje nie opadły co najmniej do początku X X wieku, kiedy to idea poznania dzięki wy­ korzystaniu fotografii była jeszcze stale żywa. Łączyło się to szczególnie z tzw. fotografią antropometryczną, która ukazywała osoby z profilu i en face, czasem na tle różne­ go rodzaju skal i przyrządów, mających ułatwić pomiary i klasyfikację typów ludzkich, doprecyzować to dwu­ znaczne pojęcie, jakim przynajmniej od czasów II wojny światowej stała się rasa. Zdjęcia owe ukazywały twarze, bądź też całe sylwetki ludzi (bywało, że pozbawione jakie­ gokolwiek odzienia), na podobieństwo fotografii z archi­ wów policyjnych. Dobro porządkującej nauki i jeden z jej głównych elementów - klasyfikacja, były tu na pierw­ szym miejscu. N a początku X X wieku idee ewolucjonizmu pozostawały ciągle żywe. Ow kierunek myśli w wersji radykalnej - uznawał jedność kultury ludzkiej, której różne stadia rozwoju można było spotkać jeszcze tu i tam na świecie. Miały one być kolejnymi szczeblami drabiny, po której człowiek piął się, by osiągnąć swój naj­ wyższy stan, w postaci, jaką znamy i określamy mianem cywilizacji zachodniej. Taki pogląd zakładał, często impli­ cite, pewien związek między wyglądem ludzi a ich kultu­ rą. Stąd waga antropologii fizycznej, stąd też silny akcent położony na wizualizację wiedzy.11 choć lata 20. i 30. XX wieku przyniosły nowe trendy w antropologii, silnie rela­ tywizujące takie spojrzenie, to można sądzić, że pogląd ów (jak i jego pochodne) długo jeszcze oddziaływały na masową wyobraźnię. Sam a idea wagi wizualności dla an­ tropologii, często już w silnie zmienionym kształcie, choć w niezmąconej postaci, była żywa przynajmniej do lat 40. Później fotografie i ilustracje zaczęły stopniowo znikać z książek antropologicznych. Koncentracja na nauce oraz mniemanie, że to ona jest wierzchołkiem cywilizacji człowieka, pozwalały w miarę jasno określać cele badawcze, a niepoznane (jeszcze) miejsca na Ziemi traktować niczym białe pla­ my, choćby inni ludzie, znający owe miejsca doskona­ le, mieszkali tam od dawna, posiadając wysoko rozwi­ nięte: organizację społeczną, kulturę i sztukę. Dobrym przykładem takiego obszaru była właśnie Afryka, być może zaś w szczególności Kongo Belgijskie, do którego w roku 1924 trafił Kazimierz Zagórski. Ćwierć wieku wcześniej Joseph Conrad napisał J ą ­ dro ciemności, opowieść o szczególnej podróży wielką rzeką w centrum Afryki. Conrad zaczyna od stereoty­ pu myślenia o Afryce, by następnie w ciekawy sposób poddać przewartościowaniu takie myślenie: „Podróż w górę tej rzeki była niczym wyprawa do najwcześniej­ szych początków świata (...) Przenikaliśmy coraz głę­ biej i głębiej do jądra ciemności. (...) Byliśmy wę­ drowcami na prehistorycznej ziemi; ziemi, która miała w sobie coś z nieznanej planety. Mogliśmy wyobrażać sobie, że jesteśmy pierwszymi ludźmi biorącymi we władanie przeklęte dziedzictwo, które zdołamy poddać sobie jedynie kosztem niewypowiedzianej udręki i ogromnego wysiłku” .2 W arto pam iętać, że Kongo było jednym z pierw­ szych miejsc Czarnej Afryki, do których dotarli żegla­ rze portugalscy jeszcze w końcu X V wieku. W krótce też podjęto tam działalność misyjną. Żyjący w pierw­ szej połowie XV I wieku król Konga Afonso I M vemba Nzinga uczył się portugalskiego i wysyłał krewnych w podróż do Portugalii. Faktem jest jednak również, że właśnie m.in. z tych terenów zaczęła się od XV I wieku wywózka niewolników, co znacząco wpłynęło na póź­ niejsze relacje z tą częścią kontynentu. Paradoks K on­ ga polega na tym, że mimo tych żywych (choć mocno dwuznacznych) i trwających kilka stuleci kontaktów, uchodziło ono za jeden z dzikszych obszarów Afryki, gdzie jeszcze w końcu X IX wieku często lokalizowano kanibalizm, który, wedle panujących koncepcji, był widomym znakiem prawdziwej dzikości i „prymitywu” (zjawisko to miało być dowodem niskiego rozwoju i braku kultury). Dla antropologów i specjalistów od eugeniki - zauważa Nicholas Mirzoeff - Kongo było najbardziej pierwotnym miejscem Afryki, cały zaś Czarny Kontynent ominął nurt postępu.3 Po przybyciu do Afryki Kazimierz Zagórski zakłada studio fotograficzne w Leopoldville. Poza regularną pracą w pracowni podejmuje projekt, który znajduje swój finał w postaci dwóch ułożonych przez niego cy­ klów fotografii zatytułowanych L ’Afrique qui disparaît, zbioru liczącego ponad czterysta niedatowanych foto­ grafii pochodzących z kilku krajów Afryki, sprzedawa­ nych między innymi, choć nie tylko, w formie pocztó­ wek, „pamiątek z podróży” . Nie wiadomo zbyt wiele na temat tego, dlaczego i jak Zagórski zaczął fotografować (por. tekst Krzysztofa Pluskoty),4 ani też jak dobrze mógł znać ówczesne kon­ wencje fotografii dokumentalnej czy etnograficznej, bo 124 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA zapewne nie były mu one obce. Wszak fotografie funk­ cjonowały dość powszechnie także w postaci pocztó­ wek, tego szczególnego obrazu świata i okna na świat. W arto również pamiętać, że to dopiero lata 20. i 30. X X wieku przyniosły sporo zmian w myśli etnologicznej. Jedna z tych ważniejszych wiązała się z profesjonalizacją dyscypliny. Wcześniej, uczeni najczęściej bez specjal­ nych oporów i skrupułów korzystali z informacji (do­ świadczeń, fotografii) zebranych przez podróżników i tzw. ludzi na miejscu - misjonarzy, handlarzy oraz in­ nych „rezydentów”. Często jedynie zakres przedsięwzię­ cia pozwala odróżnić fotografie wykonane przez etnolo­ gów od prac innych amatorów etnograficzności. Zbiór L ’Afrique qui disparaît, obejmuje zdjęcia wy­ konane w trakcie specjalnie podejmowanych podróży, w „terenie” , zawsze w tzw. środowisku naturalnym. Ukazują one rdzennych mieszkańców danego teryto­ rium, „nietkniętych” jeszcze przez cywilizację zachod­ nią. Silny akcent położony jest na fotografię portreto­ wą, i to ona dominuje. Portrety owe zostały zrobione z dużą pieczołowitością i wyczuciem formy oraz wyjąt­ kową dbałością o oświetlenie. Postaci prawie zawsze są skrupulatnie ustawiane, a ich pozy najczęściej dalekie od stereotypowych (przyjrzyjmy się np. ułożeniu dłoni starszego dziecka obejmującego młodsze na portrecie matki z dziećmi zatytułowanym, notabene, Kobieta Bakuba). Trudno dziś z całą stanowczością stwierdzić, które cechy w portrecie były dla Zagórskiego najważ­ niejsze. Z pewnością w centrum jego fotografii znajdu­ je się człowiek, a nie pewna większa całość, którą an­ tropologowie zwykli nazywać kulturą. Portrety, zarówno te ograniczające się do twarzy, jak i te ukazu­ jące większy fragment postaci noszą cechy indywiduali­ zujące (ustawienie, oświetlenie), choć Zagórski często wydaje się przywiązywać niemal tyle samo uwagi do twarzy modela, jak i jego fryzury, skaryfikacji czy in­ nych ozdób. Takie podejście może budzić różne pyta­ nia i interpretacje. Można tu dostrzec pewne cechy uprzedmiotowienia (tak czasem mocno krytykowane przez węszycieli ideologii i „uprzedmiotawiającego spojrzenia białego człowieka”, gorliwych, co nie znaczy że zawsze wnikliwych, czytelników Michela Foucaulta). W arto jednak również zaznaczyć, że owe „etnogra­ ficzne ciekawostki” (z punktu widzenia europejskiego) są jednocześnie często przedmiotem dystynkcji i dumy ich nosicieli. (W znacznie bardziej radykalnym wymia­ rze taką dbałość o formę, zjednanie twarzy i ciała w portrecie, możemy śledzić w fotografii współczesnej, np. u Roberta M applethorpe’a.) Nie znaczy to wcale, że fotografie Zagórskiego są wolne od ideologicznych zabiegów. Pomijając wątek, który postaram się rozwi­ nąć dalej, można się zastanawiać na przykład, czy dys­ kretna aureola, jaką światło rysuje na krawędziach mi­ sternych koków upiętych na głowach trzech kobiet, to zabieg świadomy, a jeśli tak, czy jest on etycznie neu­ tralny. Czy przedstawienie kobiet można wpisać w sym­ bolikę chrześcijańską (łatwo przecież również pionową drewnianą belkę odczytać jako fragment krzyża)? W racając do problematyki spojrzenia, to warto rów­ nież zauważyć, że Zagórski dokonuje szczególnego od­ wrócenia. Kiedy portret obejmuje większą część ciała, fotograf obniża punkt widzenia aparatu, czasem nawet, jak się wydaje, do poziomu brzucha, a zabieg taki uwzniośla i hieratyzuje nieco postaci, ale - co ważniejsze - dzięki niemu dokonuje się odwrócenie: to „oni” patrzą na nas z góry. Taka retoryka interpretacji nie oddala, oczywiście, problematyczności reprezentacji. Choć, jak zauważa Edward Said, problem z reprezentacją istniał od dawna, to jednak dopiero ostatnie czasy sprawiły, że stał się on „wysiłkiem tak pełnym komplikacji i tak proble­ matycznym jak asymptota, z konsekwencjami dla pew­ ności i możliwości rozstrzygnięcia tak najeżonymi trud­ nościami, jak to sobie tylko można wyobrazić” .5 Fotografie Zagórskiego można próbować ulokować na osi kultura - sztuka. Po stronie kultury znalazłaby się nauka, dokument; po stronie sztuki - wartości estetycz­ ne, takie np. jak forma czy oświetlenie. Zagórskiego można zasadnie podejrzewać o silne skłonności doku­ mentacyjne (a tym samym naukowe - świat był niegdyś prostszy; por. sam tytuł przedsięwzięcia), nie wydaje się jednak, żeby wyczerpywały one jego aspiracje. (Fotograf był dumny z faktu, że jego zdjęcia trafiły do naukowego opracowania Seligmana.) W śród wizerunków dominują portrety indywidualne, rzadziej pojawiają się portrety zbiorowe. Stosunkowo niewiele znajdujemy zdjęć tance­ rzy, postaci w maskach, w trakcie obrzędów, ludzi przy pracy (te ostatnie są wręcz sporadyczne: nieco zdjęć z targu, tragarzy, niewielka liczba fotografii ukazujących ludzi podczas innych zajęć). Niewiele jest także fotogra­ fii „chwytających” ruch. (To, że nie był to wybór związa­ ny z ograniczeniami technicznymi, wskazują zdjęcia rwandyjskich tancerzy, jak i słynnych skoczków.) Sto­ sunkowo mało jest również zdjęć przedstawiających śro­ dowisko, w szczególności to bliskie: domostwo i jego otoczenie. Więcej uwagi Zagórski, jak się zdaje, poświę­ cił krajobrazom (a w tym „romantycznym” zachodom słońca). Trochę zdjęć fauny (sfotografowanej w czasem dość nienaturalny sposób w zwierzyńcach), nieco osobli­ wości i „wynaturzeń” - przypadki tropikalnej choroby, elephantiasis, tak u ludzi, jak i zwierząt pojawiają się spo­ radycznie. Ale przez to można podejrzewać Zagórskiego o szczególną inklinację do pokazywania „naturalnego” człowieka, przy jednoczesnej dużej uwadze skierowanej na takie cechy kulturowe, jak fryzury czy skaryfikacje.6 Jego fotografie wpisują się też w szczególną sytuację, gdyż konserwują i zachowują pewien (domniemany) stan idealny, do którego zmiany „kultura białych” aktywnie się przyczyniła. Mam tu na myśli wysiłek wykluczenia ze zdjęć elementów „kultury białych”. W zbiorze fotografii, które Zagórski nazwał L ’Afrique qui disparaît, Afryka, która znika (tytuł ten w jeszcze mocniejszej postaci przez zastosowanie czasu przeszłego dokonanego - ma al­ 125 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA bum wydany staraniem Pierre’a Loosa - Lost Africa, Afryka utracona, 2001) nie znajdziemy prawie w ogóle elementów kultury białych. Z rzadka, na zdjęciach gru­ powych, pojawiają się postaci noszące elementy „stroju europejskiego”: koszula, marynarka, kapelusz czy parasol. Czasem w portrecie znajdujemy jakąś ozdobę o prowe­ niencji europejskiej: jedna z dziewcząt, wśród zawieszo­ nych na szyi licznych koralików i ozdób, ma medalik z M atką Boską; masajski wojownik - puszkę po mleku Nestlé w uchu. Niewiele ponadto. (Wyjątkiem są tu fo­ tografie z Rwandy, gdzie w strojach nieco częściej można odnaleźć elementy „synkretyczne”.) Kultura, która tak silnie oddziaływała i zmieniła losy Afryki, kolonializm (do roku 1908 Kongo było prywatnym, bezwzględnie eksplo­ atowanym, dominium króla belgijskiego) nie pozostawi­ ły niemal śladu na tych fotografiach. Czy można mnie­ mać, że Zagórski w ten szczególny sposób pragnął odpowiedzieć na słowa Conrada z Jądra ciemności: „Po­ dróżowaliśmy nocą pierwszych stuleci, tych stuleci, które odeszły niemal bez śladu: nie pozostawiając za sobą wspo­ mnień”?7 Postanowił zostawić „wspomnienie”, wspo­ mnienie wyidealizowane. Paradoks fotografii sprawia, że w swojej aczasowości staje się ona wiecznym teraz. Takie posunięcie Zagórskiego można chyba uznać za szczegól­ ny zabieg zmiany czasowości - kamera rejestruje nie to, co jest, lecz „to, co było”, i co jednocześnie być powinno.8 Szczególna aczasowość tych fotografii została osiąg­ nięta również za sprawą dekontekstualizacji. T en po­ wszechnie stosowany zabieg w przypadku portretów wią­ zał się z wyodrębnieniem z tła, przede wszystkim za sprawą rozmyślnego operowania głębią ostrości. Tło w portretach jest najczęściej neutralne. Jednak owa neutralność nigdy nie jest uzyskiwana za sprawą tła sztucznego. Zagórski dość rzadko fotografuje ludzi na jednorodnym, „naturalnym” tle, np. trzcinowych ścian domostw. Najczęściej owa neutralność uzyskiwana jest dzięki maksymalizacji głębi ostrości. Rozpływające się postaci na drugim planie często jeszcze bardziej koncen­ trują uwagę na pierwszym. Zabieg ten Zagórski stosuje z upodobaniem, można też sądzić, że jest on nośnikiem ważnego znaczenia. Fotograf widzi człowieka, jednostkę, a nie grupę, lud, „kulturę”, nawet wówczas, gdy fotogra­ fie opatruje informacją np. „Typ M ’Bouka”, co było standardowym podpisem w nieco wcześniejszym para­ dygmacie (wiedza jednostki, jej phisis miały wszak repre­ zentować daną kulturę lub etnos). To dzięki owej głębi ostrości fotograf szuka elementu znaczącego np. w skaryfikacji, szczególnym sposobie ozdoby, ale także nada­ wania kulturowego znaczenia jednostce.9 Głębia ostro­ ści jest zresztą tak daleko posunięta, że często tylko stosunkowo niewielki fragment bryły twarzy pozostaje w pełni ostry. Ten zabieg - jak sądzę - silnie wpisuje zdjęcia Zagórskiego w obszar „sztuki”. Fotografia etno­ graficzna zazwyczaj starała się dążyć do maksymalnie in­ formacyjnego charakteru zdjęcia i kontekstualizacji przedstawienia, opowiadała się tym samym najczęściej (trudno jeszcze mówić o jasnej kodyfikacji takich prze­ pisów w owym czasie) za jak największą głębią ostrości. Trop silnej opozycyjności między sztuką a nauką zaryso­ wał się dość wcześnie. (Wedle nieco już późniejszych opinii, oddanie się tej pierwszej wykluczało tę drugą.) Dekontekstualizacja fotografowanych postaci jesz­ cze bardziej wzmacnia problematyczność czasowości przedstawienia, wykluczając je z konkretnej czasoprze­ strzeni, umieszcza je w idealnym limbie aczasowości. W arto podkreślić, że takie zabiegi „antydatowania” wiązały się m.in. z mniemaniem, że znajdujemy się w paradoksalnej sytuacji, gdy „przedmiot” badań - lu­ dy, kultury - znikają na naszych oczach. Bronisław M a­ linowski - jeden ze zdecydowanych propagatorów tzw. „antropologii ratunkowej” - zaczyna swoje klasyczne dzieło słowami: „Etnologia znajduje się w smutnej i ab­ surdalnej, żeby nie powiedzieć tragicznej sytuacji, pole­ gającej na tym, że ilekroć zaczyna porządkować swój warsztat naukowy, wypracowywać własne narzędzia ba­ dawcze i chce już przystąpić do opracowania wyznaczo­ nych sobie zadań, przedmiot jej badań znika z pola ba­ dawczego, i to znika z niezwykłą szybkością. (...) kiedy ludzie przygotowani do podjęcia badań terenowych roz­ poczęli podróże do egzotycznych krajów i podjęli studia nad zwyczajami ich mieszkańców, ci wymierają niemal na naszych oczach”. (1922)10 Ów szczególny alochronizm - jak Johannes Fabian11 nazwał fenomen odmiennej czasowości badacza (cywili­ zacji zachodniej) i „przedmiotu” badań - dominował (także) w „spojrzeniu” etnograficznym. Zapewne najle­ piej znanym, romantyzującym projektem nostalgicznym w fotografii jest wizerunek Indian amerykańskich spo­ rządzony przez Edwarda Curtisa w zbiorze Vanishing Ra­ ce (Znikająca rasa - zdjęcia publikowane w dwudziestu tomach w latach 1907-30). Zagórski mógł, oczywiście, znać to niewolne od ideologicznych zabiegów zamierze­ nie. Sądzę jednak, że przedsięwzięcie Zagórskiego jest ciekawsze i mimo wszystko mniej uwikłane w ideologię. W Jądrze ciemności pośród różnych przewartościo­ wań odnajdujemy i takie, które, jak mniemam, można odnieść do narodzin szczególnej formy nostalgii. Podró­ żujący w górę rzeki do placówki Kurtza zostają zaatako­ wani przez krajowców. W trakcie potyczki ginie prze­ szyty włócznią Murzyn-sternik - ta śmierć doprowadza do ciekawej przemiany w myśleniu Marlowa, głównego bohatera. N a przestrzeni kilkunastu stron ów sternik, będący „najbardziej niezrównoważonym głupcem ” i „idiotą”, staje się osobą bliską i znaczącą. „Byliśmy swego rodzaju partnerami. Sterował dla mnie - musia­ łem się nim zajmować, martwiły mnie jego słabości, i w ten sposób narodził się subtelny związek, z którego zdałem sobie sprawę dopiero wtedy, gdy został tak na­ gle przerwany. A owa głębia spojrzenia, którą mnie ob­ darzył, gdy otrzymał swoją ranę, do dziś pozostaje w mej pamięci: niczym wymóg odległego pokrewieństwa po­ twierdzony w chwili ostateczności.”12 T en krótki cytat 126 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA streszcza pewien aspekt skomplikowanych relacji, które odnajdujemy w „humanitarnej” postawie kolonialnej: owe odległe pokrewieństwo i subtelny związek zakłada opiekę (czyli protekcję, ale i protekcjonalność), jest to również odmiana szczególnego partnerstwa. „Głębia spojrzenia” - o której mówi Conrad - poza wszystkim innym, co może jeszcze oznaczać, jak sadzę, znamionu­ je dostrzeżenie w owym nieszczęsnym sterniku drugiego człowieka, bliźniego. Jednak to dostrzeżenie człowie­ czeństwa odległego „czarnego brata” dokonuje się do­ piero na progu jego śmierci. T o śmierć pozwala na zmianę perspektywy widzenia, dopiero budzi pozytywne uczucie. Czy można odczytać ten opis metaforycznie i stwierdzić, że znaczy on mniej więcej tyle: dopiero zniszczenie rdzennych kultur pozwoliło cywilizacji za­ chodniej dostrzec ich wartość. Tym samym u Conrada śledzimy narodziny jednej z odmian szczególnego uczu­ cia zwanego nostalgią kolonialną. Etymologicznie no­ stalgia oznacza chorobę, cierpienie związane z tęsknotą za krajem, domem rodzinnym. W tym jednak przypad­ ku obiekt nostalgii wydaje się zawsze przybierać postać fantazmatyczną, idealnego obiektu utraconego. W taki projekt nostalgii wpisuje się również - jak mniemam przedsięwzięcie Zagórskiego.13 Malinowski w trakcie swych badań terenowych na W yspach Trobrianda (1914-18) zaczytywał się w C on­ radzie.14 Czy znał go dobrze również Kazimierz Zagór­ ski? Człowiek starannie wykształcony, choć w profilu inżynieryjno-wojskowym... Post Scriptum 2007 „Pocztówki (...) stają się fantazmatem biedaków: za kilka groszy ukazują całe zestawy marzeń i snów. Pocztówka jest wszędzie, obejm ując całą przestrzeń kolonialną, udostępniając się natychmiast turystom, żołnierzom, kolonizatorom. Będąc dla nich jednocze­ śnie poezją, jak i uchwyconą na wieki chwałą; jest ona także ich pseudowiedzą na tem at kolonii. Tworzy ste­ reotypy na podobieństwo owych wielkich morskich ptaków, które wytwarzają guano”. M alek Alloula W Państwowym Muzeum Etnograficznym w W ar­ szawie (już po wystawie fotografii Kazimierza Zagór­ skiego w Zachęcie, wrzesień-listopad 2005) odnalazł się ciekawy album. N ieco spłowiałe, postrzępione, grafitowoczarne karty z dwustronnie naklejonymi foto­ grafiami nie stanowią już, jak niegdyś, połączonej grzbietem całości (ostatnia karta ewidentnie dołączo­ na m a kolor spłowiałokremowy). Porządkująca ręka „archiwisty” nadała im arabskimi cyframi kolejność, która, jak sądzę, niekoniecznie oddaje tę pierwotną. zdarza się bowiem, że „tem aty” wracają przedzielone kartam i o nieco odmiennej tematyce. Zbiór liczy 28 kart, czyli 55 stronic z 390 zdjęciami (fotografie z kil­ ku kart zostały wycięte). Album trafił do zbiorów mu- zeum z informacją, że zarówno zdjęcia, jak i on sam, zostały wykonane przez Edwarda Piterka, polskiego lotnika, który w latach 1941-44 latał w Afryce. Miał też powstać w tych latach. Każda ze stronic zawiera kilka zdjęć, których krawędzie wycięte falistą, nieregu­ larną linią, tworzą „kształtne chmurki”. T o dodatko­ wo zawęża kontekst, w którym został uchwycony cen­ tralny „przedm iot” . K ształt zdjęć został tak wyprofilowany, by kompozycyjnie pasował do innych znajdujących się na tej samej stronie. Całość - jeśli za­ wierzyć porządkującej numeracji cyfrowej - rozwija się w dość logiczną kompozycję, ukazującą „zobrazowaną wiedzę o Czarnym Lądzie”: afrykańskie krajobrazy, rzeka Kongo, zwierzęta, portrety kobiet, portrety męż­ czyzn, fryzury, ozdoby, stroje, portrety grupowe, sposo­ by noszenia dzieci, skaryfikacje, palący różnorakie faj­ k i_ostatnia zaś ukazuje zniekształcone chorobą postaci ludzi i zwierząt lub ich kończyn. Część kart no­ si enigmatyczne klasyfikujące tytuły: A FRYKA , RZE­ KA K O N G O , K O N G O B E L G IQ U E , FRYZURY, O R K IE ST R Y M U R Z Y Ń SK IE, T A R G I, ŻYCIE C Z A R N Y C H ... Sporadycznie zdarza się, że informa­ cje dotyczą poszczególnych fotografii: N A L O T SZA ­ RAŃ CZY, DRZEW O G U M O W E _ jedna ze stron poza sentencją KRÓ LO W E P IĘ K N O ŚC I nosi napis O SZPEC A N IE K O B IE T , zamieszczony przy fotografii grupy niewiast z kłódkami wargowymi. Te zabiegi porządkowania zdjęć wedle tem atu no­ szą silne znamię klasyfikacji. Każą myśleć o albumie jako wyniku doświadczenia i wiedzy. Proces konstruk­ cji albumu jest przedsięwzięciem autorskim (jakkol­ wiek byłoby ono banalne), jest porządkowaniem i or­ ganizowaniem świata, tworzeniem pewnego kosmosu. Podobnie jest i w tym przypadku. Owa falista linia krawędzi indywidualizuje to, co powszechne - pocz­ tówkę. Karty tworzą zestawy poświęcone jednemu za­ gadnieniu, porządkując świat i własne jego postrzega­ nie. A lbum można uznać za szczególne imago mundi. Jest też konstrukcją retoryczną, której można przypisy­ wać kolejne znaczenia. Co znaczy fakt umieszczenia na centralnym miejscu pośród zwierząt fotografii sym­ patycznego szympansa w okularach ... Czy znaczące jest to, że wśród zdjęć ukazujących skaryfikację cen­ trum karty zajmuje kobiecy biust w dodatkowym „zbli­ żeniu” powstałym na skutek „zawężenia pola wiedze­ nia” dzięki przycięciu krawędzi. Być może album ten jest niepełny, niemniej cieka­ we jest, że wszystkie wykorzystane zdjęcia, jak się wy­ daje, były pierwotnie pocztówkami autorstwa Kazimie­ rza Zagórskiego. T a informacja najprawdopodobniej w albumie była nieobecna (a być może nawet bywała skrywana - tego nie można być pewnym - bowiem da­ ne, że to Piterek był autorem zdjęć, pochodzą od ostat­ niego właściciela albumu), co w zestawieniu z indywi­ dualizującymi kształtam i i narzuconą klasyfikacją dodatkowo podkreśla autorski charakter tego przedsię­ 127 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA wzięcia, nadając mu charakter „sprzedaży” własnego doświadczenia. Ale owa relatywność autorstwa zdjęcia-pocztówki dodatkowo poświadcza to, że widoków­ ki były traktowane jako pierwsze obrazy „wyzwolone”, obrazy na wolności (by skorzystać z tytułu książki Ry­ szarda Kluszczyńskiego, odnoszącej się do zgoła innych i późniejszych fenomenów), przeznaczone do swobod­ nego krążenia, ale i zawłaszczania właśnie. Susan Sontag przywołuje obraz żołnierzy z Karabinierów Godarda, którzy wracając do domu, przywożą w walizkach stosy „łupów” w postaci pocztów ek... Pod tym względem al­ bum jest już obrazem wiedzy (i doświadczenia) nie tyl­ ko zdobytej, lecz także mocniej skategoryzowanej i u trw a lo n e j. I jeśli, jak pisze M alek Alloula, w kon­ tynuacji wątku nadmienionego w motcie, pocztówka, nieodłącznie wiąże się z podróżą i metafizyką wykorze­ nienia, to album daje raczej namiastkę wiedzy ugrun­ towanej i zakorzenionej we własnym doświadczeniu. Choć bywa to oczywiście przeświadczenie z łu d n e . Przypisy 1 2 3 4 * Pierwsza część niniejszego tekstu była drukowana w kata­ logu wystawy Nostalgia urzeczywistniona. Afryka w fotogra­ fiach Kazimierza Zagórskiego. Zachęta, Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa 2005. 5 Allan Sekula stwierdza, że pod koniec XIX wieku poja­ wiły się oznaki kryzysu „optycznego empiryzmu”, a wnio­ ski owe wyciąga na podstawie tego, w jaki sposób policja podchodziła do materiału wizualnego. Warto pamiętać, że fizjonomii kryminalisty („zwizualizualizowanych” cech kryminogennych) poszukiwano m.in. nakładając na siebie portrety wielu złoczyńców (czasem jednej kate­ gorii). Sekula wyczerpująco opisuje ów fenomen w The Body and the Archive, „October” nr 39, 1986. Zob. też: różne teksty w zbiorze Anthropology and Photography 1860-1920 wydanym pod redakcją E. Edwards, Yale University Press with association with The Royal Anth­ ropological Institute 1992 J. Conrad, Jądro ciemności, przeł. J. Polak, SAW W 1994, s. 73-77 N. Mirzoeff, Transculture. From Kongo to the Congo, w: tegoż, Introduction to Visual Culture, Routledge 1999; zob. też In and Out of Focus. Images from Central Africa, 1885-1960, (red.) Christraud M. Geary, National M u­ seum of African Arts, Smithsonian Institution 2002 K. Pluskota Atelier PH OTO Cinématographique —C. Zagourski, w: In and Out of Focus, op. cit. oraz tenże: Kazi­ mierz Zagórski —życie i praca w: Nostalgia urzeczywistnio­ na, op. cit. E. Said, Representing the Colonial: Anthropology’s Interlo­ cutors, „Critical Inquiry” 15, Winter 1989, s. 206 Strona z albumu Edwarda Piterka. Własność Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 128 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA 6 7 8 9 10 11 12 13 W wersji zebranej zdjęcia Zagórskiego funkcjonują (po­ za kolekcją Pierre'a Loosa upublicznioną w albumie Lost Africa. From the Collection of Pierre Loos, Skira 2001) najprawdopodobniej w przynajmniej dwudziestu albu­ mach (według K. Pluskoty; informację tę posiadam od Karoliny Lewandowskiej) rozsianych po świecie. Były one przygotowane (wręczane i sprzedawane) przez same­ go Zagórskiego - jak się wydaje różnie akcentują one po­ szczególne typy fotografii. Fotografię portretową uwypu­ kla album wydany staraniem Loosa. J. Conrad, op. cit., s. 78 Świadom jestem oczywiście znanej koncepcji Rolanda Barthesa wyłożonej w Świetle obrazu i związanej ze spe­ cyfiką czasowości fotografii. Użyte tu sformułowanie „to, co było” nie ma nic wspólnego z ową koncepcją. Skaryfikacja, podobnie jak tatuaż, była często nośnikiem symbolicznego znaczenia, mówi też o randze osoby. Uzy­ skuje się ją dzięki specjalnemu nacinaniu skóry i dalszym zabiegom formowania powstałej w ten sposób blizny. B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak iS . Szynkiewicz, PWN 1981, s. 25 Zob. J. Fabian, Time and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, Columbia University Press 1983 J. Conrad, op. cit., s. 111; wyróżnienie S. S. Problem nostalgii kolonialnej zyskał dotychczas całkiem obszerną literaturę. Por. klasyczny już tekst Renato Ro­ saldo Imperialist Nostalgia („Representations” nr 26, Spring 1989). Rosaldo przybiera ton oskarżycielski i na­ zywa tę odmianę nostalgii mocniej, nostalgią imperialną, podkreślając ambiwalencję uczucia miłości po tym, jak pierwotnie ów „obiekt miłości” został zniszczony przez „kochający” podmiot. Tym samym Rosaldo bardziej zde­ cydowanie niż Conrad definiuje powstałą sytuację. War­ to jednak podkreślić, że sam termin nostalgia kolonialna nabiera dziś zdecydowanie szerszego znaczenia i zaczyna dotyczyć nie tylko kolonizatorów - zdaje się obejmować także rdzennych mieszkańców skolonizowanych obsza­ rów. Być może można tu widzieć pewną analogię do za­ kresu i ambiwalencji „nostalgii za komunizmem” w kra­ jach postkomunistycznych (nostalgię za PRL-em odczuwa przecież nie tylko niegdysiejsza „władza”). Za­ pewne ta szczególna forma emocjonalnego związku z przeszłością pozostaje w zgodzie z rosnącym zaintereso­ waniem pamięcią dziś (w opozycji do historii), o której mówi Pierre Nora. Por. W. C. Bissell, Engaging Colonial Nostalgia, „Cultural Anthropology” Vol. 20, nr 2, 2005; Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, F. Modrze­ jewski i M. Sznajderman, wydawnictwo Czarne 2002, a także J. Żakowski, Epoka upamiętniania. Rozmowa z Pierrem Nora, (w:) J. Żakowski, Rewanż pamięci, Sic!, Warszawa 2002. 14 Warto tu przywołać znakomite zestawienie Conrada z Malinowskim napisane przez Jamesa Clifforda, O etno­ graficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, w: tegoż, Kło­ poty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, KR 2000 Strona z albumu Edwarda Piterka. Własność Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3a012b3657af78e07607dc19502ed3a.pdf b8a966e88b9db3c13a159f8af5a7ab1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2642 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2457 Title A name given to the resource Galeria fotograficzna Instytutu Goethego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.215-217 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przeczyfano, zobaczono Galeria fotograficzna Instytutu Goethego Sławomir Sikora Mityczna struktura Pałacu Kultury i Nauki doczekała się już na łamach „Kontekstów" wszechstronnego opisu w pracy Zbigniewa Benedyktowicza. Pora więc może, by opisać jedną z niedawno powstałych temporalnych struktur symbolicz­ nych, jakie się w tej budowli mieszczą. Myślę tu o galerii fotograficznej zorganizowanej i prowadzonej przez dyrektora Instytutu Goethego, dr Petera C. Seela, oraz asystentkę do spraw programowych, Dorotę Swinarską. To, co tę galerię wyróżnia, to niewątpliwie bogactwo podjętych tematów. Galeria istnieje dopiero od grudnia 1994 a już gościła u siebie tak różne zjawiska, jak - by przytoczyć tylko kilka przykładów - Fofogrq/ю porfrefowa w Memczecn Мелнес&я /ofagrq/ża дггуггусглд лд przebrnie Х/Х i XX wieki*, Лили (wystawa dokumentalna), ale także fotografie Wima Wendersa, Narmi Michejdy (Ła carfe posfaie o"e Уоб д AnseZm ATie/er ef аы-о"е(а), László MoholyNagy'ego, Poizing ¿wnska w wiein wymiaracn, Moo"e m Germany - niemieckie fotografie Jana Rolkego (robione m.in. na rynku rybnym w Hamburgu) czy f jfry&aczy, wystawę poświęconą fotografii amatorskiej, fotografii, której roczna światowa produkcja sięga niewątpliwie wielu miliardów sztuk, a która poza wąskim kręgiem związanych z jej powstaniem ludzi budzi stosunkowo niewielkie zainteresowa­ nie. W tej galerii znalazły więc miejsce wystawy wiążące się stricte z historią sztuki, fotografią poszukującą swego miejsca w obrębie i aspirującą do miana sztuki wysokiej, jak gdyby nazwa, którą nadał jej w swej książce socjolog — Pierre Bourdieu- f/nArf mayen—już jej nie obowiązywała, ale też fotografia, którą powinni bliżej zainteresować się właśnie etnografowie i socjolodzy. Tę z konieczności krótką wycieczkę po wystawach zacznij­ my od końca, ostatnio goszczonej na ścianach galerii wystawy fbfogrq/%e Stefana Hunsteina (30.09 - 7.11.97). „Przed­ miotem prac fotograficznych Stefana Hunsteina - pisze Thomas Stittmatter w zamieszczonej na zaproszeniu infor­ macji - nie są zwierzęta, ludzie, krajobrazy, przedmioty w pomieszczeniach, łecz reprodukowanie ich wizerunków i nadawanie im kształtu podczas obróbki w ciemni. Artysta nigdy nie widział 'na żywo' ludzi, których przedstawiają jego zdjęcia, jedynie ich wizerunek jest mu znany - lub nawet nie." Powiada się, że fotografia jest śladem faktu, ale w tym przypadku mamy rzeczywiście do czynienia t y l k o ze śladem, p l a m ą - jak określili to w Pierwszym mćmi/eście /afogro/icznym Stefan Hunstein i Eva Diamantstein, postulu­ jąc odejście od tradycyjnie rozumianej fotografii, która zawsze kłamie - „Najdoskonalszym obrazem jest obraz najmniej doskonały; Bóg tkwi w plamie." Ich manifest' można by rozumieć jako opowiedzenie się po stronie foto­ grafii „artystycznej", fotografii przetworzonej, szukającej natchnienia nie w „wiernym" odtworzeniu „rzeczywistości", lecz w sięganiu do jej innych wymiarów. Ale dla mnie słuszniejsze chyba wydaje się twierdzenie, że fotografie te są świadectwem, chemicznym zapisem relacji nawiązywanej z minioną rzeczywistością utrwaloną na anonimowych zdję­ ciach. Wypracowane przez Hunsteina portrety spowite są widmowym blaskiem i dziwną fluorescencją, uderzają swą nierealnością i nierzeczywistością. Choć bardzo silnie „zbli­ żone" (powiększone), pozostają w pewien sposób zawsze odległe, otoczone aurą zaświatowej „nierzeczywistości" i ta­ jemnicy. Kiedy się do nich przybliżamy, rozpadają się, pozostawiając tylko plamy. Odmiennie niż to ma miejsce w zwykłej fotografii, plamy te nie uwidoczniają ziarna, „materii", z której fotografia się składa. Roland Barthes w znakomitej pracy Camera Łwci&r mocno podkreślał, że to, co stworzyło fotografię, to nie instrument - camera ooscwra, lecz właśnie wynalazek chemi­ czny, praca w ciemni (możliwość utrwalenia obrazu). Tym tropem zdaje się podążać, zafascynowany myślą Barthes'a, Hunstein. Ciemnia w jego przypadku staje się alchemicznym laboratorium wyobraźni. Barthes wyróżnił w fotografii dwa elementy sWiwm i рипсГит. Ten pierwszy sprowadza się (upraszczając) do tego, co w fotografii „obiektywne", tego, co (prawie) każdy („mieszkaniec naszej kultury") z fotografii może wyczytać, pimcfum zaś to - po pierwsze - czas, zawsze naznaczony trauma nieobecności, ale także taki element w fotografii, który przykuwa naszą uwagę, który nas p r z e ­ k ł u w a i przeszywa, to element, który powoduje, że nasz (prywatny) czas splata się z tym wcześniej wymienionym już nie istniejącym (poza fotografią) czasem, kiedy zdjęcie zostało zrobione, i który - przez swoje nieistnienie - zawsze wiąże się też z raną i traumą. Z tego względu - jeśli uznamy, że pwMcfwm to coś, co łączy nas samych, naszą prywatną historię z (niekoniecznie naszą) historią oglądaną na zdjęciach - to można chyba zaryzykować twierdzenie, że fotografie Huns­ teina są chemicznym zapisem pracy jego wyobraźni w proce­ sie obcowania z рилсГит fotografii. W tym przypadku nawet bardziej z tą odmianą ринсГит, która wiąże się z „to było", czasem minionym. Jak powiada Derrida - między innymi za Barthes'em i w pracy Barthes'owipoświęconej - „wszystko to łączy się z powrotem zmarłych (...) Widmo jest esencją fotografii". Jeśli tak, to prace Hunsteina byłyby grą z samą istotą fotografii. Przenieśmy się teraz - jedynie w czasie nie zmieniając przestrzeni - na zorganizowaną rok wcześniej (w kooperacji z prowadzonym przez panią Aldonę Schiffmann Duńskim Instytutem Kultury) wystawę pod nazwą Duńska ro&ma 275 �w wie/w wymiarach. Rodzina, jak to pewnie najczęściej sobie wyobrażamy czy z autopsji znamy, składa się z kobiety, mężczyzny i jednego, dwojga, trojga, może czworga, (dziś) zdecydowanie rzadziej większej liczby dzieci. Na pokazaną na wystawie „Rodzinę duńską" składają się aż trzy typy rodzin, których istnienie rzadko do nas dociera, których najczęściej pewnie nie znamy, a które czasem nawet trudno nam sobie wyobrazić. To najlepszy przykład, że fotografie mogą zmuszać do myślenia, uruchamiać wyobraź­ nię, stawiając problem, zmuszać do skonfrontowania się z nim, stanięcia twarzą w twarz wobec rzeczywistości nieznanej. Na te trzy rodziny, czy raczej trzy typy rodzin sfotografowane przez trzy fotografki (Anne-Li Engstrom, Nanna Bisp Búchert i AnjaTollan) składają się: wielodzietna rodzina z siedmiorgiem dzieci, rodzina, którą chciałoby się nazwać brakiem rodziny i , może najbardziej niecodzienne i „niezwykłe" rodziny: zdjęcia rodzin homoseksualnych - lesbijek i gejów. Prace Nanny Bisp Búchert ukazują jak dotkliwa pustka, brak rodziców, zabudowywana jest „szczątkami obrazów", śladami po ich istnieniu, „kompozycjami" tworzonymi z frag­ mentów listów mamy do babci, dawnych fotografii, przed­ miotów. Choć trudno dziś w pełni zgodzić się z wyrażonym niegdyś przez George'a Santayanę poglądem zrównującym fotografię z obrazem mentalnym, w przypadku tych kreowa­ nych fotografii myśl ta wydaje się odpowiadać prawdzie: fotografie są zapisem obrazu przeszłości, a jednocześnie współkonstruują tenże obraz: „...fotografia - pisze Santayana - pojawiła się, by wspomóc jedną z najsłabszych z naszych zdolności, by uratować przed zapomnieniem najbardziej ulotną część naszego doświadczenia - chwilowe wyobraże­ nie, nieodwołalny obraz umysłowy". Na odziedziczone po śmierci babci listy składały się listy matki z czasów szkolnych, pracy, list napisany w dniu śmierci ojca w wypadku samo­ chodowym. „Przez wiele lat nie mogłam się zdobyć na przeczytanie tych listów. Gdy to wreszcie zrobiłam, przyszła mi od razu myśl, żeby ich użyć jako elementów w serii obrazów." W tym przypadku fotografii, jakby wbrew temu, co się im powszechnie przypisuje, są już nie tyle przypo­ mnieniem przeszłości, co raczej świadectwem jej konstruowa­ nia, świadectwem tworzenia własnej historii, wynikiem zabu­ dowywania „biłych plam świdomości". Rodzina wielodzietna to rodzina, w której punkt ciężkości w sposób oczywisty przenosi się na dzieci. Nic, wydawałoby się zatem, dziwnego, że to ich punkt widzenia jest reprezen­ towany i eksponowany na fotografiach Anne-Li Engstrom. Pojawia się ich subiektywna ocena ważności problemów, ich hierarchia wartości. I chyba najbardziej „polityczne" - tak w formie, jak i w treści - zdjęcia, fotografie rodzin homoseksualnych. „Moje ołtarze rodzinne - mówi autorka - nawiązują do średniowiecznych ołtarzy rodzinnych z ich sakralnym niebie­ skim tłem, ale także do tradycyjnych zdjęć ślubnych, które posiadają swoją ikonografię." Zdjęcia, które mogą wzbudzać najwięcej niepokoju, ale też zmuszają do zastanowienia się nad kwestią, która w Polsce - odmiennie niż w niektórych krajach zachodnich - nie jest jeszcze nabrzmiałym i widocz­ nym problemem. Jeśli zrobimy jeszcze jeden duży krok pod prąd czasu, to znajdziemy się na ostatniej wystawie, o której dawno należało już na łamach „Kontekstów" napisać: Pffry&zcze. Prywama 276 /ofogra/Za w Niemczech od 7P00 do dziś* (13.06-8.07.1995). Temat tyleż oczywisty, co jednocześnie trudny do ugryzienia i sklasyfikowania, częściowo właśnie przez swoją oczywis­ tość, codzienność, wszechobecność- wszak jeśli idzie o foto­ grafię amatorską, nie ma chyba w zachodniej cywilizacji człowieka, który nie znalazłby się po którejś stronie aparatu. Joachim Schmid, autor kolekcji i wystawy, we wstępie do katalogu (Króiesfwo zd/гсУ pisze: „Fotografowanie jest jedną z głównych technik kulturowych naszego stulecia, a relikty pstrykania piętrzą się, tworząc potężną, choć trudno dostępną górę zdjęć, którą z jednej strony można uważać za 'archiwum spraw wszystkich' i w tym sensie wykorzystać jako surowiec dla kronikarzy kultury codziennej, jako że dokumenty, które powstały w sposób konwencjonalny i niezamierzony są w najwyższym stopniu autentyczne, a jednocześnie prowoku­ ją do zwątpienia w dokumentalną wartość zdjęć. Z drugiej jednak strony ten gatunek cechuje całkowicie niemal odmien­ na estetyka, wynikająca z 'naiwnego' celowania obiektywem i ślepego automatyzmu w procesie fotografowania. Ponadto niedzielni 'pstrykacze' rozwijają właśnie na gruncie swej naturalności fascynujące formy podejścia do fotografii, którą traktują nie jako świętość, lecz jako zwykły przedmiot codziennego użytku (o pewnej wartości symbolicznej)." Otrzymaliśmy tablice-zestawy zdjęć, które najczęściej łą­ czy temat i czas, czasem forma zdjęcia: pary, dziecko (skądinąd wiadomo, że pojawienie się dziecka jest/było częstym motywem kupna rodzinnego aparatu), matka z dziec­ kiem, zdjęcia wnętrz domów, zdjęcia z telewizorem (lata 50. i 60.), samochodem, zdjęcia z koniem, poszczególnymi domowymi zwierzątkami, praca, wojsko, wycieczki i waka­ cje, ale też zdjęcia z „obciętymi" kadrem fotografii głowami, palcem w obiektywie, „nałożone na siebie" (podwójnie naświetlone), kolorowane. Często ten sam temat, lecz w in­ nym czasie, prezentowany jest w kilku odrębnych zestawach. Uzyskaliśmy katalog blisko stu pięćdziesięciu tablic tematyzujących i organizujących kolekcję (na ścianach galerii instytutu Goethego zaprezentowany został tylko wybór z tej obszernej całości), W sposób oczywisty klasyfikacja Schmida jest narzucona i w znacznym stopniu arbitralna. Zdjęcia z gór łączą się ze zdjęciami znad morza czy zdjęciami na łódce: spaja je czas wolny, wakacje. Zdjęcia par (rodzin) często nie wykluczają jednoczesnego przyporządkowania do klasy zdjęć wakacyj­ nych. Grzesząc ironią można by przecież twierdzić, że na odrębne kategorie zasługują fotografie z dobermanami czy jamnikami; tak naprawdę nie ma przecież podstaw, by odrębnie klasyfikować zdjęcia kotów i psów (czy też zdjęć w ich towarzystwie): intencja jest przecież jedna-utrwalenie wizerunku domowego ulubieńca. Trudno też zgodzić się z poglądem Schmida, że uzys­ kujemy „archiwum spraw wszystkich", otrzymujemy raczej „archiwum spraw ważnych" (choć ich wachlarz może być bardzo szeroki): zdjęcia najbliższych osób, ważnych stwo­ rzeń, przedmiotów i obiektów dumy (zwierzęta domowe, samochód, telewizor). W zdjęciu z kołem ratunkowym (od­ rębna kategoria) nieważne jest przecież samo koło, ważne jest to, co ono znaczy: byliśmy na prawdziwym morzu, na prawdziwym statku, oraz może także (kiedy trzymamy koło) element zabawy, „igrania" z niebezpieczeństwem, i to, co najważniejsze - spędziliśmy dobrze czas, jesteśmy wspaniali. Nad morzem musi być widać morze, w górach - góry, no �i - oczywiście - nas. Rytuał robienia zdjęć wiąże się z rytuałem potwierdzania istnienia. W tych zdjęciach nieważ­ ne (bądź zdecydowanie mniej ważne) są kryteria estetyczne, lecz jedynie akt zaświadczania. Tylko centralny obiekt foto­ grafowany jest intencjonalnie, cała reszta trafia często do zdjęcia przez przypadek. Ale fotografia amatorska także ewoluuje. Mówi o tym zamieszczony w katalogu do wystawy tekst Timma Starła A SAorf ffijfory о/Лмдр л W PAofograpAy. Na pewno nie da się jej już zamknąć w kręgu rodzinnym, w kręgu najbliższych. Ewoluuje wykorzystywany sprzęt, ewoluuje niewątpliwie jakość zdjęć, ewoluują aspiracje fotografów-pstrykaczy. His­ toria rozszerzania się sfery zainteresowań fotografów-amatorów jest pewnie historią poszerzania się sfery prywatności, oswajania obcości, zmiany mentalności. Niejasna pozostaje też sama granica terminu omofor (wszak Roland Barthes o całej fotografii pisze jako o twórczości amatorów - mając na myśli to znaczenie słowa, które bliskie jest jego etymologicz­ nym źródłom). Pozostaje jedno: „osobisty" (?!?!) wybór, potwierdzenie istnienia „obiektu" i (dziś pewnie coraz częś­ ciej) operatora. Jak bowiem można sobie inaczej wytłuma­ czyć fakt, że zwiedzając jakikolwiek ważny turystyczny zabytek słyszymy czasem nawet dziesiątki pstryknięć, a stojąc przed zasłoniętą pancerną (?) szybą Moną Lizą widzimy dzisiątki błysków fleszów (których tam używać nie wolno - ! ) , w sytuacji kiedy niewątpliwie lepszą, a także chyba tańszą reprodukcję w postaci pocztówki możemy bez trudu kupić w muzealnym butiku. Obecnie aparat zastępuje już często kamera wideo - ale w przypadku zdjęć rodzinnych i turystycz­ nych wideo wydaje się być środkiem ekwiwalentnym, choć doskonalszym - nie stoi za nim całkiem nowa filozofia, jest to tylko kolejny krok na drodze do „nobilitacji" własnego widzenia. Wystawa zaświadcza także o tym, że żywa jest jeszcze magia związana ze zdjęciem (sobowtór, dusza). Zdjęcie stale zachowuje (przynajmniej do pewnego stopnia) swoją sakralną wartość. Jakże inaczej wytłumaczyć przechowywanie jawnie wadliwych fotografii - zdjęć z „obciętymi" ramą kadru (czy zasłoniętymi palcem włożonym w obiektyw) głowami, zdjęć podwójnie naświetlonych itd. - jeśli nie niechęcią (lęk może być tu już zbyt mocnym słowem) przed ich wyrzuceniem. Z podobnym zjawiskiem spotykamy się w przypadku osób wyciętych z fotografii, co może wiązać się zarówno z „rytual­ nym" wykluczeniem (z pamięci)", jak i chęcią „posiadania" PRZ ' „Pierwszy manifest fotograficzny Fotografia twierdzi, że istnieje rzeczywistość, którą pokazuje w coraz to nowych wariantach. Ale to kłamstwo. Udaje, że jest prawdziwa, i tym samym zdradza to, co jest prawdziwe; dokumentarysta jest kłamcą. Fotografia inscenizuje rzeczywistość z punktu widzenia obiektywu. Gotowy obraz przełamuje okoliczności swego powstania. Fotograf jest zainteresowany jedynie gotowym zdjęciem, zapomina przy tym o różnicy istniejącej pomiędzy obrazem a przedmiotem. Żainscenizowany obraz jest zarówno dla niego, jak i dla widza świadectwem bezpośredniości życia. Zdjęcie odbiera rzeczom ich własny język: orzeka triumfująco, czym one są. Fotografia odwzorowuje jedynie kształt świata, nie chce poznawać rzeczy, nie chce zgłębiać ich istoty ani ich różnic, chce jedynie na nie patrzeć. Fotografia odpowiada zbiorowej potrzebie upraszczania. Zabija wyobraźnię, sprzyja gnuśności ducha i ociężałości serca. Możliwość nieustannego reprodukowania powoduje, iż każda pojedyncza chwila traci swoją wyjątkowość; przestaje być chwilą, przechodzi w znaczenia. Tradycyjna fotografia jest zabawą, jest mordem dokonanym na historii. Obiektyw nie jest obiektywny. Zatem: fikcja zamiast dokumentacji tylko wizerunku osoby „wyciętej" - tak w jednym jak i w drugim przypadku mamy do czynienia z silnym emoc­ jonalnym (magicznym wręcz) stosunkiem do zdjęć. Powiada się odnośnie fotografii rodzinnej, że pełni funkcję rytuału integracji. Richard Chalfen przytacza zabawną histo­ rię, kiedy powtórzono cały ślub, gdy okazało się, że klisze ze zdjęciami wykonanymi w czasie ceremonii zostały skradzio­ ne. Przytacza też następujące wyznanie: „Nie mogłem znaleźć żadnego swojego zdjęcia - pożyczyła je babcia, jej dom spłonął, a one wraz z nim. Naprawdę sądziłem, że mnie adoptowano - mój akt urodzenia także zginął. Zapytałem rodziców, a oni tylko się śmiali (...) Nie wierzyłem im, dopóki nie odnalazł się mój akt urodzenia". Przykłady te (oba z USA) pokazują, jak silne symboliczne znaczenie mają fotografie. W rytuale robienia amatorskich zdjęć doszukiwać się można również ucieleśnienia i petryfikacji „prawdziwych uczuć" (choć dla postronnego widza może to być trudno czytelne), na nieco podobnej zasadzie - by przywołać myśl Anny Kamieńs­ kiej - j a k prawdziwa poezja mieszka na cmentarzach. Ta ostatnia wystawa zmusza do postawienia fotografii amatorskiej wielu pytań: m.in. odnośnie do klasyfikacji, ważności poszczególnych ujętych „momentów". Czy na pewno fotografie „z pracy" są równie ważne jak fotografie z wakacji. Zmusza też do pytań, których nie da się zadać samym tylko fotografiom: o sposoby ich „użycia", co w przy­ padku fotografii „domowych" może być bardzo istotną informacją w próbie zrozumienia tego zjawiska. Wszystkie opisane wystawy potraktowane łącznie wskazu­ ją zaś na to, że warto wnikliwie zastanowić się nad twier­ dzeniem Nelsona Goodmana: „Jest chyba bardziej sensowne myślenie o wielu wersjach świata, które jednostka może zamieszkiwać, wielu ujęciach rzeczywistości, które można przedstawić w słowach, obrazach, diagramach, logicznych twierdzeniach, czy nawet muzycznych kompozycjach. Każdy z tych symbolicznych systemów obejmuje inne informacje i stąd ukazuje inną wersję rzeczywistości. To, czym dys­ ponujemy, to tylko te wersje; tylko przez nie mamy dostęp do tego, co zdawkowo nazywamy 'naszym światem'." W tym roku w galerii pokazane mają być jeszcze fotografie Augusta Sandera, którego ambicją było stworzenie katalogu „typów socjologicznych" w międzywojennych Niemczech, oraz „antypocztówki z Berlina" Anny B. Bohdziewicz. Warto tam zaglądać... PISY niewidzialne zamiast widzialnego poezja zamiast fotografii Najdoskonalszym obrazem jest obraz najmniej doskonały: Bóg tkwi * Plamie. Stefan Hunstein, E v a Diamantstein, 1991" 2 Tak niezręcznie przetłumaczonej na polski jako AfMzffo obrazu: w tytule Barthes'akryje się bowiem cała wyznawana przez niego filozofia fotografii - сдлмгв ¿wn'dw to urządzenie, które pozwalało w i d z i e ć j e d n o c z e ś n i e (odtwarzaną, rysowaną) rzeczywistość i własną konstrukcję - rysunek. W przypadku fotografii - twierdzi Barthes - widzimy zawsze rzeczywistość samą i fotografię-nośnik, te dwie „rzeczy" nie dadzą się - bez „zniszczenia" fotografii rozdzielić. 3 Wystawie towarzyszył katalog „АТлуисл". P n v a k fb*ogrq/k m DcwMcA&W иол 7900 6 и лгык z tekstami Joachima Schmida i Timma Starła (także w wersji angielskiej). Chciałbym tu podziękować Jaro­ sławowi jot-Drużyckiemu, który podarował mi katalog i zwrócił uwagę na tę wystawę. * Trochę podobny to sposób, jak np. opisany przez Kunderę w ATjifdZf Амюслы ! гдротшглш zabieg fotomontażu, „rytuał" wykluczania z pa­ mięci społecznej osób, które straciły zaufanie komunistycznej władzy, czasem nawet wraz z własną głową. 277 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17806a287d7e9f63cc89074039c37bf7.pdf f8ae077b6ff51b102115ffbb189d7f55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2610 Title A name given to the resource Goldberg in memoriam / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Goldberg in memoriam Tomasz Sikora Swoistą realność numenu podkreślali: fenomenologicznie Rudolf Otto i spirytualistycznie Walter Friedrich Otto. Gold­ berg idzie dalej. Mówi o jego somatycznej obecności danej jako źródło i przejaw jak najbardziej realnych psychofizjolo­ gicznych procesów etnogenezy. W 23 lata po publikacji jego głównego dzieła równie radykalny okazał się Ernesto de Martino. Zanim przyjął perspektywę zbliżoną do materiali­ zmu historycznego, opowiadał się na rzecz tezy o rzeczywi­ stym charakterze parapsychologicznych zjawisk pierwotnego świata magii. Zjawiska te miały być wyrazem niezależności i wyższości rodzącego się specyficznie ludzkiego świata kul­ tury nad naturą - gwarantem jego przetrwania - utrzymania się świadomego podmiotu. W tym ujęciu numen byłby teurgicznym narzędziem budowy antynatury - pierwocin wolno­ ści. Podobną wymowę mają Goldbergowskie próby rekon­ strukcji rytuału starohebrajskiego i kształtu wytwarzanej przezeń rzeczywistości. 1 Kim był Goldberg? Obłąkanym uczonym, scjentystycznym kabalistą, mistycyzującym durkheimistą (sic! znajomość z Marcelem Maussem), a może żydowskim faszystą, jak dość plugawie określił go Tomasz Mann? Posłuchajmy, co na te­ mat jego dzieła pisał jakże mu niechętny Gerschom Scholem: ,jak atrakcyjne mogą być jeszcze (lub znowu) w obecnych czasach interpretacje rytuału, utrzymane w sensie zdomino­ wanym w znacznej mierze przez rozważania kabalistyczne i pławiące się wręcz w ich demonicznych perspektywach, wi­ dać to choćby po niewątpliwym wpływie, jaki wywarła książ­ ka Oskara Goldberga Die Wirklichkeit der Hebraer. Einleitung in das System des Pentateuch, przede wszystkim w la­ tach trzydziestych. Choć Goldberg prezentuje nader grote­ skowe i naiwne poglądy na temat kabały, od której stara się oddzielić własne rozumienie Tory, i przeciwstawia kabale własne wyjaśnienie Tory, a zwłaszcza jej rytuałów, to jednak, sądząc po charakterze tych wyjaśnień, mamy tu na ogół do czynienia z kabalistycznymi interpretacjami, tyle że przedsta­ wia się je jako dosłowny sens odpowiednich rozdziałów To­ ry, a terminologię kabalistyczno-gnostyczną zastępuje nowo­ czesną biologiczno-polityczną." 2 A zatem Goldberg jako kolejny przedstawiciel gnozy politycznej kabały z silnym psychobiologicznym nachyle­ niem? Scholem skłaniał się ku temu poglądowi również w wypowiedzi dotyczącej środowiska uczniów Goldberga (największy z nich, Erich Unger zrobił ongiś wielkie wraże­ nie na Walterze Benjaminie): „Dążenie do politycznego roz­ wiązania problematyki psychofizycznej, której wagę ludzie Goldberga rozpoznali głębiej niż inni - ich największe doko­ nanie - z pewnością ma swój odpowiedni wymiar, zdradza jednak silne tendencje demonologiczne. Jestem przekonany, że założenie o tym, iż mityczny świat był blisko takiego roz­ wiązania, ma swój głęboki sens." W słynnym niepublikowanym Liście o Goldbergu Scho­ lem zarzucał mu redukcjonistyczną eliminację etycznego wy­ miaru judaizmu na rzecz interpretowanych teurgicznie starohebrajskich przepisów rytualnych, które służyć miały jako środek umożliwiający sterowanie procesami inkarnacji bóstwa. W liście tym Scholem opowiadał się za rozdziele­ niem tych dwóch wymiarów, co w następstwie spotkało się z wątpliwościami ze strony Franza Rosenzweiga. Warto zacy­ tować jego komentarz do wspomnianego tekstu Scholema wyrażony w Uście do Martina Bubera. Jego zdaniem List o Goldbergu: „to cztery strony połajanek (pustosłowie z na­ puszoną miną) i na końcu jedna strona, gdzie [Scholem] mówi, co myśli, z czego widać niestety, że nie ma on pojęcia 3 0 niczym poza obiegową liberalną ideologią. Gdyby 'rytuał' 1 'dobro' dały się w Biblii rozdzielić jednym gładkim cię­ ciem, nie tylko nie byłoby żadnego Goldberga, lecz także żadnego judaizmu." Obcowanie z dziełem Goldberga to wydarzenie wyjątko­ we. Odwołując się do typologii Biona, można powiedzieć, że praca egzegetyczna Goldberga szuka najgłębszych podstaw istnienia społeczności tradycyjnej jako typu grupy pierwot­ nej, oraz zasady jej organizacji, numinotycznego komponen­ tu, dla którego grupa ta jest nośnikiem i polem genetycznym. Uzyskane wykładnie odwzorowują dynamikę tej pracy na głębinach. Polifonia semantyczna goldbergowskich kategorii ewokatywnie odsłania zapis intuicyjnych peregrynacji po świecie, w którym ciało - systemy ciał - nieustannie pulsuje falami epifanii. Duch tych poszukiwań - widocznie regresywny względem 'nowoczesnego świata' - wytwarza atmo­ sferę niepokojącego autentyzmu. 4 Nie należy zapominać o genialnych szaleńcach, których wina polegała na tym, że pochłonięci wglądem mieli do po­ wiedzenia za wiele. Kiedyś może się okazać, że zaledwie za­ częli mówić. PRZYPISY ' Życiorys Goldberga i skrótową charakterystyką jego myśli prezen­ towałem w Posłowiu do: O. Goldberg, Ontologiczne podstawy egzegezy, w: Nomos 10/1995, s. 47-59 G. Scholem, Kabała i jej symbolika, Kraków 1996, s. 145 Cyt. za: M. Voigts, Oskar Goldberg. Der mythische Experimental2 3 60 wissenschaftler. Ein verdrdngtes Kapitel jiidischer Geschichte, Berlin 1992, s. 119 F. Rosenzweig, Gesammelte Schriften, Bd. 1, S. 1200; cyt. za: M. Voigts, op. cit., s. 122 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/033090b0dc61c4af741c11b23c124c2d.pdf 67789651075376aefa5c20737445b9d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1840 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne Francja- muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1706 Title A name given to the resource Francuskie muzea etnograficzne cz.II / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.295-318 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GRZEGORZ SKALSKI Lud, t. 66, 1982 FRANCUSKIE MUZEA ETNOGRAFICZNE. CZ. II. Rozpoczynamy prezentację wybranych mureów etnograf.icznych Francji prawitncjonalnej 1. WY'Pada tu przypomnieć to, co zoSJtałoJWpiel"lWszej części 'Powiedziane, iż wyboru tych !muzeów dokonał autor w ramach programu stYIPeru:iia'lnegowe Francji w r. 1979. ZoiSitałon skonsultowany z f!l'ancuskimi muzealn~kami, co pozwala sądzić, że dobór ich jest w mialrę r~elZ.ffi1ltatY'wnydla €tnografic~ego ml&eaiLni:ctwafmncuskiego. GłÓWInąosią, wokół której oocylOlWaćbędą poll1iri:sz.e u,wagi, jest ekspozycja traktowana jako zaisadniczy, zeMTlIlętr:zmy wyraz działalności muzealnej. Ekspozycja jest bo:wiem tą wizyt6wką, podług której Slpołeczeństwo, w tym i fachowcy, osądzają in:sty'tucję mwzea1ną. Dlatego też, mając wciąż na wwa'dZ€eikisp'OzycjęJWpairyskiJm Musee national des Arts et TraditiOlIlSPopUilaires, w dailSz.ejkolejności omówione zostaną muzea o zbłiżonej do niej ekspozycji w Renne'S i Mas du Pont de Rousty. Następnie zaprezentowaJIle będą muzea o "tradycyjnej" ekspo~ycji w ArIes i Strasburgu. AT'ty,kuł zakończy się omówieniem nie posiadającego jeszcze wystatWy stałej Działu Etnografiaznego w Musee savoisien w Chambery. MUSEE DEBRETĄ.GNE 20, QUAI EMILE ZOLA, RENNES Rennes jest bliskJo ćwierómiliondwą stolicą Bretanii, regiolllu, w którym jeszcze do dziś kultywuje się tradycyjne ZlWyczajeludowe. Są ome na ogół związane z obrzędowością rel,igijną iprZ€jawiają się głównie w masowych pll'ocesjach kościeJmyeh z dkazji. odpustów. Wyciągane są wówczas na światło dzienlne dawne, nie'Zwyk'le bogalto z-doibionestroje, 'f których królują przede w.szytstkim kobiety. Uderzająca różnorodność ~dobnict!Waoraz na,kiryć głowy, w postaci czeipikówpr'Zylbierających najróŻiniejs:z'eksz.ta'lty, doskonale ilustruje bretońskie przysłoiwie: "Cent pays cent guises - cent paroisses cent eglises" (Sto krajów, sto sposobów: - sto parafii, sito kościołów). Celntrum Rennes stanowi piękny zespół architek1Jonic:zmyuk:ształtoQWlany gM',wnie w pol. XVIII w., po wielł Pienwsza część niniejsrz.ego opracowania, która ukazała się w 65 tomie "Lunu", .prezemOlWała eks:porz.y,cjęstalą w paryskim Mwsee na'tional des Am's et Traditions Populadires. �296 GRZEGORZ SKALSKI kim pożarze w r. 1,/120, który strawił dUiżą część miasta. Uratowane z ognia średniowieczne damiki dziś wielce -urozmaicają tę Idzielnicę, preZ€fUtując swoje maQowiIlicze, sza:chuJ.cawe obiliIC·za.Rzeka ViJlai<ne, ujęta kamiennymi nadbirz~mi, dodaje miastu blasku i ożywia j·e. Renm€'s to także miasto uniiW,ersyteckie i przemysłowe (np. fabiry!ki Renauilta). Musee de Breltagrne (MuzelUm Bretanii) leży ,tuż 'nad V~l'laiiIle,na jej lewym birZJegu,za!jmując parter dalwiIlego gmalchu uiIlilwelI'sytecikiego(Palai'S UniversiltaiJre). Budynek ten, wzniesiony w 'latach 1849 - 18:55,mieścił w sobi,e w 2 pał. XIX w. uui!wersyiliet i m.Uizea.Z czasem poiSZiczególne wydziały uniweTsyi1:ec!kieopuszczały gmach do iepiej zaada'ptowa:nych pomieszczeń. Po II 'Wojnie Śiwial1;'Owej, powa'żnie zniszczony podczas działań lW'Ojen'llyJCih buid'yln€lk,został odbudowaiIlY i IWcałości prze!kazany we władanie iiIlstytulCjom muzeal'nyrril: Mu:see de Bretagne - na parterze oraz Musee ides Beaux-ArJtis (Mu:z.e.u:mSztuk Pięknych), które zajmuje piętro. Do wyłącznej dyspozycji Musee .de Bretagneposiada 1224 m2, 2 2 IWtym ma ,elrnpozyiCjęstałą 942 m , na malgazyny 203 m i na inne pomieszc'zenia (biura, tplra1cowinie)7:9 m2• Dochodzą do tego powie.rzchnie wspólnie użyt!k.i()fWa:nezMusee des Beaux-Artts, tj. 412 m2 ekspozycji czarowych, 25,1 m2 magazynów, 634 m2 innych ,pomieszczeń. Dia pOCównania mowa podać, że pO'Wi€{("zohnia ekspozycji SZltuki wyn06i 11445m2, a magazyiUY przyn.aile~ne tylm zb:ilomm- 19i1 m2 2. W Musee de BrclagiIle pracuje 11 osób, z itego dwóch IPra(:QWiUików mery1tarycmych, czyli 't:ziw. ko~eTlWal!:tl:rów:kiero·wnik., Jean-Yves Vei!1laT'd,Ihistoryłk pracujący od ponard 10 łal!: iW itym muzeum oraz ErwaiIl Le Bris du ReSlt, ['Ó'wnież historytk, za,tirudni1onydcl 1976 r. Muzeum od 8 gru'dnia 19164 ['o posiada stattut muzeum miejskiego, jest więc p~zez miasto Ultrzymywane. W stT:u:ktu~ze muz.ealnk'tmafrancuskiego ,należy do grupy muz.eów kontrolowanych 1 kategorii. Oznacza to, że Rząd, poprzez Ministerstwo Kultury, konr\:.ro1uje jego działalłność, mając wpływ na Wy!bÓTkiewWlrlika Muze'lim, a także ud:zilel1ićmoże lpomocy finansowej nazalku\pY ekspoiUattów czy na zarg~podarowani'e :sal rwy'staW1owych. Po tych uwagach wstępnych pora .przejść do zagadnień meTyit;o:ryaziIlych. Zajmować nalS będą !Zagaidnienia e'kspo'Zycyjne, aIe wjldziatne od. strony warsZlbaItu muzeo\loga. M'liSee de Breltalgl1'ejest bowiem dobrym ! Z liczb tych wynika, że na nadmiar przestrzeni muzeal:nicy z Rennes nie mogą narzekać, sZ'0zelgóJ.nie gdy odnieść ich do warunJkó,w poidoibne<goim w chara'kJterze MUlsee 'CialUlPhi.nolis (MI\l,zeum De1fi'natu) w Grenohle, mieśC'ie a mniej więcej tej sanned l.iiczbie mieszkańicóiw co Rennes. Muzeum to bow.iem, u;sybuowane w dawnY'm klasztorze Sainte Marie d'en Haut, z-resztą bardzo malowniczo położone na zielonym stoku opadającym do Izery, dysponuje powierzchnią wystawową przewyżSlzającą poIWierlJchmię Ga,J,erie C'U1turelle w pa>ryskim Atp. S'taJllow[ to poł'owę po:wJer'Z1ch'nJcałego budy.nJru mu:rea~nego. �Francuskie 297 muzea etnograficzne przykładem do prz€ldstawienia naukowych podstaw organizacji eKspozycji mU7Jeail.neji tolku ich ,realizacji w warunkach mU"ZelUmregionalnego. DOTobeikMuzeiUlIllświadczy !I"ÓWIIl'OOŻ o tym, co już wstało wClZeśniej zaznaczo'ne, że 'we Francj'i 'Zaciera 'się powoli różnica między mu'Z'eam'i centra1Jnyrrnia ffiUlZeamiprolWtIllCjOiIla1Jnymi w 'zaJk:resie myśli muZ€·o}ogicznej. Ten proces lWyrr-ównywania 'poziomu dok'OlIluje się ZlWłas'zczadzięki działalnoo'Ci grupy muzeailników, najczęściej młodego pokolenia, inicjującej i I'eali'zu.jące-jnOlWlerozwiąJZalJliaieoretyc:zmo-prolkityczne. Musee de Br.eta'gne jest muzeum histOlI'ycz<nym.Idea pOIWstania tego rodzaju muzeum pochodzi od G. H. Riviere'a, jedlnakże Teai]jzacja tego zami'erze.nia, przeidistalWi'On€lgo w r. 1947, nraJpoity:kałana wieile trudności, z których najpowaŻJnilejszymi były piTaiCeremontowo-adaptacyjne budynku jpTOtWaid'zo,ne do 19'58 r. Obecna ekspozycja (ryc. 1) skła1da się z następujących części: L Ś'liOdOlwiskonaturatl'ne, 2. Prehi'Sltolria i proltohis<t,oria, 3. ArmOiryka galo~zymSka, 4. Bretania średniOlwieczna, 5. Ainna Bretońska, 6. Bretania za czasów Ancien Regime, -7. Bretania nOM'O'żytna b 8 9 10 c c I +++t+i+/12 4 • Ryc. 1. Musee de Bretagne. Plan ekspozycji: 1. Hall, 2. Hall weJsclOwy, 3. Srodowisko naturalne, 4. Prehistoria i protohistoria, 5. Armoryka galo-rzymska, 6. Bretania średniowieczna, 7. Arma Bretońska, 8. Bretania za czasów Ancien Regime, 9. Bretania nowożytna, a. strój, b. elementy historii, c. rybactwo, d. rolnictwo, e. rzemiosło, gospodarstwo domowe, f. sztuka i tradycje ludowe, g. meblarstwo, h. aI1tyści, pisarze, uczeni, 10. Bretania współczesna, 11. Wystawy czasowe, 12. Wejście do Musee des Beaux-Arts. Wg J.-Y. Veillard, Problemes du musee d'histoire ił partir de l'experience du Musee de Bretagne, Rennes. "Museum", Unesco, Paris, t. XXIV: 1972, z. 4, s. 194, 195. Rys. Klaudyna Jasiewicz. �298 GRZEGORZ SKALSKI i 8. Bretania współczesna. Swój ohecny kształt i zawartość merytoryczną ekspozy<:ja ta oltrzyrnała oW :toilrn dość długiego oIkresu CZJasuliczącego 20 lalt. Doko'1113.ntO wówczas dwóch za'sadniczY1Chrodzajów <Jłp€racji ekspozycyjnych: m!ointażu ekspozycji 'OTaz'WIpl'Owadzanie zmian iW istniejącej ekS/pozycji. Działa[ność 2'Jwiązana z mantażem wystawy zamy,~a się w łatach 19160 - 1:975 i przebiegała (W innej kole'jności niż to scenariusz przedstawia. NajwClzetŚiniejprzJ'1gobowaną C'zęśrcią ,ekspozycji stalej była seikcja Biretanii 'll,()IWlożytnejobejmuj 'lJcej lata 1789 - 19114, a iktóra pr-ezentuje prohlematykę :hretońskiej kultury ludowej. UdostępniOIno ją w U'A60 r. Cztery lata później otwarto trzy dalsze sektory ekspozycji history'cZlllej, a mianOlWicie: Bretanię średniowieiCZJną, Annę Bretońską oraz fuetanięza czasów Ancien Regime. Nieco ,więoej czasu wymagało przygot'Q;waJIliena15ttępnylClhfrargim€lI1ltówwY1St~wy, tj. Śiforlowisiko lIla.tura1ne, Ptrehistoria i IPlI"otolhiJsrtoria oraz Armoryka galo-rzymska, ik.:tóre ll'clostępniono puhlic:z:ności w lI"oku 1197i0. Wreszcie '01Sialtniąsekcję eikSlpOizycji, Bretanię ws\półczeiSną, 2'Jrealizowano 'w 19:7:5 r. A lOltoistroDniejlS:ue [lirzeróbki i :wz,upe1nienia istniejących jlUż częŚlCielkspo'zycji: w if. 197'5 wpr'o'wadz0lI10 do S ekc'ji Bretal!lia śr~clJniOlWiec-Z'n.a .montaż audio-wi'waIny .,Polichromia" na t€lI11artrzdbialI'stwa bretońskiego; iW Jatach 1976 - Hl77 doko:nanoprzeTóbki stalIloOlWisika z materiałami uzupelnia'jącyrrni dotyczącymi protohisJtolI"ii; <IN Ir. 1977 IW selkcji ŚroldOiwiiSkonatUir3 1ne :zamontowano s-tanOlWiBkodoklUmem!taC'jiautomatycznej w formie :wielikiej mapy Bretanii, Iktó~ej to!warzJ'lsząerfekty świetLne i s~QIWlny ik{)lIlleillitarzz taśmy magnet'of'onowej, :przelkazujące rwiadomości - o warunka'ch nail;uralnych i kul'turawy,ch Bcr-eitaniii Półwyspu AranorJ'lkań3kiego; w -latach 1975- 78 aktualizowano i U1Zulpełniano'w Tamach semcji Bretania Iw:spółczesna [pirogiramy audiolWlizualnre. lliócz tego ol1gani,zatOlIizypirzygrOltolwującałościową przelburdolwę dwóch sekcji: Bretanii śrere1Jniowielczmej 'Ora.zBretanri nOlWo'żyrtinej,a !Więcobu naj~arszych części elkstpozycji. Jak z powyŻiSzego rw1dać, €/ksrpo'zycja stała tego Muzeum zawiera trzy tema1ty, pierwszy j dwa ostatnie, które w ekspozycjach typu historycznego nie często występują. WairiIJoteiraz :prreśledzić, chóć IWzarysie, 'Zało'Ż€iIllia i !tok posrtępowal!lia przyjęte przez rea1izat'OTów rwySitawy, a które Ito we Francji 2'JOsta.ły oibid~l .•rZJonemianem eik9perymentu 3. Roz.poICwiemy od pr:z.edstawi€lI1ia poglądów na, TOzumi'eII1uemuzeum hils1t:oryczn€lg'O. Jres't to, według J.-Y. VeiUalI'da, miejsce', IWMóryun dzisiejszy człowiek. lwirnien '2'JnaUeźćmoililwm§ć 'kiształtowania swo'jego ZJITlysłu kryrt;yCZlIlego.K&ztał!tująle go, uzySkuje !Więks'Zązdolirlość rozUllI1d.;eII1ia świar 1 ~ Mówi .o tym ,choćby tylko tytuł artykułu o problema:ch ek's\pOILycj.i J.