43 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81b230d7a21ffeb3f5e94c57667fa128.pdf fece6472a69d73ad07499e55f9044605 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6610 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6180 Title A name given to the resource Zwyczaj urzadzania zaręczyn jako odrębnego aktu w obrzedowości weselnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8,Zwyczaje i obrzędy weselne, cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego s.130(mapa nr 18) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8:Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part II: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18. Zwyczaj urządzania zaręczyn jako odrębnego aktu w obrzędowości weselnej Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania zaręczyn? a jeśli tak, jak nazywają partnerów [...] Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku) W celu stwierdzenia chronologii należy jednak porównać ją z mapą 1, gdzie zaznaczono istnienie i zanik swatania, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski) Objaśnienia znaków: 1—zaręczyny stanowiły odrębny akt w obrzędowości weselnej; 2 — zaręczyny były równoczesne ze swatami lub zmówinami; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba5017b91f02a63dbc4b9b57b1dbdd03.pdf 925b6a8a0c8ef65a42a35030e4e49868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5055 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource tożsamość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4689 Title A name given to the resource "Centralność" i "pograniczność" / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.173-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 PAWEŁ SCHMIDT Katedra Etnologii Uniwersytet Łódzki "CENTRALNOŚĆ" I "POGRANICZNOŚĆ". DWA MODELE TOŻSAMOŚCI W naukach humanistycznych tożsamość doczekała się wielu opracowań i definicji mających wyjaśnić pojęcie odnoszące się do zjawiska, które wymyka się często próbom sformalizowania go jako ścisłego terminu. Propozycje rozróżnienia tożsamości grupy i jednostki, tożsamości społecznej, etnicznej czy kulturowej prowadzą raczej do dodatkowego zagmatwania istoty tego zjawiska niż do wyjaśnienia, czym jest sama tożsamość. Charakterystyczne dla wielu opracowań jest ujęcie problemu tożsamości w świetle poczucia odrębności, zasadzającej się na postrzeganej odmienności, nawet obcości względem innych. Tymczasem tożsamość, w samej warstwie semantycznej, odnosi się do bycia takim jak. Tożsamy to podobny, niemal identyczny, co ma także odzwierciedlenie w wielu językach - niem. Identitiit, ang. identity, fr. identife. Czy zatem w badaniach nad tożsamością nie powinno się zwrócić ku tym jakościom, do których tożsamość badanych się odnosi, a które dla tych ludzi są własne, rdzenne, wspólne? Celem moich badań jest wyjaśnienie zjawiska tożsamości - zjawiska, nie zaś opisującego je terminu. To z kolei sprowadza tok interpretacji na znaczenia nakładane przez uczestników zdarzeń działaniom, w których realizują oni swą tożsamość. Choć refleksja nad własną tożsamością nie pojawia się stale, ale jest najczęściej wywoływana zderzeniem z szeroko rozumianą odmiennością (może tutaj właśnie jest miejsce dla poczucia odrębności jako zjawiska, poprzez które tłumaczona jest nieraz tożsamość), to sama tożsamość przejawia się zarówno w działaniach noszących charakter rytualny czy świąteczny, jak i tych codziennych. Istotne jest tutaj odnoszenie działań do wartości o znaczeniu wspólnym dla członków danej grupy i mogących być obiektami identyfikacji kulturowej, etnicznej czy społecznej. Takie wartości, nazwane przez Smolicza wartościami centralnymi, należy uznać za jeden z zasadniczych składników kultury grupy. Stanowią one przeważnie rdzeń systemu ideologicznego i funkcjonują jako symboliczne wartości grupowe, z którymi członkowie grupy chcą się utożsamiać ( ...) stanowią niezbędny łącznik pomiędzy kulturowymi a społecznymi systemami grupowymi. Gdyby nie było takiego łącznika, zarówno system kulturowy, jak i społeczny �174 musiałby ulec dezintegracji. To dzięki wartościom centralnym możemy wyodrębnić grupy społeczne jako grupy etniczne, religijne czy też jeszcze inne, jeśli uwzględnimy różne aspekty kulturowe. (Smolicz, 1990, s. 77) Wartością centralną stać się może zatem każda wartość kulturowa lub społeczna, o ile w świadomości uczestników kultury, w której stanowić ona będzie o rdzeniu systemu ideologicznego zbiorowości, zapewni trwałość istnienia grupy i jej kultury. Nie oznacza to jednak, że sama wartość centralna jest w tej kulturze jakością stałą. W dziejach tej kultury, podlegającej przecież zmianom, zmianie może ulec sama wartość centralna - nie tyle jej treść empiryczna, ile jej znaczenie. Jeśli stanowi ona jednak obiekt identyfikacji kulturowej, pozostaje wartością centralną, to znaczy taką, wokół której kształtuje się tożsamość kulturowa na poziomie grupy oraz poczucie tej tożsamości jako świadomość uczestników kultury. Nigdy jednak tożsamość kulturowa nie opiera się na jednej tylko identyfikacji, podobnie jak czynności identyfikowania się nie można odnosić do jednej tylko wartości centralnej - tj. traktować jej