-Y. Veilland, Problemes du mUlsee d'his.'toi.re a partir de l'ex,perience diu Musee de Breta.gne, Rennes,. "Museum", UneSlco,'Paris, v,oł. XXIV: 1~7i2. z. 4, s. 1'93- 203. �Francuskie muzea etnograficzne 299 ta, w którym żyje. Celem muwum hiSltorycznego jem mie tY'liko gromadzenie wiedzy historycznej, lecz także dynamic7Jne asymilowanie iIlagrcYmadwnej rwiedzy clila forrrnuł'01wa'nia kTyrt;ycznych pytań w7Jg~ędem otaczającego go świata. Na bazie tych myślli Sltw!OCzono koncepcję ekspozycji historyczJllej, która wychodzi od oidrzucenia :roZ/umienia wystawy jako "rozmieszczenia p1"z'edmiotów wysrtawia1nyeh" (mise en pilarce des objetsexposalbles). BOIwiem!WwY'stalwiennictiwi.etYlPu hislto:rycZJnegowyłania się baJ'cliZiO rt:rU'dn.y,pro'blern umiejętIllego ipOIwiązaTI'ia celów starwianych hi.sttorll, jako nauce, z mażE'wościami ,wyrażania idei, naJczęściej trójwymiaroIwo, metodami muzealnymi. Przyjęto wobec tego, że pods>tawowymi ·eleme'n:ta:rnikoncepcji jest 'wy;pracQlwanie i .przyjęcie idei 1P1I"ZewodJniej Qlfazrplf'ogramu wystawy. Za :ideę :przetwodnią uważa się o~eślenie 'lleTyitorycznej zawartościełk!spozycj'i, przy czym dolbór ttej '~dci ,nie jest dylktowany względami muzeologicznymi (np. istnienie lub brak oikreślonych zbiorów ezy możliwości te'chnicwej r,eahzac'ji) le!cz 'wY'nika, na przykład, z rport'rzebnaukowych, społec7Jny:ch atp. Dila s:ta'łej Iwystarwy prezentOIwamego M uzeum ideą 'Przewodnią je<3It,,'Uiwiido'C'znielnie ht<;t'Orii Breta'nii", prmy Oimaniu kt6rej ibrano iP':xl uwagę i it,o, że ReJlnes, siedziba Muzeum, jest jedną z 'historyczmych lS,tohcregionu. W itraikd·e szerokiej d)"Slku.sjiOlrganizatorzy wySltawy dO'Slzili !do lWiIlio:sku,ilż naJ.eży przyjętą ideę !przewodnią w:obogacić o 'elemenity nie należące S€il1!SU iStriciho do zagadnień 'historycznych, jak J1Ip.,warunki nartJurr-alneBreitanii (m. iin geografia, geołogia) czy też ettnOig.rafia, jak iel'ern,eI1lty współczooności. Drugim ważnym elementem kOiIlceprcjii\JwiOTzenia 'WY'stawy j,eSitprogtrom wysrtawy. Stalllolwi On zespół dł'Jiałań KoniecznY'ch :do osiąglnięeia 'Po:stanowionego celu, do osiąignięcia !ITI{xiJliiwie pełnej i dakłatlnej prezentacji idei przew<:JIdJniej. Wyprac'Oiwanie taikiego programu :Wyimaga wY'szuilmnia tematów szczegółowych, 'ioh wY'selekcj!ono'WalIliai 'bieq-archi:za1cji.Dokonuje się tego iW!I'amach powolanej przez muzeurn grupy roibo'czej zł,OJ żonej z re'preZ€fl1tantow różmych rdyscYiphnlllau!k:owY'c!h, rwz-a~eżj!l'ościoczywiści'e od pa1xwb. W :pracach takiej Igrupy ~dbac:zej 'dbok :pirarco~nikó.w muzealnych brail'i 'lldzia'I geogra£o'wie, a'rcheol:od:zy,hiL9torycy'I'óżnych iSpecjahzac ji,ert:nograi ()Iwie, 'geol1od~y, elmn'Omiścti i im., a ,taikże plastycy muzealmi. Debarty tej gmupy :na1dwyodręlbniohytm'i temaltami po21wol:rły na s.zerdkie ich przek{JlTIsultoiwalllie~ wYlpracawalllie priogtramu wY'S1tarwy. Dla przykładu można ~piOdać,że dla sekoji Bretalnia nolwiOlŻ)'ltna1789- HM4 Y. Or'eston, ;eltnograi, Wskazał ma następujące ibematy - stroje, czelIJik.i,IfzemiOS!łO tradycyjne - ddkonując na~tępnie 'ich SI1!.rukltury'zacji: podzia'ł strojóW iwelcUug'regionów, sUro'je rwirdbcizJnymiiWpłyiwami mody mi'e<jsltiej,stroje a.1iemi.e1kichspoł€lCZinościwiejsikich. Po tym etapie przygotowań etlmpozycji następuje faza ilroIl'froniacji międJzy tym 00 Ilostalo Z8iwarte w programie a obi€ikJta:mi'ffiluzealinymi R. z �GRZEGORZ 300 SKALSKI i innymi mat€'T'iała!ffii.F{)m'oc specjalis;tów w tej idrziedziilniejest róiwnie ważna, jak ul~a. Zapewnia OOladużą rzec'z,olWośćw stoS'owaniu te.go lub owego obieMu, pomiJnięcia illlllleg'O,a tak'że w kOlllfrontacji między materiałem będącym w dyspozycji, materiałem pożądanym i ma,teriałem możlilWym do uzyskania. Porówinywanie owo pr'owadzi do uja'Winienia luk w materiale zaibytikowym,do iSltlwierozeniabralku rzeczowości dOlkumentów w stolsUlI1kudo t·ego co :zamierZOInO .wyrazić, a taikż'e do wykazania oibrie~tów nieiPTlZyda!tnych(ze IWIZig'lędu na obfitość jednorodnego materiału). Po dokOlIlaniu tega' za'bieigll 'l"Ozpo'Czynasię IPo'Szukiiwaniemateriałów mogących 'zaJpełnić lUlkiczy za,pobiec nieścisłościom. W tym momencie tiTZeba odwołać się do środlkólw zastępczych, które mogą mieć charaIkter: a) faiksylIniłi obiektu, makiety itp. lUlb b) dolkume:ntórwpomocIJ1Ii.czychrw fOlI'mi·ewykresów, map, śTodków audiowi:zual:nych itp. PowaŻiIlym problemem, z jakim styka się :na co dzień wie[u mUlzeaoLnJików, jest przyjęcie kryterium doboru obiektów na ek'S,pozycję hiistoryczną. W Musee de Bretagine przyjęto 'zasadę, że waiTit'oociestetyczJne i emo'cjonalne obie'kl1mpodiporząidkOiwane:są jego hilSt:oryęzlnemuznaczeniu. Przestrze'ganie tej zasady ma wedle J.-Y. VeiTlalda spo.wodować zerwanie przez muzea histolTycZiIlez chalTa'kterem :muzeów artystycznych. Rówl11ocześnie zaś uSitalWinaulki pomoCll1'iczehistorii w iJChrzeczylwistej Toli pomoaniczej. UwidQÓCZn~ć się to może w muzeach, np. an:heo[ogicznych, w których ma:telfiały wykopaliskowe IWLanybyć p1TzedLs.tarwiane iW pe,rs,pektywie historii ogó'1Jnej,w odniesioon.u do d:zJiejówmiasta, regionu czy nawet UJkazywa'<: z<wiąz!ki'Z historią na jnoWSzą. Powyższą /koncepcję ekspozycji his.t'oryczm€'j w MIUlseede Hr'etagne można przedstawić iW formie scihemartiU(za jego aUJ1;olTem) 4: Idea przewodnia <,.---~ PlOgram wystawy +----------- t !------ ------- t Konfrontacja t '--- -- _ Ideolo~~: Wykaz tematów -------- t Selekcja Hierarchizacja ~~:~~~~:tów 1 ~~ter:~J t t Program wystawy ----~ Realizacja Etm:ogra:fu.a,jak to JUZ wy.zeJ zaznaczono, zajmuj'e lIla ekspozycji przedostatnią salę - se'kcję Bretania :llowożY'1:'na. WłąClZenietej tematyki do e!klspozyc·jihistorycznej jest rwy'Tazem przyjętej k<mcepcji uka:zy;wa4 J.-Y. V.eil1ard, Problemes _.. , s. 19'8. �Francuskie muzea etnograficzne 301 nia procesów his:toryczmych w ich możliwie pełnym wyrazie. Wiek dziewiętnasty io przecież okres, w k!tórym uwidacznia się na arenie his:toryczmej klasa chl-opska, okres, w którym nastąpiło "odkrycie" chłopskiego nurtu kultury Inarodoiwej. Z prdbłematyki regionalnej wyibrano zasadniczo trzy dziedziny kultury ludowej, które w Bretanii ()dgirywały niegdyś, choć i dziś są kontynuo,wane, poważną rolę, stając się z czasem swoistym symbolem tej ziemi. Pierwsza to stroje () bogatej różnorodności w formie i zdobnilOtwie, szczególnie dotyczy to stroju kobiecego. Poświęcona jest im wielka gab10ta biegnąca wzdłuż saE, od ,wejścia do wyjś'Cia, IW iktórejna malnekoillla'ch prezentowane są kobiece i męskiE' struje według IPoszczególnych subrelgio:nów. Naprzeci\wko \tej gabloty u:sta'wiono wo[nostojące gahlobki i :podesty przeznaczone do eksponowania tradycyjnych rzemiosł, a przede w:szJ'1sllkimmehlarstwa i zdobnicltwa w drewnie. Trzecim tematem, [wokół którego ogniskuje się ekspozycja etnograficzna, to związek Bretońezyków z oceanem ukazany za pomocą m. in. makiet kutrów rybackich. Tematykę tę uzupełniają ekSlponaty z innych dzieidziln życia, m. in. gospodarstiwa domowego. Całość ekspozycj'i etnograficznej ma bm'dzo skondensowaną <treść, w iMórej ika:Ż)dy element, kaŻidy przedmiot gra okreś1oną ro!lę, wyraża sobą nadane mu znaczenie symholiczme. Sala ta odróżnia się od pozostałych sekcji f·ormą eksponOiwania charak,teryzującą się zastosowaniem świalila dziennego (co uniemożliwia na pla'styczne operowanieśwraHem sztucznym), użytkowaniem w więkiszym stopniu gahlot lWolnO!Sitojących (w Iprze'ciiwiel1stwie do witr)'ln umieszczonych w ścianaich w poprzednich salach), a także brakiem wyposażenia audiOlwizuailnego (co niezmiernie Ikonkastujez,właszcza z ostatnią sefkcją). Odmienność fmmalna tej częściekspo.zycji jest tak duża, że rozbija spójność i jednolity wyraz całości wystawy pomimo nagromadzenia wielu \wspaniałychokazów. Tu godzi się przypomnieć, że sekcja Bretanii nowożytnej powstała jako pierwsza iCZęŚĆekSlpozycjl (r. 19'60), a projektowana jej przeróbka jest obecnie w trakcie przygotowywania. Przyoma'wianiu ek:'IPozycji Musee de Bretaigne nie sposób pominąć jej ostatniej sekcji ~ Bretanii Iw,spółezesnej, ;Mórej niekonwencjona1ne rOZJwiąza:nia, ,tak 'W dziedzi'nie ,treści jak i formy, zasługują na choć krótkie przedstawienie. Projekt utworzenia sekcji historii współczesnej sięga końca lat 50-tych, kiedy to w ramy ogólnelgo :planu ekspozycji muzeaLnej ujęlto tytuł sekcji "XX wiek". Myśl tę podjął J.-Y. Veillard w r. 1972, wypracowując następnie iP'odstwwy programu. U podŁoża ridei tworzrelnia tej ekspozycji było pr.zeŚiwiatdczenie, iż nie można wystawy hislto:rycznej kończyć na XIX wieku, 'na ekspozycji etnograficznej. Życie społeczeństwa nie kończy się przecież z chwilą zaniku czepka czy .stroju, ho ich �GRZEGORZ SKALSKI 302 .nosicieli, w'SiIJółe:zesnywidz, Uiważać ;może za pra wldziwych "ostatnich Mo'hikanÓiw"·te'j kuJ1t,l1ry'.Nie może też -ekspozycja his,touyczna być jedynie połącZ€lI1iBlll.zbiorów archeologicznych i etnografic'Znyc'h, powinna natomiast być wystawą syntetyczną prezentującą w spójnym zespole obiektów zasadnicze elemffilty historii Bretanii, a więc i te, !które mają miejsce obecnie. Wystawa ,współczesności winna wciągać widza 'w zakres s'Praw tu prez.entOlwanych, a 'widz wini·en się tu czuć jak najmniej obco i sZ>tulCIZnie. Ideę ,tę wyraż{)lno 'w temacie "Br·etania od !końca XIX wieku do :naszych c:zasów", która w !Sposób temwtyczmy, a ni·e chronologiczny, przedstalwia zagadnienia bieżącego życia :regionu, odwołując się równi€ż do czasów .wcześniejszyc'h. Tematykas,kładająca się l11atę prezentację została .ustalona w toku długich dysku5ji specjalistów, wśród których główne skrzypce grał G. H. Riviere. Pomocne w ,tym względzie były też ma,terialy uzyskane z alnkiety pr:z2rprowadzo:nej;wśród widzów na temat propon'Owal11ychprzez :nich zagaidniel1, jak i fmm realizacyjnych. W lipcu Hl'7:4 r. ukończono 'Otpraco1wywaniepf{)gramu wy::>tawy, a jego iechiniczlTIacr-eallizacjatr!wała ,do maja 197'5 r. Sekcja Bretanii współczesnej mieści się w sali o wy.miaraeh 14X9 m (ryc. 2), z której ścianlkarni wyodrębniono pOIffiieszczenie.ekspozycyj!ne w :kształcie quasi eliptycznym. Realiza'cja programu {)Idbywa się za pomocą dwóch rodzajów środków IWYlTazu:trad.ycyjnych (galbloty) oraz nowoczesnych (środ- ~ - )- - ~ } I 3 \ Ryc. 2. Musee de Bretagne. Plan sekcji Bretania wspólczesna. L Sciana działowa-ekran, 2. Rzutniki montażu audiowizualnego, 3. Podium, 4. Krzesła obrotowe, 5. Salka projekcyjna. Wg J.-Y. Veillard, La section d'histoire contemporaine du M·usee de Bretagne, Rennes, "Museum", Unesco, Pa'I'is, t. XXX, 1978, nr I, s. 41. Rys. Klaudyna Jasiewicz. �Francuskie muzea etnograficzne 303 ki audiowizualne). Płaszczyznę ścian podzielO'Ilo na dwa poziomy. Poziom 2, najwyższy {między 2. a 4. metrem (Wysokości ściany) manowi wielki dookolny ekran prze:zmac'Zony,do prezentacji półgodzinnego ill'CJllltażu audiowizualnego pt. "Bretania od końca XIX -w. do naszych czasów". Montaż ów składa się z około 370 dia'Pozytywów wyświetlanych przez g paT .sprzężonych ze sobą rzutni.1{ów typu Kodak Carousel SAV 2000 umieszcZQ-nychrównomiernie na całym obwodzie ekranu. Jest więc on podzielony na 9 części, a .projekcja obejmuje l, 2 lub 3 ekrany rów- , nocześnie, a na .końcu projekcji ohejmuje jednocześnie cały ekran panoramiczny. Prezentacji tej towarzyszy oczy1wiście komentarz słowny. Treści,! montażu jest, jak już wspomniano,najnowsza historia Bretanii ukazana jako synteza życia e,konomicz.nego, :politycznego i kulturalnego Bretończyków. Program ten tkwi ŹTódłami w :,poprzednich sekcjach wystawy, ':wntynuując i uzupełniając wątki tam za'Począ:tkowane. Ambicją autorów tego montażu by10 to, aby widz po oglądnięciu g-o mógł ślwiadomie "tworzyć" historię tę swoją, osobistą, jak i Slpo1eczeńst'wa, w którym na co dzień żyje. Aby spełnić te cele, w ciągu roku blisko jedna szósta diapozytywów jest wymieniana na bardziej aktualne. Poziom l, to najniższaczęść ścian (od podłogi do wysokości 2 m), w którym usytuowa.ne są tradycyjne fO<J:myprzekazu mU7.eal:nego 'IN postaci witryn .wmontow3il1ych 'w śoianę oraz punkty emisyjne programów audiorwi-zualnych. We witry;nach prezentowane są 'obiekty związane z padsta'wową działalnością gos,podarczą ludności BI"etanii, tj. rolnicibwem i rybactwem ocen;ni-cznym.W trzeciej witrynie przedstalwi·one są pod hasłem "Z wieku ,na wiek" (D'un siecle ci l'autre) różnorodne problemy życia pod kątem ich ciągłoś.ci kulturowej. Wymiana ekspozycji odbywa się co pół roku. Dotychczas zrealizowano m. in. takie tematy: Mleko, Chleb, Handel. Jeśli chodzi o programy audiowizualne, to są one realizowane w formie bądź krótkometrażowych filmów dźwięko·wycll (dwa stanowiska wyposażone w proje'ktory super 8 mm) bądź montażów diapozytywów wyŚJwiei'1anych w całoś'Ci lub z możliwością dOlwolnego wyboru z;djęcia {4 stanowiska iWYipoSażo:ne w rzutniki Kodak Carousel SRA). Montaże te wymieniane są w zaplanowanej kolejności _zależnej 'Od przyjętych wcześniej tematów tJ'lgodini-olWych. Programy filmowe, jak i diapozytywowe, traktują o wybranych Itiematach z życia mieszJkańcaw Bret.anii, np. Kobieta rolniczka (film wskazujący na trudne warunki pracy kobiety w rolnictwie), Kryzys rybactwa (m{}ntażdiapozytJ'lwów o rybakach z Lorient, miastecua z południowych wybtrzeży Bretanii), Muzyka eeltycka {montaż diapozyty;wów, udŹlwiękorwiony, o:pa;rty na obiektach muzea,1nych, dokumentacji ikonogiTaficznej i iWslpółazesnym folik.lorze). Z tego krótkiego O'Pisu widać, że OiS'tai'niasekcj3. ekspozycji w bardzo ciekawy sposób ukazuje wiJdrowi współczesną Bretanię. Miejsce to �GRZEGORZ SKALSKI 304 stamowić może r6wmezjeidyrny cel wizy:ty w muzeum, zlWłaszczaże prez'emtolWaIHe (pITlQlg['amy zmieniane są dość często, a ich realizatoiI'zy starają się ukalzać moż[;ilwienajbariclziej aktuaLne zagadnienia. Wyidawać by się mogło, że nagromadzenie takiej i10śei ŚT'o:dlków techmic~nych i 'emitorwanyoh [przezeń infoTmacji musi przesycić widza, slpOlwoidolWać jego znużenie - WTęcZ[PTzeównie - ogląidamietego materiału bardzo wciąga i zaciekawia. O dużym zainteI'esolwaniu tą sekcją świadcząwjpisy do wylożOill<ejksięgi, w Ik!tórej widzowie wl5ikazują 'narwet no'Wietematy, jakie chcieliby tu oihejrzeć. Na za!kxlńczenie prezentacji ekspozycji stałej w Musee de Bretagne należy się kilka słów wyjaśnień. Tak obszerne potraktowanie ekspozycji histmycznej iW ramaeh artykułu o muzeach etnograficznych podyktowane było przede ,wszystkim regionalnym charakterem tego muzeum, a więc muzeum szelI'o!koczerpiącego z bogac:tw kUlltmy regionalnej. Na pirzykładzie tego muzeum można byłolikazać pTob~ematyikę metodyki naukowego przygotowania ekspozycji, która we Francji zdobywa sobie pOlwoh pra1wo 'Obywate:llstwa. Wreszcie niezmier'nie frapujące jest rozwiązanie zagadnień dotyczących rtematyki współcze:smej. Wszystkie te elementy mo.zna pTzecież odnieść do Iwa'runkÓiwi Ipotrzeb muzealirnictwa etnoglI'afriezmego. MAS nu MUSEE CAMARG U'AIS PONT DE ROUSTY, 13'200ARLES. Ujście Rodanu do Morza Śródziemnego tworzy deltę obejmującą 56 tysięcy ha powierzchni. Ten aluwiaLny teren został w ciągu długiej historii ludzkości Iwłączony w zakres jej kulturowego oddziaływd,nia. Lecz trlig1dyjesZ!czecZlłowiek nie zapanolWa'łnad Tozlwijaj'ącą się tu przyrodą ;wręcz przeciJwnie, chcąc uchronić ten 'zakątek pil:'zednisz,czącym wpłYiwem cywilizacji, 'w ,roku 19'28 ustanowiono na części tego rejonu Rezelfwat ibotalniczny i 'zoologiczny, a w 1<970 If. Park Narodowy (Park Naturel Regionali de Camargue). Mowa jest o Camargue - subregionie Prowansji, którego oryglinalność zna,na jest i rpodziwiana daleko poza jego granicami. Trzy są cechy sła1wiące Camargue: pier1Wisza,to przyroda - płaska jak stół równina ('nieliczne wzniesienia nie przeJk1'aczają 4 m wysokośiCi wzrg~ę'CLnej) poroślnięta 'Przeważnie trawami i inną :niską roślinnorścią, iWwielu mi'ejscach podmokła i baglnis'ta, obfitująca w dzikązwierzynę, a zlwłaszeza IW'pita!ki,które upodobały sobie wody Etang de Vaccail'es; Idruga, to saliny utworzone Ifęką c.zł'olwieilm,aby z naturalnych mo['skioh so[a'nek w długim i żtmuidnym procesie produkcji otr:zymywać sól spożylwczą; trzeoia, to stada koni lub byków, tzw. "ma- �305 nades'!, żyjących pod stałąQlpieką dowreów,porilszających się, podobnie jak <kowboje,IkQ~no.W 5;amargue za7Jnacza się także bezpośrednia dziąłai1nośćczłowi€lka WI postaci osadnic1Jwa i- U;prfłl\¥. Osaclni'Ctiwoto przybrało formę samo1inicżych faJ"m, 'Zi~a'llych tu "maIS", r6zsi~hyćh na t~renie dostępnym dla upraw. Powszechnymi kulturami są tu pszenl~a .. ryż,winOlrośl, dr!z·eowa owocowe, Tośliinypastewne.. Ma,s da Pont de Roasty to farnia leżą'ca 10 -km- lIl<lpołudni'O!wy;.:U1chód od Arles, która składa się z budynku··mie.s:~kalnego i 7Jabudowań go~podaiTczych. Teren ten zostalł wykupiony przez Paif'k Narlo:dcxWY ce7 lem u1JwOITreniamuzeum. W· LiWią7Jkuz tym w lIiiedmlekiej odległości ustawiono zabytkowy, :kamiennó~dre;wnia,ny budynek' owczarni przenie"'siany z Favauilla'ne do pomieiszcze.nla ·ebpozycji M'liJsee Camarguais (Muzeum Camargue). Biura .wraz z ośro-akie!l'l1informacji znalazły miej,.. sce w miesZikaln2jczęści mas, :natomiastczę'ść go's,p,odarczą v"ydz'ierzawiano dawnemu właścicielowi fa['my, aby prowadził swą rroTmalną działalność. Muzeum podlega administracji Parku Nar odol'W'eg o, a pieczę me:rytoryczną sprawuje J. M. Rouquette, naczelny konserwator muzeów w ATl1es. Program omalwianeg-omuzeum; podohnie zresztą jaik p-o:przedniego, wykracza poz'UTamy tego, co ilwykłosię uważać n mU'Ge:umelmograficzne. Lecz krótkie jego tu przedstawienie ma na ce!lu ukazać, że prohlematyka etnograficzna :w muzeum może być z .powoOidz2'niem łączona z innyrni zagadnieniami specyficznymi dla dEll1egoregionu !po to, alby .pełniej scharakteryzować i ulatwić zrozumienie zachowań, tak jedn()ste~s:, jak i całego spcłeczeil.st\Wa. Ekspozycj9. Musee Camarguais pragnie zobrazować i objaśnić proceskształta,wania sit; ś-rodc,wiska natura1nego i kulturowego tego cregionu,kład'1c szczególny nacisk na tę część historii, w której zaz·nacZ? się działalność człowieka. To zadanie zostało zn~alizowa,ne pr7J€Z za'Stosowani2 .dwuczęścio\vej ekspozycji: zamkniGtej i~)t~ wartej. Część pierwsza wystawy znajduje się w przeniesi·oll1cj i zre-ko:nstruQlwa:nej sLarejowczarni (ryc. 3) a c>k.300 m2 powierzchni. W c;::n~nym, pozh,l'vvionym dostępu światła dziennego, wnętrzu urządzona jest wystawa pod ,względem plastycznym i stos·o',vani" 0TO:dików2,udiowizualnych na.suwajqca skojarzenie z ekspozycjami w Rennes i Paryżu. Stosuje siQ tu także gabloty, !podesty i ekrany, co w tym ,wn~tr:zu dobrze ,współgra .z pełną helkowail konstrukcją dachu. Treść 'wysta'yvy nawiClzujedo hisitorii \waLki człowieka z .przyrodą. Po ukazaJl1'iuwarunków naturalnych Camargue, przedstalwionę są dzieje czlo.wiaka na tej ziemi· w następujących grupach pr·oplemowych: C~asy prehistoryczne, Czasy prot9'historyczne i 'his.toryczne, Cza'sy "Mi:reille" czyli Gamargue tra-dycyj.na,Cza:sy iPrzemysłO'\ve czyli Camargue N,,'spółczesna. W 'ek'spozycji <korzysta się z szeregu materiałów pomocniczych - 'lTI:lkiet, phnsz, f.o2J "Lud" - tom 66 �306 GRZEGORZ SKALSKI Ryc. 3. Musee Camarguais. Szkic ekspozycji w budynku owczarni. 1. Srodowisko naturalne, 2: Czasy prehistoryczne, 3. Czasy protohistoryczne i historyczne, 4. Czasy "MireiIle" czyli Camargue tradycyjna, 5. Jednostka ekologiczna, 6. Czasy przemysłu czyli Camargue współczesna, 7. Czas jutra, wystawy czasowe. Wg folderu Camargue. Museon Camarguen. Musee Camarguais wyd. Parc Naturel Regional de Camargue (b. r. w.) Rys. Klaudyna Jasiewicz. tografii i wylkr'eoow. Nie brakuje oczywiście OlryginailJnycheksponatów z dziedciny kul1tun-ylud'OiWej,kitÓI'yohoogactowoZ'l1ajdujemy szczególInie w części poświęconej Camargue tradycyjnej. Przyjęty tytuł tej części - Czasy "Mirein1e" - ma znacZ€1lie symhohazme, nawiązuje się w n.im bowi€!lll do tytułu lPOematu 'znakomitego iprowall1Saihskiegopoety i p.isarza Frederica Mistrala (1-830 - ]9,14), kJtóry &wo:ją twórczością l"ozsła'wU na 'Świecie pięlkmo IPTOIwalIlSji, jej kultury i ję.zylka. Większość IZ lWystawianych obieikitów pochod'ziz darów będących wYlllikiem akcji propagandOlwo...,oswiartowej'IlIrowad'zonej iW la,tach poprzedzających otwarCIe rntU'z'eum.Dużą r'olę 'w tej akcji odegrał 'prezentQwany w rói.:nych środowiskach montaż audiowizualny pod tytułem "Lou Museon CamarguelIl" (Muzleum Camarigue) poświęcony przyrodzie i !historii cywilizacji ludzkiej na tym terenie. Program ten podejmował w gł6wnych .swoich zarysach linię programQwą przyszłego muzeum, daljąc jego .tWÓiI'comwstępną weryfikację pl'OglI'amu,eiks\po~ycji.W rama'C'h omawianej wy&ta'Wyzamosowano lI'ównież śroiClki aUidiowiiZUalne,podobne, jak w Mlusee natianał des Arts et TradiltilOlnsP.qpulailres w Paryżu, a mianowicie tzw. unite OOologique (Jednostlka ekologiczna) 5. W j,ednyrn końcu budynku drobiaozgO'WoZlrekonstTUiOlWaTh() fralgment wmętrza dawnej· o'WClZarni,s'PralWiając wrażenie, że w ika':ż!dejchwili może iPOłwTócićtu z pasbwiska stado owiec. Potęguje Ito odczucie prdgram a'l.ldiowizua;1ny,traktujący 'O życiu pasterzy tego regionu. DrUJgą częśće!kspozycji muzeum eumowi 'Wy1tycrz.ony szlak ,,<Jd!kJrywaniakrajohrazu w m:as" o długości 3,5 kim. Prowadzi on spriZ€d budym1kuowczarni przez t:rrzypoIdsitaIWoOwe strefy goŚpoidalrC'Ze i kTajohrawwe Cama;r'lgue: U1pTalWy, pastwi!ska oraz bagmiSka (marais). WiJdz ma ~ Por. G. Ska~_'>Ici,Fran-cuskie s. 'l!79 i n. muz·ea etnografi.czne. Crz.. 1. "Lud", t. 6·5: [!lM, �Francuskie 301 muzea etnograficzne okazję zaznaJonnc się w bezpośredni sp?sób z proiwadzoną w mas gospodarką roiniClZO-hoidowlaną,szczególnie że tereny te są IW stałym uży,t-· kowaniu ,przez dawnego właściciela. p.od.suffiOlwującomówienie Musee, Cama'l'guais trzeba 'z~Tócić uwagę na wyjątkowy jelgo charakter. Łączy ono bowiem w robie elementy z różnyoh 1iyp6w muzeów: regionalnego (ekspozyc ja archedlogii, historii i etnogrr-afii regi<ma1nej), skansenu (prZieniesiony i zr,eik()ns1;ruowa!Ilybu,dynek muzealny wraz z częścią plenerową ekc;pozycji), a całość podpo:rządllmwama jest naczelnej idei oc'hronyśrad()(wiLska natUTa~nego człowieka. Wypłylwa to z faktu, że muzewn ipowią!Za!Ilejest z Parkiem Narodowym. Do tego dodać trzeba jelSz'C:lJe ośrodek i!nformaeji, który ma stać się placówką udostępniającą wszellkie informacj,e o regionie w aspekcie stosunku człolWieka do środawsika naturalnego 6. Muzea tego rodzaju ideologii są Iwe FlTa!Ilcjicora.z tobalVdziej populaiTne i związane są często z :zakładami przemysłowymi. To ,nastawienie elw10giczne tych placówek 'Spowodo'wało, że zostały one określone mianem "ecomusee". Myślę, że na,leżało by szczegółowiej 'zaznajomić się z tego typl,l muzeami, aby ich doświadczenie wykorzystać do zweTYiikowania programów naszych skansenów. 8komUlzea stanowią z pewnością dalszy ikroik w rozwoju muzealnictwa. ° MUSEON ARLATEN 42, RUE DE LA REPUBLIQUE, 13200 ARLES ArIes to jedno z miast Prowansji, iktóre za C!ZaSówImperium RzymskiegooogrytWało znacl:~nąTOIlęjako centrum hanrdloiwe i a:dmin'iJSltTacyjne, O tej bogatej przelSzłości świadczą licZ!ne .:mlbytikibudolwlIlicltwa rzymskiego: Are'ny (Amlfiit€a,tr),Teatr an1yc7l11y,Łaźnie - po'Zostałości Pałacu Konstantyna, Pola E'liize'jskie i in., a 1a:IdJezabytki ruchome z,gromaidzone w 'wie'lu zhi()lTach muzealnych. Olbok tych rzymskich pOIZ'Ostałaści, tkwiących niczym iT'odzynki w cieście, ArIes pr:ezentuje się jako bardzo malOwnicze miasto o ciasnych uliczkach zabuidowamych domkami i kaJ mienicami pochodzącymi główni~ z czasów ŚTeldlnio:\v<i.ecza i renesansu. W centrum uderza b~ak lnowszej architektury. Dużego uroku dodaje mia:stu Rodan, szeroko rozlany, stanOlWiący od wieków polCł~talwOlWY S7Jlatk hand1l,owyi komunikacyjny. Gdzi'e tylko rto moiiliwe, ukazuje się bujna, soczystoZJielomaŚTÓdziemrnomorska roślinność. Ten zakątek 'UIP'OIdobał so8 Tu godzi się zwrócić uwagę na idee prezentowane przez G. H. Riviere'a odnośnie muzeum środowiska. Riviere, Le Musee de plein ak des Landes de Gascogne. EX'Perieruce irancalise d'un mU'see de l'environnement, "Eilihnodogie Fralllc;arse", Paris, t. 1 : 1971, z. 1. 2" �308 ; GRZEGORZ SKALSKI. hie Vincent van Gogh, .malując 'w latach 1'888 .• 1890 blisko 300 płócien, w ,tym wietle:pejzaż.y. AleiIlajball"dziej, znaną IPostacią, tu IW ATJ'es, jak i w cał'e'j P!f'OwalllSji,jest 'wspomniany wyżej Frederic Mistral, poeta' i pisa!l"z,iktfu:egoiPalS'jążycia stało siędążeni·e do o:d!I"odzeniakultury ProwalllcjilPTZezspopulalryZJowanie języtka prowarlsaJiskiego, ikultmy' i historii r.egiQnu.,Wtraz zim'nymi poetami 'zał<o:żył'grupę FeliblI'ige z p,r'ogramem odrodzenia .języJwwego, :literaokiego, społecznego i politycznego miesz. kańcÓtw Południa. Jako poeta sitwOTzyłwiele utworótw opilSU'jąlcy~hżycie Prowarrsa:1czykaw. NajbaroZJiejZIDrunym poemat'erm jest "Mireille". Jest on poetyckim 'przedstawieniem etnograficznego obrazu tradycji Crau (subregionu Prowansji leżącego na lewym brzegu Rodanu). Prace nad tym utworem p!fiowadz0lI1eIW łatach 135;1 - 18;;'9; jaki :nad iJnnymi dziełami, ,wymagały Izgr'lomad'zenia wielu materiałów opisowych j językowych. a także oryginalnych przedmiotów. Dał,o to Mistraloiw,i podstalwę do powzięcia idei fundacji 'wielkiego muzeumetnograIicznego. W Toku 11895 przedstawia szkicowy progr<lm,według którego zamier-załstworzyc w dawnym pałacu p3piesikim w Avignon "Panteon Prowansji" przeznaczonydo pomieszczenia "wszystkich pamiątek ludu, którym j€steśmy" Rok ,później w otwartym ,liście zwraca 'Się 'dowłddz Arles z prośbćl o przyznanie jakiegoś budYJnku na cele muzealne. Zbiory planowanego muzeum ohejmować miały takie dziedziny, jaik ubiór, mehle, hodowlę. :ZJwyczaje,życi'e co:dzieIline w rna.SOTaz fJoL~ TZecZ'ną norianu. V13PQmniany list uważa się za akt narodzin muz,eum. Późni'ej Mistral zawi;1za) wśród swoich przyjaciół glru,p~:,'ktÓ!'a miała zająć się realizacją pr'>jck .. tu. W'spólnie z radą m:i€jską 'wyhraEf) d~a muzeum sześć sal WEZ l gs;. lerią na drugim piętrzebltdyn'ku polożon2go przy uhey :\epubliki. Niezmiernie cenną ];nicjatywą 'komitetu było wydanie broszury pL "Instrukcje db zbieTCmia'obiektów eb,og,rć'.£ic-znychz kraju :ule'Zj<lGsklego" autorstwa E. Marigma,na, jednego z ,wsp61założycieJi komi,tetu muze~l.nego 7. Ten pordrę'cz,niknaukowego kolekcjonerstwa grupov.ał obi'2kty w 3 zespola'ch: 1. Antruipologia, 2. Żywność, rolnictwo, hodoi\'v'I<J,my,st;..'hv:J i ryhołówstwo, 3. Życie rodzil1lne, budownictwo, meble, stroje, gry. 4. Kulty, tradycje,zabobohy, czary, 5.\Viedza, sztuka, 6. HZ2mio:,h, h,m·' del,7. Życie społeczne, zwycztlje, święta ludolwe, 8. Bi,bliog-rafiJ, ikonografia., Publikacja ta, choć nie odegrała du.żej roli JW kształtD'N2rniu pierw.::'zej eksporycji etnograficznej, była jednaik 'Wyrazem naukowego, a ni2 tylkouczulCiowego i ambicjonalnego, pódejścia Mistrala do ~'pr3\\ muzealnych. Z:orga.nizowana przez Mistrala wys'ha<wanosiła w sobie pic;tno poety, który chciał stworzyć poema;t dla prostych nie umiejących 7 E. Marignan, Instructions Arlcs:ien, Arles 1896, Pour' la recolte des Objets d'ethnog'raphie dl! Pays �FraThOtLskie muzedetnogruficzne 30<) czytać ludzi. Gaae:riazostałaza~rezerwowana' dla <dzieł sZtuikii: znalazły się tu stare IpOIrtJr.ety1. (l"elprodukicje.znanych dziel malaJrzy pri()wansalskich, pozostałe sześć ~al ipO'św~ęcQ1no Jkolejno: Hbiżemru Na>tod~~niu, odwiedzinom u iPO'łoimicy, ŚWiętOlffi, ·życiu wiejskiemu, Felilbrige i ;pre-. hiat'orii. Ni,elkomp'1€!tnośći wyryWlm,wość tematów były częśdowo rekompensowane wieIlkim wysilkJiem włożonym w ·1t\WoT"?:enie dioram, które -- .._.-_ ..._----.,- Ryc. 4.. Museon Adaten. Front .pałacu Laval-Casellane siedziby fotografii autora rysow<;lla KlaudYn<;l Jasiewicz. muzeUl)1. Wg z dużym reali71ffiem odtwa!rzały sceny .z :lycia. T\Ńorzone przy ;w'Spół~ ud'ziale. rzeźmana C.'-A. FerigoU!le'a, l<Jtóry wyil<onywai]:naturalnej ',wici-:kości manekiJny,I{Jwe dioramy byłY'ŻlUJpełną mowoś'cią. if'ci€lszyły 'się ogromnym pcxwoqzeniem. Ważnymi' da!t·~lJ1fii w historii tego mużeum są �GRZEGORZ SKALSKI 310 21 V 189,g oraz 18 XI 189'9 r. Bi&'wsza odnosi się do uroczystego otwar- cia muzeum, a druąa 7JWliązanajest z kcmt:raikrtem podJp~sanYIffiz radą główną departamentu Bouches~du...,Rih6ne,,w którym k'omiltet /PTzekazuje departamen1;owi Museon arr'laten pod warunkiem, że jego siedziba nie wstanie ,przeniesiona poza ArIes. Będzie on kierOlwany i adtminisrtrowany przez aurtonomiczmy !komitet !ZlłOlżonyz siedmiu członków. Pierwszym lwnserwątol'em muzeum 'Został E. Mall.'iJgnan.Dalszy ciąg historii Museon a~laiten wyznaeza iko1lejne IwydaT'zenie w życiu Mistrala, a mianowicie hteT'adm nagl'oda Nobla, k1tórą uzy;skał IW 1904 11'. rwspó}nie z IPoertąhiszpańskiim Echegaray,em. Spowodowało to zrealizQfWani'ewcześniejszego zamys1łu przeniesienia muzeum do ba:rdziej od:pOlwiedrniergo budynku. Wybór padł na ~najidujący się w cent'rum miasta renesansowy pałac Laval-Castellane. Uchwałą rady miejskiej .z 1906 r. pała1c ten zOistał przyznany Mistralowi ,w formie w1ieczystej dzierża1wy na 99 lat. W zamian lza to Mi:stra1 przekazał 40 tys. franków na potrzeby miejskie. Pozostałą część rrllrgr'Ody'Zuiył na odnowienie i lZaada1prto:walnie pałacu do n01wej funkcji. Podwoje muzeum otwarto w trakcie uroczy'S,tości odbywających się w dniach 29 i 30 maja 19'09 r. Bkspozycjizostał nadany nowy lWytraZbędący wynikiem Inolwa,torskich jak na owe czasy przemyśleń Mil9tra1a. Poeita, 'chcąc podkreślić orygina'1ność ludu z AT'lels,ukazał go w trójdzielnym uikiładzie: strój, melbIe r(:rudhioIll'oŚ1oi) orraz rytuały i legendy. Są to trzy poziomy artykulacji kultury, których poznanie p:rowadlZido zro2lumienia istoty i ducha luau. Uz'upełniają tę część ekspozycji dwie wielkie dioramy: składanie podarków !I1Joworoldlkowii oraz wieClze'Ilzawig<ilijna. Jedna z sal poświęcona jest życiu wiejsbemu, inna rzecznej flocie na Rodanie. Pl'o<g!rallll ikończy się ,ptrzedtstaw:ieniemd'z,ie'łF. Mistrala i Felibtrige ora'z sallą muzyki prowansa:lskiej. Po ŚIIllierrci'Poety patronat nad muz,eulIll objęła j'elgo żona. Nowym lwThSerwa'tO'Ilellll 'zositał 'w 11933 T. Fernand Benoit {11869": 19 69) godny ikontynuator dzieła twórcy Museon Arlate'll. W trakdeS'wojej rpracy Ipodlwoił rpowierzchnię muzeum przez zajęcie drugiego piętra budyn~u. W ~wiązku z tym zrealiwwany został nowy prrogram wystawy, leez :nilciprawie nie zolstało zmienione w sa'iach ustalwionych przez M'irSl1;:rala (jedynie w miejsce życia wieljskiego urządzono wylSrtawęIc-eralllllilki). Nowy Ip!I"Ogram,zawieraił następujące ełemelllty: historię miasta, ma!larrs:two 'ptrorwain:salskie,żegluga po Rodanie, żyde iwiejslkie w Crau i Ca!Il1a~g'Uie, reko1ll9trukrcja oista1m;iegoszałasu pasterskiego przeniesionego z SaHn-<d€'""Giraud.Ta część ekspozycji została udolStępni1onapUlbhcz:nolŚciw roku 1941, a \naIStępnie nie tak dawillozreOTJ ganiwwano ją /pod !kątem Iwiększych iWytrnOgÓ'w Illauko'wych i kons€irwatorskich. I tak oto przedsta'wiają się IW dużym slkrócie nakreślone dzieje rpieirwszego pnowilllcjonalnego mU21eumeltnografic'znego we Francji. A jak diz:iJś!J?iI"ze1custa,wia się Museon Ar1aten? Na to pyltalllie ipT'zyjdzie 1 �Franc.uskze muzea etruJgraficzne 311 z żalem odpowiecbieć, że czasy świetności tego muzeum już minęły, choć nadal '~spozycja 'UTzeka Wliid:zaSiwymi fantastycznymi i 'UIliikaiLnymiZibiorami, nie nadko sięgającymi XVIII !Wieku. Nti.ezmi'ernie ciekawe jest w tej wystawie, 'że dotrwała ona do naszych czasów w stanie ukształtowanym z pocz1l'tkiem XX w. 'pTZezsamego M-tstrala,da'jąc zarazemświadectwo ówczesny.clh iidei mU7Jedlogicznych a Ita1k>żesposobów pre:Z€f11J'tacji obiektów i ik<mst1"'ufkcjiekspozycji 8. Stanowi ,więc ta placówka swoiste muzeum ekspozycji muzea'lnej. Lecz niep()koi haf!aw 6ltanZigrorrnadwnyClh obiektów, jak i sytuacja ca,łego muzoom. BCMiem hltiiiej pTZyglądając się :pr:zedrrni'otOlIll, widać na nichślaldy 'IriszlCzącegod:ziałamJi.aczasu i warrunków ich ip'I'ZeIC'howy.wania, SZ'CzegÓ'lrn!i.e jeśli choldzi o obrazy, stro-_ je i tka.niny. Brak zahiegów [k<jnsel1watoT'skiJoh'w ImjibH,ższym czasie może S'powodować, że gros obiektów ułożonych ręlką Mistra[a TOZiSYJpie .się w ,pył. Drugą !poważną boląlcZiką tego m~eurm są ikra\dzieże. Łatwo dostępne i poziba1wlionestałego dozoru obi€lkty często padają hupem amatorów Slta;1'Oci.Ta tragiczna dla :zJbiarów sytuacja spowodowana jest lIlie wa<;oł'ąsytuacją finansową muzeum. Bowiem muzeum to prrosperuje na zasadzie funJdacji, ma Iwięc c:haTalklt;ermuzeurrn ,prywaltmego arlm'inistrowane-go przez !kOlIllitetmuzeałny. Fundusze, kitóre iW głó~inelj mierrze wy· pracowywane są z opłat za bilety wstępu, wystarczają na zatrudnienie w mUZ'ellffidwóch osób obsługi - kasje1"'ki i salowej. Nie są one w stame u,pirr'llQJwać cregokolwi€lk 9. Opieką merytoryczną zajmuje się SlpOłeiCZnie Jean Marurioe Rouque1Jte, etnograf, nac:zeJ!ny kons€["IWator muzeów 1W Arrle6. NakreślOlIla tu sylweta MuseOlIl Arlarten uZJu;pełnia obraz muzeów etnonogrraficznyc<h, iktóry po d{)tyah~~asowych w1lorowyc'h memall ,placówkach przedstawiał się może ibyt ideallI1ie. Wzmocnienie tego "tradycyjnego" nurtu w lIIlIU'Zea'linictWie francuskim przyniesie następne muzeum w Strasburgu. MUSE.E ALSACIEN 23, QUAI SAINT-NICOLAS, 73000 STRASBURG M:usee aiJigaden (Mu:zeurm alzatikie), TeJgiOlnalinemuzeum etlnografiezne Mzacji, ulokowało się w tJrz·ech malowniczych ikamienit':zJka:cih~ !końca XVI i z XVII wieku (rye . 5) ,poł,ożonyoh nad brrze'giern Illu wpadającego 8 Nd-e'kJtó.re z tych idei .są dzisiaj podejmowane i z pOlWodzeniem realirwwane. Myślę tu a dioramach, Ictóryc'h koniy;tnuacją są tzw. jednostkJi ekJologiJc~ne (ucit.e ecol~ique) w Atp w Paryżu. Zob. G. Skals!ki, Francuskie muzea ... , s'. 2,79 i n. 9 Jak się niedawno dowiedziałem, drugie piętro ekspozycji zostało ze względów bezpieczeństwa zbiorów zamknięte dla zwiede.ających. �31f GRZEGORZ SKĄ.LSI;(I Ryc. 5. l'vIusee Alsacien. Widok na kamieniczki muzealne z drugiej shony gu Illu. Wg diapozytywu autora rysowała Klaudyna Jasiewicz. brze- nie opodal d,o Renu. Znajdujemy się w Strasburgu, stolicy Alzacji, mieście o liczbie mie6zkań'CĆjwprzekraczających 250 000. Działał tu jeszcze przed wynalezteniem druku GU!tenhel'g, stu-di'olWałna tutejszym Uniwersytercie Go:eIthe,a Rouget de LisIe w 1792 r. rpOraz pierwszy zaśpiewał swą pieśń, iktóra później stała się Marsylianką. Strasburg to wielkie centerum gOSipodaa:cze,polityeZJne (:siedz~ha Rady Europejsk!i.ej) i kulturowe. Gentorum miasta ()rt'O'cz,one wop.ąin1irzekri Ul i kanału posiada wiele ,zabytków, z których najsłY:Jrni'ejsze to gotycka (lmtędra o sy1w€Cie po.z.bawi'Onej jednej wieży. Na lprzybysZJumiasto to eroib!i. duże wrażenie, szczególnie przez SiWąnieskazitelną czystość ulic i domów, zabudbwę szachulcową, piękną zieleń i umcze zaułki. Obok zabytków arohitektonicz'nych St!rashuerg posiada kilka muzeów chroniących r'uchomą spuściznę kulturową: Muz'eum SZltuki Dekoxacyjnej, Muzeum Histmyczne, Muzeum Sztuk Pięknylch,Muz'eum Dzieł NOitre... Dame, Muz,eum Archeoilogiczne, Muzeum Sztuki Współc.zeLSnej,marzMuzeum ahacikie. Muse.e alsacien zostało u:fluI1laQwanew r. HW4 przez grupę A'lzartczyków na cilele iZ Leool!em i Fe~dynanderrn Dollin@erami, ikt6rym na se.rcu le~ałaordhrona tradycji iiCh ziemi. Dzia<la'lnO'śćfundatorólw szybkoaopro~ wadziła do wz!horgaceniasię 'zbi()cr'ów.W 1914 T., kiedy wybuchła wojna światolwa, z!hiOTYI o 'dużej wówczas randze, !Zostały zajęte przez ówczesne władze i tylko dzięki interwencji rady mi'ejskiej Sterasburga wstały uerato,»,ape P;r'z~2irozp\t;()szeni~mz~ikriięciem. Od Ite~o czasu miasto admi- �Francuskie muzea etoo{)raficzne 313 nistrujęzbiprąmi, włą<;zywszy je' W okazały lZe1s'P6łmuzeóiwmiejskich. Na 'crele tego z$polu :stoi obecnie ,konserwator Jean Faviere, na,t.dmiaiSt Musee alsacien kieruje' George, Klein, konseT!wator i etnograf. Si,ed:iiba muzeum, dawne kamieniczki mieszezań'oSkie,narzucaz· góry kSztałt i charakter e~P9zycjiiZJwłaszcza .że ma"Qgół zachowany zo'stał 'układ pomieszcz,eń wewnętrznYich, jak i ich 'wystrój lO. ,W zwią'Z!kuz ,tym ,e(kspózycja z.o~ała rozczłonkowana na' ;poszczególnesa,le,ki.óre tworzą samoistńe całości. Brak jest ,tu jakiejś zdecydowamej, jednolitej 'myśli. Starano' się bowiem ukazać wszystko to, co charalkterystyczne i dekaJwe w Tegionie. Jest' to ten typ muzeum, w 'którym przewagę nad podejściem muzeo'lagicznym bierze emocjonalna pos.tawa twórcy eksipO'ty'cji-d,ozgromadzonychobi€lktów. Nadaje to 'specyficznego smaku i mimoopewwania nie skomplikowanymi ,śr'odkami ,wyrazu (np. Ibrak kompletny środków audiowizualnych) widz otrzymuje dość pokażną daiWkę informacji,' może ni,e'zbyt uporządkowanych, o kulturze ludowej Alzacji. Elksprozycja składa się z 21 sal usytuowanych n3parierz.e i trzech piętrachbudynkó'W.Ponadto na parteTZe znajdUje się sala ,pr:z;eznac.:wnaną. wytstawy czas-owe, którY'ch zmiana następuje .dwa r3Jzy do :roku. Zwied:zanie rozpoc·zym.a się na wąskim dZJiedzińcu uhvorzOłnym między d!wuma' skrzydłairili kamienic. Obiegają go dwa po'ziomy gale-rii z podtcr-zymującymi je dreJwnianymi kolumnami ,i z hallli'>tradami abr-oŚIlię:tymi ,w:i<nOT'oślą. Z tych galerii dostępne są sale wystawOlwepieT'Wszego i drugiego piętra. Na ,dziedzińcu, pod podcieniem utworzo'nym .przez galerię, :znalazła miejsce ekspozycja dawnych powO'zów. Da3:sza WędrÓWlka'wi.eidzieprżeznas1:ępujące sa,le: Kaplicę wiejską; Salę winorośli, Warsztat kowal.gki i gwoźidziarski, Waf~' sztat bednarski, SaJę T'olniiCzą, "Izbę wiej-ską (Gross-Stub), Kuehrnię alzacką, Izbę mie:~Z0zań'skąoz XVII rwi€lku, Salę' ceramiki, .Lalborartor'ium 3Iptekarza lub alchemika".SalęmalaiTstwa, Salę' kOTporacji, 'Salę patrniąte!k ,z rekrutacji 'i życia 'woj:sko:wego,Salę GinLSibuTiga, Kaphcę domową, Salę Dommela, Salę zaha~Nek, Salę irze21by',w drewnie, Salę strojów, Zbiory J. F. Oberlina oraz Salę-,Qberlin, pedagog. Nie wdając się w szczegó-łowe opisywanie e:kspozycj'i, nie' .chcemy bowiem' Ś{)ełniać Tali przewodniika, nalle'ży :zJwrócićuwagę na stosowanie, o iile to mo!Żliwe, prezenta,cji całychzespołóW.QbiekJtów w ich funkcjonalnY'ch układach. Tak więc mamyzrekonstrąOlwanąi'zhę c'hł-a,ps:kąze wspimiałym zdóbiOiIlymłóżkiem :z balJda~hjimem ,umieszczonym lWe wnęce izby, a ta'kże 10 Podczas mojego pDbytu jedna z ty;ch kallJenic:zek bylaw trakcie gęneralne~ gol'emontu a<d~pcyjnego.CzęŚĆ .stalejekspoźy;cjibyłaWięc zamknięta/, Kiero,w,rrik TUJ.jf:ęumprzew.i<;1ywal wprowalizertie 'licżriYćh ~mian do d.oty-chćzasowej· prezent¥,j'i, ,zachoIWlUjąt: jedn~kż€ ct.a1wnyC!hau:akotcrekspo'zyCji. �314 GRZEGORZ SKALSKI izJbę bogaił;ego ~illlQlgIroidlllika(z 16'19 r.) z pięlkinymi dTewmianymi boa7Jeriami, kasetonowym stro'peill i 'innymi elementami zapożyczonymi z klas wyższych, ale również z el€ll11entami iWSikamjącymi na istnienie IZwią,:zJków 'z tradycją dhłopską, ttakich jak stałe, przyścienne ławki, składany wieszak na :bieliznę nad piecem czy mół rodzinny umieszczony iW Itym samym mi.ejscu co w l:2'Jbachchłqpskidh. Niezmiernie ciekawa jest, Tzald1kooglą:diana, r~onstru~ja lahomtor'i:um aptekarza ilub alchemiika, gdzie oiOOkumeblowania i ·o;d'pw,.iednie'j aparatury .zna'}dujemy czaszki, zaS'llS'zcme'7Jwier:zęta,zidła i inne tego rodzaju nie1zibędneprzedmioty. Znaj(dujemy rÓW1I1li& warsztaty rzemieśllIl'icze dość dro'biazgowo z:rekOtllstruowallle, a wśród I1Iich Iprzeika:zany w darze da wuy ,wal'Szta!t ipo'WroźniClZy1(11820r.) firmy Dommel, Móra :zaopatrywała w pOłWIl"OZy prrzede IW'szyiSltikim kopalnie !węgla kamiennego. Obok taki'ch retkonsbrukcji, na eiksjpo'zyc'jiS'tosuje się również prezenJtaoję w fOT'Il1'iegalerii, np. ludowe malarsitwo i rzeŹ:ba, cerami:ka, str,ojoe. Podejmowane są również tematy społeczne,' jak np. zwyczaje nall"Qldzin OiWe,'Zwyc'zaje Iweselne, życie wojsiko'We. Z 'llwagi na do:ść licZI11'ąO'becność luidnoŚlci żydoiwskiej w daJWlIlejAł'zaeji, 'poświęcono jej salę Ginsoorgera. P.okazywane przedmioty związane z judaizmem, często wyjkonywane były przez rzemieślników chrześcijańSkich, Z'aopa:1:łrywanew odipO'Wi·e!dnie znaki lU!b napisy. Wystawa kończy się dwoma salami na trzecim piętrze poświęconym J.-F. Oberl'inowi, pastorowi, który pośw.ięcił się ;pasjinauczydeilsikiej i pedaigogicZI11ej na wsi alzacikiej. PrzedSltafWio'lloe powyżej dwa ootartm.iemuzea zaliczyć mo~na do "tradycyjnego" nurlu roU!Zeów francuskioh rz tego WlZglęidu,iż zachowały one ni'ezmieJniony pIl"awie IPier:wolmy wyraz ekspOlZycji. Kontrastuje on 'Z tYllll, co ,preZrentują muzeaoo'StaJwiQiI1e.na TIOIwocZresność, lecz' kto wie, czy nie są one barrdZliejzr'Ozumiałe d1aprzeciętnego widza? MUSEE SA VOISIEN SQUiAiRE DE llANNOY-DE-BISSY, 13000 CHAMBERY. Pockóż IPOm'llzeacih etnQlgraiicZlnyc'h Francji kończy się w Chambery, prlZ€\SZ)ło 60-ltysięczuYllll mieście, daiW'!l€j s.toli'cy lkJsięsiwa Salba'lldii (Savoie). Nalj'więikszy TO'zkiwlitmiasto to JlT'zeżywalo w okresie XIII poł. XVI wieku. W tym czasie powstaje srereg dbiekrtóiw, które dotrwały do ,dJn.i:a dzisieljs'zego, jaikzamelk ksią1żąrtSabaudzkieh, ba!zylika metropdliJtaJina, Saint-OhaiPeIlle, w której pr.zechawywa,rra była słynna re1iikwia Saint-Suaire (Święty Całun, którym miał być spowity Chrystus podczas .złożenia go do grobu). Kiedy 'W :połowie XVI w. Sltolicę Sabaudii Ip1'IZeni'e;,siono tio Tu~ynu, Chambery zaczęło podUiPadać. Do Francji zo- �Francuskie muzea etnoQraficzne 315 stało osta1ec:z'Iriewłą'cwne w 1860 roku jako prefekitura Sahaud.ii. Chambery, dzięk'i korzystnemu po},ożeniu na równ~nie pomiędzy dwoma rnasy;wami górs'kinni Chad:reuJS€ i Bauges i warr-unikomłdiJmatycznym, jest doo:konałymcentrum wypoczynkowym i turystycznym. Przemysł zaczyna rozwijać się z dużą dynamiką. Musee savoiSJien(Muzeum sabaud.zkie) zldkaJiW'wane jest ;w starej części mialsta 'W dawnym klasz1oTZe franciszkańskim, który później stał się pałacem arcybi3kuipim. Od T. 191:1 budJ71nekten mieści :muzeum o charatkterze regi<ma1nym posiadające 'zbiory sztuiki, archel.ogirczne, eŁn'Oigraficzne i historycmle. Obeooie ze względu na renuant budymikiuzostała zlikwidowana ekslpQ.zycjastała. W lutym 1979 r. ouwarto pierwszą część nowej ekspozycji poświęconą arclhel~ii ora'z azęśoiowo hilsitoX'iimiasta. Z tego wzg'lędu Ip,rwd\stawiona ·zostanie dotychczasowa działailnO'ść muzeum odnośnie zbi:orów,etnogra;ficznyCh. Powstanie sekcji et'nograficzmej w ł,onie MusE'e savoilS'ien Inastąpiło w r. l!97'0 i było rezultatem uświ.adomiemia sdbie przez 'V/ładze deparla~ mentalne nieuchronnego procesu zaifl'ikania spU:Ści.znyku'lturowe'j TegiolllU. W ,związku z tym 'Rada Główlna d€lpartam€lntu wyasygnowała na okres 5 lat tk1wotę 1 miliona franlków z prze'znaczeniem na szyb[{ie :utworzenie kolekcji obielkJtówtradycytjnej kultury łuidowej i utiwoTzenie stanowisk pracy mających zabezpieczyć wY'kony'wa'nie tego zadania. POiWOłano więc tT~ecihpracowników kdntraktowych - etnogrr-afa, dakumentalistę i maszynistkę. W łatach 19170 - 19715 prowadzono dość intensywną akcję kolle~cjone!rSką, gromadząc panald 3100 olbie1któw eitnografi:c.znyeh. W 119:7:3roku :urządzono wspólni.e z Musee d'Annecy wystawę "Paysans et Bergers des Pays de SavOie". W następnym roku była ona prezentowana w parryskiJm Musee national des Arts et Traditions Populaires. Dzia'łalność lSeikcjiwstała p:rzez Iwładze doceniona, co ~powodowało zatruJdnienie jeszcze jednego etnografa oraz kOIlS€!l'wa.Ł-ora i jego pomocni~ ka. Obecnie funkJCję kierownika pełni Louis-JeCliIlGacihelt, a jego w&pÓłpracowmikiem jelSl1:IvCliIlCadeI1lI1e.Po pieTlwszy~h latadh iIlitellsy.wnego rlbieractJwa nastąpił dk'1'es,w którym prowadzono baTdziej cedową polityikęzakwpów !połączoną z (programem hadań terenowych. Działalność ta była naikierowana na przygotowywaną ekspozycję 'etnograficzną. W 197'6 r, Irozpoczęto długoterminowe badania w' Bessa'DS. Wychodząc od monogra!f-ii gościńca z XVH w., rozszerzano stopniowo pole badań na roazinę, społeczność wiejską i różne 'aspekty życia' społee:lJnBgo(życie Teligi1jue). We WlSpółpracyz MureUlm w Grenoble i A1ip w Parr"J7lżu niedaiWIlo 'podjęto baida,nia w doil:iInieArv~. DO'ŚW'ilidozeniawyIIliesione z !tych i innych działań powodują, iJe ocena możhwo:ści prowad~enia badań teTeDowych IW waronikach mlUWUllIl prowincjonaolnego nie jest ~byt Ołp!tymistycma. Podstaiwową 'bolączką jest skromny fundusz przY17m8lWanyna ~kupy �G~Z'E.GOĘZ SKAJ..,SKI 9 31 j;ba,'<1-ą1pia tęrenowę(np. w ~\ 1:\17'7[wyniósł on 55 tys. FF) p'r~ wiładZ€departamentalne. Dl$)tJrudr'lości Si.Pra'Wi~ prowa.rdJzeniesamyoh badań, zwłas~~za stacjonaTlnycih, gq.yż odTYWają one pracowników od ich poc1sbwowej pracy ~ ąpie\k.i nad zgromą.d.?:·o.pymiobiektami. Z drugiej strony, praca w terenie przynosi szereg informacji znacznie rozsz:erzających wiedzę iilluzeaJrną. Jest więc w w~TlunIk~chrp.ązeum prowincjonalnego stały k;onf1iJktinrterel5ówini¢zyet nogcr-aferrnt:erenoiwcem a etnografem 'muzea'lnikiem, tym, w!ięiks'zy,im mniejsza jest kadra facholwców. Chcąc choć w części wypełnić luki informacyjne spowodowane tą sytuacją, postanowiono Sltwor.zyć system dokumentacyj'ny, który OJbjąłby wS'zystkie s·e'kcje Musee savoisien i byłby wspólny ,~la różnych rodzajów źródeł {muzealiów, publilkacji, wJlwiadów itp.). Centrum tego systemu ma tJwcrrzyć bibliorte;ka muzealna posiadająca k~l1katysięcy tomó'w, głównie o tematyce regionailnej. Jak dotą!d, największy 'postęp w I~worzeniu sy,stemu d~kum€l11tacyjnego zalIlotowano w ·sekcji etnografic.znej. Sporządzono przede wszystkim podstawową klasyfikację rzeczową. Zaw.iera ona 220 pozycji w s.riecb:ni\U grwpaoh: 1. Dzieła ogólne, lI. Dzioo:ziny-7%ódla-metody, III. Podstawy morfologiczne (Ekologia, Technika, Życi.e ekonomiczne). IV. Srtruk~ura sIPQołec~'na,V.ZwyczClJje,wierz~nia, pralktyki, VI. S.z,tUlkaLudowa, VII. Mo:nografiee1Jnograficzne. Klasyfikacja 'ta wykorzystywana jest obecnie w rzeczowych uik.tładachka[['l1;otek: bibhotecznej, diapozytywów l o.biekltów oraz w ukłaidzJieą.kt (notatki, 'wycinki, bi:bliogrr-afieitp. tzw. dossier). Natomiast matetr'iały :z wytWia'dów łącZil1iez dołączanymi fotografiami p<xrządkOlwane są w układzie topograficznym. Obolk klasyfikacji rzeozowe'j etnograficznej istnieją jeszcze klasy:fukacjehi:storycZil1a i geograficzna. Do wykClnaniasą . je'S'zc2e klaisyfikacj.e: sztuki, archeologicz.na i muzeologicZil1a. Nie r,niejs'ce tu na przed9ta'wiehie .tego zagadnienia, jednaik wyda,je się, ;i)epodjęta inicj;lty'wa zbudowallli'a zwadego systemu dOlkumen1acy,j'negodla róimorodnychzbiorów muzealnyc'h mcie być nie~ z!Ui'ernie przydatna, tak dla pracowników muzeum, jak i dla publiczności i specjalilst6w. Trzeba tu podkreślić, że jeSlt to jedyne we Fi"ancji prowincj;()loolne mUlZe'UlInetnograficzne, ktÓTię zagadnienia d'okumentacji w tak .pokaźny sposóib wyekspOlDJowaływ swo'jej działalności. Problemy, które !ujaiwnHy s~ę 'w tyun ośropiku, mają wiele wSipólnego z problemami 'Pir~ciętnego, polsikiego muzeum regi<ona'lnego, a na!wet i całego Ś\rOdowiska mu.zeal~ctwa. e1m;ogra:ficzn~go." . Dokonany pOJWyie'jp:rzegląiC\sześciu muzeów i ~b!iorów, etnOlgraficzny<;,h we FralJleji nlieiill'O'ie stanowić 'Poqstawy do dokolIlania całościowej oharaJP.;e:r:ysty:łqfralJlcllskiego .IillU'zeaJn~ctwaetnograficznego.' TlToono jest', do:konać tego, dhoćbyz b:vaku. 9P:pK)iw~edni~h mel\:'odumożliwiających analizę i porówny.waniedziałalnościmuzęów ...z tej ,prezentacji widać jednak,· że isJtillieje d~ Fó:żnqt'o~:noś~:m:P:'lJeQW SPQWoiclQlwalJlCl rÓ'Ż:nymi drogami i �Francuskie 317 muzea etnograficzne ich rozwoju, warunkami o.f\ganizacyjno-finaIIlSiOrwymi, a także zaipatrywa-, 'll'iami muzeałni<ków na problemy zalwodowe, Nie dając więc żadnego podsumow,ania, autor ma nadzieję, że uidostępniony ma,teriał da czyteilinikorwi obraz, choć przymgilony, muzealnictwa fra'llcuski,ego. GRZEGORZ SKALSKI FRENCH ETHNOGRAPHIC MUSEUMS. PART II (S u m m a r y) The second part or the article on Frenchethnographic museums presents ;} regional museums which own ethnographic ·collections. They are the following museum,: J\1usee de I3rotagne in Rermt:s, Musee Ca.marguais in Mas du Pon't de H.uUCity, Mmcun Arl..1Len in Aries, lVIusee alsacien in Strasburg, and Musee savoisien !fi ChamlC::ry. The author's milin concern regards museum exhibition treated ,]S a basic exampie of museum activity, Mus6c de BrC'tagnc serve" as an example of the application of new mC't!llJd of exhibition <;,·ganizatipn. The exhibition on the nistory of Breiagne includes an interesting sector on mader history of the region; a great variety of audio-visual d ids 1:<;s been api)1 ied there . .'iIU.,;lC C:m,d'[!,udis pre,;cnt, the process of the formahOon of Yl<.lJLuralaDd cultur~:! c:,vi:·t:.n:'1L::.t "f C'lrna:·gL:.C; the d<(;t.ivay of l\Ian has been espe(;ially uilderli!1I.;d. The (':':hih~'L!-nn l."; divi·dc.u. iniu 2 par'~-s: one eL them hus been arrllJng'ed in an ela ~hccp-[old, while the other one has been set up in the open-air.. Quite a fe\v i.HJdiiJ-vl:;u,tl aid;; h~1ve bec':".!. intr~;du,cf:id there'; clmGng ort h er::; dia.pG;~it(~V2S. th2 :;o-t::L1.i.ed ,~1Ir.it2 Ccnlo6·:qut:". Due to its e-coiof;:'lC:21character, ihc n1uscum ha.s be<."n nc.lri1~"d "l"'~·uln~~J:'ćc'~. l'-;i.Lt~e()a ~t.rL~·~:':~l is the Gląc:~~Ł reg.:o:n;'.l rt~'.~:>i::r~ hi.h ~vlu:~t' a very The prc,-,('.nLcd Ll ~il:,:~;:ic-n i:..; (d~:() (li! bV(.'jl ;)!:~ph! ethnographic j,hL t~·~lL'.~t e'f p,ut of the ;.1 clrhC ffiil:;,eunl e~:-!1tY1ple f)f (J. •. collcctio.l: "flicIe concerns the the u!11y :'vlusć::: ~avci:)~-2-;1,.Thi.; is lo: France. n.;t:lti(;;l\v~Lh Ule ~·r'l'diUar~ai'· mU~eurll. aci.iv li.y uf the reg;i':>nClI TJ1e (l<:t.i'\}';'l,ty his,ten'y i)i[ the Pn)v(~r,:'~:~llpne: {.If It ha:;, h o ,',vc':C:', ethnograph.ic uepJrwhich c~lrrie:; on l11.us:::-u;m � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beca2bbd404f51349eaafabb26a83f38.pdf 19bf3cf9af9c4d45ad8e927535ab7d89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource etnografia- dokumentacja ikonograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1389 Title A name given to the resource Dokumentacja ikonograficzna w etnografii / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S II. T U D l R A, O Z P R A W Y Lud, t. 60, 1976 GRZEGORZ SKALSKI DOKUMENTACJA IKONOGRAFICZNA W ETNOGRAFII I Badania kultury ludowej wymagają korzystania z wielu rodzajów źródeł, spośród których najważniejszą rolę odgrywają materiały zgromadzone podczas badań terenowych. Są to według Kopczyńskiej-Jaworskiej tzw. źródła tworzone przez badacza 1. Oczywiście, że te źródła informacji etnograficznej mogą służyć do rekonstrukcji kultury ludowej w bardzo ograniczonym przedziale czasowym - zasadniczo od 2 połowy XIX w. do czasów współczesnych. Do badań nad wcześniejszymi okresami rozwoju kultury ludowej źródła tego typu są nieprzydatne. Badacze odwołują się więc do źródeł zastanych, informujących drogą pośrednią o przeszłości. Przede wszystkim korzystają ze źródeł pisanych gromadzonych najczęściej w archiwach i w bibliotekach. Wykorzystują również źródła zbierane przez muzea. Stosunkowo najmniejszą uwagę przywiązują do źródeł typu przedstawieniowego, zwanych źródłami ikonograficznymi, wykorzystując je przeważnie do ilustrowania prac naukowych. Takie postępowanie spowodowało, że badania nad źródłami ikonograficznymi zostały oddalone na dalszy plan. Sytuację pogłębiał fakt, że część etnografów wątpiła w prawdziwość informacji przekazywanych przez te źródła 2. Jednak pomimo szeregu pozytywnych głosów, zwracających uwagę na niewykorzystany dotąd materiał źródłowy i, nielicznych co prawda, prac naukowych opartych na źródłach ikonograficznych, sprawa wykorzystania tych źródeł nie została do dziś w pełni rozwiązana. Przyczyną takiego stanu rzeczy może być między innymi fakt, że etnografowie nie są przygotowani do prowadzenia badań źródłowych. Program nauki obejmuje bowiem metodykę badań terenowych, a o postępowaniu wobec 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Metodyka Warszawa 1971. 2 J. Sto Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa 6- Lud. tom LX etnograficznych polskiego, Lwów badań terenowych, 1926, s. 71. �82 GRZEGORZ SKALSKI źródeł zastanych, zwłaszcza ikonograficznych, nic mówi się prawie w ogóle. Innym powodem jest brak na gruncie etnografii opracow2:'1 teoretyczno-metodologicznych wykładających zagadnienia interpreta(.~i obrazów źródeł ikonograficznych. O tym, że badania nad źródłami ikonograficznymi winny być prowadzone i że są potrzebne, świadczyć mogą prace Seweryna, w których autor, wykorzystując głównie materiał ikon:)graficzny, dochodzi do ciekawych rezultatów, np. do odtworzenia poiskiego ubioru chłopskiego w okresie od polowy XV do polowy XVII W.' Tenże autor, w innej pracy, poruszył problem wykorzystania źródeł iE'> nograficznych w pracy muzealnej, postulując większe niż dotychczas zastosowanie ich przy organizowaniu wystaw w muzeach etnograficznych 4. Seweryn wreszcie, przeprowadzając krytykę szeregu prac \\'ykorzystujących materiały ikonograficzne, dowodzi o braku istnie1':ia w polskiej etnografii określonej metody postępowania wobec tego rodzaju źródeł 5. Wydaje się więc słuszne, aby źródła ikonograficzne stanov,ihprzedmiot badawczy osobnej specjalizacji etnograficznej, wykorzystuj:;cej odpowiednio dostosowaną metodę ikonograficzną zapożyczoną z historii sztuki i historii. Głównym celem takich badań byłobyorzeczeni.· stopnia przydatności źródeł ikonograficznych dla poznania rzeczywistości etnografi.cznej, a po ich analizie, dostarczenie nauce materiałów faktograficznych. Takie zadania należałoby postawić przed i k o n o g r a;- i '1 e t n o g r a f i c z n ą. Jednakże ich realizacja jest uwarunkowana odpowiednio przygotowaną do badań bazą materiałowo-źródłową. I wJaśn',e temu zagadnieniu pragniemy poświęcić miejsce. II Na wstępie wypada wYJasmc podstawowe pojęcie ikonografii etnograficznej, bezpośrednio związane z jej przedmiotem badań, tj. źrórlb ikonograficzne. Od innych typów źródeł różni się ono przede wszystKim sposobem przekazywania informacji, tj. obrazem (w szerokim tego sIO\','? znaczeniu), w którym tkwią zasadnicze wartości źródła ikonograficznego: 1) obraz jest materialnym nośnikiem informacji: powoduje to łatwGEc w jego utrwalaniu, kopiowaniu i powj~laniu, stosując zwłaszcza wspOłczesne środki techniczne; T. Seweryn, Ubiór chłopski UJ Polsce (1450-1650), ,.Rccznik lVluzcum E:r.8graficznego \[ K~-ai,~)wie" lr66, t. 1, s. 6-74. 4 T. Seweryn, j;.;onog;·aficzna dokumentacja historuczna IJ; mnz('(lci: rer/fJU::ll]Jch. "Kwartalnik Muzealny" 194,), R. 2, z. 2, s, 91-07. ó T. Seweryn, MetOda ikonogTaji,c;:.na UJ ctno(jl'ofii jJolskiej, "L:Jdzkic Sludii' Etnograficzne" 1967, t. 9, s. 45. .j �f)()::III;:~':il:"C)a ikonograficzna w etnografii, 2) Cbr<F jnIormL:~e O rz':;'zy\;;istości, W mniejszym lub większym stopniu zniek~:ztalcc;nej prze,; E:uLra (nadawcę); 3) rzeczywistość utnvalana przez obraz należy w przeważającej mierze do tak zwanej kultury materialnej; w mniejszym stopniu obraz przekazuje infcrmacje dotyczące społecznej i duchowej strony kultury; 4-) obraz utrwalając rzeczywistość przekazuje równocześnie związki funkcjonalne zachodzące między elementami tej rzeczyvvistości; 5) obraz może przekazywać informacje w sferze ponadjęzykO\vej dzięki na ogół jednakowemu doświadczeniu praktycznemu, jakie posiadają nadawca i odbiorca obrazu; odbiór obrazu może być pełniejszy w wypadku znajomości przez odbiorcę źródeł pisanych i tradycji uzupełniających wiedzę zdobytą przez doświadczenie praktyc:we, Tak więc, za źródło ikonograficzne do określonego tematu należy uważać każde przedstawienie plastyczne, które będąc przedmiotem krytyki źródłowej i analizy iJ?:onograficznej dostarczy informacji na żądany temat Dla bliższego oznaczenia jego wartości informacyjnej na potrzeby etnografii stosować można termin: źródło ikonograficzne o tematyce etnograficznej, Wspomniane wyżej obrazy, czyli przedstawienia plastyczne, mogą być realizowane w różnych technikach plastycznych, \\Tedług których najczęściej przeprowadza się zasadniczą klasyfikację źródeł ikonograficznych 6, Są to więc: malarstwo, rzeźba, grafika, rysunek artystyczny i techniczny, tkanina artystyczna, fotografia i film, Zródła ikonograficzne nie muszą mieć wartości artystycznych, lecz z drugiej strony "v·; pojęciu źródła ikonograficznego, co w olbrzymiej części wiąże si~ z produkcją w jakimś stopniu artystyczną, mieścić się będzie zarówno produkt tak zwanej sztuki oficjalnej, jak i amatorskiej czy ludowej" 7, Charakteryzując miejsce źródeł ikonograficznych wśród innych źródeł etnograficznych trzeba stwierdzić, że w wypadku źródeł tworzonych przez bada('za źródła ikonograficznego (rysunek, fotografia, film) są w większości materiałem pomocniczym, dokumentującym dane zjawiska, Wśród źródeł zastanych źródła ikonograficzne o tematyce etnograficznej zajrnuj<] równorzędne miejsce z innymi źródłami, są ich uzupełnieniem. tak jak one uzupełniają źródła ikonograficzne, li PCI', B, .Jcwsiewicki, Próba zasygnaiizon;ania badaniach etnopraficznych, "Etnografia wir.ska, Żnjdlll pisane i ikonograficzne ti' 7tCj, ,;. [w:j Studia 142-1:18: L i konsumpcji, 'l, Próua 1, s, 49-64. ; B, Jcwsicwicki, S)<:<l, Meiodyka, z dziejów go.<:podarstwa Zródla Turnau. klasyfikacji, Próba .., s, 10:5, Polska'· do histo;-ii wicJ'iidego, ikonograficzne "Kwartalnik zasygnalizowania, roli źródła ikonografic::nego 1 %-±, " 8, " 25' -2:'3: Z. F'):;rolnictwa Polski średniowieczW2rszawa clo nou:ożytniej Historii Kultury .., s, 252, Por, 1960, historii t 3, z, l, produkcji Materialnej" B, Kop~zyńska-Jawor- 1966. �84 GRZEGORZ SKALSKI III Rozważania na temat dokumentacji należą do zespołu zagadnień związanych z teorią informacji naukowej, która badając formy i metody działalności naukowo-informacyjnej w różnych naukach podaje zasadnicze treści procesu naukowo-informacyjnego: 1) gromadzenie dokumentów naukowych, 2) analityczno-syntetyczne opracowanie informacji dokumentacyjnej, 3) przechowywanie i wyszukiwanie informacji, 4) reprodukowanie i rozpowszechnianie materiałów informacyjnych 8. Dla nauk społecznych, które od niedawna zainteresowane są tymi zagadnieniami na szerszą skalę, zostały określone podstawowe funkcje służby informatorskiej. Przedstawiają się one następująco: 1) zestawienie materiałów w sposób użyteczny dla odbiorców - co może oznaczać: a) gromadzenie i systematyzowanie dokumentów oryginalnych (ewentualnie wtórnych) oraz ich rozpowszechnianie w formie odpowiadającej potrzebom potencjalnych odbiorców lub też grupowanie rozproszonych często dokumentów w jeden użyteczny zbiór; b) opracowywanie bibliografii, 2) klasyfikowanie i indeksowanie, 3) przechowywanie dokumentów 9. Odnośnie do ikonografii etnograficznej powyższe zagadnienia nie były przedmiotem opracowań. Niemniej jednak wydaje się, że słusznym będzie przejęcie na jeJ potrzeby dotychczasowych doświadczeń teorii informacji naukowej w naukach tak społecznych, jak i ścisłych. Bo przecież cele i zakres działalności informacyjnej są wspólne dla wszystkich nauk. Podstawowym terminem z zakresu teorii informacji naukowej jest dokument, mający wiele definicji, które różnie go charakteryzują. Dla celów niniejszego opracowania wydaje się, że najbardziej operatywnym będzie stwierdzenie, iż dokument jest to utrwalona treść myślowa 10. Obejmuje ona wszelkie postacie podłoża, czyli materiału fizycznego, A. I. Michajłow, A. I. CzerD-y, R. S. Gilarewski, Podstawy informacji naukoWarszawa 1968, s. 13. 9 P. R. Lewis, The Present Range of Dokumentation. Services in the Socia! Sciences. "Aslib Proceedings" 1'966, nr 2, cyt. za: J. Szwalbc, Niektóre zagadnienia informacji w zakresie nauk społecznych. "Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji" 1969, R. 14, nr 1, s. 10-15. 10 M. Dembowska, Próba klasyfikacji pojęciowej dokumentów w dokumentacji i informacji naukowej. "Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji" 1966, R. 11, nr 2, s. 2. 8 wej, �Dokumentacja ikonografiezna w 85 etnografii w którym została zapisana, oraz wszelkie formy zapisu, czyli sposobu wyrażania treści myślowej. Dokonując podziału dokumentów ze względu na sposób zapisu treści można wyróżnić następujące typy: 1) dokumenty graficzne, zawierające tekst wyrażony systemami znaków liter, cyfr, nut, itp. 2) dokumenty oglądowe, w których treść myślowa przedstawiona jest za pomocą obrazu, 3) dokumenty słuchowe, zawierające utrwalony tekst słowny lub muzyczny, odbierany za pomocą słuchu 11. Porównując określenie terminu "dokument oglądowy" z definicją "żródła ikonograficznego" można dojść do przekonania o jednoznaczności tych terminów. Dokumentacja, jako pochodny termin od słowa dokument, różnie jest interpretowana. Międzynarodowa Federacja Dokumentacji (FID) stosuje określenie "dokumentacja" na: gromadzenie, przechowywanie, klasyfikację, selekcję, rozpowszechnianie i wykorzystywanie wszelkich rodzajów informacji 12. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN określa dokumentację jako "zespół czynności polegający na gromadzeniu, opracowywaniu i rozpowszechnianiu dokumentów na potrzeby określonej gałęzi nauki", i której głównym zadaniem "jest selekcja i analiza treściowa dokumentów oraz ich kwalifikacja z punktu widzenia przydatności do określonego celu". Ostatnio obok terminu "dokumentacja" .używa się równie nie ostro zdefiniowanego terminu "informacja" lub "informacja naukowa". Potocznie mówi się o informacji w znaczeniu wiadomości. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN określa informację naukową jako "zespół czynności polegajćlcych na opracowywaniu i rozpowszechnianiu danych z zakresu określonej dziedziny nauki, mających na celu ustalenie aktualnego stanu wiedzy". Dyskusję budzi również określenie wzajemnego stosunku między terminami "dokumentacja" i "informacja" 13. W zasadzie używa się tych wyrażeń równolegle i w podobnym znaczeniu, choć termin "informacja" stopniowo zajmuje miejsce terminu "dokumentacja". Można również rozważać zakres pojęcia "dokumentacja" w powiązaniu z procesem informowania, na który składa się: gromadzenie informacji (jako wiadomości), przetwarzanie informacji i rozpowszechnianie informacji. Wtedy informacja jako działalność informacyjna obejmuje wszystkie etapy procesu informowania. Etap środkowy - opracowanie informacji na podstawie źródeł, gromadzonych w pierwszym etapie procesu, odpowiednio do ich przeznaczenia - stanowi działalność dokumentacyjną 14. P,-óba klasYfikacji ..., s. 3. 11 M. Dembowska, 12 W. Piróg, 1:1 W. Piróg, Zagadnienie informacji , s. 10-18. 14 W. Piróg, Zagadnienie informacji , s. 15-16. Zagadnienie informacji i dokumentacji s. 9. naukowej, Warszawa 1972, �GRZEGORZ SKALSIG Z powyższego wynika, że dadzą się wyróżnić zasadnicze dwa znaczenia terminu "dokumentacja": dokumentacja! (szersza) i dokumentacja2 (\vęższa). Takie rozumienie dokumentacji odnieść można również do ikonografii. Wówczas dokumentacja t ikonograficzna obejmować będzie czynności związane z gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem, klasyfikacją, selekcją, rozpowszechnianiem źródeł ikonograficznych (dokumentów) na potrzeby nauki - etnogrufii. Natomiast dokumentacjat ikonograficzna lub lepiej: dokumentowanie źródeł ikonograficznych, dotyczy opracowania informacyjnego źródła (dokumentu). IV Aby odpowiednio przygotować bazę materiałowo-żródłową dla badań ikonografii etnograficznej należy rozwiązać zagadnienie dokumentacji ikonograficznej (zarówno tej pojętej wąsko, jak i szeroko) w aspekcie praktycznym, użytkowym. Przede wszystkim wymaga opracowania etap dokumentowania źródeł ikonograficznych 15. Dokumentowanie źródeł ikonograficznych, czyli opracowanie informacyjne polega na takim jego przedstawieniu, aby odpowiadało określonym potrzebom badawczym. W tym przypadku chodzi o wydobycie ze źródła wszelkich naj istotniej szych informacji przydatnych w późniejszych badaniach naukowych - etnograficznych. Potrzeby te warunkują formy opracowania źródła. I tak, zasadniczymi rodzajami dokumentowania są: opis informacyjny i dokumentacyjny, analiza dokumentacyjna, fotografia, wypis źródłowy oraz klasyfikacja. Jako pierwszy rodzaj dokumentowania, opis informacyjny źródła ikonograficznego ma na celu przede wszystkim poinformowanie o istnieniu źródła i jego charakterze. Podaje się w nim najważniejsze dane dotyczące tytulatury oraz formy zewnętrznej i treści dokumentu, co ma pozwolić na jego identyfikację i odszukanie wśród innych dokumentów. Uzupełnieniem są wiadomości co do pierwotności, publikowania i własności dokumentu. Zasadniczymi elementami opisu informacyjnego są: tytuł i autor dokumentu, materiał i technika wykonania dokumentu. data jego wykonania, dane o pierwotności lub wtórności dokumentu!6 13 Tę część artykułu opracowano na podstawie pracy A. L Michajłowa, A. L Cze,nego i R. S. Gilarewskiego, Podstawy informacji naukowej, Warszawa 1968, ss. 390. 16 Określenie pierwotności dokumentu sprowadza się do stwierdzenia, czy dany dokument nie jest dokumentem wtórnym, czyli reprodukcją. Dokument wtórny jest bowiem sporządzany z dckumentu pienvotnego i odzwierciedla jego treść. n często i formę, w sposób pełny i niezmieniony. Do dokumentów wlórnych zalicza się mikrofilm oraz foto- lub kserokopię dokumentu. �Dokumentacja ikonograficzna w etnografii 8'1 o;:::z charakterystyka treści dokumentu 17. Opis informacyjny stosuje się p:·zy wypelnianiu ankiet dokumer.tacyjnych oraz kart informacyjnych dckumentów (por. s. 9:3). z których tworzy się kartotekę informacyjną o źródłach ikonograficznych. Ten rodzaj opisu stosować można w publikr.\·;anych przeglądach informacyjnych źróieł ikonograficznych o tem:::tty";;; etnograficZl'.ej. Następnym rodzajem dokumentowania źródeł ikonograficznych jest !);~';~ dokumentacyjny. Podaje się w nim rozszerzone dane o formie i treści dckumentu. Od opisu informacyjnego różni się przede wszystkim formą c~Grakterystyki treści zwanej opisem treści. W tym opisie charakteryzuje sir; treść dokumentu w formie zwięzłego tekstu, zawierającego niewielką L-zbę slów, pisanego językiem prostym i jasnym. Podaje się w nim naz'.'