jako czynności elementarnej (por. Znaniecki, 1971). Tożsamość kulturowa nie jest też prostym zsumowaniem identyfikacji nakierowanych na wartości istniejące w świadomości podmiotów działań społecznych jako wartości centralne. Wartości te stanowią bowiem złożony system, w którym jedne z nich wydają się bardziej, inne mniej istotne w kontekście tożsamości kulturowej. Takjak wartości, tak też ich hierarchia w systemie ideologicznym grupy może podlegać zmianom na skutek wydarzeń historycznych, w których uczestniczy grupa, procesów politycznych i ekonomicznych, czy wreszcie wskutek integracji lub asymilacji z kulturą innej zbiorowości lub kulturą nadrzędną (np. narodową, masową). W dociekaniach nad istotą i znaczeniem tożsamości interesuje mnie tożsamość członków grup lokalnych, realizowana w działaniach tych ludzi jako reprezentantów takich zbiorowości i ich kultur. Porównuję wartości, do których odnoszone są działania mieszkańców polskiego Spisza i Podhala, będące dla nich obiektami identyfikacji. Wartości, dzięki którym mogą oni realizować się jako Spiszacy i Górale. Spiszacy, stanowiący zbiorowość pogranicza kulturowego i narodowego, są reprezentantami kultury ulegającej stopniowej asymilacji z kulturą podhalańską. Górale, to aa,..;....£ reprezentanci żywej, atrakcyjnej kultury, będący dla Spiszaków podstawową grupą od nieRyc. l. Walery Eljasz, "Górale" sienia. Zakładam, że mimo wielu podobieństw �175 w rdzeniach porównywanych kultur, tożsamość ich reprezentantów realizowana jest w odmienny sposób. Mówiąc inaczej, inne jest odniesienie ich działań do wartości, będących obiektami identyfikacji z grupą i kulturą. Dla celów badań wybrałem te wartości, wokół których może, choć nie w takim samym stopniu dla obu porównywanych grup, kształtować się poczucie świadomości tożsamości badanych ludzi. Należy zaznaczyć, że żadna z wybranych wartości nie występuje samodzielnie w kontekście tożsamości badanych zbiorowości. Działania badanych jednostek wskazują na odniesienie się w nich do całego grupowego systemu ideologicznego lub, w razie jego braku, do ogólnego kontekstu kultury, w jakim Ryc. 2. Aleksander Kotsis, zostało podjęte działanie, nie zaś do konkret"Kłusownik" nej wartości centralnej. Stąd wzajemne przenikanie się omawianych wartości w poszczególnych wypowiedziach traktowanych jako czynności społeczne oddaje złożoność identyfikacji z własną kulturą wyrażoną w działaniach, które są manifestacją tożsamości. Wszelkie działania, których dotyczą cytowane wypowiedzi, zarówno własne, jak i postrzeżone, interpretowane są przez członków obu zbiorowości w oparciu o zasób ich wiedzy o świecie, o sobie i innych. Interpretacja ta, ograniczona zawsze ramami własnego systemu wartości, odnoszona jest zatem do znaczenia wartości własnych, które nie muszą stanowić jednocześnie systemu ideologicznego grupy sąsiedniej. Wartościami będącymi przedmiotem analizy są język, pochodzenie i region, wreszcie wiara i narodowość. Do nich bowiem najczęściej odnoszone są działania badanych ludzi, świadczące o podejmowaniu przez nich roli reprezentanta własnej kultury. Najczęściej pojawiającą się tutaj wartością centralnąjestjęzyk. Nie oznacza to, że traktuję tę wartość jako nadrzędną wobec innych. Jest to raczej wartość najbardziej uniwersalna, występująca w większości kultur jako wartość centralna. Poza tym język stanowi sam w sobie pewien zespół wartości i symboli, którymi człowiek opisuje wartości pozostałe. Z drugiej strony, wartości te odnoszone są właśnie do języka. Mowa rodziców jest pierwszym i przynajmniej do czasu podjęcia nauki szkolnej jedynym narzędziem opisu i komunikacji ze światem, jakiego używa jednostka. Powoduje to, że nawet po przyjęciu języka oficjalnego, np. narodowego, gwara funkcjonuje w kontaktach wewnątrz grupy zdecydowanie częściej niż język oficjalny. Mamy wówczas do czynienia z podejmowaniem przez jednostki tworzące grupę lokalną działań odnoszących się do �176 wartości jednoczącej grupę, nie wymagających jednak świadomości tego odniesienia. W grupach, w których język jest wartością centralną, wchodzącą w skład zbiorowego systemu ideologicznego grupy, gwara jest używana także w kontaktach z członkami innych zbiorowości, z uczestnikami innych kultur. Działanie to, odnoszące się do tej samej wartości, wskazuje na inną rolę języka, na inne znaczenie samej czynności. U Górali podhalańskich, przy powszechnej znajomości języka narodowego, następuje świadomy wybór narzędzia komunikacji w celu demonstracji własnej przynależności etnicznej i kulturowej, co świadczy o świadomości odnoszenia tego działania do systemu wartości jednoczących grupę, o podejmowaniu roli jej reprezentanta, co za tym idzie, o świadomości własnej tożsamości kulturowej. Dlatego powszechne jest przekonanie o tym, że "Górali można rozpoznać po gwarze" (AZE A 6308). To lakoniczne stwierdzenie oznacza nierozerwalny związek kultury podhalańskiej, uczestników tej kultury i gwary miejscowej, mimo iż wypowiedziane było w polskim języku literackim, służącym kontaktom z nie-Góralami. W większości wypowiedzi mieszkańców Podhala samookreślenie poprzez język odbywa się w równie lakonicznych wyrażeniach. Po nich dopiero następuje z reguły swoista autoprezentacjajęzykowa i kulturowa, polegająca na przejściu rozmówcy z języka ogólnopaństwowego na gwarę góralską, mająca przekonać słuchacza o zasadności tego twierdzenia. Piekne som te góry nase. Jak tak se rano wyźrę z uokna na te nase góry, to mi tak dobrze jest, ze nie wim. A specyjalnie mi tu uokienko na te góry wychodzi, zeby ja se mogła popatrzyć i ciesyć sie mogła. Bo jak ja w Stanak była, to tynskniła barza. Jak mi kiedyś pokazali taki kalendarz, co tam góry beły, te ich góry i nase, to jakje zobacyłak, to je całowafam, chacie sie śmieli ze mnie. Ale ja im padom, ze nawet jak na papierze, to ja je bośkać mage, bo ja Góralko jestem. I po góralsku im gadałam, a óni sie śmieli, bo nie rozumieli jak ja sybko mówiłam. Ale ja sie nie wstydziła, bo tak pieknie se gadałam. A jak se z Góralem mogła pogadać to tyz pieknie belo ... (AZE A 6897) Demonstracja własnej tożsamości w działaniach odnoszonych do języka jest chyba najbardziej widocznym przejawem świadomości własnej przynależności etnicznej. Odbiorca, nastawiony poniekąd ze swej natury na werbalny sposób komunikacji i opisu świata, rozumie taką demonstrację w zasadzie podobnie do autora takiej czynności. Odniesienie działań do pozostałych wartości centralnych odbywa się jednak w innych, nie zawsze tak czytelnych sferach rzeczywistości społeczno-kulturowej. Ponadto w grupie o wykrystalizowanym zbiorowym systemie ideologicznym działania będące identyfikacją z kulturą nie odnoszą się do pojedynczych wartości, ale do całości systemu. Znając najważniejsze wartości wchodzące w skład zbiorowego systemu ideo- �Redyk, fot. Zbigniew Kamykowski ��177 logicznego grupy, jaką są Górale podhalańscy, można pokusić się o zbudowanie modelu ich tożsamości, a przynajmniej o wyjaśnienie, na czym zasadza się ich tożsamość kulturowa na poziomie grupy. Zakładam, że model ten odpowiada zapewne innym zbiorowościom terytorialnym, które realizują swą tożsamość opartą o rdzeń kultury złożony z jednoczących grupę wartości centralnych. Dla tożsamości kulturowej Górali podhalańskich wartości centralne, składające się na ich zbiorowy system ideologiczny, pełnią równorzędną rolę. Język, pochodzenie, region, wiara i narodowość stanowią z osobna odniesienia działań jednostek, stanowią także system, wokół którego realizuje się tożsamość grupy. W systemie tym nie tylko nie istnieje hierarchia tych wartości, ale występują ścisłe zależności między nimi, pozwalające umieścić pojedynczą identyfikację w kontekście dowolnej innej wartości centralnej. Co prawda pewną nadrzędną rolę pełni tutaj język jako narzędzie realizacji wielu działań odnoszonych do całości systemu. W języku dokonuje się także opis wizerunku własnego i grup obcych. Jednak analizując wypowiedzi Górali podhalańskich, można łatwo wyłowić z nich powiązania odniesień podejmowanych czynności z więcej niż jedną wartością. Oprócz demonstracji językowych, podejmowanych przez Górali podhalańskich, mających świadczyć o ich przynależności do grupy i kultury, w wypowiedziach mieszkańców Podhala przebija chęć podkreślenia związku z terytorium grupy. Różnice w określeniu wyraźnych granic terytorium świadczą o powiązaniu tej wartości z innymi. Dla Górali podhalańskich region stanowiący obszar objęty kulturą góralską to Podhale lub Góralszczyzna: Góral to mieszkaniec gór. Nie--Górale to cepry. Ale inny góral z Podhala, inny z Beskidów. (AZE A 6279) Jednak dla większości mieszkańców objętych badaniami wsi własne terytorium ograniczone jest do Podhala, czasami nawet tylko do jego południowej części zwanej Skalnym Podhalem. Góral to ktoś, kto urodził się na Podhalu. W innych górach to już nie--Górale. (AZE A 6258) Górale żyją tylko na Podhalu, a na Podhalu to są ludzie skalni. (AZE A 6272) Różnice w pojmowaniu własnego terytorium wynikają z kontekstu wypowiedzi, z identyfikacji raz z terytorium własnym, zawężonym do obszaru własnej wsi i jej najbliższej okolicy (głównie przez podobieństwa), raz do ideologicznego Wielkiego Podhala stworzonego przez autorów programu re- �178 gionalizmu podhalańskiego. Świadomość ram ideologicznych, nakreślonych przez regionalizm (o którym piszę jeszcze w dalszej części tekstu), wpływa na sytuacyjny kontekst wypowiedzi. Ponadto różnice w identyfikacji z regionem mogą wypływać jeszcze z odmiennego traktowania Góralszczyzny i kultury podhalańskiej przez Związek Podhalan - pragnący rozciągnąć kulturę podhalańską na tereny Karpat od Lemkowszczyzny po Morawy, innego zaś przez prekursora tego stowarzyszenia - Związek Górali, który zawężał terytorium góralskie do Podtatrza (zob. Chudziński, 2001, s. 30-33). Pomimo upowszechnienia ideologii regionalizmu w ujęciu Związku Podhalan pozostały jednak wśród mieszkańców Podhala tendencje do zachowania homogeniczności grupy, wymuszającej ograniczanie Góralszczyzny do "prawdziwego" Podhala jako kolebki góralskiej kultury i tradycji. Niezależnie od określania granic własnego terytorium, identyfikacji z regionem, nierozerwalnie towarzyszy identyfikacja z przodkami. Region to zbiorowa własność grupy rozumianej jako continuum. To ziemia ojców, o którą trzeba dbać, tak samo jak oni to robili, gdyż w ten sposób