·y i określenia gwarowe. Opis treści powinien umożliwiać identyfikację dokumentu bez potrzeby odwoływania się do identyfikacji według innych elementów opisu dokumentacyjnego. Opis dokumentacyjny stosuje się pro:y wypełnianiu ankiet dokumentacyjnych, kart dokumentacyjnych ź,'ć>dła oraz in wentarza źródeł ikonograficznych, a także w przeglądach dokumentacyjnych źródel ikonograficznych (por. s. 93). Analiza dokumentacyjna, będąca opracowaniem o charakterze naukow~/m, jest przedstawieniem rezultatów przeprowadzonej krytyki źródłow€'j i metedy ikonograficznej treści dokumentu. Zasadniczym celem tej "natizy jest stwierdzenie, czy dany dokument może być wykorzystywany \v badaniach etnograficznych. W stosunku do poprzedniego rodzaju do-o kumentowania, opisu dokumentacyjnego, różni się większą precyzją opisu treści i jego objętością, jak i ~rprowadzeniem opisu wartcściującego. W analizie dokumentacyjnej trzeba wykazać wszystkie źródła pisane wykorzystane w badaniach . . Fotografia dokumentu jest elementem uzupełniającym opisy dokumentu. Potwierdza ona istnienie dokumentu, wiernie przekazując jego obraz. Fotografię stosuje się w celu zilustrowania opisu, bądź dla częśc~o\Vego jego zastąpienia; wykorzystuje się ją na kartach dokumentac~'.jnych. Dodatkowym źródłem informacji o treści dokumentu są zgodne z treśdokumentu fragmenty literatury, z których sporządza się wypisy. \\: przypadku dokumentów publikowanych wypisy powinny pochodzić z tych samych pozycji co dokumenty. Natomiast dla innych dokumentów \';:'bicra się fragmenty literatury, tak aby zgadzały się one pod względem 17 Charakterystyka treści zawiera określenia jedno- lub kilkuwyrazowe charakteryzujące treść dokumentu pod kątem zawartości informacji etnograficznej Graz danych o pochodzeniu terytorialnym przedstawionych tematów etnograficzn~'ch. Określenia te powinny być związane z ogólną klasyfikacją dokumentów ze \nględu na id1 treści etnograficzne. �88 GRZEGORZ SKALSKI tematyki, czasu i mIeJsca z treścią dokumentów. Wypisy źródłowe są materiałem uzupełniającym, dołączanym do kart dokumentacyjnych źródeł ikonograficznych. Ostatnim rodzajem opracowania informacyjnego źródła ikonograficz nego jest klasyfikacja informacji uzyskanych w wyniku przeprowadzonych badań nad źródłem. Wiąże się to bezpośrednio z problemem wyszukiwania ze zbioru dokumentów jednego (lub grupy) dokumentu zawierającego potrzebną informację. Zasadniczo istnieją trzy systemy informacyjno-wyszukiwawcze 18 (dalej: SIW) oparte na następujących typach języków informacyjno-wyszukiwawczych 19 (dalej: JIW): 1) języki typu klasyfikacji biblioteczno-bibliograficznej (np. klasyfikacja dziesiętna Deveya, UKD, klasyfikacje fasetowe), 2) języki typu "słownikowego", przy wykorzystaniu których zasadnicza treść znaczeniowa dokumentów jest wyrażona znormalizowanymi nagłówkami przedmiotowymi (hasłami), uszeregowanymi w porządku alfabetycznym, 3) języki typu deskryptorowego oparte na znakowaniu kojarzenio wym. Wspólnym celem tych systemów jest takie wyszukiwanie informacji, aby bez potrzeby czytania tekstów dokumentów wybierać ze zbioru informacji takie dokumenty, które odpowiadają na pytanie informacyjne. W tym celu każdy dokument zaopatruje się w charakterystykę wyszukiwawczą, którą tworzy zasadnicza treść znaczeniowa dokumentu wyrażona terminami JIW. Poprzez porównanie instrukcji wyszukiwawczej, która jest zapytaniem informacyjnym sformułowanym w terminach JIW, z charakterystykami wyszukiwawczymi dokumentów w całym zbiorze wyodrębni się taki zbiór dokumentów, który zawierać będzie informacje zawarte w instrukcji wyszukiwawczej. Mając na uwadze charakter informacji uzyskanych w toku analizy źródeł ikonograficznych oraz potrzeby odbiorców tych informacji wydaje się, że najlepszym JIW dla szybkiego i wieloaspektowego wyszukiwaJ 18 Przez system informacyjno-wyszukiwawczy w jego postaci abstrakcyjr.ej należy rozumieć całokształt sformalizowanego języka informacyjno-wyszukiwawczego, zasady przekładu z języka żywego na język sformalizowany (i odwrotnie) oraz kryteria znaczeniowe odpowiednika między charakterystyką wyszukiwawczą cokumentu a instrukcją wyszukiwawczą. Pojęciem abstrakcyjnego SIW nie obejmuje się środków technicznej jego realizacji - kartotek katalogowych, kart perforowanych różnych typów, maszyn analitycznych, specjalnych urządzeń itp. 19 Język informacyjno-wyszukiwawczy jest to sformalizowany system semantyczny przeznaczony do wyrażenia treści znaczeniowej dokumentów i pytań informacyjnych w celu wyszukiwania w masywie dokumentów (zbiorze) takich, które odpowiadają na postawione pytanie. �Dokumentacja ikonograficzna w etnografii 89 nia dokumentów jest język typu deskryptorowego 20. Zapewni on także łatwe przejście na zmechanizowane wyszukiwanie informacji. Przyjęcie tego JIW wymagać będzie wypracowania tezaurusa dotyczącego formy i treści źródeł ikonograficznych o tematyce etnograficznej 21. Omówione powyżej zagadnienia dotyczące dokumentowania źródeł ikonograficznych nie wyczerpują w całości tematu; przeciwnie, mogą stanowić zalążek dla dalszych szczegółowszych opracowań. v Chcąc mówlC o organizowaniu w jakiejkolwiek formie dokumentacji ikonograficznej (pojmowanej szeroko) trzeba najpierw zdać sobie sprawę z jej obecnej sytuacji. Gdy spojrzeć na nią od strony procesu naukowo-informacyjnego można stwierdzić, że tylko jego pierwsza część jest realizowana zadowalająco, tj. gromadzenie dokumentów naukowych, czyli źródeł ikonograficznych. Źródła o charakterze artystycznym znajdują się przede wszystkim w zbiorach większych muzeów zarówno artystycznych, jak i zbierających sztukę ludową oraz u osób prywatnych. Dotarcie do nich wymaga szczegółowej kwerendy wykraczającej często poza zakresy katalogów i kartotek sporządzanych w muzeach. Podobnymi kwerendami trzeba objąć archiwa i biblioteki, w których można znaleźć źródła przeważnie o charakterze powtarzalnym. Jeśli chodzi o fotografie, to gromadzone są one przeważnie w archiwach fotograficznych tych placówek naukowych, które prowadzą badania etnograficzne - są to przede wszystkim muzea, ośrodki uniwersyteckie oraz instytuty. Bogate zbiory fotografii i reprodukcji posiada Instytut Sztuki PAN w Warszawie, a zwłaszcza Pracownia Plastyki Ludowej IS PAN w Krakowie, ponadto pracownia dokumentacji Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Informacje o źródłach ikonograficznych można uzyskać również w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie. Wiele źródeł w postaci fotografii jest w posiadaniu osób prywatnych, najczęściej samych etnografów. Filmy natomiast gromadzą archiwa poszczególnych wytwórni oraz Cen20 W języku typu deskryptorowego wyraża się treść znaczeniową dokumentu pytania informacyjnego za pomocą odpowiedniego spisu lub zestawu tzw. słów kluczowych, będących wyrażeniami najbardziej charakterystycznymi dla treści dokumentu i zapytania. Celem wyeliminowania homonimii i synonimii słów kluczowych wybiera się z nich jeden termin i zaleca do indeksowania - termin ten zwie się deskryptor. Pełny zestaw deskryptorów z podanym znaczeniem oraz łącznie z deskryptorami o szerszym i węższym znaczeniu i synonimami stanowi tezaurus. 21 Dużą pomoc może okazać opracowywany przez redakcję "Demos" tezaurus dotyczący etnograficznej zawartości wY<1,awnictw. j �90 GRZEGORZ SKALSKJ tralne Archiwum Filmowe w Warszawie. Prócz tych wyzeJ wymienionych instytucji, źródła ikon~graficzne mogące zainteresować etnografa S,) l'O"ł:proszone po wielu placówkach, często nie zwicFanych z zagadnieniami etnograficznymi . .Tuż z tej bardzo pobieżnej charakterystyki widać, że interesujące nas źródła są w posiadaniu wielu właścicieli, często nie zwi'łZanych z etnografią - nie mających więc żadnych interesów w informowaniu o swoich zbiorach pod kątem potrzeb etnografa. Gdy dodamy do tego poważne braki w procesie informowania w obrębie samej etnografii, skuteczni:: utr-udniające badania naukowe, dojdziemy łatwo do przekonania o potrzebie podjęcia działań zmierzających do wzrostu efektywności wykcrzystywania źródeł ikonograficznych w badaniach etnograficznych. Nawiasem mówiąc, dotyczy to także pozostałych typów źródeł etrograficznych, specyfiką bowiem etnografii jest to, że przyjmuje za punkt wyjścia do rozważań naukowych kontakt ze źródłem. Rozpatry'v';anie powyżej określonego celu należy zacząć od przyjęcia założenia, że wzrost efektywności wykorzystywania źródeł ikonograficznych nie zależy od stopnia rozproszenia źródeł, lecz od stopnia posiadania informacji o źródłach oraz od nakładu czasu poświęconego na wyszukanie źródeł. Założenie to warunkuje formy rozwiązania problemu. Widać tu przynajmniej dwie drogi: pośrednią i bezpośrednią. Pierwsza polega na stworzeniu systemu informacji o źródłach ikonograficznych o tematyce etnograficznej. Zawierałby on dane a właścicielach źródeł, czyli o miejscach przechowywania źródeł, mógłby wi<.;:c udzielać odpowiedzi na pytanie, gdzie znajdują się źródła ikonograficzne na temat, np. budownictwa ludowego w Wielkopolsce. Druga droga, bezpośrednia, polega na utworzeniu ośrodków, których celem byłoby zbieranie dokumentacji o źródłach ikonograficznych. Wówczas badacz uzyskiwałby wszystkie potrzebne dane bez konieczności docierania do faktycznych właścicieli źródeł. Cechą wspólną obu dróg jest istnienie przekaźnika pomiędzy badaczem a zbiorami źródeł w postaci służby informacyjnej. Różny jest tylko jego zakres informowania. A najważniejsze, że oba warianty nie eliminują się, a przeciwnie, wariant pierwszy może być etapem wstępnym przy wdrażaniu drugiego. Przyjmując taką koncepcję wypada zastanowić się nad formą jej realizacji. Sądzimy, że służba informacyjna gromadząca informacje o źródłach i ich dokumentację winna być organizowana na zasadzie sieci ośrodków rozrzuconych po całym kraju mających ściśle określone rejony działalności i powinna rozwinąć się w oparciu o istniejące już instytucje. Mamy tu na myśli muzea etnograficzne o charakterze muzeów okręgowych. Przemawiają za tym również inne względy. Przede wszystkim muzea będą największymi odbiorcami informacji gromadzonych w ośrcdkach, co wy- �Dol;:umenlacja ikonograficzna w 91 etnografii ni1(a z ich charakteru i potrzeb. \V badaniach prowadzonych przez muzealników ważnym elementem poznawczym są źródła porównawcze, !:~óre mogą uzupełnić informacje uzyskane z analizy znajdujących się \\. zbiorach Gbiektów muzealnych. Takimi źródłami są niewątpliwie źródła ikonograficzne. Z kolei dokumentowanie źródeł ikonograficznych, bĘdąc zasadniczym etapem dokumentacji ikonograficznej, wymaga od ':sób nim się zajmujących pewnego przygotowania i umiejętności. Daje te) muzeum, w którym działalność dokumentacyjna stanowi jedną z jego !v)dstawowych funkcji. VI Własciwa organizacja bazy materiałowo-źródłowej na potrzeby ikonografii etnograficznej wymaga, jak to wyżej wykazano, powstania szeregu ośrodków zajmujących się dokumentacją ikonograficzną. Chcielibyśmy \vięc w tym miejscu przedstawić Ośrodek Dokumentacji Ikonograficznej Et:lOgrafii Wielkopolski organizowany przy Muzeum Etnograficznym, Oddziale Muzeum Narodowego, w Poznaniu pierwszy tego rodzaju ośrodek w Polsce 22. Zasadniczym celem Ośrodka jest prowadzenie działalności związanej z dokumentacją źródeł ikonograficznych o tematyce etnograficznej, jej gromadzenie, opracowywanie i rozpowszechnianie. W ramach tej działalności Ośrodek przeprowadza badania nad zebranym materiałem, dokonując jego krytyki i selekcji. Opracowywanie naukowe tych materiałów ma na celu dostarczenie wiarogodnych informacji dotyczących badanej przez etnografię rzeczywistości. Ośrodek ma stać się placówką udostępniającą źródła ikonograficzne w postaci dokumentów pochodnych dla badań naukowych, jak i dla celów popularyzatorskich. Dlatego ważnym zadaniem Ośrodka będzie publikowanie dokumentacji źródeł ikonograficznych w formie przeglądów informacyjnych, dokumentacyjnych i opracowań naukowych. Ośrodek nie zamierza gromadzić źródeł w postaci oryginałów, natomiast będzie prowadził działalność zmierzającą do przekazywania "odkr:v,tych" źródeł do tych instytucji, które specjalizują się w zbieraniu typologiczni e podobnych obiektów; np. obrazy czy rzeźby o charakterze artystycznym, posiadające wartość dla etnografii, kierowane będą do odpowiednich muzeów gromadzących takie obiekty. Wyjątek stanowić będą fotografie zebrane w czasie penetracji terenowych, a także inne źródb - w tym grafika - które wcielane będą do zbiorów Ośrodka. 22 Przewiduje 19;5/1976. się, że Ośrodek rozpocznie swą działalność na przełomie lat �92 GRZEGORZ SKALSKI Oprócz działalności związanej z dokumentowaniem źródeł ikonograficznych Ośrodek ma za zadanie dokumentowanie kultury ludowej Wielkopolski w formie fotografii, tworzyć więc będzie nowe źródła ikonograficzne. W przyszłości Ośrodek powinien zastosować w tej działalności dokumentacyjnej rejestrację filmową. Ośrodek, ze względu na swój charakter regionalny, obejmować będzie swoimi badaniami te źródła ikonograficzne, które związane są tematycznie z terenem Wielkopolski pojmowanej historycznie. Jednakże poszukiwania prowadzić będzie na całym obszarze Polski, sięgając w razie potrzeby poza jej granice. W stosunku do źródeł ikonograficznych, co do których pochodzenie jest wątpliwe bądź trudne do ustalenia, będą one dokumentowane i poddawane szczegółowym badaniom. W wypadku źró:leł dotyczących innych regionów Polski, a występujących tylko w zbiorach różnych instytucji na terenie Wielkopolski (np. w archiwach, muzeach), Ośrodek będzie w miarę możliwości prowadził ich wykaz w formie kartoteki informacyjnej. Natomiast badania te nie będą obejmować pozycji wydawniczych. Chodzi bowiem o to, aby mieć pełne rozeznanie jakie materiały znajdują się na terenie Wielkopolski, a w razie powstania innych Ośrodków regionalnych przekazać im te dane. Ułatwi to znacznie poszukiwania, unikając zbędnego i czasochłonnego dublowania badar. przez inne Ośrodki. Z kolei Ośrodek Wielkopolski oczekiwać będzie podobnego działania ze strony pozostałych, tak że zasięg działalności może ograniczyć się do Wielkopolski. Zakres czasowy źródeł ikonograficznych podlegających dokumentacji jest w zasadzie nieograniczony, z tym, źe w pierwszych latach działalności główny nacisk położony będzie na źródła pochodzące sprzed 1920 roku. W stosunku do pozostałych źródeł prowadzić się będzie rejestrację w formie kartoteki informacyjnej, gromadząc również w miarę możliwości ich reprodukcje. Zakres tematyczny źródeł ikonograficznych interesujących Ośrodek dotyczy przede wszystkim tych dziedzin kultury ludowej, które reprezentowane są w zbiorach Muzeum. Głównie są to: plastyka ludowa ze zdobnictwem, ubiór i tkaniny, rzemiosło, rolnictwo i inne formy gospodarki, także wyposażenie wnętrz izb chłopskich. Zebranie materiałów ikonograficznych do tych tematów będzie zadaniem pierwszorzędnym Ośrodka. Niemniej jednak dla uzyskania możliwie pełnego obrazu kultury ludowej trzeba objąć badaniem pozostałe jej przejawy, jak obrzędowość, zagadnienia kultury społecznej, czy też budownictwo z osadnictwem. Celem zabezpieczenia sprawnej realizacji nakreślonych wyżej zadań oraz w związku z różnorodnością form działalności Ośrodka konieczne jest przeprowadzenie podziału organizacyjnego z wyznaczeniem szczegółowych zakresów i form działalności wyodrębnionych jednostek. Podst::i< �Dokumentacja ikonograficzna w etnog1'ajii 93 wowy podział działalności merytorycznej Ośrodka przedstawia się następująco: Pracownia Dokumentacji Naukowej, Pracownia Fotograficzna i Archiwum. Pracownia Dokumentacji Naukowej zabezpiecza podstawową działalność Ośrodka, tj. poszukiwania, inwentaryzację i opracowywanie źródeł ikonograficznych, a także prowadzi działalność informacyjną. Poszukiwania źródeł ikonograficznych muszą być organizowane systematycznie i dokładnie. Uchroni to przed powracaniem do tych samych materiałów. Badania powinny być prowadzone według z góry ustalonego programu, na który składają się pola badawcze uszeregowane w pewnej kolejności. Polami badawczymi mogą być zbiory źródeł instytucji, osób prywatnych, a także źródła zawarte w publikacji. Dla ułatwienia i ujednolicenia zapisów, w większości prowadzonych poza Ośrodkiem, istnieje potrzeba zastosowania ankiety dokumentacyjnej 23. Ankieta dokumentacyjna jest wykorzystywana przy inwentaryzacji źródła i wypełnianiu karty dokumentacyjnej. Po jej wykorzystaniu przechowuje się ją w Archiwum. Ankieta dokumentacyjna jest niezbędnym łącznikiem pomiędzy etapem poszukiwań a etapami inwentaryzacji i opracowywania źródeł ikonograficznych, a w razie zagubienia karty dokumentacyjnej stanowi cenne źródło dla jej rekonstrukcji. Na tym etapie badań dokonuje się również wypisów źródłowych dotyczących tematyki źródeł ikonograficznych zamieszczonych w publikacjach i przeznaczonych do inwentaryzowania oraz zleca się Pracowni Fotograficznej wykonanie reprodukcji źródła ikonograficznego. Inwentaryzacja. Źródło ikonograficzne, które odpowiada stawianym mu wymaganiom musi być zainwentaryzowane w specjalnie do tego celu przeznaczonej księdze. Polega to na wypełnieniu wszystkich elementów opisu zawartych w inwentarzu 24 i oznakowaniu kolejnym numerem. W ten sposób źródło otrzymuje swój stały symbol liczbowy (adres), mający zastosowanie w systemie wyszukiwania źródła z całego zbioru. Opracowywanie źródeł ikonograficznych. Jest to najbardziej czasochłonny etap pracy dokumentacyjnej. Wymaga on w pierwszym rzędzie wypełnienia karty dokumentacyjnej (ryc. 1 i 2) na podstawie ankiety dokumentacyjnej i zaopatrzenia jej w reprodukcję fotograficzną źródła oraz w wypisy źródłowe. Następnie dokonuje się krytyki źródłowej oraz prze23 Ankieta dokumentacyjna jest niejako pierwszą redakcją (brudnopisem) karty dokumentacyjnej zawierającą te same pytania. Najważniejsze z nich to: nazwa pola badawczego, tytuł dokumentu, opis treści, charakterystyka treści, dotyczy terenu, dokument pierwotny, dokumen.t wtórny. Ankieta ma format A4. N Inwentarz ma następujące rubryki: numer inwentarzowy, rodzaj dokumentu, treść dokumentu w tym: tytuł, opis dotyczy terenu; następnie d Cjkument pierwotny - materiał i technika wykonania, autor i data wykonania, właściciel, publikacja oraz dokument wtórny z podziałem jak dokument pierwotny. �94 GRZEGORZ Nazwa Ośrodka DOKUlIilENT Material Rodzaj dokumentu SKALSKI Tytuł nr inw. dok. PIERWOTNY technika Wymiary Autor i clata wykonania Aut-or i data !)lIIJlik:lcjn Opis: DOKUMENT Material WTORNY i technika \óVyn1iary \\,ykonanin \Vłasciciel Publikacja Opis: CHARAKTERYSTYKA Ryc. 1. Karta DOKUMENTU dokumentacyjna źródła ikonograficznego. Strona przednia �Dokumentacja ikonograficzna !J,l w etnograf;'; I--------~·,=~~,~--------------Rodzaj dolcU'Jllcntu Tytuł Nr in\v. dok. OPIS TRESeI: Obiekt Autor Oat.H wykonania Material TeehniJ<n __________ J \\-ykor.nniu Właściciel DOTYCZY TERENU i \VOjC\\"lldzt\\'o powiat GmIna i Miej SCO\~lOŚĆ Inn<' okreslenia Kartę Ryc. 2. Karta dokumentacyjna wypełni! źródła ikonograficznego. dnia Strona wewnętrzna �96 GRZEGORZ SKALSKI prowadza się analizę ikonograficzną treści źródła. Rezultaty tych badań zapisuje się na przeznaczonych do tego kartach dołączanych do kart dokumentacyjnych. Tak więc podstawowym dokumentem pochodnym w działalności Ośrodka jest karta dokumentacyjna. Dalszym etapem opracowywania źródeł ikonograficznych są opracowania syntetyczne. Działalność informacyjna obejmuje w swym zakresie prowadzenie wszelkiego rodzaju kartotek związanych z dokumentowaniem źródeł ikonograficznych, których celem jest udzielenie informacji na postawione przez użytkowników zapytanie. W części IV, omawiając klasyfikację stwierdziliśmy, że podstawowy SIW dotyczyć będzie treści i formy źródeł ikonograficznych i powinien być oparty na JIW typu deskryptorowego. W pierwszym okresie działalności Ośrodka, środkiem realizacji tego systemu będą karty Uniterm (ryc. 3). W przyszłości natomiast konieczne będzie przejście na zmechanizowane wyszukiwanie informacji, stosując maszyny analityczne pracujące na maszynowych kartach perforowanych. Oprócz tego będą założone kartoteki pomocnicze: kartoteka informacyjna źródeł ikonograficznych dotyczących Wielkopolski, a powstałych po 1920 r., kartoteka informacyjna obejmująca źródła ikonograficzne nie związane z terenem Wielkopolski oraz kartoteka zawierająca wykaz przebadanych pól badawczych. Do działalności informacyjnej należeć również będzie przygotowywanie i wydawanie przeglądów informacyjnych i dokumentacyjnych 25, a także prowadzenie współpracy z różnymi instytucjami, zwłaszcza etnograficznymi, w Wielkopolsce i w kraju oraz z podobnymi regionalnymi Ośrodkami Dokumentacji Ikonograficznej Etnografii. Pracownia Fotograficzna wykonuje reprodukcje źródeł ikonograficznych oraz fotografie dokumentacyjne zlecane przez Pracownię Dokumentacji Naukowej oraz dokonuje obróbki fotochemicznej tych materiałów. Z czasem Pracownia powinna otrzymać kserograf, który mógłby być wykorzystywany m. in. do wykonywania przeglądów informacyjnych i dokumentacyjnych oraz do kopiowania źródeł ikonograficznych. Archiwum. Ze względu na różnorodny materiał gromadzony w Archiwum, dzieli się ono na: Archiwum Fotograficzne, Archiwum Źródeł Ikonograficznych oraz Archiwum Ankiet Dokumentacyjnych. Archiwum Fotograficzne przechowuje cały materiał fotograficzny będący wynikiem działalności Ośrodka. Prowadzi inwentarz negatywów, 25 Przegląd informacyjny jest to wydana w formie publikacji kartoteka informacyjna, zawierająca podstawowe dane o źródłach ikonograficznych. Celem przeglądu informacyjnego jest dostarczenie środowisku naukowemu wskazówek ułatwiających poszukiwanie źródeł ikonograficznych. Podobnie jest z przeglądami dokumentacyjnymi, mającymi bardziej rozwiniętą formę opisu źródeł z dołączonymi fotografiami dokumentów. �Dokumentacja o 2 3 ikonograficzna 4 5 w 97 etnografii 6 7 8 9 Ryc. 3. Karta Uniterm. W nagłówku karty wpisuje się hasło-deskryptor. W rubrykach pionowych, oznaczonych liczbami 0-9, zapisuje się szyfry adresowe (numery) dokumentów, do których charakterystyk wyszukiwawczych wchodzi deskryptor wymieniony w haśle. Ostatnia liczba szyfru adresowego (jednostka) musi zgadzać się z liczbą rubryki. Konieczne jest, aby w ramach poszczególnych rubryk liczby ułożone były rosnąco ku dołowi karty. Unitermy prowadzi się dla wszystkich deskryptorów JIW i szereguje się je w porządku alfabetycznym deskryptorów. Prowadzenie takiej kartoteki w oparciu o tezaurus daje duże możliwości w krzyżowaniu kilku aspektów zagadnienia w obrębie jednego zespołu kart. Proces wyszukiwania informacji z takiego zbioru kart polega na (1) wyszukaniu w tezaurusie deskryptorów odpowiadających pytaniu informacyjnemu, np. jakie istnieją przekazy graficzne męskiego stroju weselnego z okolic Szamotuł pochodzące z w. XIX.; (2) sformułowaniu instrukcji wyszukiwawczej złożonej z deskryptorów: "męski strój weselny", "Szamotuły-gmina", "XIX w.", "grafika"; (3) wyszukaniu w kartotece kart opatrzonych tymi deskryptorami; (4) porównanie zapisanych na nich liczb w kolumnach pionowych i (5) wynotowaniu wspólnych liczb występujących na wszystkich czterech kartach. Liczby te są szyframi adresowymi (numerami) dokumentów, zawierających w swoich charakterystykach wyszukiwawczych szukane deskryptory i mogących udzielić odpowiedzi na postawione pytanie przeźroczy i filmów, kartotekę pomocniczą oraz wglądówki. Archiwum Źródeł Ikonograficznych przechowuje gromadzone przez Ośrodek źródła ikonograficzne, prowadzi ich inwentarz. Archiwum Ankiet Dokumentacyjnych przechowuje wykorzystane już ankiety zgodnie z układem inwentarza. 7 -- Lud, tom LX �98 GRZEGORZ Tak przedstawioną (rys. 4): ŹRODLO --.--_. organizację Ośrodka można wyobrazić graficznie IKONOGRAFICZNE ~t ~.----- ANKIETA DOKUMENTACYJNA .. ----. SKALSKI t--·----' -\ _. ~. _ I,--'-' ___ ! KSIĘGA INWENTARYZACYJNA I -·---t------ 1-=__ 'l - - PHACOWNIA FOT~?~AF.r.C.Z1'lAI I __ • I nega-' tyw ! '.... : AI~_~.:"~Wu.."::.. 1 D,O_K_U_:_:_:_::_:_C_Y,_JN------;A I<----·--p-O-Z-yt~~v. I i KATALOG NAUKOWY Ryc. I t j-'KARTOTEKI I L~MOCNICZE I 4. Schemat organizacji Ośrodka Dokumentacji Wielkopolski w Poznaniu Ikonograficznej Etnografii Na zakończenie należy stwierdzić, że poruszone wyżej problemy z zakresu teorii dokumentacji naukowej winny być opracowane na gruncie etnografii w odniesieniu do całej bazy źródłowej oraz bibliografii. Działalność taka mogłaby doprowadzić do ujednolicenia dokumentacji etnograficznej w całej Polsce i utworzenia szeregu ośrodków naukowo-informacyjnych, dostarczających nauce wiarogodnych źródeł. G RZEGORZ SKALSKI ICONOGRAPHIC DOCUMENTATION IN ETHNOGRAPHY (Su m m ar y) Iconographic sources are cosidered to be of gre:lt importance in general, a:1d for ethnographic-historical studies in particular. Even though highly estimated. iconographic investigations have not been developed so far on a larger scale. With this disadvantage for ethnographists it seems to be reasonable that the iconographic sources relating to ethnographic matter be considered as an investigation subject for a separate branch of etnography which should be called "ethnographic iconography". The idea is to provide authentic and reliable data. \Vhen intending to carry out large-scale investigations of that type it is worthwile to solve the question of preparing the source-material base. This is the main topic discussed by the author of this paper. (Special attention is being attached to two problems. These are: (1) the development of documentation methods, and (2) the creation of a suitable information system. �Dol:1l1llcntacja ikonograficzna u; etnografii The proposed documentation method consists in collecting all data possible that might be useful for further ethnographical research. The main elements of the documentation of iconographic sources are as follows: informative and documentary description, documentary analysis, photography, source excerpt and classi:ication. The suggested information system is intended either for u transmision of data indicating where the iconogra.phic source-material is being kept or f Gr the collecting of data obtained during the documentation procedure on both the subject matter and the form of the iconographic source. The author proposes to establish Gl nation-wide network of iconographic documentation centres based on the district ethnographic museums. The lirst centre of that kind, named Iconographic Documentation Centre for Ethnography of Great Poland, will be established at the Ethnographic Museum, Department of the National Museum of Poznań. The main tasks of the proposed Centre are to perform activities concerned with ihe documentation of iconographic sources from the field of ethnography, consisting in data collecting, data processing and data transmission. The main divi~ions of the future Centre are as follows: Laboratory of Scientific Documentation (that cares for the fundamental activity of the Centre), Photographi;: Laboratery, and Record Office. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2433c8b80936141a57c2110006fb224d.pdf 38be694d4b216125bde74d3213824706 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1795 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource etnologia francuska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1663 Title A name given to the resource Działalność naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.235-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .iY~lj\Li\L~'iUSC' NAUKOWA O~~HDi;'IL\ ET:'JOLOCll t. 6-ł:, laao F:U\:'~CUSXIIjJ W FAnY~i,u Naj'pn;żniejsz[[ instyl,ucj<) nauk:;wq pmweodz.ącą hadiania etnograficzne il:l terenie Fran~'ji jest niewąLpliwie Centre d'Ethnologie fran(;~lis(' Cef (CLr:Jde.k Etnulugli Francu':i,kicj) utwo'r'wny w 19·66 T. :pl'Z)' Musee natic;nal de's Ilrts et Tr'aditi;;ns Populuires ALp (Muzeum N:.:ac:;dć)we Etnologii Fr:.:mcLlskiej) w Paryż.u. Jako tzv,'. Laboraloire a:350c:6 No 5:? (Laboratorium stuwarzys7.,o:ne) w Centroe N:abon:al d€ la H.Ex:he:rche Scientifique (N"lrodowy Ośrodek Badań Naukowych) ściśle 'współdziała z Atp \V h~ldaniach naukowych, które sku;p:iajq się w,ukół pl"ohlemu pov:stawalnia, tra;ns:misjii pneksztak:ania spuścizny ilmiltu.rowej (patrimoine) we Francji. Ow~) wspóldzial'anie prz:ebiega między tymi instytucjami w dwóch kierunki<łoch. Z jednej 's'[:1"o:nyAbp udostępnia CdoOwi częśc l)omies/C'zcil IN bti'dynku muz.calnym wrn'z oz ich wy.posażeniem, urządzenia dOKumentacyjne i '~nne środki polmocni1cze, z drugiej natomiast bad:t<.:ze Cdu whlczają się w znarczlniej:s'Z,e bada,ruia prowadz:one pr:'.,ez Atp, widz'lc w nich możliwości wykoI"zyslia:ni'a 'rezullatówS"vV'oichb:a,drań. O śc.islym 1~'O'I\'ią%anju Cdu i Atrp swiadc'zą m. in. t.::liklie vVSipólne pl'a~e, jak gaJc.rie wysLClwowe czy pl.lbtikacjc ("Ethnologie Franc;aise", L'ATchitecture J'urule Jnuu;aise, wydavmlctwa archiwalne, przewodniki nauko_ \\'e); w:;prJl.nie org<.:ninlj'i kongresy, kol'o.kw:iiu i semin;:l1"i'c\ yn'iędzynarodowc, szk;lle.nia i s'taże dkl s:pecjall1stów z rÓ'żmych dziedzin, .JuŻ La 'pobieżnCl ch:araktcryS'tyk>a wsk:ił'zu}e na wyj'1lkowe znaczei1,ie jakie cdgrywają d LI r'ozwoj u muz'ealnidwai ,etnologiii francuskiej obie ~;ciślc ?es.polr.'ne 'instytucje 1. Warto wiqc ;przyjrzeć !Się bliżej d'zi'ałalnoJ'ó3ci naukuwu-ba::lawczej Cefu i Atp, aby zdacsohiie Siprrawę z pO'~ycji zajmowanej przez ten sym!biotycz:ny orga:niz:m. Chciehbyśmy w 't-en spos6b :a:pe!:ruić, choć (~Zt:ściowo, lukę IN inf.orm'ucjach Ina temat dz,i3łaln,o!śc; l<l- l Na pjon\'~zy plan wy~u.wa si<; pr.zedc wszy.s;tkim. wiodąca rola Atp w 5to- do calt'g'o ('·lł1ogr'af':cl ..nCigo ·n1uzeal:ni'c!1r\iva 1lr8ncuslkieg1o. U\<\'lidacrznia 'się to lTl.in. ;"'ply\viL' l·k~p()zycji pary,;kiej na ek1s'jJcny,cje otnog'raLicz'ne w muzeach regio- :';U!lku ',':l' ;]alnycl1, czy t(~i. [J'O'przl"L udzi,(,j.anie pomocy w wydawaniu publikacji muzealnych. �236 GRZEGORZ SKALSKI gr,rnic:z.nych ośrodków etnogra£ieznych 2. p.rzed!stawione lu wi'adCiDlJSci dGitycyć bę'dą ;pr:z:ede 'VviszysLkim pra'c Cen'lre d'Ethnolcrgie fr~n<;aise ::;i'Owadz,onych w okf'esie 1'9'76 - 1977 3. B. KIQ'Pczyńslka~JaWiorska wane!ks'ie do swojego artykułu o Atp Idmieściła schemat 'oTlgan'iza-cyjny t,egoż muzeum. W roku i976opnlcowanD nowyorganigram {zob. aneks, s. :251), w kLórym wyodrębniul1o z r'a:m muzealnych zelspół eki'p badawc'Zych bez,pośred:niu podleglych Hadzi'e Cef'u. Baldani'a prowadzone przez ekipy badawcze z.grupowane są vvokół tematów wiodących, a ich rezu1ta,Ly przeznaczone sq do publikacji. Ogniwo 'P'o'śn:id'nie pomiędzy Cefem :i Atp tworzą n'lcry D6p::rtement:s (Działy), w ramach których pf'owadzi się programy b:ld"l\\cze Sk'lltpi'ająee :pl'ohleimy naukowe oalej instytucji. Dz,i,aly te, to: Techniq ue et -culture (TechI1!iikai kultura), Conium'es, rites, symhales (ZwyCLdje, obrzędy, symbole), Arts visueis (SztU'ki wizualne), Musique, parole (Muzyiim, słowo). W ,olbrębj,e Atp podstaWIowe jego fu.n:k'cje spełniają ServiC€iS :sci'e.ntifirqur€S et murseo}o'giques {Służby nau:k,o'\V'e i muzed1>;Ygiczne), szczególnie ·zaś Unites 'c1e servicE'S s'Cienbfi.que UcdnOl.stki służb na'ukowych). Wsrpółdzli:ałają one bard7Jo śC'i.iśl'ez D 6pa rt'€Jmen ts, Z'wla:S'zcza jeśli chodzi o Umte Son I{J,ednostk.a DzwięJk) i UI1J~telmalges (.JEdnGsL.ka Obrazy). Obok tych dWÓoCihUnites dziralają 'także Unite Objets (Jerdinustka OhiJeikty Mu'Z,eaha) oraz Unite Do.cu-me:n/is (J'ednolSt1ka Dokumenty). W'S'zyst:ki'e Unites 'ZJar'ządmją kategoIT1iJaJmizbiorów do nich przynaileżnymi. Do tych 'zhiorrów 'bardzo często Ddwrołu'ją Slię hadalC'ze, którzy niejednokn)truie poło,żyli duże zasługi w ItwoT'z,eniu pcdstaw kdlekcji, zwlaszcm w 'zaikn:sie Unite Objetls. Pralc'e Unite DocUlments i pr'<1'c'Ownikonscrwatorskio-rest1auDa'torskilejmają szcz:egó1lne znaczenie dla r'Jzwoj u baijań srpeocja'hS'tyez'nych w 'Zakres'le i'nfonmatyki, :statystyki, metodyik'iO;pn.l'cowywlćwia m'Uz,ealriówimetod Jkonserwato'l~slkich. PO'ZIOstal,eC?ęśC'i pod/'.i<1łu orga:niZla'cyjnego Atp: Services ardminirstratives (Służby administracyjne) i Comm.iJSlion rC'ons'U'1ta bve ,des 'servloes (Kom.is.i'Cl k'clnsu!tacyjna sl uż.b 2 Pnypom'ni€ć tu 'trzeba st.O'suI1k'Ow,o nied,I\~m€ ar'tykLl!y związane z iranc::;i<ą etnologią: B. KO!pczyń-ska-J.<llwoI's'!<'a,Dokt~menlacja ma:::ca!na. Do.~wia:ici';lla i osiągnięcia parlJskiego Ml~ze'ILm Etnograf,ii Francuskiej, .,Pr·ace i iVlat0f'ialy \oIuzeum Aif.oheolag)iC'z:nagoi -BtnograJiClzneg,o", Seria Et'no.glr::l'ficzna, Ud,' 197.3, :1' 17. s. 13.1 - 145: J. B~d'!larski, Etnologia francuska. Historia-stan-G~iqgni,;('i(L, ..Lu,r 1977, t. Gl, s. 47 - 74, oraiZ 2.ytykuł S'prz·e.d ponad 25 lat: .T. '1uwanówna, Zar~ls ,..",][1ni:aC)l muzeów we Francji ze specjalnym uwzględnieniem 71l11:eów l'tnogrCljit':::nych, "Lud" 1952, t. 39, s. 4ti7 - 483. Znajdzie w nkh c:zyk'1ni.k konirczne uztJ;;dd~) nini.c}s'z:ego nieni;{l 3 Op,'a00wano Pclris, l\I'E6e ~fltykuł-u. na poidsrtawic: Rappor·t seientifilJuc national des Arts własnych poczyniony,ch pend'i'u'm .nau'kowc,go. ,,>kze:'.cll et Traditio"s suJ' Pcpulaires, w czaSiie pobytu w Atp ?es activit.c's <fe rct'ill' ,.,·iI c'. H117. ~". 101. oraz "po- w r. 1979 w ramach sty- �V::ia!Cl!noś<', nCltLkowa Ośrodka Etno!ogii Francuskiej w Pary::u 237 naukowych), ~Ipełniajq funkcje pon1ioeniez'e zia'wier:ająoe 'Się w dzia1alnosciaidmil1listra'cyjl:1'eji .kultur:a'ltnej mUZeUlITl. Tak w zarysie pl"Z'ed.staw:a się slchemat orga'niz;a'cyjny Cefu i Atp. Prz,egl~!d dziakllnro'ś'ci Centred'EthndliOgie il'a:ncaise w lata,ch 1976- :9n przedsL'3\Vli,ony bęclJzi,e 'W trze'ch 'Z,alsaldn.i'C'zy!chdziałach. W .pi'erwszym wye'k!sponcywarne będą badiania iZ'grU!powane wokół toema1tów 'wiodących, :np. kultura materialna, działalność jednostki a instytucje itd. W raID:lch 'każdeg.o tematu wiodącego z:ostainą wy-odrębl1lio.ne i omówione problemy bada'Wcz'e (opel-a'tions de .recherche) wflaz z podani,em 'osoby IpT'(}wc.dzące j. W drugim dzirlile Z'O'S taną lOll ów i'one ibada:ni'a nad zb i,oralmi ID uze,:1nymi, a trzecli ohejmowal; będzi'c uW1agi o po!zosLałych fOrlma,ch dZiialaln<.ls'c;i Cefu łącznie z bibliograJiq wybnllny'ch publik-acj:i prarco'w:ników tej instytu'cji. TEMATY W10DĄCE K u l t u r 'a ID a 't e r i a l n a. Badania ,nad ku1turą matJer;,alną d'O.ty..:'Zq zarówno techni!kwytwórc'Zych 'i 'ich tY!P'oilO'giii,jak il'Oilti 'śl'O'do'WiJsk:a \Yie,j;;.kiego w dz,ialailn<o<ś'C'i spoh~cznlQ.Jku1tura'lnej. Wyko,rzystyw1ane są mat.'riaIy piuchodz<lce nie tylko z ;prmvadz:o:nych 'W'S'pókześ,nie badań terenowych, lecz również wyniki opraeowat'J. wyikonywanych przez Atp w Gkresli·e 'ostatniego trzydziesble-oia. 'vVz·a-kresi'e ·omawianego tematu ·wydzi,el.ono ,dwa tpoiditema'ty: techniki 'WyJtwórcz:e a wspólnota 'wiejska (technique-set eommu:1.autes rura'lcs) m-az przes'irzet'J. :mie:szlkalna (espaee domestique). Na pierwszy 'podtemat składają się następujące problemy b;;r>weze: l) TCc'hn':ka uprawy w1nor·ośli w Franche-Comte i Jurze {Claude Royer}. Badania te mają ukazać rolę warstw społecznych w podno~zeniu j2ki)~ci tcchniD"i Llp~-awy wino'rośli. Anaih?!ie :poddano dwa układy SipOleu,ne () odmiennej hisi:ori'i, które łączy S1tOSlO wa nie -jl(lentycznych 'lcch:nik api'3w<)lwych. Pier\vS'zy, to wi:l1In~c.a 'W Gy,d:awl1'a winni:cD -ar,cybi~)k;.l,pshva w BelS'a.nc;nn,ci'rugi stanowi wie'l'ki ·obsZ!ar w:'l1Iodtajny .I Ll!ry. 2) Rzemiosło i zawody wiejskie w Limousin (Maurice :Rolbert). Zadanien tych sLu,diów 1,)o':;raniC7D eL1101oglii, $'ocj'ologi,i i analizy hi.storyczne. _ jest IN pierwszym rzędZ'ie zlinweniaryznwanie'v\cS'zy,stki<ch trra'dycyj' nych zawodów wieJskich, w drugim ześ 'oibs:eri,\',o'\var.:ie 'ich 'w ctbe:cnych wa:'LlTllkach rozwoju rzemiosła. Na!Cisk połO'żOTho JYLa nkm:,an>ie zina,cze.nia spclec7no-ekonomic7iThe~O T'Z'€'m1osła 'W XVIII i XIX \V., :któr'2 skl.lipi'ato ~5 - :~;::o/IJ >o'gólnej liczby ludności 'pm'cująeej. :1) Techniki rybołówcze (Aliet't-e Ge.iJstdoerfer). Tematykę hade:wczą ustalono w tra~{cie ws'tGipnych ba do.ń spolec'Znoś'ci lok:l1,nych z przybrze7, �238 GRZEGORZ SKALSKi żny'ch ceTel1ÓW :poludnio''vV'ej Bretanii, l\Jzw'mif.:io także dokumentacji:; l'yL'u'~ó\vst\v'a 'v\;:eIl"ran,cji. V'.I z<-t"kre'sie Jrugi'eg0 -[YJdtel'"11at.u, z·'.,v,iq:D(~lnego z kullur"avlyłn z.naczen:iem,',,'?e,<r:wni rni,eszkalr.ej, wyst(~p.ująd'W!a ;pr'ublemy: L1) llsbit:at (Henr'i .Ra ulin); dotycz,y frJDCUIsK'ieg:) ha biLa t u \'\"iej ,A"icgo, rU7,patry'Noneg'() ja'komj.ejsce Z<olm'iesz',hl'l"l:ia rudziny i [)I'zc':;LrzCl'L \\l której 'or'gan,izuJe sit~ ży:ei-e d iJin10'\Ąre. Pod:) La \t\7 L1 tych ba'CłLl!1 S~! rnat2rialy z ,().bstI"v;c\'cji poczynionych w terenie pi'zed Li'7ycL;;es~Lll:.lly na temaL architektury luclGwej, a które Iprzechowuje się w ALp 4. PUCZ[!WDZy od rok.: 1kG9 dc'k'onuje się aktuali:zacj:i ,tych doany'ch w ]'óżnych regionach Francji. Rezultaty badań publikowane Sq \V serii L'Architrc!urf' rarale fmnc;aise (zoib, ibibliogr., poz, 2). 5) Życie do,mow,e (Suscmne Tard'ieu) ,;. Za's'a1dniczym ,celcm ,badm't jest ckreŚ'l-e.n~e 'i sy:stematyezne 'studia nad dom'owym wypo:saże'J1'iem i czynnośoi<Hl1!i 'z z.a'kf'esa g-o'spoci:a'rst'wa dOill1oweg-n na tr-a:dycy jnej \-\'si francuskiej od XVIII - XX wieku, Równolegle do b:adclll terennwych ,pr:)',vadzi s'ię hadani,a ,ar<Cl1iwalne w kslę·gach ;nciLarie.lnych. Studia, sl~l~pniuwo z:hliżając'€ się -clio 'cza:sów 'ws:pół:c'zesnych, po:z'w·ol,,! na przeci\V'stJwienie lub po,wiązanie ze 'S'oibą .pl'ob:lematyki tradycj!i ,i nmvcczesnosci, \'.·si i miv.sta, różny'oh :klas spolecz.nych. Pl'z,eds'lę'W'zięto rcnvnież p,"ace nad pcżyv'ier.iem ludowym, analizują'c XIX-wi'oczną l,iteraturc: 'pi<:;knc! i ludowc"!. D z i a ł a l no ś ć j e d n o s t k l a i n s t y t u c je, P"JsL\\vowe pybn'la badawcze '()ibjęte tym tematem dotycz[! za'gadnicń działań jcdnost1<:.1 \v zinstytl.lcjoY'.aliw\vanych gn1 ..pach SpOłCCllych, ruli tradycji w Lych d7:akt'niach, zagadniel't transmisji tra,dycj-i, a bkżc fUltkcji spelniany<:!J pL:CZ rr',żne instytucj'e, zwłaszcza To!dzim;, kościół i medycynq. 1);o;a ;,c:naty reaJiZ'Lljq ten program badań: grupa rodzinna (.groupc Lnnilial) 0''':17, medycyna i religijność lud()w:a {medic1neet devoti:m r>';i:~d 1:\ i i't: 6) Rodzina a terytorium (M. Salitot-Dioll, M, Segalcn) to (~!/.'wny prublem hadawczy w obrębie pierwszego !pocltematu, ZClintu.f:'> JW.in!:: k;erują si(~ ku wyjaśruie<n:iu cizi'niań i stosunków 'Z:<'lchod/ących w ,'urnach pcd;iny, ja,k i 'związków utrzymywanych przez n>dzinq z insLyŁucj'lmi zf:'WlnęLl"znymi. Badia:ni'a 'p1'o'WClid7'O'DiO'W d\vóc'h re!{'ić)C1:\ch: i'-)Inej Bretan;,i i Jurze, 'vV pl~obj.ematy;cebr'etoń'skiej kLt-dL:i'c siG n:lC'is:k xu pl'7emi3ny je-::k-lQIS,t ki ,i miałżeństv ..'a na tle rO'?wlQju społ0cz.n()-~k:).ll>~:imic'iTeg:) ~rn iny i regionu. KoncenLnljclc się na Jmaliz,ie cyklu rudzinneBo (cycle farnik.d), rozlpa'truj-e 'się go ,dia- ,i synchf'oniczlll:i'e wo-parociu 'O spisy ludnościowe. Podobnie jest w bada,ni.ach w Jurze, lecz odmienne są ich cele, i J, B-ednairski, Etnologi.a.,., s. 5.'); J, Por. J. Bednarski, Etnologia ... , s. 67. 4 PO'~, i 1 TLLW<l'nÓ,wna. Zarys ... , s, 47:1. �Ch;xi:ći '.ll b;lwiemo o'okrycie sLruktur <:yklów l'o,dz.Lnn.ych - ''1 n1e ich ].lrZL'111 ian, :1 z\\;!aS7.cza {) wyja~;niEi~ie wystę:pują,cych sprzeczności miq-dzy 1]~;·2mi"Jnarni cyklów rodzi:nnyeh a ogólnymi t<endetrlicj-arml Lm'lan " ~truktul"ze spolec'll1lo-'ekcmomieznej '~poleez'eń,stw'a fflal1lcu:s:k.iego_ ~) Medycyna 'lLicJ.uwa (F. Lo'llx) 6 w I'a'ma,ch drugiego podteima'Lu grupuje szereg baduiJ n:l Lema t Wli'edzy () ciele. Badania analityczne tradycyjnych t w'S'pr')!c?c,mych zablegów higi€'nicznych i sp0s:c1bów ;:apu'bi2ganićl chol'ob::m1 pr()'wad'i.'c:newśród mah!k 'i ich d:zie'ci w departamencie Seine-l\la'ri.time wyka:'ary silniejszą zachow;awezość tradycyjnych :::posiJbów ;'~I,p;)bjeg;l\vc/ych j povls7,echTIli'ejsze :po'wolywa.nie siG na hadY'c,ię \V śrud'o\;visku miej::>ki'l1l i l'oh~)tJn'k,'zym niż wi·ejs'ki.m. Kontr:as·~uj.e to 7e .:'twierdi.onym pr'o'cesem nawr'atu -do pewnych el'ementuwmedycyny lu d·<w;ej w d-l'ialcl'l'l1!ClściU:1istytuCji medycznych z:ajm ujących ::-:Iir::;dz,i'eckie:m. Studi;t nad tra'c!ycyjlnymi 7ahi-egiami i wyobrażeniami dotyczą'cymi ,d-ro\Via i chorób dzicc'1w Ipt"zled i po urold:zeniu wlsk!azaly na o'chronnycnarakLe!' sLosunku matki 'wzg'1ędem dZliedka, ściś1e z'N!iqz,any z wyobriJ.ż2niem !JwÓc;zechohecJlości ~'mief'oi. l'nne !badania z z.a'kr,eSlu 'm'edycyny ludowej [J<Jnlszają te'maL sym'hO'liki 'Ciał'a, dolkonując analizy 'Poi'ównawnej zesp:;)lu 7()()(J l'cg,j'<:I:"lalnych przysłów f-fIa'l1'cu.Slkid1'z iJnnj~mi źródłami prz,ekazu wiedzy (np. rc:;~pra wy () wychow.aniu, abnana1chy, m,edyczne pod;·t;c7!1i!·,j popularyzatorskie). 8) Hehgijność ludG'\.va (P. L'Hutman) była 'roz/patrywan-a dotychczas \\' {:parciu II pp.ed'lni<)'.y religijne zlnaj:ci<ując'e :się Vol różnych zbi,orach. W podjt;tych nowych bad:aniach, uwzględniających również religie mni'ejszo~;ciowe ('[)rote"t;llntyzlin ,i judaizm), w większym stopniu zwrócone; uwagę ,na pubhczne 'pra.ktyki religijne niż na domcwe,indywiclualne. Tch dawne tre.~ci s"1 c'dnajdywane podczas studiów nad XIX-wiecznymi misjami, a ó,'I.0C7C',~:ólniew tekstach kntechetycz,nych i kazań. Przeprowadzono r(;ownież studia \\7 70ko~óobch :pa/ryskich ,i prowincjonalnych nad szczególnym a.~pt".kte;m reli.gijnośei ludowej dc,ty1czą-cym 'zwy,cza'ju dfio:rowywaniaZ'a'Palani'a świec iprz.e1d wizerunkamiswiętych w k'ościele. S y s te m y w y pll W jedz i g lo s -o w'e.i (SyS'Lem;es d"exprE:'S:Sliloln nrale). P17edmioLem zali':ltere90wań 'tej d7.iedziny bad!ań }est wOik'a'l:na i muzyczna twórczość czlaw'ieka i towarzysząca jej ICZęsto bogata symboJika. Hrwni,eż i ten telmat podizljel,ono na dwa po<citema'ty: 'etno:mUlzykologię i literaturę 'ustn"1. 9) Francuska twór'Czo:ść muzyczna poza Fflancją (CI. Mareel-Dubois, ?vI. Pichonnel-A:ndral). Stuidoi'.1 nlad tradY~Y.iną mu'zy.ką fI1aJIl cuską przeni'esiOlną na iln:ny l()ibsZ'<:I-r kulturawy 'pI'ow8.:dzone są prz1e'z Laham toire już' i o PO!' •• J. 8L'dna-r~ki, Etnologia ... , s. 66. �240 GRZEGORZ SKALSKI od dłuższego 'Czasu. Obejmowały one 'obszm'y Wysp Normandzkich, Szwajcar~i Romań'skiej, Dohny Aoste (Włochy), K'anady Wschodniej, Antylów F'mnc., Lui:zjany (St. Zjedn.). W c:iągu lalt 1976 - 1977 J''Ozszerwuo badania Ina nowe terytoriJa (Walonia, wyspy S. LuC'i,a i Haiti w Antylach) i S'z,erzej wykoTzy:sba:no aina.lizę pOTównawiczą i ilnter;pr'eta'cję. Rezultaty badań antyl'slkich podnolS'zą dużą trwałość języik,a francuskiego w warunkach konfn:mta'cji 'z żywiołem afJ'ykańskim, sz;czególnie jeśli chodzi 'O repertuar ,pieśni wykonywanych pr:zez kobiety, muzykę dziecięcą, me'1ociie taneczne, pewne 'organiz'acje społeezlno-<muzyczneczy style wokalne. Trzeba tu J'ówn1eż wspomnieć o baida:niach w Kana,dzie i Luizjanie nad io!kreśleniem modelE ,muzyczinych or~ł'Z merchani,zmów transmisji repertuar'u muzycznego w obrębie autochtonicznych .społeczności pochodzących z Frm1'Cji. 10) Zjawiska w~półdzi'ałaJn~a między 'treścią muzyczną 'a użytkowani'em społecznym (CI. Marcel-Dubois, M. P.Dchonnet-Andral) . .Jest to przedłużenie badań z lat poprzednich zwalnych "Corpus des m Uisiques de tradition olrale", badań nad systematyką i anabzą treści muzyczlnycn. Z tych materlilałów do!branood:poWlield!nią próbkę reIPrezlenta:tywną, którą następnie poddano analizie; wykorzyst'ano przy tym karty perforowane. Opr'aoowa'n~e8ta'ty'styczne IPozwoll.ilo na :pomiar współdziała,nia zmiennych ()chan~kterze 'Społiec'Ziny:m i 'z:miennych o 'char'akteI"ze ,muzyc'Zllym. W dalszym eta'pie badań poszukuje się struktury przetwarzaj,-!cej inforrnacje zaw'arte w powyższych zm'i'€llInych. 11) Tradycyjne instrumenty muzy;czlne i paramuzyczne (CJ. Mareel-Duho~s). Badania nad tradycyjnymi in:strumelntami muzycznymi ZC!wsze odgryw--ały ważną rolę w hadani'Cl'ch etnomuzyko:log:icznych Cefu. Tym razem zaintereSlO'wania skierowano Ina zaga'dnienlie~nstrum'entów muzycznych w i'ch .l"elacj:a'ch 'Z'eśr'OlQ,owiskiem wiejs'bm, skupiając uwagę na mało zbadanej dotychczas kategorii instrumelntów, tzw. przedmiotów aikusty;eznych. Pełnią one w życiu oodz~ennym okl"eś,loną funkcję, stając się w pewnych ;przypadikach iJilstrUimentrem muzycznym. Ohserwa'cja obrzędowej roili tych prZJe,d!miotów stanQlw,i 'Podstawowy zakres studiów nad lP'aramuzyką. W toku ba,dań wyróż,niono dwie grupy obiektów wytwarzających dźwiięk: 'Przedmioty aiku:styczne oderwane n::1 wyko1nyw:ania :Slwlejwbściwej funkcji w gos:poda'rstw:ie dOimowy:m czy rolnictwie omz instrumenty mUizy'cznewspó'lnotyw~oskoW'ej, które dzięki swej formie, funkcji społecznej i naturze własności akustycznych nadają się do stosowania według 'wyma'gml isymhc,,}jki cer'cmoniału. 12) Francuska bajka ludowa {lVI. L. Teneze). Pierwszy problem bada \\'czy Z 'z:akrHsu literatury ustnej ,ma na celu 'SltwO'rzenie .l::ata'logu 1'0zumowanego (catalogue raiso,nne, roldzlaj tezaurusa) fmllcusikiej bajki ludo'J\lej. Jest t,o prograirn dlug'otermino\.vy, zIa,sadz'ający się na uznaniu �Dziululno!;,' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 241 istnienia w ram ad] literatury ustnej pewnej specyficznej kategor'ii: bajki. Charakteryzuje się ona posiada1niem e'l'ementów 10 'zIamk.11:iętejformie m:rracji (wqt;ki :i motywy). Studia ha'z'ują .namaterioala'ch zehr:a:nyc h, publikowanych lub nile, 'W toku blisko stu'le.tniej akcji badawez.ej. Praee nad systema tyz:a'cją baj ki francuskiej są prO'\vadz.one w myśl k~'a'syeznej już idei 'lTliędzynarcdowej 'kl3Jsyf,ikacji wątkó\v bajkowych Aarnego i Thnmpsiona. 1:3) Literatura b1"eL)nska (D. Laurent). Badani'a t'eren'Oiwe pl'owaldwne na obs7'arze t.l'z,eCh departamentów bretonsbchmają dać:nlOżliwie pełny inwentarz występujących tu różnych gatunków literatury ludowej. Ciekawsze żródła znwlezione w ter'enie :stają się prz€dm~otem studiów szczegółowych, np. rękopi'śmienny 'zbiór pi'eśn.ikio.ntrneworriU'cyjnyeh z konca XVIII w. piS1a'nyw języku fbre<tOll.skiim,ezy ró'wn>i<eżrękopiśmienny karnet pieśni i hajek regiolnu P,o;nbivy sprorzą!dzlony w latach 19D2- 19'03. S Y s t e m y w y ;po w i e -ciz i 'o b r a z owej (Systemes d'·expressi'o:n visuelle). Na1czlelnym 'pytJaniem sta1wia'l1ym w to:kuoaJegoz,espołu badań jest: ja:ką rolę pełni obraz !(ima.g,e) we fmn!c'u:s~m obsza,rze kultuDOwym? Studia nad różnymi Ity;pam'i i a'S1pelktami obrazów - 'dwu- <czy trójwymiarowymi, ruchomymi 'Czy też nie, tradycyjnymi ezy wspóleztesnymi, wykonanymi dowolną techniiką w rękach arty;sty czy w zakładzie prz'emysławy.m dotykają zawsze :zagadini;en sztuki lud:olwej i ,ma,ss mediów. Badainia ,nad systemami wypowiechi 'obra'wwe'j Ikoncentrująsię w dwóch podtemat'a'ch: przedstawienia grabczne i 'plalstyczne (figurations grafiques et plasliques) oraz obra'zy o:żY'wione (ruchome). 14) Analiza obrazu (A. Ripert). Bald-ania związane z analizą obrazu (image) prowadzone są w kilku kierurikach .i dOItyczą: r-o'Zumieruia fotograhi ,prasowej prz.ez czyteLników, oddziaływania i z:naezen:i'a fotogm£ii, plakatów i filmów poświęconych tematowizcirowia dzieoka ora'z zhioru figurek r'el,igijnych z XIX w. !produkcji .przemys1:owej dla oikreś,leniałch u wa l'u,nkowa n społeczno-e konomiezny'ch . 15) Działania 'Pf'otdu.kcyjnea . WÓroOZlOŚĆ (A. R,rpert). Problem narodził się w wyn:i;ku 'prz,eanalizow'ani'a stu d:zieł-krera'cji (ouvrages-creabon) povv'stałych w raimraiCh,studiów nad rch l3,utommi, łch 'charakt'eTystykami społeczno~demograficz'l1ymi li kh 'clddzliI31ywani'em kulturalnym produkcyjrnymi 'konsumpcyjnym. Cel'em ,tYich Ibadian jest ,dkreślenie 5tosun!ku aUltoI'a do dbra:zu w 'Czlais'i'ewłaściwych d:z.i:alań twór'czych. Poldjęto ró'wn'ież S'~~erobe 'badania inad rzemioslem tkiackim, uwypuklając zagadnienia naukizawO'du i jego tmnsmi'sji, a także jego Syt'U3lCjęw stosunku do tradycji i pw,C'e.su tworzenia. 16) Film 'a 'antrOlpologia sztuki (A. Ripert) to pl'ob'l,etm ba'dawezy z drugiego po dte'matu , ,problem mają'ey 00 celu pr~e!dlStawi€nie ·rezulta'16 "Lud" - tom 64 �242 GRZEGORZ SKALSKI tów ba1dJań na tema't wyk,orzysbania filmu w badaniach naukowych oraz opna'C'owaJni'e :proble'matytkii filmu naukowego w 'amtrl()lpobgii sztuki (anthropolo.gie de 1':a1"'t). Za'chowarni:a 'społeczno-'eiJ<'on'om'iczne. Wiodącym probIelmem tego tematu jest :przyszłość l!n;ieS'zk~ńców wsi i .miast w aspekcie lzmian przestrziennych i(migralcje)i zmian czasowych (hans'mis}<l "'Puścizny kulturowej). Przemiany społecznoś'ci wiejskiej oraz pn:emi,my przestrzeni :miejskich to wyodrębnione w tym 'temacie dwa podtematy. 17) Ruchliwość i przyszłość Tolników (G. Barbiichon). Studia nad społecznąprzys.z~Q;śeią J"c1nil.ków są aktualiza1cją badiall wykonanych w roku 1·9712 ,l1Jad .grupą dia:wnychr:olników z pięciu wsi, Iktórzy pJr'z:ucili s'vvoje zajęoia ro'lnicz·e przeno'sząc się do miasta. Interesującym tLI momentem .poudanym anailizie są motywy i n3'stępst'wa podjętych decyzji z.mian społeczno-za wodowych i przestrzenny,ch (mieszJkalnych). Inne badania dotyczą ruc'hltwoś!Ci ;mie:szkańców 'wsi i ich przystosowania się do waru:nkówmiej.~i'Ch. R€łaliz.owano joe na !P'rzykł'adzie lTIJi-g'racj'ilu:dino'ś'ci rolniczej 'z 'o.k'dhc hre'tońs·kj.ego miastecZJk'a Lorie.nt :do Paryża i Le Ma.ns. 1-8) Se;mantJlczna analiza ·dJlsk'usjri nad pr1O'ces'e.m'pO'wS'z,e.chneg.o opuszrc:zania Wisi (G. Barbichon). Na materi~ły, będące podsla'wą analizy, składają się 'teksty debat par1.amelnoonny'ch, publiJk,acjoe 'ZWliązlkowe, rehgijne i po1li'tytClz:IJJe 'z Lat 1£120- 1:973. Badania o charakte rze met'OdologiC'zinymin:spiI'owane były praeami historyków i pol'itologów zmierzającymi ku 'Oipmoow3iuiu metody semantyeznej ,przystosow3inej do analizy tego l'odz.aju 'tekstów. 19) Stooi'a naJd procesem dzied~jczeIJJia (transmission patrimoniale, J. Lrautman) Iproiwa:diZrOnesą w raimalch ogÓ'JmOiuarodo'Wych hadań nad problematyką spadku (heritage). Stud~a t,e składały się z dwóch zagadnień hada'W'c'zych. PierwsZJe 'zmier~a,lo idookreśilenia częstotliwości występow'ania 'W sipO'leezeń'st'Wie ch3irakterystyeznych form 'dziedzicze'Hia: daru i da:nowi:zny (Ie WOill et la donation). Ba'danlia drug!iego 7,agadnienia obejmm,v1Clły 600 s1padkobioerców 20.000 franlków. w odniesieniu '\."ycho'Wani'a, wej, plany 20) nej kwotą powyżej l L1dlTI>oŚC i r'O'z:pa'it'ZlQno psycho·-socjologicznyeh, spad:ku, obra'z 'kariery taki'ch, jak: wpływ społeczno-za'Wo()do- na przy'S'zł'()lść. mO'Wlały badalni-a zespół obdarowanych społeC'zno~delmograf,j,czne do zmiennych wyOlbrnż'eniao Ba'dani,a j'Oln, PaTyż Oec'hy i osób :nad nozwarstwi'eniem ter,snowei i j.eg,o oko'lice uwa'nurikawań prze/badanych wadzo'Tho analIzę ha'dania były oj motywów ·malżeń·stw. slPoł'ecznym nad tere-nem dokumentami. baidań, decydujących N:utomiast (.J. Lauuman) 'W które l'v1-al;sylia, Di- 'próbowały o ruchliwośDi między ustaJoić geograLcz- O'pal'ciu () dokLHnenty porówJ1:a'w0Zą 'u:k!a'z;ują'cą 'związki o'bej- pTO- pe'vv'nymi ele- �Działn[no,~(' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 243 meniami g;)~p{)darki ziemią i polityki l{)kalm·.... 'ej a ich działa:niem na zachowa:ni<:ts:polecz.ne. M e t o ci y a n a l i';.':y. Badanra nad rożnymi zihiorami złożonymi z obiektów materi'alny1ch, 1iJ~lg'WiSltyeznych czy statystycznych .prowadzą do okr'eś.len:ia nowych metod a'11ahzy 'zeJ1eż,nych od ee'ch i'o:rm:alny'ch tych zbi'urów. Bad<:tni<:tte z<Dl'iermją ,ku ;s'hv1Qf'zeniu nowy'ch, :specyficznych narzędzi: jqzyków 'symbohcz:nych, metodstatystyc'znych. procedur alnalizy fizy'ko-cheimicznej. 21) Opmoowanj'e języków sym'hO'hcznych {Ph. Richard), będących podstawą do s'tworzenia 'pmgramówanailizy a'U'uOImatyoz,nej, było wynikiem s,tudiów na'd muz'ea'lnym zbioI'e:m .przysłów .i hajek. Wykonane w ich rama'ch badania s'zczegółowe nad 'auto:m,atycznylmmdekso'waniem krótiki:ch tytułów wlnoszą wielec'ennych 'Uwag w :spmwi,e budowy hanku danych i jego wykorzystania oraz prowadzą do WYlpl1a'cowania ogólnyrch pr'Ogra'mów przc1zinacZiOnych do opra'cowywania tekstów. 22) Anahzy sbatystycz.ne (.T. F. Depelsenaire) z'ostały opracowane i za'stosowane do ,przetw:arzani:a danych w rama!ch IStiwmów nad ;procesem dziedziczenia (zob. p. 19), rozwarstwienia spolecznego miast (zob. p. 20), treścią fotografii prasOlWych (wb. p. 14), frekwencją w muzeum, analizy danych muzycznych 1zob. p. 10). 23) Anal'im j:akośoioawa ii ilośeioWla materiału etlltagroiiezne.go (G. Delcroix). P!"c1blemy, które 'Uwidoczniają się 'Podczas 'klejelni-a S'Zikła, czyszczenia srebra z domieszkami miedzi, zabezpieczania spróchniałego drewna i konserwacji skóry, 'były przyczyną :podjęcia prziez Lab.oratorium ko'nserwatol'skie hadań nad wł,a's:nymi metodami ikonserwa'cji Obserwacje "Z mi a ns p o ł !ec z n y c h l k u '1 t u r 'Ow y 'C h (J. LautmaiIl). 24) Cef podj'lł reoaliwwa:nie programu hardawozega :pn. Obserwacje zmian społecznych ,i kuli/urowych 'W5',pólnie :m. ']n. '2 GI'O'u,pe de f'echerches scciologiques de Nanterre (Grupa do badań socjologicznJ!ch 2 Nanterre). Obserwu!cji poddano tow:anys'kość, która ja:lm element życia Slpołeezne:~a zwiqz.ana jest śeiś;le z zagad.nil.e:nia,mi układów przestrzennych i S1połecz.nych. T()warzy~!kość stano:wi rodz:aj sW'oistego!zaijęcia, zwłaszcza gdy rozpatrywać: ją w !odnie:si,eniu do pokrewień!st'\,va, sąs1edztwa, życia towarzyskiego, 'instytucji czy k'OInfliktów. Obserwa'cjoe przebiegają na obszarze siedmiu społeczności lolkalnych 'wsi lub miast o poldioibnym ukladzif.: rl·zestrwnno~społecznym. lecz 'znajdujących się na różnym etapie rozwoju, Każde miejsce obserwacji jest ,ponadto obiektem studium wewnętrznych povviązań ekonomicznych, demograficznych i społeczno-politycz,nych badanych na podstawie wspólnej siatki tematycznej. Po pracach przygotowawczych przeprowadzonych w terenie, na prz-ełomie lilt 1977119'78 przystąpiono d-o pierwszych badań. 16· �244 GRZEGORZ SKALSKI 25) Obserwacje zmian społecznych i ,ekonomicznych. Stuldia nad trudnoŚJcialffitl wystę:pujący;mi w str€fach górskich (.J. Cuisenier). Bad,min nad ty;m t'ematem podjęto w Tama,ch 'widoletniego programu 1',)'ZWOju hadań humani!Styczmych w l'ejonie Rodam - Alpy i :obejmują al'pejskie społec:znO'.9ci wi'o's!k'Clwez.najdująee się na drodze szybkich przemian. Prowadz>onesą o.neprzez ekipę na'u:kO'w'ców repr'ezentuj<:jcy.chkil,l<a S'pecjalnośoi: etno'logówz Atp-Cef, 'etnOlz;QIologów i ,etnobcytnników z M usee d'Histoire Naturelle (Muzeum Przyrodnicze), współdziałając z grupą badaczy z Musee DaUlphinois (Muzeum Deilfinatu) w Grenoble. Studia te mają Ina 'ce'lu Jak majlepS'z'e 'ZrO'z'umi-e.ni,ezjaw,i'sk p r'Z,emila,n 'OIganiz,a'cji technicz:no--,e1klQlnoani'Cz:nych,spoleClznych ikUlltura'lny,ch, jakim poddane są sp>OteczJliO'ś'cigórskie; haidJa się -również lidl 'znaC'z,eni'ei pers'Pek ty wy. CY'W'il'i'za'cja wsi ś'redni'owie'czmej. W ramach tego tematu prowadzi się studila nad rO'zwojem kultlury materitalnej wsi z końcaśred:nrO'wi,ecza, 11{lQ'f'zystając'z metod historyezny'ch, al'cheollQ1gic'Znych i e'bnog]1af~Clzlny,ch. 26) Wy;koQjpta:hskaw St.-Jean Ie FfiO!id (Aveyron)z XI - XVIII wieku (J. M. Pese!z). Leżą'ca nia ZJa'chod:n'im stoiku Ma,sywu Centralnego wioska S't.-J'ean le Fl'Oiid, swój Jlajwię'kszy rozkwit prz'eżywała w oIk'reS'i'e śre:dn10iwieeZ'a (XI - XV). Obecne 'badania wylko,pahskoOiwe, prO'wadzOIne na cmen !Jarzu, mają To'Zwią'lIać pI'oblemy naturyarcheo~'O'gicz,nej (chronologia g~()Ibówi obrzą1dki pogrzehowe) i iantrolpo!logiezlnej (cechy hzy.czme łudnośai oi ·ich ro71wój). Prz'epfiowaid.'zl(me wokół wyk,o;pa.lisk ba:dani'a etnografi,czne uzupełniają zdobytą wiedzę historyeznąopartą na zrodłaeh pi.SlanY1ch. Od eałoś!ci badań loC'zeku}e się m. Dn. wydobycia stałych elementów spo'leezno_kuJtuTowych tkwiącyc'h 2;arówno W ku'lturze średniowi'e1ozmej, jlaki w Ikuil't;urze 'tradycyjnej, dziewiętnasVowiecznej. 27) Wykl{)lpiaihska ow Dm,cy (Cote d'Or, J. M. P.esez). P.odclIas gdy poprziedmie baidianlia cechowało wertykalne, tj. diaichwni'C'zne podejście, to badania w tej wsi :dążą do 'Uogólnienia eech 'cyWlili'z.a.cji wiej's1ki'ej w k011kretny:m miejlsC'u i ez;asie. W Dra'cy, "vVi'o.sce'bur:gUlndzkiej, archeologowie 'odk:ry1'ii e'k~plorU'ją 1:4 go,spodarstw z XIV w. Bad~mia archeologi'czThe uzupełni'a się biadani:ami arehiwalrnymi nad dokumen'tamiśredniowiecznymi oraz terenowym.i 'hadania:mi etno'gJ'laiiezJlymi. M i ę odz y in a 'I' tO id o w e .s t u 'cii a ;p ,o l' Ó w n a wcz e. WliękSiWŚĆ:badań prawa-cilZ'Cmy'ch iprZJe'z Cef pO'ZiQlS'tajew polu m~ędzYDlar'odowy'ch 'Z'aintereSiO'wań IQ chamkt-erze teol'etyC'ZIIly:m, lecz ·częŚć z ni,ch, już od 'wstępn)'lch z:ało'ż-ei1'ba'z'ujle ,nla ;materiał:a,ch pOIzafranc'UsIk1ich. 28) Zmi,any spo-łeezlne i zmilany toż'samości kullturlQwej na wsi jugo_ sł'O'Wliańsk:i-ej(.T. Ouilsenie-r), to 'prohlem odradzani,a się kultury jugo,słowiańskiej w wYJlli'ku 'Zlmian 'społ'e'cz'eńst:wa wywo1Ja;nY'ch ind ustriali7.acją uulba:r-.:iz8!C'ją li reWlCl1,ucjąs.poh~'Ozlną.Bad:ani,a opi'eraj'ł się na slJUd:iach prze- �Dzialalno~C:' naul(()lva Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 245 prowadzonych w l'atu'ch 19'65 - 19\66 w 14 w:s.iiaich j'ugosł'O'wiańsllticl1 prezentujących znaczne róinice sIPoł'ec:z.no~kultuDo'We tOra'z na had'aniach 3 wsi dla uzyskania materiału Iporównawczego. Działania te prowadzono we 'Współpracy z Instytutem S'Ocjolrogiii 'z BeJgr'aldu li Instytutem Rolniczym z Zag'l"zebi'a. Podj~te w liZ lalt 'Póżu:i'ej 'Prace badawC'z,e laktuahzują monografie H 'vis'i 'O'Hl.'Z :p'I'Zyno'szą liJllf.orma:cj-e:z nJowy'ch 6 wsi dobranych na 'podrsoawiJe I'ezlu1tatów pierwszej ek:s;pl:o:r:acji. W 'Obecnym stanie badań stwierdz:a srię, że 'związek WSli 'Z mia:strem i z'e 'św:ila1;remp'f'zlemysłowym, wyobrażenia 'o przyszłośoi 'Wsi, aS'Piracje pT'zyszlej genera1cj:i, są sz'eroko u warunkO'walJ1'e ezynni:k'ami Sipał'e'oz.DJo-ek'olnOlmiicznY'mi, a dział:allliai :posta wy wieśni:aków spoza Irolnidwa 'Z1Clleżą'od zmi'alll etni'C'zlnych i kulturowych. 29) Trady<cyjne organimcje :lXJdzirme w Rumunii i ich przremliany (J. Cu:i'se.nier). W rama'ch ,porównraw<:'zych badań llIad orgatn.iza'cją rodzinną Ipr'O'wa:ci:zonesą opraoO'wania ,nla ter'elnii'e Rumlunii (Mcn~a:muresz, Oltenia i Mołdawia) z;mierz'ające do pOlznaniia układów wewnątrz rodzinnych, 'PO'zycj'i i 1'01 'PO'szczególny'ch czł'Jonków rodziny, mecha.niz;mów 'zawierunia małżeństw 'i 'systemów polkrewi'el1JS'twa. 2{) Przestrzeń ~połeczna a formy tow:arzyskoś:ci w Andaluzji (J. Lacmix), W mlffiGch 'b~diClll'w Anrdia:luzji pnze:p:rowadzoJ1Jo trzy studia, Iktór'e skupiły się przede wszY'stk~m Ina strukturzeek'Ollromi;czlnej 'i SlPol'ecznej wsi, ruchach społecznych chłopów i rohoirui.ków w dwóch wybranych miastach 'oraz na !spo'łec'ZJ1ro-eik'O'J1ro!micznych rezultatach \V!ZT'O.stuilości 'vVolnego C'zasu wśród mies:zJmń'ców wy'brzeża :z:achodni'ej Andaluzji. 31) Laibo:ratoi.repozpo'C'zęł{) w l>ata<c'hlL9'76 - 1:9'n współpracę 'z Eul'<Opejskim Ośrodkiem Koolfdyna'cji Badal1 i Do'kum€tI1t:a'cjli w lITaukach społecznych (Wiedeń), do'iyczą'cą pl'ojelktu 'ool'o!pejsk:iJch studió'w :pmów:nawczych na temat: Kicr unik i 'i telndencje no'zwoju kl.lJtury we w,spółez'e.slnym społeczeństwie. Wzajemne oddzi'aływanie kultur narodowych. Ekipa franC'u:ska, pod przewodnictw'em J. Cui:slen:i'em, wlzięła udzi!ał 'w seriii spotkań przygot'o'wa wczych 'Oraz prz8pf!owadziła badaITl'iJawstępne na prz€ło'm.ie lat 197'7/1978 '. NAUKOWE WYKORZYSTANIE ZBIORÓW MUZEALNYCH Zbi!O'I'YMusee de:; Arbs et Tra:ditilO'l'lIsPopulla'iTles przez swą O'b.S'Zer:nlO'ść i róŻinorodność (archiwalia Tęlmpiśmienn1e, pTz1eid:m i{)t y dwu- oj tr·ójwymiarowe, obrazy, Inagl'ania itp.) :stwn!owią ni'ezalStąpione pole do badań Poor. Z, .Jasic;wicrz, Narada w Moskwie na temat e'tnograjicznych badań nad oraz posiedzenlie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, "Lud" 1977, t. 59, s. 308 - 310. 7 współczesnością �246 GRZEGORZ SKALSKI naukowych, tym ba J:ldz'iej cenne, że powstały one w wyniku z góry opr'ac'owane'gio ,progrlam'u ba<dia'w'C'z'eg:o. Sotą'd wielu hade:czy ·Z Musee-Labora'boire w jakiejś ;milerze jest 'zwią'ZJanych z olpraoO'wyWlaniem k,01oe'kcjl mu:z:eaJJn ych. S t u d i a i "C o r p u s" 32) Abp posi~adia w Slwy,ch arrc:hiwa1ch 17'5'9 :mon'Ografi.i franouskioch domos-tw wiej'sikioch wyk,oruanyeh podc:zas o:statniej wojny świa:towej przez ok. 50 ard1J.ibelktÓ'w. Na ba'Zie tej dokumentacji Cef pO'wziął decyzję o kO:ntyUl'u<C)lwa;n:i:u baJdań In:ad a:r:chi'tekturą wi'ejs'ką i 'o stwo'rzeniu modelu reprezentującego w Ipełni francUlsk:i'e budownictwo lLUd'Owe (zob. p. 4). Badania ite p'J:lowadzone 'są w rSlz'eJ:lokiej współpracy z hadraez:armi spoza instytucji (uniwersytety, muze·a tereniowe i in.). e.o pewien czas odbywają się s!p'ofkaniia lI'obocze, n:a który,ch prz1edys'k'utowuje sit: 'Zagadnienia ,metodJOl'o'g:iJcz;n1e,t'etoretycZ'ne, 'a także związane z usta'leni'arrni terminolog:iez;nymi d'O'tyezą'cymi typollQg~iarchitektury wiejskiej. Materi'ały uzyskane w 'lolku ibadań tprz'etzn:aez'one są do publikacji w ram'ach sepii wydaw.niez'ej L'Architecture rumle franc;aise (1"~d. J. CUi9m};~er) zł-ożonej z 2'2 t'O!mówwydJa:wtamych wciągu 7 l'at. Każdy tom ~kłada się 'Z'e studiUim antJpopologiczJ1!eg,o habitatu 'ZBwierająeego anahzy przeiprowad'w.ne pod kąbe;m 'etUQlll()lgIicZIIlym,historyeznym, archeo1ogiezlny;m i l:ingwistyeznym. Próoz Ibe'go u!ka'zluje 'się Sleria IQ diooelowej liczbie 40 - 60 monografii domów w'i'ejski<ch bO'gJa'to il'Us:tr:awanych fo·ta·granami, :planami, przekrojami, elteWlalcjarrn:i 'itd. W r. li9'77 u'ka:z:ały się trzy tomy, z który'ch każdy poświęcony jeS'tiri:nemu regianowi: SabaudIii, De1finatawi i Korsy'c'e (zob. hiblliogr., 'POlZ. 2). 33) W 'bria:ktCie reaihzacji 'znajdują się inne "Corpus", a mianowicie: "Corpus des contes populaires fran<;ais" ("Corpus" lud·owych bajek francuskich) i "Corpus des musiquees de tradition ora'le" ("Corpus" muzyki tradycyjnej) Odnośnie pierwszego z nich (zob. p. 12) trzeba jeszcze nadmienić, że iptub:h:klQw1a:nyjest <OInw fo.r:mie "Katallo<gu", któpego Itrzeci tOlm ukazał się w 'końcu 11976 iroIDu {zob. biblio'gr., poz. 48). Poświęcony jest o;n 'bajkom zwierzęcym (T 1 - 299). Kolejny przygotowywany tom zawiera: ,legendy, hajkirehgijne (T75'0-849), nO'W1e1e, bajki () :niezwyklych przygoda'ch (T.850-9'99') ,i bajki I() oS'zuk'any:m potworze (T1000-U!J9) wg klasyHkacji A:armeg1o li Thompsona 8. Drugi "CO:I'pUS" jest O'pracawywaI'ny 'na bazie k<oil,e'keji fOll'agrafieznych pochodzą'cychz badań etnomuzykologiezn)"ch (z1Gb. p. 10). Projektuje się wydawać na płyta'ch "Antol,;,gię IDuzy<czną" t1Jemiat)'iczm:i.e'Związ-aną 'z "Oorrpu:s". 8 W'edłu,g Słownika foLkLoru polskiego, wa 1965, hasło: bajka ludowa, s. 29. pod red. J. Krzyżanowskiego, Warsza- �Dzialatno.~(' naukowa Ośrodka Etnologii Fmncus.':iej w Pary.Żu 247 34) W 'Prz yg otowrani u jest rea li zarCja" C (~Ifp'US cillrno1b i'her" (Corpus mebli) ooparty przeide W'szJ"s'tik:m na 13..7'84 o;i')isa'ch mebli mgionalnych splJrząd'zro'nych w mi'ejsC'u ich llt::y\'ka'vvl3ni·a. Ten nowy "Corpus" ukaże się \Ii 12 tomach według bega samego pordziału geograficznego co "Corpus" arehit-ektury. S y s t e m a t yc z Ine w z b IQ g 3 'C a n i e z ib li 'O rów m u z e a lIn y c h. Prrogl"alill etno.grafilczmylch wyjazldów terenowych z:wiązla'nych z uzupełni'eni'em klo/lekcji mllJz'ea1Iny'ch został pTz!edsięwzięty w rÓ'żnylch .dziedzinach hadiawe-zych. 35) W l"am3'ch :badań nad narzęd-zi1ami do 'O'hróhkli WilI1'Orroś%zgr,oml3dzcno poważną 'ko lelkcję (ponarci 200 'ctbielktów) n::cc'zęQzi w vv'innicach Jury, Ai!l1 li Sabaudii ('Por. :p. 1). W Landes zJeibrano \narzęd:z.i-a rro,1nircze, CI hadani'olIn towamyS'zył!a rejestr1nrC'j<a ·wiid,eogmf'llC'zna. W 'trn'kóe :badań nad ludowymi inst'rumen'ta:mi .muzycznymi zlD'ale:ZLio'l'1ow idepart'anl'encie N{)l'Q dwie ,}anf<Jres" (trą.bkJi); znalezisko 'u'zU'peln:iają rejeSlbracje dżwię:krowe j wirdeograf~czne. W Zakr2!~;ie muzyk;i, zbiory f'ono- i\l.:'ideograficzne w'z!bogaeooHo ·0 lie-zlne pi"zykłndy m u;zy:czr.'e i in.strum.:m 1.<1-1ne zanro-to'wan'e ,podczas badań et'l1Oimuzykolrog.i'cc'nyeh n.a ter'eni'e Limousin, Flandres, Wyspy S. LUiC'i:ali Haiti (pm. p. g-lI). W r'clka 1ST7 z,ap'lczqtkowan:o pl'D@I'am nabywanira obi'ektÓ'w 'Zwią7~anych ze śWliętalilli, 'S'zoC:>:ególni,e świętami :kalrendarrzowymi. Bada;ni,Cl r.:ad .millilonet:kami i teatrlem jarmarezmyrn pO'Z;wohły na 'zgrromadz,enie zoE'9połu materiałów tdokulillentacyjnye-h w tonnie m. in. filmów i 'vasm ma.g:nety·cznych. Rów;n'Gllegle z badaniami nad rehgijnymi 'sbatuet1mmi przemyS'i.orwymi (zob. p. 14) prow1adrz0no <Jkcjl~ rpO'zyskiwl3'l1;ira figurek h.~(knvych, 'vvllloszącychciekawe tre:5rci i'k'O'nogr:<JhcZJ1e IQ świętych ,z,wiązaJnych z 'kultarui ludowymi i obrzędami ZBwodowymi. S y s t e m y o IP ,i 's o w € id o k U:fi e n t CI·C j n au t o 'fi a t y 'c zn a z b i 'O rów ;fi u 'z 'e 'n 1 n y 'Ch 9. Obok zwyczajowo ręcznej dokumentacji mlU'ziea1l:nej10 'prowadzone są pl"3'-e r<:r1. st"Xlor,en~em nowych systemów dOkumentacyj.nych IprzezrllJa<::>z-onych ::'.' 3"ltn!'Yl'aty'cznego wy5Z urkiwa'l1ia . 316) System ·opisowy obiektów użytku domowego (System e -descriptif des objets d.ameSltiqu€'s) został już ostrateC?ni,e uks'zt'"łtrc1walny ·j'.:vydany w formie książkrowe'j {wb. bibhogr., .poz. 58) 11. W c:"'Jżony }est również, choć jeszcze nie w pełni dopra'cowany, sy.S:2m opisowy pl:3.katów (a£1 9 lnf.ot'mae}e o ·stanie dckumc'n!!::l'cj-i automatye?lnej i sy·s;ten:-ach op-iS'O"Nych do/tyczą roku 1979. 10 Por. B. Kiopczyils,ka-Jaworrs:ka, Dokumentacja ... , s. 12~) i n. II Zarys :tego sySltemu :?Jawarln w c y;t owa'n y m już ,~"tyku!c B. KO.;)CZYI·lsk:-JalV'or'S'ka,Dokumentacja ... , .s. 137 - 139. �GRZEGORZ SKALSKI 248 fiches) .pozwalają<:y na analizowanie zbioru 'Plakatów Atp przede wszystkim pod :kątem treści ohro!Z'Owejirua:pis!O\vej. NaleiywyjaŚinić, ż'e nie chodzi tu :o iplakat I() troeś'ci ,etn:ogroaficznej, lec'zo :plakat reklamowy, publicystyC'ZIDy (wb. bi!bliogr., .paz. 50). Trz'eei ,system użytkowany w Atp to 'System prz'C'znaez<my ·do ir.:deksowania negutywów. Jego 's'lownik 1'0zumowrany (1oexique l'ali.'sonne) ma 'Pi'"'zeiksztakić 'się w przyS'zł'o'ś'ci w c:gólny tez'aurus dl!a 'obiektów i pojęć OIpraeowyw:anych w MLlsee-Laboratoire. Wszystkie 'trzy sys'temy opis'o;we sq I{)heoenie'zautomatyz;owane przy wykorzY5't'aniu :sy,stemu 1~"lfO'rmaoeyjnego MISTRAL, pO'Zwullajqcego na kO'ITwersl(łlcję :z ,k'omputel1em. Irune systemy opi,sow'e zw.iqz.ane ze zbiorH'mi 'nTuzleaInymi dotY'czą: gmiriki, nanędizi IiO'l;njlczy.ch li st.rojów. ° Pro g r a m y naukowe związane z u p W 5Z e c h n i un l 'e m z b i 'o rów m u z e a l n y ,c h. W ra.mach teg'o z.<.lgadrnienia na czol0 wysuw:ają Siię iproaoe 'Związane -z wystawiennictwem 12. 37) W Ga-leriisibud:iów do.koln:aiD'o uzupełnienłi:a i Izmiany: ,przepracowano na ino'wo gablotę "Zbiem'ctwiO li łowiectwo", przerobi'ono 'ostatniq rozęść p:r'O'gr:amu "Muzy.k'a" ,aby wlprowadzić t'e:mat .,Instrument muzyczny jak,o wiejski i miejsk'i sym/hol społeczny". W Ga;ler-ji kulturowej, w wyniku badań nard rybołÓ'wstwem, moż1iwe bylo urzqdzenie diaporamyna t'e;mat 100'w'ioentary1b 'siecią, 'a w sektorze "Muzyk!3" dziGki zgromadwiIlym materioalo'm fOlllogra£ieznym urząd'zono "Ipunkty dźwiękowe'" emituj ą,ce Ina ią'dani'e rÓ'ż'ne progI1am y 'et:nCłmu:zy:k'o1oG'gicz.ne. 28) Z ok'a'zja Jm'Żdej wysta'wy czaso:wej podejmowane są badania te- matyezne. I tak niP. pT'zed wY'S'1k'l'wą!kart IPo-c:'z:towy:ch(widokówek) pneprowadz,olloo badanioa ll'ald różnYimi funkcjami 'karL pClCZ'LOWych:'związki między ,obraz!em a t'e1<.stem w różny'ch cją ,prz'entQlsz.eni:airnfoTrntacji rzy'sko6,cl poprzez studia typach .kaTt, związb a fun:klcją 'estetyeznq, nad w.s'Pó1C'zesnych k'art 'Pocztowych k'o.respolndencją a'llaliw znajdują·cą ill iędzy funk- funkcj!i tOW3- się w zespole 13. J2 W tym mH7]!S'CU ~~z;eha wy}aśnJć, iż ek~po'Zy-c}a sta \0;:1 A t,p pod.ziC11o.najes'[ nadwie części: Galerie culturelle (aGleria kulturowa) i Galerie d'etude (Galeria studiów). Ga'lBri.a kwlturowa to e!k!9pozy<cjaf'roancwskiej tr~:tdY'cyjnocj ku!,tu;ry ludowej ukazanej w wie.J.o,wj'e.koowy'mroz'.wo.ju, .od olkJresu żelaiza do cz-asów w,s'pólczesnych, FrzClznaozona j'es!t dla przecię:tneg<o o.ct;bi'OII'cy. Ga'leria stud,iów, jak już naz,wa sugeI'uje, jest to eks!pozy\cj'a, IktÓirej celem jest Ipo,głęb:i,e'nliew,iodzy sz'czc.gółowcj odbiorcy, S!tądpnze,znacwna jeS't przede \V1s:zy9vkimdla bada'czy, studen.tów, specjahS'!ÓiWi amalbolrów o s.precyz,owanYic-h Iza:intel1eSiow~Jni;a.t)h. Dominuje tu uklad typologu'c,my i funk.cj·onailny obiektów w romach 17 progJramów z 7Jaikros-ucał,oksZ1taltu kuJ,tury ludowej. J3 Wys:ta'W'a zakoI1czyła się 5 ma,rca 1979 r. �Działalność' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 249' INNA DZIAŁALNOSC o d d z ia ł y M u s ee- L a ,b !() l' a t IQ i 'l' -e 29) Wychodząc na prz,eCliwza;po;trz.ebowaniu środowis!k regi'onalnych oraz rozwijając swojcl działalność Cef tpowołał do życia tzw. antenne (oddział) w Marsyhi. Pro.eami antennekJieruj'e od 1977 1'. J. uanoix. Z problematyki hadawczej realiZlOwanej w tym o·środ!k'u na pierwszy p1'aIl wys'uwa 'Się zeSipół ha'dań nad dynamiką język,a i kulitury na 'cihsmrze ,.oocitala" 14, badania 'lwiązków interetnicznyeh ,i kontJaktów kurl1Jurowych 'w jednej z 'd!zi'e'lni'c Mansyhi. Uc:zestIlliezą'c w S'Ze'I'SOZiej akcji inwentaryzacJi etnograiioezlllej na tereni:e Pro'wansji, oddzi'ał C-efu w Marsylii zapoczątkował 'k,O!leikcję etno-,tekrstów z pał udni'()Iwto-wS!chodnie j Francji. 40) Tirzeha wspomnieć talkże o dwóch tzw. Cllnnex,es (oddział1a,ch) Atp. Zarówno pierwszy z nich, dz.iałający już rOd 1973 r. Ina KOTsy,ce w l\lilelli (Ajaccio), jak i drugi, nieldawno ipozys1kany w Aibibaye de SainL -Riqui.er (Somme), służą jaku bazy wypadowe d'la 'ekspedycji ertnog1'aficz:nych. Znajdują tu rÓ'v.mież 'swoj'e po:mieSlICZ€!n!i'am:agatzyny muzealne i sale eiksp'O'zycyjne. S 'p o t k a n i a n 'a u k o w e 4L) Badacze ;c kręgu Cefu spotykają ,się okres'owo na zebraniach poświęconych wyb1'aln:emu t'eIffi'atQlwi ,ogólnemu, omawiając równi'eż problematykę 't wyniki swych badań. Zebra'l1'ia,zwoływarne :są 2 razy w mie."Jiącu w cyklu l"ciku ak1ademickiego. W liatJach 19:7'5- 1976o'gólny temat dotyczył stosunku 'C'złmvi'eka dra Ipr'Z'ec1mi!(}'tu,'a w 1<ata'ch 19'7'6- 1977 dyskutowanona'o rewalooryz'acją d:zj'ełkii1:ku prekurso:rówebnololgii francuskiej {m. in. Boucher de Perthes, E. Rolland, P. S€billot, A. van Gennep). Praoo\v:nicy Atp-Cef :hi,orą również uidzili8.łw wi,e1<ukongresach, kololkwiach i illi!1ych 'zjazrdaeh naukowych, częsobo wygłaszi3'jąc refemty. W r. 1:97;6'wzięto udzi:ał w 28 ses}ad1 ,n'3uko'Wych ,(w tyrm 9 'Zi8. gmni'cą), wygłaszając 16 l'ef€ratów, natomiast w 1'. 1977 uczestniczono w 25 sesjach (w tym 11 za gmuicą)i wygł'OIS'ZIOmo 18 referatów. Z a m ,ie T z 'e ill ,ia na 'P 1'z y 'S 'z łoś Ć. Na 'zlaikońeze:ni-e te:go, z 'konieczlności 'doIśćogólnego omó'wienia dZii'ałal,noości nau:kow'ej Centre d'Ethnologie framc;ai,se p()lwiąZlaneg~) z Musee nlat.io,nal des Arts et Traditions 14 Tm~min "oC'ci1an" jQ,,'t okir,eśl-e.niem te.r,enu zajmowaneg;o p.nzez diaile-kit zwany języki'eOl "oc" lub język:ieOl pr'O!wans'ail5k!Lm. nOlb. T. M;i!oE::'.V'Slki,Zarsys językoznawstwa ogólnego, cz. 2 Przemieszczenie języków, z. 1 tekst, Lublin-Kraków J948. s. 270 - 273; rZ. 2, JnaiPY nr 40. 41, 57. �250 GRZEGORZ SKALSKI Popula1r'es wwrto się chyha zlwpOIznać'Z ogólnymi wytycznymi projektu planu pl'acy ma l<a1ba1978 - 1'9181. Zals<a!dniC'zymi celami, do których zdążać będą hadanlia A'np-Cef, li już będą<7'ch w tnaikci'e l'ea:l,izacji, są: - po'zwijani'e wSIpółpracy w badani'aJC'h e'LnQ:grefiezny'c'hi archeolQgicznYl0h pnez 'Z<akł<ad!anre llJowy'ch wy'ke;pali:sk związanych z ba1da,n:iami etn'Clgmfieznymi, - Inawiązani'e Sizerdki<ejwspółpracy między li'ngwistami,etnologami i .so'cj'Olog'a.miw namćłJchb<adań nad zr6żni'c'Owa.niem w kulturaich Tegionalmych, - ikontynuowani'e .pn3.'cpl'zyglotowa'Wczych nad metoda:mi a:nal·izy fizy'kochemiez:nej obiektów etnogl'ai]C'ZInych, - TOlzS'zlerzeni'emetrod ,i tec'bmi1k dolku:mentacji auto:matyeznej, - r'OIZ;SZrerzen:i'e już i:stnieją'C'ej współ;pI1aicy między am1I'opdogami, przyr'Odini:lmmi, hisboryka:mii m'J.zeolo:gami w1"ama'ch badań priorytetQwych, - stymulowanie studiów an h'o:pologii regionalnej Iprzez decentraliz'a'cję jej dzli'ałalnośrC'i'i pubhkowani,e wydawnictw omawiających pn;iblemy reg:i'o'I1la1ne, - 'z:więkJszenieid!ział:a'lnośoiw Tla;mach,pr,ogracrnówcrnięd'zYTIia'rodowych. - publik'C1wanie pr1a'c 'Z dziedziny wy:powi'edzi głosowej, muzycznej i 'oibrazlQwej. �ZE\\':'H,'TRZ.'iYCII 1'{);';· - [)CiZnH L'TRZ~':vrA"Xl}: telefon. cc'ntra13 f----.----- I-----------i s~kr('tariat '.,.-----biuro pe-r:-;onJl:1L' S!':I,(R,ETARTAT' CENTHAl.NY ekipa i rjjZi,t" L!"/,;,r nne :1)' <.iZ.:L':111y __ p')rz,!dk("'s<..t ,---------- f r I f- '-;..\C/',I<I.:"Y r i \';yko- ruch I :!. OBRAZY statysty):.,:.} :=Iuci\o-\'.·i'lualIH' L.--.-~."":':.~ wykor'ly:-:.tank ikonoleka U, illformatyka ~-----------I ~rCJ(lki c1ukulTIl:ntacyjnl' archiwa l!, 2, OOKUMr:NTY I- ..J 1- ••.• I I I L I DZTALY H.. \II .. \ C';'" r---------, ..l {'II/\, ._.J ~ : ys~ d ',vic ~11liet \\'0 akust ...•. cznyc!l laborat'.lfium :Inn:;:!. fnnogrllfi("l!l\" U. 4, DZ\Vrr·;t< pt.'tlagogiczn:l i.lziałalnrJ~~ć lnUZl:ografia \\0 ..NO,':";C KL'L.TCRA\,NA I)ZIALAI r()~t<.łurn'.':lnil~ [lrchi\l;a •... SER \V .!I..Tn HS h. l 1-: Opr.1.CO'o\·:-''''.\''lllit· K00i 1.r\I\OR..-\TOR1L·\-1 I przed:"'lt a \\'ivn kalt:nrlarl. SYMHOI.I': /,WYCZAH:, pr:tl'1l1iall,V i,I, gr.,", ()llRZF,rJY-l k'):I'llllnpCj<1 I L;Jg:łdnil'nia () Cil'll' kul~ura hahitat lnu2~'ka tlu'rrllurCl 1-~;,~f,('Z:l<l L- s/~.lka tlJl~\ l'Z!lil 1--------,-- ~,--~~-,-- S7tll'-(.;' _ ~ mate-riatn:-:l ',\'icJskl I~_______ n·~jnlowkC·lnL'i L --i Ira(1:-''CYJTlfl trad\'cyjll<l -----------1 cociz:cl1l:c ~1~)l<Jgl<l\\"SI : I 1 1 I 1 "'I II) l' ~l:t życi/,.' 1llSlytucjp 1 : '\\'il'd7(l r'lt!Zlll;t I I : t pr.t.(·'-;trzl.'r·1 i zmiany I sp'''lr'(,lnl)-kulturo·.\'t' il.'C':L:ln-t'koIl:JlnlC'Z:H: I ll I I I I I I I I I I II I I I I I I ,---------, L :,:\~lALl~\:/o.: J I------=t----, :-.P:1- ;::::=~-====~====-----, I SLCI.HY ,AUKO\\'I: : :\lL'ZI-:AI,NI: I I ADIL'~'\jKT rzysl.a 11it..' Pt.~rlCigegicZll(" informacje .-\';J } _ 1'~T"'{j! ,,(;1: ~"':==I:':O:N:':S:J-::H:\:\:'A:l:':O:R===~ l. l'vlUZF..'\LlA I inwentarz. muzealiów U, I Cl'~:~ KU;\;SI-:H\\'.-\TClH l>YRI-:I,T(lf{ r~--------l I SLL'211Y ADMINISTRACYJNI'; matcriolowC' I pr<:lc:1wnie biuro GENERAl.NY SEKRET,\HIAT Ci' ..·\SOpr';~lA \\'\'D,-\\\':-;rCT\\'A i'UHZĄDKU [... ,---------11- [ I I r kon::;ult<.1c;l' • lL 1-,-----.-j l .1:.~:~:_:~:::~p:L·:~::l::·:·~~:~.T:t<:~~:' :P:,:z:,o:' ~:'i:IS:' =:~ C:'~ :1 T,-'\KTO\\' 'iH;:\':\l\,\\' ..\~lf: I', I:-;STYTl:C.11 <)SI~{li)f",\ r--------------, SZU' SC'IW\I,\T nH(;·\'.;I/\('\',:'.;) �252 GRZEGORZ BIBLIOGRAFIA PUBLIKACJI PRACOWNIKOW ZA LATA 1. "Ethnologic t. 6, nr 1,2, Franr;aise". .3 - 4. SKALSKI 1976 - 1977'5. L' Architecturc Savoie, Tura!e Paris, 1977: CeIu Revue d'Eth!101ogic de la Societe Cor'se, Pa.ris G. Ravis-Giocdam,i, 3. L' Aubrac. Etude etablissement Petits red. .Jean Dauphine, de linguistique, value", "Connexions" 6. P. Beck, B. Maccari, archeologica, agriculteuTs et R. Eucaille, 'rok capitalistes agriculteurs 1976, nr 18, s. 113 - 124. J. M. Poisson, Gangi Colloquio La Piponnier, la de ChamU'l'!t, c.aise" paysanneTie C. de et et economique la main:;-vaule, d'u,7l Vecchio: unn "Connc- a Discu:;sion capitnUstes internaziona,!e Bete au propos la de campagna di de moinsricera med:ieL'a!e, ATcheologia di La belle? medievCtle, Boutiques Re'in'!'l'arez, Araires et 197G, t. 6, nr Franr;aise" Reman/ue.; "Ethnologic Sl(r l'apparencc Fran<;aise" a parisźennes decor, 1976, "Ethnolog'ie t. 6, Fran· charrues dans la Savo'ie Die Volksklmst tracl'itionnelle, "Ethnologie l, s. 7 - 32. J. Cuisenier, PTzedmowa, (w:) Alsace, vignerons 1VTusec na!ticmal dels A'I'ts -et T:radtt-ions Populaires, 11. -- R.aulin,. 197G, t. 6, nr 2, s. 163 - 180. 9, G. C o]] o.rnb, 10. H. Raulin, 1976 ,nr :3 - 4, s. 227 - 232. 8. .T. H. :>, 24 - 34. 'S. F. cOTpoTe/.lc "Petits (,w:) .4.tti del Un6, Paler.mo ,. 1976,. l, t. Hl77; agronomique badac:zy, Barbichon: G. t. Cuiscnier, Paris ;,ions" 1976, nr 18, s. 99 - 112. 5. G. BarbiochCln, J. Dubo:sit, G. PiClilmade, J. ,C. Rouchy, l'aTticle ParL ,P.a'I'US1976, t. 5. humain, Barbichon, Iranr;aisc, 19'77. ethno!ogique, P,race 4. G. pod H. Raulin, 2, LABORATOlRE zbiorow€ fTanr;aise, t. -- Wydawnictwa PTace 2. MUSEE WYBOR ~n Frankreich. A1LSstTahling, et artisans. Exposit ion, Pa'nis 1976. Vorlagen, Q1teHc.m, h ;'(,' MuncheD 1976, ss. 3,20. 12. 13, G. Dekroix, restauTCttion Expeiiences SUT l'enseignement de la conserL'atic'l1 et de la donne d l'Universite de Paris I Sorbonnc, (w:) S-ilnation and problems the - Les .Paris 14. of techniques training of TestOJ'eTS, Vcszprem de datation: COUTS de Ui7(;, t. 7, nr 22·2.1. l'Un;versite (j" A. DesV'aol1lc'es, Les Galeries du Musee national des A rts laires. Lec;;ons cl'une experience museo!ogiC)ue, (w:) Musees qv,es de France, 15. -- Musee (1976), 15 l'uri", l Sorbonne, 197,6 (powielane). 5'5. national 1976, et '1'J'acliiions et coHce-firms l'op1tpuulź- nr 134, s. 5 - 37. et Traditions des ATts PopulaiTes. Galerie cnlturelle, Paris 17. Wylka;?; s'porządiZVlIlY według obe.jlffi'l1je pmce, które uk.azały Ra;PPo<Tt scienNfique, s'ię drukiem _. Bibli,o'glfoa'[iia za !'lok 1977 dio kot'1c·a trzecie-go kwartału 1977 r. �D.:iatalno.~{ NI.-T. Hi. naukowa ParaitTe Duflos-Priot, l'ap)JcLren('e, "Ellhinolog1ie 17. A. !l17 th"o A. Gc'''lall, : g. 21. Stytes, G-H. Z2. D. Gluck, communication intentionnelte et "Techniques Culture" de )Jeche, (w:) OutHs 1976, d'enqueie eL 183 - 195. donnees premiereo (w:) Atti del colloquio d'une etude de internaz·iO'nale ta di ar- et les 1976, .s. 5:l0 - 534. territoire: crise la de l'ecriture fruru;aise ,.FIJUll"iC'l" 1976, nil' g, S. 3 - 11. Arts Riviere, Partie popula.ires d·es pays de France, t. 2, Mot:ifs eL France, 1971 - 1974. (>IN:) Internationale VolkskundLiche Biblio- 197(;. Amateurisme Groshens, ·de soóologie" profession21isme, et "Bulletin de la - La Maison rura Ie d' Alsace en tant que rapport social et domestique, ·des Seil'nees soóall's de la 1"mnce de 1':E]st" 1976, nr 5, s .. 51 - 63. 25. M. Jaoul, J. Alsace: Nicom-t, national Societe 1976, jouHlcjt. 24. 'v/usee par 197(;, ss .. 106. grap/Lie, Bonn f:rant;ai·se de 253 w Paryżu G, nr :3 - 4, s. 243 - 264. techroiques, Brucato: Fa.Jcrmo Qlwstions Paris la techniques stratigraphie, rnino:aires, D. G·lucI<, 2:1. M.-C. la medievale, GiO'rd,rn. (;nilures les onr Francuskiej 197G,t. p<J!ogiTli r!, Par.is1976,s. duns dl.Cologia II. vouloir, des T.a CeramiC[11c de cercllniąue 20. et Etnologii F'ranc;aise" Descri)Jtion Gci . ;tdoe:rfer, " (iO - fHJ(:pwNi·c;l'one). 18. t\<lodete (j'enquete d'nnaluse Ośrodka des Arts vignerons et artisans. et Tr.aditions Nouvelles Populaires. "Revue acquisitions Exposition, Ba'ris du 1976, ss. 65. 26. 1". I.luuLma'l1. La. M edicine jelt" 27. travai.!. Confiance limlitee des tr,avaiHeurs, F. Loux, Pratiques traditionnelles et pratiques mod·ernes L'ention de la maladie chez meres et leurs enfants, Pa:ris La civilite 28. -29. - Le Corps 30. Ex-voto - 7w'ives et vie reUgieuse "Oanf:rom;taltiJons" 1'976, nr 1976, s. 218 - 2.23. populail'e, (w:) Exposition, Musee M. F. Morel, La Mere et l'enfant, medical. )Jouvoir C. puerile et honnete, en jeu, "Autrement" populaires. et 31. F. Loux, 32. du "PiT·o- 197(;, 'SClpt.·'OCt. Mi·chelal, "Po.J'Ltique A. )Jhotographic[lW Aujour.d'hui" Images Ri,perlt, ell[ magazine de Ex-voto, Pontoise, '1976, SIS. peintures 1976, ma~-jU'in, "Ethnologie 310. 35. religieuses mai-sept. 18e-20e s,iec!es. Savoirs 1976, cOl'poT'eUes de la "Parents", et de pre- d'hygiene populaircs. ~. 87 - 103. triiade famiLiale: Frant;aise" le discours 1976, t. 6, nr 3- - 4, s. 2G5 - 27l:l. 33 . .T-M. Pl'SC'7., Archeolog.ie (juio interna::ionale 34. F. Biponnier, et histoire cli archeologia Rec/wrches an.glaises de l'habitat medievale, sur li Brucato, Paler.mo (w:) Atti d·el coHo· 197'6, 6. 24 - 34. les maisons-fortes, "ArciheollQgie Med[e- va Ie" 1976, t. (i, s. 379 - 382. Vie 35 ... et mort co!loc[llio cl'l[n internazionale habitat medieval: di archeologia 36. P. Richard, ('t Sciencf's 37. !VI. R()Ib('J~t, !listoirc du Limolloin et intellel'wel!e, ar.tist.ique et regionaliste M. Davy Huma·j'nes" Ie materiel medievale, de Brucato, Palermo 1976, {w:) Atti del s. 423 - 434. de VirviHe, Informatique en ethnologie, "Inf.orma:tiquc (.num. ;;pec·;ia!.) 1976, t. 1, nr 28, I~S. 72; 1976, t. 2, nr 29, s·s. 82. 38. -- 39 ..... Parter Paris 40. C. limallsin.. Pr:::cdrnowa 197fi,ss. Royer, do: de La Marche, t. 3 (.c.o~leC\tif), 1976. de 1920 li 1975, Limoges Le:nique frant;ais-limousin, uumolges 19,7,6-. A. Goursaud, La Societe rurale trarlitionnel!e La vie en Limousin, 23.5. lIistoire e/ el.hnologie clu vignoble d.e Chanez (Haute-Saóne), (w:) �254 GRZEGORZ Actes 9ge Congres du national SKALSKI des Sociiites Savantes, Besan<;:on 1974, Paris 1976, s. 147 - 1-62. La ma:Son rurale fran<:aisc, (w:) Oufits d'enquete et d'analyse anthropoLoPa.ris 197'6, s. 209 - 217. 42. M. Se.ga'].cn, Le Dep!acement du pO'uvoir: crise d'une suciete bretonne, "Eludes RUJrales" 1976, nr 63 - 64, s. 253 - 260. 43. - Evolu.:::ioni dei nucki familiari cLi Saint Jean Trolimon, Su.d-f<'inislere Q. !Jartire dal 1836, "Quaderni StOlriCii" 1976, nr 33, sept-dec., s. 1122 - 118l. 44. - POH.rq'Uoi sonne Ie glas, "Autremenl" 1976. 45. - Robe blanche, "A'utrement" 1976. 46. S. TaI1dieu, Le MobiHer rural traditżonnel fran<:ais, Paris 1976, ss. 216. 4l. - giques, Ricerche sulla vita domestiea rurale nella Francia preindustriale 47. - 48. di metodo, "Quaderni Staniei" 1976, germaio-wprile, M.-L. Tenezc, Le Conte populaire fran<;ais. Catalogue raiSUn71.e (les France, t. 3, Les contes d'animau.x, Pa.r.is 1976, ·~s. X, 507. 49. - - XX. Questioni Distinotions traditionnels jonda'mentales dans "Folk franc;ais, la mise en ordre de sec. XiX- s. 69 - 8.1. versions l'ensemble Na'l':rative Res·ear,eh", Studti'a Fenni·ea de des conics 1976, nr 20, s. 124 - 13:3. 50. B. Trehondart, La conception d'un systeme documentaire citalire, ,,Ethll101ogi,eF,r,ainc;aise" 1-976, ,l. 6, nr 2, .s. jg7 - UH. PrUł e e b ad aczy, rok Le Groupe t·eTdisciplinaire du 52. de recherches bas 't. 3, s. 3·3'7 - ~54. J. Chamarat, C. Reinharez, langeries, ,~3. G. charcuteries Colr!OlITllb, "Les en anthropologie Moyen-A'ge Senateurs". Note du Paris Pcsez, temps sur les pecheurs do: Paris: boutiques d'hier. Exposition. .des Ants et Tradińions PQPu).aims, Pa.viis 1977, ss. 96. 56. - ,,)7. 58. 59. 60. 61. 62. 63 . Life Cycle in European peints li la senne 1977, nr 1, s. 27 - 40. rurale jram;aise, Panis Przedmowa Family Medie.vale" passe. Decor8 55. The .J-M. une approche ill- 1977, des !wu- 1977, ss. 175. Bourget, "Le Monde Ai1pin et Rhoidanien" 54 . .T. CU'~senioer,Pr:zedmowa do: L'Architecture - puliLz- F. Piponnicr, medieval; ,,&rcheo,lagia occidental, Boutiques et cremeries, l'afjiche 1977 51. P. Bt'Ck, C. BoOISSoaI1d., R. BucaJitle, B. Ma'e'cari, J-M. Poisson, sur Societies (Le Paris, Cycle de clu Lal' UH. 1977. Musee naltonal la 'l;ie jaTlLlliale Pads 1977, ss. 4'94. French folk art, Tokyo, N~w-YolI'k, San 8raneis,c·o 1977, ss. 312. M. Davy de VirVlHle, D. Gluck, M. Ha'mOln, J. Nko·u.nl, S. Tard.icu, Le syste1l!\! descriptij des objets domestiques fran~ais, Pari's 1977, ss. 29l. P. Ga,rdy, Le Gen're comme stru.cturation ideologiqlle du texte formalise: l.a confusion des genres dans Ie discours carnavalesąue, Toalcnee (1977), s·~. ~I, ;porwie!. Occitanite de la fete, "Annales de l'Institut d'Etudes OcLitaneS"' lfJ77, 'l:ria 'i, nr 1, ss. 119 - 129. -- Le Retour du franeitan: a propos du "Retour doon I\1artegQOH cle 'I[{'i°n", "Lengas" 1977, nr 1,5. 63 - 88. H. Giorda~, Occitan vs langues d'oc. Culture subalterne et rulture rlomil1(17Jte .. "Annales de l'Institut d'Etudes Oeeitanes" 1977, nr l. s. 1:10 - l:\!J .T. Lacroix, A. M. Bernal, Aspects de la sociabilite andalouse: les associations dans les societes europeennes), sevillanes - XXe Paris,s. (XIXe 42'5 - 507. siecles), (w:) Melanges de la Crzsa cte Vdazqu!!.::, 1. i L �D::ialalnof;(' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w PaTY:::u 255 64. D. Laurent, ilymar cle Blois (1760 - 1852) et les premIeres collectes de chants populaires bretons, "Les Cahiers de l'Iroi'se" 1977, j'a'llv-ma;rs, nr 7, s. 1 - 8. 6.1. -Le Chant (l'adieu d'un Jenne matelot, "Le Peb~t Pmroque't" 1977, nr 20, s. lili. 07. 68. 69. 70. 71. n. 73. 74. j 9 - 2l. Lautman, Un mariage. Deux traditions, Bl'uxelles 1977. F. Loux, Les Secrets de grand-mere .. "Autrem~nt" 1977. F. Loux, M. F.. Morel, L'enfance et les savoirs sur Ie corps. Pratiques medicales et praiiques populaires dans la France traditionneHe, "Ethinol:ogie Franc;aise" 1971;,t. 6, nr 3 - 4, ~. 309 - 324. F. Loux, .T-P. Pete,r, Presentation de "Langages et images du corps", "Elthnologie Frainc;aise" 1976, t. 6, nr 3 - 4, s. 215 - :218. C. Marcel-Dubois, Un essai de valorisation d'archives sonores .. "Phonographic Bulletin" (Landon) 1977.. april, nr 17, s. 20 - 22. H. Ra·u;l·in, L' A rchitcctlire rurale franc;a~se: Savoie, P'alr-is 1977, ss. 280. C. RC'i'nharez, J. Cha.marait, Paris: boutiques d.'hier, Exposition, Mu:see national -des A·pts ct Tir3diti:ons Po:pulaireos, P<l,nLs1977, s.s. 9·6. P. RichaTd, Le Langage de programmation SNOBOL 4, Pia,ris 1977, SiS. 400. 'VI. Sega:len, Le Charivari. Exposit,ion... Baris Musee naiuiOlnal des All1uS et Tradi,tio.ns Populaires, aViI1il-mai 1977, ss. 29, lpo,\\T'i'el. F. Fa!l m y, l a't a 19~6- 1977 Le Bourrelier. Film 16 mm. C-b i kolor, niemy, 50'. Realizacja: produkcja: CeCltre d'Ethonologie franc;aise/Musee national des Arts et Traditi'ons Popu!aiJres, 1976. R. Fox. S. Tardieu. Pele-porc. Film 16 mm, kolor, dźwiękowy, 30'. Konsultacj.a: S. TW'dieu: T(~a!lizacj.a: R. Flax; ·pr·oduikcja: M:u.see n:a:tiOlIla'ldes Arts et T,raditi'ons Popu:!a!ir'es, 1:966. M-C. G!1Oshcns, La Fin d'une tradition: les Pajot- Walton. Film 16 mm, c-b., kolor, dźwit;kowy,20'. Realizacja: .T. Pelikan; produ.kcja: Centre d'Ethnologie nranl;a ise/Musee n:ati,onal des A'ds Cit T'radiJtion:s P,QPuil,aiir-C's, 1976. A. LecC'ia, L. Schwa,rtz, L'Ecole en bande'roles au l',invention des enfants. Flilm Super 8 mm, kolor, dźwiQkowy, 30'. Realizacja: R. Leccia; produkcja: Service audio-visucl de la Direction des Musees de France, 1976. A. Ripel't, C. Sluys, La maisan et ses alentours, cent ouvrages-creation et leurs a'UteUl'.~. Film 16 mm, kolor, dźwiękowy, 35'. Realizacja: A. Ripert i C. Sluys: produkcja: Centre d'Ethno1ogie fraT'.c;aise/SERDA V. 1. P-Y. Catc!, B. Favre; 2. :3. 4. 5. GR/',EGORZ SKALSKI THE SCIENTIFIC ACTIVITY OF THE CENTHE IN PARIS (S U ID m a l' OF FRENCH ETHNOLOGY y) The Centre cd' French Ethnology has been established in EJ6G as a branch of the ;\latin al Mus(~um of Art and Folk Tradition. It i:; the main scientific centre in France ali 1';11' a, dhnographie research is concerned. As the so-called Associated �256 GRZEGORZ S'KAL5KI Laboratory No 52 of the National Centre of Scie:<~ific Rese:uch, it carries out, together with the Museum of Art and Folk Tradition, scientific investigations regarding problems of origin, transmission and transformation of cullu r,\l heritage in France. The presenit paiper aims art showing borth the reseaf'ch problems (worked out in the years 1976 - 1977) and the range of the Centre's activity. :\' well as its co-operation with the National Museum of Art and Folk Tradition. The essential topic is preceded by some remarks on the organizatio ,al structure of both inst~tu'tions; the appendix indudes the sche'me of their s'truciure. The review of the Centre's activity is presented in three parts. The first part is connected with field research which comprises the following subjects: material culture, well as individuals and institutions, as systems of expression, rigurative systems of expression, socio-eco,:omic activities, methods of analysis, observations of social and cultural changes, the culture of the mediaeval village, a!ld international comparative studies. On the basis of these su bjects, particular research problems were reviewed; The second part includes studies on museum collections. Prublems concerning village archtteCltun~, fuiiry tarles, tr·adińional mu,sic and fUl1l1'Hure maki'ng were especially emphasized on account of the fact that the Ce'ltre aims at publis:h'ing SlpeCJiailhbrary e!d~tions connee,ted w'i:th the.se p!'loblem.s. Wonk,s on elaborating descriptive systems to record museum cellections automatically, are also of g-rea'l Ii:mportance. The third part gives some information about other forms of the Centre's activ,j,ty as well as ,poogmiID!m3Jti.cas's'UllTllptio'11Js of i~s fUlrther scientific resea·rch. The article ends up with a list of the scientific works published by the employees of both the Centre and the Museum, edited in the years 1976 - 1977. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8da56293320050f5a0f19bf8034e438.pdf 7b9ab2045a9fb89064ab38710d3fb46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1817 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne Francja- muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1684 Title A name given to the resource Francuskie muzea etnograficzne, cz.I / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.271-290 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 00'7~-1435 LUD, t. 65, 1981. GRZEGORZ SKALSKI czĘSC I Przewodnik 'Po muzea,ch francuskich 1, 'prez.entująte ważniejs,z.e kolekcje muzealne, a wymienia ich o!koło 700,zawiera również informacje o zbiorach etnQgralHczmych. W indeksie iematy,cznyrn prz.ewodnika wyróżnia się dwie 'zasadnk,ze gxlU'py.tych ,zbiorów: pierwsza, dotycząca irancuskirej tTadycyj'nej kuliury i sZ'tulki audowej, reprezentowana jest w 65 muzeach; druga zaś, ohejmująca l1iemaltykęsztuki afrykańskiej, pr~oluanbijslkiej, Ooea'niii Alaski - z:najduj.e swe odibicie w 16 muz,each, Należy jednalk ,zdać sobie s:pra1wę z tego, Iże podawane tu lkzby nie w pełni oddają obecną 'MOŚĆ zbiorów e.tnogiraficznych, gdyż dotyczą świadomIe wyłbranych, rciekawszyC'h i zma~ejszych kolekcji prezentowanych na ekspozycjaich 2. Nie wdając się w doldadne ustalenia ilości ilro[e!kcji etnografioznych trzeba stwierdzić, że francuskie muzealnictwo etnograficzne znane jest w świecie, a :z<lTR'ZI€lffi u nas,I>OiP.r:ze'Z działalność dwóch oen1ralnych muz€'Ów oparylskleh: Musee de 1'H0'lll1ffi€i Musee national des Arts et 'Traditions Populaires (Atp). Czy }ednalk oprócz tych dwóch wiodących irustytucj'i nie ma niczego int&esująoego IW porosta1łiej marsie mu~eów poZJaparyskich - okT,eślanych ,przez Francuzów mianem prowincjonailnyrch? Jalk wygiądają lte muzea, jakie są 'ich działania i I1lroIdności? Takie :pytania nasuwają się, gdy zapoznamy się z polską lilteraturą dotyczącą .fran'CUSlk:iego muzrealni'Ctwa etnograficzmego nie uwzględniającą w swym zalkresie p'l."oblematy!kimuzeów prowincjonalnych 3. Próbą 1 219, Guide m. des musees cLe FT'OJ7tCe, o.MJilce diu IJiJvr€, FrIIi1boIulJ1g SuiilS/Soe,Hll7rO, 95. LX,. I ~r. J. TulwarnQwina, ~'T~ orgam-i:lJacj,i muzeów we F,rancji ze s'pecjaLnym uwzgrlędmiermern 111IU2eÓW etnograf'ricznych, "Luid" , t. 39: 1'952, ,s. 4712, kItÓTa rpodaj,e: "Na 9'00 mulZeQW na rproolWlirnK:ljIi. rpitaJWl1e600 'POIsliarda zbiory eltnoglI1a1fjlclZJnewa:TIJcusrkie, przeważnie jednak pomiesloarne z, okaloami archeologiczmymi i historyclonymi" . a J. TrUlW'8Jn6iwrn!lł, Zarys or,gani,.za(cji ... , s. 4167 - 400; J. T<Ołpoilislkti, DfZli;siejllzt1 etnografia fTanctuSrIoo, "K'WIaI1taIl1Iliilk rHiJsltoT'ii KiulJWry Maite:l'1allrn.er', R. VIm: 1000, In" 1, s. 15tł - 1617; w.. Jos.towa, Pol.!Skie Zlbtiory eil;nograf.i'C~e w Musee de l'HI(Jmme w ParyŻlU, "Lud"" t. 46: 1961, s. 4i63 - 4/70; I. Ttwmau, Fl1'a..-ncl\J.<Skie i wlookie m'UlZea ettrwgrafrilcrzne, "Klw<lll1ta<1Mk: Hrirsltioirtri lK.ul]JtrUrry Malter'iaI1nej", R. IX : 19M51,nr 2, s. 3116- 321; B. K.cpciz.yńJSkJa-JIaJWIOTlSIka, OrgamJi:rocja i d2lialalnaść ,ncz;wkowa M,usee des ATit'S €It Traditions Popul.-air€s, "KlwaI'ltallinJilk Hiilsiooid KlUrltu.ry Malterialnej"., R. XiI: 1003, nr 1, s. 200 - 203; tejże, Dokumentacja muzealna. Doświadcze1tia i osiqgnięcia paryskJie.go Mu;z,eum Ertnogrrafii Fr<1l7U:WSkiej, "P.I1aIOe Ii. MaiterliJaiły Mutwum Airdheol1rolgiloz.- �272 , GRZEGORZ ~AJLSIK.[ odrr>owiedzina te pytania ma być 'po'Il'iiJszytekst artykułu. Jest on wynikiem oooerwacji poczy;nionychpodczas stypendialnego pobytuautO:ra we Francji w r. 1979. I.ruforma'cjetu za1warte dotyczą sześciu muzeów zawierających łwlekcje etnograficzne z terenu FraIllCji i mają charakter przY1czynlkarski,,a ,całO'Śćnie, ,pretenduje do miana opracowania monogTafioz,ne,go.Zamierzeniem au<toTajest przybliżenie polskiemu czytelnikowi francu\Slkiegomuzealniebwa etnograficzneg'o poprzez przedstawienie róiŻnych typów muzeów i wybranych zagadnień murealnych. Omówione więc zostaną:. M'Ul5eenatiouail des Arts et Traditions Popuilaires w Pary,żu, MUlSeea1lsacien w Stre~bUlf'gu,Musee s'avoisien w Chambery , Musee de Bratagne w Rennes oraz Musee CamaT'guais w Mas du Pont de Rousty. ,Wy.bór tych muzeów dokonany zo.9tał dość przYiPacllkowo,lecz animo to dobrze odz,w:ierdedła o'hecną sytuację muzealnictwa francuskiego. Zaz,nacza się w niej pT,zede wszystkim duży rozdział muzeów paryskich szczególnie Atp - od muzeówprowiJncjonalnych, prrejawiają'cy się we wszystkich niemal dziedzinach. Jes1t Ito wynikiem uprzywilejowanej pozycji MI>, które z racji statusu muzeum narodowego jest w pełni utrzymywane, zarządzane i kontrolowane przez państwo. Do osiąg-uięcia tej wiodącej roh 'W du'Ż€j mi~l'ze przYlczyniła się dzia'łalność dwóch kolej,nych dyr·eMorów, G. H. Riviere'a i J. Cuiseniera, ktÓTZykładli szczególny nacisk na wybitnie ,naukowe podejście do proib'lematyk'i muzealnej, ro:z:szerzają·cją '2illa~nie w rama·ch tPrac Centre d'ethno,logie fran· ~aise 4. Jednak w ostartnrch lata'ch obserwowany jest proces powolnego zacierania się tych różnr.c, pr~eja'Wia'jący si~ zwłasZlcza w wysta1wiennictwie. Atp ze swoją nO'woczesnąekspozycją stałą jest wzorem .dla szeregu muzeów regionalnych, które szeToko korzystają z wypracowanych w ParY1żu ~deii metod ,eikspo'zycyjnY'ch(np. Musee de Bretag,ne w R·ennes czy Musee dauphinois 'Vi GrenO'b1e). negQ i Etnogmaifiraz,nego", Serlia BtnQgraflila:zma, Łóidź, nr 1(7: lam, s. 131 - 1~; L TUirnau, AiYLgielcSk4.e i fmncusk.ie 1J1.iU.Zea histo,T1iri włókrLenni'c,f;wa i 'lLbio'rów, "KlwalI"tailnJijk Hi~toriJi Kultury Ma,terialnej", R. XXII: 1974, nr 2, s. 375 - 383; J. Bednarski, Etnowgia froiYLCt/..ska. Hrist01T!in, stain, osiq.g.mę'Cli:a, "Luld", t. &1: 191717, s. 47'-74, G. Ska'1!slki, Działaloość ruawkowa OŚorodka E.trnJo;logii FWThC1J;,sk'iJe} w Paryżu, "I.iUld", t. 614:19i80, s.235 - 2516, K. iReiJnf'Uis:s, HicStoria porwstarnia mu.zeów etnograficznych w Paryż'lL, "Lud" t. 64 : 1.000, s. 37 - 5~. 4 Centre d'erthnologie fran~aise, Cef (Ośrodek Etnologii Francuskiej) to instytucja bardz.o ściśle z,wiązana z At~, która IDieruje wszys.tkdmi ważniejszymi badan:iami el1morgr.aIfklZJnylm~we FiraflJCti~. Powtsitał w 11". 1~6,6 jajko pr'ac()WIIlIi<a tprIZy Centre N:a.tWonal de 'la Roohffi"C!he SiaierJJbifJiąlU,e(OŚOOldelkN:arOOlQlwy Badiań Nl3IUikOlWY10h), zaJmrująiC etzęść bUJdj'!l'l1lw murzeall\ll€łg1O, co sItiw.amza moż1'i/wość jeSłZ'c;z.eblHJŻ<S.zetgo W\SIPÓłdI2liała:rJiia mięldizyrlm.sJ1;y;t.u!CO<maJ1Jn'eg<o. Wlięcej ill'llfiOlItrnalcji o dlziabaJlnoŚ!Cd Cefru zna1jdrzńe azy1Je1mJi!k IW pracacll J. Bedn~i~, EtnoLogia ... oraz G. Sk;al,slkiiego, Działalność Ośrodka ... OSlbaJbIl'i aoctty.kiuł zaJW'~era aIk!tluaJnYSlClhemalt oIlgarnzacyjny Cefu i A'bp. �Tabela por6wnawcza niekt6rych Rodzaj muzeum ~ danych dotyczących Typ muzeum wybranych Obszar działania etnograficznych zbior6w Data powstania Budynek muzealny muzealnych we Pranej. Pracownicy w dziedzinie etnografii Data powstania obecnej etnogr. ekspozycji stałej wybudawany w r. 1969 na cele muzealne ok. 80' 1970 Muzeum I gmach 1. Musee national des Arts et Traditions Populaires, Paryż narodowe etnograficzne Francja r. 1937 2. Musee de Bretagne. Rennes miejskie historyczne Bretania r. 1964 adoptowany bud. uniwersytetu z pał. XIX w. 2z lata 70-te XX wieku 3. Musee alsacien, Strasburg miejskie etnograficzne Alzacja r. 1904 adoptowane kamieniczki z XVI i XVII wieku l ekspozycja w przebudowie 4. Musee savoisien. Cham bery miejskie wielodziałowe Sabaudia r. 19703 adaptowany dawny pałac arcybiskupi 2 S. Museon arIaten, ArIes prywatne etnograficzne Prowansja r. 1896 adaptowany pałac z w. XVI - 6. Musee Camarguais, Mas du Pont de Rousty podległe Parkowi Narod. ecomusee Camargue r. 1978 in situ zachowane zabudowania owczarni l Obejmuje również Cer, a także dokumentalistów i sekretariat. Osoby te zajmują się całością zagadnień tello muzeum. 3 Data powstania Dualu EtDograficmego. • Zbiorami opiekuje się naczelny konserwator muzeów w Aries, J 2 z wykutałcenia etnograf, zatrudniony w innym muzeum. - 4 I XIX/XX r. 1978 w. �274 GRZEGORZ SKALSKI Ocharakt'erze pOlSz'czególnychmuzeów mówi tabela na 'So273, zestawiająca porównawczo ki]ka dany;oh: typ muzeum, obsz'ar działania, datę pows'tania, rodz,aj budynku muzealnego, i1iOŚ(~ zatrudnionych etnografów, charakter i datę powstania współczesnej ekspozycji etnograficznej. MUSEE NATIONAL DES ARTS ET TRADITIONS POPULAIRES 6, l10ulte M:a!J1Ja,'tm,a Ghallldi, 75'116 iPa'l1is Najwięksże muzeum etnograficzne Francji, poł'ożone na zachodnim o'brzeż:u Paryż,a, na skr,aju wie!i.kiego zielonego obszaru Lasku Bulońskiego. Mieści się ono w 12-kondygnalCyjnym budynku z .betonu, stali i szikła, o wSIPół:ezesnejarchitelkturze zaprojektowanej przez Jeana DubuisiSona (ry;c. 1). W be:zJpo:średniejibliskości zaplecza muz,eurm leży Ogród Ryc. 1. Musee nationa'l des A,r1;,set Traditions Po:pulaires w Paryżu. W.iJdok z route Maha,tma Ghaooio Wg diapolZyiywu a:utomrys. Klaudyna JasiewJi:crl. BO'ta'lliczno-Zoologic21ny(Jardin d'Acalimatisation) przyciągający swoimi atrakcjami du:iJe rzesze dzieci i młodzieży oraz dorosły,ch, ,co niewą,tpliwie korzystnie wpływa na ,frekwencję w mU71eum.Budynek zaprojektowany i wzniesiony w latach sześćdziesiątych naszego stulecia nic nie stra'cił na swej nowoczesnej funk'cjona1lnościo WJiffiogi w zakresie przechowywania, konserwa1cji i udostępniania zbiorów stawiane przez współczesną muzeologię znalazły swoj'e odbi:ci,e w programie użytkowym tego gmachu, jak i w jego ar'chitelk:tur'ze. Charalkteryzuje ją dwuosiowy poziomy i piono1wy - ukł,ad brył podkreślający dwie zasadnicze funkcje muzeum: dydaktyczno-rdkreacyj!ną ara'z naukoWlo-konser'wa'torską. Realiza,cja pierwszej następuj1e 'przede wszystkim pO'przez ekspozY1cje- stałą i czasowe zlolkałizowane w pOZiiomej części budynku, której tylko, �Francuskie muzea etThOgraficzrne 275 jedna z w~ech ,kondJ'lgnacji JUikazujesię nad powierzchnią ziemi. Obok sa] wystawowych 'znajdują się w tej części m. in. magazyny: muzealiów, książek i zaplecza technicznego, dalej sala odczytowa, tzw. "auditorium" oraz pomieszcz.enia związane z przyjmowaniem i obsługą ZJwiedzającYJch 5. DziałwIność naulkowo-konserwatorskaskupia się w !pomieszczeniach pionowej 'bryły wyrastającej dziewięcioma 'piętrami ponad .płaski korpus budYnJku.Pos'ZJczególnepoziomy budyniku łączą 'Ze sobą windy osohowo-towarowe, a ta1k'Żie .awi'e odrębn.e kIa-tiki schodowe (ryc. 2). Dużo ;przestrzeni ;przeznaczono na tzw. "sall1.esde 'consultation et de travail". Są .to pomieszczenia, w których osoby z zewnątrz mają okaz'ję poprzeq; ogólnodostępne ka1'tateki i katalogi zapoznać się z oryginalnymi do!kumentami wraz z możliwością uzyskania reprodukicji. Sale taikie posiada !każda Unite i(Jednosbka) muzeum 6 Na uwagę rćwnie:ż zasługuje stosowanie klimatyzacji przede wszystkim tych pomiest:c~eń, w których gromadzi się muzealia (ekispozycje i magazyny), dokumenty (w różnej postaci) 7 czy ksią~io Musee national des Arts et Traditions Populaires swój ro~głos w świecie zyska,ło niewątpliwie dZJięlkiniesłychanie prężlnej działa'lności na'Ulkow.ej, o Ik1tórej,była już mowa I(rob. "Lud", t. ,64, s. 235); mocną pozycję stanowią tu 'Vwłaszcza działania w zakT'esie dokum.enta,cji 8. Ro'zgłos zyskało muzeum także dzięiki :llo<wo:cześnieskorus,truowan.ej ekspozycji 9 Mimo dość krótkiego, jak na wystawę stałą, istnienia, bo 10 lat, eikspozycja odidziałał:aw widoc:zmyspusób na powstające później wystawy etnograficzne, przede wszY'S'tkilmwe Francji, ale i poza nią, np. w słowackim Martinie. iWydaj.e!Się więc 'celowe, aby poświęcić j.ej nieoo miejsca. Ek~pO'zycjastała .pre~entuj.e tradycyjną kulturę ,ludową Francji wra-z z procesem jej przej'ścia IW kulturę indUiStrialną. Przedstawion.e OIbiekty 0 0 5 tacja SZJc:z.egółowy plam buidY'nJkJu lPUibl'ilk'llje B. KOIpClZyńsika-JawOT!S'ka, Dokumen... , 6. 1412. W ,S/t,llUlkt:U!I1z,e or,gtal!'ldimJcyo:nejMip 8 istnieją cztery podJst~wow,e dlmały 7Jwane Unite (Jednostka): są to: Jednostka Obieidy (Muzealia), J. Obrazy, Jo Dokumenty, J. Dźwięk. O całej sJ\;ruikituI1ZJeAtlP zolb. G. Sika'lslkli, DZ'iav.zlność Ośrodk,a s. 2315 - 2137. 7 DQa przyIkłaidu podam, ż'e malgarzY'n neg,a~YlWó'N i filmó'iW :.majldude się IW dość dużym pomies:wzeniu bez okien. Jest ono wyłożone białymi płytkami ceramkznymi, a wewnąt'l1z ui1mz.ymy,wana jest 'oKiIP'OIw['edIl'ia dla tego ,roidza1j'Umateri,ałó'W it,emperature oj wli:lgoltność pOlWietrtz.a. Dostę,p do maga:zyDJU j€lSt ograni.crrony - ty1Lko dla 'Wyt7JOOIcronY'c'h pralColWn,LkólW,w olk.r,e'ŚikJnyuncZ'3L5lie(alby zalPolbiiec I'<JrzJk'lJm.aityrowariliu). 8 B. ~OIpcrzyńslka-J,alwoll"!slka,Doku:rrue,ntacja ... ; G. SlkallSlki, Działalność Ośrod- ka ." 9 S!zik.OIda,że ddt.ąid e!kJsporz.Y'Clja ta nie z0'9Lała 'PJlil.y'bJ.iŻJonanaszemu mu'ZeaJIl'iotWlUw formJi'e clwćby opiJslu, tak jak z pol\Slkiej C'.zęści wystawy stałej w MuiSee de l'Homme uczyniła W. Jostowa; tejże, Polskie zbiory ... �J URZĄOZ. TECH.l AUDYTORIUM SALE PRZYJĘC POZIOM '2 POZ " 10M FONOTEKA STUDIO NAGRAŃ POZIOM 10 rONOTE~A PRACOWNIE MAGAZYNY POZIOM • BIBLIOTEKA CZYTELN lA POZIOM BIBLIOTEKA MAGAZYNY POZIOM ARCHIWUM INFORMACJA NAUK , 6 10M 5 POZIOM IKONOTEKA POZ PRACOWNIE TECHN. I KONSERWATORSKIE SALA WYSTAW CZASOWYCH ~ AUDYTORIUM I EKSPOZYCJA HALL WEJŚCIOWY GALERIA EKSPOZYCJA MAGAZYNY GALERIA POl10M .• POZ 3 STAIA KULTUROWA STAlA SrUDI6w l:I;'//~ / / / 10M POZIOM MAGAZYNY POZIOM Ryc. 2. Musee natÓ!onal des Art's eIt Trad1t1;ions P.opulaJires w Palryżu. Schemat użytkowy bu<dyu1'~uw pr.zekroju pionowym pOO!Jużnym. Rys. K.!lau:dyna Jasi·ewklz. 2 �277 ,w zależności od tematu pochodzą z oikresu rt::rwającegood epoki żelaza do XX wi'e'ku. Są to generalme J"amy merytorycznej zawartości wystawy. Przy talk sZJeroikowyzna'czonym za'kresie o jasności narracji i jednoznaczności odbroru wystawy często decyduje wybór wiodących tematów, jak i sposób irch rea:1ie.a'cji.Lecz lp1'zede'Wszystkim niezbędne jest określenie, dla jakiej puibli<cznościskierowana jest 'wyS'tawa: dla ifa'chQlwców, czy też odbior'ców niefachowy.ch? 'W Atp zdecydowa'no przy'g'otować dwie różne ,ekspozy,cje, które różnią się między sobą odmiennym punktem wilCiz'e.nia oraz poziomem 'wgłęhienia się w przedstawiane zagadnienia, siwarz·ając jednocześnie moiliwości do dowolJ:negodafWlkowania wiedzy przez. samego odbi'orcę. W ten sposób !powstała ikonc,epcja dwóch wystaw stałych zwanych "Galerie ,culturdle" (Galeria kulturowa) ara'z "Gailerie d'etude" {Galeria studiów). Pierwsza '.l; nich,zorganiwwana na powierz'chni 23·80 m2, przeznaczona jest dla szerokiej publiczności, która ma dzięki niej poznać francuską trady,cyjną ,kulturę ,ludową w możliwie jej najpełnJiejszym wyrazie. Mottem tej Galerii są słowa Claude'a Levi-8'traussa, które zostały przez ek'Spo:zycjęrozwinięte i wzbogaoone. Otóż Levi-Strauss spos,trzegł, re ,cała 'cyw1hzacja ludzka ukazuje się nam w dwóch aspektach: z jednej strony jest częścią wszechświata (univers), z drugiej zaś 'tworzy go, jest nim samym. Myśl ta iIlarzUlCiłaautorQlIl110 wystawy !koncepcję dVł'U'Członowego UKazania kultury /ludowej. W .pierwszym, zatytJułowanym "Univers" (:W15ze.chświat)przejawia się stosunek człowieka do otaczającego go świa'ta natmy, człowieka, który modelując przyrodę tworzy własną !kulturę opartą na 1iechrrke, wi€'r'Zeniach:i zwyczaja·ch. W drugim członie wystawy pod hasłem "Societe" (Społeczeństwo), ,człowiek 'ten występuje w określonej społeczności, jalko jego element wykorzystują'cy swoje wierzenia i wiedzę dla ce[ów praktycznych, ol'galJ1izującystosunki społeczne i ekonomiczne, wypowiadający się przez swoje dzieła artystyczne. Galeria studiów natomiast, to ekspozycja o ,charaikter'ze studyjnym, nastawiona na odbiorcę 'pragnącego pogłębić :swoje wi'adomości z wy'hranej dziedziny kultury ludowej. OczekJuje się tu naukowców i stuidentów, specjaHstówi amatorów, !którzy pobudzeni i zafascynowani prohlema'tyką 'e'tmologi'Cznąukazaną na wystawie Galerii kulturowej z,echcą bli:żej się z nią zClipoznać.Galeria studiów, o nie mni'ejszej ni'ż poprzednia powierZ'chni, znajduje się be:apośr'ednio ;poniżej Ga1erii kulturowej i komun~kacyjni'e po·wlą7.ainajest IŻ nią schodami. 10 W tj'lm mi-ej.s'clll 'Wy1Jlalda prneidlstalWić aubo<rów elksipOlzy:cji. Pod ,k!ierOIWJl!iJatlwem J. CuiseIliier,a 'i pnzy w.slPÓ>ilPoolCynau\k<bwej. G.-H. Riv,iere'a programy naulk!Qwe PI1ZY'g,dtaw.aJi: M. A<nidTail, F. Bea'lllddin, M. Bouieli'l['er, M. BruUlihes-!DeiI·am~lI'Te, J. Demoiuruet, A. DeslValiJlees, D. G[ijjdk, F. Wux, C. Marrrcel-Duiboilis, E. M:anlll'i,a,nge, H. RaJullin, M. RiilC'het, M. Sega!len, P. SOI\l[lie,r, S. Tall1dlioo, H. TTemanl:d. Od srt;:l'ony mUlzOOl1Q1giuclZneje~OiZYlCję I\lsttaiWił A. DesMal1aees WI1aIZ z asYiSltentJką C. CoMll, �278 GRZEGORZ SKALSKI W ten sposób schodzenie 'z Ga1erii 'kulturowej w dół do Galerii studiów może wYW10łaćdodatkowe wrażenie 'zalglęhiania się we własnej ikUJttur,ze, dociekania, studiowania. Odmienny iCharakter omawianej wystawy zaznacza się przede wszystkim w j,ej 'programie naukowym. Ohiekty tu znajdujące się ulożone są w serie i ciągi ty.po~()Igicznew rama'ch 17 programówomawiającychcałość tradycyjnej kultury ludowej. Zastosowany układ analityczno-typologiczny daje odbiorcy moż,liwość pneś'ledzenia wybranych ,zjawisk w ich w:lJględnej'Chronologii, tj. w procesie ,pr'zyozynowo-skutkowym. Chronologia hezw:lJg'lędna oraz pochodzenie geograficzne :nie mają zasadnic:rego znaczenia. :Powyższe uwagi o obu wystawa,ch stałych dają już w zarysie pewien ich obraz. PrzejdŹlilly się więc teraz nieC'odnkladniej po ekspozycji, notując również uwagi dotyczące jej muzeologicznego aspektu. G a Ie r i a Iku,l t u r J) wa EkspozYJCjaT'O'zpoczynasię wielIką planszą, na której 'widnieje wspomniane już motto C. Levi-Straus-sa 11. Bod nią, :na dużym pullpicie, u!illies:zJczonyjest plan ekspozycji z zaznaczoną trasą zwiedzania. Wiedzie ona krętymi zaułkami uibwor2JonymiIprzez gabloty i wielkie witryny, nie powodując u widza, dzięki swej różno'rodności, zbyt znacznego zmęcz€ma. Przyczynia się do tego również :merytory.czny uikład ekspozYcJi OTazjej plastyczna aranżacja. Jak już wyżej nadmieniono, całość Galerii kulturowej podzielono w myśl idei Levi-Straussa na dwie 'Części: "Wszechświat"' oraz "Społeczeń'stwo". Wewną'trz nich 'wyróżniono 'tematy. Dział "Wszechświata" rOZlpoczynatemat "ŚrodowiSko ,l histoJ"ia" (!Milieu et histoir,e). Ma on umiejscowić Francję w 'pT,z'es,trzenii czasi,e, ukazując historię jej !kultury od ,epoki żelaza do czasów współJczesmych. Eksponaty ulkazująoe zasadni'cze kroki w rozwoju cywilizacji luzupełniają mapy poświęcone geolog'ii i geogralfii, a ta'kż€ zrugadnieniom antropologic~nym, prehistorycznym, lingwistycznym oraz ioponimitcznym Francji. W dwóch gablotkach, w sposób symboliczny, przedstawione są narodziny, TO:lJWójiprzemiany fJrancuskiej kultury ludowej. Rozszer,zeniem tego tematu są dwie diaporamy, ij.zestaw przeźrOiC-zy,których wyświe11 "Toult<e civi,II~SIat'i!O<I1 ,hulrnarine, aJusl;;;ihiumjj1,e soiJt-'eille, se pre.oonte sou,s deux aspects rnajoo'I's: d'une part elle eBItdaJDISl'u/l1jiv€ll1sd'aJU:tJrepart elle est 'e1:Je--meme wn univers. Eil~'e eSlt daIlls l'unIiJv,ers', ce q.ui S1~i.e d'abotrd qu'elll,e s',insere darus I.e terIl!ps et J'es'PaJcoe.Ens<uJte qu'el[e s'alrtJilClUll,e a~ec lia ooltu[l'1e.p'hy;s~que. Endi~n que ses mem:bres sont eux-lll1emes d ~s etres bil()1;(]g'iques, dont la s'ooeieite rytihm'e par ses usages la naissance, l.a croLssance et Ie decllin. Mais aussi cette soch~te constitue elle-merne un univer.s, avec ses divisions, ses repartitions, ses hierarchies et ses ldi!s. Et cl['e eng,endre des oeUlVtr,eIS dans lesqu€QlJes eille s'e r'efiete et qu~ ill1flu,em 'sUJrson dev.eil'OIPpe«nenJl;·" �:Frarncuskie muzea 279 ,?,tnog,rafriczrne Hanie widz mOlŻlesam uruchomić 12. Talkie ,diaporarrnymontowane są ponad ga1h1otami(na wysokości ok. 3 m), 'Co umo.miwia oglądanie przeźroczy większej grupie zwiedzających; towarzyszą one prawie wszystkim sektoJ"om wyróŻJnionym 'w ramach :tematów. Zdjęciom towarzyszą ozęsto ta/kże teksty ohjaśniające. Drugi temat, już o charakterze wylbitnie etno1logicmym, pod wspólną nazwą "Technik'i" {Techniques), zawiera 12 sektorów, w !których ukazano, jak 'człowiek rw ,ciągu swej długiej historii 'Przekształcił OIta'czającągo przyrodę, zaspokajając swoje 'Potrzeby związane z wyżywieniem, -własnym bezpieczeństwerrn, pnz.emiesZlczaniem się i transportowaniem wytworów własnej pTacy. Ten fJ"ag:ment ekspozycji symbolizuje topór ciesielski ,(doloire), !którego wyS'Oik:a funkcjonalność, przy równoczesnej trudności w użytkowaniu, najiepiej charaikteryzuje ,epokę pracy ręcznej. Oto tytuły Ipos:lJczególnychsektmów: "Zibieractwo i ł()lwiectwo", "Rybołówstwo", "HodOWlia","Od zboża do 'chleba", "Od winogrona do wina", "Od wełny do ubrania", "Od ikamieniołom!Udo hudynlku", "Habitat i wyżywienie", "Tra1nspa:rt". OgTaniczony rrn'i'ejscem nie mogę doikładniej przeds'tawić ,zawartości kolej:nyJch seik1:orów,'choć niek.tóre z nich !pełniej chara!kteryzuje ich itytuł, np. "Od :lJborża do chleba". PraJgnę jednakże zwrócić uwagę na nowe e1lemerrty ekspozycyjne tu 'zastosowane. Obok diaporam niezmieI1nie cieikawyJIDsposobem ukazania lwybranego problemu jest tzw. unite ecollogique {jednostika ekologiczna). J'est ona rezultatem przyjęcia !ideologii mU:lJe'ologilcznej,wedle której :muzeurrn'etnologrczne nie może się zadowolić rolą magazynu obiektów. Jego oe:lem nadrzędnym jest ożywiać te obiekty, umieszczając joe w takim konte'kśde, aby nie sprawiały wrażenia martwoty i skamieliny. Chodzi więc o to, a'by na w)'LS"ta'wie etnologi,cznej możiliwie wi'ernie odtWOT'zyćrelacje zachodzące między różnyJIDi przedmiotami ojlwywołać u odbior'Ców Wlrażenia a!Utentyczności i pełnego odbioru prz'eikazywanych treści. ,Właśnie temu -celowi służą owe jednostki ,ekologkzne. Są to swoiste teatry muzealne, które uxucharrniane są Iprzez widza za 'Przyciśnięciem guzika. Przygasają wówczas światła i na scenie, którą stanowi wnętrze w,ielikiej witryny ze zrekonS'1Jruowanymdrobia,zgowo np. warsztatem S'tolarza, odgrywa się wspaniały spektakl. Bralk. w nimeo prawda żywych aktorów, lecz ZMtępujeich 'światło, ,które 'wieTlnenarrraeji dobiegającej z głośnika a:raz e;fekt{)lIll akustyJcznym, Ik.rą.ży.po 'Sce!I1'ografii wydobywając z półmroku odpowiednie przedmioty. Odtwarzane z taśmy magnetof.onowej opowiadania są naj'częściej wypO'wiedzJiami osób nieg-ciyśzwiązany;oh w jakiś 'S'pOsób I 12 Diaporama ty.aznym składa w)"Świeltlenillu się z rzutnika typu Kodak-Ca'ITousel w5zysltlk1iJC'hprrz:eź.r1crozy moClZ)'1Iln~e powraiCla do pOlZycjii wyti,śiCiiowei. ~O i ekranu. 5i1Jtulk) mage.lz.ynek Po automal'1JU!truillm sa- �280 GRZEGORZ SKALSiKl z prezentowanymi wnętrzami, a więc np. sto_z Oipowiada o wyrobie łyżek dT-eW1Ilian)'ich, które produkował dawniej w 'ZT€lkonsiruowanym na ekspoz)'icji warrsztacie, podobnie jak kowalI, którego !kuźnia obecnLe znajduje się na wystawie, snuJe opowieść o sztuce prodUlkcji podkowy. Nastrój autent)'iczności mają _potęgować efekty akustyczne, !będące odgłosami życia wiejsIkiego 'i pracy ludzkiej, np. piame !kogutów, piłowanie 'czy rąbanie drzewa, kuci'e żf1aza, czy nawet dojenie !krów. Spektakl trwa około pięciu minut,a taki<ch jednost8k~kolog1cznych w temacie "Techniki" są cztery. Pierwsza - JWramach s'ektora "Rybołówstwo" - przedstawia autentyczny sta.tek ryba'dki znad La Manche, który odpoczywa na piaszc.zystym bTZe<gUmorza podczas odpływu, a marynarze dokonują niezbędnych napraw i prac -porządkowych 'Przy s'ta-1Jku.Drugi spekta1kI obejrrzeć można w s:eiktO'r:re"Od drzewa do warsztatu". Jego treść stanowi wyżej już wspomniana działalność stolaTza z departamentu Maine. Obok, w trzeciej jednostce ekolog'icznejznajdującej się w sektorze "Kowal wiejski", widz ma oikazję za-poznać się z całyminwentarz.em kuź.ni (dep. Hau!tes-A[pes), jak i tokiem prodUlkcji podkowy. WresZ1ciezasadniczym ,trzonem sektora "Haibitai i wyrżywienie" joestkolejna jednostka ekologiczna, !którą tworzy wnętrze i:nby wspó1'nej w domu bretońskim (dep. Finistere). Rozgryw1ają się tu sytuacje dnia powszedniego począWlszyod rannego prrzebudzenia przy pianiu klOgUitów,poprzez przygotowywanie· posił1ków, po wioeczorny oopOlCZyne'k.Wszystko z ikomentar~m dawnych właŚiCidelidomu. Pierwszą część ekspozycji zamy1ka temat .,Zwyczaje i wierzenia" podzielony na cztery sektory: "Od !kołyski do ;grO!bu","Mitologia !ludowa", "Swięta" oraz "Tradycje chrześcijańSkie". ,Wystawa ukazuje 'zwyczaje i wIerzen'ia jaiko wainy element !kultury, który si'lnie odidziaływuje na biologiczny Tytm ,człowieka oraz na Toczmy cykl agTarny. Są one wyrazem ciągłości międzypokoileniowej właściwej -tyliko gatunkowi ludzIkiemu. Towarzyszą lane Iczłowiekowi we wszysiJkiah wainych momentach życia Todzinnego, jak Jillrooziny, małżeństwo 'i śmierć, Iktóre są pretelkst-em do 'Urządzania wielkiJch zgromadzeń rodzinnych. W !Życiu społecznym ważną I'O'lępełnią święta o 'charaikterze sezonowym związane z życłem mIni-czym i pasteTSikim,świę<tacykłu kaJlendarzowego, jak i święta oikoHcznościowe, np. delkoralCjaordeTern Legil iHonorowej. Mitoslogię reprezentują różne istoty nao1;U['a'1ne li nadnaturalne wymyślone przez człowieka, jalk sm~, wi1Jkołak, czaro'WlIli.ca,dalej przedstawiono sylwetki owianych legendą dwóch boha'toerów francuskitch - Napoleona i Poilu oraz wybór przedmiotów zdobiO!llych znakami symbołk-znymi. Miejsce religii -chrześcijańskiej w wierzenia'Ch ludowych i jej '{lTzek'Ształicenia obrazujoe sektor czwarty. Tu ikońlczysię ,~Wsz-echświat"- pie:rwsza -część Gall'erii ikulturowej. J-eśli zWiedzający poczuł się 7JIllęczony,to może od- �281 pooząć w specj,a'lnie zaaranżowanej sake wyposażonej w miękkie siedziska. Tu może zapoznać się z 'pianem da'1szejekspozycji, która nosi nazwę "Społecz·erusiwo". EkspozYlcja "Spolłeczeńst,Wio" rozpada się na 'trzy tematy: "Praktyki mag~czne" I(Pratiques), "Instytucje" t(Institubons) i "Twórc:z;ość artystyczna" {Oeuvres).Zgodnie z początkowym mottem C. Levi-S'traussa, ta część ekspozycji poświęcona jest prZJedstwwieniu 'cywi'hzacji ludzJkiej jako wszechświata, jako wewnętrznie spójnejzbioroWlOści ludzkiej. "Praktytki magkzne" rozpoczynające wystawę bazują rna syst'emie wi'erzeń, według któr)'lch otalczają'cy ludzi wszechświat nie jest wobec nich o!boję1my:lITlo~e przynieść niesz,częśóe lUlb ,powodzenie ludziom i .~ch dobylJkowi. T·emat ten, pod znakiem podkowy, lQIIlla1wlia kolejno "Czary i wró<żby" oraz "Zapobieganie i uzdrawianie". Oba sektory ukaz11ją proiblemy 'tak pod kątem mag1czno-T·erliJgijill)'lID, jaik i naulmwym. Na kolejny temat 'pn. "Instytucje" składa się sześć selktOTÓW:"Gospodarstwo - l'Aubra1c", "Targi, jarm,aTlki, kolporta,ż", "Wspólnoty wiejskie w Cha,til1onnais od 'czasów Rewolucji", "Rodz,ina", "Le Mont - przysiółek wsi Faucigny 'w Haute-Savoie", "Cechy ,czeIJadnk:z;e"(ColITllpagnonnage). Sektory te, o dość .zróimicowanY'ch za'kresa'ch, mają 'pTzed:stawić dwa 'zasaidniJcZJe tYlPY instyl\;ucjichara'kterystY'cznych dla społeczenstwa tradycyjnego. Typ pierwszy cechuje ,to,że pokrYIwa swym zasięgiem pr~estrzeń !Ciągłą,zwaTtą (espa'oe ,cOlntinu).J.est ona reprezentowana: przez wspólnotę wiejską o ciągłości w Talma'ch jej granic terytorialnY'ch, pr:z;ez targi o 'ciągłości w granicach swej !koncesji, 'przez dwa .przytkłady organiza'cji Tolnkzo-'past,ersl1dch w kubrac ci. w Sabaudii I(ISavoie)o .ciągłości gmnica'chich wiosek i stref pa'stwisllmwych. Drugi Ityp instytucji ,charakteryzuje się obejmowaniem przestTzeni nieciągłej i(espalce discon'tinu). T'e z kolei są rozpatrYJwa1nena przykładach: l'odziny, rozrzuconej pomiędzy wsie siecią poikrewieństwa; kolport,ażu, 'któr'ego pojawienie się jest kTótkotrwałe; .cechu Iczeladników, IktóT)'lchsiedziby są rOZlI"zUlcone po ,całej Francji. ,W tej 'części 'e'ksipozy'cjispo1;ylkamy się również z dwiema jednostkami ekologicznymi. Jedna z nich lutworzona w ramaich pierwszego sek1Jorapr:z;edSltawia'codzienne 'żyde pasterzy podc.z'as wypasu stad w górach oraz 'prace zwią'zane z wyroibem sera. Scenerię stalno'wi wnę'tT'ze zrekonstruowanej i~by chałupy pasterski'ej sprzed 1914 r. Podobny problem ukazano w drugiej, a szóstej na Galerii, jednostlce eikoilogicznej będącej fragmentem sekt'OTa TO~pa'trują'Oego pas'teT'S1kąorganizację wsi sabaudzkich zróżnicowaną ze w:~ględu na środowisko naturallne oraz stosunki społec.zne i rodzinn€. Obo:k wielkiej gah10ty prezenltująoej ró2me zajęcia mieszkańców przysiółka Ie Mont podczas zimowy'ch śniegów i letn1ch sianokosówzaaranżowaJnoWlnętrze szałasu alpejskiego, w kJtórym odb)'lWa się .produkcja SeTa. iPoryikiwaniezwieTZąt, odgłosy pracy, !które w �282 GffiJZ!EGOiRZ SK,A)LSK! towarzyszą \komentaTZ!owisprawiają złudzenie :uczestnictwa w rozgrywają1cejsię soenie. Kolejny temat poświęcony jest :twÓT<C~ZO'ści artystycznej w tradycyjnej kulturze ludowej. Składa się nań 7 sektorów O!maw1ającY'chróżne przejawy żyda artystyczmego. Przegląd rozpoczyna sektorr "Zabaw", w którym skupi<)llo się ty]n{o na przedstawieniu 'popularnej niegdyś zabawy w strzelanie z łUlku. Obok:za>gadnień technicznych ulkazano także obrzędy i organizacje związane z tą zabawą. Tematem Inastępnego sektora są "Widowiska", lktór,e towarzyszyły młodym i dorosłym ,ezło:nkomspołeczności lokalnych już od ozasów starożytnych, ::-ozwijają'csię po 'czasy nam wS'półrczesne.Chodzi o cyrk, widowiska jalf(ffiarczneoraz marionetiki. Sektor ten ipoprz'ez swą niezwyikłą ibarwność, sposób narracji i wreszcie przez swą tematyikę ,b[is'ką !Współczesnemu odbiorcy francuskiemu, w7Jbudza duŻJezainteresowallli'e, szczególnie dzieci i młodzieży 13. Może on stanowić dla widzówoel sam w sobie dzięki z'Jrganizowanej 'tu jednostce ekollQ;gkznej,która ożywia maTione~i w ulicznym przedstawieniu sztuki "Prz€pTowadzka Guignola" . Marionetki są 'l'ównież bohaterami w !kolejnym sektorze poświęconym "Lit€raturz'e". Ilustrują one w formie jednostek ekologiczn)11Chdwa główne rodzaje literatury ludowej: bajki i legendy. Pi'erwszy tealtr maTionet8k poświęcony jest 'bajce "Petit Pouoet", a drugi leg'endzi'e o cztere,ch synaich Aymona (Fi[s Aymon). "Taniec" to temat kolejnego sektOTa. Ekspozycja 'ukazuje rMmoTodność jego funkcji i forun, wytkorzystując przy tym Hdm o nowym tańcu z Kraju BaSków. Film tten odtwar'zany w magnetowidzie moźe uruchomić każdy zwiedzający. O wszechobecności muzyki w społeczei1Stwie mówi sek'toT "Muzyka". Duże wrażenie robi ogromna WItryna, w !której uikazano, jak muzyka, w najróżniejszych !formach tOWlaTzyszywszys1Jkim dziedzinom iycia człowieka, od dział.aa'ności'produkcyj'nej, przez wierzenia, zwyczaje, dziaJa.lność iIlS!tytucjonalną, po twórczx>ść artystycZ'ną. W,itryna wY'posażona jest dodatJkowo w stanowiska 'ze słucha wkarni, w których na żądanie mo'żna usłyszeć wyfbT'anyprogram etnomuzyko:lO'giczny 14. Szóstym z ikolei S€lktoT'emjest "Ubiór", rw którym 'PrZJedstawiono zagadnienia 7)rórż:nicowania ubiorów ludowych w zależności od olkaliozności jego uży1Jkowania {ubiór roboczy - strój}, od wieku I~dziooko,dziewczyna, 'kobieta-mężatka) orazzróżnicowaiIlia geografkzme<goI(na rprzykładzie Bretanii). U!k.a'zano 13 KOIn'tY'IliUaJCjąwiK.ioWliJSlkjammlalPClzmyclh są KiultiUlfallnycm inn. G. POl!nipirlou W iPalfyrliU. ROi. minnów, Sliłac;z;y, połyka,czy ogJnia itp., których ścią. Bez ich obecności nie odbędzie s.ię także jak np. doroczne Targi A,rit;ystyczne "Les Fetes oha.dami 14 IJipca .ZiaJbawy lJudoowe. 14 Por. G. Slk;aIJJSk1i, DZliaWlność OśrodJoo. ... , wysltęjPY na :pIla:cu PMOO Den'tI1Ucm się .tacm bow'iem od srzJtuikJmiJst11ZÓlW, pod<azy cieszą się dużą popularnożadna masowa impreza ple:nerow:.l. du Pcmt-Neuf", czy związane z ob-· s. 24'8, plM. 37. �Fra=sk,ie muzea etrwgraficzrne 283 również ewolucję i zróżnicowanie jednego elementu stroju lkob~ecego, a mianowicie czepka. Ostaltnim wreszcie sekltorem w ramach ternatu "Twórczość artyS'tyczna" są "SztUJki wizualne" (Arts visuels). PTezento;wane na ekspo'zycji wspa1niałe bogactwo obIektów użytkowych o forma'chartystY'Cznych oraz dzieł sztuki ludowej ilustruje mnogość 'Zk\!gadnień omawianych w ramach wydz'ielonych 'Zespołów: "Sztuki stosowane", ,,8tY'le", "Człowieik, czas, przestrzeń", "Sztwki pl'as'tycZIle". Zespół "Sztuk stosowanych" eksponuje przedmioty wytkonane 'Z różnych materiałów przy u~J71ciurÓ'Żmy'chtechnik, dają'cych w rrezurta<Ciewrai;enia artystyozne. Zagadnienia niezmienności OTazrOZjpows.zechnianiasię form są tematem drugiego zespobu. RO':l1P'3trywanesą one na przykładzie stylu geometrycznego, Iktórego źródła sięgają w daileką starożytność, lecz który trwa niezmi'ennie do dzisiejszego dnia w S'poleczeństwa1chroI ni'czo-pastersk ich. Interesujące są również te momenty ,ekspozycji, w kt{>rych mówi się o wpływach sztuki oficja'lnej na s,z)tulkęludową. Zespół "Człow~elk,Iczas, pr.zestr.reń" ilustruje proces powstawa'nia świadOlffiości i samookreślenia się 'klasy 'chłopski'ej, sZ!Czególnie~zaśbogatego 'chłopstwa. Przejawem tych procesów 'było 'Coraz częsits'Ze,w okresie pnł. XVIII - ;połoXIX w., pojawianie się !przedmiotów zdolbionyrchdatami i na zwis!kami, scenami z życia wieJskiego, symbolami, :które pełniły ,z czasem fumlkcje herbów. Os'tatniz,espół "Sztuki plast)1lczne i grrafiozne", obok gal'erii sztychów i obrazów, zawiera również przedmioty trójwymiarowe uJkazują,ce,że twórczość ·ludowa w pewnych pUJn'k:ta'chwyrmyka się wszelkim naukowym 'klasyfikacjom. NLczym nie skrępowana wyobraźnia i zapał twór'czy sprzyj.ały oryginalnym 'poszuikiwaniom artystj'lcznym Itwórców ludowych. Jako pr.zykład mogą służyć kTzyże, 'k1-ucyf.iksy,butelki z wmontowaną Pasją czy obrazy-relikwiarze. Nawet \przedmioty użytJlmwe, jak tabakieriki czy łyż:ki, mogą być dzięki swym wartoŚicrom artystycznym foI'\IIlYizdobnictwa na równi traktowane z wytworami sztulk plas<tyczmych. Koń'0owym e1,emerrtem ekspozycji Galerii 'ku1Jturowej jest IPrezenta'cja tematu "Francja na świecie, świat we FTancji", !który !bazując na przykładzie jedn~go zjawisIka kulturowego ja!kim je>t jazz, rna .zwrócić uwagę wildzowi [lIanowe 'prądy kUJlturalne upowszechniająoe s'ię na ,całym ś:wiecie. Na 'zakońcZlenie tego z konieczności 'pobieżnego opisu joe'Szczekilka danych. Wystawa zorganiwwana na powierz'chni liczącej hlisko 2400 m2 .zgrOlffiadzi~a ponad '2400 oJbie'kl\;ów i dokumentów w gablotach, lIla ściankach i diaporamach. Nie wliczono tutaj około 4000 eksponatów miesz,czących się w jednostkach ekoJog'icznych, w których liczba oibie1m;ówwa/ha się od 40 do 1200. Trasa zwiooZiania jest dość 'Zawiła i nie ma chyha odcinka prostego dłuższego niż 10 metrów. Orientacjęzna,czni'e ułatwiają oznakowania ,tematów, sekrtorów, a Inawet i 'posz1czególnych gablot i witryn odpowiednimi symJbolami lk'Zbowymi. Widnieją one na obu wielikich �284 planach ekspozy'cji (o których była wyżej mowa) oraz na dwudziestu małych planateh zlokalizowanych na trasie zwiedzania. Istnieje rÓW1Ilież możliwość do'tancia do dowolnego selkltora wystawy bez konieczności prZJechodzenia prZJez całą wyswwę. DOkonać tego możnawy'korzystując biegnącą dookoła ekspozycji obwodnicę {circulation peripherique). Ga,lerię zwiedzać mO'Żma'indyw1dualnie, bez !Żadnegoprzewodnika. Informacje zawarte na planszach zamieszczony,ch obok gahlot w zupełności wystcm-czają prz,eciętnemu w,idzowi. K:aliklyobiekt zaopatr2lOny jest w swą wizytówkę wraz ,z numerem inwentarzowym. Można również skorzystać z drukowanego 'Przewodnika po Gallerii lku1'turowej 15, który zawiera ogó,lny komentarz do poszczególnych !tema'tów i sektorów. Zaleca się w lIlim zwiedzanie ekspozycji w cmsie kilIku pdbytów, stosownie do zainter'esowań, dysponowanego ,czasu oraz sposobu oglądania. Pod względem 'plastycznym ekspozycja !robi duże w!raŻ€nie na zwiedzających dzięki stosowaniu różny'ch rozwiązań. Całkowi,cie wyeliminowano światło dzienne, w związku z czym uzyskano możliwość dowolnego, c'elowego aperowania świa,Uem sztucznym. Na całej wystawie ZJastosowanojednolity szaro"'stalowy kolor tła dla eksiponatów oraz wykładziny podłogowej. Ko1or ten z jedJnej strony ze względu lIla swą neutra'1ność poltęguje wraż,enia pł-asty1czne, z drugiej zaś -ze względu na jednostajność sprzyja szyljki,emu zmęczeniu widza 16. Natomiast jeśli chodzi o sprzęt ekspozycyjny, Ito 7lrezygnowano niemal całkowicie z gablot wolnostojących na rzecz gaJblot ,i witTyn twonący'ch śdany i przegrody. Ga'1eria studiów Jak jUiŻ uprzednio za7JllJaczono,wystawa ta \przeznaczona jest prz.ede wszystkim dla osób zawodowo zajmujących ;;ięetnografią, jak ,i dla 'tych nieprof'esjonalistów, którzy pragną rozszerzyć i ujpoTządkować swoje zainteresowania problemami lku1tury il.udowej. Przygotowano dla nich 17 programów illauJkowych,z których 4 'Posiada da.lsz.e\podziały. Są to: "Historia", "JęzykoznaWS'tWlO","O.flganiza'cje społeczne", "Habitat", "Technilki zdobywania pożywi,enia": "ZbieradJwo-Lowiectwo-Rybołówstwo", "TranspoTt wiejski", "Techniki produktej.i pożywienia": "Rolniotwo-RodowI1a", "Techniki prze'twórcz-e", "Zycie domowe", "Wierrenia i zwy15 Musee national des Arts et Traditions PopuJaires. Galerie culturelle, Editions MulSees Nalt'ion.aux, PariS Ob.iI'JW.)., SIS. 16, w ser~i "Petits gudides d€ls gI1aI1!ds musees", 25. 16 N:ielktÓTllY wtiJdJwwie rwyrpaWIiada!ją OOIW1e1t opinię, że zwie<i~jąc ekoSlPQ4ZytCję ocmoszą wr.alŻenie pme<:ihołdrz.enOO ,prtZl€lZ SiWoi:sltą fa'brytkę. Półm!rQ!k, punlktolWe ŚlWiiatła, ~a!sem I1UC'hoane, przy!tłiumlione róooe odgłosy, jedl1J()ll'ilbość wysltorQ,ju iP"Ia.stytCzoneglO W1SlzYlSibkJo itJo slkłalda stię na to w["~el1JiJe. de la Relmioll1 des = �Fr.a1l;C1J,skie muzea 285 €mografdczme czaje", "Strój", "Gry siłowe i .zręcznościowe", "Literatura", "Muzyka", "Tanie'C", "WiJdowiS'ka": "Zy1cie jaT'Illar.cme-Cyrk-Marionetki", "Sz·tu!ka ludowa": "Grafika-SZituJki pla'Styc~ne". Sz,eść spośród tych programów przygotowanych z,ostało ·z pominięciem materiału zabytkowego {por. plain Galerii studiów, ryc. 3).Zasadnrczy trzon 'ekspozycji stanowią wie,l'16e witryny (ok. 20 m długie) mieszczą,ce setki muzealiów. Układ obiektów w ramach 'programów ma chaTa!kter analityczno-ty;polOlgiczny i wskazuje na funkcje tych przedmiotów:.. (Prócz tego, programy uwzględniają dokumentację przekazywaną obrazem i dźwiękiem w specja1nie do tego celu urządz.onych kabinach. Znajdują się 'one na obrzeżu sali. Przeds,tawiona tu dO'kumenta'cja audiowizualna U1kazuje postawione problemy w ujęciu historycznym i geograf,j,cznym. Kabiny wyposażone są w automatyczne 1M'ządzeniado przeglądania przeźroczy (visionneuse) 17, magnetowidy 18, magnetofony 19 oraz albumy fo,tograiiczne 20. Wrac.ając jesZJcz.e do aspektu muzeologicznego pTezenta,cji muzeaEów, trzeba podnieść wysoką jej or.ganiza'cję i czytelność. Obiekty, ułożone ściśle wedle tY\POlogicznych !programów naulkowytCh,są widzowi systematycznie wyjaśniane. Na froncie gabloty znajduje się lilSta informacyjna (oommaire) 'Prezentują'ca merytoryczny program wraz z głównymi jego podziałami. W dole gabloty umiesz,czone są etykiety (etiquettes) odwołujące się do tych .podziałów i wprowadzające nowe. Kaidy stopień podziału jest oznakowany odpowiednim symbolem li<Czhdwym.Przy eksponatach widnieją krą7Jki z numerami pozwa1ającymi identyfikować je z pos2'JCZ€lgólnymi podziałami. Poszerzone informacje o o'biekta,ch przynoszą katalogi a'1bumowe umiesz'czone w wyzna'czonych miejsca'ch w środku ka7ldej 'ułicy' (por. ryc. 3) 'zwanych logette. iNatomiast naukowe OIbj,aśnieniaido poszczególnY'ChIprogramów .z:awa<rtesą w tomach serii przewodnrków eino,logiczIllych. Obok 'tekstów podstawowego komentarza /katalog obejmuje fotografie wskazujące na funk1cję przedmiotu, bardzo przejrzyste rysunki 'wybranych o.bielktów, mapki z zaznaczonymi zasięgami różnych zjawisk kulturowych oraz wskazówki hiJblliograificzne. Wartość tych !katalogów zaznacza się również w sferze pozamuzealnej, gdyż mogą one być wykorzystywane jako elementarne ·pod:ręczniikilub miniencyklopedie. Na za11 WyŚWlietJl:ane tu serie 20 d'ba\pazy\tywQw Obral2lUOą temart; za 1!ronogJra.ńiJcrzmycih preloonlt<OIWanj'leih w Ul!daidJz;i,ec:h'I1Ol!looogi<mmym. 18 Sczieściommllltawe fi'lmy dŹiWli~cxwe d!oSkoooil.,e UlZlulPełruialją Ulkawują;t l' pomocą wyJba'any m-ótdel pt'o!b[em. gJ w J)l'OOes'iep<J\W'Sltlawamria i fulIik.c-jonawanli:a. Na@1aJI1'La klQlffie!1ltlal1ZY tOlw,arizy:s!Zą wylświetlaniu dialPolZy1;ywó\w, a na(glI'a.nLa .mulZy1kJi, w program'Le "Muzytka", iWs'kal2lUÓą na jei I1O'ZJldJcrzm,ef<unkcrje w $Ołec~ń- srtJwie. 2l\F~afde 5lZK'ZIeg6łOlWj'lch r·cmSlZerrzaQą program w pOlwiąrz..anńlu z geogJra<fią naukowy .Z'j~ poprnelZ uka.zyw.a.u."'lIie p:roił)1ernÓIW Iku'btUJI'iO'WY'OO. �286 GRZ:E)G()RZ Ryc. 3. Mu.see na¢JiOlncl PIlan des SKALSiK.I Am, et TradlitUJoJ1is P,o(puilaJire's W Pary~u elksiPorLY~Ó,i GalleroiJi sl:OUJdió\W Wg M. J. Brunhes-Delamar>re i H. Hairy, ture, Editions des MUJsees nationaux, Paris, Kaaudyna Jasiewkrz;. P.I"Ogr.arrn Techniques de production: 1971. Guides ethnol{)g~ques GaIb'LoVa l. HriJ9tor.ia l" .3 2. JęZy1kmmIalW.stlwio 3. l'agricul415. Rys. Org<lniJzacje 19,21 4Jl społeczne 4. Habi,tat '5. T,oohn~ki IZJdiOlbyrwania poIŻyrw1enia ,a) ZbieralcitJw() b) Lowli,edtlw,b, c) Ry'bołóJWJsII.lw() 6. Tr ans!pOII'It wi,elj,siki 7. Teoh'IJJtki produkcj.i b) Hoido~ 8. T,echniJkIi pme!t1wórc~e g,. Zycie domOlWe 12. 13. i z;wY'ClLaje GirY si~O'W'e i Z1Ię0zno'Śdowe LiteroItura lVllUlZy.ka T·aIlli,ec ,W,iJdOlWillsOOa a) Zycie 4, 5, '6 7" 8., .gr 6 jammar.wne b) Cynik c) Mani'onettikd 17. ,Sartiulka liUidoJWla a) G.ro;fiiJka Ib) S'ZJtiUlki plalS!t ylC7Jne 8, W, 12 13, }'5, 17 14, .Ji6, liS 10, 111, 11l 131, 111, ilS 20,~,M Hi, !l7 ,?6,.28,'3Q U3 19, 20 311, ,3~ 2il 14. 15. 16. 21 4' IPoży'WioeIllila a) RolIl1icltlw;o 10. Wuenzenia ll. Strój 2 2 2 3 3'2,34, .36 2B,25 35., 3li", 00 27., ~9 212 38,LW 22,23 38, '4(Ą, 42 2i4 38, 40, 142 44 4'6 �Francuskie 'T1W.zeaetoograficzrne 287 kończenie prezentacji Galerii studiów ,ce,lowym chyha !będzie przy\bliżyć dla przykładu jeden z siedemnastu pro@ramów, ukazując Jego nacz~lne idee oraz sposób i'ch realizacji. Dobrą tego dustra·cją jest po'Cł:program "Ro·lnictwo" w ramaeh 'Programu "Techniki p.rodulkcji pożywienia". "Rolnidwo" zajmuje trzy gabJoty oznaczone numerami 4,5, 6. Celem ich j>estzilustrowall1ie ~hronologii różnych prac, jaikie r'olni.