czci się nie tylko swą ziemię, ale też swych przodków. Poprzez powiązanie regionu, jako swego miejsca w świecie, z pochodzeniem, z więzami krwi, grupa i terytorium rozumiane sąjako integralna całość. Tożsamość Górali realizuje się więc m.in. w niechęci do odstąpienia gruntów, nawet jeśli nie przynoszą one zysków. Nie należy także, w myśl przestrzegania systemu wartości, opuszczać własnego regionu. Wyjazdy do Ameryki tłumaczone są najczęściej jako tymczasowe, w celu zarobienia pieniędzy dla gospodarstwa na Podhalu. Nawet jeśli ktoś zostanie w Chicago, które jest naj częstszym celem góralskiej emigracji, nie porzuca Podhala przeniesionego już przez wcześniejszych emigrantów za ocean. Ta wierność ziemi ojców przekłada się także na inne wartości systemu. Wierność regionowi, wierność przodkom, to także wierność obyczajom i tradycji. Dlatego "prawdziwy" Góral musi być wierny wierze katolickiej i narodowi polskiemu. W omawianym systemie region podhalański stanowi część terytorium polskiego, zaś jedyną polską wiarą może być wyznanie rzymskokatolickie praktykowane w ramach polskiej liturgii. Sztywne powiązanie wartości uznawanych przez mieszkańców Podhala za wyróżniki góraiskości powoduje, że w społecznym i kulturowym obrazie świata góralskiego nie może występować nie-Polak, niekatolik. Równorzędna rola wiary i narodowości w systemie wartości centralnych powoduje dążenie do homogeniczności nie tylko własnej, lokalnej kultury, ale także kultury narodowej, której Górale podhalańscy czują się niemal modelowymi reprezentantami. Wyobcowanie grup nie spełniających wspomnianych wyżej wytycznych ideologii góralskiej nie wpływa na tożsamość Górali podhalańskich. Obcy, jak choćby Spiszacy, stanowią znany obiekt podzielanej z nimi rzeczywistości społeczno-kulturowej, nie wpływają jednak na identyfikacje z własną kulturą - nie stanowią �179 odbicia wizerunku własnego, koniecznego dla poczucia odrębności. Przy wykrystalizowanym, czytelnym systemie ideologicznym grupy, popartym działaniem instytucji, identyfikacja z własnymi wartościami stanowiącymi rdzeń kultury jest wystarczająca dla funkcjonowania grupy na poziomie zbiorowej tożsamości kulturowej. Tożsamość ta realizowana jest nie tylko poprzez słowne deklaracje i demonstracje językowe. Dzięki wierności powyższym wartościom łączącym się w system, niemal wszelkie elementy dziedzictwa kultury podhalańskiej nie podlegają dezaktualizacji. Funkcjonowanie tradycyjnego stroju świątecznego, kultywowanie obrzędów pasterskich, nawet organizowanie na kilku polanach tatrzańskich redyku w formie tzw. wypasu kulturowego, z jednej strony służy podtrzymaniu góralskich tradycji i tożsamości, z drugiej istnieje dzięki zbiorowej tożsamości grupy realizowanej w zunifikowanych działaniach jednostek odnoszących te działania do wspólnego dla nich systemu wartości. Podejmowanie takich działań jest możliwe jedynie przy zgodności zbiorowego systemu ideologicznego grupy z osobistymi systemami wartości jej członków. Zbiorowy szacunek dla przodków przejawia się nie tylko w kultywowaniu tradycji z okazji świąt czy imprez folklorystycznych. Jest on także zgodny z "wyznawanym" przez jednostki szacunkiem dla osób starszych widocznym choćby w grzecznościowych formach typu stryku, krzestna, jakimi posługują się w kontaktach z nimi młodsi Górale. Formy te świadczą także o zwyczajowym rozumieniu grupy jako zbiorowości połączonej domniemanymi więzami krwi. Wspólne pochodzenie, wspólne terytorium, wspólne tradycje, wiara i inne wartości realizują się także w codziennych działaniach jednostek, które nie muszą odnosić tych działań do własnej tożsamości, ponieważ funkcjonują one w systemie społecznym, którego jednostki "uczyły się" od chwili narodzin. System ten służy podtrzymaniu wartości centralnych jako tych, które zapewniają trwałość grupie. Dlatego system ten wykształcił instytucje autorytetów podtrzymujących wiarę w te wartości, jak też sankcje społeczne wobec jednostek działających niezgodnie z nimi. Chociażby zakładanie stroju tradycyjnego w niedzielę funkcjonuje "bo tak trzeba" - z racji wierności wartościom góralskim, a także "bo inaczej nie wypada" - wobec możliwości narażenia się na negatywne oceny innych członków grupy. Mimo to wśród starszych mieszkańców Podhala istnieje przekonanie o dewaluowaniu i powolnym zanikaniu wartości góralskich, o tym, że "prawdziwi Górale" żyli dawniej, a nie teraz. "Niewielu teraz Górali. Góral to tylko ten, co nosi strój góralski" (AZE A 6281). Asymilacja z kulturą masową, zmiana sposobu gospodarowania wywołana brakiem możliwości wypasu owiec w Tatrach i małą opłacalnością rolnictwa, wymusiła odejście od niektórych tradycji stanowiących wartości, o które opiera się zbiorowy system ideologiczny grupy. Zmiana ta nie spowodowała jednak zaniku tych wartości, które mimo ich braku we współczesnych �180 działaniach Górali podhalańskich funkcjonują nadal jako konstrukty świadomości. Właściciel pola nadal jest gazdą, nawet jeśli utrzymuje się przede wszystkim z turystyki, Górale nadal postrzegają siebie (i są postrzegani przez innych) jako pasterzy mimo braku pastwisk górskich. Nie spowodowała także upadku podstawowych autorytetów (gazda, baca, ksiądz, starzec), wykorzenienia gwary, zaniknięcia działań odnoszonych do wartości centralnych. Zmiana dotyczy zatem tylko empirycznej treści wartości stanowiących obiekty identyfikacji, nie zaś ich znaczenia. Zmianę systemu postrzegać należy raczej jako dostosowanie go do realiów współczesnego świata. Świata, w którym Góral nadal jest tym samym nosicielem wartości, mimo zmiany warunków i stylu życia. Tak, ja jestem prawdziwym Góralem, tym ciałem wewnętrznym. Ale ktoś może powiedzieć: przecież ty nie chodzisz codziennie, takjak chodził mój tato, w stroju góralskim. Jednak jestem Góralem z krwi i kości. Bo przecież Góral to nie tylko osoba słabo wykształcona, z małym wachlarzem zainteresowań, nawet bym powiedział ograniczona. Przecież świat się rozwija i my również nie możemy zostawać w tyle. Ale przecież ważne są sprawy pewnego poczucia, przynależności. Z tym się żyje i z tym się umrze. (AZE A 6892) Zgodność osobistych systemów wartości współczesnych Górali podhalańskich ze zbiorowym systemem ideologicznym grupy, wykształconym przez poprzednie pokolenia, została zachowana m.in. dzięki ideologii regionalizmu podhalańskiego. Działania ruchu podhalańskiego spowodowały kultywowanie większości tradycji góralskich. Zakorzenienie się tradycji w świadomości Górali podhalańskich było możliwe dzięki działalności Związku Podhalan w szkołach, instytucjach kulturalnych i wejściu gwary do życia urzędowego. Ideologia regionalizmu podhalańskiego została przejęta przez mieszkańców Podhala niemal w całości. Należy pamiętać, że program regionalizmu zakładał krzewienie polskości wśród ludności karpackiej, co tłumaczy funkcjonowanie narodowości w systemie wartości centralnych grupy. Polskość, a także swoista misyjność Związku Podhalan chcącego wraz z narodowością zaszczepić wartości podhalańskie od Łemkowszczyzny aż po Śląsk i Morawy wytworzyły specyficzne podejście do wartości, z którymi identyfikują się mieszkańcy Podhala. Program regionalizmu nakreślony przez Władysława Orkana zmierzał do: Przywrócenia i podtrzymania tych wartości, które wyróżniały Podhale w przeszłości i mogą mu zapewnić przodujące miejsce we współczesnej Polsce. Wśród nich na pierwszym miejscu Orkan wymienia własną, odmienną od szlacheckiej Rzeczypospolitej tradycję, na którą złożyła się chłopska swoboda (nie było tutaj pańszczyzny), umiłowanie wolności (zbójnictwo, bunty społeczne, "poruseństwo chochołowskie"), budownictwo, praca, obyczaj, strój i te wszystkie walory, które �181 - według Witkiewicza - czynią z górali "rasę genialną" (wytworność towarzyska, bystrość umysłu, zdolność wnioskowania, zamiłowanie do rzeczy pięknych, muzykalność, bogate życie umysłowe i uczuciowe). (Chudziński, 2001, s. 34) Te wartości, nie pełniące oczywiście roli centralnych, charakteryzujące jednak Górali podhalańskich, stały się na skutek działalności regionalistów i zafascynowania góralszczyzną ludzi z zewnątrz stałymi elementami wizerunku własnej grupy i wzorca Górala. Postrzeganie ich jako cech wyróżniających pozytywnie Górali podhalańskich od innych zbiorowości spowodowało podobne rozumienie innych własnych walorów, takich jak upór czy zaciętość, w równie pozytywnym świetle. Góral jest uparty. Palca nie ma co wsadzać, bo utnie. Nie popuści, choćby nie wiem co się działo. Jak te drzewa - czym starsze, tym twardsze. I tak musi być! (AZE A 6274) Uwydatnienie tych cech w wizerunku własnym, przedstawienie ich jako zalet, jest spowodowane faworyzowaniem grupy własnej, wraz ze wszystkimi cechami uznawanymi w niej jako typowe. Ponadto wynika także z postrzegania siebie jako wzorcowych reprezentantów narodu, na co wpłynęło nie tylko Witkiewiczowskie uznanie górali za "rasę genialną", ale także interpretacja wydarzeń życia społecznego i politycznego. Ten awans Górali podhalańskich związany był z postrzeganiem pozycji ludzi uważanych za reprezentantów góralszczyzny, np. Karola Wojtyły, ks. Józefa Tischnera, oraz z rosnącą popularnością folkloru góralskiego, na którym zaczęły się wzorować muzyczne zespoły rozrywkowe. Taka popularność własnej kultury wśród reprezentantów kultury narodowej powoduje łatwiejsze jeszcze identyfikowanie się z nią członków zbiorowości. Identyfikacja z systemem wartości następuje tym bardziej nie z przymusu społecznego, ale z chęci jednostek, którym cechy powszechnie nakładane na zbiorowość dodatkowo imponują i którymi mogą one imponować innym zbiorowościom. Góral-Polak, Góral-katolik, Góral-Podhalanin (jako mieszkaniec regionu i syn swej ziemi, ale także jako człowiek reprezentujący góralskie wartości), to zestawienia wpisane w świadomość każdego Górala podhalańskiego na skutekjego identyfikacji ze zbiorowym systemem ideologicznym grupy. Identyfikacja ta możliwa jest dzięki zgodności tego systemu z osobistymi systemami wartości jednostek tworzących omawianą grupę. Z kolei zgodność pomiędzy obydwoma systemami powoduje podobieństwo postaw i działań służących realizowaniu tożsamości na poziomie tak jednostki, jak grupy. Jednostka świadomie podejmuje w nich rolę reprezentanta własnej zbiorowości i kultury, stając się elementem systemu społecznego utworzonego na bazie wartości centralnych. �182 Związek