~ musi wykonać w ~iągu roku. Dla osiągnięcia podsta-wowego zamiaru, jakim było ukazanie klasyfikacji typologi,cZinejoibiektaw, ,zrezy:gnowano z uwzględnienia problemów zwyczajowo ujmowanych w z,akresie rolnictwa; dotyczy to zagadnień związanych z charakterystyką roślin uprawowych, itch 'Pochodzenia, zasięgów geograd'ic:zmychitp. W związku z tym wzięto pod uwagę tylko rodzaj pracy, jatką należy wykonać: ;przygotowaniezi€lffii, koszeni'e, młócenie '" Podstawa k1lasyfilka'cjijest więc opaTta na ogólnych kryteria'ch morfologitcznych niezależnych od specyfiki narzędzi i urządzeń. Jatko narzędzie (outill) okreśLa się przedmiot połącz'ony z dwu zasadniczych częśd: pracują'cej oraz luchwytu, rą'C:zlki;natomiastUJ:",ządzenie (instrument) to połączenie większej ilO'Ściczęści przeznaczonych do zwiększenia wydajności części pracująlcej. Przeprowadzona klasyIfilkacjadotyczy cech podstawowych naTzędzi i urządzeń, np. forma, strukturaczy lCięri;ar.Oto jak wygląda podział podprogramu "Rolnictwo" w Ga!lerii studiów (wraz z odpowiadającymi mu sY1ffibolami): Część pierwsza: Pmce rolnicze GaJbLota 4 PrzygotOlWJaJnlie gleby (preu><1,ra!t11on du s'o1 et de WiI1 env'ironnemenlt) 11 Narzędiz;ia ręczne, pros!te ~Oull!iJ!s ci bra's, ISiimlp}es) 111 Slpaazylwaaą'c'e (lPeDcluslsLotnpose'e) 21 111.1 Rydel (Heche) 111.2 Rydel dwuzębny (Four,che-beche) 111.3 Wytkiopy'W<lm 'kJOIi1Zen~ (AnralC'he-racines) 111.11 P'I'ZerywalOZ 'OSltU (Echa'ool()II1In€lt'te) 11 L5 Krój :ręazny, pocią~{)lwy (TIa.tlile-pre) l J2 u'deI1ZNL1o:we (perou.Sls'ion llanoe) 11.2.1 K.i:l0lf (iPI~c) 112,2 MQltYlka (HOlU'e) 1 112211 z uchem ,pie,r\Ści'EID101waitymIW bIla'~e (Emrna;I1Idhta,ge si'ITl{Ple)22 112.~ z ,ulclhem lIJIierśDieniow.atym ods:ta:w.1onYIffi(Em:rllaTI'chalg'e li c.oJ1eJt) U2.2'3z IUIC'hremOidsitaJwionym w kJsrzJt.ałaie slzyjoi łaibęd~ia (EmmaI1lclhia,ge li col de Icylglne) 112.3 Dz;i,ilika (Sa:rd,ette) 11'2.4 ,K!ró'j (TiaIiilll€-;pre) 112.5 No;te (Senpe ,etel:argueur) 1~ Nar.zędz<i.a Tęc'zne, złożone (Outils 3. bre's, ComijXllSes) 121 Motyikla o dwóch ostrzalC;h (Houe) 122 OSlklalDd(Tadll}loe~!pre) 123 Noże do 10000inania gałęrz.i (iSerpe et elargueur) 21 K'10Jsyf'ilkac1'a prostYlah namzęld:.vi ręc,zJITYcl1 na: -"IPOC';z.YIWającei UldemeIJJiOlwe wiąże s'ię z odlffiienną te<eihn'i;ką ilC'h uŻyitlk<OlwaJnlia.BeZłPo'Śired:nio :pr,zeid Wlgłęhiet1lie:Tl się w ZJi,emię pier,wsrz;e nanzędlZiia slw{)lbOldnti'ena niej S\POlClZywtają.dlDu(ge na'tiCJlmJiiaSlt enengioznie w nią udeI1lają. 22 Prlzy tłumatCCllendlU za'Slt>O:S'OIwalno komib'inalCljoe narllw z PolS1k'i'elglo A~,aJSu Etnograf'i,oznego, z. III, W'<1JflSrzawa1968, mapy 130 - 133. �288 GRZEGORZ SKAl..SlK.1 mens lSyJmet·Iiiqu€lS) 1'31.1 Radlo (A.ra'iI"e) 131.11 RadŁo kirlzy.wolgrlZąldIZJi,e101we z pŁoz.em d. ~Oalc.em (Anl.,i1re chamlb~e a reillIe) 131.12 RaJdł{) z rę!kJo'jeścią .ryllC{):wą (Ara;ire ilUJan!che-.sep) 23 J31.13 RaJC!Łoklrzyrw~iel{)lwe z rad- LiJcą wk:SlZl1akie włóaztnd. (AJrair.e delllta'l) 24 13J..2 Krój (CQU1;lier) 13.1.3 Radł{) k:01eś.ne (AJra'iJre <wec s<uppont) 132 UIlZ'l!dz.eruia a'sy.metrycZlne (,lnsltl"Uments diJssymet·riques) 132.,1 P1JUig (C'h~lr'l1u,e) ~:>2.H Płulg o OOikładnilcy s1tałej (Ohamrue a v-eIlS<OIiJr f.ixe) !312.12 Płu'g obT{)Wwy (ChaI"l1ue rtoullme~o:r'eiJlJle) 13'4 Brona (HerBe) GaJbil'oita 6 SaJdiz.eniJe i s'iew (Pllanlt<art;ci:onet semaiilll.es) 21 Kołek do sada.>enda (aaJIńou-) 22 ZrraJOZIJ:ilkrY'!lcQWy (Soc a falitr.e J'es raties) 23 Siew lfęClZI1Y(Semoilr,s) 3 Zbiór zJbori..a(Recdl:t<e) 31 Wy.rymani'e (/pair exitiraJatii,on) .3,2 Zęc1ie (\par COl.ljpe) 3U si,el1P€!ffi (a la faUJciiJUe) 321;1 Slienp zq]jloofw<a,ny (F.cl.JUlCtiJlll'e a d'ents) 321.2 Si'eI1p głaidJk!i. (F<lJUlci~e !liiJS!se) 321.3 OC'łuxma pallicó1w (!P;pOlt~e-d~) 321.4 Kompletne oprzyrządowanie (OutLllage compleIt) 3'22 kosą (a la Ifia<ux) 3Z!.lJrosą rz; żeileźiC,em c.i'llgnit:,tyJffi (a 1aJme tuJree) 2i 322.2 kosą z źeIeźcem popychanym (,a lam e pous.se) 322.3 kosą z O'PI"zyr·ządowaniem (faux armee) 3122.4 kosą z drewnU:aną osełką (Faux a etriche) 323 ,p6łJrosikiiem (a la '&ape) 33 OsitrIzenJie oj kl~amlie kos ~~~ atbaiItaJge de la faux) al>e~k.a kamienna i IPochewk:a ~Pi'eLr'e a faux at oofHn) Mło.tek i .k.olwadebk,o OMa.rlteau at en:c.lJumatlte) 332 1 Ko:wade'llkQ płaslk:i'e (a table) ;'.32.'2. ·KJo:wadełJloo z ooulbkJiIem w k!sZtałcle młdtlka (a Ipanne) J{,awade~k() z pięt'ką (a talon) 332.3 Usltawialn!ie spIlJ()lkÓ\w (G.eribalg'e) 4 8Iz.wf1,a do 7!bi'erlanli,a po!k;06u (Ja41 v-eJ1euLSe) K:ruebe1 do wiąlZa.llliJa sno!Pkólw 42 (Ai,~iJlJ1'e allier les gerbes) Młóc·enie i c:zy.sZJc:zern,elZJiJarna 5 (!BaM'~e et neJtitl()yage du ~n) U<delI1z;aniekloisanlli (Ohauibalge) 51 52 Młócenie OBa~It'age) 5<Z1 KiiJjanlk:a (BaM«)iJr) Cep Ik:i.jaw.aty (lLartite) 5'22 5/23 Cep (<FdealU) 52'3.1 o stały;mZlaoz,epi,e :na di7Jierrżallm C'alt'taK:'he.fli~e roT Ie manlClhe) 523.2 o obrlOlt'OlWyJffi·ZIa<az.epie1lIa <liz;ierż,a/ku (ialtta1dhe pivot'arnlte SIUT Ie manlcihe) 523..31 Gap :z jooI1Jego \kalWałlk.a drewna (iF1eau mQll'lJOxy.!.'e) MłÓiCenie :waloom mł6ckawyJffi (Depiqru,~e) Gabao:ta 5 UtIiZą;<Wen:iJa lSIPJ"Zęz;aJ'D'e (I.nSItruments aJtte!les) 1311 Uo:ząldrzen:ia 6ym,et,ryIOZJne (iLrusitlrnl12 2 J K. Maszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 1: 1967, s. 167, ryc. 131. K. MOlStzyńlsik1i, Kuloom ... , s. 164, ryJc. 122. 25 Podział kos na dwa rodzaje: z ±eleźcem ciągniętym i pcypy,chanym z.wiązany jest z pe!W'll'yJffi=rz.egółem kOtlliS!tlroJkicyjnyJffi.OhoolZ;i o usy1u«)IW1;J.nierącilikii fila kosiSlk:u wuglęldem lŻ€l1eź£a: bądź (j{j stT{)'lly żel.woa, bądŹ z jego pme'C1iwnej strony. Wyn'ilkają z tego odmienne ltechniJk:i kJosrlenJi.a i p<>'ZYlcjek05liJama. 23 Por. 24 ~OT. �Francuskie 54 55 6 cI muzea etnograficzne CZY'SZIozelIlJieZiarna prey UŻYlCiJu 62 opallkJi (VaiIlina.ge) 63 pf!Z;eisi·ew<ł1l1!i:e Z1iarna (CriJbl.age) 64 Zbierall'll.ie i ładolWtalJ1liezboża (Ra-. ma:Slsa,~ et 'cl1.aJl~gemel1lt) Gtralbie (Ralt,eau) SzuiLl!a (lPeiJJJe) wtdły (!F'OIUIf.che) WY'chwyrt; do .na.piJIba,niJa tiny zabezIJi·eClzaJją!Cej ładunek S!iana Lub drzewa na wozie Arret de corde) Część druga: PTZyikład:'winorośl 2 3 31 211 312 Pr.zyJglOtOlwa,l1Ji,e gl'elby i pralce wokół rośliny ,(.Txava,H doll .S'OI1 et autOiUirde la p1a:nlte) SzttbeQ)ienJie ~GTeffug·e) OibC'iJIlJal1lie iPędÓ1W(Te>i:J.rle) NÓŻ ogl'odn:iJazy o stałym OŚt.I1ZlU (SeI1P€ a 1ame f·ix·e) z ~rnbi'et€lffi osltrym (a dOlS tlranC'haTIIt) z ,gI'lZJbiet·em nie QslhrY'm (a dOls non tira'D'Chant1: ) 32 33 ol 5 6 7 71 72 8 Nóż ,ogr·odniJozy o() ostreu s'kłaJd<lnY'm (Serpe a lame plJiCłJnlte) Nóż-;s.e;ka!tox (Senpo~,secalt.eux) U:Stalwtian'ie Ity,crz;ek (.Planttartoi'On des eohalas) Obdnanie wici (Sarme1lJtage) O!pryśkillwa!IlJi'e .(iSOIUf;rage) Z'biO<TY.(V'el1ld.a'f1Jg'es) ObcinCłJIlJi·egron (Coupe raislin) T1valllslpom gJron (Tral1lSIP01"tdu ra'iSlin) Straż winIlJic (Gavde de la recolte) Program ,nau'kowy "Rolnictwo" obejmuje również do'kumenta'cję ikonogra:fi.czną znacznie rozszerzają;cą informacje z gablot. Dokumentacja ta dostępna Jest w trzech ka:hinach: 8, 10 i 12. W Ikahinie nr 8 wyświ!etlić można serię 20 diapozytywów o n.astępującejtreści: Nagrolbek ro'l'n~ka (II w.), Orka {XI w.), Bronowanie (XII w.), Uprawa winorośli (XIII w.), Koszenie i ostrzenie kosy (XIII w.), Zniwiarz z sierpem (XIV w.), Siew (XV w.), Sianokosy (ok. 1480 r.), ,Zbiory winotgl'on (r. 1491), O.l1ka {XVI w.), Sierpień (I pot ;XVII w.), Ubiór ogrodnika,Ckoniec XVII w.), Or'k.a ,('pał. XVIII w.), .Praloe leśne (poł.. XVIII w.), Zeńcy z Lucerny I(r. 18eO),Wyltłaczarrie roku z winogron I(XIX w.) Młócenie walcem zbożowym (T. 1863), Młócenie ,cepami .(dk. r. 1800), Zbiory winogr·on (XIX w.), Mechaniza1cja zb.iorów. Ka.bina nr '10 zawiera kilka albumów z fo'tograrriami uzupełniającymi tematy 'prezentowane w gablota·ch, d.otyczące narzędzi i pra'e rolniczYiCh oraz pl'ac związanych z u;prawą winorośli. Kabina nr 12, dzięki magnetowid.owi, pozwala obejrzeć ;film J.-D. Lajouxna ,temat młóoenia żyta 'O€1pamina wolnym powietrzu we wsi Vi·eurais (dep. Aveyron w Masywie Centralnym). Zawiera on .następujące etapy 'pra'cy: ro:zJkladanie snopów, młóckę ,czteroma, sześcioma i ośmioma 'cepami, zbi·eranie 'Ziarna i jego czys:zJczenie'Przez wianie. Tak oto prz·ed:stawia się, w wielkim skrÓCie opisana, współ'czesna ekspozycja stała Musee national des Arts et Traditions Populaires w Paryżu. Autor starał się zohrazować przede wszystkim treść merytorycz.ną tej wystawy, uzupełniając ją uwagami 'na'tury muzeologicznej. Zaden jednak opis nie jest w stanie oddać panującej tam atmosfery, która łączy w so!biepowagę i dystans'Z!e :swobodą i he.zpośredniością· 19 "Lud" - tom 65 �GRZEGORZ SKALSKI FRENCH ETHNOGRAPHIC MUSEUMS. PART I (Summary) Polish ethnographic museology constantly lacks information on foreign museum centers, including also French ones. The author of the present paper wants to make additions to the hitherto existing, not tdo impresive literature on French museology concerning mainly two central museums in Paris - Musee de l'Homme and Musee national des Arts et Traditions Populaires - and make some remarks on regional museums. These remarks result from the author's observations made during his research grant stay in France in 1979 and concern the ethnographic collections of the following museums: Musee national des Arts et Traditions Populaires in Pa'ris, Musee alsacien in Strasbo'urg, Musee de Bretagne in Rernes arnd Muse'e Camaraguais in Mas du Pont de R'Ou.sty. The article is divided into two parts; the present paper includes the first one, which aims at presenting permanent exhibitions of Musee national des Arts et Traditions PopulaiT€s. The permanent exhibitions present traditional French folk culture as well as its transition to industrial culture. Presented sp~cimes, depending on the given subject, date back to the Iron Age and up to the 20th century. The exhibition consists of two parts: Galerie cultureHe and Galerie d'etude, which differ as far as cognitive aims are concerned. The first one - Galerie cultureHe - is assigned to a general audience who wants to learn as much as possible about French folk culture. Galerie d'etude, however, is meant for a special audience, experts who want to enlarge their knowledge on certain aspects of folk culture. Analitical and typological arrangement of objects and concomitant publications enable them to make a thorough study of chosen phenomena in their comparative chronology, i. e. in their causal and consecutive process. A lot of interesting exhibitiona1 ideas were introduced;' among them diapositives, the so-called "unite ecologiques" presenting light and sound performances in in authentic interiors, ethnomusicological shows and projection rooms where one can see slides and movies and listen to music. This paper icludes a superficial review of substantial contents of both exhibitions and some remarks of a museological nature. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e837c7897cffa6679ec322defffcef8.pdf 047be16d2ff9a32a934ad02d69a39ac6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5060 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4694 Title A name given to the resource Dwie edycje zbioru "Pieśni" Gustawa Gizewiusza / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.251-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 DWIE EDYCJE ZBIORU PIEŚNI GUSTAWA GIZEWIUSZA Gustaw Gizewiusz (1810-1848), duchowny ewangelicki, zapisał się w dziejach polskiej folklorystyki jako twórca dużego zbioru pieśni mazurskich. Dał mu tytuł: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840 roku. Gizewiusz zanotował około 450 tekstów, a do 32 z nich także melodie. Zbiór ten był podziwiany, charakteryzowany, przedrukowywany we fragmentach, ale nieznany w całości - stał się w ciągu następnych stu sześćdziesięciu lat jedną z legend naszej folklorystyki. Dziś zaś dysponujemy jego dwoma różnymi wydaniami!. Sam Gizewiusz przesłał do redakcji leszczyńskiego "Przyjaciela Ludu" kilka pieśni z melodiami i tygodnik ten opublikował je w roku 1839. Parę lat później, prawdopodobnie w roku 1844, przekazał swój rękopis Kazimierzowi Wł. Wójcickiemu, a ten powierzył go Oskarowi Kolbergowi. Nie wiadomo, kiedy Kolberg otrzymał manuskrypt Gizewiusza. Na pewno stało się to przed rokiem 1856. Prawdopodobnie zamierzał cały ten zbiór przygotować do druku. Śladem takiej próby jest wykonany jego ręką na s. 8 rkp. spis rozdziałów przyszłej książki i klasyfikacja prawie wszystkich tekstów do któregoś z tych rozdziałów. Samodzielnego wydania zapisanych przez Gizewusza pieśni Kolberg nie przygotował, wykorzystał jednak ten rękopis w dwu opracowaniach. Najpierw w Pieśniach ludu polskiego (1857) - pierwszym zbiorze polskich ballad, gdzie zamieścił 25 pieśni z lokalizacją"od Osterode (Kraplewo)", sygnowanych (z wyjątkiem jednej) nazwiskiem zbieracza, oraz l bez tej sygnatury i z inną lokalizacją, ale z dużym prawdopodobieństwem pochodzących również z rękopisu Pieśni ludu znad górnej Drwęcy. Wiele lat później Kolberg przygotował rękopis pl. Mazury Pruskie, kolejny tom Ludu. Podstawowym źródłem w zakresie tekstów pieśni, których zamieścił tam 530, były właśnie, obok rękopisów Wojciecha Kętrzyńskiego, zapisy Gizewiusza. Jednak w Mazurach Pruskich Kolberg nie podawał wiernie pełnych tekstów wybranych zjego zbioru. Teksty pochodzące z tego źródła, zwykle sygnowane nazwiskiem ° I W roku 2000 staraniem Instytutu im. Oskara Kolberga ukazało się wydanie: Gustaw Gizewiusz, Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej ikraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku. Z rękopisu opracowała, wstępem i komentarzami opatrzyła Danuta Pawlak, Poznań 2000, ss. XXXII, 416. W latach 2000-2001 staraniem Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie ukazało się wydanie: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach Ostródskiej i Kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez X G. G. Część pierwsza: Rękopis. Posłowie: Władysław Ogrodziński, opracowanie redakcyjne: Wacław Walecki, Kraków-0lsztyn 2000, ss. 342. "Biblioteka Tradycji Literackich" nr 33. Część druga: Zapis słowny. Opracował i wstępem wraz z aneksami opatrzył Władysław Ogrodziński, Olsztyn 2001, ss. LII, 274. "Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie" nr 198. Część trzecia: Zapis muzyczny. Wstęp, odczytanie rękopisu, opatrzenie komentarzem i zaadaptowanie zapisu nutowego Zenona Rondomańska, Olsztyn 200\. "Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie" nr 199, ss. XIV, 70. �252 Gizewiusza, zawierają liczne interpolacje, bywają skrócone, a także - podobnie jak w Pieśniach ludu polskiego - połączone z melodiami pozyskanymi bądź w czasie własnych badań Kolberga, bądź pochodzącymi z innych źródeł. Jednak nawet tak opracowane fragmenty z Pieśni ludu znad górnej Drwęcy pozostawały przez następne sto lat nieznane nauce, ponieważ Kolberg nie zdążył wydać przygotowanej monografii. Zbiór Gizewiusza, znajdujący się razem z rękopisem Mazur Pruskich w tece mazurskiej Kolberga, testamentem tego ostatniego, wraz z całąjego spuścizną rękopiśmienną został przekazany Akademii Umiejętności. Wyłączony z Kolbergianów po roku 1945 otrzymał w Bibliotece PAN osobną sygnaturę 2559 n. Rękopis Mazur Pruskich, w czasie n wojny światowej skutecznie ochroniony w Polskiej Akademii Umiejętności przed Niemcami, doczekał się wydania dopiero w roku 1966 jako tom 40 Dziel wszystkich Kolberga. Do druku tom ten przygotowali Władysław Ogrodziński (teksty) i Danuta Pawlak (muzyka), należąca do zespołu redakcji Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Ogrodziński starannie porównał tekst Kolberga z wykorzystanymi przez niego źródłami, w tym także z manuskryptem Gizewiusza, a rezultaty tych analiz zawarł we wstępie, przypisach do poszczególnych pieśni oraz w osobnej tabeli. We wstępie pisze m.in.: "prawie wszystkie teksty źródłowe ulegały w Mazurach Pruskich retuszom lub przeróbkom, jakkolwiek w dość licznych wypadkach odchylenia były minimalne"2. Wykorzystanych przez Kolberga zapisów Gizewiusza odnalazł Ogrodziński w Mazurach Pruskich 257. Dużą część pozostałych, tj. 94 pieśni nie włączonych przez Kolberga w całości bądź we fragmentach do monografii Mazur, ani do zbioru ballad z 1857 roku zamieścił w części tomu, w Dodatkach. W ten sposób udostępniona została folklorystom znaczna część rękopisu Gizewiusza. Nie zastępowało to jednak pełnego wydania Pieśni ludu znad górnej Drwęcy. Dlatego w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w roku 1969 postanowiono opublikować zbiór Gizewiusza w całości. O przygotowanie rękopisu do druku zwrócono się do Danuty Pawlak, która była współedytorem mazurskiego tomu Kolberga. Opracowanie melodii i tekstów wraz z niezbędnym aparatem krytycznym wykonane przez D. Pawlak zostało przyjęte przez zleceniodawcę i otrzymało wysokie oceny w recenzjach prof. Heleny Kapełuś i W. Ogrodzińskiego. Nie jest więc prawdą twierdzenie wydawców edycji olsztyńskiej, że inicjatywa przygotowania do druku zbioru Gizewiusza nie znalazła oparcia w zespole edytorskim Dziel wszystkich Kolberga3• Jednak Ośrodek nie zdołał wydać Pieśni Gizewiusza i autorce opracowania w roku 1986 zwrócono jeden egzemplarz maszynopisu, zatrzymując drugi w swoim archiwum4 i doradzając szukanie innego wydawcy. Starania D. Paw- n 2 Zob. wstęp W. Ogrodzińskiego do Mazur Puskich O. Kolberga (Dzieła wszystkie t. 40), Wrocław-Poznań 1966, s. XXIX. 3 Zob. s. VII w cz. II wydania olsztyńskiego Pieśni... G. Gizewiusza. 4 Zob. posłowie W. Ogrodzińskiego w cz. I wyd. olsztyńskiego, s. 325. �253 lak o druk zbioru Gizewiusza zrealizowane zostały dopiero przez Instytut im. Oskara Kolberga w Poznaniu, który utworzony został po rozwiązaniu Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga i przejął jej zadania, w tym także przygotowywanie do druku źródeł folklorystycznych. Pieśni ludu znad Górnej Drwęcy w opracowaniu D. Pawlak ukazały się w końcu roku 2000. Zrąb źródłowy poprzedzony jest wstępem, w którym omówiona została biografia autora zbioru, jego badania folklorystyczne i publikacje z tego zakresu, a także działalność społeczno-polityczna, z którą te ludoznawcze zainteresowania Gizewiusza były ściśle związane. Następnie opisany jest stan rękopisu oraz te jego cechy, które są ważne dla prawidłowej interpretacji zapisów i pozwalają odtworzyć metody pracy ich autora, m.in. bardzo rzadkie w tej wczesnej fazie folklorystyki dokładne i konsekwentne dokumentowanie badań. Jak wiadomo, Gizewiusz notował nie tylko miejsce zapisu, ale także jego czas i nazwisko lub rzadziej inne dane wykonawcy pieśni. Autorka opisuje także sposób notowania wariantów tekstów oraz dokładnie charakteryzuje nieliczne niestety zapisy muzyczne. Charakteryzując zasób pieśni zgromadzonych przez Gizewiusza, zwraca uwagę m.in. na dużą ilość ballad i pieśni nowiniarskich, właściwą dla tego regionu, a także wyjątkowo obecne w zbiorach z epoki romantyzmu obscena. Końcowa część wstępu zawiera informacje o przyjętych w tym opracowaniu zasadach edytorskich. Zrąb źródłowy, czyli zapisy tekstów zostały ułożone w kilku działach: pieśni obrzędowe weselne i doroczne, ballady i pieśni nowiniarskie, miłosne, rodzinne, społeczne, zawodowe, żołnierskie, żartobliwe, historyczne i popularne (tj. genetycznie nieludowe). Warianty poszczególnych wątków tekstowych zostały zgrupowane razem, przy czym warianty wykonawcze nie otrzymały osobnych numerów, ale rozróżniono je oznaczeniami literowymi. Autorka stwierdza, że w rękopisie jest 441 odrębnych tekstów oraz kilkanaście uzupełnień do niektórych, a po połączeniu pod jednym numerem wariantów wykonawczych w tej edycji znalazło się 391 osobnych pieśni, z których 34 mają zapis nutowy (dwa z nich w przypisach). Miejsce i data zapisu oraz nazwisko wykonawcy podane są nad tekstem lub melodią każdej pieśni. Uzupełnienia niektórych tekstów notowane przez Gizewiusza na innych kartach rękopisu niż tekst główny zostały po analizach umieszczone w odpowiednich miejscach, co odnotowywano w przypisach. Wskazane są także interpolacje Kolberga, związane bądź z próbami przygotowania tego zbioru do druku, bądź z wykorzystywaniem go we własnych publikacjach. Wszystkie pieśni porównane zostały z tekstami zawartymi w dostępnych zbiorach pieśni mazurskich, poczynając od odnalezionego przez Czesława Hernasa rękopisu M. Thomascika5 z końca XVIII wieku, poprzez druki XIX- i XX-wieczne, a kończąc na artykule Aleksandra Pawlaka6 z 1995 roku. Cz. Hemas, W kalinowym lesie, t. 2, Warszawa 1965, s. 153-186. A. Pawlak, Kategorie porządkowania muzycznych zbiorów z Warmii i Mazur, w: Oskar Kolberg, prekursor antropologii kultury, Warszawa 1995, s. 97-112. 5 6 �254 Odpowiednie odsyłacze, łączące teksty zapisane przez Gizewiusza z wariantami zanotowanymi przez innych folklorystów, zamieszczone zostały w przypisach. Tom zamyka "Zestawienie pieśni według kolejności w rękopisie", dzięki czemu odtworzyć można chronologię zapisów, a także cykle wykonawcze czy repertuar poszczególnych śpiewaczek i śpiewaków. Na końcu znajduje się także wykaz informatorów, słowniczek wyjaśniający znaczenie wyrazów gwarowych lub dziś nie używanych wraz z informacją o źródłach, z których korzystano przy jego opracowaniu, oraz alfabetyczny indeks incipitów pieśni. Również w roku 2000 ukazała się pierwsza część edycji przygotowanej przez W. Ogrodzińskiego i Z. Rondomańską. Jest to fotoreprodukcja rękopisu Pieśni ludu znad górnej Drwęcy z posłowiem W. Ogrodzińskiego. Pokazany jest, strona po stronie, cały rękopis, można więc stwierdzić, że istotnie jest on czytelny i poza kilkoma miejscami nie stwarzał edytorom większych trudności. Dotyczy to tekstów pieśni i not dokumentacyjnych, w których daty zapisywane są gotykiem, a także uzupełnień, wyjaśnień i fragmentów wariantowych, dopisywanych przez Gizewiusza między wierszami pieśni lub na marginesach (np. na s.48-49, 115, 119, 121-122, 158, 177,488-489 rkp.). Rozróżnić też można wyraźnie dopiski i uzupełnienia Kolberga wykonywane atramentem i ołówkiem (np. na s. 42-43, 164,239,254-256,262,316-317,407,484 rkp.). W posłowiu W. Ogrodziński omawia dotychczasowe zainteresowania folklorystów rękopisem Pieśni ludu znad górnej Drwęcy od czasów Kolberga po współczesność. Następnie przedstawia drogę życiową Gizewiusza, która doprowadziła go do objęcia w roku 1835 stanowiska kaznodziei polskiego w Ostródzie (nie proboszcza w Kraplewie, jak błędnie zapisał Kolberg na pierwszej stronie rękopisu) oraz niespełna trzynastoletni okres jego działalności duszpasterskiej, społeczno-politycznej i folklorystycznej. Zamieszczone są tu m.in. pochodzące z akt parafialnych informacje o śpiewaczkach, których nazwiska odnotował Gizewiusz. Szkoda, że posłowie pozbawione jest przypisów, choćby dla umiejscowienia cytatów, tym bardziej, że nie wszystkie cytowane prace są uwzględnione w wyborze literatury zamieszczonym na końcu książki. Druga część tej edycji, wydana w 2001 roku, zawiera teksty pieśni (bez melodii) poprzedzone wstępem wydawcy i aneksami. Teksty zostały wydrukowane w kolejności takiej, w jakiej zapisane były przez Gizewiusza, z wiernością dla oryginału posuniętą do tego stopnia, że nawet uzupełnienia z wyraźnie przez Gizewiusza zaznaczonymi odsyłaczami do tekstu głównego pozostawiono w przypadkowym miejscu ich zapisania jako osobno numerowane pieśni, a wariantowe wersy i zwrotki potraktowane sąjak integralne części pieśni (por. np. pieśń "Spod boru borowin jedzie" na s. 17-18 rkp. w cz. l i nr II w cz. II oraz pieśni nr 38 i 40 w opracowaniu D. Pawlak). Wobec istnienia wydanej rok wcześniej podobizny całego rękopisu, publikowanie pieśni w takim układzie jest nieuzasadnione. Jerzy Bartmiński o edytorskich systematykach tekstów pieśni pisze: "Systematyka praktyczna w doborze kryteriów podporządkowa- �255 nia zbioru nie liczy się właściwie (ściślej mowiąc: może nie liczyć się) z postulatem ich istotności dla samych zjawisk. Na dobrą sprawę mogłyby to być kryteria byle jakie, zewnętrzne, byle były stosowane konsekwentnie, były jasno sformułowane i pomagały rozeznać się w materiale, tzn. łatwo porównywać z sobą różne zbiory. Siłą rzeczy dużą rolę w systematyce praktyczno-edytorskiej odgrywa tradycja oparta na praktyce najwybitniejszych zbieraczy i edytorów"? Jedyne kryterium przyjęte przez W. Ogrodzińskiego - całkowita wierność rękopisowi - utrudnia nie tylko porównanie tego materiału z innymi zbiorami, ale nawet znalezienie pokrewnych tekstów w obrębie zbioru Gizewiusza. W wyszukiwaniu wariantów nie jest bowiem pomocny zamieszczony na końcu tomu indeks incipitów, co sugeruje Ogrodziński we wstępie do tej części. W tej edycji indeks incipitów ma charakter czysto formalny i nie jest pomocą dla badaczy folkloru. Wstęp wydawcy zawiera opis rękopisu oraz informacje o przyjętych zasadach edycji i o treści aneksów, jednak autor kilkakrotnie wraca także do problemów merytorycznych poruszanych w posłowiu do cz. I. Zasady edycyjne przedstawione są niedokładnie, dotyczy to m.in. zakresu modernizacji pisowni i interpunkcji oraz sposobu oznaczania opuszczeń i interpolacji wydawcy. Np. informacja, że jeżeli chodzi o oznaczanie joty "wprowadzono częściową modernizację tej pisowni", bez określenia sytuacji, w których pisownię joty uwspółcześniono lub nie, przestaje być przydatna dla odbiorcy. I w tym wypadku, i w innych pozostaje porównywanie tekstów z cz. II z oryginałami Gizewiusza w cz. I, a chyba nie o to wydawcom chodziło. Wyraźnie też widać, że zabrakło konsultacji z językoznawcą, które pomogłyby uniknąć wielu niejasności i błędów w postępowaniu edytorskim, w rozważaniach na ten temat oraz w budowie i zawartości aneksów. Błędem jest np. stwierdzenie na s. XXIII, że normy ortografii polskiej zostały opracowane dopiero "w państwie polskim w ciągu pierwszej połowy XX wieku", bo instytucjonalne ujednolicenie ortografii dokonane zostało przez Deputację wyłonioną przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1814 roku, a opracowane przez nią zasady opublikowano w roku 1830. Niekonsekwentnie jest też przekazana zawartość rękopisu - Ogrodziński dwukrotnie uprzedza, że z notatek Kolberga uwzględnia tylko spis działów z k. 8 rękopisu, jednak wielokrotnie przedrukowuje dopiski Kolberga, nie zawsze kwitując to przypisami. I tak np. w pieśni "A komuż tak, jak młynarzom", ostatni wers: "I młynarza miarką ćwiczy" jest dopiskiem Kolberga i miał zastąpić wers zanotowany przez Gizewiusza: "A diabliż mię z mojej p.", a dwie zwrotki dopisane przez Kolberga do pieśni "Leci woda z Lysogroda" wydawca potraktował jak Gizewiuszowski zapis odrębnej pieśni8• Zastrzeżenia budzą też niektóre aneksy. Np. aneks 3. "Roz7 J. Bartmiński, Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru, w: Literatura popularna, folklor, język, Katowice 1981, s. 10. 8 Zob. s. 484 i 239 rkp. w cz. l i pieśni nr 344 i 164 w cz. li wyd. olsztyńskiego. �256 graniczenie zapisów" jest niepotrzebny - wszystkie kreski dzielące wątki są widoczne w podobiźnie oryginału w cz. I, a i tak autor z oczywistych względów nie mógł rozróżnić w tym wypadku oznaczeń Gizewiusza od Kolbergowskich. Niejasne są kryteria wyboru haseł do aneksu 8. "Słownictwo". Autor stwierdza, że "pomija w zasadzie wyrazy używane potocznie w języku współczesnym"9, ale zamieszcza np. hasła: pszczółka, pszenica, rękawice, sadeczek, sadek, sierota, siodełko, skowroneczek, słowiczek, sługa, sówka, stół itd., podaje "lipcóm, librum", ale pomija "kańtoróm, zagrum" z tej samej zwrotki, podaje "hop, siup", pomija "dyziu, dyś", zamieszcza w słowniczku "omdlewać", a pomija "omglewać", daje hasło "młynica" (z pieśni nr 423 w cz. II), ale pomija z tejże pieśni równie dziś zapomnianą nazwę "pod", a "paprzycę" objaśnia jako "element w młynie" (por. to hasło np. w Słowniku języka polskiego Karłowicza). Przy wyjaśnianiu niektórych słów zabrakło nie tylko refleksji językoznawcy, ale także folklorysty. Np. słowo "zaletki"lO W. Ogrodziński tłumaczy jako "wszywki", a D. Pawlak w słowniczku na końcu swego opracowania: "wianek panny młodej, wszywany po oczepinach w róg poduszki lub pierzyny", z odwołaniem do źródła, skąd to wytłumaczenie pochodzi. Podobnie niewłaściwe jest wyjaśnienie "zapeszyć" do słowa "pośpiewać" (z pieśni nr 281 w cz. II) - Helena Kapełuś pośpiewanie określa jako "ponurą praktykę magiczną", której celem jest "sprowadzenie śmierci na wroga czy krzywdziciela" II. Pomocą dla użytkownika tej części edycji mogą być natomiast dwa aneksy: 5. "Nazwiska występujące w tekście" i 7. "Nazwy geograficzne", zastępujące jednak tylko po części odpowiednie indeksy, ponieważ odnoszą się wyłącznie do tekstów pieśni z przypisami zamieszczonych w części II, nie obejmują zaś posłowia w części I, wstępu i aneksów z części II i całej części III. Dopełnieniem olsztyńskiej edycji Pieśni ludu znad górnej Drwęcy jest część III, zawierająca zapisy muzyczne. Opracowanie ich do druku przez Zenonę Rondomańską budzi jeszcze więcej zastrzeżeń niż opracowanie części poprzedniej. Jak już wspominano, zapisów nutowych w rękopisie Gizewiuszajest 32, do czego dodać trzeba dwa publikowane za życia autora w leszczyńskim "Przyjacielu Ludu". Z tych zaledwie 34 melodii autorka opuściła nuty, należące do pieśni "Zaletki moje", zapisane pod tekstem na s. 24 rkp. Natomiast za odrębny zapis nutowy do pieśni ,,1 ustała w okieneczku" na s. 207 rkp. uznała główki nut z melodii zapisanej na stronie następnej i przebijające przez papier od spodu 12. Liczne są błędy w odczytaniu rękopisu, w interpretacji zapisu nutoweW cz. II wyd. olsztyńskiego s. XXXIII. Zob. pieśń nr 87 w cz. II wyd. olsztyńskiego, tam zresztą błędnie "zalotki", oraz wyjaśnienie w aneksie 8. "Słownictwo" s. XLIV w cz. II. II H. Kapełuś, Pośpiewanie, "Literatura Ludowa" 1993 nr I, ss. 49-54. 12 Zob. pieśni nr 173 i 174 w opracowaniu D. Pawlak oraz s. 23 i 24 rkp. w cz. I - tam dwa warianty pieśni ,,zaletki moje na co mi wyszły", oba z melodiami. Zob. też uwagę o mel. do pieśni ,,1 ustała w okieneczku" na s. XI w cz. III wyd. olsztyńskiego i reprodukcję s. 207 i 208 rkp. w cz. I. 9 10 �257 go Gizewiusza, w odtworzeniu tekstu słownego (różnice w stosunku do tekstów w cz. II i do rkp.). Ocena tej części edycji olsztyńskiej powinna być dokonana przez etnomuzykologa po porównaniu rękopisu i redakcji Z. Rondomańskiej. Stwierdzić jednak tu należy, że podstawowym błędem jest próba opracowania równocześnie wydania źródłowego, służącego dalszym badaniom folkloru muzycznego, oraz śpiewniczka przeznaczonego dla zespołów amatorskich. Autorzy tego opracowania odmiennie używają tradycyjnie ustalonych oznaczeń: w cz. II W. Ogrodziński opuszczenia fragmentów tekstu w aneksach zaznacza trzykropkiem w nawiasie kwadratowym - [...], w nawiasie takim umieszcza też wyjaśnienia słownikowe w przypisach, niekiedy oryginalny zapis słowa podany w przypisie po postaci znormalizowanej (np. w pieśni nr 34 w cz. II), a także domniemanie autorstwa notatki (np. przypis do pieśni 212, ale w przypisie do pieśni 191 nazwisko jest w nawiasie okrągłym). Natomiast w cz. III Z. Rondomańska ujmuje w nawias kwadratowy te fragmenty tekstu, które należy opuścić przy śpiewie, a uzupełnienia pochodzące od wydawcy oznacza nawiasem okrągłym. Te i inne rozbieżności między trzema częściami, także niejednolite odsyłanie do stron rękopisu, stron druku i numerów pieśni utrudniają korzystanie z olsztyńskiej edycji. Wydanie przygotowane przez D. Pawlak spełnia przyjęte współcześnie wymogi edycji źródeł folklorystycznych. Stosowane przez autorkę opracowania zasady edycji i konsekwentna ich realizacja, staranne odczytanie i dokładne odtworzenie rękopisu w druku, połączenie wątków w grupy, przyjęta systematyka pieśni, a także osadzenie pieśni ze zbioru Gizewiusza na tle innych zbiorów mazurskich sprawiają, że edycja ta będzie bardzo przydatna do dalszych badań folkloru mazurskiego i polskich pieśni ludowych. Udostępnia ona zbiór Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, niezwykły, bo przynoszący bogaty materiał z niewielkiej stosunkowo okolicy z tak wczesnego okresu polskich badań folklorystycznych i z tak dokładną dokumentacją. Nie można tego niestety powiedzieć o edycji olsztyńskiej, zwłaszcza o jej drugiej i trzeciej części. Zarówno koncepcja wydawnicza, jak i jej niekonsekwentna i pełna błędów realizacja, w świetle wybranych jedynie przykładów rodzą wątpliwość co do celowości samego przedsięwzięcia. Narzuca się pytanie, czy nie zasadniejsze pod względem naukowym byłoby wydanie przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego opracowania starannie przygotowanego przez D. Pawlak, znajdującego się przecież cały czas w zbiorach Ośrodka. Agata Skrukwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f09eb38f6427065cbf5d7dc61a5bc4de.pdf 503cc8f2f5241170faf73b7e790c873b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2062 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1814-1890) kolekcje etnograficzne ikonografia etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1914 Title A name given to the resource Ikonografia etnograficzna w zbiorach Oskara Kolberga/ LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, 1. 76, 1993 AGATA SKRUK Redakcja Dziel Oskara WA Wszystkich Kolberga Poznań IKONOGRAFIA ETNOGRAFICZNA W ZBIORACH OSKARA KOLBERGA Ikonografia etnograficzna w zbiorach Kolberga nie była dotąd przedmiotem zainteresowania w poświęcanej mu literaturze. Ryciny, drzeworyty i litografie zamieszczane w Ludzie były - zgodnie ze swym przeznaczeniem wykorzystywane jako dokumentacja XIX-wiecznego stanu kultury ludowej, np. w atlasach polskich strojów ludowych. Od strony warsztatu Kolberga problem ten nie był poruszany, a dla etnografów istotny może być stosunek Kolberga do ilustracji jako jednego ze źródeł etnograficznych, sposób ich uzyskiwania i publikowania, aktualny stan tego rodzaju materiałów w Kolbergowskim archiwum, a także problemy edytorskie, jakie nastręczają one wydawcom jego spuścizny. Do czasu podjęcia prac wydawniczych nad rękopisami Kolberga, tj. do roku 1962, znane były tylko te ryciny z jego zbiorów, które sam zamieścił w tomach Ludu i Ohrazów etnograficznych. Ale publikowane ilustracje były fragmentem dużej i starannie gromadzonej kolekcji ikonograficznej, albumów z fotografiami, akwarel i rysunków, które - o ile wiadomo - uległy zagładzie i rozproszeniu w czasie wojny. W zachowanych materiałach rękopiśmiennych pozostały tylko nieliczne rysunki, w większości mające charakter dokumentacji pomocniczej. Te trzy zespoły, tj. ryciny publikowane przez Kolberga, jego kolekcja ikonograficzna i rysunki zachowane w rękopisach, będą tutaj krótko omówione. Od początku badań terenowych rysunek był drugą obok opisu metodą tworzenia źródeł dla etnografi. Do dziś, mimo nowych technik utrwalania obrazu rzeczywistości - fotografii i filmu - dobry, profesjonalnie wykonany rysunek jest wysoko ceniony, a często niezastąpiony jako forma dokumentacji. Znaczenie ikonografii etnograficznej i wartość ilustracji w wydawanych przez siebie książkach doceniał także Oskar Kolberg. W Liście otwartym z 1865 roku, w którym przedstawił program badań i plan swych monografii etnograficznych, po wyliczeniu jedenastu zasadniczych problemów dodaje: ,,00 wszystkich tego rodzaju wiadomości nader pożądanymi byłyby i rysunki (gdzie się �48 nadają), o ile takowe pozyskać się dadzą" 1, a przy pytaniu o wicś i chatę pisze: "Do opisu przydałby się i rysunek, plan lub widok"2. Czytając czy przeglądając wydane przez Kolberga tomy Ludu i Obrazów etnograficznych zauważamy w nich barwne i czarno-białe ilustracje wykonane różnymi technikami, a przedstawiające przede wszystkim stroje ludowe, ale także zabudowania, wnętrza chat, narzędzia, detale ubioru, rzeźby, pisanki, pieczywo obrzędowe itd. Uzupełniają one opisy i relacje, precyzując kształt, a czasem także kolor opisywanych w tekście obiektów. Świadomość tej wartości poznawczej rycin była zasadniczą przyczyną, dla której Kolberg systematycznie gromadził kolekcję ikonograficzną i starał się dołączyć ilustracje do każdej monografii regionalnej. Ale istniała i druga przyczyna. Pierwsze tomy Ludu Kolberg wydał własnym nakładem i kapitał wyłożony na ich druk odzyskał przez sprzedaż tylko w części. Na edycję tomów następnych otrzymywał zasiłek Akademii Umiejętności lub innych instytucji, ale zasiłek taki nie pokrywał całości kosztów druku tomu. Szybka sprzedaż choć części nakladu była konieczna dla zapewnienia środków na dalsze badania terenowe, na zaliczkowanie druku tomów następnych, a także na wydatki osobiste. Na ładną, ilustrowaną książkę łatwiej było znaleźć nabywcę. W tym samym roku 1865, w którym opublikował List otwarty, tak pisze o swych perspektywach w jednym z listów: "Między owymi trudnościami jedną z najważniejszych jest tu spożytkowanie nagromadzonych materialów, czyli publikacja ich w sposób, który by dla nauki istotne mógł przynieść owoce. Dzieło takowe dla ogółu publiczności suchym się wydaje. Sądzę, że Pan wiesz, albo domyślasz się, ile trudnym jest skłonienie do podobnej publikacji księgarza i nakładcy, który zawsze pełen jest nieufności, zwłaszcza co do wydawnictwa przechodzącego przyjęte zwykłe rozmiary, chociażby mu je osłodzić, a nawet okrasić ilustrowaniem dzieła, dodatkiem 'mnóstwa nut muzycznych, drzeworytów i rycin kolorowych, zachęcających zwykle do pokupu"3. Ilustracje, zwłaszcza barwne litografie, podnosiły wartość książki, ale także jej koszt. Dla przykładu podać można, że druk l O litografii do Pie.'ini ludu polskiego w 1865 roku, stanowił około 25% wszystkich kosztów edycji, a cztery litografie do I i IT części Mazowsza w latach 1886-1887 pochłonęły około 15% kosztów tych dwu tomów 4. Dodatkową pozycję stanowiły wydatki na fotografie, tj. cena ustalona przez fotografa i wynagrodzenie dla fotografowanych osób, grupy wieśniaków w strojach regionalnych, specjalnie l Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (Dzieła 1V.~zyslkie t. 64), Wrocław - Poznań 1965, s. lOS. 2 Ibidem, s. 103. s. 113. Zob. ibidem s. 90 oraz Korespondencja Wrocław-Poznań 1969, s. 316. 2 4 Ibidem, Oskara Kolberya cz. III (Dziela IVszl'slkie t. 66). �49 dowiezionych do miasta, aby im zrobić zdjęcie. Niekiedy dochodziło także honorarium za wykonanie rysunku czy akwareli, choć większość współpracujących z Kolbergiem artystów, związana z nim wieloletnią przyjaźnią, oddawała mu swe prace bez wynagrodzenia. Od początku badań ludoznawczych gromadził Kolberg materiały ikonograficzne wykonane przez różne osoby i różnymi technikami. Jako materiał ilustracyjny najwyżej cenił akwarele i rysunki profesjonalistów świadomych dokumentacyjnego znaczenia rycin. Takimi profesjonalistami byli uczestnicy wycieczek terenowych w okresie poprzedzającym wydanie Pidni ludu polskiego. Wspomniał ich Kołberg ciepło w pisanym wiele lat później wstępie do Mazowsza: "A znaleźli się [oo.J prawie zawsze do wędrówek naszych towarzysze tym samym ku rzeczom sielskim ożywieni duchem, przelewający dosadnie na papier dziarskie włościan typy i fizyognomie [ .. .]"5. Wtedy, tj. w latach czterdziestych, owe typy i fizjonomie włościan przelewali na papier Wojciech Gerson, Karol Marconi i Antoni - młodszy brat Oskara. Ich akwarele reprodukował w Pie.vniach ludu polskiego w 1856 roku. W następnych monografiach współpracował w dalszym ciągu z Gersonem, a także z Tadeuszem Rybkowskim, Tadeuszem Konopką, Bogumiłem Hoffem i Walerym Eliaszem. Akwarele tych artystów były przenoszone na kamień litograficzny w renomowanej firmie J. H. G. Rau i Syn w Dreźnie lub w jednej z firm warszawskich. Tak jak przy druku tekstu i nut, tak i przy ilustracjach Kolberg robił korekty i do końca czuwał nad ich jakością. Np. w trakcie pracy nad Pie.śniami ludu polskiego pisał do Drezna: "Litografia numerów l i 6 jest wykonana wprawdzie z dużą znajomością rzeczy i ładnie, jednakże niezupełnie wiernie z oryginałem, szczególnie co się tyczy twarzy. Proszę zrozumieć, że ubiorów narodowych z dobrze wykonanych rysunków (a tak było z pewnością w wypadku wiadomych numerów) nie wolno ani o włos zmieniać w konturach, gdyż w ten sposób zatraca się często prawdziwy charakter obrazu, co przy tego rodzaju rysunkach stanowi rzecz najważniejszą, a przy numerach 1 i 6, jakkolwiek tylko nieznacznie, jednak naruszono to,,6. Wiele lat później, gdy u Rau'a litografowane były ryciny do części I i II Mazowsza pisał m.in.: "Jedynie żebrak na rycinie jarmarku musi być całkowicie przerobiony i przedstawiony wiernie według oryginału, ponieważ na tym terenie nie ma takich żebraków [ .. .]" 7. Po odbiciu potrzebnej liczby egzemplarzy barwne tablice włączane były do drukowanych w Warszawie lub Krakowie tomów. Tak wykonane zostały ilustracje strojów regionalnych do Sandomierskiego, Kujaw, Lubelskiego, Kaliskiego i Mazowsza. 4 - 5 O. Kolberg. 6 KorespondelJ(ja Oskara Kolherga ez. I, op. cit., s. 63. 7 Korespondencja Oskara Kolherga cz. III, op. cit., s. 123. Lud l. LXXVI Mazowsze cz. II (Dziela wszystkie t. 25), Wrocław-Poznań 1963, s. XI. �50 Gdy środki finansowe nie pozwalały na drogie litografie, rysunek artysty był reprodukowany jako czarno-biały drzeworyt lub - w latach późniejszych - cynkotypia. Takie ilustracje widzimy w tomach Krakowskieyo, Pukucia. Chelmskieyo i częściowo w Mazowszu. Jeżeli tom zawierał tylko ryciny czarno-białe, dla części nakładu były one ręcznie kolorowane - na ROO egzemplarzy przeciętnego nakładu barwionych ręcznie było najwyżej około 100. Te egzemplarze ofiarowywał Kolberg przyjaciołom, współpracownikom i instytucjom sponsorującym druk danej monografii, rozsyłał subskrybentom lub drożej sprzedawał w księgarniach. Nie zawsze jednak dysponował Kolberg gotową akwarele!. Wtedy punktem wyjścia dla uzyskania kolorowej litografii lub drzeworytu musiała być fotografia. Technika wykonywania zdjęć fotograficznych w XIX wieku powodowała, że to nie fotograf szukał w terenie interesującego go obiektu, ale odwrotnie. Aparaty skrzynkowe były duże i ciężkie, szklane klisze też ciężkie, a do tego kruche. Większość zdjęć w czasach Kolberga wykonywano w atelier. Gdy chodziło o stroje ludowe trzeba było grupę włościan zauważone! np. na jarmarku, uprosić, opłacić i doprowadzić do fotografa w mieście, albo ze wsi. której właściciel był z Kolbergiem zaprzyjaźniony, zawieźć specjalnie do miasta. O takiej sytuacji pisze w swych wspomnieniach Justyna Konopczanka. córka Józefa Konopki, mieszkająca w Modłnicy w tym samym okresie co Kolberg: "Było to mniej więcej w 1870-2 roku. Rzewuskiemu zawieziono do jego atelier przeróżne sprzęty i dekoracje. Wykopano starą rosochatą wierzbę. kilka pni brzozowych, [zabrano też] kosy, sierpy, kądziele, ławy, misy, dzbany itp. W pogodne dni zimowe pean] Puchała [rządca w Modlnicy] wyjeżdżał kilku wozami pełnymi ludzi. Były to całe wesela, z basami, klarnetami. skrzypkami, z drużbami, druhnami, iskrzącymi się od wiet1ców, świecideł i wstążek, chust bajecznie kolorowych i korali prawdziwych"x. Według fotografii takiej wykonywana była dopiero akwarela - podstawa barwnej litografii. Wszystkie etapy procesu powstawania ilustracji, od sepiowej fotografii, do barwnej odbitki z kamienia litograficznego Kolberg bacznie obserwował i wymagał dokładnego wykonania swych wskazówek co do ustawienia postaci, odcieni barw, tła itp. Prześledzić to możemy na przykładzie jednej z ilustracji do Lubelskieyo, bo szczęśliwie zachowały się jej kolejne wersje 9. Fotografię przedstawiającą grupę włościan (ryc. 1) wysłał Kolberg do zakładu Rau'a w Dreźnie, dając na odwrocie szczegółowe wskazówki co do kolorów i precyzując dodatkowo w liście zmiany, jakich wymaga "treść" tablicy: "Pierwszy wzór podaje fotografia, która może być oddana w tej H J. Konopczanka, Maszynopis Wspomnienie datowany "luty-marzec moje z lat dziecinnych 1937 L, Kraków" i mio<iociallych o Oskarze w zhiorach Kolherqu. Muzeum Oskara Kolherga znajduje si~ ohecnie w Przysusze. 9 rycin Zespół rycin dotyczących w Archiwum PTL Lubelskiego. we Wrocławiu. o których sygn. dalej 1353 l, karla mowa. II i sygn. IV 1354 II. k. 14-16. lece �51 Ryc. 1. Myżczyzna w stroju regionalnym z okolie Lublina; fotografia nieznanego autora sprzed roku l RR2 (oryginał w Archiwum PTL, sygn. 1353 I, k. 11). samej skali, nie wymaga zatem żadnego powiększania, jak z początku sądziłem. Jednak szczegóły muszą zostać znacznie uwypuklone i dlatego załączam też jedm! mniejszą fotografię (ryc. 2), aby mogła lepiej objaśnić ewentualne wątpliwe miejsce większej. Należy przy tym zaznaczyć: 1. Zamiast czapki, którą środkowa osoba trzyma w ręku (i która ukazuje się tylko przypadkiem), byłoby lepiej umieścić inną, mianowicie taką, jaką widać (z wstążką) na mniejszej fotografii, nawet gdyby była tylko w połowie widoczna. 2. Tło w głębi obrazka ma oznaczać powietrze, na dole ziemia i trochę trawy" 10. Po 10K orcspondcllcja Oskara K o/herga cz. II, op. cit., s. 675. �52 Ryc. 2. Grupa włościan z okolic Lublina; akwarela E. Rau'a z I XX2 r. (oryginał sygn. 1354 II, k. 14). w Archiwum PTL. otrzymaniu wykonanej w Dreźnie akwareli (ryc. 3) wskazał, jakich dalszych korekt wymaga przed przeniesieniem na kamień litograficzny: "Barwy wykończonego rysunku trzech postaci [ ... J są na ogół podane prawidłowo. Jednak życzyłbym sobie chustce na głowę kobiety dać inny kolor niebieski niż odzieży wierzchniej (ewentualnie fiołkowy) i zrobić ją bardziej kolorową, tj. więcej czarnych, białych, żółtych i czerwonych plamek, odzież wierzchnią trochę ciemniejszą, guziki mosiężno-żółte (jak i też żółtą klamrę u białego pasa mężczyzny). Ozdoby przy surducie u mężczyzny z przodu, umieszczone w równiejszej linii, mają tu mieć czerwień, która jest bardziej pąsowa. i wpadająca w czerwień pomarańczową i nie jest, jak na ak wareli nr I, czerwienią karmazynową czy amarantową. Krajobraz tylnego planu [ ... J podchodzi tu, jak mi się zdaje, za wysoko ku górze i mógłby być ściągnięty trochę niżej (ewentualnie tylko do rąk)" 11. Gotowa litografia, wklejana do książki, zgodna była z życzeniami Kolberga (ryc. 4). Tu zaznaczyć trzeba koniecznie, że oryginalne litografie w pierwodruku Ludu mają delikatny 11 Ibidem, s. 700-701. �53 Ryc. 3. Rycina z I części Luhelskieyo O. Kolberga (Dziela wszystkie t. 16) zamieszczona tam przed s. I i akwarela E. Rau'a. koloryt bliski świetlistym barwom swych pierwowzorów - akwarel. W większości tomów przedrukowanych współcześnie techniką fotooffsetową barwy te zbliżone są do pierwodruków z XIX wieku. Niestety w wypadku Lubelskiego drukarze w 80 lat po Kolbergu nie potrafili prawidłowo odtworzyć rycin z oryginalnego wydania i ilustracje w tych dwu tomach Dziel wszystkich są zbyt ciemne i nie mają właściwych kolorów. Nie dysponując pierwodrukiem Lubelskiego z oryginalnymi litografiami, zestawiono akwarelę z kopią we współczesnym, choć złym przedruku, aby umożliwić porównanie zmian w rysunku, bo tylko dla tej ryciny zachowała się tak kompletna dokumentacja. �54 Ryc. 4. Kobiety I. Kujaw; fotografIc nieznanego PTL, sygn. autora spr/ed IX67 r. (oryginały w Archiwum 1353 I, k. 1-3). Dwie fotografie, które były podstawą ryciny w części l Luhel.~kiego niewątpliwie wykonano dla udokumentowania strojów ludowych, choć nie wiadomo czy były zrobione specjalnie dla Kolberga. Przykładem wykorzystania fotografii wykonanych dla innych celów jest rycina przedstawiająca czepce z części I Kujaw 12. Na dwu fotografiach (ryc. 5) przedstawione są kobiety w odświętnych strojach, każda z dzieckiem na ręku, na trzeciej rodzina z dzieckiem i stojąca z tyłu kobieta w stroju ludowym. Są to prawdopodobnie niańki lub mamki opiekujące się dziećmi ze dworu, a pamiątkowe fotografie wykonano raczej ze względu na dziecko, niż trzymającą je nianię, która z tej szczególnej okazji włożyła swój odświętny strój. Otrzymane na Kujawach fotografie, na których Kolberga zainteresowały nakrycia głowy kobiet, posłużyły jako wzorzec do drzeworytu przedstawiającego czepce Kujawianek (ryc. 6). Wyboru właściwych ilustracji do wydawanych przez siebie książek dokonywał Kolberg - jak już na początku wspomniano - z własnej, starannie gromadzonej kolekcji ikonograficznej. Była to teka rycin, niezależna od tek z materiałami regionalnymi oraz albumy ze zdjęciami fotograficznymi. W początkowych latach badań terenowych akwarele i rysunki powstawały podczas współnych wycieczek Kolberga notującego melodie, poetów szukających pieśni i bajek, i malarzy szkicujących pejzaże, i sceny rodzajowe. Bezpośredni udział 12 Fotografie I. k. 1-3. te znajdują silt obecnie w tece rycin w Archiwum PTL wc Wrocławiu, sygn. 1353 �55 : '1":.- -",.<, < •••••• l,.' .,:'LT <1-" ,,;·t. dl,,:.'; . ;:"':',", . •1; li ·-i <"'L,-~;' Ryc. ). [)r/cworyt stawiający opublikowany w I cz. Kuiaw O. Kolberga ubiór kobiet "oli Kowala, Cholicza" na Kujawach .~,,,~i (Dzieła w.\zys/kic t. i fotografie, 3), s. 6X, przed- które były jego podstawą. w takich wyprawach pozwałał Kolbergowi orientować się w zasobach tek ze szkicami przyjaciół-malarzy, a prawdopodobnie także czynnie wpływać na wybór modeli, W póżniejszym okresie, jeżeli jego zbiory wymagały uzupełnień, zamawiał potrzehne ryciny u znanych sobie malarzy, np. u Wojciecha Gersona, którego jeden tylko szkic zachował się do dziś w spuściźnie Kolberga. Jeżeli chodzi o Wielkopolskę, to dla zbiorów ikonograficznych szczególnie owocne były hadania terenowe w rok u 1869, gdy towarzyszył mu Bogumił Hoff. Perypetie. jakie współpraca z Hoffem spowodowała w planach i finansach Kolberga prześledzić można w ich korespondencji, tu istotne jest, że etnograf i rysownik pracowali razem, opis Kolberga i rysunki Hoffa dotyczyły tych samych obiektów. Niestety z prac Hoffa przeznaczonych do monografii Wielkopolski pozostały tylko drzeworyty (wykonane przez inne osoby na podstawie rysunków Hoffa), z których sam Kolberg nie był bardzo zadowolony i jeden rysunek czepców z okolic Śremu (ryc. 6). Innym udokumentowanym przykładem takiej bezpośredniej współpracy jest okres organizowania Wystawy Etnograficznej w Kołomyi w 1880 roku. Kolberg sprawował patronat �56 Ryc. 6. Nakrycie głowy kobiety z okolic w Archiwum Śremu; PTL, B. HalTa sJH7eJ 1357, k. S). rysunek sygn. Ill71 r. (oryginał naukowy nad wystawą, a jednym z organizatorów był Tadeusz Rybkowski, zaprzyjaźniony z nim malarz, późniejszy ilustrator Pokucia, który towarzyszył mu także w wyborze eksponatów i w badaniach terenowych w Czortowcu. Niewątpliwie okazji takich było znacznie więcej i w czasie badań na Mazowszu i np. w Krakowskiem, gdzie bezpośrednio współpracował z Tadeuszem Konopką. Kolekcja ikonograficzna Kolberga, zgromadzona specjalnie jako dokumentacja etnograficzna, niestety zaginęła. Wiadomo, że część jej pozostawił w Modlnicy, gdy w 1884 roku przeprowadzał się do Krakowa. Wiadomo też, że w latach międzywojennych wnuk Józefa Konopki, właściciela Modlnicy z czasów, gdy mieszkał tam Kolberg, zabrał tę część spuścizny do Warszawy i tam uległa ona zagładzie w czasie powstania warszawskiego. Akwarele Gersona były w okresie międzywojennym w posiadaniu rodziny Kolberga w Warszawie i spłonęły w powstaniu. Większość jednak uległa rozproszeniu lub zaginęła po śmierci dra Izydora Kopernickiego, wykonawcy testamentu Kolberga. Stan tej kolekcji znamy tylko z przekazów pośrednich: litografii i drzeworytów zamieszczanych w Ludzie i ze wzmianek w korespondencji. Z listów wymienianych z malarzami wiadomo częściowo, jakie ryciny Kolberg miał, a jakie u nich zamawiał. Z korespondencji z Izydorem Kopernickim wiemy też, że kolekcja Kolberga była wysłana na światową wystawę w Paryżu �57 w 1878 roku, stanowiclc tam istotną część udziału krakowskiej Akademii Umiejętności w ekspozycji austriackiej. Dziś w spuściźnie znajdujemy tylko nikłą część zgromadzonej przez niego dokumentacji ikonograficznej, w większości nie należącej zresztą do owej teki rycin. Zachowały się głównie te przekazy ikonograficzne, które przechowywane były w tekach regionalnych, jako materiał pomocniczy, a nie przeznaczony bezpośrednio do reprodukcji. W czasie porządkowania rękopisów Kolberga w latach 1945-1956 w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, a później w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu zostały one wyłączone z tek regionalnych do odrębnego zespołu. Na zawartość obecnej teki rycin składają się rysunki ołówkiem i piórkiem różnych, nie zawsze znanych autorów, wśród nich m.in. pojedyncze rysunki W. Gersona i B. Hoffa, nieliczne akwarele nieznanych autorów, fotografie, głównie z Kujaw i Lubelskiego oraz rysunki terenowe Kolberga. Większość z tych rycin nie ma wartości artystycznej, ale nadal zachowuje duży walor dokumentacyjny. Część z nich znana jest już z ilustracji w monografiach wydawanych z rękopisów przez naszą Redakcję, np. w tomach Sanockiego (Dzieła wszystkie t. 56-57). Część będzie dopiero reprodukowana w tomach następnych. W wyniku działań wojennych i prac porządkowych prowadzonych bezpośrednio po wojnie przez osoby nie będące archiwistami i nie znające metod pracy Kolberga, stan jego spuścizny rękopiśmiennej odbiega od takiego, w jakim pozostawił ją autor. Dotyczy to i rycin. Były one wyjmowane z tek regionalnych, oddzielane od innych zapisów i przemieszczane między tekami, tak że ich pierwotna przynależność do określonego zespołu została często zatarta. Dziś np. materiały ikonograficzne Władysława Ciesielskiego, pochodzące z okolic Turobina i Żółkiewki w Lubelskiem, rozproszone są między pięcioma różnymi tekami: same rysunki znajdują się w tece rycin, w tece lubelskiej i w tece z korespondencją, zachowany fragment spisu rycin dołączonego przez Ciesielskiego do przesyłki znajduje się w jednej z tek Miscellanea, a uwagi Wilhelma Kolberga i Oskara o szkicach Ciesielskiego mają jeszcze inną sygnaturę. Przygotowując do druku zachowane rysunki trzeba odtworzyć ich związek z innymi materiałami drukowanymi lub rękopiśmiennymi, zwłaszcza przynależność regionalną, a także ustalić autorstwo. To ostatnie nie zawsze się udaje. Niektóre rysunki wykonane były przez amatorów, nie przywykłych do podpisywania się na takich pracach, a jeżeli na karcie z rysunkiem brak podpisów czy sygnatur autorskich, to zaginięcie części spuścizny rękopiśmiennej, np. listów czy notatek towarzyszących rysunkowi i przemieszanie rękopisów między tekami uniemożliwia dziś identyfikację autora. Niemniej zachowane i dziś dopiero publikowane materiały ikonograficzne są ciekawym źródłem dla etnografów. Na przykład w suplemencie do Lubelskiego, poza interesującym zespołem rysunków Ciesielskiego, opublikowane będą fotografie strojów sitarzy biłgorajskich, specyficznej grupy zawodowej, której Kolberg poświęcił osobne strony w swej monografii. �58 Kolberg dokonywał wyboru z posiadanego materiału ilustracyjnego, dziś publikujemy wszystkie zachowane w jego spuściźnie ryciny, z jego szkicami terenowymi włącznie. On sam traktował je wyh!cznie jako dokumentację pomocniczą przy konstruowaniu opisów strojów, zabudowań, sprzętów, narzędzi itp. Na marginesach takich rysunków notował kolory i gatunki tkanin, rodzaje i kolory naszyć, wypustek, guzików itp., nazwy naczyń i drobnych sprzętów domowych, określenie ich przeznaczenia i materiału, z którego były wykonane. Szkice takie wykonywał Kolberg bądź na osobnej karcie, bądź wśród notatek etnograficznych czy obok melodii i tekstów pieśni. Wszystkie zachowane w spuściźnie Kolberga materiały ikonograficzne mają dziś znaczenie jako dokumentacja etnograficzna. Rangę taką wyznacza im wiek - obrazują stan kultury ludowej sprzed ponad stu lat, a także geneza - tworzone były w większości świadomie jako źródla etnograficzne. Własnoręczne rysunki Kolberga mają walor dodatkowy - dokumentują jego metody badań terenowych. Agata Skrukwa ETNOGRAPHIC ICONOGRAPHY IN OSKAR KOLBERG'S COLLECTIONS (Summary) Etnographic iconography collected by Oskar Kolberg has not been discussed in the literature on Kolberg. Materials that have remained in his collections help us learn about the methods used to collcct drawings, water colours and phorographs, later used as illustrations in Lud, and about the financial and technical problems involved in the editing of the iconographic materials. It follows from the letters written to Kolberg's publishers and collaborators that he attached great importance to these source documenb and madc sure that they were properly printed. This is clearly seen in the case of a few drawings on the Lublin province ;Ind Kujawy, the originals of which have been preserved. Unfortunately, Kolberg's abundant :lIld meticulously collected iconographic materials were scattered after his death and probably got lost. They included water colours, drawings and photographs specially made at Kolberg's rcqucst. featuring evcryday and ceremonial folk costumes. Only a few illustrations in rcgional monographs and manuscript folders havc rcmaincd to datc. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e65503f9a8352b3c75eb39427967af2d.pdf 8eeec75ceab16309429274af17c0f57a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1421 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource pieśni ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1313 Title A name given to the resource Problematyka społeczna w zbiorach pieśni Oskara Kolberga / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.55-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 57, 1973 AGATA SKRUKWA PROBLEMATYKA SPOŁECZNA W ZBIORACH OSKARA KOLBERGA PIESNI Dziewiętnastowieczne zbiory pieśni ludowych, w tym naj bogatsze tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Oskara Kolberga, były już wielokrotnie analizowane pod kątem zawartych w nich treści społecznych. Najczęściej szukano tekstów mówiących wprost o krzywdzie społecznej, pieśni opiewających bunty chłopskie czy też poświęconych ich przywódcom -- Jakubowi Szeli, księdzu Sciegiennemu. Poszukiwania takie przynosiły raczej nikłe rezultaty, na co w pewnym stopniu badacze byli z góry przygotowani. Stan ten tłumaczyli działaniem na wydawców zbiorów pieśni wielostopniowej cenzury: pierwszą była niechęć wykonawców, którzy obawiali się śpiewać pewne teksty poza swym ścisłym środowiskiem, drugą pomijanie ewentualnie zapisanych tekstów w trakcie przygotowywania zbioru do druku, trzecią wreszcie - cenzura urzędowa. Surowość tej ostatniej w każdym z trzech zaborów nasilała się lub stosunkowo słabła w różnych okresach. Staranniejsze analizy tomów Kolberga wykazują jednak, że wśród tysięcy opublikowanych w nich tekstów znajduje się wiele pieśni ilustrujących ludowe widzenie tych zagadnień społecznych, z którymi mieszkańcy wsi się stykali. Jeden z autorów zajmujących się tymi zagadnieniami pisze np.: "Kierując się powszechnie przyjętą opinią, że pieśni i przysłowia ludowe są syntezą mądrości ludu, podjąłem próbę wyszukania w nich poglądów o stosunkach społecznych panujących w okresie feudalizmu. Wyniki poszukiwań rozczarowały mnie. Niewiele znalazło si~ w materiałach, które wykorzystałem, wiadomości na interesujący mnie temat" 1. Znalazł jednak kilkadziesiąt pieśni i przysłów pochodząl J. Śmiałowski, i przysłowiach t. :l, s. 5:3. Problematyka ludowych okręgu społeczna łódzkiego, okresu w pieśniach Etnograficzne" 1961, pańszczyźnianego "Łódzkie Studia �56 AGATA SKRUKWA cych z terenów objętych jego badaniami (przy czym większość w odpowiednich monografiach regionalnych Kolberga), a teksty te zestawione ze starannie dobranymi archiwaliami pozwoliły wysunąć wniosek następujący: "uogólniająca treść zawarta w przysłowiach czy piosenkach znajduje jak najbardziej konkretne potwierdzenie w wydarzeniach tego okresu" 2. Szersze spojrzenie na problematykę społeczną, uwzględnienie w DleJ nie tylko "pieśni buntu i rozpaczy" zmienia zasadniczo pogląd na nasycenie tekstów pieśni treściami społecznymi. Poza różnorodnymi kwestiami wynikającymi bezpośrednio z ustroju pańszczyźnianego wsi, należy tu rozległa dziedzina. zagadnień związanych z życiem rodziny, ponadto wzajemne stosunki między różnymi grupami zawodowymi i społecznymi w obrębie wsi, kontakty międzywioskowe oraz stosunek tradycyjnej spoleczności lokalnej, jaką wieś tworzyła, do innych, odmiennych grup regionalnych, narodowościowych itp. Analizując pieśni ludowe pod takim kątem zauważyć można zobrazowanie w nich prawie wszystkich stron życia zbiorowości wiejskiej i jednostek na zbiorowość tę składających się. Zbieżności owego obrazu z istniejącą niegdyś rzeczywistością oceniać można różnie, zależnie od treści i funkcji pieśni. Stopień realizmu tekstów ustalić można dokładniej, gdy chodzi o pieśni dotyczące tych stron życia wsi, które regulowane były przez państwowe lub lokalne akty prawne: pobór do wojska, odrabianie pańszczyzny itp. Istnieją wtedy możliwości konfrontowania utworów ludowych z współczesnymi opracowaniami naukowymi z zakresu historii wsi, z archiwaliami dotyczącymi konkretnych spraw czy miejscowości. Folkloryści zajmujący się wybranymi zagadnieniami ściślej związanymi z życiem gospodarczym XIXwiecznej wsi stwierdzają na ogół zgodność między wypowiedzią poetycką a faktami znanymi z materiałów źródłowych 3. Ale i w takich tekstach nie szuka się danych o administracji i gospodarce wiejskiej, ale ludowego spojrzenia na realia znane skądinąd. Tak też treść pieśni oceniał Kolberg, pisząc np. o tekstach wielkopolskich: "Wartość tych ludu utworów historyczna, lingwistyczna, obyczajowa, wreszcie poetyczna, jak to z samej natury rzeczy wynika, nie może być jednakową, stąd obok nader cennych napotykamy nierzadko czcze i liche; wszystkie atoli są wiernym odbiciem uczuć, wrażeń i zapatrywań wielkopolskiego ludu" 4. Przydatność zbiorów Kolberga do analizy wskazanych zagadnień jest oczywista, świadczą o tym choćby dotychczas publikowane na te tematy J. Smiałowski, op. cit., s. 54. Np. wymieniona wyżej praca J. 8miałowskiego, R. Wojciechowskiego Karczma gorzalka w polskiej pieśni ludowej, "Literatura Ludowa" 1959, nr 5-6, s. 119-9fL 4 O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. VIII. 2 3 �ProlJ1C'matyka społeczna w zbiorach pieśni O. Kolberga 57 prace, omawiające treści społeczne w pieśniach ludowych w aspekcie konkretnego tematu czy regionu. Badający tę problematykę napotyka na trudności wiążące się ze stanem folklorystyki jako nauki w okresie, gdy zbiory te powstawały i były publikowane, oraz wynikające ze specyfiki warsztatu Kolberga. Szczegółowa analiza metod pracy Kolberga przed przygotowaniem do druku całej jego spuścizny rękopiśmiennej byłaby przedwczesna, w obecnym stadium opracowania można już jednak sformułowaĆ' pewne wnioski ogólne. Trudnością podstawową przy poszukiwaniach potrzebnych tekstów w jego tomach jest koniecznooć dokładnego prześledzenia wszystkich pieśni zawartych w Ludzie i Obrazach etnograficznych oraz w monografiach regionalnych wydawanych obecnie z rękopisów. Refleksje na temat życia wsi, aluzje do współczesnych autentycznych wydarzeń, oceny różnych zjawisk znaleźć można nie tylko w tych działach pieśni powszechnych, które Kolberg tytułował "Rody. Stany" lub podobnie, ale także w pieśniach towarzyszących obrzędom i zwyczajom i w pozostałych działach pieśni powszechnych. Trudności te wynikają nie tylko z właściwej tomom Kolberga systematyki i klasyfikacji pieśni, zmieniającej się nieco w poszczególnych monografiach, zależnie od specyfiki regionu i zebranego materiału, ale i z ogólnych niedostatków tej dziedziny folklorystyki, które dziś dopiero znajdują próby rozwiązania. Przykładem może być pieśń zanotowana przez Kolberga na Mazowszu: Czy pamiętasz, Kasiu dl'Oga, tego Marcina, da dana, lego Marcina, co to raz na naszym wieńcu z tobą wywijał, da dana, z tobą wywijał? Właśnie mnie też wczoraj wzięła taka tęsknica, da dana, taka tęsknica, że musiałam iść do dworu, prosić dziedzica, da dana, prosić dziedzica. Aby mi dziedzic pozwolił iść w tamtą stronę, da dana, i zobaczyć swych przyjaciół i przyszłą żonę, da dana, i przyszłą żonę 5. , O. Kolberg, Mazowsze cz. VII, DWOK, t. 42, s. 116, nr 1592; zob. też Kujawy cz. II, DWOK, t. 4, s. 175, nr :356 oraz W. Ks. Poznańskie cz. V, DWOK, t. 13, s. 27, nr 48. �;'";8 AGATA SKRUKWA W innych, dłuższych wariantach tej pieśni z Kujaw i z Poznańskiego zasadnicza treść pieśni: tęsknota i chęć spotkania z dziewczyną została rozbudowana szerzej i zrozumiałe jest, że 'teksty te Kolberg zaklasyfikował do pieśni miłosnych. Dla uchwycenia wszystkich mniej lub więcej czytelnych wzmianek np. o sytuacji chłopa pańszczyźnianego (takich jak widoczna w przytoczonej pieśni konieczność proszenia we dworze o pozwolenie odwiedzenia sąsiedniej wsi) należy przeczytać wszystkie teksty, a jest ich w zbiorach Kolberga wiele tysięcy 6. Częściową wskazówką w poszukiwaniach są odsyłacze zamieszczane przez Kolberga pod tekstami, ale system ich nie jest konsekwentny: kierują one często do bardziej bliskich wariantów, ale też równie często do bardzo odległych podobieństw między występującymi w pieśniach motywami. Trudności te usunąć by mogło jedynie opracowanie do Dziel wszystkich "alfabetycznego wykazu haseł określających strukturę zasadniczej treści poszczególnych pieśni" 7. Stwierdzić już też można, że materiały zachowane w niewydanych jeszcze tekach rękopiśmiennych oraz opracowane tomy edycyjne Dzieł wszystkich nie zmieniają zasadniczo wniosków, jakie wysnuć można ze zbiorów drukowanych za życia Kolberga. Większość jego spuścizny rękopiśmiennej została szczegółowo zinwentaryzowana, dość duża jej część odnosząca się do terenów polskich, białoruskich i ukraińskich już wydana lub przygotowana do druku. Wyniki kwerendy przeprowadzonej w tych materiałach nie upoważniają do twierdzenia, że Kolberg pomijał w druku pieśni o ostrzejszej wymowie społecznej. Wiadomo wprawdzie, że obecny stan rękopisów Kolberga nie odpowiada w pełni takiemu, jaki pozostawił on w 189U r. i jaki przekazany został Akademii Umiejętności. Część tek ma zawartość nieco inną niż wskazywałyby wykonane przez Kolberga spisy, a kilka tek zaginęło. W tece 33 Miscellanea np. znajdować się miał wedle Kolberga m. in. zbiór pieśni żniwiarskich. Teksty dożynkowe miewały zwykle wiele akcentów krytyki i groźby, zwłaszcza pod adresem oficjalistów dworskich, ale o treści pieśni znajdujących się daw- r, W tomach Dziel wsz'ystkich wydanych fotolypicznie (nr 1-36) znajduje si~ około 12 tysięcy pieśni, pewna ich liczba stanowi jednak mechaniczny zlepek osobnych przyśpiewek. W ineditach, tj. tomach wydanych lub aktualnie wydawanych z rękopisów (nr· 39-46 i 48-55) jest ponad B tysięcy pieśnl: zasobu pieśni. które pozostały jeszcze w rękopisach, nie można podać przed zakończeniem prac nad materiałowymi tomami Dziel wszystkich, ,ponieważ dopiero w trakcie przygotowywania poszczególnych monografii regionalnych i problemowych oraz suplementów możliwe jest eliminowanie tekstów powtarzających się w zapisach terenowych i w kilkakrotnych czasem wersjach czystopiśmiennych. 7 Zob. Pieśni PodhaZa. Przygotował zespól. Red. J. Sadownik. Wyd. II, Kraków 1971. s. 185-257. �Problematyka spoleczna w zbiorach pieśni O. Kolberga fi9 niej w tece 33 nic nie wiadomo. Sądzić można, że zbiór ten nie powstał w wyniku eliminowania pewnego typu pieśni w trakcie przygotowywania do druku poszczególnych monografii regionalnych, ale geneza jego wiąże się raczej z zarzuconym planem wydawania tematycznych zbiorów pieśni, planem w rezultacie którego ukazał się poświęcony balladom tom Pieśni ludu polskiego. Z własnej woli cenzurował Kolberg teksty ludowe jedynie wtedy, gdy miały one charakter obsceniczny. Jeżeli wartość melodii lub inne walory tekstu skłaniały go do druku takich pieśni, starał się przy pomocy różnych zabiegów redakcyjnych zatrzeć to ich znaczenie. Obserwować to można, porównując teksty opublikowane przez Kolberga z pozostawionymi przez niego rękopisami, a także śledząc próby "retuszu" widoczne niekiedy w rękopisach tych pieśni, których nie zdążył lub nie chciał wydać drukiem. Niektóre z niewydanych tekstów obscenicznych zawierają elementy satyry społecznej 8, przypuszczać jednak można, że na pominięcie ich w druku wpłynął ścisły związek między wymową treści a spożytkowanym słownictwem i obrazowaniem. Przypomnieć trzeba, że Kolberg musiał się liczyć z wrażliwością swych odbiorców i czytelników, ponieważ od postępów w sprzedaży kolejnych tomów zależała w znacznym stopniu możliwość wydania tomów następnych i odbycia nowych badań terenowych. Stanowisko swoje w tej sprawie przedstawił Kolberg odpowiadając w r. 1887 na krytyczną recenzję Henryka Biegeleisena: "W końcu zarzuca nam recenzent omijanie drażliwych lub nieprzyzwoitych materii w zbiorze przeznaczonym z natury swojej dla szczuplejszego grona czytelników i badaczy. Dziwi nas ~taki zarzut niepomału, gdyż inni gorszyli się tym, iżeśmy pod rubryką »Igraszka i swawola« zbytnie puszczali wodze wyrażeniom tej s w a w a l i. A przy tym zapomina recenzent, że autor rachować się w wielu razach musi nie tylko z cenzurą, np. z pokupem dzieła, ale i z wielu innymi czynnikami nie dozwalającymi mu rozszerzyć ram jego w sposób, jak mu to życzenia recenzenta nakreśliły. Zresztą nie pojmujemy wcale argumentu, dlaczego by brak tych rzeczy osłabiać miał wiarogodność i podkopywać zaufanie badaczy do materii innej natury, do całości dzieła etnografii poświęconego" 9. Druga grupa tekstów, którą musiał Kolberg starannie retuszować lub pomijać w druku, to pieśni patriotyczne i, jak je czasem nazywał, narodowe. Szczególnie surowa była w tym wypadku cenzura rosyjska. Choć większość monografii regionalnych opublikował Kolberg miesz" Zob. np. O. Kolberg, Mazowsze cz. VI, DWOK, t. 41, s. 255, nr 489; s. 257, nr 490; Ruś Karpacka cz. II, DWOK, t. 55, s. 395, nr 1183. 9 O. Kolberg, Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena, [w:] O. Kolberg, Studia, rozprawy i artykuly, DWOK, t. 63, s. 410-411. �60 AGATA SKRUKWA kając i drukując w zaborze austriackim, obecność tych tomów na księgarskim rynku Warszawy była dla niego koniecznością, stąd musiał się liczyć z wymaganiami cenzury w Królestwie lO. Przez niedopatrzenie pozostawił w I i II części Krakowskiego kilka pieśni i wzmianek, które spowodowały zakaz sprzedaży tych tomów w zaborze rosyjskim, gdzie miały wielu odbiorców. Dlatego zapisy tekstów i melodii patriotycznych z całej Polski wzbogacały przeznaczoną im tekę 36 Miscellanea i poza nielicznymi wyjątkami pozostały w rękopisie. Wśród zachowanych w tej tece pieśni śpiewanych w czasie powstania kościuszkowskiego i pieśni towarzyszących zesłanym na Sybir znajdują się teksty ważne dla badających problematykę społeczną w pieśniach popularnych. Znajduje się tam m. in. kilka zapisów z Warszawy, Krakowa i Poznania (z różnymi melodiami) mniej lub więcej zmienionego tekstu znanego wierszCl Gustawa Ehrenberga Szlachta w r. 1831 ("Gdy naród do boju ..."). Większość "pieśni narodowych" z teki 36 to teksty nie ludowe, ale wspomnieć o nich trzeba było, aby wyjaśnić trudności, z jakimi spotykał się Kolberg przygotowując do druku swe tomy. Przyczyn, dla których brak prawie zupełnie w materiałach Kolberga pieśni buntowniczych, szukać należy w warunkach towarzyszących jego badaniom terenowym. Zarządzenia i represje władz zaborczych spowodowały, że nieznany człowiek pojawiający się we wsi traktowany był podejrzliwie, jeżeli nie nieprzyjaźnie. Dlatego Kolberg badanie swe organizował w kontakcie z miejscowymi i życzliwymi etnografii osobami, które znajdował najczęściej wśród mieszkańców dworów ziemiańskich. W miarę upływu lat, gdy narastały trudności finansowe i pogarszało się jego zdrowie, oparcie, jakie znajdował z zaprzyjaźnionych dworach i dworkach było konieczne dla kontynuowania badań terenowych. Dla swych informatorów był Kolberg zawsze przedstawicielem obcego im środowiska .i świadomość tego ograniczała ich zaufanie i szczerość. Dotyczy to nie tylko wypowiedzi na temat czarów, magicznych zaklęć itp., ale i "pieśni buntu i rozpaczy". Ostrożność wiejskich wykonawców jest zrozumiała, zwłaszcza na terenie Galicji, gdzie pamięć a wydarzeniach roku 1846 żyła bardzo długo. W poszczególnych miejscowościach mogły też działać lokalne zakazy, jak ten, o którym wspomina II Woykowski w r. 1842. Prosił on chłopców w okolicach lVInichowa w Krakowskiem o zaśpiewanie kilku pieśni, na co otrzymał odpowiedź: "Nam nie wolno śpiewać, Wielmożny Panie! [...] Pan komisarz zakazał [...] Bo wielu z nas śpiewało piosenki takie, co tu nie wolno śpiewać! Od tego czasu każdy chłopak Zob. Korespondencja Oskara Kolberga G. I, DWOK, t. 64, s. 547-548. W przypisku do zapowiedzi wydawniczej Pieśni ludu polskiego O. Kolberga w "Tygodniku Literackim" 1842, nr 14, s. 112. 1Q 11 �Prohlematyka społeczna lU .zbiorach pieśni O. Kolberga Gl ze wsi dostaje 20 batów, gdy śpiewa. Niedawno znów dostało z naszej wsi aż trzech". Nie wiadomo, jakie pieśni obudziły czujność pana komisarza i jak duży teren obejmowały takie zar{:ądzenia, ale świadczą one o atmosferze, w której nawiązanie kontaktu z miejscowymi wykonawcami mogło być dla zbieracza pieśni bardzo utrudnione. Z innych warsztatowych problemów Kolberga-folklorysty, istotnych dla zajmujących się zagadnieniami społecznymi w zebranych przez niego pieśniach, wspomnieć trzeba o danych dotyczących wykonawców oraz czasu i miejsca zapisu. Z tych trzech podstawowych informacji najmniej wagi przywiązywał Kolberg do danych o osobie wykonawcy. W rękopisach do obszernej i wyczerpującej monografii Sanockie-Krośnieńskie (DWOK, t. 49-51), do której najwięcej materiałów zebrał w latach 18831885, a wit:;c jako w pełni dojrzały etnograf i folklorysta, znaleźć można zaledwie kilka wzmianek o informatorach terenowych. Na marginesie karty z kilkoma tekstami pieśni zanotował: "dziewczyna z karczmy", na początku innego zespołu pieśni "diak z Bóbrki", a w jednym tylko wypadku spotykamy pełniejszą notatkę "Iwan Antonyszyn, prokadianczyk". W korespondencji z Blizińskimi, wówczas właścicielami dworku w Bóbrce, wspomniane są jeszcze trzy osoby: Halka, która "opowiadała o czarach i dziwach lub nuciła swe 1Oanockie piosenki", Marysia, która przypomniała sobie jakieś śpiewy, i szewc opowiadacz. Trudno jednak ustalić, które teksty pochodzą od tych wykonawców. Podobna sytuacja jest w wypadku innych monografii regionalnych i jak wynika z odpowiedzi Kolberga na recenzję trzeciej części Pokucia 12, postępował tak Kolberg świadomie. Zwracał uwagę na wiarogodność swych korespondentów terenowych i starał się dobierać osoby budzące zaufanie swą znajomością ludu i rzetelnością w wykonywaniu podjętych zobowiązań. W terenie wyszukiwał śpiewaków, którzy mieli bogaty i interesujący repertuar, ale bezpośredni wykonawca pieśni był dła niego osobą przekazującą artystyczny dorobek swego środowiska, a nie twórcą indywidualnym. Czas zapisania poszczególnych tekstów w większości wypadków określić można tylko w przybliżeniu. W druku dawał niekiedy Kolberg daty roczne, najczt:;ściej nad opisami obrzędów weselnych, w rękopisach daty, nawet roczne, są rzadkie. Poprzez ustalenie okresu, w jakim odbywał podróże w danym regionie, można ustalić orientacyjnie, kiedy zapisy te powstały. Dzięki korespondencji i notatkom osobistym, dotyczącym jedynej jego podróży po Pomorzu udało się uściślić czas powstania zapisów z tego terenu do kilku letnich tygodni 1876 r., zapisy folkloru z Łemkowszczyzny i Bojkowszczyzny, zwłaszcza z Bóbrki i Leszczowa'2 O. Kolberg, Kl'ótka l'cplika [w:] O. Kolberg, St'udia, rozprawy jako odpowiedź i artykuŁy, na recenzję DWOK, t. 63, s. 414. III tomu "Pokucia", �G2 AGATA SKRUKWA tego, pochodzą z letnich miesięcy lat 1883-1885, ale ustalenie dla nich konkretnego roku jest praktycznie niemożliwe. Dla większości zapisów terenowych z okolic np. Lwowa okres taki wydluża się jeszcze bardziej, obejmując lata 1861-1879, w których odbywał dłuższe i krótsze podróże w tamte strony. Podobnie ogólnikowe, ograniczone do wymienienia kilku lat są informacje, które zamieszczał Kolberg we wstępach do monografii regionalnych. Proweniencja geograficzna poszczególnych pieśni nastręcza najmniej wątpliwości i w większości wypadków zapisy terenowe i teksty publikowane mają ściśle i czytelnie określone miejscowości. Część rękopisów jednak z powodu uszkodzenia kart, rozdzielenia przez archiwistów istniejących niegdyś całostek, odcięcia części karty jeszcze przez Kolberga i zaginięcia brakujących fragmentów itp., nasuwa duże trudności przy ustalaniu miejscowości, a czasem nawet regionu, z którego pochodzą. Specyficzne są też sytuacje, gdy występują różnice między proweniencją zapisu terenowego a nazwą miejscowości widniejącą nad tekstem w czystopisie lub publikacji. Dokładna analiza każdego takiego wypadku n pozwala często ustalić przyczyny i uznać prawidłowość postępowania Kolberga. W ciągu pięćdziesięciu lat pracy naukowej zgromadził Kolberg materiały ze znacznych obszarów Słowiańszczyzny. W rękopisach jego spotykamy pieśni prawie wszystkich narodów słowiańskich nie ma ich jedynie z tych terenów, które w XIX w. pozostawały w zależności od Turcji, tj. z Bułgarii i części Jugosławii. Nie dla wszystkich jednak krajów czy regionów zbiory Kolberga są reprezentatywne. Krótkotrwały pobyt w Słowenii i Chorwacji, przelotne kontakty z terenem w Czechach i na Łużycach dostarczyły wprawdzie pewnej ilości interesujących zapisów tekstów i melodii, ale zasób tych pieśni jest zbyt szczupły, aby mógł służyć za podstawę do szerszych analiz. Poza zasięgiem specjalnych badań terenowych pozostały nawet niektóre regiony polskie, np. Śląsk w zaborze pruskim, gdzie nie dotarł Kolberg w pierwszym okresie badań etnograficznych, a później nasilenie akcji germanizacyjnej uniemożliwiło mu podróż w tamte strony. Najdokładniej przebadał Kolberg regiony etnicznie polskie (poza Śląskiem i Pomorzem, gdzie był stosunkowo krótko, i Mazurami, których monografię oparł na pracach i zbiorach innych autorów), pograniczp polsko-litewskie, polsko-białoruskie i polsko-ukraińskie oraz tę część: Ukrainy, która w XIX w. należała do zaboru austriackiego. Opublikowane za życia Kolberga monografie regionalne nie zawierają całego zebranego przezeń zasobu pieśni. Do każdego regionu pozostały 13 Np. pieśni gór'a!skie zapisane w Modlnicy od sezonowo tam pracujących GÓł'ali, pieśni wędrownych druciarzy słowackich notowane w War'szawie itp. �Prol>lenwtyka spo!ee2na w zbiorach pieśni O. Kolberga 63 w rękopisach liczne teksty i melodie, których nie mógł zamieścić w tomie ograniczony względami finansowymi, lub które napłynęły po wydaniu drukiem danego tomu. Wszystkie te pieśni znajdą miejsce w odpowiednich tomach monograficznych i suplementowych, a część (np. Mazowsze cz. VI i VII, Ruś Karpacka, która w pewnym stopniu jest kontynuacją Pokucia) jest już opublikowana. Pełny obraz zasięgu badał1 Kolberga i możliwości oceny wartości zródłowej zebranego przezeń zasobu pieśni polskich i w ogóle słowiańskich będą mieli folkloryści dopiero po zakończeniu prac edytorskich nad Kolbergowską spuścizną rękopiśmienną. Jak już wspomniano, nie wszystkie zagadnienia społeczne znalazły równie wyraźne odbicie w zbiorach pieśni Kolberga. Jeżeli chodzi o teksty pieśni związane z sytuacją społeczno-prawną chłopa, wyróżnić można kilka zasadniczych tematów: stosunki między dworem a wsią, pobór do wojska oraz relacje między chłopem a dwiema potężnymi instytucjami, jakimi na wsi XIX-wiecznej były karczma i plebania. Tematyka ta pojawia się w formie skargi na ciężki los, na pracę bez wytchnienia, bądź też na konkretniejsze przejawy niesprawiedliwego i brutalnego traktowania służby dworskiej i ludzi odrabiających pańszczyznę, na wykorzystywanie przez dziedzica i dworskich oficjalistów swej silniejszej pozycji materialnej i społecznej. Motywy te dochodzą do głosu zwyczajowo w pieśniach dożynkowych: Dobry nasz pan, dobry, jako małe dzicię, ale jego sługi biją na zabicie 14. Goniłeś nas dziedzicu po polu z basiorem, wynieśze nam teraz .~or7.ałki z gąsiorem ". A nasz wokonom hirszy sobaki nie wart i riżku tabaki. I kryczyt i łaje, i poludniowaty nie daje 16. Oj, wijt wstaje rano, kryczyt' pod okoncem, a szczob wyjty na pańszczynu pered rannym soncem 17. II O. Kolberg, " O. Kolberg, l" O. Kolberg, 17 O. Kolberg. cZ. I, DWOK, t. 20, s. 127, nr 64. DWOK, t. 23, s. 116, nr 69. Chełmskie cz. I, DWOK, t. 33, s. 164, nr 30. WOlYli, DWOK, t. :J6, S. 293, nr 455. Radomskie Kaliskie, �64 AGATA SKRUKWA Spotykamy też w pieśniach echa zwyczajów prawnych dawniej obowiązujących 18, a także mniej lub więcej współczesnych, lokalnych i szerszych: Oj, chlopczycy, chlopczycy baszowskiego pana, da, wzięliście wianeczek dziewczynie u siana. Oj, wzieli go to, wzieli, sama go nam dala, da, przyjdzie co do czego, staniemy do prawa. Oj, staniemy do prawa, będziemy prawować,. da, musisz nam dziewczyno wianeczek darować. Oj, prawo przysądziło, by Jasienia stracić, da, dziewczyna chciala, by wianek zaplacić J9. Da, da, da, da, widziszże, dziewczyno, widziszże, widziszże, czerwone jabłuszko, urwij że, urwij że. Oj, jadłabym jabłuszko, da, w Toruniu na bloniu, da, jablka zdrożaly, za jedno dwa talary 2". Tę p1esn opatrzył Kolberg w rękopisie wYJasmeniem: "Sciąga sic; do kary, jaką rząd pruski za uszkodzenie drzew i zrywanie owoców naznaczył". Obok skargi czy rozpaczy słychać też w pieśniach akcenty protestu. pogróżki lub drwiny wobec pana, ekonoma, oficera, karczmarza oszukującego pijanych chłopów itp.: lO Między Zob. A. Mioduchowska, dawnymi a nowymi Elementy laty. Studia spoleczne w polskiej folklo1"ystyczne. pieśni Pod i J. Kl·zyżanowskiego. Wroclaw-Warszawa-Kl'aków 1970. s. 221-22:( I!I Rkp. O. Kolberga, teka 16 Radom, Opatów, Sandomierz. nr 166l. 20 Tamże, k. 6, nr 279. red. [w:] R. Górskiego ludowej, sygn. 1209. k. 22, �Problematyka społeczna w zbiorach pieśni O. Kolberga 65 Oj, wygrał nasz pan. wygraI, wszyslkich chlopów ze wsi wygna!. I stodoly powywracał, i slużącym nie wyplaca!. Oj, dobrześ, parchu, zrobił, oj, będziesz sam na się robil21• A da dana, moja dana, oj, da, wzięli kaci pana, Oj, da, wzięli go do piekla i tak nam bestia uciekła 22. De żowniry pjut, tam riczky teczut, pid biloju berezoju kapilana bjut. Oj, ty pane nasz, kapitane nasz, leczut ['yczki krywawiji wid tebe do nas. Hoj nyni myni, a zaulre lobi, ny kiszte si worożenki pryhogi moji n. Bodaj te szynkarki z piekla nie wyjrzały, dwa zIole przepiłem cztćry przypisały 24. Druga grupa tematów społecznych to pojawiające się w pieśniach wzmianki o rozwarstwieniu wewnętrznym wsi, opinie o różnych grupach zawodowych - rolnikach, rzemieślnikach, parobkach itp., teksty o konfliktach między służbą dworską a uprawiającymi własną ziemię chłopami, mit;dzy tymi, którzy mieli ziemię i tymi, którzy mieli jej bardzo mało albo wcale, komornikam(, wyrobnikami: D dworaka duża mina, a na dupie porlek nie ma. D wieśniaka nie ma miny, pelna kieszeń koprowiny 25. 21 22 23 24 2; , - Tamże, k. 5, nt· 170. Tamże, k. 9, nr 541. O. Kolberg, Pokucie cz, II, OWOK, t. :W, s. 208, nr 384. O. Kolberg. W. Ks. Poznańskie cz. IV, OWOK, t. 12, s. 242, nr 469. Rkp. O. Kolberga, leka 16i1209, k. 16, nr 1063. Lud. t. LV!! �IW AGATA SKRUKWA Ej, Boże mój, Boże, z wysokiego nieba, nie daj mi doczekać wyrobnego chleba. Ach, Boże mój, Boże, jak klonowy listek, dadzą skórkę chleba, pytają, czym zjadła wszystek Parobeczku, Gospodarzu, Parobeczku, Gospodarzu, ,G. gruba sieczka. zła skrzyneczka. drobniej ino. napraw ino. Parobeczku, wstałbyś do dnia, porznął sieczki snopek, ze dwa. Gospodarzu, wstałbyś i ty, nie chce ci się od kobity 27. Poza tym, co wieś dzieliło, należy do tej grupy i to, co wieś łączyło, np. istnienie opinii lokalnej, której funkcjonowanie wpływało na przestrzeganie obowiązujących w wiejskiej społeczności norm etycznych. Najłatwiej zauważyć to w licznych pieśniach miłosnych, bo przedmiotem szczególnego zainteresowania kontroli społecznej były kontakty dziewcząt i chłopców oraz ewentualne ich konsekwencje: Nie lubię, nie lubię, bo rodzice nie dadzą, nie kocham, nie kocham, bo ludzie nie radzą es. A wzioneś mi ten wianeczek pod zieloną miedzą; ociec, matka o tern nie wie ale ludzie wiedzą 29. Drugim ośrodkiem dziewcząt i gospodyń: ,r. zainteresowania Oj, oj, oj, da, Maryś, wziąłbym cię, są ludzie, ganią cię, ale bez to samo, i co nie wstajesz rano Oj, da, da, da, wszystkie gospodynie, wyganiają świnie, tylko Rarukowa, na kominie drzymie 31. Rkp. O. Kolberga, teka B Kraków, 29 30 31 opinii była pracowitość 30. sygn. 119:3. k. 24, nr 1977. k. 18, nr 1260. O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. I::I9, nr 261. O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. 84, nr 116. Rkp. O. Kolberga, teka 16/1209, k. 17, nr 1202. Tamże, k. 7, nr 297. n O. Rkp. O. Kolberga, teka 16/1209, 28 wiejskiej �Problematyka spoleezna w zbioraeh pieśni O. Kolberga 67 Utożsamianie się z własną grupą lokalną przejawia się w pieśniach chwalących daną wieś, okolicę czy region albo wyszydzających mieszkańców sąsiednich wsi, a także inne grupy regionalne i etniczne. Teksty dotyczące tych ostatnich tematów, to najczęściej krótkie przyśpiewki wykpiwające mowę, strój lub przywary rzekomo cechujące owe odmienne grupy: Kaliszanka kieby szklanka, dana da, pływa po wodzie. Łęczycanka kieby świńka, dana da, ryje w ogrodzie 32. A kanyz to idzies, Góralu, kierpcarzu? A co ci do tego, Lachu, podkówcarzu? 33 Spotykamy też teksty o tonacji poważniejszej, związane z obecnością w Polsce zaborców, ich wojsk, urzędników i osadników, a na Ukrainie np. polskiej szlachty. Jestem Polka rodzona, krwi ślachetnej spłodzona, odstąp, Niemiec, ode mnie, nie kochaj sie ty we mnie 34. Tematyka ta zbliża się do pieśni patriotycznych i historycznych. Trzecia grupa tematów społecznych, to szeroki krąg zagadnień dotyczących rodziny. Do najczęściej spotykanych motywów należą: wybór współmałżonka, zmiana, jaką w życiu dziewczyny wywołuje zamążpojście, sytuacja kobiety zamężnej i dziecka, szczególnie sieroty, konflikty między żoną a rodziną męża - zwłaszcza jego matką, np.: Synowa, synowa, nie miej takiej gęby, bo wezmę kamienia, wybiję ci zęby. Za cóż mi, matko, zęby będziesz wybijała, kiejś do mojich zębów chleba nie dawała 35. Nie pajdu z karczomki horełki ne piwszy, nie lahuju spaci żonki nie nabiłszy 36. :1' :J:l 34 35 :>6 O. O. O. O. O. Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kaliskie i Sieradzkie, DWOK, t. 46, s. 274, nr 441. GÓTY i PodgóTze cz. II, DWOK, t. 45, s. 120, nr 1261. MazuTy PTuskie, DWOK, t. 40, s. 437, nr 453. Lubelskie cz. I, DWOK, t. 16, s. 266-267, nr 428. BialoTuś-Polesie, DWOK, t. 52, s. 362, nr 571. �68 AGATA SKRUKWA W tej dziedzinie zbiory Kolberga dostarczają szczególnie bogatego materiału do porównań z terenu całej prawie Polski i znacznej części Ukrainy i Białorusi. Ustalenie relacji między treścią pieśni a realną niegdyś rzeczywistością jest tu jednak o wiele trudniejsze niż przy pieśniach o tematyce ściśle społecznej, klasowej, ponieważ wiele tekstów na temat rodziny to pieśni obrzędowe, których trwałość w repertuarze jest częs\to o wiele większa niż np. krótkich, ulotnych przyśpiewek. Ale i w takich wypadkach częstotliwość występowania pewnego motywu upoważnia do wysnucia wniosków, zwłaszcza gdy potwierdzają je inne zbiory pieśni i odpowiednie opracowania etnograficzne. Ten krótki i z konieczności pobieżny przegląd problematyki oraz kilkanaście przytoczonych tekstów zaledwie sygnalizują całe bogactwo problemów społecznych zilustrowanych w zbiorach pieśni Kolberga. Dla badających te zagadnienia istotne jest nie tylko to, że tomy Dziel Kolberga zawierają tak liczne pieśni z kilku makroregionów, jak np. Wielkopolska, Mazowsze, czy zachodnia Ukraina, ale i to, że pieśni te posiadają szeroki kontekst etnograficzny. Opisy kultury materialnej, zwyczajów i obrzędów pochodzące z tych samych miejscowości co pieśni, z tego samego okresu, a prawdo}Xldobnie często od tych samych informatorów, wzbogacają naszą wiedzę o warunkach, w jakich pieśni były tworzone i żyły, tłumaczą ich treść. Z drugiej zaś strony pieśni, tak jak bajki czy przysłowia, ukazując marzenia ludu, jego reakcję na rzeczywistość, uzupełniają beznamiętny opis etnograficzny. AGATA SKRUKWA SOCIAL PROBLEMS IN THE SONG COLLECTION OF OSKAR KOLBERG (Summary) The songs collected by Oskar Kolberg on the territories of Poland and neighbouring Slavonic countries include a lot of material dealing with social relations in the country in the 19th century. The choice of material was influenced by the conditions of Kolberg's country investigation; the distrust of villagers in attitude to Kolberg as the representative of different social class, the censorship performed by the authorities in all three Partitions of Poland, and other circumstances of publishing the collections in the volumes of Folk and Ethnographical Pictures. The basic difficulties in the choice of texts dealing with social problems was caused by the wealth of Kolberg's collection - in the hitherto published volumes of Complete Works is already more than 20,000 songs. That is why it is impossible �?rublcmalyka -'polecona w zbiorach. pieśni O Kolberga 69 to find one's bearings in their contents without special indexes. The additional difficulties arc caused by Kolberg's method ol' work specific for the 19th century folklorists (the system ol' classiCication ol' songs, lack of data concerning the executors, the incomplete information about the time of records). Another difficulty is that Kolberg's manuscripts did not survive to the present days in the state Kolberg had left them. Kolberg's collection of songs provide a lot ol' valuable information concerning the folk view on the social problems of 19t11 century village. The author means here strictly social, class problems as well as the social problems in general, including all social relations within a family, a village, or a region. Kolberg's Complete Works are here the more valuable as they introduce a vast ethnographic context which facilitates the proper evaluation of the song contents. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41eb6b55cb5cf0c8a74671eae7c3a6b3.pdf 9019d9d0a95f0ed67947924f02b48cc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1794 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource folklorystyka Kolberg, Oskar (1814-1890) kolekcje etnograficzne Łużyce Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1662 Title A name given to the resource Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych Oskara Kolberga / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.225-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .:\G:\T:\ t. 64, 1980 SKRUKWA l.'iATEHIAŁY ŁUŻYCKIE W ZBIORACH FOLKDORYSTYCZNYCH OSKARA KOLBERGA Zain'teresowania etnDgmficzne Oskara Kolberga dotyczyły ziem etnic'znie polsk!ich ma'z tych krajów, które wchodziły w skład dawnej R:oeczypos.polilej Ukraj,ny, Brał'orus'ii niesłQwUańskiej Litwy. Inne ludy i kraje slowi!ańske pozoslClJwaly w zasadzie 'P0ZIa Ikręgi'em ,eldytorskich i zbieracki'ch prac Kolberga. J'eg<o p~a:ny wydawnicZJe li inne, zlC\cihowalne 'Ci() dziś dokumenty, pozwalają slwi,erclzić, żenict-'lanolwał nigdy w ramach Ludu czy Obrazów eLnogmficznyciL opU'olikcTvV'31l11i,amateri'31ów z krajów zachodnio i po'łud'l1'i,awo-sJ.cwim'lS'kich. Wia,domo jednak, że materi.a!y taikie, główni:e pile.śni, grOlmaidził VI swych t:ek?ch, zwła-szez:a w okre:;ie, gdy jego eeazas'aid!rui'C'zy Istanowił·o U'p()lwszecl1l1!ietni'e melodii ludowych, tj. or~enta'cyjnie w lataich ~8łO - i82G .. Materiały Le skł.adają się 7. je'go własnych wp.usów terenowych, odpisów 'z ,publikacji polskich, przekładów 'Pra,c ·obcych, a także IZ!ai)isaw \'\spółpracownikaw czy innych iolklorystó'vv, ,od~;mych muprze-z 'autorów, bą-d;-: w inny sposób przekazanych do jegć) z!bioraw. Znajdujemy \\":i~c w tekad1 Kulberga obok melodii i teksUJiv sbweńskich, chorwackich, słC';-ack~ch i czeskich, ta'kże ma_ teriały h:i.yckie. Z 1!er'enc,w Łużyc brak z'a'pi;sów wł;:::.;ny(;h Kolherga. Nie pl'owadził tam nigdy badań, nie wi1aidomo lilIa'\VIe't,'czy z'etk,nąłsię 'z Łużyezana:mi w ich Gj-c'zyż,nie. Co najmniej dwa ra'zy r?L:d~a\.~ G'kalzj~ -\V 'L 1841, gdy jechał z BerEna do Mapj:ail:s.kJieh Lażll.i, j'i ,"~o HlIS, gdy 'Nl'a,cał z Paryża 'Pl'Ze:, Lipsk 'i Berlin do Kra'ka·.,·,a. C~:"Yje:in'o\K zatfzymał siG '\vtedyw Budz.iszynie luib Choei'€ibużu, ri'? VV;J:c",~mo.Pl"ZY'f,u57.c;;ać nale'ży, że nie, pcniS'\W1Ż\V ma'teriałach etnrograJic'IlJ-f\l'kk}"y~!tyc!znY2ti bi')graLcznych bralk :',ladów bo'zpośr2'dini'ch i:JL, ,eJ",' .;~.';:-:::2'1'g.a z Ll1;:ycza:lain:. Wzmianka w liście K'c'lhel'ga -ct.u ,. c i; lJ8:c r.: "L'::' Z;;()!7eillic miaJ.eś Pan Jechać do Budz;iszyr;:;. ',~'!y t,,; i1C1"st,!pił,o? Zał()'ivalbym mocno, gdybyś pominął Budziszyn, gdzie za<wsz'e warto było wstąpić' i chociażby z pół dnia się zatrzymać, DO'll1<lĆ p. Haupta, 'księgarnię rniej'sC'o\rvq i l{~a.J.end;~:ll":/: :p·an.13 Pa~"'ez,e\y.si]{Jieg'c" 1 Y'{;~C.':2~;~~b::r ':=il~~':~I"OV~··~:Ć,:l·e ·był t dencja List O. K-olbC';,·g.a do Izydonl. Ko[}or:niekiego O. J{o/.!JcI'ga CI-. II, DWOK, i. (;.), s. 654. '15 "Lud" - tom 64 :': 20 caja 1882 f., Koresp:m- �226 AGATA kiedy~ pozna l Jbu:pta. ale ,j(";i to lac'/ej rei\eb Jjś'cj{~ AlfuIl1!s'em'Fcll'czcv.-skim 2. F'c,;-c:,>::·,\.':il·;L j~,kc ooiOTy znajomy i KoJbErg;l i Kc:pernlid;.ie~;·c), :;lÓgt .,ou L;'.'.C;)ly:1) pn:'d~;aza:~ vi'ieJe jnf;or~ma;c.j-i -o "k'iu'alnym życiu umyslrV\vy.m oj kuHural- !,,()Z·lT.ÓW V.i Buci'i',iszyni'e SKRUKWA i sam i.e ·wrspmn.nialnY'111 \V nyrn ŁlUŻy·C. Zaimere;31CJWu:nic Kulhe;'ga Łu·życami modzielnych hadaniach,aJ-e wyraz swój ~l'ośC'i prz'ckladów, odpisów :,;litemturyi j~'lc'ści<)womalt-e6ały LJ'1k11orysLyczne i'esp'O'!",Cł;n!} ·czesk·~rni, slc!\vri:~j!2k·Lrni -czy sic; ,::ticm w saigr.,lnlcl::1::l"niu SiJ;)]'cj l'ęk'opisówinnych bad:.h:zy. Ub'Z Łużyc górujq n:ift ;l,n"-llo~~lC7,:1yrni p·o-1ud,nli,u\Ąru ·S'ł,()'\\!i~uńs.k;j.rni. I.~~~tj:iujqnie po.cjc1'\-v:il·() znalazło VI cym!i :sit~ w t-:::ika·chK·cQ,i:';'0i'ga. Wi.ększośĆ' ręko:pis6w dotyną'cY'ch LL.lżyc przechowywuna jc'si vv' tece ;-HJ ]}li::;cellanea) -która w v'l~yka::t:ll~h :sp':~rząd"z<JnY'l~h jes/C'z2 :({.) iYC;~l K·oliberg3 nosil0 tytuł następujący: "l\1.isceUunc!1 9.Luż.i/cc . .'i/owaki. CzccllY. Moskwa. Drobne varia" :1. Tu znajdujemy duży zespól rękopisów niekolhergowsbch z lat 1'826 - 1827 orćiZ znacz.nq CZ(;-SC i~T/ekL'dów i od.p:.,;Ó\\· z Pjesnićek ... s.moJe,rj'a·i IIaup;a 4. Dniga,,}bjr;i~;.~l i~)'VJ() i.l1';~·i'nie ~ki'cmlIi,eJ~z:a 0Z~ŚĆ pTzek-b:-t,dó'\N i '\v}pci'1.Z!1·\N i-,na.i'duj e s:i(-~ '\\i ec'e () /.a t.y lu Ll \"'Llnej !)rvsy Zachodnie. Kas:c'Uby. Pcłaby. Łużyce. ?,n,ad:L·:l w Ieee :: 1 llIisceUcmeu, L;;nvie1'2j'iCej wylącznie spisy bibliograficzne, jest kilkanaście zDpilSów d<oty'czqcyc'h Lużyc. Pozycje ~e wyb:ane zc;slaly i·'lc7cj;)l'zypad .. }(O\;\'o, \V trakcie kwei'2'ndy cZ'a:->o:pism :poh.lkich. (ldnolto\-v,;] Ni(;c KO'iberg kil'ka ;:"rtykułów 'z :prasy pólskiej z lat 18:2.J- la8], m. i;J1. I ..I)z.jcnnik:l VvTil-e~'l~;kl'eg:o'JI ,,~8i'blilc-tek:i WaTs;z.a\v·skie.i:1~ ~~=-)l·:/.yj(lLi('!a l~u:=i:.!}·. parl; prac r.i<.:::mieckich, nie zetknął się je,dna'k (aleC! nie :':'acl'u;'v,',,1:; si:.; l1Jika bibl.) I;']'P. Z 'pra,c<1 Wilhelma Bogusław~;kieg,j Rys clzicj(JW .'{('rLuia".:yci(ich (PcLcrsburg 1861), dość wysoko c:enionq prl!ez scnnych Lużyc7an. Ze zl1'anychsohi,e i idoiS'tępnyc:h op i aOOW:H1 .n",;";· C1/;:'j wykol'zyS'Lil i:oi:ó;' pie::~n'i S.mo~erj(ł ii II~~Lepta, a '\vlaśrci wlj·e j eg~) d r~J'b~l c:':!;:~~~~ ]-)roz,nicki dolojcl1o~erskeg(J I'Lltin. Prz,etlu:maczyl l.aic V/proi.c/ci.:Cllic (~. 5 - 1S), ze szczegółOiwym umówieniem bnetyki języka dolnolużyd;iego. W caL;ś'ci też ;pr:z,e!tłLlma-czył ZJKI'jid'Ują<cy 'Się w Dodatku olpis wespLI. Zg\xinie z ol'ygindem 'pozostawił w języku łużyckim pieśni, 'przelTlOwy weselnc, iycWl1lia itp. teh;ty, 'c1oci«jąc Humaczeni·e i.ch na język '[;\l1s'ki. WLiczył też 'te .pieśni, do kt.ÓTyc:'h (}d!sylała'..ltcJT <>pisu, w sumie ;n 'Ie:\sU;w z meIodi:a:mi z I l II częśc'i zbioru. PnY\'vlie w cal'ości -Pl'zebży! ny:,:~i7iał o p'vJ•. 2 A'lrol1s Parczow3.ki (1849 - 1S'33), pra:wHik, u:Lrzyrr:'ani"8. ś\v·ia\do'm,o~;ci nUITodC\\vej Łużyczan, his·tory'k, fil. ill. CZylllly z jego dz,ialacz i'Il!'l'}aty\vy dolnołużycki kalcudc;rz "Iba'tyja". ~ Zob. Korespondencja. O. Kolberga c'z. III, DWOK, t. (Hi, s. 74a. • L. Ha.•v,pl, J. E. Smal0rj, Pje.snićki hornych a (i d IlJjcil L/(ziskich cz. I -II, Gry:mi !841 - 1843. l1a l'zel z \vy'da\vany by! Seruow �;\1alnia:)J lużyckie :::biorach 'LV Oskara 227 Kolberga zostalusciach lllilo1;;'giisłowiaJ1skicj, .a \ve frćxgme,nta'ch {) z'wy-ez:aja·ch dorucznych i <.al~cClch. Z rOl.jzi~lłów o mieszkaniu i pożywieniu poczynił ty:k:) l'ctatki slowniKowe, 'C':;;ę~ci,o'Vv"o streścił joe pJ niem'iecku. PrzE'Pisał ;~Cl1ó!.j:u;;\\ pie,~lni nieub;~zCid{)"vVych doln::J- i górnołużyckich. ZMÓWl10 t!umac?enia tckS'Lówopisowych, jak ipie:;ni, sq jq7.ykuwo i :;tyli,;tycznie nied;:;i!l'3{'O'wal:1e, s'.ł to wyridźnie przekłady l\Jhcczc, r:.ie pl'ie'lr.·,"'~!;;ne d'\) druku. Pl'zypu~zcn1ć możnd, że KCIlberg poczynił to,kie wypisy, j,lkie pl'zydatne mu być mogły do 'por6wnań i o'desłań przy orJ'rucuwywa:ni';J maleriału polskie.go. Drobnej wsik,;::ZÓ\o\ikico do ukresu, w którym ~r-,)wstały te odpisy i przeJdHdy, ci<cs't:arcza fakt,że Dbok tekstu jednej z f'icsnizanotow'al Kolberg: "P.ewno t'o Elę ·oalnes; -do jakiej gry l ... 1, cb. Lud IX sir .. " Gry (Żyd, pi,erści'onek)" ;'. To, że Kolberg nazwy gier pud~d nied,uikbdnie i nie w,pisał hczby .stwn,świo.dczy, że prace autorskie nad rGk~)'pisem tomu dziewiąte'g:J Ludu były Już ;pravviezakoilczone, a prace pDligraficzne jeszcze się nad nim nie rozpoczęły, a w każdym razie nie osi~1gnGły nawet fazy korekt 6. Na innej karcie w tym samym zespole n;kopisów z teki 6 (sygn. i 1,55) wpłótł Kolberg między notatki z rmjziału V (w II części zbioru Smulerja) Powoslunki starodawne/w slou;janskeilO nClboźeństwa ... zapis bibliograficzny pracy Hicharda ,\nctree Wend.isdte Wcuderstuiien. Zur Kunde del' Lausitz und del' Sorbenwpndell, wydolnej w StuL<.garcie iW 1374 1'. Można zatem przy'puszczać, że pl'z'yn~l.irnniej c7.ę,~i: odpisów pows1Jała około rciku 13'15 łub Krótko przed nim. Jest to dkres,w którym 'z:auważyć moŻinaslo'i1ni'O'vV'c narastanie u Klllberga zainteresowania tymi ziemia,mi polskimi, któreO'd p:::ru wieków pozos'lawałypod panowaniem niemieckim (Ślą:~l:, PGmoriC. Mazury). Prawdcpud'Oibne jest, ż.e 'WYlpisy ite j :przekłady przygot'ow~:J - nie maj~lc na własnośćegz,emplarza książki do pra,c pOTÓ'Wnaw'uych I przy r·edta.gowanriu za'plaino'Waonych monografii zachodnich kre:,;~w Polski, azwlaólzcza ;po21'an.~c'Z'neg.o Łużycom Śląska 8. " Notatka Smr.k:ja na cz. :'. 2;j9 - 2(;1) maj.: n Tern na Vi k. I, s. ~ygln. li [:i2): gry ilaz.wy te w ,.()bl·<lL~ka'· ~) LI((I11, ('I.yli [,7.(;';(: J.Fjczqlku roku 1872 u k{)ilCU UJ7;') r. w Krakowie. l w lal,!ch uks/;tal'\owaniu lo:ih - lilii;;, go. Po·g·Jqd laki slG tj. miqdzy wy •.·aża A. proce O"i;nrll Ko!i>ergn Op:l!'! ~jG pO'N;erzchownym l. 2.) i !la {'jcslli('cl;,. m'az i "G'm ks. W. na w Jank pieśni Żid a (fJozna7is'!cie (w jJoznmiskicgo, oddany Poznaniu, uk"l:l.al z{}stal do jednak siG KOilbcTgows.kiego mode'lu monogmfii w}"da·!1.;·e.m PieśnJ. ludu Wp/yw a'I'tykulUw 42, cz. polskiego porównaniu 'zawartości fragmenc.,je Ii'5Itu M. )',egiona l,nej Smolcrja Autor tej Sandomierskiego Akj'ellL'wl'c.za s;tw~erzna- i Sandomierskie- Łużyczan.ina I, s. 421 - 424). druku dopioro autO'rytatywne mial decydujące w t. 9, w Żydów". można Smoi'erj.a 1956, t. zbi·orze LZ. I, DWOK, Kolberga znaleźć przez Haupia i C1:a'pa (.,Lud'· odpisu 9 Ludu tomie :Vle'r",~JacłNl • W li:l'l"~lturze c]o\yczqcej dZl'nil', :i.e Zb"H p'('';.I1i wydany ('ZC'nil~ dla ohok 1);');\ (a na koncepcji (DWOK, nie s'ameogo �228 AGATA SKRUKWA ZnaoZJnieibardzi'ej tinteresują'cy dLa foHcrllOrystówJest zespól rękopisóv.'z lat 1826 - T827, :prZ!8chowywany w tece 39 MisceLLanea, a pochodzący najprawdo,po:dohI1liej'z archiwum AndrzeJa Klltchar:s!kie'g'o.Skł.ardlasię nań g l kart rozdzielonych między trzy podteC'ziki(sygnatury 1137 - 1139), a w ich ramach na lill!1liejszejednostki ,sy'gnow<:lIneA, E, C itd. Częściowo są 170 ca,lastki 'kil'k!us:tDonicowe,częś6owo lużne a:r'kusze c'ze,~paneg!Qpapieru, a talk~emniJejlszle kartki li karleC'zkii. Bez sp'Ccj'a,li'slty'C'znej analizy gmfologiJcZinrejnie ida się ustalić, He rą!k zapełniło te arkusze, było ich na pewno Coo.najm'Iliej :kJilka,1ecz ty,łko dwu autorów 'znanych jesl z naL wis:'k.a. Ze względu 'IliaTóż:!1li.ee W chara'kterZJe pisrnra oraz linne ce'chy zewnętrzne ręk,o:pisó.w,a itakżeich tI'eść i loka!hzację geog:raIilC'zną,którą w paru przypadkaich można llIStalić dość dokładnie, ;po wstępnym z,a;poznaniu się z tym Ziespole:m'moŻina w~odrę'bn:ić w nim dZliewiętnnśC'iecałostek lO różnej ohjętośtCIi- lic'zących od jednej do dwuidzii'estu trzech kart. Całostiką taką będ:óe 'n'p. zeszycik 'zawierający teksty ;pięLnastu :pi'eśni górnołużyckich z licznymi uwagami IW językach polskim, górno- i dolnołużyck:ilm i niemre<cki:m i(1139 E, k. 8 - 24), albo trzy luźne arkus.ze z z,a:pisami idwudzi1estulpi'eśn:i'dolnlOłu(życkichz me1oci:i'ami(sygn. 11:37A, k. 7 - 12) a ta~że Jedna karta z zamotowaną pieśnią z niemieckim tytułem "Ein wendis'Ches Volkslied", podpisana przez .J. B. IJejkę i dC\tovvk.1.na na 25 Jpaź:dz:rerni'ka1826 r. Szczegółowy qpiskol'ej:nych Irękopilsów z podaniem ,lochcech charakteryst~cznych, uwag li notatek na marginesa'ch itp.,z.a:mies'Z'c'Zuny b(;dzie we wstępie 'edytorskim do tomu Dziel wszystkich Kolberga zaw'ie_ rającego materiały łużycbe 9. Tu można jedynie omówiit: pokrótce ich z;.alwarto:ść,,a p'Iwede wszyst!bm 'U'zalSlaldinić twierdzenie, że rękopisy te pOichordzą'Ze'z!bio:rówAnk:lr:oej:aKll'charsruiego, zhiorów uznanych za pnepadle db nauki ;pooskiej. Kolberga) do M. Wolonczewskiego z 1856 r. 'Wniosek, że "za wz6r pisania prac: swoich obrał Kolbel'g dzi€ło() Smo}.eri'a", pr.zy tak n'i,kłym ma,teria].c dowodowym nie wydaje się u za'S'aodtniony. P,oc!stawowe źródła i,n:;lpim'cji dla swej pracy te'rcnnwcj i edytorskiej znalazł on w innydl, znacznie wez'eśl1iicjs:z:yc:h pr,og!'iJ'rnnch nau:ko'\vy,ch. Podobnie nie uzasadniony je9t v""niosek, ;i.e K1oolbC'r.gnie \\.rl:jc.zył dr> Rwych planów monog,rafiii Łużyc z,e w,z.g,lędl'l na is-tnlionic do.skollillej pracy SmoIerja. Z dOlty,cihc'Za:so'wychbadal1 nad Sipuś6ziI1:j edy!l,ors:ką i n;.l;qpiśmicnn'l Kolberga wY'nika, że chcli,ał on opracować monctrJm'f:ie regio:na;iI1c ziem na'lcżący.:h przed rozbuorami do RJwczY'Pospohtej, s,tąd z:nal,rzła siG w jego 91an<lch Bi:.Jloru.~. ~dzie własnych badań pra'1\ltycz:nie nic prowadził, a nie by]'o w !lich Łużyc, do których mi'a1 materi'aly zl1ia,czni.eecnn'iea:s.z,e,a nic zna,ne A. Gbpic. 8 Zob, M. Gła,dY'~z, "Slą.sk" Oskara Kolberga, [w:] O. Ko,lbcrg, Ś'lqsk, DWOK. t. 43, s. XIII. 9 Materialy do etnografii Slowian Zachodnich i Po/.uc1niow!Jch, DWOK, t. 59. �Materiału luilJekie UJ zbiorach Oskara Kolberga 229 ,Jak j uż. w.~,,]omnicm(), w tece :39 znajduje się g'l 'kart z zapisami dotyczcicymi folkloru iużyc'kiego. Osie!mdzliesiąt Z nich Izawierawyłą·cznie, a dwie częściowo zapisy pieśni. Na pozostałych kartach znajdują się zestawieY;lira tCpO[['Cffi'C1lstyczne.i różne nO'tatki slO'wniko"vve, wśród :nich rozmowy ,:-la jarmaTkuit~p., a bakże 0poiwiadaini'a. Te rOsbatnie nie zawsze zawieraj'l w:itki folklorystyczne - część zanotowana została jako próba utrwalenia żY',vego języka z okolic Chociebuża i Drjowka. Objętościowo przewa'żaw tych 7'''pils'a ch materiał do'luolUlżycki. W śród pieśni również z.nacznie wrięcej j elst 'tekrstów d:olril'ołużyckich. Z Górnych ł-lUżyc jest w sumie 57 rpieśni, w ty:m dwa większe zespoły po 19i 1,5 pie.śni. Część tych zaJpisów ma bliżej 'określoną pl'lowreniencję· Grupa dZliewiętnalstu pieśni zapisanych jedlną ręką ma no:tratki: "Delanska, wszystkie 'tam'te Hojr'e'C'1ce"o'raz "baż rSlarmaod kat'ol[ii'ka] budzyszyńskiego", ponad tu jeden za1pi:s IPochoci'zli Z Budziszyna, jeden 'Z Wojerecy (Hoyerswerda), sześć pieśni pmwdopodorbnie zaPiilsrano w m:iejsoowlQś'Ci Zuryce, reszta te!ksrtówi melodii ni'e jest z}oikalizrQlw<ana.Aulbol"zy zapisów określeni są dwa l"a'ZY. Tekst po:pularnej pieśni o pta'Slim wes1elu, zWlią'zanej z cha.rakterystycznym tylkio dla Łużyc zwyczajem, podipisany jest: "Budissyn, d. 25 Oct. 1(826, Mitg1ebeilt v-olneill1'em wendischen Exz.i'mmergesellen (jeJtz deu'tscher) Journa1i:st u. :PorstaIIll'tS'ze!itungsexpediteur Johann Gott'lob Doeke" 10. Inny zalpi!s wa'r~antu tej samej pieśni opairZlQlny jest dedykacją: "Dem Herr[n] ProfessloT v. Kuchal1sky zum Andenkcn an mcin Jugendland, Berlin, den 22-sten Februar 1827, Kop£" 11. 1 Dolnołużycbch pieśni i melod:iJi jest dkoło li8D. Bhzls'Ze informacJe mamy o dużym zespo'le blisko pięćdziilesięciu tlekstów, gdz:i'e na rpierwlsz'ej stronie widnieją na'zwy kilku miejs'C'owości: "Dreb'ka'u, Lube:nau, Vetschau, StraupiLs0h, Kalau, Hoyerswenda, Spr<emberg, Inste", a na jednej z dalszych karL no'taitka: "X. K'orn w Kotibu:s". Si'edem piieślni zlarnot'O'wanych jest dialektem z 'okoli-c wsi ,J'ans'ojoe, co pot\\li'erdza nobat:ka oibok ,jednej z -dalszych pieśni: "Ikuldy = kużdi = ik'elidy w JansliO'wioa,ch". Przy jednej z pieśni w innych zespole zapisów widnieje niezibyt czytelna notatka, z której można wnioskCJIwać,że dyl1<t>o'Wlała tekst ADina Końcakroje z Ochozy, u waga tla może dotyczyć też IpozrOrsltalychpieśni z tej 'i z są)·ied:nich kart. K'i'lka mzyspot)"kaIffiY też okreś~lelliiie "dolnołużyckie" lub ogólniejs/€,np.: "Wenrdiisrche Tiintze", ,,'w Łużyoalch". Na pra wie wszy,stki-0h ręlwpisa'ch, i tych zawierających pieśni, i po:ic'tałych, widoczne są pro,prawrki, 'nlota1tki, dopisiki itp. czynione C'zęst,o 10 .)an Bohuchwał Dejka (1779 - 1853), z zawodu cieślra, pierwszy luiyck:i. od 1809 r. wydawał czasopismo ,.Serbski powed-ar a kurer". 11 Prawd.n,podl>bniC' był to Da"N'id Ko'pf (1778 - 1(65), nauczyciel. dziennika'rz �230 AGATA SKRUKW.\ inną l'ęk:l, .niż pierwotny zapis, <.i przynajmniej innym piórcm i <ltrameniem (czyli póżniej). Uwagi te i .popl'Rwkl są w języku poi's.kim, niel1lie·ckim, r'zali'z:iej ,po łużycku. PrzYPusi:ez.ac mO'żna, że autor:tmi c;:t;sci lapisó'w, a także autorami póżniejszych notat·ek byli Polacy, lub co najml1iejc-s'cby ·debrze znające język polski. Uwagi Ko:jbergn widniejcl rn kilku zDpisach, z reguły są to zanotowane ołówkiem ohoik melcdii od:.:yłaczcdo zbioru pieśni Srnolerja. Kilkakrotnie sq til też wy::c\śnienia SłO\W1ikowe. Posiadcmie tych rekcpisów :i próba cpr<lc(Jwaniil ich m:;giy być: też przyczyną, .dla której K:)lberg sporządził omóv,"ionc IXlpr?e:lni;) odpisy i iłumaC'zenia ze zbi'oru Smolerja. Kolberg :był niewątpliwi'e ostatnią osobą pracującą nad 'lyn:i !'(;KOpis:arni, w jego archiwum ,przetrwały bowi,em do dzif; .. leg:J [ujxzdniklem zaś i pierwszym właścicielem zbioru, a w cZGści chyba i :1Utore'111. był ndjpmwdiaprQIdobniej Andrzej Kucham:ki. Andrz.ej Kucha:rski (17g5 - 1862), f'ilolog, w ła lach 1825 - 18:30 odbył długą naukową :podróż po krajac.h za'chodnl,o i południowo-shJwj;'tl':skich. iN programie ,miał studia na,d językami i 'piśmienn:idwem, ;któ-re miały go :przyg'otowac do oDjęci'a katedry literatur slowim'lskich Ina Uni","'crsytecie WarsZia'wskim. Wiadomo, że m. i,n. interesował się on folklorem .i zapisywał t'eksty 1'u:dowy.ch pieśni. Wybuch Powstani'a Lisilo:r:ld0wego i w konsekwencji zaimknięeie Uniwersytetu Wann<.l'w,sbegn uniemożliwiły Kucharskiemu Ikarierę ndukową, a ni:eznaiue hliiżej przyczyny spowodowały,ż·e w za!i:;adz;i:enie opubliik,ował wyników swych pięc,j'oletnich badań arehi'walrnych i terenowych w różnych kmj'alC'h slowitańskich l~. Nd Łużyc'd'ch Kucharski przelbywał l~ od prollowy września 1326 r. do lutego 1827 r. W liście z Wi'ednia z 4 lipca 1827 1'. pisał: "N8jpic;kniejszym atoli zabytkiem język'a, hteratury i shwożytności serbskiej sq piosnki tego ludu. Małą bardzoi,ch liczbę zna1bzłem zebrane) przez KrajO\N'CÓW;'większą nierównie sam, widzą'c, iż ni,ezadługo mQ'że mi,nqc ,pora l'ch zb~oru, spi'salem z melodiami 'z różnych tutejszej Serbi,i okolic i nie żałuję łożonego rna ,to ,cz:a:su; W'szystki,e prawie są treśeier'otyczncj. Pi(~kniejsze 'Z nich 'będą '",,'krótce drukowarne w 4 tonnie zbioru pi'eś':1i Sl:l'vV'iańs:kich Iprzez Czelako\vskie,go w Pradze wyda'womych" 14 H;~e2/'yWIsme, w czwdrtym roczni'ku "CasopiS'u Sp,)jecnosti VlaslenskćhD Mu12 Zob. J. Matr~micki, stO/.L:ni!~ biograficzny, 1800 - 1363, Klwharski t. XVI, Wroclaw \Vl·ocl<'lw-Warszawcl-Krakow slawianowedcnije konca XVIII i pierwoj Anrlr.:ej (Jędr:(!j) 1971. s. 4(j - 47: EJIO. c.:etwedi s. !<'n!1icźs:e!:. D::i~je "~J; W. XIX CLX - CLXIV. 13 Zob. W. A. Francew, op. eil., s. 421 - ·n2. 1-1Cytow2no l:a: Podróze Poiaków na Łu:yc(! w XIX 'wal A. Zil'Lliski, Wroclaw 197-\ s. 47. [w:1 .'\. sI.. Pnga wicinI, Polski jJoL;i,icj fo/klorysiyki {':,/sl;oj" !"r<l'I{'C'w, I!~()I;.s. :\7(, - 4~i1. \\i."h:·;d i (»J:·;tl·"- �i\lu[erio.ly u; :::bioruch Ii.L±yckie Osko.ra KOLberga 231 'opublik~)'vVc~~ C=~'el.ak{)'vv~ki .-;'e:den'Ciscie lTl·esn r~ I". Eesz,tCl ::~'~'l:l\',u.rn 1~:Pl'hCll\~l\. Die Llka7aLl si{? :druk:ielTI i 'p()'z:o\,~tałLl niC'z'1Ll.na. ,I :d ,,,it'lL! \c11. u\Va:i.cwcl była z:a;;clginioną. 'V p:Jp> ..r:lch osubistych, korespondencji i w całej spUSC1Zme .lcn ł(clbel'g:~ni't-~ ;:,naJdujenly ża<d.n'egodro:kurnenLu CE'~~.) .J:lkic')'~ J~i\vlek ~-:"-:.'Gb:ste lub st\.vi:crd'Tct-::~:: 1-':;}1.hc l·.r~-~ u< }'?,)' lTlal j ~likie'ś czy jegD si~,~<ik>hiel'C{')\v . .J~:d_n'a!i~ \V tc:k,}ch I(olberg;J dują się z archiwum Kuch~lrskiego. Na trzech rękolpis,ach ~lU k~l!.l~'k.cg,:, ~-l'-\od :: p:Jłuc1nil.n.\/ej ISLYvvi~l i po jednyrrl ze i Si;\" j j z l{usli C'lcrwuncj. \vidnie.i'l nobtki Kolberga: "lX1K.uc lar·sJen," :\a n;kopis,adl lu.:i:yckid1 niema takich Illobt,elk, j'ed')ak, już \"~mo, ;:a;)is tek,,:tu .itdnej "'śni dc.:lyko\v,:my jest Kuchal'ćkicmu l j2;llCl z"pcwne był wręcz'ony. Na kilku kar:ach z zapic;'ami łu:i~Y'ck,imi zanoto'Wane są ,daLy, chronologicznie ukbd:l.F! sit; 'Ime następująco: 21 i 25 :pażdziernika (BL;ciz)szyn). 9 15 _. IG grudnia (m. in. Dr}oWk i Chociebuż) 1826 roku i :j styc/Hia (m. i,n. Ochoza), 22 'lutego '(Bel'hln) 18~!.7 roiku. Darty te 7.o:,;7:no s'l z ukn.'scm pobytu Ku'charskiiegonCl Górnych 'i Dolnych Łuzycc:ch, który l"CJzpucz,!ł się przy.iazdelm If: Dr,ezna do Budziszyna, a w.kOl1czył w lutym 1827 r. wyjazdem do Berlina. Te dwa fa'My dedykac.iacJb Kucharskiego i zgodność dat -'przemawiaj:l bardziCl wyrażnie za słus'Zno.~ci'l hip:)tezy, że rękcpisy dotycz;:jce Łużyc, przecho"..vy\vane w tece ~9 K()J.oe:'gćl, p()lchudzć\z archiwum Kuchars'kiego. Mniej bezs'PDrnylni dowodami są zaś dwi'e cechycharćlkterystyczne tego zespołu rękopisó\v. PieT\v!sza to 'Wyrazni'ewi!d:ocznyzaikr'es 7aintere~:J'W'uli c:-;ocy, 'która go zgr:omadzil'a: pieśini ludowe i zagadnienia ję7:Y1\::"\\'e, w nich szczególnie toponomastyka, myli te właśnie problemy, kV:;re Kuch:lrs'!<.:iego specjalnie interesowały. Przytl}czyć tu moż,nain:ny fragment cytow:mcgo już listu z 4 lipca 1827 r.: "byłem nareszcie w stanie ułożyć' spis niemiecko-serbski wszelkich miej~c zamieszkanych przez Serbów, najważniejszy dla geografa słowiaóski:ego" 16. Dwa zacho\vane zesta \'lien ia t<l'pU;1umDstyc7:ne, w których podane są hlżyckienc\'Zwy miejscowo(;ci i ich lllemiec1kie odpowiednik!i, mogły ibyćmateri,ałem dCl takeg:) spisu. Drug,! cech,! ?Immienn:! dla materiałów łużyckich jest wie1ośćchar:;kteró"\,, pisma pojdwiajqca się na tych 91 'kartach. Dodać trzeba, że rękopisy "pll Kucharskim" z Kaliiskiego mają trzech a'u1torów dwaj :)e'iJl'(\ " 1:' skeh(J 11l .~\. ': CecbJ'C:h" !) /c, !'ro.'umCiroc!nj ;\luSl"JITl Cyiov.':lrlO \v /bioru pjsnć w C('chach". {,.Cl: !a:'C} r. /\nc' 1 ;1 Slowo.ml W R IV, Praga Pod ró:c Polokó7() ... Luzici doln), "Cas'opis Spolccnosti Vla"ten- 1330, s. 3'79 - 406. , s. 47. �232 AGATA SKRUKWA są pcd:pisani (Bog:dlań'S'ki i Fisch), trzeci n.iezna,ny i7; podobnie rqkopisy "po Kucharskim" dotyczące terenów Jugosławii są !dziełem dwu co najmnli'ej -autorów. Charak1terystyczne jest też, że Ko:liberg HCI tych n;kopisa'ch da'W'al notkę ",po Kuchars'kim", choć wwypadiku n-,.kc:tpisó\Vróżnychkiol'espOIndentów terenowych czy -w:spó~pmoO'wlliików pi.sal \I.rp'ro:;~ ich nCl'ZwiJsko. 'W tym wYP<lJdku zaś arlbo chcialzaznaczyć, że otr?y!)":;)ł te mait,eriały IPośmi'erei K uchaTsbego, alb;) chciał odróżnić przynależność do z:hiorów od rau'torstwa zapi'sów. N,iemo'żliwe jest chyba do u!stalenia, jak duża część archiwum Kuchars:bego tmfHa do 'Zbiorów KGlherga. Nie da si.ę bowiem ust<dic nClwet, czy obecny stan tek kolhergowsbch jest zgodny z tym, co przekaz.a ł 'on testamen tem A'lmdel'Ilii Umie j ę t'l1'O'ś'Ci.Ni:e d yspan uj em y ż.ad.nymi ,dokumentami Ipozwalającymi dokladniepooz:nac :z,a'wartoś2 tek w chwili śmieró KolJberga. Opisy Izydora Kotpennicbego wykolIliawcy testamentu K'Olherg'a znajdujące 'się w Muzeum EtnO'graf'icznym w Kl'akowie, są 'Ogólne li .ni'e dlO'irwtaly 'C1onlalS.zychc'zlasów w kOll11ipleci>e,a spisy irrw'entaryza,cyjne wyk!cmane w {Jikr,ei.."li'e międzywojennym n:i,e'siety z.aginęły. Prowdopod!ohne jelSt przypus'Zczenie, że Koltherg ctl"Zy:mał jedynie część ·a1"chiwum KuchanS:bego. Z 'Wypowiedizi t'ego ostatlruiego wynika, ż,e w cZGsie ;pobytu na Łużycach S1pi:sywał .pi'eśni, bajki itp., że prac'Ował w bibhotelmch ·izrohił wi'el-e nQlt'ate.k z druków ·i ręk!opisów rom pnechO'wyw:amych,że wykonał spisy slowi,ańs·kj.ch nazw miej.scowosci na Górnych ,i DoUnych Łużyoach,że uikłtaida'ł jakies babele fone1yez.ne itp. OWie 9i1 zwchrolW!ćmyohkart zra'Wiero zaś, jak już wspomniano. przc:de wszystkim teiksty pieśni, a i to prawdopdobnie ni'e są wszystkie zapisy tekstów 'zgromadizone przez Kucharskiego. Pewną prz elSlalnką jest zhieżn()'ść trekstów pieśni QPuhl:ik:01w'any,ch :przez CzerlGko'wskiego w r. 1830 z z,a'pi.s.a:mi z teki 29 K,olherga. Spośród }ed,ena1stu pies ni drukowtanych w "Ca:sopisie" siedem jest identycz:nych z zapisami '7. teki 39, dwie mają w nich b:liJsikioewa:ri:anty. dl'a dwu nie ocitn:łleZliono w ręko'Pis:ach odp,)wiedników. Jeżeli Kucharski dał CZiel,akowslkiemukO'pie swych 7api,só\\' t2renawyeh, oryginały zaś 'zlćJ:ch{)'wał'SJOIbiew 'calośc:i, fakt, że dla czterech druko1wcmychpieśni nie znaleziono źroola w ręlwpisach, byłby dowodem, 'że rękopi1sy te nie .są kompletne. Ki,edy :mater·ialy te 'Z<OlstałyI'dekO'mpletowaillle, ,czy jeszcz·e za ży·ci:a Kucharskiego, ezy wt·edy, gdy 3yspono\vał Inimi Kolberg, czy wreszcie w latach ],SgO - 19.45, nie \vi,)(lomo i wątpLiWie jest, czy uda się to ustalić. Da.lszych badań v.rymagają jeS'zGZJedwa inne pr:oblerr.y, których ,'DZwiąz.am;'e ro!kuje większe nadzieje. Spra'\vl{}izić trzeba. które z r(~k(;!I;;';(J"V 1 17 Zob. O. Kolberg, Kaliskie i Sieradzkie, DWOK. t. 4ti. ,. 46:~. 47(;. 47n i ~;,d �MateriaŁy Łu.iyckie tv ::biorach Oskara 233 Kolberga łużyckich, zachowanych w Kolherg,owskiiej tece ;)9, wyszły ~iipod pióra Kucharskiego. W ma'tel'iała'ch tych 'Widać wyre7.n:ie, że zapisy wykonało kilkw:l:3'ście różnych osób, wśródni.ch b)'l1i niewqtpl'i.wie Po:laqr. PraiVclc'P'o-dobne jest, Ż2 K'uchaT':;~i korzydał ,;la Łużycach z POU11'ocy osób do'bl'2:e znajD,cych tel'en 18 (ohcy przecież dla n:i'eg:o), zwlaS'z,cza gdy chodziloo w:pisywanie tekstów folkkl:rystyn.nych. Cytowane ju.ż jego słowa: "sam [... l s;pisale.rn zmelodiiarni" Lll'a'czylyby w <C'zęśei 'przynajmniej, że "'kło'n:iłk'ogoś do zaDldtowa·ni!3. interesują'Cych go :pieśni. Część jednak z.apisów mógł KU'chal~ski wykOTtać sam, 'Co ulst:ałić będzie ffioJ'Żna po uzyskalnliu materialu poró'vviITIawC'zlego,tj. autentyozne.g'o l'ęk'()JpjiS'~ Kuchmsbeg{). Wyja:śnićbeż trz.eba, ja1kq dnJgą ręi<tOpisy te do'tla'T'ly do rą:k KDlberga, aby z jednej strony - ,pełniej udokumentować tezę, że pochodzą one z 'archi WUnl Kucha f'.%:iego, 'z drugi'ej zaś poszerzyćinforma.cje o 'krm!a,ktalCfł Kolherga zwspól'Czesnymi mu folklo'I'yJstJa'mi. AGATA SKRUKWA LUSATIAN MATERIALS IN THE FOLKLOHISTIC OF OSKAR KOLBERG COLLECrrON (Summ'ary) There are two groups of Lusatian materials to be found in the manuscl'iptal posthumous works of Oska'r Kol'b~r-,g. The Hm! gr·oup consi'Sts of tm'n;sj'aticms and c-apies of various h'agmonts of Pjesnicki hornych a delnych Łuziskich Scrbow by Smol ery and I-I;lUpt (Grymi lS41 - 1843) as well as original, so far, unpublished reca.l'ds of Lusatian "Gng:s. Osk:ar K.olbcTg made t'he tm!TI'slations nnd c,ap1ic.s of Pjl!sllii':l\.i. " m(."t probably to have some cOlnpa:rativ.e da!ta uO be i:nCllu·dDdin a m(;nograph nr the western regions of Poland, especially Silesia. Tlw se('(l;ld group co sists of 57 Low-Lusatian and ;',bout ] SO Upper-Lusatian sor-gs, a:; well a, some other texts. They were recorded <.11. tbe end oj' 1826 and ;~t till' beginning of lt27. The dates, notes and other characteristic features o[ the--c m;1!lw;cripts prove that they corne from Andrzej Kucharski's archives. i\ndrzcj Kucharski (liH5 - 1862), a philologist and an expert o I Slavistic studies, had carried out in the years on 1825 - 1830 some studies the language, literalu!'l' and [olklo]'(~ of western and s'outhoI'n Slavonic na:tli,o'l'ls.However, he did not publishe,d hls ['t'cOl'ds. and fo!' ma.ny years they wore consic!cred to bo:: 10s'1. These texts. 10Ul'd i~l O:,kar Kolberg archives, will be published in the 59th volume of O;;kar Kolberg's Works which shall be titled "JVIateriały do etnografii SIOWl;Ul Zac!l,~dt1il'h i l'dudniowych" (Materials of the Ethnography of Vllestern a d S"uthcrn Sl;lvs). These records are of gn~at importance as far as the studies on Lu:;atian folklore arc concerned. IS Zejler Teowal'zyszem Kl1chaT:;kicg'o w podróży po Łu·życac·h byl poela gÓI'nołu:i,ycki. Zob. P. Ncaa, Grnndriss Bau:tJwn 1956, s. 62. (l3C4 - lon), Volksdichlllll.Q, m. der in. Handrij SoriJi.;;clwn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bab0d2f12647caaccf28a987a3a779d7.jpg a9bbe421489d2996181a8ad3bb7cf41c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Sekularyzacja ; Marsz Ateistów ; Description An account of the resource Uczestnik warszawskiego Marszu Ateistów przebrany w humorystyczny / prześmiewczy strój duchownego - przyozdobiony łańcuchem, na którym zawieszono duże logo samochodu marki Mercedes. W drugiej połowie XX wieku wśród amerykańskich sekularystów erozji ulegały przekonania dotyczące procesów sekularyzacji i teleologicznego porządku przemian społecznych. Kryzys wcześniejszych narracji wpłynął na zaadoptowanie nowych strategii, które sumarycznie można określić jako ateistyczną politykę tożsamościową. Podejmowane praktyki podkreślały odrębność osób niewierzących, konstruowały ich wspólną tożsamość mniejszościową oraz podejmowały tematy wykluczenia i stygmatyzacji tak wyodrębnionej populacji. Ateistyczne polityka tożsamościowa jest starsza od ruchu „nowego ateizmu”, niemniej popularność „nowych ateistów” była głównym wehikułem, który zglobalizował również ten pierwszy dyskurs. Antydyskryminacyjna narracja polityki tożsamościowej oraz wyraźnie krytyczne ukierunkowanie „nowego ateizmu” względem tradycji religijnych bywają jednak rozbieżne. Jest to jedno ze źródeł procesu różnicowania się tożsamości w ramach tradycji sekularystycznych oraz polisemicznego charakteru poszczególnych praktyk; np. takich jak dyskutowany Marsz Ateistów. W przypadku omawianego zdjęcia irreligijny charakter „nowego ateizmu”, poprzez działania uczestnika, nabiera cech ludowego antyklerykalizmu (motywu „zachłannego duchownego”). Za pomocą strojów, balonów, organizowanych corocznie inscenizacji itp. organizatorzy marszu chcą zapewnić zabawowy, świecki charakter wydarzenia. Taka strategia sprawia, że warszawski Marsz Ateistów można również odczytać jako artykulację ukonstytuowanej w XV wieku kulturowej opozycji nabożność – śmiech / karnawał. Ateistyczny karnawał jest wyrwą w ramach kultury dominującej, ekspresją stłumionych emocji, przejęciem fragmentu miasta. Jednak w porównaniu do większych wydarzeń o charakterze karnawałowym, to święto niedużej grupy polskich sekularystów jest zdarzeniem, które po chwili znika za rogiem ulicy. Dla postronnych spacerowiczów prawdopodobnie jest kolejną „nieopowiedzianą historią” ze świata płynnej nowoczesności. Zdjęcie wykonane pod pomnikiem Mikołaja Kopernika w Warszawie, 30 marca 2019 r. Autor: Jacek Skrzypek Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrzypek, Jacek Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f53d9e516ec1d21b2f938ed1e0da819.pdf 9ccfdb9421ede61f5291924d08464500 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource Mazowsze - sztuka ludowa wycinanka ludowa Powiśle otwocko-garwolińskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4212 Title A name given to the resource Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskkiego/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 221-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śledziewski, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Sledziewski WYCINANKI Z POWIŚLA O T W O C К O-GAR WO L I Ń S K I E G O Od k i l k u l a t mówi się o „wycinance garwolińskiej". Najpierw wspomniał o niej w 1955 r. Józef Grabowski w swej pracy „Wycinanka l u d o w a " p ó ź n i e j , w 1956 г., zaczęto żywiej interesować się tą wycinanką z racji wystawy sztuki ludowej, którą zorganizowano w Garwolinie . 2 Przystępując do omówienia interesującej nas grupy wycinanek wydało m i się jednak bardziej słuszne i precyzyjne nazwanie jej grupą z Powiśla otwoćkogarwolińskiego. Złożyły się na to d w a powody. Pierw­ szy — definicja zasięgu, wynikła z badań terenowych; d r u g i — niejasność dotychczasowego pojęcia w y c i n a n k i garwolińskiej. Oo prawda, j a k dotychczas, pisano o niej niewiele, a Grabowski poświęcił j e j we wspom­ nianej „Wycinance l u d o w e j " zaledwie pięć zdań, ale skonfrontowanie sądów zawartych w tych zdaniach z materiałem u j a w n i o n y m w terenie (podczas przy­ gotowań do wystawy garwolińskiej) nasuwa obawę, że wspólną nazwą określono w y c i n a n k i o zupełnie odimiennym charakterze, odmiennych cechach for­ malnych, a poza t y m pochodzące z innych miejsco­ wości. Zacznijmy więc od ustalenia zasięgu t e r y t o r i a l ­ nego interesującej nas grupy wycinanek. Zgadzając się z Grabowskim można powiedzieć, że chodzi t u 0 obszar między Wisłą i Świdrem (patrz i l . 39), a więc o pewną część omawianego przez niego obsza­ ru „między Wisłą a Bugiem". Mówiąc ściślej, chodzi t u o kilkanaście w s i położonych n a p r a w y m brzegu Wisły, pomiędzy Sobieniaml B i s k u p i m i na północy 1 Maciejowicami na południu, :z których t y l k o jedna położona jest z dala od Wisły (ok. 20 k m w prostej l i n i i ) . Określenie „Powiśle otwocko-garwolińskie" — aczkolwiek trochę niezręczne — zostało podyktowane faktem, że od r o k u 1958 omawiany obszar przecięty jest granicą dwóch powiatów i nazwa Powiśle garwolińskie mogłaby nasuwać przypuszczenie, że chodzi tu t y l k o o część interesującego nas obszaru. 0 wycinance z Powiśla otwocko-garwolińskiego do ostatnich lat wiedzieliśmy niewiele. Dotychczas j e d y n y m źródłem i n f o r m a c j i , na którym właśnie oparł swą charakterystykę Grabowski, był znajdujący się w K r a k o w i e , a pochodzący z początku X X w. zbiór wycinanek d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. Dopiero w ostatnim okresie uzyskaliśmy dzięki badaniom terenowym pełniejsze informacje i mate­ riały, z których szczególną wagę mają w y c i n a n k i i 2 3 J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, w y d . „Sztuka". Wystawa ta, zorganizowana przez Wydział K u l ­ t u r y Prezydium W R N przy współudziale Wydziału Sztuki Ludowej M i n . K u l t u r y i Sztuki, odbyła się w Garwolinie w maju 1956 r. Część tego zbioru znajduje się obecnie w K r a ­ kowie w bibliotece Akademii Sztuk Pięknych, a część — w Muzeum Etnograficznym. 1 2 3 з Wycinanki z pow. Garwolin: II. 1. Wielobarw­ na, dl. 30,5 cm. Wyk. ok. 1905 г., Ruda. II. 2. Wielobarwna, dl. 32 cm. Wyk. ok. 1905 г., Podlęż. II. 3. Jednobarwna, dl. 21 cm. Wyk. po 1955 r. Zofia Gnyś, Samogoszcz. �4 II. 4. Wycinanka wielobarwna, dl. 24 cm. Wyk. ok. 1905 r. Michalczykawa, Podlęż, pow. Garwolin. uzyskane od żyjących jeszcze dawnych w y c i n a n k a r e k z powiatów garwolińskiego i otwockiego *. Na t y m właśnie materiale opieram się iw niniejszym a r t y k u l e . Nasza wiedza o wycinance północnej części Po­ wiśla otwocko-garwolińskiego datuje się od 1955 r. Wtedy to, przystępując do organizowania wyetawy sztuki ludowej powiatów G a r w o l i n i Ryki, powie­ rzono p. Józefie Dąmtaskiej z Warszawy przeprowaA n n a Sabała z Zambrzykowa Nowego, Ro­ zalia Kowalczyk z Zambrzykowa Starego, M a r i a Jobda z Sobień Biskupich, Zofia Grzęda z Sobień Kiełczewskich, Franciszka Połosak z Zuzanowa (wszystkie miejscowości w pow. Otwock), Agata K o ­ bus z Piastowa, pow. G a r w o l i n i A n n a Rybak z B a zanowa Nowegoi, pow. R y k i . 4 dzenie wstępnej penetracji terenu. W w y n i k u tych badań udało się ustalić nazwiska k i l k u żyjących jesz­ cze kobiet, które przed kilkudziesięciu laty należały do grona czynnych wycinankarek. Ponieważ w y ­ padło m i być organizatorem tej wystawy, po dokład­ n y m zapornaniu się z w y n i k a m i badań Józefy Dąmbskiej i z treścią książki J . Grabowskeigo, wczesną wiosną 1966 r. wyjechałem na teren Powiśla garwolińskiego, zaopatrzywszy się oczywiście w kolorowy glanisowany papier. T u , dzięki wydatnej pomocy L u d ­ w i k i Cichockiej, ówczesnej k i e r o w n i c z k i Biblioteki Gromadfczkiej w Sdbieniach Jeziorach, zdołałem od­ naleźć k i l k a starszych kobiet, które rzeczywiście zaj­ mowały się kiedyś wycinaniem. Jakież było jednak moje zdziwienie, gdy wśród w y k o n a n y c h przez nie wycinanek nie znalazłem ani jednej zbliżonej do typu, o którym pisał Grabowski. Były zupełnie od­ rębne, a — j a k zapewniały zarówno same wycinank a r k i j a k i inne starsze osoby — stanowiły one dawniej powszechnie przyjęty typ w y c i n a n k i . Zebraw­ szy trochę informacji к dziejów w y c i n a n k i t y c h oko­ lic (Sobienie, Zambrzyków i Zuzanów) oraz zanoto­ wawszy adresy k i l k u innych wycinankarek, do których wówczas n i e zdołałem dotrzeć, dostarczyłem wycinank a r k o m poprzez Ludwikę Cichocką po kilkadziesiąt arkuszy glansowanego papieru, prosząc, aby wykonały na wystawę takie typy wycinanek, j a k i e pamiętają z l a t swojej młodości. W ten sposób n a wystawie sztuki ludowej w Gar­ wolinie znalazła się kolekcja 260 wycinanek, które wzbudziły niemałe zainteresowanie etnografów i m i ­ łośników sztuki ludowej. Większość t e j kolekcji za­ kupił ówczesny Wydział Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, p o c z y m przekazano j e do zbiorów Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie. Porównując oba zbiory: k r a k o w s k i d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana i omówioną wyżej kolekcję pochodzącą z w y s t a w y w Garwolinie — trzeba zadać pytanie, czy istotnie reprezentują one tę samą grupę w y c i n a n k i Powiśla garwolińsko-oitwockiego? CO no­ wego wnosi do naszej wiedzy o przedmiocie materiał uzyskany w latach 1956—1962 o d żyjących jeszcze wycinankarek ? II. 5. Wycinanka jednobarwna, dl. 21,5 cm. Wyk, po 1955 r. Rozalia Woźniak, Samogoszcz, pow. Garwo­ lin. II. 6. Wycinanka jednobarwna, dl. 44 cm. Wyk, po 1955 r. Anna Rybak, Bazanów Nowy, pow. Ryki. �Frankowski jeszcze w 1924 r. t a k charakteryzował „podlaskie" w y c i n a n k i Obszaru między Wisłą a B u ­ giem, rozpatrując w t y m zespole i w y c i n a n k i z po­ wiatu garwoflińskiego: „,Na całym t y m obszarze przeważają w y c i n a n k i jednobarwne. Typową d l a całej tej dzielnicy jest gwiazda ośmioramienna, w której drzewko będzie m o t y w e m wycięcia". I d a l e j : „Wycinanki grupy pod­ laskiej, najmniej kolorystycznie rozwinięte, wyróż­ niają się spośród i n n y c h polskich wycinanek charak­ terem l i n i i przypominającym hafty miejscowe" . Grabowski tymczasem analizując zbiory k r a k o w ­ skie stwierdza: „Ulubioną i jedyną zarazem formą ogólną w y c i ­ nanek garwoilińskiCh jest prostokąt, nieobcy również wycinance lubelskiej. Kształt t a k i posiadają motywy oryginalne tej odmiany ( r y c 106) [reprodukujemy ją j a k o i l . 4 — przyp. red.] albo też w prostokąt były wkomponowane motywy inne, znane ogólnie (ryc. 107). W y c i n a n k i garwollńskie, znane jedynie ze zbioru krakowskiego, tworzą m i m o 'powiązań z l u b e l s k i m i grupę odrębną i wyjątkową. Przypominają one obrazy zarówno przez swój kształt prostokątny, j a k i nie­ kiedy przez kompozycję złożoną z różnych luźnych elementów zestawionych w prostokąt. Jedną z n a j ­ bardziej dekoratywnych i prostych wielobarwnych wycinanek garwolińskich w i d z i m y na tabl. 66 [repro­ dukujemy ją j a k o i l . 1 — przyp. red.], najbardziej ekscentryczną zaś, z d r o b n y m i l a l k a m i n a rogach, przedstawia ryc. 108." 5 6 Jak widać, charakterystyki te różnią się całkowi­ cie. Spróbujmy z kolei opisać materiał uzyskany z terenu w ostatnich latach. Otóż w y c i n a n k i pocho­ dzące z okolic Sobień Jezior reprezentują przede wszystkim: fryzy złożone z „kogutków" l u b „lalek", liczne odmiany parzystych kompozycji „lalek" czy „kogutków", pojedyncze „lalki" z podniesionymi do góry rękami zakończonymi sylwetami „kogutków", różne wersje „kogutków n a rózgach" ( t j . stylizowa­ nych drzewek z k o g u t k a m i n a gałązkach), wreszcie pojedyncze „kogutki", „gwiazdy okrągłe" i „rogowe" (tj. ażurowane kółka i kwadraty). Dodajmy, że w od­ różnieniu od charakterystyki Grabowskiego, w s z y s t ­ k i e w y c i n a n k i są j e d n o k o l o r o w e , n i e nakle­ jane na żadne tła kartonowe. Czym można wytłumaczyć t a k zasadnicze różnice między opisem Grabowskiego a referowanym przez nas materiałem? W tekście swojej książki n i e podał Grabowski żadnego nazwiska wykonawcy, a n i nazwy miejscowości, z których t e w y c i n a n k i pochodzą. K o ­ lekcja k r a k o w s k a nie posiada wprawdzie pełnej do­ kumentacji, ale n a k i l k u Wycinankach podane są nazwy Wsi, a n a jednej znajduje się nawet nazwisko wykonawczyni. Okazuje się więc, że z czterech w y ­ cinanek t e j grupy reprodukowanych przez Grabow­ skiego — d w i e pochodzą z Podłęża (u Grabowskiego n r y (106 i 108 — por. i l . Ą 4), a d w i e z Rudy (u Gra­ bowskiego n r 107 i tabl. 66 — por. i l . 1), a więc 'E. Frankowski, Wycinanki ludowe i ich prze­ obrażenia, „Przegląd Warszawski", 1924, t. I I , s. 218-H219. J . Grabowski, op. cit., s. 103—104. 