między wartościami centralnymi a systemem społecznym ujawnia sięw kolektywnej tożsamości grupowej, jaką odczuwają członkowie, dzieląc wspólne wartości, co Parsons za Durkheimem określa jako "solidarność". Jest ona skutecznym wyróżnikiem członków i nieczłonków grupy i wskazuje na to, że zbiorowość ma określoną tożsamość. (Smolicz, 1990, s. 98) Taki model tożsamości opierającej się na identyfikacjach z systemem wartości centralnych nazywam tutaj "centralnością". Dotyczy ona zarówno tożsamości etnicznej jednostki, jak też tożsamości kulturowej grupy. Etniczna tożsamość jednostki nie jest w niej zwykłym zsumowaniem identyfikacji z poszczególnymi wartościami stanowiącymi rdzeń kultury. Jest to system identyfikacji, względnie identyfikacja z systemem wartości. Dzięki wspólnemu podzielaniu tych wartości, dzięki tworzeniu przez nie zbiorowego systemu ideologicznego grupy, zbiorowość może realizować swą tożsamość kulturową w działaniach jednostek odnoszących się do centralnych wartości systemu. Odmiennie wygląda problem tożsamości w kulturze, w której wartości centralne nie stanowią czytelnego systemu. Stan taki można zaobserwować u mieszkańców polskiego Spisza będących zbiorowością o niewykrystalizowanym zbiorowym systemie ideologicznym. Podstawowym obiektem identyfikacji Spiszaków jest region, który podobnie jak u Górali podhalańskich rozumiany jest nie tylko jako przestrzeń należąca do zbiorowości, ale jako pomost łączący obecne pokolenia z dawnymi. Góral niekoniecznie musi urodzić się w górach. Wystarczy, że w nich mieszka. Ale Spiszakiem jest ten, który tu się urodził i wychował. (A ZE A 6288) Spiszakiem trzeba być z dziada-pradziada. (AZE A 6339) Podobnie więc jak u Górali podhalańskich, region i pochodzenie występująjako kryterium określające przynależność etniczną. Jednak w przeciwieństwie do góralskiego systemu ideologicznego te dwie wartości nie stanowią jakości równorzędnych innym wartościom, będącym obiektami identyfikacji kulturowej. Można zauważyć pewną hierarchię wartości w osobistych systemach wartości mieszkańców Spisza, w której region i pochodzenie zajmują jedną z najważniejszych pozycji. Są nie tylko podstawowym kryterium członkostwa w zbiorowości, ale stanowią, używając słów Ossowskiego, "oś krystalizacji, która decyduje o istnieniu grupy" (Ossowski, 1984, s. 33). Postrzeganie i określanie siebie przez region, przez terytorium grupy, nie ozna- �183 cza, że wartość ta wraz z pochodzeniem stanowi jedyny obiekt identyfikacji z własną kulturą. Raczej związek tych dwóch wartości pełni dla tożsamości Spiszaków podobną rolę jak przedstawiony wcześniej zbiorowy system ideologiczny grupy dla tożsamości Górali podhalańskich, choć oczywiście działania służące realizowaniu tożsamości nie odnoszą się u Spiszaków tylko do regionu i pochodzenia. Spiszakiem to taki nowy nie jest. Bo u nas to widzicie jest tak: Pod Polską my jesteśmy teraz, po wojnie, od czterdziestego piątego. A dawniej my byli pod Słowakami. A ci z Bukowiny, czy z Białki, to zawsze byli Polakami, z tych wsi góralskich. Bo granica tu przecie na wodzie szła. I oni tam, to rodowici Górale są, a my tu, to Spiszaki. (AZE A 6646) W opisach siebie uwidacznia się sposób postrzegania świata poprzez własny region. Region ten, jeszcze bardziej niż wśród Górali podhalańskich, kojarzony jest z ojczyzną ideologiczną niż rzeczywistą. Polski Spisz nie stanowi dla jego mieszkańców odrębnej jednostki. Jednostkami takimi są wieś, parafia, wreszcie Spisz w całości. W wypowiedziach mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk podkreślane jest często, że pomiędzy tymi wsiami a wsiami słowackiego Zamagurza nie ma w zasadzie różnicy. Granica, która rozdzieliła spiskie wsie, do niedawna nie była postrzegana jako bariera rozgraniczająca dwa odrębne terytoria. Co prawda Jurgowianie stracili po 1945 roku polany w Tatrach Jaworzyńskich, ale możliwość pracy w Czechosłowacji i kontakty rodzinne pozwalały utrzymywać związki z resztą regionu, dzięki czemu można było traktować ów region jako jedno, rozległe terytorium. Jak Spisz, to Spisz. Był zawsze tylko jeden. Tak się mówi: polski Spisz. Jaki polski Spisz? Spisz był tylko jeden i powinien być dalej. (AZE A 6290) W wypowiedziach dotyczących regionu zarysowuje się wątek dziejów. Dziejów grupy, jako odwołanie do przodków, do więzów krwi (kryterium pochodzenia), ale także dziejów grupy związanych z dziejami regionu. Dość silnie zakorzenione są w świadomości Spiszaków zmiany przynależności państwowej polskiego Spisza. O ile chodzi o okres II wojny światowej, nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ żyją nadal ludzie, którzy pamiętają Słowację rządzoną przez faszystów. Ciekawe są jednak wypowiedzi traktujące o przynależności Spisza do Węgier i o akcji plebiscytowej sprzed roku 1920. �184 Te Tatry to były jurgowskie, to tam pracowali, chodzili se na polowanie, zarobili. I to była Słowacja. Był plebiscyt, ale to skoda gadać. To był taki plebiscyt, ze se sami odpowiadali. Poprzerobiali to wsyćko i wysło na to, ze nom tu dobrze, ze my w Polsce teraz. Czechy dali Ciesyn, a Czechy dali Śpis. A ludzie nie chcieli. Zabili jednego żandarma czeskiego, jednego jurgowiana