3 6 II. 7. Wycinanka jednobarwna, dl. 21 cm. Wyk. po 1955 г., Podłaź, pcw. Garwolin. z miejscowości położonych n a północny zachód od Maciejowic. W y c i n a n k i zaś, które udało się n a m uzyskać tak w w y n i k u penetracji terenowej, j a k i. ogłoszonego konkursu, pochodzą ze w s i Sobienie Biskupie, Sdbienie (Kiełezewskie, Zambrzyków Nowy, Zambrzyków Stary i Zuzanów — w powiecie o t w o c k i m oraz Sarncgoszez i Piastów — w powiecie garwolińskim. Tak więc w y c i n a n k i 'znane z pracy Grabowskiego pochodzą z części południowej omawianego przez nas obszaru, podczas gdy omówione poniżej — z części pomocnej. Wydaje się też, że w y c i n a n k i z Podłęża i Rudy reprodukowane w „Wycinance l u d o w e j " nie są wcale typowe d l a omawianego Obszaru, a więc i charakte­ rystyka oparta na ich analizie nie może być obo­ wiązująca dlla dominującego typu w y c i n a n k i . Sam autor zresztą określa jedną z tych wycinanek jako ,, ekscen tr yczn ą''. Przyznam, że gdy przed wystawą garwolińską w 1956 r. studiowałem „Wycinankę ludową", w y c i ­ n a n k i t a m zamieszczone j a k o przykłady z interesują­ cego m n i e terenu — nasunęły pewne wątpliwości. .Wydały m i się nie tyle oryginalne, i l e właśnie w y ­ jątkowe. Wydawało m i się także, że kompozycja ich, a szczególnie wycinanek z Rudy ( i l . 1) n i e mieści się w ramach ludowej t r a d y c j i wyCinankarskiej, że są one raczej rodzajem obrazków złożonych „z różnych luźnych elementów", ale obrazków o pewnych ce­ chach, które można b y określić j a k o amatorskie. Nie 223 �„Kogutki", wyk. po 1955 г.: II. 8, 9. Wys. 9 cm i 17,3 cm. Wyk. Fran­ ciszka Połosak, Zuzanów, pow. Otwock. II. 10. Wys. 6,5 cm. Wyk. F. Pólosak. 11. 11. Wys. 8 cm. Wyk. Maria Łysiak, Sobienie Kietczewskie, pow. Otwock. 11. 12. Wys. 11,5 cm. Wyk. Maria Jobda, Sobie­ nie Biskupie, pow. Otwock. �miałem wówczas żadnych innych argumentów poza t y m i —• być może s u b i e k t y w n y m i — argumentami natury koimpozycyjno-estetycznej. A l e w sześć l a t później, w l u t y m 1962 г., przygo­ towując n a zamówienie redakcji „Polskiej Sztuki L u ­ d o w e j " niniejszy artykuł, umyślnie wyjechałem do Podłęża z „Wycinanką ludową" w teczce, szukając wyjaśnienia genezy wycinanek z Podłęża podanych przez Grabowskiego. Wiedziałem już wówczas, po obejrzeniu k o l e k c j i krakowskiej, że jedną z tych wycinanek (il. 4) wykonała w 1903 r. niejaka M i chalczykowa (imię nie podane). Nikłe były już szanse, abym autorkę odnalazł jeszcze w Podłężu. I rzeczy­ wiście j e j nie odnalazłem. Udało m i się jednak ustalić d w a ważne f a k t y : że w samym Podłężu nie ma tradycji wycinankarstwa oraz że istotnie miesz­ kała tutaj i pracowała w e dworze jakaś Michalczy­ kowa. Przebywała w Podłężu do roku 1937, a potem, po sprzedaniu majątku przez h r . Zamoyskiego, u któ­ rego pracowała — przeniosła się do Topolina. Odtąd znajomi j e j stracili z nią k o n t a k t . Jak t w i e r d z i mieszkająca jeszcze w Podłężu Maria Stępień (ur. w 1875 г.), Michalczykowa była j e j rówieśnicą i k o ­ leżanką oraz pracowała razem z nią we dworze. Nie przypomina sobie jednak, aby Michalczykowa zajmowała się kiedykolwiek wycinaniem. Ważny jest również i i n n y fakt, a m i a n o w i c i e : w Podłężu nie było i nie ma innej kobiety o t a k i m nazwisku. Nie chcę wyciągać z tego wniosków zbyt daleko idących, ale wydaje m i się, że w y c i n a n k i Michalczykowej powstały allbo z inspiracji kogoś z otoczenia właściciela majątku (wszak był t o okres pierwszego zainteresowania wycinanką ludową), albo nawet j a k o wyraz j e j własnego, ale t y l k o amatorskiego zaintere­ sowania techniką uprawianą w okolicy. Ponieważ Michalczykowa nie była sama doświadczoną w y c i n a n karką, ale z w y c i n a n k a m i l u d o w y m i prawdopodobnie się stykała, skomponowała f o r m y oparte n a motywach miejscowych, lecz będące już wyrazem świadomej tendencji do „ulepszenia", co dało w rezultacie te właśnie, nader wyjątkowe naklejane obrazki. Jest to oczywiście t y l k o hipoteza. Faktem jest natomiast, że Michalczykowa pracowała zawsze we dworze (a więc j e j więź ze wsią i j e j tradycją była stosun­ k o w o słaba), że nie była znana j a k o w y c i n a n k a r k a oraz że w Podłężu nie u p r a w i a n o w y c i n k a r s t w a — i t o właśnie upoważnia mnie do twierdzenia, że reprodukowane i omawiane przez Grabowskiego w y ­ cinanki nie stanowią t y p o w y c h okazów w y c i n a n k i otwocko-garwolińskiej. Wiadomo wprawdzie, że Michalczykowa jest w y ­ konawczynią t y l k o jednej z czterech reprodukowanych przez Grabowskiego wycinanek — ale i druga z Pod­ łęża, i dwie pozostałe z Rudy nie są lepsze pod względem kompozycyjnym. Zwróćmy przy okazji W y c i n a r k i A n n y Rybak '— według j e j własne­ go określenia: „widoczki z malowanego p a p i e r u " — nie posiadają żadnych związków z wycinanką l u d o ­ wą Powiśla otwocko-garWolińskiego. Rybakowa — j a k twierdzi z odrobiną d u m y — sarna ze „swego umysłu", u nikogo n i e ucząc się i nie znając żadnych 7 W туг 12 uwagę, że nazwa Ruda budzi t u pewne zastrzeżenia. W obecnym powiecie garwolińskim nie m a bowiem wsi o takiej nazwie, a najbliższa Ruda (nazywana zresztą powszechnie Rudą Babicką, d l a odróżnienia od Rudy Tarnowskiej i Rudy Talubskiej) jest odda­ lona o d Podłęża o ponad 30 k m i leży w pobliżu Babic i N i w y Babickiej w powiecie R y k i (dawniej powiat garwoliński). Jest natomiast Ruda Tarnowska odległa zaledwie 0 3 k m o d Podłęża, gdzie Michalczykowa miała k r e w r y c h . Czy dwie w y c i n a n k i z Rudy pochodzą z Rudy Tarnowskiej czy Babickiej (czy ewentualnie T a l u b .okiej) — trudno tego teraz dociekać. Zresztą wydają się one (il. 1) jeszcze bardziej amatorskie i nieludowe niż w y c i n a n k i z Podłęża. W y c i n a n k i z Rudy są d l a mnie t y p o w y m przy­ kładem kompozycji złożonych z różnych luźnych elementów, t j . t a k i c h kompozycji, j a k i e uprawiały czasem dziewczęta w czasie robótek szkolnych. A że właśnie w Garwolińskiem istnieje — gdzie indziej niemal nie spotykana — tradycja amatorsko-szkolnej wycinanki, świadczą o t y m w y c i n a n k i A n n y Rybak (il. 6) ze w s i Bązanów Nowy, pow. R y k i , j a k i w y ­ c i n a n k i w y k o n y w a n e dotychczas przez mieszkającą w Garwolinie byłą nauczycielkę (nazwiska j e j nie udało m i się zanotować), j a k też w y c i n a n k i innej osoby z Garwolina (której a n i nazwiska, a n i zawodu nie znam), znajdujące się obecnie w Wydziale K u l ­ tury Prezydium W R N w Warszawie, a będące dale­ k i m naśladownictwem w y c i n a n k i łowickiej; świadczą wreszcie o t y m informacje k i l k u kobiet z okolic Maciejowic , że kiedyś w .szkole uczono wycinania; świadczą także o t y m omawiane dalej w y c i n a n k i Zofii Gnyś ( i l . 3) ze w s i Samogoszcz, oddalonej od Podłęża 2 k m . Na zakończenie tych trochę przydłu­ gich wywodów o charakterze polemicznym pragnę jeszcze zwrócić uwagę n a fakt, że gdy pytałem w y cinankarki i inne starsze osoby w Samogoszczy 7 8 1 Podłężu, czy były t a m znane w y c i n a n k i wielokolo­ rowe, otrzymywałem zawsze odpowiedź przeczącą, która się powtarzała także, gdy pokazywałem potem wycinankarek, komponuje wielokolorowe „obrazki", wzorując się m. i n . na wyszywanych makatkach. Informacji takich udzieliły m i kobiety jadące autobusem do Maciejowic, którym pokazywałem m . i n . wycinanki reprodukowane w Wycinance ludowej 'J. Grabowskiego. 8 225 �13 wycinankę reprodukowaną tabl. 66 jego książki. przez Grabowskiego na A więc tradycji k o l o r o w y c h prostokątów złożonych z luźnych elementów w okolicach Podłęża nie ma. Wolno zatem przypuszczać, że tego rodzaju w y c i n a n k i są dziełem i n d y w i d u a l n y m i amatorskim, choć może o p a r t y m na miejscowych motywach. Przejdźmy z kolei do omówienia w y c i n a n k i ludo­ wej garwolińsko-otwockiej na podstawie materiału zebranego w czasie przygotowywania wystawy sztuki ludowej powiatów G a r w o l i n i R y k i w r o k u 1956 oraz z okazji organizowania w y s t a w y sztuki ludowej M a ­ zowsza w r o k u 1962. Głównym ośrodkiem żywej dotąd t r a d y c j i w y c i nankarskiej n a terenie Powiśla otwocko-garwolińskie­ go są wsie położone w pobliżu Sobień Jezior w po­ wiecie o t w o c k i m . Przeprowadzone przez J . Dąmbską badania terenowe w roku 1955 nie upoważniają może w pełni do twierdzenia, że jest t o główny na terenie Powiśla ośrodek wycinanikarski, ale też w przeciągu k i l k u l e t n i c h moich kontaktów z osobami zajmującymi się dawniej i obecnie różnymi technikami sztuki -ludowej n a terenie powiatów — nie udało m i się natrafić n a istnienie drugiego ośrodka o t a k mocno zarysowanej specyfice. Dopiero ostatnio, już w trakcie zbierania materiału do tego artykułu, otrzymałem od dwóch kobiet ze w s i Samogoszcze koło Podłęża zbiór stu kilkudziesięciu wycinanek, które wyraźnie odbiegają s w y m charak­ terem od wycinanek z okolic Sobień. A u t o r k a m i t y c h w y c i n a n e k są siostry: Rozalia Woźniak (lat 66) i Zofia Gnyś (lat 65), które — j a k twierdzą — wycinały nawet kiedyś d l a kobiet miesz­ kających w Podłężu i Rudzie Tarnowskiej, ,Дзо tam 226 n i k t wycinać nie umiał". Rozalia Woźniak techniki wycinania nauczyła się podobno o d swojej m a t k i , a o d niej potem przejęła tę umiejętność j e j młodsza siostra. W y c i n a n k i Woźniak i Gnyś, aczkolwiek t w o ­ rzą grupę wspólną (a zarazem odrębną od wycinanek z okolic Sobień Jezior), różnią się jednak od siebie wartością komipozycyjno-artystyczną. I t a k , w y c i n a n k i Zofii Gnyś ( i l . 3) przypominają nieco reprodukowane przez Grabowskiego w y c i n a n k i z Podłęża (il. 2), pod­ czas gdy w y c i n a n k i Rozalii Woźniak, bardziej zwarte i oszczędnie ażurowane, przypominają rzeczywiście — j a k pisze F r a n k o w s k i — geometryczne l i n i e haftów na t k a n i n i e ( i l . 5). W y c i n a n k i obu autorek mają w y ­ miary ok. 17,6 X 22 c m , co odpowiadałoby w przy­ bliżeniu w y m i a r o m wycinanek z k o l e k c j i krakowskiej, ale różnią się od t a m t y c h t y m , że są wszystkie jedno­ kolorowe. O ile jednak większość wycinanek Woźniakowej przedstawia, momi zdaniem, f o r m y w y c i n a n k i ludowej przypominające m . i n . wycinankę lubelską i podwarszawską przez swój linearny i strzałkowy ornament, o tyle w y c i n a n k i Gnysiowej są dowodem dalekiego, i to raczej niekorzystnego odejścia od ludo­ wej k o n w e n c j i wycinankarśkiej. Jak dotąd, n i e udało m i się uzyskać innych okazów w y c i n a n k i z tej oko­ licy, a dopiero przeprowadzenie bardziej szczegóło­ w y c h badań w terenie mogłoby rzucić światło za­ równo na ew. zwiąizki wycinanek Woźniakowej i Gny­ siowej z miejscową tradycją, j a k i na proweniencję wycinanek, spopularyzowanych przez Grabowskiego j a k o „garwolińskie". O i l e jednak można znaleźć p u n k t y styczne, a n a ­ wet wyraźne analogie między charakterystyką w y ­ cinanki „garwolińskiej" u Grabowskiego a twórczo­ ścią Z o f i i Gnyś, o tyle charakterystyka ta zupełnie nie pasuje do wycinanek wyrabianych w okolicach �14 Sobień Jezior, a więc we wsiach o najżywszej tra­ dycji w y c i n a n k i . A jednak bezbłędny niemal opis tej w y c i n a n k i znajdziemy również w książce Grabowskiego! Tyle, że w rozdziale dotyczącym wycinanek podwarszaw­ skich, zwłaszcza w tych partiach rozdziału „Podwar­ szawska odmiana podstawowa", gdzie mówi się: o pa­ sach poziomych z rytmicznie powtarzającą się po­ stacią ludzką („lalką"), o charakterystycznej zdobinie powstałej przez rozszerzenie wycięcia strzałki i za­ okrąglenia j e j końców w formie listka, o lalce łączo­ nej z kogutkami, o wycinankach zbudowanych pa­ sowo z k i l k u szeregów kogutków umieszczonych r y t ­ micznie nad sobą, o ornamencie przypominającym ulistnioną gałązkę — nie znanym nigdzie poza o d ­ mianą podwarszawską. Okazuje się, że w y c i n a n k i z północnej części Fowiśla otwockiego odpowiadają charakterystyce „grupy podwarszawskiej". Jakież są więc granice tej grupy? Czy obejmują t y l k o okolice Wilanowa i Świdra, czy też także okolice Kołbiel i i Powiśle otwocko-garwolińskie? A u t o r „Wycinanki l u d o w e j " nie daje t u ścisłej odpowiedzi. Pośrednio jednak stwierdza, że w y c i n a n k i kołbielskiej nie uważa za należącą do grupy pod­ warszawskiej, omawiając ją łącznie z w y c i n a n k a m i lubelską i podlaską w rozdziale „Między Wisłą a B u ­ giem". Skoro jednak wycinanka kołtoielska n i e należy do „grupy podwarszawskiej", to t y m bardziej chyba nie może do niej należeć (ze względów geograficznych) wycinanka z północnej części Powiśla otwocko-gar­ wolińskiego (okolice Sobień Jezior). i, - Wycinanki, wyk. po 1955 r. Anna Sabala, Zambrzyków Nowy, pow. Otwock: 11. 13, 14. „Kogutki", wys. 22,5 cm i 34 cm. 11. 15. „Gwiazda rogowa", wys. 34,5 cm. 227 �Czy jednak jest tak naprawdę? Czy rzeczywiście wycinanki z Powiśla Otwocko-garwolińskiego i „pod­ warszawskie" stanowią grupy różne? A b y odpowiedzieć na to pytanie, dokonajmy prze­ glądu podstawowych odmian w y c i n a n k i z Powiśla otwocko-garwolińskiego. Odmian tych d a się wyróżnić cztery. Są t o : 1. s y l w e t k i ludzkie, czyli tzw. „lalki" (określane także „pyszczkami") — f o r m y d l a tego terenu szczególnie typowe (il. 27—30, 32—34, 36, 37) 2. s y l w e t k i ptaków, w szczególności „kogutów", zaw­ sze jednobarwnych, często ażurowanych (podob­ nie j a k i „lalki") ornamentem strzałkowym l u b romboidalnym ( i l . 8, 10—14) 3. różne rodzaje stylizowanych drzswek nazywanych przeważnie „rózgami" (il. 25, 26) 4. „gwiazdy" okrągłe — najczęściej ośmiopromienne (il. 16—18) i „rogowe" ( i l . 19—21), nazywane także k w a d r a t o w y m i l u b kanciastymi, przypominające niektóre dawne f o r m y wycinanek lubelskich, r a ­ domskich czy k u r p i o w s k i c h . Ponadto j a k o f o r m y pochodne od wymienionych tutaj odmian podstawowych występują bardzo inte­ resujące: — fryzy jedno- i wielopoziomowe złożone z „kogut­ ków" l u b „lalek" (11. 9, 35) — kompozycje „kogutków" z „lalkami" (il. 31, 32) — kompozycje „kogutków" i drzewek („rózeg") ( i l 24) — kompozycje „kogutków" z dużymi w y c i n a n k a m i prostokątnymi ( i l . 23) przypominającymi f i r a n k i (il. 22). Cechą charakterystyczną wszystkich tych wycinanek jest i c h jednobarwność. Nawet koguty i l a l k i , które W innych regionach występują często jako wielobarw­ ne naklejańki, tutaj zawsze są jednokolorowe. Często płaszczyznę koguta czy l a l k i ozdabia się efektow­ n y m i m o t y w a m i ażurowymi, j a k właśnie wspomniana już ulistniona g a ł ą z k a ( i l . 27, 34, 37), która — j a k pisze Grabowski — występuje w większości w y ­ cinanek Odmiany (podwarszawskiej. Równie często spotykamy (także Charakterystyczną dla odmiany pod­ warszawskiej) s t r z a ł k ę (il. 12, 17, 18) oraz p a s złożony z romboidalnych „о к i e n e k " (il. 23). L a l k i i k o g u t k i występują bądź j a k o pojedyncze i samo­ dzielne f o r m y wycinankowe, bądź też łączone są pa­ r a m i ( i l . 27). Czasem tworzy się z nich długie fryzy jedno- ( i l . 35), a nawet trójpoziomowe (il. 9); zwłasz- �„Gwiazdy okrągłe", wyk. po 1955 г.: II. 16. Sredn. 18 cm. Wyk. Agata Kobus, Piastów, pow. Garwolin. II. 17. Sredn. 17,5 cm. Wyk. Rozalia Kowalczyk, Zambrzyków Stary, pow. Otwock. II. 18. Sredn. 11,5 cm. Wyk. M. Łysiak. „Gwiazdy kanciaste", wyk. po 1955 г.: II. 19. 20. Wys. 21 cm. Wyk. M. Łysiak. U. 21. Wys. 17 cm. Wyk. M. Jobda. II. 22. Firanka wycinana z papieru, wys. 33 cm. Wyk. w 1962 r. R. Kowalczyk. II. 23. „Kogutki", wys. 35 cm. Wyk. po 1955 r. R. Kowalczyk. II. 24. „Kogutki na rózdze", wys. 21,5 cm. Wyk. po 1955 r. R. Kowalczyk. cza te ostatnie złożone są z kogutków. Kogutek i lalka występują także w układzie nigdzie poza Powiślem otwocko^garwolińskim Obecnie nie znanym — tworzą mianowicie jednolitą wycinankę figuralną przedsta­ wiającą lalkę, której podniesione do góry ręce prze­ chodzą w parę kogutków stykających się dziobami (il. 31). T a k i układ kogutka i l a l k i występuje często W poziomych fryzach złożonych z czterech l u b ośmiu lalek i odpowiednio — ośmiu l u b szesnastu kogut­ ków. Koguty jako samodzielne w y c i n a n k i figuralne w y ­ stępują przeważnie parami, złączone ze sobą dziobami i z tej racji określane są jako k o g u t k i „całujące się". Taka para kogutków umieszczona b y w a n a n i e w i e l ­ kiej, często ażur^wEnej podstawce ('l. 8, 10, 12) l u b na „płocie" (il. 13, 14), rozrastając się często d o dużych rozmiarów wycinanek pasowych przypominających f i r a n k i , w których .kogutki odgrywają już t y l k o rolę uzupełniającego ornamentu { i l . 22, 23). K o g u t k i umieszczane są także na gałązkach róż­ nego typu drzewek (rózeg) i stąd tego rodzaju w y c i ­ n a n k i określane są przez wykonawczynie j a k o „ko­ g u t k i na rózgach" ( i l . 24). Rózgi otwocko-garwolińskie występują w szeregu odmian, poczynając od f o r m dosyć jeszcze zbliżonych do naturalnych drzewek w doniczkach ( i l . 26), aż do f o r m „odrealnionych" i syntetycznych, przypominają­ cych rózgi rawsko-opoczyńsfcie ( i l . 24) l u b zbliżają­ cych się zupełnie do k u r p i o w s k i e j „lelui" ( i l . 25). W „gwiazdach" okrągłych i rogowych również wystę­ pują charakterystyczne d l a całej grupy m o t y w y zdob­ nicze, j a k tzw. przez Grabowskiego „ornament w i l a ­ n o w s k i " (il. 17), ulistniona gałązka, czy zwykła strzałka. Kompozycja tych „gwiazd" n i e dorównuje jednak wartościom plastycznym kogutów i lalek. Je­ dynie „gwiazdy" A n n y Sabały z Zambrzykowa Nowe- �Wycinanki, wyk. po 1955 г.: II. 25. „Rózga", wys. 42 cm. Wyk. R. Kowalczyk. II. 26. „Drzewko", wys. 42 cm. Wyk. Zofia Grzęda, SobieriAe Jeziory, pow. Otwock. go ( i l . 15) wyróżniają się w tej grupie wycinanek oryginalną i zwartą budową, ale Sabałowa (zm. w 1957 r.) była naprawdę wybitną indywidualnością artystyczną i inne j e j w y c i n a n k i także wyróżniają się wśród i n n y c h (np. i l . 13, 14, 30, 34, 36). Nie dorów­ nują i m w y c i n a n k i 75-letniej Rozalii Kowalczyk z Zamibrzykowa Starego, młodszej siostry A n n y Sa­ bały, kontynuującej również dobre tradycje ich m a t k i , Jadwigi Sobiepanek (ur. ok. 1854 г.), która w swoim czasie uchodziła za jedną z najlepszych w okolicy wycinankarek. » Uderzająca jest właśnie dawność i ciągłość tej tradycji n a terenie, o którym do niedawna nic wła­ ściwie pod t y m względem n i e było wiadomo. Jeśli wierzyć informacjom najstarszych z żyjących w y c i ­ nankarek i w i e l u indagowanych starych ludzi — tra­ dycja wycinankarstwa n a Powiślu otwocko-garwolińskilm jest bardzo dawna. Wspomniana wyżej Rozalia Kowalczyk t w i e r d z i — powołując się na informację swej m a t k i •— że już o d wczesnej młodości m a t k a j e j zajmowała się wycinaniem, a więc wynikałoby z te­ go, że tradycja ta była t u t a j żywa już w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W w i e l u wypadkach csoby dziś 70—60-letnie powoły­ wały się na informacje swoich matek l u b ojców, którzy t w i e r d z i l i , że o d kiedy t y l k o pamiętają istniał zwyczaj dekorowania w y c i n a n k a m i izb na święta. Jak w y n i k a z dalszych informacji, tradycja ta prze­ trwała na Powiślu p r a w i e do I I w o j n y światowej (podawano l a t a : 1930, 35, 37, 39), a — j a k twierdziła 82-letnia Agata Kobus z Piastowa (pow. Garwolin) — dopiero w czasie okupacji zaczęto tapetować ściany papierem i t y m samym zaniechano wycinania. Nie mając danych d l a ustalenia dokładnych granic chro­ 230 nologicznych powstania t r a d y c j i wycinankarstwa na Powiślu otwocko-garwolińskim, można, j a k sądzę, przyjąć, że sięga ona przynajmniej l a t siedemdziesią­ tych ub. w i e k u . I choć dziś k i l k a zaledWie kobiet zaj­ muje się wycinaniem, i t o t y l k o w związku z wysta­ wą ozy konkursen\ t o jednak teren ten stanowi sta­ r y ośrodek), który wykształcił swoiste f o r m y w y c i ­ nanki figuralnej (kompozycja koguta i l a l k i ) oraz Własne m o t y w y ornamentaeyjne. W y c i n a n k i znane z terenu Powiśla otwocko-gar­ wolińskiego nie stanowią — j a k t o już mogliśmy za­ uważyć — jednolitej grupy. Należałoby wydzielić z n i c h twórczość poniekąd indywidualną A n n y Ry­ bak, t y p wycinanek w y k o n y w a n y c h przez Agatę Ko­ bus — oraz dWie grupy: południową i północną. W y c i n a n k i (a raczej w i e l o b a r w n e tematyczne w y k l e j a n k i ) A n n y Rybak, o której już wspominaliśmy, wyróżnia przede wszysrtkim i c h i n d y w i d u a l n y cha­ rakter, brak powiązań z f o r m a m i t r a d y c y j n y m i . Sa­ ma autorka mówi o n i c h , że wymyśla j e sama „z głowy", wzorując się n a jarmarcznych makatkach i malowanych „widoczkach" ('U. 6). W y c i n a n k i Agaty Kobus z Piastowa, pow. Garwo­ l i n (leżącego już poza Powiślem) — zarówno te, które zostały nadesłane na wystawę w 1956 г., j a k i te z r o k u 1962 — również wydzielają się z zespołu innych wycinanek, choć mieszczą się w ramach m i e j ­ scowej t r a d y c j i i ludowej konwencji artysitycznej (np. i l . 16). Reprezentują one, być może, bardzo sta­ re f o r m y wycinankowe. Spotykamy t u także (nie ażurowane) l a l k i , koguty oraz gwiazdy, w których częstym m o t y w e m ornamentacyjnym jest t a sama strzałka, która występuje powszechnie n a Powiślu otwocko-garwolińskim. Dzisiejsze w y c i n a n k i Agaty �• ••••• Wycinanki „lalki", wyk. po 1955 г.: II. 27, 28, 29. Wys. 17 om, 21 cm, 12 cm. Wyk. F. Pólosak. II. 30. .,Lalki". Wyk. A. Sabala. II. 31. „Lalki z kogutkami", wys. 17 cm. Wyk. F. Połosak. Kobus cechuje grube cięcie, czasem nawet j a k b y nie­ co p r y m i t y w n e , b r a k drobnych ażurów, pewna skłon­ ność do geometryzacji. Poza gwiazdami, wszystkie j e j w y c i n a n k i naklejane są n a arkusze glansowanego papieru wycinankowego i stanowią w ten sposób j a k ­ by wielokolorowe n a k l e j a n k i złożone z oddzielnych wycinanek jednobarwnych ( i l . 38). W odróżnieniu jednak o d (twórczości A n n y Rybak — prace Kobusowej nie są t w o r e m t y l k o i n d y w i d u a l n y m , bo, j a k w y n i k a z zabranych infbrmacjii, w y c i n a n k i tego r o ­ dzaju w y k o n y w a n o w przeszłości również w i n n y c h wsiach w okolicy Piastowa (Górzmo, Łąki, Mroków, Samorządki, K o b y l a Wola). W y c i n a n k i pochodzące ściśle z obszaru Powiśla otwocko-garwolińskiego dlzielą się na d w i e wyraźne grupy. Grupa p o ł u d n i o w a , na którą — j a k do­ tychczas — składają się w y c i n a n k i .Rozalii Woźniak i Zofii Gnyś, występuje w okolicy Podłęża, Rudy Tarnowskiej i ISamogoszczy. G r u p a północna zlokalizowana jest w okolicy Sobień Jezior, gdzie tradycja w y c i n a n k i jest dotychczas najtrwalsza, gdzie mieszka jeszcze najwięcej osób uprawiających w prze^ szłości wycinankarstwo i gdzie w y c i n a n k i występu­ ją w największym zróżnicowaniu f o r m i ornamen­ tów, w Wielu wypadkach typowych wyłącznie d l a tego terenu. Te f o r m y w y c i n a n k i (lalka z kogutka­ m i , fryzy) i j e j ornamenty {strzałka, uliabniona ga­ łązka, ornament wilanowski) występują poza t y m j e ­ dynie w t z w . przez Grabowskiego ,podwarszawskiej odmianie podstawowej", ściślej jednak przez autora nie zlokalizowanej. Czy więc „podwarszawska odmiana podstawowa" i wycinanka l u d o w a z Powiśla otwocko-garwolińskie­ go n i e stanowią jednak jakiejś grupy wspólnej? Są­ dzę, że tak. Wycinanka omawianego przez nas obsza­ r u nie należy b o w i e m do t y p u w y c i n a n k i podlaskiej (jak ją kwalifikował w cytowanej uprzednio pracy Frankowski), a n i też n i e stanowi grupy odrębnej, wydzielając się w sposób zdecydowany o d charakte- 231 ��Wycinanki „lalki" z Zambrzykowa Starego, pow. Otwock, wyk. po 1955 г.: II. 32. Wys. 32 cm. Wyk. A. Sabala. II. 33. Wys. 21 cm. Wyk. R. Kowal­ czyk. II. 34. Wys. 21,5 cm. Wyk. A. Sa­ bala. II. 35. Wys. 8 cm. Wyk. R. Ko­ walczyk. II. 36. Wys. 23 cm. Wyk. A. Sabała. II. 37. Wys. 33,5 cm. Wyk. R. Kowalczyk. ru w y c i n a n k i sąsiadujących regionów. Przyjmując więc terminologię autora „Wycinanki l u d o w e j " , gra­ nicę południowo-wschodnią 'podwarszawskiej odmia­ ny podstawowej należałoby przeprowadzić tak, aby w j e j obrębie znalazła się wycinanka północnej części Powiśla ctwocko-garwolińskiego, a zwłaszcza groma­ d y Sobienie Jeziory. Dopiero w ramach typu podstawowego' w y c i n a n k i podwarszawskiej można szukać cech szczególnych w y ­ cinanek z Powiśla otwooko-garwolińskiego. Nie jest to bynajmniej łatwe, posiadany przez nas m a t e r i a l reprezentuje wycinek nie dość reprezentacyjny, aby na jego podstawie wyciągać wierzy telne w n i o s k i . Istnieje niebezpieczeństwo przyjęcia cech i n d y w i d u a l ­ n y c h w y c i n a n k a r k i (np. Z. Połosak czy A. Sabały) za Właściwość danego typu regionalnego. T r u d n o też n a ­ wet szkicowo zarysować rozwój historyczny tej w y ­ cinanki. M i m o to można na podstawie rozpatrywanego przez nas materiału wyciągnąć pewne w n i o s k i co do w y c i n a n k i grupy północnej z okolic Sobień Jezior. Powiedzieliśmy już, że Zbliżone są one, a czasem niemal identyczne z wycinanką grupy podwarszaw­ skiej. Dotyczy to zarówno typów: „lalek", „kogutów" i fryzów, j a k i Charakterystycznego m o t y w u ornamentacyjnego, j a k i m jest „strzałka", ulistniony ażur, tzw. ornament w i l a n o w s k i . W porównaniu jednak z i n n y m i przykładami, w y ­ cinanki omawiane przez nas cechuje budowanie f o r m y dużymi cięciami, widoczne zwłaszcza w kogutadh Zo­ f i i Połosak (il. 8, 10). Forma jest scalona, mało roz­ członkowana. Sylweta nie m a n i c z naturalistycznego rysunku koguta czy postaci ludzkiej. Można t u mówić 0 architektonicznym budowaniu formy, gdzie w y ­ raźnie zarysowują się poszczególne człony — t a k potraktowane są np. głowy, tułowie, spódnice w „lal­ k a c h " A. Sabały czy R. Kowalczyk. Charakterystyczne jest przy t y m rodzaju myślenia plastycznego użycie ażuru. Jest on wyraźnie skontrastowany, stosowany raczej oszczędnie, ale z pełną świadomością jego r o l i i działania. Niemal zawsze są t o akcenty białe n a tle czarnym l u b to. ciemnym — i to też wyróż­ nia nasze w y c i n a n k i od innych, w których ażur 1 płaszczyzna papieru są równoważne (w wycinance kurpiowskiej obserwować można i zjawisko o d w r o t ­ ne — dominanty ażuru). Gdy w y c i n a n k a jest wielo­ członowa, ornament ażurowy pełni funkcję s c a l a ­ j ą c ą —• w pasach poziomych złożonych z małych rombków czy „listków" (il. 14, 22, 31, 32) oraz r o z ­ d z i e l a j ą c ą — w motywach ornamentalnych pio­ nowych, użytych na ogół b. oszczędnie (np. i l . 27, 34). Ten sam element rombu, listka, strzałki, k r e s k i — zdolny jest wyrażać wiele znaczeń. Ten sam r o m b będzie n p . w „lalce" ( i l . 34) zarówno okiem j a k usta­ m i , brwią, ornamentem k i e c k i i t p . 233 �П. 38. Wycinanka Wyk. A. Kobus. wielobarwna, wym. 43 X 35 ст. Charakterystyczne jest też operowanie w dekoracji w y c i n a n k i jedną jednostką ornamentalną — rombem, strzałką, kreską — która buduje formę przez zagęsz­ czenie i powtarzanie, stwarzając nawet wrażenie o d ­ II. 39. Mapa ośrodków otwocko-garwolińskim. wycinankarskich na Powiślu rębnej f a k t u r y np. spodni, spódnicy, b l u z k i , upierze­ nia, płotu. Pozwala to na uzyskanie wrażenia dużegobogactwa plastycznego wycinanki przy operowaniu jedynie paroma elementami. Fot.: B. Czarnecki — il. 8, 13—15, 35; S. Deptuszewski — il. 1—7, 9—12, 16—21, 23—31, 33, 37, 38; T. Kaźmierski — il. 22; E. Tomczyk-Koziowska — il. 32, 34, 36. Krucyfiks. Murawicki, Anatoliusz Wyk. Wincenty Czaplinek. Czerepiński W I N C E N T Y MURAWICKI R Z E Ź B I A R Z L U D O W Y Z K O S Z A L I Ń S K I E G O W miarę, j a k stabilizuje się życie na Ziemiach Zachodnich i postępuje zadomowienie osiadłej t a m ludności, zaczynamy obserwować pojawianie się tu i ówdzie czynnych ośrodków ludowej twórczości pla­ stycznej. Zaczynają dymić świeżo zbudowane piece garncarskie, stukać tkackie krosna, a od czasu do czasu u j a w n i a się rzeźbiarz ludowy. 234 �T a k i m właśnie świeżo u j a w n i o n y m twórcą w gro­ nie artystów ludowych, pracujących na Ziemiach Zachodnich jest Wincenty M u r a w i c k i , zamieszkały obecnie w Czaplinku, w województwie koszalSńskim. M u r a w i c k i urodził się w r o k u 1900 w Mińsku Ma­ zowieckim, do Czaplinka zaś przybył w 1945 r. z Holszan w pow. oszmiańskim, koło W i l n a , gdzie ostatnio przebywał. Rzeźbiarz nasz jest samoukiem. Pochodząc z irodziny robotniczej, w której nie było żadnych tradycji rzeźbiarskich, rozpoczął M u r a w i c k i swą artystyczną pracę w 17 r o k u życia, od w y r o b u drewnianych zabawek. Były t o różnego rodzaju zwie­ rzęta, wykonywane d l a zarobku. Rzeźbą figuralną zajął się M u r a w i c k i po raz pierwszy dopiero w Czaplinku, gdzie wyrzeźbił sze­ reg świątków, a między n i m i Chrystusa na krzyżu, przedstawionego na załączonej ilustracji. K r u c y f i k s ten jest reprezentacyjnym przykładem artystycznych osiągnięć MurawiCkiegO. Figura Chrystusa, wysoka na 80 cm, wykonana z drewna lipowego, olejno ma­ lowana, u j a w n i a szereg błędów w proporcjach anato­ micznych. Zwraca t u uwagę zbyt duża głowa, nad­ mierne wydłużenie rąk, nogi za krótkie w stosunku do korpusu. Realistycznie potraktowane napięcie m u skułów rąk pozostaje w kompletnej sprzeczności ze stylizacją widoczną w sposobie ujęcia k l a t k i pier­ siowej. Sprzeczności t y c h zestawień są dosyć typowe dla pewnej kategorii l u d o w y c h krucyfiksów, podob­ nie j a k pewna nieporadność w t r a k t o w a n i u dłoni i stóp. Wyraźnie l u d o w y jest również sposób ujęcia twarzy stypizowanej, bezekspresyjnej, jakby uśpionej, o n i s k i m czole, płytkich oczodołach, wydłużonym n o ­ sie, owalnych, nieco obwisłych policzkach i mało wydatnej brodzie. Dużą, elipsowatą głowę otaczają krótkie, schematycznie potraktowane włosy. Murawieki,, który j a k przystało p r a w d z i w e m u , ludowemu twórcy, pracuje wyłącznie dla potrzeb swego wiejskiego środowiska, dotychczas nie 'brał udziału w konkursach ani też w wystawach sztuki ludowej. , i Fot. w 1959 r. A. Czerepiński I I . 1. Podpora ambony w Pomianowie, pow. Białogard. 11. 2. Mojżesz — podpora ambony w Ostre-Bardo, pow. Świdwin. i Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy LUDOWA AMBONA Z POMIANOWA W WOJEWÓDZTWIE KOSZALIŃSKIM W a r t y k u l e M a r i i PrzeźdźieCkięj o ludowych rzeź­ bach z X V I I I w i e k u — w „Polskiej Sztuce Ludo­ w e j " , 1959, n r 4 — omawiana jest m . i n . ludowa ambona z Kraszewa (1726 г.), wsparta na pełnej rzeź­ bie klęczącego anioła. Jest to rozwiązanie logiczne ze względu na w y m o g i statyki, gdyż ambony ludowe, wykonane z grubych desek l u b — j a k w Krasze­ wie —• drążone w p n i u drzewa, mają znaczny ciężar. Przykład podobnego oparcia ambony na rzeźbie pełnej znajdujemy w Pomianowie pod Białogardem w w o j . koszalińskim. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b437c1aed3fe7fc293cbaa397bd58111.pdf 32225bb618d1c930da5365649585cdd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3466 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3249 Title A name given to the resource Wycinanki podwarszawskie Zofii Świderskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.31-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śledziewski, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I . Antoni Śledziewski WYCINANKI PODWARSZAWSKIE ZOFII ŚWIDERSKIEJ \*ш <m ш * П. 1. Z o f i a Swiderska przy m -m m m -*» m< m pracy. Zofia Swiderska z G o ź l i n a G ó r n e g o w g m i n i e Wilga jest obecnie j e d n ą z n a j c i e k a w s z y c h indywidualności artystycznych wśród wycinankarek Powiśla Otwocko-Garwolińskiego. Dla osób zajmujących się sztuką l u ­ d o w ą o p i n i a taka m o ż e b y ć nieco z a s k a k u j ą c a , ponie­ w a ż w y c i n a n k i S w i d e r s k i e j s ą s t o s u n k o w o m a ł o znane. W p r a w d z i e pewna ich liczba znajduje się w zbiorach m u z e ó w etnograficznych w Toruniu i Warszawie, muze­ ó w o k r ę g o w y c h w P ł o c k u i Siedlcach oraz w m u z e u m r e g i o n a l n y m w Ł u k o w i e i w z o r c o w n i C e p e l i i , ale n i e upoważniają one, b y ć m o ż e , do f o r m u ł o w a n i a takiej opinii. Ponadto n i e k t ó r e w y c i n a n k i Zofii Swiderskiej s p r z e d t r z e c h l u b c z t e r e c h l a t w z b u d z a j ą w e m n i e szereg wątpliwości i wyjaśnię dalej dlaczego. Ale właśnie około d w ó c h lat t e m u n a s t ą p i ł dosyć istotny zwrot w jej w y c i n a n k a r s k i e j t w ó r c z o ś c i . Przemiana ta, polega­ j ą c a na świadomym p o w r o c i e do d a w n y c h wzorów, pozwala m i e ć nadzieję, że istnieje m o ż l i w o ś ć u t r z y m a ­ nia lub nawet p r z y w r ó c e n i a stricte tradycyjnego w y ­ cinankarstwa, jeżeli t y l k o znajdzie się f o r m ę w s p ó ł p r a ­ cy w y c i n a n k a r e k z l u d ź m i ś w i a d o m y m i i s t o t y w y c i n a n ­ ki, znającymi tradycyjne formy regionalne. Zofia Swiderska wycina od młodości. Urodziła się 8 k w i e t n i a 1899 r . w S z y m o n i e w i c a c h , g m . S o b i e n i e - J e ziory, a w i ę c w c e n t r u m P o w i ś l a Otwocko-Garwolińskiego, ż y w e g o w t e d y o ś r o d k a w y c i n a n k a r s t w a . M a t k a jej, A n t o n i n a Ciara z d o m u Kasprzak, urodzona około 1880 r o k u w Z a m b r z y k o w i e w t e j ż e g m i n i e , b y ł a t a k ? e — i to podobno szeroko z n a n ą — w y c i n a n k a r k ą , a po- nadto h a f t o w a ł a i r o b i ł a ł a d n e p i s a n k i . Jej pracami artystycznymi i n t e r e s o w a ł y się ó w c z e s n e społeczne orga­ nizacje m ł o d z i e ż o w e i kobiece. Zofia Swiderska p a m i ę t a , ż e jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą m a t k a j e j b y ł a k i l k a k r o t n i e zapraszana, n a j a k i e ś z e b r a n i a i w y ­ s t a w y do W a r s z a w y n a u l . K o p e r n i k a , - g d z i e z a w o z i ł a w t e d y swoje w y c i n a n k i , hafty i pisanki. W e d ł u g o p i n i i Swiderskiej — najstarszej z siedmiu c ó r e k Antoniny Ciary — ż a d n a z nich nie d o r ó w n u j e zdolnościami arty­ s t y c z n y m i swojej matce, c h o ć jedna z sióstr, mieszka­ j ą c a obecnie w e w s i W r o c k i w w o j . t o r u ń s k i m , jest zdolną h a f c i a r k ą z a j m u j ą c ą się w y k o n y w a n i e m f r y w o litek, s z y d e ł k o w a n i e m itp. Wyniosła więc z d o m u Swiderska artystyczne zain­ teresowania i d o ś w i a d c z e n i e w y c i n a n k a r s k i e swojej mat­ k i . Piszę ś w i a d o m i e o zainteresowaniach artystycznych, p o n i e w a ż S w i d e r s k a od n a j w c z e ś n i e j s z e j m ł o d o ś c i sporo uwagi poświęca „ r y m o w a n i u " , t j . u k ł a d a n i u wcale zgrab­ nych satyrycznych w i e r s z y k ó w ; dosyć wcześnie za­ c z ę ł a r ó w n i e ż w y s t ę p o w a ć w a m a t o r s k i m t e a t r z y k u oraz ś p i e w a ć w k o ś c i e l n y m c h ó r z e i k o n t y n u o w a ł a te z a j ę ­ cia p r z e z k i l k a l a t , n a w e t j a k o m ę ż a t k a . M i a ł a i m a d o t y c h c z a s z n a k o m i t ą p a m i ę ć ; d z i ś jeszcze p o t r a f i o d ­ t w o r z y ć c a ł e m o n o l o g i i p a r t i e s w o i c h r ó l ze s z t u k w y ­ s t a w i a n y c h w czasie p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j l u b po wyzwoleniu. Recytuje i śpiewa c h ę t n i e . A l e przede wszystkim wycina. 1 Początki jej m i a ł a 10, m o ż e wycinankarstwa sięgają czasów, gdy 11 l a t . W t e d y n a ś l a d o w a ł a m a t k ę . 11 31 I �II. 3. Lalka, w y m . 28 X 14,5 c m . I I . 4. Lalki podwójne z czterema stawy, w y m . 28 X 22 c m . l i s t o p a d a 1919 r . w y s z ł a za m ą ż za A n d r z e j a S w i d e r ­ skiego i z a m i e s z k a ł a w G o ź l i n i e G ó r n y m o d d a l o n y m od S z y m o n i e w i c z a l e d w i e o 4 k m . P r z e z p e w i e n czas w y ­ c i n a ł a n a d a l d l a siebie i d l a i n n y c h k o b i e t , a ż d o czasu gdy strojenie izb stało się niemodne. A l e — j a k .wspo­ m i n a — l u b i ł a czasem p o w y c i n a ć c o ś „z g ł o w y " , za­ r ó w n o d l a s i e b i e , j a k i d l a k o g o ś z r o d z i n y l u b po p r o s t u po t o , a b y p o k a z a ć t o d z i e c i o m s z k o l n y m . W o k ­ r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m w y c i n a ł a jeszcze c z a s a m i i s t r o i ł a w y c i n a n k a m i s w o j ą i z b ę . P o w o j n i e do w y c i n a n k a r s t w a w r ó c i ł a s t o s u n k o w o p ó ź n o , p o n i e w a ż n i e d o t a r ł y do n i e j wiadomości o organizowanej w 1956 r o k u wystawie sztuki ludowej p o w i a t ó w Garwolin i R y k i , a potem w r o k u 1963 w y s t a w i e w y c i n a n e k k o ł b i e l s k i c h i z P o w i ś l a O t w o c k o - G a r w o l i ń s k i e g o . Dopiero na p r z e ł o m i e lat sześć­ d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h d o w i e d z i a ł a się, że w o d - 32 kogutami •»>»»» «»:eceeeee u pod­ ««««C'C жтхт �П. 5. Lalka z dwoma kogutami, w y m . 26 X 17 c m . I I . 6. Lalki kogutami u podstawy, w y m . 28 X 19,5 c m . d a l o n y c h o p a r ę k i l o m e t r ó w od G o ż l i n a Sobieniach K i e l czewskich m i e s z k a j ą d w i e kobiety, k t ó r y c h wycinanki b y ł y j u ż na w y s t a w a c h i s ą t e r a z k u p o w a n e p r z e z m u z e a i W y d z i a ł K u l t u r y Prezydium W R N w Warszawie. Fakt, że k t o ś interesuje się d a w n y m i w y c i n a n k a m i , z m o b i l i ­ z o w a ł j ą do p r a c y . N a j p i e r w , , p r z y p o m i n a ł a " sobie s w o j e stare w z o r y , w y c i n a j ą c po p r o s t u z b i a ł e g o p a p i e r u , j a k i m i a ł a pod ręką, a potem poprosiła mieszkającą w Piastowie córkę o kupienie kolorowego papieru glans o w a n e g o . W n i e d ł u g i m czasie j e j w y c i n a n k i znalazły się w d o m u k u l t u r y w G a r w o l i n i e , a w r o k u 1973 n a konkursie i pokonkursowej w y s t a w i e sztuki ludowej po­ łudniowego Mazowsza, zorganizowanej w Garwolinie przez W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w W a r s z a w i e , przy współudziale w y d z i a ł ó w o ś w i a t y i k u l t u r y rad na­ rodowych w Garwolinie, Grodzisku Maź., Grójcu, M i ń s k u podwójne z dwoma o 33 �Maz., O t w o c k u , Piasecznie i W o ł o m i n i e . N a w y s t a w i e tej Ś w i d e r s k a o t r z y m a ł a j e d n ą z trzech pierwszych nagród, a w tekście katalogu wystawy już wtedy została określo­ na jako jedna z n a j w y b i t n i e j s z y c h w y c i n a n k a r e k . 2 Z p o c z ą t k u w y c i n a ł a tradycyjne, grubo cięte lalki, koguty i gwiazdy. A l e S w i d e r s k a jest o b d a r z o n a w y j ą t ­ k o w y m temperamentem twórczym, lubi eksperymento­ w a ć i p o s z u k i w a ć . S z u k a j ą c coraz to n o w y c h w z o r ó w — c h y b a n i e bez s u g e s t i i k o g o ś z k r ę g u o d b i o r c ó w , bo wycinanki s w o j e c h ę t n i e p r z e k a z y w a ł a do s z k o ł y , na p l e b a n i ę , do ś w i e t l i c i o f i a r o w y w a ł a z n a j o m y m — za­ częła w p r o w a d z a ć elementy naturalistyczne i obce m i e j ­ s c o w e j t r a d y c j i , j a k n p . wiewiórki i zajączki, chabry, wisienki i t p . ( i l . 2), a do t r a d y c y j n y c h g w i a z d u l e p s z e ­ nia techniczno-artystyczne w postaci r ó w n y c h , o k r ą g ł y c h „okienek", w y k o n y w a n y c h przy pomocy biurowego dziurk a c z a ( i l . 15). Zofię S w i d e r s k ą i jej w y c i n a n k i znam od ponad pięciu lat. G d y w ś r ó d jej n o w y c h p o m y s ł ó w z a c z ą ł e m d o s t r z e g a ć e l e m e n t y o d d a l a j ą c e te w y c i n a n k i o d miejsco­ wej t r a d y c j i , a s t w a r z a j ą c e p e w i e n t y p w y c i n a n k i — by t a k rzec — a u t o r s k i e j , i n d y w i d u a l n e j , z a c z ą ł e m z a c h ę ­ c a ć i c h a u t o r k ę do p o w r o t u d o f o r m t r a d y c y j n y c h . B e z w a h a n i a o d r z u c i ł a S w i d e r s k a d z i u r k a c z , ale n i e m o g ł a rozstać się z w i e w i ó r k a m i , zajączkami, chabrami i w i ­ sienkami, k t ó r e nadal, obok k o g u t k ó w i lalek, w p r o w a ­ d z a ł a do s w o i c h g w i a z d , p o n i e w a ż w i e l e o s ó b ceniło i ceni w ł a ś n i e w y c i n a n k i z tego r o d z a j u m o t y w a m i . P r z y j e c h a ł e m k i e d y ś do S w i d e r s k i e j ze s p o r ą k o l e k c j ą wycinanek z Powiśla Otwocko-Garwolińskiego, z lat 1956—63, w t y m z w y c i n a n k a m i w y k o n a n y m i p r z e z A n n ę Sabałę i Rozalię Kowalczyk z Zambrzykowa, wycinank a r k i o d d a w n a w y s o k o cenione przez S w i d e r s k ą ; b y ł y one n i e m a l r ó w i e ś n i c a m i j e j m a t k i , urodzonej t a k ż e w Z a m b r z y k o w i e . Ponadto p o k a z a ł e m jej stare w y c i n a n k i ^ p o d w a r s z a w s k i e " r e p r o d u k o w a n e w Wycinance ludowej J ó z e f a G r a b o w s k i e g o oraz w 4 n u m e r z e „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z 1962 r. O c z y w i ś c i e , p o k a z y w a n y m w y c i n a n ­ k o m t o w a r z y s z y ł o d p o w i e d n i komentarz. Swiderska szyb­ k o p o j ę ł a i s t o t ę s p r a w y i p r z y p o m n i a ł a .sobie s t a r e w z o ­ r y , k t ó r e , j a k jej się z d a w a ł o , nie m o g ł y teraz b y ć j u z m o d n e i d l a t e g o p o s z u k i w a ł a n o w o ś c i . N i e d ł u g o po t y m s p o t k a n i u o t r z y m a ł e m o d Ś w i d e r s k i e j o k o ł o 40 w y c i ­ nanek, z k t ó r y c h ponad p o ł o w ę s t a n o w i ł y różne poje­ dyncze i p o d w ó j n e l a l k i , p a r y k o g u t ó w oraz k o m p o z y ­ cje l a l e k i k o g u t ó w d o s y ć p o d o b n e do t y c h , k t ó r e w y c i ­ nały Kowalczykowa i Sabałowa z Zambrzykowa. A l e od razu w t y c h w y c i n a n k a c h S w i d e r s k i e j z a z n a c z y ł się j e j w ł a s n y , i n d y w i d u a l n y s t y l . P r z y z a c h o w a n i u t e j sa­ m e j , o g ó l n e j f o r m y k o g u t ó w czy l a l e k w y r a ź n i e w i d o c z ­ n y jest w ł a ś c i w y j e j o d r ę b n y i samodzielny s p o s ó b zdo­ bienia ich p ł a s z c z y z n y przy pomocy e l e m e n t ó w także p o w s z e c h n i e t u t a j z n a n y c h , ale k o m p o n o w a n y c h w u k ł a ­ dy nieco inne, h a r m o n i j n i e dostosowane do w i e l k o ś c i płaszczyzny. Nawet te lalki, k t ó r e w y d a j ą się b y ć pra­ w i e p o w t ó r z e n i e m n i e k t ó r y c h l a l e k S a b a ł o w e j czy K o w a l c z y k o w e j , zawsze r ó ż n i ą się nieco o d t a m t y c h k s z t a ł ­ t e m i przede w s z y s t k i m sposobem a ż u r o w a n i a ich p ł a s z ­ czyzny i t r a k t o w a n i a r ó ż n y c h s z c z e g ó ł o w y c h e l e m e n t ó w . P o n a d t o p e w n e f o r m y p o d w ó j n y c h lalek z kogutkami o r a z kogutów na płotkach nie b y ł y m i d o t ą d znane w o g ó l e , c h o ć i c h z w i ą z e k z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą jest n i e ­ w ą t p l i w y . N i e b y ł y to w i ę c kopie w y c i n a n e k , k t ó r e ] e j w t e d y p o k a z y w a ł e m , ale jej w ł a s n e p o m y s ł y odpowiada­ j ą c e j e d y n i e o g ó l n e m u c h a r a k t e r o w i w y c i n a n e k z tego terenu, t j . takich, j a k i e z n a j d u j ą się w zbiorach k r a k o w ­ skiego m u z e u m etnograficznego oraz tych, k t ó r e z o s t a ł y w y k o n a n e w l a t a c h 1956—63 p r z e z w y c i n a n k a r k i z Z a m b ­ r z y k o w a , Z u z a n o w a i S o b i e ń J e z i o r , a k t ó r y c h c z ę ś ć po w y s t a w i e w G a r w o l i n i e z n a l a z ł a się w zbiorach P a ń s t w o ­ 3 wego Etnograficznego w Warszawie, gdzie się znajdują. P r z y g o t o w u j ą c w u b i e g ł y m roku dla W y d z i a ł u K u l t u r y i S z t u k i U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w S i e d l c a c h 50 e g z e m p ­ l a r z y a l b u m u z a w i e r a j ą c e g o po 25 o r y g i n a l n y c h w y c i ­ n a n e k l u d o w y c h z w o j . siedleckiego b y ł e m w s t a ł y m k o n t a k c i e ze S w i d e r s k ą — i i n n y m i w y c i n a n k a r k a m i z Powiśla Otwocko-Garwolińskiego (które w większej części leży obecnie w granicach w o j . siedleckiego) — i miałem wtedy możliwość dosyć dokładnego poznania j e j t e c h n i k i w y c i n a n i a oraz o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h r o ­ dziły się n i e k t ó r e formy wycinanek. D o a l b u m u tego w y k o n a ł a Swiderska p o n a d 200 wycinanek, a w i ę c ilość, k t ó r a pozwala j u ż na o c e n ę c a ł e g o j e j dotychczasowego d o ś w i a d c z e n i a i d o r o b k u oraz r ó ż n o r o d n o ś c i w y k o n y w a n y c h f o r m i stosowanych mo­ t y w ó w zdobniczych. Wszystkie w y c i n a n k i Swiderskiej, tak jak wszystkie wycinanki z Powiśla Otwocko-Garwo­ l i ń s k i e g o , są j e d n o b a r w n e , a j e d y n y m i e l e m e n t a m i zdob­ niczymi p o w i e r z c h n i k o g u t k ó w i lalek są odpowiednio k o m p o n o w a n e u k ł a d y d r o b n y c h w y c i ę ć . W ś r ó d tej d u ż e j kolekcji najczęściej w y s t ę p u j ą c y m i i najciekawszymi for­ m a m i są — t a k t y p o w e dla tego t e r e n u — k o g u t k i i lalki w różnych kombinacjach. Wśród wykonywanych obecnie wycinanek Swiderskiej szczególnie interesują­ ce, b a r d z o s t a r a n n e p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m i h a r ­ m o n i j n e w o g ó l n e j k o m p o z y c j i s ą j e j koguty podwójna („całujące s i ę " ( i l . 13), k t ó r y c h podstawę stanowi p o z i o m y , bogato a ż u r o w y f r y z b ę d ą c y rozbudowanym i dalece j u ż p r z e k s z t a ł c o n y m p ł o t k i e m , na j a k i m stoją n i e k t ó r e w c z e ś n i e j s z e koguty z P o w i ś l a , w s z c z e g ó l n o ś c i Anny Sabały z Zambrzykowa i Zofii Grzędy z Sobień Kiełczewskich. Drugą, również interesującą formą tych w y c i n a n e k s ą p o j e d y n c z e i p o d w ó j n e lalki, b a r d z o c z ę s t o ł ą c z o n e z kogutami i p o s i a d a j ą c e ś m i a ł e , o d c h o d z ą c e od n a t u r a l i z m u k s z t a ł t y ( i l . 3—6, 8). W s z y s t k i e wycinanki Świderskiej — tak zresztą jak wycinanki z Powiśla Ot­ wocko-Garwolińskiego w ogóle — m o ż n a by sklasyfiko­ w a ć w cztery podstawowe g r u p y , z k t ó r y c h k a ż d a jest jeszcze z r ó ż n i c o w a n a w e w n ę t r z n i e i d a j e s i ę u p o r z ą d k o ­ w a ć w e d ł u g dalszych, szczegółowych rozróżnień. 4 Tymi koguty, nia czterema gwiazdy się w y r a ź n i e 1 — lalki podstawowymi i drzewka pięć pojedyncze grupami {rózgi). Wśród następujących bez kogutów, będą: lalek lal':i, wyróż­ odmian: o rękach wygiętych ł u k o w a t o i o p u s z c z o n y c h w d ó ł ( i l . 3) 2 — l a l k i p o j e d y n c z e , k t ó r y c h p o d n i e s i o n e do g ó r y r ę c e p r z e c h o d z ą nad g ł o w ą w p a r ę p o ł ą c z o n y c h dzio­ bami kogutóu; (forma typowa dla wycinanek k o ł b i e l s k i c h i z P o w i ś l a O t w o c k o - G a r w o l i ń s k i e g o ( i l . 5) 3 — lalki podwójne („tańczące"), których podniesione d o g ó r y r ę c e n i e p r z e c h o d z ą w p a r y k o g u t ó w , lecz z e w n ę t r z n e pozostają wolne, a w e w n ę t r z n e są po­ ł ą c z o n e ze s o b ą 4 — lalki p o d w ó j n e z kogutkami nad głową, będące po­ niekąd rytmicznym powtórzeniem lalek pojedyn­ c z y c h z k o g u t k a m i , ale o d t a m t y c h d o s y ć r ó ż n e w k s z t a ł t a c h ( i l . 8) 5 — l a l k i p o d w ó j n e , k t ó r y c h podniesione do g ó r y r ę c e n i e p r z e c h o d z ą w p a r y k o g u t ó w , lecz s ą p o ł ą c z o n e j a k w t a ń c u ( o d m i a n a 3), a k o g u t y — d w a l u b c z t e r y — s t a n o w i ą i c h p o d s t a w ę , ( i l . 6). Różnice w k s z t a ł t o w a n i u podstawy pozwalają wydzie­ lić d w a w a r i a n t y w y c i n a n e k t e j g r u p y : a — l a l k i sto­ j ą c e n a c z t e r e c h k o g u t a c h ( i l . 4), b — l a l k i s t o j ą c e na d w ó c h kogutach, d w u k r o t n i e większych od k o g u t ó w po­ c z w ó r n y c h ( i l . 6). aż 34 Muzeum do d z i ś T e p i e r w s z e s ą c i ę t e w / g t r z e c h osi s y m e t r i i o d góry do tylko wysokości płotka (który zawsze jest cięty �7 II. 7. Dwa kogutki, wym. 10X20,5 cm. I I . 8. L,alki podwójne z kogutami, wym. 19X29 cm. �П. 9. Dwa koguty, w g . j e d n e j , g ł ó w n e j osi s y m e t r i i ) , a w i ę c d w i e s y m e t ­ ryczne p o ł o w y lalki o d p o w i a d a j ą dwóm symetrycznie u s t a w i o n y m k o g u t o m (boczne osie s y m e t r i i b i e g n ą p r z e z ś r o d e k l a l k i ) . L a l k i t y p u „ b " c i ę t e s ą w e d ł u g t r z e c h osi s y m e t r i i t y l k o do w y s o k o ś c i k o g u t ó w , k t ó r e j u ż w ; a z z p o d s t a w ą ( p ł o t k i e m ) cięte są t y l k o w g . jednej (głównej) osi s y m e t r i i , a p a r a s y m e t r y c z n y c h k o g u t ó w o d p o w i a d a parze s y m e t r y c z n y c h lalek. K o g u t y p o d w ó j n e s ą ponadto a ż u r o w a n e , podczas gdy o p o ł o w ę mniejsze k o g u t y po­ c z w ó r n e nie d a j ą j u ż takiej m o ż l i w o ś c i i p ł a s z c z y z n a i c h p o z o s t a j e n i e o r n a m e n t o w a n a . Jest t o b a r d z o ś m i a ł e i ciekawe p o ł ą c z e n i e d w ó c h w y c i n a n e k , w g r u n c i e rze­ czy s a m o d z i e l n y c h , p o n i e w a ż k o g u t y t a k i e — i to za­ r ó w n o p o d w ó j n e j a k i p o c z w ó r n e — w postaci z u p e ł n i e p o d o b n e j , w y s t ę p u j ą j a k o w y c i n a n k i o d r ę b n e ( n p . i l . 7, U). W ś r ó d kogutów l u b w y c i n a n e k , w k t ó r y c h koguty s ą m o t y w e m d o m i n u j ą c y m , w y r ó ż n i ć m o ż n a cztery n a s t ę p u ­ jące odmiany: 1 — koguty podwójne („całujące się") stojące na sto­ sunkowo wąskiej i skromnie a ż u r o w a n e j podsta­ w i e , k t ó r y c h c a ł y t u ł ó w i szyja p o z o s t a j ą bez j a ­ kichkolwiek w y c i ę ć , a j e d y n i e z b l i ż o n y do koła ogon posiada p i ę ć l u b siedem p r o s t y c h , p i o n o w y c h lub lekko skośnych wycięć tworzących m o t y w zbli­ ż o n y do k o ł a ( i l . 9) 2 — k o g u t y p o d w ó j n e (znacznie w i ę k s z e ) s t o j ą c e na bo­ gato a ż u r o w a n e j p o d s t a w i e i a ż u r o w a n e w z d ł u ż t u ­ ł o w i a i szyi, k t ó r y c h f a n t a z y j n i e w y g i ę t e ogony złożone są z jednego l u b d w ó c h d r o b n o s t r z ę p i o n y c h p i ó r ( i l . 13) 3 — kompozycje pasowe złożone z dwóch połączonych p i o n o w o f r y z ó w , z k t ó r y c h k a ż d y s k ł a d a s i ę z czte­ r e c h l u b s z e ś c i u k o g u t ó w o d d z i e l o n y c h od siebie w ą s k ą , s k r o m n i e a ż u r o w a n ą p o d s t a w ą , a oba pasy k o g u t ó w s t o j ą n a f r y z i e szeroko i b o g a t o a ż u r o w a ­ nym 4 — k o m p o z y c j e pasowe z ł o ż o n e aż z czterech par t ó w umieszczonych nad s o b ą p i ę t r o w o , k t ó r y c h stawy 36 stanowią dosyć szerokie i bogato kogu­ pod­ ażurowane w y m . 12 X 28 fryzy cm. (plotki), takie jak przy parach kogutów od­ m i a n y d r u g i e j ( i l . 10) Gwiazdy Świderskiej występują w dwóch zasadniczych odmianach t j . : 1 — j a k o g w i a z d y o k r ą g ł e ( k o ł a ) ( i l . 15) 2 — j a k o g w i a z d y „ r o g o w e " ( k w a d r a t y ) ( i l . 12), k t ó r y c h miejscowa nach i nazwa wywodzi izb zawieszane były się stąd, że zwykle rogami dołu, a nie jak k w a d r a t y , t j . równolegle ścian. W y s t ę p u j e rych formą wody mają tutaj wyjściową także odmiana jest koło, kształt gwiazd ośmio ale lub na ścia­ do góry do linii gwiazd, k t ó ­ których ob­ szesnastopro- miennych. W y c i n a n k i grupy ostatniej, czyli drzewka, nie w y ­ różniają się a n i ilościowo ani j a k o ś c i o w o w dotychcza­ s o w y m d o r o b k u a r t y s t y c z n y m Ś w i d e r s k i e j . S ą to n a j ­ c z ę ś c i e j s t o s u n k o w o d u ż e g o f o r m a t u ( o k o ł o 30 X 20 c m ) p o ł ą c z e n i a k o g u t ó w i r ó ż n y c h m o t y w ó w r o ś l i n n y c h , ale tak już odrealnionych, że m a ł o p r z y p o m i n a j ą c y c h drzew­ ko. W tej grupie m o ż n a w y r ó ż n i ć t y l k o d w i e o d m i a n j , tj. z dominującym lub wyłącznym motywem roślinnym, albo z dominującym motywem kogutów. Podsta­ w ą drzewek drugiej o d m i a n y są z w y k l e t a k ż e dwa l u b cztery k o g u t y s t o j ą c e na a ż u r o w y m pasie. O s o b n ą i wg. innych kryteriów wydzieloną grupę wycinanek Swiderskiej, s t a n o w i ą miniaturowe koguty i lalki w po­ staci dh'.gich a wąskich fryzów. Świderska wy­ k a z a ł a się t u t a j z n a k o m i t ą t e c h n i k ą cięcia, s t o s u j ą c -adziwiającą rozmaitość form. Niektóre z tych fryzów ma­ ją zaledwie po dwa i pół centymetra szerokości, d ł u g o ś ć i c h k s z t a ł t u j e s i ę w g r a n i c a c h 20—25 c m , z cze­ go n a a ż u r o w a n ą p o d s t a w ę p r z y p a d a z a l e d w i e 1 c-n, a n a w y c i ę c i e pasa k o g u t k ó w , t y l k o p ó ł t o r a c e n t y m e t r a . Wycinanki Świderskiej, a szczególnie koguty i lalki, r e p r e z e n t u j ą stosunkowo d u ż ą rozmaitość f o r m i róż­ n o r o d n o ś ć m o t y w ó w zdobniczych. S ą przy t y m w y k o ­ n y w a n e bardzo starannie pod w z g l ę d e m technicznym, m i m o że Ś w i d e r s k a nie jest s t a ł y m d o s t a w c ą do S p ó ł ­ dzielczego Zrzeszenia W y t w ó r c ó w R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o (jest j e g o c z ł o n k i e m od l i s t o p a d a 1974 i . ) k t ó r e stawia pewne w y m a g a n i a techniczne, choć — jak �П. 10. Koguty, w y m . 27 X 17,5 c m . П. 11. Szla­ czek, w y m . 5 X 20 c m . П. 12. G w i a z d o r o g o i i ' a . w y m . 20 X 20 c m . mi się zdaje — nie stawia r ó w n y c h im wymagań etno­ graf iczno-artystycznych. W y c i n a n k a r s t w u s w e m u S w i d e r s k a oddana jest c a ł ą d u s z ą . W y c i n a n i e d l a z a r o b k u , bo j e s t s y t u o w a n a b a r ­ dzo d o b r z e , ale w y ł ą c z n i e d l a p r z y j e m n o ś c i . O p o w i a d a ­ ł a m i , j a k t o po m o j e j u n i e j w i z y c i e z k o l e k c j ą sta­ r y c h w y c i n a n e k , d ł u g o w n o c y n i e m o g ł a z a s n ą ć , bo przypominała sobie w s z y s t k i e s t a r e w z o r y . Wreszcie w s t a ł a i p a r ę n o c n y c h godzin s p ę d z i ł a na wycinaniu d a w n y c h k o g u t ó w i lalek. Gdy się jej nie podobały, to n i s z c z y ł a j e bez w a h a n i a i p r ó b o w a ł a z r o b i ć ł a d n i e j ­ sze. Jest w y m a g a j ą c a w s t o s u n k u do siebie s a m e j i c i e ­ szy s i ę , g d y j e j w y c i n a n k i w z b u d z a j ą z a i n t e r e s o w a n i e . Brała udział w konkursach i wystawach wojewódzkich w l a t a c h 1976, 77 i 79 o r g a n i z o w a n y c h w S i e d l c a c h i Ł u ­ k o w i e , gdzie o t r z y m y w a ł a t y l k o pierwsze i d r u g i e na­ grody. W p r a w d z i e w r o k u u b i e g ł y m na d u ż y m o g ó l n o ­ polskim konkursie w Toruniu otrzymała tylko wyróż­ n i e n i e , ale, j a k i n f o r m o w a ł a m n i e z a r a z po wysłaniu s w o i c h p r a c , a jeszcze z n a c z n i e p r z e d d e c y z j ą j u r y , w y ­ c i n a n k i te b y ł y w y k o n a n e w p o ś p i e c h u i m i a ł y w z o r y , z k t ó r y c h nie b y ł a zadowolona. Ponadto znaczna ich część u l e g ł a w drodze l i c z n y m uszkodzeniom (informacja organizatorów konkursu), co prawdopodobnie miało w p ł y w n a i c h o g ó l n ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . W r o k u 1977 otrzymała Swiderska odznakę Zasłużonego Działacza K u l ­ t u r y , a w r o k u 1979 n a g r o d ę W o j e w o d y S i e d l e c k i e g o . Jest z w e r y f i k o w a n y m twórcą ludowym i od kwietnia 1975 r o k u o t r z y m u j e s t a ł ą e m e r y t u r ę . O d czasu, g d y za­ częła p o n o w n i e w y c i n a ć , m i e s z k a n i e jej jest stale ude­ korowane wycinankami, które spotkałem także wiszące w szkole i U r z ę d z i e G m i n n y m w S o b i e n i a c h - J e z i o r a c h . 37 Г �II. 13. Koguty podwójne, kami Ponieważ nanek wiele wykazuje z „całujące wyciętymi wykonywanych podstawową zebrane dują się w wałem Jestem w Muzeum je tutaj bowiem kontynuujące „okolicach wzory jej że matki i Franciszki nią zalii Kowalczyk mej kategorii wycinanek, które wyci­ wycinankami, bieżącego stulecia w wycinankami przekonany, z podwarszawskich" Etnograficznym również przez tożsamość które w pierwszym dziesięcioleciu stały s i ę " , w y m . 19 X 27 c m . 11. 14. Chabry, ś r . 22 c m . I I . 15. d z i u r k a c z e m , ś r . 24,5 c m . I I . 16. Szlaczek, w y m . 3 X 20 c m . Krakowie, Połosak zo­ Anny należą j e d y n i e przez do dokumentacji wskazują naz­ karek z Powiśla tej sa­ brak do­ Ich na n i e w ą t p l i w ą Swiderskiej Ro­ terenowej „podwarszawskimi". kami Swiderskiej Sabały, nie znaj­ podwarszawskimi. wycinanki oraz i kładnej bieli. Wystarczy reprodukowane jak w nazwane formy dziur­ zostały i elementy współczesnych Otwocko-Garwolińskiego porównać niektóre koguty z podobnymi „Wycinance z ogól­ zdobnicze wspólnotę zarówno z wycinan­ i innych w Muzeum Etnograficznym nymi Gwiazda formami w Krakowie ludowej" J. wycinan­ i okolic Koi- i lalki tutaj znajdującymi się i reprodukowa­ Grabowskiego. P R Z Y P I S Y 1 P u ś ć konia na t r a w ę , niechaj nie a d a j m u o b r o k u , bo m u s i ę j e ś ć chce. Dziewczyno moja, b ą d ź ulubiona, daj m i b u z i a k a , b ę d z i e s z s ł a w i o n a . N i e d a m b u z i a k a , bo s i ę S e j m d o w i e , jeszcze b u z i a k a m i u p a ń s t w o w i . P a ł a c K u l t u r y zdobi stolicę, s p o j r z ę do g ó r y , p i ę t e r n i e z l i c z ę . Ach, j a k i wielki, dobra technika, t u dołożona praca rolnika. Czego u c z e n i d z i ś d o k o n a l i , d z i w i ą się starzy, d z i w i ą się m a l i . K ł a d ą s i ę do s n u , a P a n i e ś w i ę t y , na r a n o k o ś c i ó ł j u ż p r z e s u n i ę t y . N i e z n a l i o j c o w i e , nie z n a l i d z i a d y , jakie m y m a m y dziś autostrady. P r z e p i ę k n e szosy, w y g o d y w s z ę d z i e , p e w n i e u m i e r a ć , to żal n a m b ę d z i e Z G o ź l i n a p r z e z W i l g ę na D ę b l i n j a d ę i oto w i d z ę t u a u t o s t r a d ę . Polska L u d o w a n a m to z r o b i ł a , drepce, a dołożyła r ą k c h ł o p s k a siła. Za s a n a c y i b y ł y u r o k i , dziś odskoczyły gdzieś w ciemne m r o k i . C h o ć b y z a p r z ę g l i d z i s i a j sto k o n i , k o ł t u n a z u r o k i e m już nie dogoni. D o b r z e ż y j e m y d z i s i a j na ś w i e c i e , osiem d z i e s i ą t e k s k o ń c z y ł a m przecie, a jeszcze w y t n ę i t o i o w o , nawet z a ś p i e w a m , czuję się zdrowo. A . B l a c h o w s k i , Sztuka ludowa południowego Ma­ z o w s z a — k a t a l o g w y s t a w y p o k o n k u r s o w e j , 1973 r. s. 18 M a t k a Z o f i i S w i d e r s k i e j b y ł a starsza od A n n y Sa­ b a ł y o ca 2 l a t a , a od R o z a l i i K o w a l c z y k o b l i s k o V l a t . M i e s z k a j ą c w tej samej wsi z n a ł y n a w z a j e m swoje w y ­ cinanki. D w i e p a r y t a k i c h k o g u t k ó w , z n a j d u j ą c y c h się obec­ nie w z b i o r a c h P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie, było reprodukowanych w numerze „ P o l ­ s k i e j S z t u k i L u d o w e i " , R. X V I , 1962, n r 4, s. 226, i l . 13 i 14. ф 2 3 4 Fot.: J . Swiderski, il. 2—16 38 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33c55a20d3ee9d947b94d1e58cf7cec1.jpg 0e27f72a136864f4ec8289643b45bdac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; elektrownia Bełchatów ; krajobraz przemysłowy Description An account of the resource Antropolog w postapokaliptycznej rzeczywistości" Na zdjęciu znajdują się kominy elektrowni Bełchatów, zdjęcie zrobione podczas studenckich badań terenowych 28 marca 2023 w Kleszczowie. Wędrowaliśmy przez las tak daleko aż nie trafiliśmy na teren elektrowni, na który później cichaczem udało nam się wejść Zdjęcie zrobił Michał Śliwiński, na zdjęciu Maria Orłowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Śliwiński, Michał Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Orłowska, Maria https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/544002dbab02598b3b4f8efaa1c198d1.pdf 965b26aa8dc7f7273dffb23ae7f832b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1489 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Syberia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1377 Title A name given to the resource Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.157=166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Słabczyński, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59, 1975 TADEUSZ SŁABCZYŃSKI TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) I JEGO ETNOGRAFICZNE PRACE O SYBERII Tomasza Augustynowicza, jednego z wielu Polaków, którzy podróżowali w drugiej połowie XIX wieku po Syberii, znano i ceniono przede wszystkim jako lekarza i przyrodnika. Warto jednak przypomnieć również o zasługach, jakie wniósł do wiedzy o tamtejszych ludach. Sto lat temu tę ogromną połać ziemi przemierzył bowiem nie tylko jako zamiłowany poszukiwacz flory i fauny, ale także jako wnikliwy obserwator jej mieszkańców. W swoich wędrówkach docierał do jej najdalszych i najmniej zbadanych zakątków. Był, jak go nazwano pod koniec ubiegłego wieku, "jednym z pierwszych pionierów wyspy SachaliD i okręgu jakuckiego" 1, a jego interesujące relacje z podróży oraz prace o charakterze etnograficznym dotyczące tych terenów wyprzedziły o kilkanaście lat publikacje innych polskich badaczy, Szymańskiego, Sieroszewskiego, Piekarskiego czy Piłsudskiego. Augustynowicz urodził się w 1809 roku na Wileńszczyźnie. W latach 1830-1835 odbył studia na wydziale medycznym Uniwersytetu Wileńskiego, kończąc je ze złotym medalem. W 1835 roku wydał też w Wilnie podręcznik dla studentów z zakresu medycyny 2. Później przez długi czas przebywał w różnych rejonach europejskiej części Rosji. Do 1842 rok'l odbywał służbę wojskową jako lekarz sztabowy w Briańsku, następnie praktykował jako lekarz cywilny na Ukrainie. W 1853 r. ogłosił w Kijowie pracę o roślinach leczniczych guberni i połtawsldej 3, a osiem Jat 1 .,lstoriccskij Vestnik" 1891, t. 46, s. 861; "Kraj" 1891, nr 45, s. 15; .,Novojc Vrcmia" 1891, nr 562U, s. 3. , T. Augustynowicz, Instrumenta chirurgica in discentium commodum 50 tabulis depicta et lapidl incisa, Wilno 1835. 3 Avgustinović, O dikorastusćich wrjacebnych rastenijach Poltavskoj Gubernii. "Trudy Komisii dlja Opisanija Kijevskogo Ucebnogo Okruga" 1853, t. 2. �158 TADEUSZ SŁABCZY - SKI później wraz z A. Grabowskim instrukcję zwalczania wścieklizny 4. W 1868 r. został mianowany inspektorem sanitarnym w gubernii permskiej. Dalekie podróże w głąb Azji oraz wzdłuż jej wybrzeży rozpoc7:ęły się w 1871 roku. W czerwcu tego roku Augustynowicz wraz z komisją do zbadania warunków prac katorżniczych został wydelegowany z Petersburga na Sachalin. Po dwumiesięcznej podróży przez Perm i krainy zabajkalskie dotarł do Nikołajewska nad Amurem. Na Sachalinie przebywał w latach 1871-1872, gdzie przez dziesięć miesięcy obok badań flory oraz warunków klimatycznych i glebowych czynił jako pierwszy z Polaków i jeden z pierwszych Europejczyków obserwacje etnograficzne wśród Giliaków, Oroczonów i Ajnów. Ich rezultatem był między innymi obszerny artykuł Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowany w 1874 r.;; Po opuszczeniu wyspy Augustynowicz prowadził poszukiwania flory w okręgu irkuckim i zabajkalskim oraz w rejonie Władywostoku. Na początku 1874 r. wyjechał z Irkucka na zachód Syberii w celu kolekcjonowania okazów botanicznych, docierając do rzeki Ob w gubernii tobolskiej. W tym samym roku powródł do Irkucka, skąd na polecenie gubernatora Wschodniej Syberi wyruszył wraz z pięcioma innymi lekarzami do Jakucji i okręgu kołymskiego. Ekspedycja trwała trzy lata (18741876). W jej trakcie gromadził okazy flory oraz materiały etnograficzne o tamtejszych plemionach, głównie a Czukczach, a ponadto o Jakutach, Tunguzach, Jukagirach, Czuwańcach i Omokach. Nad Kołymą zbierał między innymi stroje ludowe eksponowane później na wystawie antropologicznej w 1878 r. Zamieszczał też w czasopismach rosyjskich wiele sprawozdań i artykułów 6. Na największą uwagę zasługuje właśnie ostatnia z wymienionych praca Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom ogłoszona w 1880 r. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych Augustynowiczodbył szereg podróży morskich wzdłuż wybrzeży Azji, pływając jako lekarz na statku przewożącym rosyjskich zesłańców z Odessy na Syberię. Wynikiem prowadzonych w tym okresie obserwacji są liczne korespondencje, które ukazywały się w czasopismach .,Pravitel- Nastavlenije volostnym feldserarn o pomnscz ukusennym i zarazivsym sja sibirskoju jazvoju, [KIIVl 1861, ss. 26. 5 "Vsemirnyj Putesestvennik" 1874, nr 2, S, 42-84. 6 Oplemenach naselajuscich Kolymskij ok rug. "Izvestija Obsccstva Ljubilelej Jestestvoznanija, Antropologii i Etnografii" 1878-1879, t. 31, (priłożenije), zasiedanije 17-oje, s. 41-43; Tri goda v severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom, .,Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 641-733. 