zabili tyz. To był ten plebiscyt. To jest tako ciemna sprawa, co lepij nie gadać. (AZE A 6650) W świadomości losów grupy przebija poczucie krzywdy, niezależnie od narodowości jednostki (autor ostatniej wypowiedzi nie poczuwa się ani do narodowości polskiej, ani słowackiej). Częste zmiany polityczne i administracyjne zachodzące nawet kilkakrotnie w życiu jednego pokolenia wywołują wśród Spiszaków poczucie ludzi niechcianych przez oba graniczące na terenie Spisza państwa. Świadomość tych wydarzeń, podobnie jak przynależność do regionu, staje się ogniwem łączącym Spiszaków w zbiorowość na zasadzie wspólnoty doświadczeń, mimo różnic narodowych między tworzącymi jąjednostkami. Ta charakterystyczna dla zbiorowości pogranicza wspólnota doświadczanych losów historycznych (zob. Szyfer, 1999; Ossowski, 1967) odnosi się tak do teraźniejszych, jak i minionych pokoleń. Wiedza o węgierskich prześladowaniach, świadomość funkcjonowania pańszczyzny Vol dobrach niedzickich długo po uwłaszczeniu, mimo że dotyczyło to mieszkańców innych wsi, ułatwia utożsamianie się z grupą rozumianą jako continuum. W utożsamieniu tym jednostki zakładają, że charakteryzujące ich jako reprezentantów swej zbiorowości poczucie "pograniczności", było cechą także ich przodków. Wspólnota doświadczanych losów historycznych nadaje dodatkowego tła, kontekstu, w jakim umieszczany jest własny region. Dlatego: Spiszak jest to człowiek, co siedzi na tej ziemi od dziada-pradziada. Musi czuć tę ziemię· Ten, co tu przyjedzie, nie będzie nigdy Spiszakiem - tylko z dowodu. On tej ziemi nie zrozumie. (AZE A 6306) "Pograniczność" Spiszaków przejawia się nawet w formułowaniu wypowiedzi określających siebie i własną grupę. Niemal każda z nich przesycona jest świadomością losów grupy (na różnym poziomie precyzji) oraz zawiera porównania do sąsiedniej grupy - Górali podhalańskich. W wielu wypowiedziach dotyczących kategorii członkostwa w grupie odnoszonego do regionu i pochodzenia ich autorzy porównywali stale bycie Spiszakiem do bycia Góralem lub przytaczali hipotetyczną sytuację warunków wejścia do grupy jednostki z zewnątrz. Świadczy to o postrzeganiu siebie przez pryzmat grup innych (Górale podhalańscy i ludność miejska) stanowiących dla nich podstawowe grupy odniesienia. Nawet jeśli dokonany zabieg miał ułatwić zrozumienie lokalnej rzeczywistości człowiekowi spoza ich kultury, może to wskazywać na �185 peryferyjne sytuowanie kultury własnej względem innych, postrzeganych jako powszechnie znane i zrozumiałe. Specyficzna tożsamość, w której w wizerunku własnym pojawia się stale wizerunek grupy obcej, jest charakterystyczna dla etnosów we wczesnym stadium kształtowania swej tożsamości lub właśnie dla zbiorowości pogranicza. Nie oznacza to jednak, że Spiszacy definiują siebie wyłącznie przez odmienność względem innych. Jednak wobec braku czytelnego zbiorowego systemu ideologicznego grupy ich tożsamość opiera się w zasadzie na dwóch przesłankach: symbolicznej - przynależność do "wspólnoty krwi" i regionu, oraz obiektywnej - specyfika własnej grupy i kultury, przy czym obie umieszczane są w kontekście wspólnie podzielanych losów zbiorowości. Własna specyfika, świadcząca o odrębności, jest zresztą warunkiem koniecznym dla istnienia grupowej tożsamości kulturowej, choć sama o niej nie stanowi. W przypadku Spiszaków opiera się ona na elementach dziedzictwa kulturowego, które na skutek asymilacji z kulturą podhalańską uległy przeważnie dezaktualizacji, oraz na wyobrażeniu "charakteru" grupy własnej. W przedstawianych przez mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk opisach siebie, pojawiają się często wyróżniki własnej grupy, tj. gwara, strój itp. Jak przedstawiono wcześniej, strój tradycyjny na Spiszu już całkowicie zaniknął, zaś gwara w objętych badaniami miejscowościach wykazuje spore podobieństwa do gwary podhalańskiej i ulega dalszej z nią asymilacji. Mimo to powszechne jest przekonanie, że na Spiszu mówi się "po spisku". Także w wypowiedziach dotyczących stroju, forma zdania mogłaby wskazywać na jego ciągłe funkcjonowanie. Spiszak to nie tylko Jurgowian. Ale na przykład Rzepiska zdradziły Spisz, bo czarne parzeI:lice założyli. My mamy czerwone. (AZE A 6325) Czas teraźniejszy użyty w tej wypowiedzi świadczy o ciągłym postrzeganiu własnego stroju jako wyróżnika grupy. Mimo iż jej autor, wypowiadając te zdania, miał 38 lat, nie mógł więc pamiętać powszechnego używania stroju tradycyjnego na Spiszu, to wiedza o odrębności Spiszaków każe mu szukać identyfikacji z własną kulturą. Wyróżniki kulturowe, uważane za obiektywne, stanowią bowiem konstrukty świadomości mogące być obiektami identyfikacji. Nie stanowią jednak takich obiektów same w sobie, zawsze są bowiem wiązane z wartościami jednoczącymi grupę, np. z regionem. Obok elementów dziedzictwa kulturowego, ważnym składnikiem wizerunku własnego są cechy grupy nakładane na nią przez jej członków w celu podkreślenia swej odmienności i uprawomocnienia rozumienia własnej zbiorowości jako jednolitej społeczności. Wykazywane są tutaj podobieństwa charakteru i postaw specyficznych dla Spiszaków, znów często przedstawiane w opozycji do wizerunku Górali podhalańskich. Podkreślana