4 F. Avgustinovic, biesennymi sobakami �TOln(ISZ J\l!gllsillnOwic.? i jego prace etnoQr. l5ll o Syberii stvennyj Vestnik", "Bereg" oraz "Drevniaja i Novaja Rossija" 7. Znalazłszy się w latach 1879-1880 ponownie na Sachalinie, zajął się przede wszystkim uzupełnianiem swojej kolekcji botanicznej oraz badanier.! warunków klimatyczno-glebowych wyspy z punktu widzenia ich przydatności do rolnictwa. Napisał też na ten temat krótką notatkę w dzienniku "Bcreg" 8. Owocem syberyjskich wypraw Augustynowicza jest poza tym szereg prac botanicznych oraz bogaty zbiór roślin liczący 40 tysięcy okazów, przekazany do ogrodu botanicznego w Petersburgu, a opracowany przez Herdera i Trautvettera. Ostatnie lata swojego życia spędził podróżnik na Litwie, gdzie zmarł w 1891 roku. Powracając do etnograficznej działalności Augustynowicza warto przyjrzeć się bliżej wspomnianej już publikacji pt. Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline. Część tego obszernego artykułu poświęcona jest ocenie stosunków, jakie panowały wśród rodzin rosyjskich urzędników zamieszkujących posterunek Due, omówieniu warunków życia i pracy przebywających tam zesłańców oraz naszkicowaniu kontaktów, głównie handlowych, Rosjan z miejscową ludnością. Większą uwagę przykuwC1ją jednak dalsze fragmenty pracy, dotyczące wyłącznie sachalińskich plemion. Zawierają one szereg interesujących danych o ich cechach fizycznych, rozwoju umysłowym oraz najbardziej charakterystycznych elementach kultury materialnej, duchowej i społecznej. Szczególne miejsce zajmują w artykule Giliacy. Znajomość tego plemienia była w chwili przybycia Augustynowicza na Sachalin bardzo powierzchowna. Wcześniejsze źródła rosyjskie poprzestawały zazwyczaj na opisie cech antropologicznych Giliaków 9, ich siedzib 10 oraz zajęć 7 Izvlecenije nuvsym iz putievych le tom, partiju zapisok doktora ssylno-katorznych, Avgustinovica, otpravlennych soprovożdavsogo, na ostrov Sachalin mi- morskim "PraviteIstvennyj Vestnik" 1879, nr 276, s. 3; Krejser "Niznyj Novgorod" "Bcreg" 1880, nr 37, s. 3; S krejsera "Niznyj Novgorod". (Krasnoje More). ,.Bereg" 1880, nr 53, s. 3, nr 54, s. 3; Ot Adena do Singapura, "Bercg" 1880, nr g5, s. 3; Na "Niżnem Novgorode" ot Odessy do Sachalina. (Putevyje zametki). "Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 5, s. 54-66, nr 9, s. 25-75; Zametki ob ostrove Sachalint'. "PraviteIstvcnnyj Vcstnik" 1880, nr 284, s. 3, nr 285, s. 3, nr 286, s. 3. putem. Port-Said. 8 Kratije zametki o pocve i klimate ostrova Sachalina w otnosenii k chlebo- pQ.~estvu. "Bereg" 1880, nr 6, s. 1-2. N. Sverbejev, Opisanije plavanija po reke Amuru ekspedicii g,·-guO. Vostoćnoj w 1854 gadu. "Zapiski Si birskogo Otdeła Geograficeskogo Obscestva" 1857. t. 3, otd. 1, s. 1-78. 10 N. Bosniak, Ekspedicii w Priamurskom Kraje. "Morskij Sbornik" 1859, t. 3!1, nr l, s. 111-131; E. Sperk, "Geografo-patologiceskije ocerki Vostocnoj Sibiri. Oćerk V. "Mediko-Topograficeskij Sbornik" 1871, t. 2. 9 Sibiri �l(lO TADEUSZ SŁABCZyNSKI łowieckich 11. 2yzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowana w 1874 r. wzbogaciła tę wiedzę o wiadomości z zakresu kultury duchowej i społecznej. Fakt ten jest tym bardziej godny podkreślenia, że gruntowniejsze monografie o kulturze Giliaków, między innymi L. Sternberga 12 i B. Piłsudskiego 13, ukazały się dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku, a więc znacznie później. Opis Giliaków autor rozpoczyna od omówienia ich cech fizycznych, charakteru i sposobu zachowania się. Kwestionuje tu między innymi często krzywdzące i błędne wyobrażenia ówczesnych podróżników o Giliakach. Pisze a nich, że " ...są bardzo nieufni, ale nie skłonni do oszustwa i kradzieży. Przeciwnie, Giliak zawsze dotrzymuje danego słowa i zawsze stara się spełnić swoją obietnicę w oznaczonym terminie ... Charakter Giliaków jest daleki od srogiego i nie ma żadnej podstawy do nazywania ich "okrutnymi", jak czynią to niektórzy podróżnicy. To prawda, ż~ na Sachalinie rozprzestrzeniła się między zesłańcami pogłoska, jakoby Giliacy jedli ludzkie mięso, lecz jest ona pozbawiona wszelkiego prawdopodobieństwa. Krąży ona rzeczywiście już dawno, ale została puszczona w obieg celem powstrzymania zesłańców od ucieczek w głąb wyspy" 14. Dalej Augustynowicz przedstawia giliackie ubiory, ozdoby, potrawy oraz wygląd i sposób budowy letnich i zimowych jurt, przy czym porównuje je z jurtami Giliaków amurskich. Pisząc a odzieży zwr3ca między innymi uwagę na pierwsze oznaki wpływów, jakie wywarły kontakty z Rosjanami. Podkreśla na przykład fakt stopniowego wprowadzania do tradycyjnego stroju ludowego płóciennych koszul i kaftanów w miejsce odzieży skórzanej. Wiadomości o kulturze duchowej i społecznej zaczyna autor od opisu zajęć. Pisze między innymi a zwyczajach łowieckich, przede wszystkim a polowaniu na sobole, w którym członkowie plemienia uczestniczą już od najmłodszych lat; nieco mniej pisze a polowaniu na foki i o po11 Pargacev>:kij, Pojezdka skogo posta do Ust'-Strietocnogo ZLmtm putem karaula, vverch po reke Anmru., v 1856-57 godach. "Vestnik at Nikotajel;- Geograficeskogo Obścestva" 1857, t. 21, otd. 2, s. 157-179. 1e L. Sternberg, Sachalinskije Gitiaki. "Etnograficeskoje Obozrenije" 1893, kn. 17. nr 2. s. 1-46; Giliaki. "Etnograficeskoje Obozrenije" 1904, kn. 60, nr l, s. 1~42, kn. 61, nr 2, kn. 63, s. 66-119. 13 B. Piłsudski, Nuzdy i potrebnosti sachalinskich Giliakov. "Zapiski Priamurskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1898, t. 4, nr 4, s. 1-38; tegoż .4borigeny ostrova Sachalina. "Zivaja Starina" 1909, vyp. 2--3, s. 3-16; Rody, biel'emennost', vykidysy, bezrolodije i plodovitost' u tuzemcev ostTOva Sachalina . .,Zivaja Starina" 1909, vyp. 1-2, s. 22-48; Szamanizm u tubylców na Sachalinie . .,Lud" 190:J. t. 15, s. 261-274, 1910, t. 16, s. 117-132; Poezya Gilaków. "Lud" 19lJ, t. 17 , s. 95-12~: Gilyak:; and their songs. "Folk-Lore" 1913, vol. 24, nr 4. u "Vsemirnyj Puteśestvennik" 1874, nr 2, s. 75. �Tomas::: ilugustUnOWlCZ i jego prace etnogr. o Syberii Hil łowie ryb. Wspomina przy tym o wielkim przywiązaniu Giliaków do psów, które odgrywają w ich życiu i gospodarce dużą rolę. Na czoło wysuwają się jednak informacje o wierzeniach i obyczajach . ..Wszyscy Giliacy - stwierdza Augustynowicz - są ogólnie poganinami, z wyjątkiem tych bardzo nielicznych, którzy przyjęli chrześcijaństwo. ='Iie mają szamanów, ani jakichkolwiek innych osób zajmujących się wyłącznie obrządkami religijnymi. Czczą natomiast niedźwiedzia; czczą go jak bóstwo i raz w roku świętują tak zwane Zabicie niedźwiedzia ..." 15 Opis tego święta przedstawiony został bardzo dokładnie i jest niewątpli'.vie ciekawym przyczynkiem do badań nad rozpowszechnionym na Syberii kultem niedźwiedzia. Interesująco wyglądają również obyczaje związane z zawarciem związku małżeńskiego. Kawaler pragnący założyć własną rodzinę "obowiązany jest koniecznie ukraść dla siebie żonę, chociaż porwanie to odbywa się prawie zawsze za wiedzą rodziców dziewczyny i za jej zgodą" 16. Zwyczaj "porwania", po którym nowożeniec obowiązany jest zawieić rodzicom jakiś podarek składający się w większości z broni myśliwskiej lub sprzętu rybackiego, stanowi cały obrządek ślubny u Giliaków. Niekied:-' zdarza się, że Giliak porywa cudzą żonę. W takich w\'padkach pokrzywdzony mąż kieruje zwykle skargę do naczelnika plemienia. Ten ostatni z kolei zmusza porywacza do zwrócenia cudzej własności, nie wymierzając przy tym jednak winnemu żadnej kary. Następnie Augustynowicz omawia obrzędy pogrzebowe Giliaków i formę pochó\vka. Opisuje też oryginalny zwyczaj powitania gości. Przyszedłszy w odwiedziny Giliak siedzi pewien czas w milczeniu paląc fajkę, po czym, na prośbę gospodarza, kładzie głowę na jego kolanach. Gospodarz, :-ozplótłszy warkocz na głowie gościa, początkowo delikatnie ją głaszcze, a później, rozczesując palcami coraz szybciej kosmyki włosów, wyjmuje insekty, które są dla niego wielkim przysmakiem. Zupełnie odmiennym plemieniem, różniącym się nie tylko od Giliaków, ale i od pozostałych mieszkańców wyspy, byli Ajnowie. Informacje, jakie można znależć o nich w artykule, dotyczą przede wszystkim ich cech fizycznych oraz wyglądu jurt i odzieży. Nie brak jednak danych o· charakterze Ajnów, ich wierzeniach, niektórych formach współżycia zbiorowego, jak na przykład podział obowiązków domowych między kobiety i illf;żczyzn oraz ceremonia powitania gościa, a także o ich głównych zajęciach. Odrqbność Ajnów, obok wyglądu zewnętrznego, jest najbardziej widoczna \V sferze kultury niematerialnej, a szczególnie w ich ustroju spo:5 :6 :; - Tamże, s. 77-73. Tamże, s. 79. L,,,), t. 39 �162 TADEUSZSŁABCZY&SKl łecznym. Obserwacje Augustynowicza potwierdzają na przykład fakt \vystępowania u nich matriarchatu, jakkolwiek nie używa on tego terminu. Pisząc o życiu rodzinnym Ajnów zauważa między innymi, że .....mężczyźni są obojętni na sprawy rodzinne i prawie całkowicie nie troszczą się o swoich najbliższych. Kobieta musi sama łowić ryby, aby \vyżywić siebie i swoje dzieci.. .•. 17. Ciekawe, chociaż różniące się od spostrzeżeń późniejszych badaczy, są także informacje o wierzeniach: "Ajnowie czczą - według polskiego podróżnika - jakieś mityczne bóstwo "Kamoi", w kulcie którego zapalają ogromne ogniska, zarówno na brzegach wyspy. jak i w jej wnętrzu na śródgórskich polanach. Zapalane latem w obecności kilku rodzin ogniska, stanowią cały ich religijny obrządek" 18 W przeciwieństwie do tego K. Moszyński, powołując się na H. van Siebolda (1881), podaje, że u Ajnów występuje również kult niedźwiedzia I~. Materiał o Ajnach, aczkolwiek niepełny i nie zawsze ścisły, zasługuje jednak na uwagę w historii badań tego plemienia. Oprócz Giliaków i Ajnów Augustynowicz zetknął się na Sachalinie z Oroczonami. Wzmianka o nich jest dosyć pobieżna i zawiera głównie informacje o cechach antropologicznych, sposobie ubierania się. wvglądzie jurt i niektórych innych elementach kultury materialnej. Zbyt krótki pobyt na wyspie nie pozwolił Augustynowiczowi na dokładniejsze poznanie wszystkich tamtejszych plemion. Nie udało mu się na przykład zebrać żadnych wiadomości o nielicznej zresztą grupie sachalińskich Jakutów i Tunguzów, a wspomniany wyżej materiał o Ajnach i Oroczonach nie zawsze jest wyczerpujący. Tym niemniej omawiany artykuł był - co należy podkreślić - jednym z pierwszych źródeł wiedzy o ludach Sachalinu. Toteż przedstawiony w skróconej formie 21 lutego 1873 r. na zebraniu Oddziału Etnografii Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego spotkał się z dużym uznaniem członków tego towarzyst\va ~O. Innym źródłem etnograficznej wiedzy jest opis podróży do północnowschodniej Syberii pt. Tri goda v severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom. Praca rozpada się na trzy wyraźne części. Pierwsza jest dziennikiem podróży prowadzonym na drodze z Irkucka do Jakucji, druga geograficznym szkicem okręgu jakuckiego i kołymskiego, trzecia zaś wyłączną charakterystyką plemion północno-wschodniej Syberii. Pewne wiadomości z zakresu etnografii znajdują się już "V drugiej części, materiał ten jest jednak bardzo przemieszany z informacjami 19 Tamże, s. 81. Tamże, s. 81. K. Moszyński, Ludy zbieracko-lowieckie, 20 Nabludenija 17 18 Geograficeskogo nad bytom Obscestva" naselenija Kraków ostrova 1973, t. 9, nr 4, s. 1I3-ll5. 1951, s. 293-294. Sachalina. "IzvcsŁija Russkogo �Tomasz Augustynowiez i jego prace etnogr. o Syberii 163 geograficznymi, przyrodniczymi i ekonomicznymi. Szczególnie częste są tu wzmianki o Jakutach, ich kulturze materialnej, usposobieniu, zajęciach, obyczajach, wierzeniach oraz przesądach; rzadsze natomiast o Tunguzach. W części trzeciej, zawierającej najwięcej materiału etnograficznego, Augustynowicz omawia kolejno Jukagirów, Czuwańców, Omoków, Tunguzów, Łamutów i Czukczów. Na pierwszy plan wysuwają się wiadomości o Czukczach. W większości stanowią one materiał poprzednio nieznany, gdyż wcześniejsze relacje o tym plemieniu, jakkolwiek dosyć liczne 21, ograniczały się przeważnie tylko do niektórych aspektów kultury materialnej i życia gospodarczego. Czukcze badani przez Augustynowicza zamieszkiwali Półwysep Czukocki oraz, w mniejszej ilości, północno-wschodnią część Jakucji. Dzielili się przy tym na cztery główne rody. Prowadzili koczowniczy tryb życia wędrując za stadami reniferów, liczącymi u bogatszych Czukczów niekiedy ponad 10 tysięcy sztuk. W miejscach nowych pastwisk zakładali obozowiska zwane "urusami"; Augustynowicz dokładnie omawia konstrukcję tych urusów. Wiele miejsca poświęca również innym elementom kultury materialnej, takim jak odzież, ozdoby, sprzęt gospodarski oraz główne potrawy. Nowe, nieznane przedtem szczegóły o Czukczach, to jednak przede wszystkim wiadomości o ich życiu społecznym i obyczajowym. Głównym zajęciem Czukczów była hodowla reniferów. Prócz tego prowadzili handel wymienny między sobą oraz z Rosjanami. Corocznie uczestniczyli na przykład w tzw. "jarmarku czukockim", który odbywał się w oddalonej o około 250 km od Niżniekołymska Twierdzy Aniujskiej. Była to zarazem okazja do licznych uroczystości i ceremonii. Ustrój społeczny opierał się u Czukczów na bezwzględnym posłuszeństwie wobec rodowych naczelników, zwanych "eremami". Cieszący się ogromnym autorytetem erema sprawował między innymi władzę sądowniczą. Najczęściej spotykaną karą było bicie związanego winowajcy pałką po głowie. Cięższe przestępstwa karano śmiercią, przy czym rodzaj kaźni, często bardzo wyszukany, ustalał sam erema. Obok orzekanych przez niego wyroków i wymierzanych kar istniał też u Czukczów ściśle przestrzegany zwyczaj zemsty rodowej, przypominającej sycylijską wendettę. Zarówno ten zwyczaj, jak i szereg innych, wynikał z porywczego surowego charakteru Czukczów oraz z tego, że nigdy nie wybaczali o Czukczach podaje A. A. Ivanovski (Ukazatel' literatury' Obozrenije" 1891, kn. 10) oraz D. Zielenin (Bibliograjićeskij ukazatel' russkoj literatury o vnesnem byte narodov Rossii. 1700-1910. "Zapiski Russkogo GeograIiceskogo Ob'scestva, po Otdeleniju Etnografii" 1913, t. 40, vyp. 1, ss. XXIX, 733, 3 nlb.). 21 Obszerną literaturę o Cu.kćach. "EtnograIiceskoje �16J TADEUSZ SLABCZyNSKI uraz. W gniewie Czukcza potrafił na przykład obciąć swoJeJ zonie uszy lub rękę, zdrada natomiast prawie zawsze karana była śmiercią. Charakteryzując zwyczaje małżeńskie Augustynowicz zwraca poza tym uwagę na praktykowane tu małżeństwo na próbę, mogące trwać od trzech do pięciu lat, oraz na występowanie u Czukczów wielożeństwa. Wyraźnie dał się również zaobserwować podział obowiązków na zajęcia "męskie" (przygotowanie sań, wypas i zabijanie reniferów na mięso) i "żeńskie" (prace wewnątrz urusów). Augustynowicz odnotowuje ponadto wiele innych szczegółów obyczajowych. Bardzo wyczerpująco omawia na przykład obrzędy pogrzebowe. "Ciała zmarłych - pisze na wstępie - palą lub zostawiają na powierzchni ziemi w jakiejkolwiek górzystej okolicy na pożarcie dzikim zwierzętom, przeważnie wilkom, dla których żywią szczególny szacunek. .." 22. Dalej wspomina o wierzeniach Czukczów. Według jego relacji "czczą oni Słońce, ale nigdy się nie modlą i nie spełniają żadnych religijnych obrzędów ..." 23, poza tym są bardzo zabobonni. Nieco mniej uwagi poświęcił Augustynowicz Tunguzom. Fragment o nich zawiera głównie podstawowe informacje o ich cechach antropologicznych, charakterze, siedzibach, zajęciach (również ściśle rozgraniczonych dla mężczyzn i kobiet), o wierzeniach oraz niektórych obyczajach, między innymi o obrządkach pogrzebowych. Krótsze są również wzmianki o Jukagirach, Czuwańcach, Omokach i Łamutach. Kreśląc tylko najbardziej charakterystyczne elementy kultury materialnej, duchowej i społecznej tych plemion Augustynowicz zwraca między innymi uwagę na stopniowy zanik indywidualnych cech kulturowych, szczególnie wśród mniejszych grup ludnościowych. Tak na przykład Jukagirzy przyjęli w większości tunguski i rosyjski język, prawosławne wyznanie oraz rosyjski, jakucki bądź tunguski ubiór. Czuwańcy w dużej części poddali się wpływom Rosjan (tryb życia, język) i Jakutów (ubiór). Rusyfikacji w ogromnym stopniu ulegli również Omokowie i Łamuci. Większe plemiona, takie jak Jakuci, Tunguzi i Czukcze, do czasu przebywania wśród nich Augustynowicza w dużej mierze oparły się jeszcze obcym wpływom. a przedstawionej wyżej pracy Tri gada v severa-vostocnoj Sibi1'i za pala7'nym krHgam wyrażał się pochlebnie na łamach "Izvestii Russkogo GeografiCeskogo Obscestva" między innymi w 1881 r. V. 1. Vagin 24. Pod"Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 727. Tamże, s. 727. 24 V. L Vagin, Avgustinović F. M., Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom. (Ree.). "Izvestija Vostocno-Sibirskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1881, t. 12, nr I, s. 42. 22 23 �Tomasz AllgustY1lowicz i jego prace etnogr. o Syberii 165 kreślał on wartość znajdującego się w niej nowego materiału etnograficznego, przy czym szcególnie wysoko ocenił wiadomości o Czukczach. Podsumowując dorobek Augustynowicza stwierdzić można, że prace jego często nie miały ściśle naukowego i metodologicznego podejścia do omawianych zagadnień, często też czynione obserwacje były niepełne i pobieżne. Tym niemniej wnosiły one do ówczesnej wiedzy wiele nowego materiału faktograficznego i dlatego można uważać je za godny wspomnienia przyczynek do znajomości ludów Syberii. Zwracano na nie między innymi kilkakrotnie uwagę w Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym, tak na posiedzeniach jego członków, jak i w publikacjach tego towarzystwa. Nie można również pominąć roli popularyzatorskiej, jaką w okresie nielicznych jeszcze kontaktów z mało znanymi plemionami spełniały artykuły Augustynowicza. Zainteresowanie nimi zmalało jednak wraz z rozpoczęciem systematycznych badań podjętych na szeroką skalę pod koniec XIX wieku, głównie przez Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Dzisiaj prace polskiego podróżnika mają znaczenie przede wszystkim historyczne, ważne z jednej strony dla studiów porównawczych, z drugiej ze względu na pionierski ich charakter w dziedzinie badań etnograficznych niektórych obszarów Syberii. TADEUSZ SŁABCZYŃSKI TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) AND HIS ETHNOGRAPHIC WORKS ON SIBERIA (S ummar y) After finishing his Medical School at the Vilna University in 1835, Tomasz Augustynowicz first practiced medicine for a long time in European Russia. In the 1870's and at the beginning of the 1880's he made a series of expeditions deep inside Asia and along its coasts. He covered the length and breadth of almost all of Siberia and did studies on ethnography and nature in addition to his work as a doctor. In 1871 and 1872, as the first Pole and one of the first Europeans to visit Sakhalin, he made ethnographic studies of the Gilyaks, Orochons and Ainus and published the results in a long article in 1874. Augustynowicz spent the years 1874-1876 in northeastern Yakutia, on the Kolyma River and on the Chukchee Peninsula where he collected ethnographic materials about the Chukchees, Yakut~;, Tungus, Yukagirs, Chuvans and Omoks. The result of this expedition was among �TADEUSZ SŁABCZyNSKI other things an ethnographic and geographic description of northeastern Siberia published in 1880. It was extremely valuable as a source of lots of entirely new pieces of information about the intellectual and social culture of the Chukchees. Another result of Augustynowicz's expeditions to Asia and Siberia was a rich callection of plants numbering 40.000 specimens which was sent to the Botanical Garden in Sto Petersburg and studied by Herder and Trautvetter. There was also a series of lesser articles on geography, ethnography and nature and his correspondence published in Russian journals. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b20f9898cf8cbb0a96b2839d177e0489.JPG f25061ad3104e509bafe10b972f9f1ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; osada rybacka ; krajobraz kulturowy ; Kępa ( Pomorze Zachodnie) Description An account of the resource Miejsce po Kępie” Fotografia przedstawia znajdujące się w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfickim, miejsce, którym znajdowała się wieś Kępa. Kępa była osadą rybacką. Jeszcze na początku XX wieku jej zabudowę stanowiły domy typu dolnosaskiego (saskiego) – duże, wzniesione w konstrukcji ryglowej budynki, z szerokimi wjazdami, kryte czterospadowymi dachami ze strzechy. Ten typ budownictwa dotarł na Pomorze Zachodnie w wieku XVII wraz z kolonistami, którzy mieli zasiedlić wyludnione po wojnie trzydziestoletniej wsie. Na Pomorzu Zachodnim budownictwo saskie ulegało modyfikacjom. Domy z Kępy uznawane są za najbardziej zbliżone do klasycznego pierwowzoru. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego Kępa przestała istnieć. Początki wyludniania się wsi mogły wiązać się z powstaniem w jej sąsiedztwie w latach 30. XX wieku jednostki wojskowej. Wydaje się, że ostateczną przyczyną tego, że wieś nie przetrwała do czasów współczesnych, była wymiana ludności, która nastąpiła na terenie Pomorza Zachodniego po drugiej wojnie światowej. Zdjęcie zostało wykonane w ramach pracy nad artykułem dotyczącym tradycyjnego budownictwa wiejskiego Pomorza Zachodniego. 13.07.2024 r. Creator An entity primarily responsible for making the resource Słowińska, Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c23d4bcdd635d624bad8a5069e831edf.pdf 68f1525b2e5ba86c616a7e01a2a31412 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5636 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5239 Title A name given to the resource Podróż w stronę tożsamości/ Barbarzyńca 2012 nr 1 (18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.27-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śmigiel, Paulina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paulina Śmigiel I Absolwentka Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UJ, w ramach których studiowała porównawcze studia cywilizacji i filmoznawstwo. Obecnie studentka arabistyki UJ. Interesuje się anglojęzyczną prozą indyjską, dyskursem tożsamościowym w naukach humanistycznych, a także kinem irańskim i indyjskim, czego świadectwem są artykuły w tomie Nie tytko Bollywood pod red. Grażyny Stachówny i Przemysława Piekarskiego oraz w „Studiach Filmoznawczych". Podróż w stronę tożsamości Wielokulturowość a dojrzewanie bohatera filmu Dzienniki motocyklowe P odróżować, poznawać to, co nam dotychczas nieznane, nawet jeśli inni wcześniej odkryli to dla świata... — oto marzenie łączące wielu, ponieważ podróż przynosi nie tylko piękno obra­ zów, lecz także pozwala zdobyć wiedzę o nas samych dzięki kontaktom z innymi . Gdy stajemy wobec nieznanej kultury, dawne szablony zachowania oka­ zują się bezużyteczne, gdyż w swoim dotychczaso­ wym, uporządkowanym świecie nie spotykaliśmy się z problemami, z jakimi musimy się borykać podczas wędrówki. W kontakcie z innym nie tylko zdoby­ wamy doświadczenie, ale i nową cząstkę własnej osobowości. 1 2 Problem tożsamości wydaje się szczególnie palący w sytuacji człowieka współczesnego, stają­ cego wobec konieczności, a nie — tak jak dawniej — możliwości określenia siebie wobec docierającej do niego wielokulturowości. Proces globalizacji sprawił, iż kontakt z innością, a w szczególności z obcymi kulturami, nie jest tylko i wyłącznie kwe­ stią, jaką muszą rozwiązać podróżnicy, wędrowcy, antropolodzy . Tożsamość nie może już dłużej być nam ofiarowana z zewnątrz , a konieczności jej zbu­ dowania nie dostrzegają chyba jedynie ci, którzy nie dostrzegająwielości, w jakiej objawiasię nam świat . 3 4 5 Por. W J . Burszta, Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, W y d . Poznańskie, Poznań 2004, s. 3 7 - 3 8 . 3 Z o b . M . Ż a r d e c k a - N o w a k , W M . Nowak, Wstęp, [w:] idem, Tożsamość indywidualna i zbiorowa. Szkice filozoficzne, W y d . Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2004, s. 9; H . Mamzer, Tożsamość w podróży. Wielokulturowość a kształtowanie tożsamości jednostki, W y d . Naukowe U A M , Poznań 2003, passim; B. Misztal, Teoria socjologiczna a praktyka społeczna, Universitas, K r a k ó w 2000, s. 144-145. 4 Por. z o p i n i ą H a n n y Mamzer: „ U m o ż l i w i e n i e p o r ó w n a ń m i ę d z y k u l t u r o w y c h , k o n c e n t r u j ą c y c h się na analizie s y s t e m ó w wartości, pozwala bowiem na dokonywanie ś w i a d o m y c h w y b o r ó w tych wartości, które dla jednostki b ę d ą rzeczywiście istotne. N i e z b ę d n e do tego jest jednak przekonanie o własnej p o d m i o t o w o ś c i i ś w i a d o m o ś ć zachodzących d o o k o ł a zmian 5 1 Por. L . Kołakowski, O podróżach, [w:] idem, Mini-wykłady 0 maxi-sprawach, Znak, K r a k ó w 2004, s. 45—46. 2 Por. Z . Melosik, T. Szkudlarek, Kultura, 1 edukacja: migotanie znaczeń, K r a k ó w 1998, s. 80. 1 (18) PD1P tożsamość Oficyna Wydawnicza „ I m p u l s " , i procesów". H . Mamzer, op. cit., s. 130. BARBARZYŃCA �Paulina Śmigiel 28 Inspiracja, interpretacja, refleksja oprzeć się wrażeniu, iż twórcy filmu, kreując postać „Che" Guevary, mieli w pamięci żywą legendę Zawiłości procesu tożsamościowo-twórczego kubańskiej rewolucji. Specyficzna lektura znalazła ilustruje wiele współczesnych dzieł literackich i fil­ odzwierciedlenie w charakterze filmowej postaci, mowych, jednym z nich jest film Waltera Sallesa wyraźnie idealizowanej. Twórcy filmu w sposób Dzienniki motocyklowe (2004), który stanowi pod­ szczególny eksponują te poglądy bohatera, które stawę wysnuwanych przeze mnie refleksji na temat uruchamiają u widza wiedzę na temat późniejszych przemian, jakie zachodziły w życiu głównego boha­ losów prawdziwego „Che" Guevary. tera, Ernesto „Che" Guevary. Scenariusz filmu Autor Dzienników motocyklowych pisał we powstał w oparciu o motywy dzienników legendar­ wstępie swojej książki: „Gdy przedstawiam wam nego bojownika rewolucji, które stanowią jednak (...) nocny pejzaż, nie ma znaczenia, czy uwierzycie tylko podstawę fascynującej i niezwykle twórczej mi, czy nie; jeśli nie widzieliście go na własne oczy interpretacji, wspartej o wiedzę na temat dalszych i tak nie zdołalibyście dostrzec innej prawdy niż losów Ernesta Guevary, a także o wspomnienia jego moja" . Dzięki realizatorom filmu możemy zoba­ towarzysza, Alberto Granady . Wolę tutaj uniknąć czyć „na własne oczy" wspaniałe krajobrazy niena­ słowa „adaptacja" tylko z tego względu, iż wymusza ruszonej przyrody Ameryki Południowej, nawet jeśli ono rzetelną konfrontację z materiałem oryginału to jedynie znikoma część tego, co zobaczył Ernesto literackiego, na którą w tej pracy brakuje miejsca. „Che" Guevara. Z kolei subiektywizm jego wizji jest Mimo to, o literackim pierwowzorze wypada wspo­ wpisany w samą naturę narracji. mnieć. Trudno mi całkowicie uniknąć porówny­ Film ten jest dla mnie, przede wszystkim, wania dwóch dzieł — książki „Che" Guevary i inspi­ opowieścią o człowieku odkrywającym nieznane rowanego nią filmu Waltera Sallesa. Jak pisała Alicja dotąd tereny własnej osobowości, uruchomione Helman, mamy wówczas do czynienia ze zjawiskiem przez głęboko zapadające w pamięć doświadczenia, dzieła wirtualnego, gdyż ślady lektury książki pozo­ w głównej mierze te wynoszone z relacji z ludźmi stają w umyśle widza kinowego i krzyżują się ze sobą napotkanymi w podróży. Dzienniki motocyklowe niejednokrotnie w sposób nie zawsze zrozumiały czy to także świadectwo rozpoznawania w sobie tego, w pełni uświadamiany . czego do tej pory nie było się w pełni świadomym, 8 6 7 Chciałabym ograniczyć posługiwanie się odwo­ łaniami do literackiego pierwowzoru Dzienników motocyklowych do uwag, które pozwolą uzupełnić filmową kreację o cechy i fakty w niej niewy­ powiedziane wprost lub pominięte. Nie mają one na celu eksponowania braków, lecz bardziej dogłębną analizę przemiany głównego bohatera, ukazującą ciekawe możliwości interpretacji, wspartą o wnioski wysuwane przez badaczy problemów relacji pomiędzy kulturą a tożsamością. Trudno 6 9 Autorzy filmu wykorzystali wspomnienia Alberto Granady zawarte w jego książce Con el Che por Sudamérica przez Amerykę 7 czasem nawet tego, czego się nie przeczuwa, a co wyłonić może dopiero sytuacja transgraniczna . Chciałabym przedstawić własne refleksje oparte na analizie kreacji konkretnego bohatera filmowego, uzupełnione rozważaniami na temat uniwersal­ nego doświadczenia i myślenia ludzkiego. Jan Rek pisał: „Filmy się realizuje, żeby zadawać pytania odbiorcom, żeby stawiać im do rozwiązania semiotyczne zagadki, żeby z nimi rozmawiać przy pomocy tekstów. W gruncie rzeczy każdy tekst przedstawia {Z Che Południową). Por. A . Helman, Twórcza 8 H. zdrada. Filmowe adaptacje literatury, W y d . Ars Nova, Poznań 1998, s. 13-17. 9 E . Guevara „ C h e " , Dzienniki motocyklowe, t ł u m . N . Pluta, Pustułka, Ś w i a t Literacki, Opole 2002, s. 12. Z o b . J . Kozielecki, Transgresja i kultura, W y d . Ż a k , Warszawa 1997, s. 10. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości sobą nieograniczone możliwości jego odczytania i rozumienia" . Ta praca jest świadectwem mojej rozmowy z autorami Dzienników motocyklowych, a płasz­ czyzną dialogu jest ich interpretacja historii Ernesto „Che" Guevary. 10 „Łączyły nas: niecierpliwość, zapaleńczy duch i miłość do przestrzeni..." 11 „Nie jest to opowieść o heroicznych czynach, lecz o życiu dwóch mężczyzn związanych przez jakiś czas wspólnymi aspiracjami i marzeniami" — to słowa rozpoczynające, a zarazem kończące film, stanowiące ramę, wewnątrz której ukazuje nam się obraz niezwy­ kłej podróży młodych ludzi. Ich celem, wydawać by się mogło, była jedynie chęć przeżycia dzikiej przy­ gody, doznania pełnej wolności, poszukiwanie nieza­ pomnianych wrażeń. W krótkim wprowadzeniu nar­ rator, Ernesto, streszcza plan: „8 tysięcy kilometrów w 4 miesiące, metoda: improwizacja, ekwipunek: La Poderosa — stary motocykl Norton 500, cel: zbadać kontynent znany tylko z książek". Nie powinna nas jednak zwieść pozorna lekkomyślność i uda­ wany hedonizm bohaterów. W podróży bohaterowie dowiedzą się czegoś nie tylko o swoim kontynencie, innych ludziach, lecz także o samych sobie. Co skłania bohaterów do podjęcia takiej wła­ śnie decyzji? Wspólne marzenia? Tak, po części. Obserwując jednak obie postaci, widzimy, iż równie wiele je łączy, co dzieli. Z tego względu mogą uczyć się od siebie nawzajem, stanowią dla siebie rodzaj „obcego bliskiego". Ta obcość nie oznacza wrogości, choć jesteśmy świadkami niejednej kłótni Ernesta 29 i Alberta. Obcość rozumiem tutaj jako swoistą inność, odzwierciedlającą się w zachowaniu, charak­ terze, naczelnych wartościach, jakim bohaterowie podporządkowują swoje decyzje. Jednakże to podo­ bieństwo jest niezbędnym warunkiem dokonywania jakichkolwiek porównań , a także zaczątkiem nici porozumienia między nimi. Alberto Granado, dwudziestodziewięcioletni biochemik, podejmuje wyprawę, żeby uczcić swoje trzydzieste urodziny. Jest wesołym, rubasznym, ale także doświadczonym towarzyszem, który, pomimo iż często nie godzi się z decyzjami Ernesta, rozumie tęsknoty, marzenia i idealizm przyjaciela. Daje przy­ kłady swojego hedonistycznego podejścia do życia, ale w gruncie rzeczy jest człowiekiem zdolnym do poświęceń, lojalnym i dorastającym ostatecznie do decyzji o ustatkowaniu się. Dla niego podróż jest symbolem męskiej przygody, wolności, zabawy. Tak też ją traktuje, po to, by w końcu dzięki niej doj­ rzeć i przyznać się do tęsknoty za ustabilizowanym życiem. Nie ma skrupułów, jeśli chodzi o „bajerowanie" dla zdobycia środków potrzebnych mu do życia, a także kobiet. Daremnie próbuje przekonać Ernesta, że małe kłamstewko raz na jakiś czas „dobrze robi". 12 Ernesto Guevara de la Serna, dwudziestotrzyletni student medycyny, cierpiący na astmę, jest uosobieniem młodzieńczego idealizmu, opty­ mizmu. Bez względu na sytuację jest szczery, czego Alberto często nie potrafi mu wybaczyć. Bardzo osobiście, z pełną empatią i szacunkiem podchodzi do ludzkiego cierpienia. Wrażeniu, iż Ernesto ma bardziej refleksyjną naturę niż Alberto, ulegają nie tylko widzowie oglądający filmowy świat z jego perspektywy. Ponadto ludzie, których napotyka w podróży, są bardziej skłonni właśnie jemu udzielić pomocy. J . Rek, Między filmowym analfabetyzmem a kompetencją. Przyczynek do antropologii filmu, [w:] A . Helman, W . G o d z i ć (red.), Film. Tekst i kontekst, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1982, s. 46. 1 0 1 1 Cytat z 1 (18) filmu. PD1P BARBARZYŃCA 1 2 Ibid., s. 20. �Paulina Śmigiel 30 „Ja nie dla ludzi chcę być kimś (...). Chcę być kimś dla siebie" 13 Guevara ryzykuje tą wyprawą o wiele bardziej niż Alberto, astma daje mu się we znaki podczas trudów podróży. Zdrowie to nie jedyne, co naraża młody idealista — do uzyskania dyplomu pozostał mu tylko jeden semestr. Zawód, w świecie, w którym się wychował, jest gwarancją dobrej pozycji spo­ łecznej, uznania i prestiżu. Zdaje się jednak, że te wartości nie stanowią dla Ernesto wystarczającego źródła własnej tożsamości, gdyż ani przez chwilę nie waha się, czy podjąć wyzwanie podróży. Zmęczenie wiedzą teoretyczną daje się wyczuć w wielu jego wypowiedziach , gdyż jej zdobywanie ustanawia dystans pomiędzy nim a innymi ludźmi. Potrzebuje wiedzy praktycznej, którą mógłby posiąść poprzez własne doświadczenie. 14 Scena pożegnania z rodziną dopełnia wize­ runek młodego bohatera wyruszającego na drogę poznania, wskazując na jego silne przywiązanie do matki i rodzeństwa, jednak jeszcze nie do końca uświadomione. Otwarcie i z pełną świa­ domością Ernesto przyzna się do tego uczucia dopiero w rozmowie z Silvia, w kolonii trędo­ watych w San Pablo. Nawet ojciec, oponujący przeciwko wyprawie, która może zagrozić karierze zawodowej syna, zdobywa się na wyrozumiałość wobec jego nieugiętości. Przyznaje się do tego, że sam kiedyś marzył o podróży. Być może jemu zabrakło odwagi, a może po prostu nie odczuwał pragnienia innej wiedzy niż ta tradycyjna. Pragnienie doświadczenia nowości, najgłębiej wyrażające się w marzeniu o podróży , łączy się z dążeniem młodości do uzyskania wiedzy dzięki przejęciu pełnej odpowiedzialności za własne życie. 15 W przypadku Ernesta Guevary pragnienie samo­ dzielności i odizolowania się od sądów właści­ wych dla jego dotychczasowego otoczenia, nie wiąże się z postawą wrogości wobec tego, co pozo­ stawia . Oznacza jednak manifestację pragnienia decydowania o własnym losie i osobistych aspira­ cjach tylko poprzez doświadczenie pozostawania z sobą sam na sam. Ewa Nowicka zwraca uwagę, iż poczucie swojskości wiąże się nie tylko z dozna­ niem bezpieczeństwa, zrozumiałości, lecz także z nudą i zwyczajnością, w sferze zaś intelektualnej — z bezrefleksyjnością . 16 17 18 Perspektywa nowych doświadczeń nie traci nic ze swojej mocy nawet w obliczu możliwości utraty uczuć ukochanej. Piesek, którego Ernesto ofiarował swojej dziewczynie Chichinie, nosił symboliczne imię „Come back". Jak żartowała Chichina, miał być on dla niej gwarancją powrotu Ernesto. Ale ona nie mogła zrozumieć, czym dla młodego Guevary była wyprawa, jaką podej­ mował. Z punktu widzenia całości filmu pozosta­ wienie psa okazało się symbolicznym odrzuceniem powrotu do tego, co było kiedyś. Sam „Che" Guevara pisał: „Pozostawiam was teraz sam na sam ze mną, takim, jakim byłem kiedyś" . Przez pewien jeszcze czas Ernesto wierzył, że powróci do czekającej na niego dziewczyny, jednocześnie przeczuwając, że może ją stracić. Świadomość, że utracił ją na zawsze, przyszła dopiero wraz z listem czytanym w pięknym Valparaiso. 19 1 6 Por. ze zdaniem H a n n y Mamzer: „ O p u s z c z e n i e swojego miejsca nie ma dziś charakteru definitywnego zerwania wszelkich z n i m więzi. Zawsze m o ż n a do niego w r ó c i ć , ale też zawsze m o ż n a je o p u ś c i ć " . H . Mamzer, op. cit., s. 147. O t y m d o ś w i a d c z e n i u pisze także Ryszard K a p u ś c i ń s k i : „Ja m u s z ę p o d r ó ż o w a ć , m u s z ę jeździć. Kiedy posiedzę 1 7 1 3 T. Tryzna, Panna Nikt, W y d . Firet, Warszawa 1994, s. 114. C h o ć b y w pierwszym liście do matki: „ B u e n o s Aires j u ż za nami. Koniec z » p o d ł y m z y c i e m « , n u d n y m i w y k ł a d a m i , egzaminami. Przed nami cała Ameryka Łacińska". Cytat u ż y t y w filmie. 1 4 1 5 Z o b . L . Kołakowski, O podróżach, op. cit., s. 46. w j a k i m ś miejscu, (...) zaczynam się n u d z i ć , zaczynam b y ć chory, m u s z ę j e c h a ć . Strasznie jestem ciekaw ś w i a t a . Zawsze u b o l e w a ł e m , że jeszcze nie b y ł e m t u i tam". R. K a p u ś c i ń s k i , Autoportret reportera, Znak, K r a k ó w 2003, s. 1 1 . 1 8 Por. E. Nowicka, Swojskość..., 1 9 op. cit., s. 26—27. E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 12. BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości 31 Nowatorskie rozwiązania rodzą się z przekra­ czania granic fizycznych, społecznych, symbo­ licznych , pragnienie odkrywania nieuchronnie skazuje jednostkę na porzucenie wyuczonych zachowań i schematów reakcji na bodźce pły­ nące z otoczenia. W sytuacji młodego Ernesto proces ten przebiegał w sposób tak naturalny, że nie do końca uświadamiany, ponieważ była to dla niego oczywista konsekwencja podjętej wędrówki. Kształtowanie i ukonstytuowanie się tożsamości jednostkowej, która stanowi wyższy stopień tożsa­ mości, wymaga internalizacji wzorców środowiska składających się na tożsamość społeczną, najbardziej naturalną i podstawową formę tożsamości . Bunt przeciwko społecznym normom staje się doświad­ czeniem bohatera, który dobrze już poznał reguły rządzące jego lokalnym, małym światem. Pragnienie wykroczenia poza zadomowioną przestrzeń stanowi pierwszy krok na drodze kształtowania jego własnej, niepowtarzalnej osobowości. 20 21 drugiego czasem odbywa się w sposób niewidoczny dla widza, zazwyczaj jednak refleksje o wymiarze bardziej uniwersalnym są podkreślane poprzez prze­ chodzenie do planu ogólnego lub dalekiego, a także przez zastosowanie ujęć panoramicznych, co sta­ nowi symboliczne zasygnalizowanie dystansu, jaki jest niezbędny głównemu bohaterowi do wyciągania ogólnych wniosków na podstawie konkretnych doświadczeń. Opowiadanie swojej historii, przedstawianie własnych komentarzy i refleksji ma także swój wymiar symboliczny. Prowadzenie autonarracji jest jednym ze sposobów pozwalających na pozna­ wanie własnej osobowości , zmusza bowiem do gruntownego przemyślenia wszystkich dostępnych pamięci świadectw naszego istnienia w świecie. Opowiadanie o sobie pozwala na rozpoznanie tego, co zostaje ujawnione o nas w samym sposobie naszego mówienia. W procesie pisania jest zawarta możliwość osiągnięcia niezbędnego dystansu do własnej osoby: 22 Opowiem wam moją historię... Wspominałam już o tym, że widz ogląda i prze­ żywa świat filmowy z perspektywy głównego boha­ tera, Ernesto. Fakt ten wpływa na charakter prowa­ dzonej przez młodego „Che" Guevary narracji. Jego głos wprowadza nas od razu w przestrzeń filmowej opowieści, wyjaśnia motywy podejmowanych przez niego działań. Wszystko, czego się dowiadujemy, jest wizją młodego idealisty i altruisty, wszystkie zdarzenia dzieją się przez i z uwagi na główną postać, co jest naturalną konsekwencją prowadzenia subiektywnej narracji. Przestrzeń filmowa staje się miejscem integracji dwóch porządków rzeczywi­ stości: fizycznie obserwowalnej konfrontacji czło­ wieka z przyrodą i innymi ludźmi oraz refleksji nad zdarzeniami, przebiegającej w rzeczywistości umy­ słowej bohatera. Przechodzenie z jednego świata do 2 0 Z o b . J . Kozielecki, op. cit., passim. 2 1 Z o b . H . Mamzer, op. cit., s. 100-104. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA Język jako taki służy do ustanawiania przestrzeni wspólnych działań. (...) Nasz język odkrywa dla nas znaczenia naszych celów. To, że próbujemy artykuło­ wać nasze tło, pomaga nam częściowo oderwać się od naszej obecnej sytuacji i ją zrewidować. Nie tylko rozu­ miemy przez to lepiej otoczenie, ale również siebie sa­ mych. Dzieje się tak dlatego, że jesteśmy podmiotami autointerpretacji — jesteśmy częściowo konstytuowani przez nasze rozumienie siebie samych i sposoby opisu siebie samych . 23 Tożsamość narracyjna jest zatem istotnym elementem tożsamości osobowej . 24 Z o b . C. Taylor, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, t ł u m . M . Gruszczyński, P W N , Warszawa 2 0 0 1 , s. 9 3 - 1 0 4 . 2 2 A . Gawkowska, Wzajemne uznanie diałogicznych podmiotów: C. Taylora porządek holistyczny tworzony przez artykulacje, [w:] M . Ż a r d e c k a - N o w a k , W M . N o w a k (red.), Tożsamość indywidualna..., op. cit., s. 173—174. 2 3 2 4 Z o b . P. Ricoeur, Drogi rozpoznania, t ł u m . J . M a r i a ń s k i , �Paulina Śmigiel 32 Snucie opowieści o sobie łatwo może przero­ dzić się w konstruowanie własnej legendy, mitu. Nie zawsze jest to podyktowanie chęcią zdobycia uznania innych. Ludzki umysł, a w szczególności ludzka pamięć, działają w sposób selektywny, toteż nasze doświadczenia z perspektywy czasu kon­ stytuują się w swego rodzaju projekt, w którym dominują elementy związane z pozytywnymi wyda­ rzeniami . Pomimo jednak tej wady, tajemniczej poniekąd wybiórczości, to właśnie „(...) pamięć pozwala na zachowanie ciągłości, pomiędzy prze­ szłością a przyszłością, pomiędzy jednym stanem a drugim. Waga pamięci płynie z tego, iż jest ona świadomością w stawaniu się" . 25 26 Refleksje bohatera, z których część charakte­ ryzuje się niezwykłym patosem czy sentymentalnością, zostają widzom zaprezentowane w scenach pisania listów do matki, jak również w przytaczaniu zapisków z jego tytułowych dzienników. Dzięki temu zabiegowi narracyjnemu idealizm Guevary znajduje usprawiedliwienie i nie kłóci się z lekko­ myślnymi, zabawnymi przygodami młodych ludzi. Tożsamość Ernesto objawia się nie tylko w postaci osobistych refleksji, lecz nade wszystko rodzi się na oczach widzów w jego interakcjach z innymi ludźmi. Najważniejsza i najcenniejsza, bo najprawdziwsza część tożsamości powstaje „(...) w społecznej przestrzeni ciągłej konwersacji" . 27 Znak, K r a k ó w 2004, s. 8 7 - 9 3 . 2 5 Por. H . Mamzer, op. cit, s. 145. 2 6 Ibid., s. 145. A . Gawkowska, op. cit., s. 172. �Podróż w stronę tożsamości 33 Spotkanie z innością Spotkanie z innością, objawiającą się w wielokulturowości, to najważniejsze doświadczenie podróży „Che" Guevary i jego przyjaciela. To właśnie obcy zadają mu najistotniejsze pytania, które uświadamiają mu najważniejsze odkrycia podróży: Chichina, pełna niezrozumienia, pyta: „Czego chcesz, Ernesto?"; kobieta uciekająca wraz z mężem przed represjami za przekonania, wędru­ jąca w poszukiwaniu pracy: „Nie szukacie pracy? To po co podróżujecie?"; Silvia chora na trąd: „Czy dlatego zostałeś lekarzem, bo jesteś chory?", czy wreszcie Alberto, najbliższy przyjaciel: „Co chcesz robić?". Spotkanie ze światem dotąd nieznanym, choć być może w jakiś stopniu przeczuwanym, wymusza uporządkowanie mikro- i makrokosmosu poprzez zastosowanie kategorii: swój i obcy .1 w tym przy­ padku Ernesto zadziwia swoim postępowaniem, przechodząc na stronę najbardziej pokrzywdzonych, zapomnianych, odrzuconych: 28 (...) wiedziałem, że w dniu, gdy władający światem duch rozdzieli ludzkość na dwie połowy ja stanę po stronie ludu, i wiem, bo widzę to odciśnięte w tkance nocy że j a eklektyczny tropiciel doktryn i psychoanali­ tyk dogmatów, wyjąc jak opętany przeskoczę barykady czy okopy unurzam broń we krwi i , oszalały z furii, będę podrzynał gardła wrogom. A potem, jakby w na­ głym znużeniu po niedawnym porywie, złożę siebie w ofierze tej prawdziwej rewolucji (...) . byli obojętności na cierpienie i niesprawiedliwość. Refleksja o potrzebie zjednoczenia się z pokrzyw­ dzonymi ludźmi naznaczona jest smutną pewnością, że walki o sprawiedliwość i szczęście najbiedniej­ szych wygrać się nie da — to heroiczny idealizm. Wnioski młodego człowieka poprzedziło przy­ jęcie odpowiedniej postawy w stosunku do obcości, do innej kultury, a mianowicie postawy otwartości, rozumianej jako: „(...) gotowość do kontakto­ wania się z ludźmi obcej grupy i przyjmowania treści obcego pochodzenia, informacji i wartości, a z drugiej strony jako traktowanie obcych ze stosunkowo niewielkim dystansem" [podkre­ ślenie PŚ.]. Jakkolwiek szacunek wobec dorobku obcej kultury jest rzeczą istotną i wciąż często nie­ obecną w kontaktach międzykulturowych, uważam jednak, iż umiejętność prawdziwego poznania kul­ tury to zdolność do przyjęcia jej punktu widzenia, w szczególności zaś próby zrozumienia wartości najistotniejszych dla jej trwania. W podróży młodzi wędrowcy chcieli przede wszystkim doświadczyć uczucia niczym nieskrępowanej wolności, nikt nie wymagał od nich prób zgłębienia nieznanych im sposobów życia. A jednak oni podejmują ten trud. 30 Spotkanie Ernesto z drugim człowiekiem to niezwykły rodzaj doświadczenia, którego istotę odzwierciedla refleksja Józefa Tischnera: Spotkać to osiągnąć bezpośrednią naoczność tragicz­ ności przenikającej wszystkie sposoby bycia Drugiego. Czym jest tragiczność? O tym pouczył nas Max Scheler. Tragedia dzieje się tam, gdzie jakieś dobro, jakaś wartość, może ulec zniszczeniu przez jakieś zło, jakąś antywartość . 29 Obraz filmowy uszlachetnia tę refleksję, poka­ zuje to, co dzieje się w umyśle młodego czło­ wieka stającego wobec ogromu ludzkiej nędzy, za pomocą obrazów przekraczania bariery oddziela­ jącej go od tych, wobec których najpierw odczuwał wstyd, a potem więź solidarności. Przeskoczył barykady, stając się wrogiem tych, którzy winni 2 8 2 9 E. Nowicka, Swojskość..., op. cit., s. 28—29. E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 155. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 31 Główną antywartością zdaje się być zobojęt­ nienie na niesprawiedliwość. Cierpienie nie zawsze jest nieuniknione, a nade wszystko nie zawsze zawi­ nione. Ponadto istnieje „(...) w świecie również po 3 0 E. Nowicka, op. cit., s. 44. 3 1 J . Tischner, O człowieku. Wybór pism Ossolineum, W r o c ł a w 2003, s. 243. filozoficznych, �Paulina Śmigiel 34 to, żeby wyzwolić w nas miłość, ów hojny i bezinte­ resowny dar z własnego „ja" na rzecz tych, których dotyka cierpienie" . Dar Ernesto polegać miał na poświęceniu życia na walkę o lepszy los dla tych, których spotkał na swej drodze, w to przynajmniej wierzył. Budowanie tożsamości w oparciu o doświad­ czenia, o których nie można zapomnieć, ilustruje zastosowana w filmie technika czarno-białych zdjęć ukazujących biednych i cierpiących. Przypomina to zbieranie fotografii do niezwykłego albumu — albumu pamięci, dzięki której tworzy się nasza osobowość, tożsamość, dzięki której bohater może rozpoznać swoje życiowe powołanie. Taki przebieg konstruowania tożsamości podobny jest do pracy reportera, który „(...) pracuje na zasadzie aku­ mulatora: ładuje, zbiera, wchłania w siebie tę całą rzeczywistość, gromadzi materiał (...)" , by potem móc stworzyć własną historię dzięki pracy pamięci. 32 w osobowości bohatera Dzienników motocyklowych. Interakcjonizm symboliczny podkreśla wagę inter­ pretacji zachowań ludzkich, ich znaczenia w życiu społecznym. W świetle tej teorii, działanie jest konstruowane, zupełnie jak tożsamość bohatera. Z kolei koncepcja jaźni odzwierciedlonej opisuje doświadczenie, które było także udziałem „Che" Guevary, polegające nie tylko na poznawaniu siebie w kontakcie z drugim człowiekiem, lecz także na orientowaniu swojego zachowania na opinie innych 0 nas. Osobowość człowieka jest niezwykłą syntezą wszelkich doświadczeń jednostki, będąc jednocze­ śnie dynamicznym konstruktem, który podlega nie­ ustannej rewizji. Definiowanie osobowości wyłania trudność w wyznaczaniu granic pomiędzy jednostką a jej środowiskiem . 37 33 Sytuacja kontaktu kulturowego sprzyja wymianie wiedzy. Pisało o tym wielu uczonych, zwłaszcza socjologów i antropologów . Na szcze­ gólną uwagę zasługuje teoria symbolicznego interakcjonizmu i koncepcja jaźni odzwierciedlonej , ponieważ tłumaczy wiele procesów zachodzących 34 35 3 2 Jan Paweł I I , Pamięć 36 i tożsamość, Znak, K r a k ó w 2005, s. 172. 3 3 R. K a p u ś c i ń s k i , op. cit., s. 45. Z o b . A . Paluch, Claude Lévi-Strauss, [w:] idem, Mistrzowie antropologii społecznej: rzecz o rozwoju teorii antropologicznej, P W N , Warszawa 1990, s. 257; W J . Burszta, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, W y d . Zysk i S-ka, Poznań 1998, passim; W . Kuligowski, Antropologia, czyli tam i z powrotem, [w:] W J . Burszta (red.), Antropologiczne wędrówki po kulturze, W y d . Fundacji Humaniora, Poznań 1996, s. 18-19; H . Mamzer, op. cit.,passim; U . Hannerz, Siedem argumentów na rzecz różnorodności, t ł u m . K . Gilarek, [w:] P. Sztompka, M . Kucia (red.), Socjologia. Lektury, Znak, K r a k ó w 2005, s. 708—715 i wielu innych socjologów, k t ó r y c h nie sposób t u wszystkich w y m i e n i ć . 3 4 3 5 Z o b . H . Blumer, Społeczeństwo jako symboliczna interakcja, t ł u m . E. Morawska, [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma, t. 1, PIW, Warszawa 1984, s. 7 1 - 8 6 . 3 6 Zob. C . H . Cooley, Jaźń społeczna. Znaczenie „ja", dum. J . Mucha, [w:] P. Sztompka, M . Kucia (red.), op. cit., s. 519-537. Dwie metafory Tożsamość kulturowa jest ostatnim, najpóźniej 1 najdłużej wypracowywanym stadium ludzkiej tożsamości . „Che" Guevarę do podróży popycha głównie chęć zdobycia kulturowej wiedzy o własnych przodkach, a tym samym także o sobie. Zakłada to instynktowne poniekąd traktowanie kultury jako przewodnika w sprawach życiowych . U pod­ staw kształtowania się tożsamości kulturowej tkwi głównie krytyczna analiza zachowań kulturowych najbliższego otoczenia wymagająca samodzielności myślenia . Czyż to nie właśnie pragnienie prze­ jęcia pełnej odpowiedzialności za własne decyzje tkwiło u źródeł podróży? Wolność, jaką oferowała 38 39 40 3 7 Por. R. L i n t o n , Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A . J a s i ń s k a - K a n i a , P W N , Warszawa 1975, s. 99. 3 8 W e d ł u g klasyfikacji Erika Eriksona w y r ó ż n i a się trzy stadia rozwojowe: t o ż s a m o ś ć społeczną, j e d n o s t k o w ą , a wreszcie k u l t u r o w ą . Z o b . H . Mamzer, op. cit, 3 9 Por. R. L i n t o n , op. cit., s. 32. 4 0 Por. H . Mamzer, op. cit., s. 107. s. 8 6 - 8 7 , 107-115. BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości 35 wędrówka, przerodziła się w wolność bardziej reflek­ syjną, świadomą, będącą „zdolnością do działań <wewnętrznych>" . Krytyczna ocena elementów składających się na tożsamość społeczną może zostać wyrażona również poprzez zawieszenie dotychczasowej wiedzy na rzecz pełnej otwartości, jaką przyjmuje się w podróży, aby móc w jak największym stopniu zrozumieć obcą kulturę, wyzbywając się szkodliwych stereotypów Tak też czyni bohater Dzienników motocyklowych — Ernesto Guevara. Wędrówkę samopoznania można ująć za pomocą metafory powtórnych narodzin, bo „(...) kiedy człowiek rodzi się, razem z nim rodzi się świat. Świat istnieje dla niego. Tylko dla niego." Świat Ernesta w czasie podróży tworzy się poniekąd na nowo, ponieważ jego dawna wiedza zazwyczaj okazuje się bezradna w spotkaniu z tym, co dla niej nieznane. Ernesto przeżywa podróż przez Amerykę Południową z perspektywy dziecka — otwartego na wszelkie kon­ takty, pełnego ufności i ciekawości świata. Nie należy tutaj wiązać dzieciństwa z naiwnością i niewielką zdol­ nością do refleksji, gdyż to właśnie dzieci najszybciej przyswajają wiedzę o świecie, która jest im niezbędna do określenia swojego w nim miejsca. 41 42 Podróż jest jak dzieciństwo w tym sensie, że oba te stany ludzkiej świadomości wiążą się ze stałym doznawaniem nowych doświadczeń. Jednostka przejmuje od innych wartości, za pomocą których może zbudować własną tożsamość, zupełnie jak Ernesto. Z punktu widzenia metafory powtórnych narodzin, symbolicznym odpowiednikiem socja­ lizacji w filmowym życiu Guevary (polegającej, jak twierdzi Ralph Linton, na uczeniu się tego, co powinno się robić samemu i czego można oczekiwać od innych) — staje się kulturyzacja, ponieważ treści kultury są decydującym czynnikiem kształtującym osobowość dojrzewającego młodego człowieka . Kultura jest wielością możliwości, workiem pełnym rozmaitych wzorców, ideologii, wartości, które możemy układać w niezliczone konfiguracje. Metafora dróg kultury odzwierciedla stan rzeczywi­ stości myślowej, w której człowiek może szkicować wiele potencjalnych szlaków własnego rozwoju: 44 45 Ludzie rodzą się w otoczeniu kulturowym. Poruszają się po drogach wytyczonych przez ich poprzedników. (...) W pewnych kulturach istnieje tylko niewiele do­ brze utrzymanych szlaków, którymi można podróżo­ wać, pozostałe —przypominają dżunglę (...). Winnych kulturach znajduje się wiele dróg... W miarę jak kultu­ ry rozwijają się, drogi te ulegają zmianie; część z nich przestaje być użyteczna, inne — są uczęszczane, wydłu­ żane i poszerzane tak, aby stały się bardziej wygodne dla wszystkich podróżnych. Drogi kultury nie są przy­ padkowe. Ułatwiają one poruszanie się w określonych kierunkach, a jednocześnie — utrudniają podróżowanie w innych. Są wytyczane w ten sposób, aby pomóc podróżnym w znalezieniu własnego sposobu życia . Nauka poprzez kulturowe środowisko przebiega przy wsparciu dwóch czynników: Z jednej strony mamy wpływy, które biorą początek w kulturowo uwzorowanym zachowaniu innych jednostek w stosunku do dziecka. Zaczynają działać od chwili narodzenia i mają podstawowe znaczenie w okresie dzieciństwa. Z drugiej strony występują wpływy, które mają swe źródła w ob­ serwowaniu przez jednostkę lub uczeniu się wzorów za­ chowania charakterystycznych dla społeczeństwa. Wiele z tych wzorów nie oddziałuje na jednostkę bezpośrednio, lecz dostarcza jej modeli dla rozwinięcia swych własnych reakcji nawykowych w różnych sytuacjach . 46 43 4 4 Ibid., s. 3 0 - 3 1 . Por. M . Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, t ł u m . J . H o ł ó w k a , P W N , Warszawa 1978, s . X I I I . 4 5 4 1 J . Tischner, op. cit., s. 439. Tak rozumie o n w o l n o ś ć . 4 2 T. Tryzna, op. cit., s. 385. 4 3 R. L i n t o n , op. cit., s. 158. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 4 6 J . Kozielecki, op. cit., s. 16. �Paulina Śmigiel 36 Spojrzenie to pozwala na wysunięcie wniosku, iż osobowość niejednokrotnie dojrzewa w sposób właściwy także kulturze , droga rozwoju kultury i kształtowanie się tożsamości głównego bohatera wydają się często ze sobą pokrywać, dzięki czemu możliwe staje się głębsze wniknięcie we własną kulturowość i bardziej świadome wykorzystanie jej przy konstruowaniu własnej tożsamości. Słowo „kulturowość" wydaje mi się tutaj bardziej odpowiednie niż „kultura" ze względu na to, że nie ogranicza ono osobowości do związku z jedną tylko kulturą (w rozumieniu socjologicznym). 47 Rytuał przejścia jako sposób przezwyciężenia kryzysu tożsamości W czasie podróży Ernesto i Alberto odnaj­ dujemy liczne symbole zmieniającej się świado­ mości głównego bohatera. Dojrzewa on powoli do podjęcia decyzji, której najważniejszą manifestacją staje się samodzielne przepłynięcie przez nurty Amazonki z obozu lekarzy do kolonii trędowa­ tych na sąsiedniej wyspie. Narastająca potrzeba solidarności z ludźmi pokrzywdzonymi przez los objawia się podczas kolejnych spotkań z ich często przemilczaną tragedią: wizyta u staruszki w Los Angeles w Chile, której Ernesto nie mógł już pomóc; rozmowa z tubylcami, bezdomnymi na własnej ziemi w Cusco; widok biedaków płynących w małej łodzi za statkiem. Szczególne znaczenie ma dla „Che" Guevary spotkanie z parą zmierzającą w stronę kopalni w Chuąuicamacie. Gdy siedzą wspólnie przy ognisku, młody człowiek dzieli się z nimi maté, oddaje swój koc, czując jednak, że tak naprawdę nie jest w stanie udzielić im żadnej pomocy. Wówczas przychodzi jedna z ważniejszych refleksji tej podróży: „To była jedna z najzimniej­ szych nocy w moim życiu, ale poczułem się wtedy 4 7 Por. R. L i n t o n , op. cit., s. 138. bliższy tej obcej mi rasie ludzkiej". Przeczuwamy już od tej chwili, że podróż ta przyniesie przełomowe decyzje, które na zawsze odmienia Guevarę. Prawdziwa kulminacja wszystkich doświadczeń obcowania z nieznanym człowiekiem, także z samym sobą, rozgrywa się w sekwencji pobytu w kolonii dla trędowatych w San Pablo, w Peru. I tutaj, zanim nastąpi decydujące przejście na stronę słabych, pokrzywdzonych i opuszczonych, odnajdujemy kilka symbolicznych gestów, które stanowią przekroczenie granic wyznaczonych przez pewne normy społeczne, obyczajowe, moralne. Atmosferę napięcia w typie „coś się za chwilę wydarzy" budują gesty kilku kolej­ nych scen: odmowa założenia rękawiczek ochron­ nych w drodze do kolonii , podanie dłoni choremu Papie Carlito, wzrok Ernesto skupiony na nieodległej wyspie podczas rozmowy z Alberto, uczestnictwo w życiu chorych (gra w piłkę, pomoc w budowaniu chat) czy wreszcie znaczące pytanie o głębokość rzeki. 48 Wszystkie te obrazy wskazują na rosnącą izolację Ernesta od społeczności tych, którzy utrzymują zauważalny i upokarzający dystans w stosunku do chorych, czego symbolem staje się przestrzenne oddzielenie barierą rzeki. On jeden stara się je przekroczyć, zdradzając tym samym poczucie tęsk­ noty za wspólnotą w pełni egalitarną, wyróżniającą się bliskimi więziami międzyludzkimi, zatem za communitas — odwrotnością sztywnych, zinstytu­ cjonalizowanych wzorców społecznej struktury . Pragnienie communitas znajduje urzeczywistnienie w scenie, w której chorzy przyjaciele przynoszą posiłek, podkradziony siostrze Albercie, która 49 Był to w y m ó g wprowadzony i ściśle przestrzegany przez p r a c u j ą c e z chorymi zakonnice, aczkolwiek nie z n a j d o w a ł on ż a d n e g o uzasadnienia medycznego, p o n i e w a ż leczony trąd nie jest zaraźliwy. 4 8 Z o b . R. Sulima, Antropologia codzienności, Znak, K r a k ó w 2000, s. 59—63; Z . Mach, Rytuał, wspólnota i zmiana, „ S t u d i a Socjologiczne" 4 1986, s. 2 0 8 - 2 1 7 ; W.J. Burszta, Obrzędy i symbole, [w:] idem, Antropologia kultury..., op. cit., s. 101—120; a także V . Turner, Gry społeczne, poła i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, t ł u m . W . Usakiewicz, W U J , K r a k ó w 2005,passim. 4 9 BARBARZVÑCA 1 (18) PD1P �odmówiła go młodym podróżnikom, ponieważ nie doświadczenia zdobyte w trakcie trwania podróży, byli na niedzielnej mszy. włączenie oznacza powrót do dawnej społeczności, Odejście od uznanych wzorców społecznych to struktury, jednakże już z inną pozycją, ze zmie­ nie tylko doświadczenie pobytu w San Pablo, choć nionym światopoglądem. tam uwidacznia się najsilniejsza jego manifestacja, Doświadczenie liminalności to bycie człowie­ to także podstawowa motywacja towarzysząca całej kiem pogranicza, zawieszonym ponad podziałami podróży. Przebiega ona według schematu rytuału struktury, wyjętym spod jej norm i nakazów, który przejścia, opisywanego przez Arnolda van Gennepa: „(...) ma największe możliwości: tylko pogranicze „Zycie każdej jednostki (...) jest serią przejść z jednej daje szanse zrozumienia innych, ich poglądów, grupy wiekowej do następnej, od jednego stano­ racji, zachowań, akceptacji, szacunku dla inności wiska do drugiego, (...) przejściu temu towarzyszą i odmienności. Pogranicze nie dopuszcza do odrzu­ specjalne działania" . Schemat rytuału obejmuje cenia innych czy narzucenia im własnych poglądów, trzy fazy: wyłączenia {rites de separation), liminal- schematów. Uczy współistnienia, współpracy, życz­ ności {rites de marge) i włączenia {rites de agréga­ liwości, otwartości, tym samym stwarzając mniejsze tion)^ .Wprzypadku Ernesto wyłączenie ze społecz­ przyzwolenie na nietolerancję i obojętność" . Stan ności to podjęcie decyzji o podróży, liminalność to liminalności ma to do siebie, iż nie może trwać wiecznie, zawsze bowiem trzeba powrócić do 50 52 A . van Gennep, Rites de passage. Cyt. za: W J . Burszta, Antropologia kultury..., op. cit., s. 104. 5 0 5 1 Ibid, 1 (18) J . Nikitorowicz, Pogranicze, tożsamość, międzykulturowa, s. 105. PD1P 5 2 BARBARZYŃCA edukacja Trans Humana, Białystok 1995, s. 16. �Paulina Śmigiel 38 normalnego życia w strukturze: „Człowiek żyje w strukturze, ale tęskni do communitas"^. Powrót łączy się z żalem za tym, co trzeba pozostawić, ale nie jest powrotem bez niczego. Doświadczenie pogranicza sprawia, że młody Guevara powraca ze smutkiem, lecz także z poczuciem misji do speł­ nienia, naznaczonym tragicznym przeczuciem, że nie ma ona szans na większe powodzenie: „W czasie tej podróży coś się stało, coś, o czym będę musiał myśleć przez długi czas. Tyle niesprawiedliwości...." Rytuał przejścia ma swoją dosłowną realizację w scenie przekroczenia przez Ernesto bariery rzeki w symbolicznym dniu jego dwudziestych czwar­ tych urodzin. Po wznoszonym na jego cześć toa­ ście i płomiennej przemowie, młody Guevara opuszcza bawiący się personel szpitala, idzie sam w kierunku brzegu rzeki, dopiero po chwili pojawia się Alberto. Nie zważając na ostrzeżenia, prośby i groźby przyjaciela, rzuca się w nurt rzeki, prze­ pływając ją, pomimo swojej astmatycznej przypa­ dłości. Przezwycięża nie tylko swoje słabości. Przede wszystkim pokonuje dzielącą go od kolonii prze­ szkodę. Płynąc, znajduje się — nie tylko fizycznie — pomiędzy dwoma porządkami rzeczywistości, pomiędzy światami różnych wartości. W tej chwili nie jest już „tu", ani nie jest jeszcze „tam", dokąd zmierza. Jest tak, jakby on jeden rozumiał, że „(...) największą chorobą (...) nie jest trąd (...), ale raczej świadomość, że jest się niechcianym, zaniedbanym i opuszczonym przez wszystkich" . Chorzy byli opuszczeni nie przez lekarzy, pielęgniarzy czy sio­ stry, lecz porzuceni przez własne rodziny i środo­ wiska społeczne. 54 5 3 R. Sulima, op. cit, s. 60. S ł o w a M a t k i Teresy z K a l k u t y wypowiedziane na ł a m a c h l o n d y ń s k i e g o t y g o d n i k a „ T h e Observer", 3.X. 1 9 7 1 . C y t . za: h a s ł o Matka Teresa z Kalkuty, W . K o p a l i ń s k i , Słownik wydarzeń, pojęć i legendXX wieku, [ w : ] Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego, P W N , Warszawa 2 0 0 0 . „Che" - symbol argentyńskości czy coś więcej'? „Che" — pseudonim Ernesto Guevary, oznacza w języku hiszpańskim, mniej więcej tyle, co „Argentyńczyk". Wiele sytuacji w filmie wskazuje na takie właśnie rozumienie tego słowa. Między innymi w scenie, podczas której przyjaciele próbują — dzięki specjalnie wypracowanej technice „bajerowania" — zaskarbić sobie przychylność dwóch chilijskich sióstr, Jazmin i Danieli. Takie znaczenie implikują przede wszystkim kontakty kulturowe, dzięki częstemu wtrącaniu tego słowa w wypowie­ dziach, Argentyńczycy stają się rozpoznawalni poza granicami swojego kraju, wewnątrz jednak tego samego kręgu kulturowego, posługującego się języ­ kiem hiszpańskim . 55 56 Przypis tłumacza informuje nas, że tak naprawdę „che" to wieloznaczne słówko-wytrych pochodzenia indiańskiego, mogące oznaczać równocześnie zdziwienie, zachwyt, smutek i pro­ test . Wydaje mi się, iż słowo to nie jest tylko pseudonimem, ale także doskonałą charakte­ rystyką postawy narratora Dzienników motocy­ klowych łączącą w jednym słowie najważniejsze jego cechy. Zdziwienie obojętnością świata na złą sytuację innych. Smutek wypływający ze świadomości, że tak naprawdę niewiele można zmienić. Zachwyt nad godnością tych, którym ode­ brano prawo do wolności. Heroiczna próba pro­ testu, pomimo przeczuwanego niepowodzenia... 57 58 5 5 Jak to określał sam Ernesto. 5 6 Terminu „kultura" u ż y w a m tutaj w znaczeniu 5 4 ponadnarodowej formacji, posiadającej podobne wzorce zachowania i światopogląd. 5 7 Z o b . E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 28. 58 Ibid, s. 28. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości *** Co podróż uświadomiła Ernesto? „Potwierdziła to przekonanie, że podział Ameryki na niestabilne i iluzoryczne narodowości to kompletna fikcja, tworzymy jeden naród od Meksyku po Cieśninę Magellana. Usiłując się uwolnić od małostkowego prowincjonalizmu, proponuję toast za Peru i za zjednoczoną Amerykę!" Wypowiadający te słowa młody człowiek daje świadectwo walki wewnętrznej, jaką stoczył, pragnąc uwolnić swój umysł od jed­ nostkowego, stronniczego osądu. Na ile mu się to udało, pozostaje kwestią subiektywnej oceny. 39 O wiele ważniejsze jednak jest to, że obraz cudzej wędrówki do wnętrza własnej osobowości i procesu budowania tożsamości może być bardzo inspirujący. Nie tylko Ernesto Guevara mógł w obcości odna­ leźć to, co jest mu bliskie. Każdy z nas, jeśli tylko „(...) dobrze pozna jakąś obcą kulturę oraz ludzi ją podzielających, znajduje (...), że jednostki te są zasadniczo takie same jak różni ludzie, których znał w społeczeństwie własnym" . Ale, żeby móc rozpo­ znać podobieństwo, trzeba najpierw otworzyć się na inność. 59 5 9 R. L i n t o n , op. cit., s. 168. A Journey Toward Identity. The Relationship Between Multiculturalism and the Protagonist's Evolution in the Film The Motorcycle Diaries The paper is an anthropologically-oriented analysis of the film The Motorcycle Diaries (2004) directed by Walter Salles, whose protagonist is the famous Ernesto Che Guevara. The author focuses on the development of the main character throughout the journey he had taken across South America. Adopted prospect of interpretation focuses on the intricacies of the identity-building process, the role of contact with others and the function of self-narration in the mental maturation of the young Guevara. In addition, the analysis is also concerned with the rite of passage as a way of overcoming the crisis of identity, as seen on the example of the main protagonist. 1 (18) PD1P BARBARZ7HCA ��