jest tutaj tole- �186 rancyjność, przeciwstawiana zaciętości i agresywności Górali i przedstawiana na przykładzie dwunarodowości Spiszaków, nie powodującej ich zdaniem większych podziałów w grupie. Łączona jest także z innymi, specyficznymi dla zbiorowości sytuacjami społecznymi, wynikającymi zdaniem miejscowych ludzi ze specyfiki Spiszaków i ich miejsca zamieszkania. Po prostu jeden drugiemu pomaga. Na przykład jeden nie ma konia, to mu drugi zwozi siano. Bo na przykład w Białce, to już czegoś takiego nie ma. Zdarzyło się, że tam zmarł mąż jednej pani, to tam nikt nie przywiezie na swojego konia, na swój traktor, żeby tak za darmo. Tylko od razu trzeba płacić. U nas to jeden drugiemu pomoże, a zawsze się zrewanżuje, bo przyjdzie mu pograbić. A tam, na Podhalu jest inaczej. Inni ludzie, mniej uczynni. Wiem, bo tam siostrę mam w Białce, to mówi, że jak się ktoś buduje czy coś, to muszą płacić. A u nas, jak się budowaliśmy, to ludzie przychodzili i pomagali, a my na przykład zrewanżowaliśmy się za 20 lat. (AZE A 6289) Wzajemne współdziałanie, pomoc w pracach gospodarskich, wynikająjeszcze z charakteru osadnictwa na Spiszu. Znaczna część wsi spiskich powstała przed nadejściem kolonizacji na prawie wołoskim i posiada niwowy układ gruntów. Gęsta zabudowa niwy domowej sprzyja poczuciu spójności, zacieśnienia więzi sąsiedzkich między mieszkańcami wsi spiskich. Mimo nałożenia się w XVI-XVII wieku na terenach Spisza nowego ustroju osadniczego, we wsiach o łanowym układzie gruntów podtrzymany został sposób budowania gospodarstw blisko siebie. W Czarnej Górze, która jest typową łańcuchówką, podobnie jak w Jurgowie (ulicówka spiska), często dwa gospodarstwa posiadająjedno podwórko. Nieczęsto zdarza się na Podhalu, żeby tak jak tu - dwie, trzy rodziny miały wspólne podwórko, które my nazywamy oborą. Te kury, te zwierzęta ... Nie ma problemu, jak kura przejdzie przez płot do sąsiada, co na przykład w Bukowinie, to już tak nie ma. Mam tam przyjaciela, to mówi, że jak kura przefrunie do sąsiada przez płot, to już jest awantura. O takie byle głupstwo. Tu tak nie jest. Nic nie jest pogrodzone. Ta kura idzie tam, tu i nie ma problemu. (...) Dla Jurgowa nie musiałby istnieć sąd, prawnicy. Tu nie ma spraw w sądzie. (AZE A 6290) Poczucie spójności jest jednym z ważniejszych elementów wizerunku grupy własnej i urasta w świadomości mieszkańców Spisza do rangi wartości łączącej tę terytorialną zbiorowość w zwartą, jednolitą grupę. Co prawda poczucie spójności nie jest warunkiem koniecznym ani wystarczającym, by mówić o istnieniu grupy (zob. Bikont, 1986, s. 770), ale w przypadku omawianej zbiorowości powoduje wytworzenie dodatkowego podłoża identyfikacji z własną społecznością i poszczególnymi jej reprezentantami. Identyfikacja taka jest ważna zwłaszcza wobec zagrożenia tożsamości ze strony kul- �187 tury podhalańskiej, o czym świadczy ciągłe odnoszenie opisów własnej grupy do wizerunku czy cech Górali podhalańskich. Umożliwia ona efektywniejszą mobilizację etniczną, przeciwstawiając silne więzi społeczne Spiszaków atrakcyjności kultury podhalańskiej. Tworzenie wizerunku spójnej grupy ułatwia tym samym podtrzymanie własnej tożsamości, zwłaszcza przy podobnym postrzeganiu ich zbiorowości przez sąsiednią grupę odniesienia. Spiszacy mają inną mowę, inne stroje, sieją inne zboża, bo mają inną ziemię, ale są chyba bardziej solidarni niż my. Szybciej jeden drugiemu darmo pomoże. (AZE A 6264) Tożsamość Spiszaków opiera się bardziej na poczuciu jednostek tworzących tę zbiorowość niż na zbiorowym systemie identyfikacji z własną kulturą. Obiektem identyfikacji Spiszaków jest przede wszystkim region, rozumiany przez nich jako własna ojczyzna, wraz z jego burzl iwymi dziejami oddziałującymi na nichjako zamieszkującą go grupę. Odniesienie do terytorium zbiorowości, wiara w "więzy krwi" zamieszkujących je ludzi wskazuje na etniczny kontekst tożsamości Spiszaków. Funkcjonowanie zdezaktualizowanych elementów dziedzictwa ich kultury świadczy o istnieniu poczucia odrębności względem grup innych, przede wszystkim względem Górali podhalańskich, będących głównym podmiotem porównań wizerunku i przejawów tożsamości. Rola terytorium i wizerunku sąsiedniej grupy w tożsamości Spiszaków każe postrzegać tę społeczność jako zbiorowość terytorialną charakterystyczną dla pogranicza. Podobnie jak inne tego typu zbiorowości, Spiszacy sąpodzieleni wewnętrznie na mniejsze grupy, w ich przypadku przede wszystkim na dwie narodowości, zaś ogniwem spajającym ich w jeden organizm jest właśnie terytorium i świadomość wspólnych losów historycznych. W zbiorowościach pogranicza, stanowiących z reguły amalgamat dwóch lub więcej grup i kultur lub powstałych z takiego amalgamatu, często występuje konieczność poszukiwania tożsamości nadrzędnej względem przynależności do jednego ze składników zróżnicowanej kultury zbiorowości. Jak wykazano już wcześniej, identyfikacja narodowa jest z reguły niewystarczająca dla opisu samego siebie, dla wytworzenia pełnej tożsamości jednostki, tym bardziej dla realizowania tożsamości grupy na poziomie zbiorowym. Jednostki tworzące zbiorowość zajmującą teren polskiego Spisza poczuwają się do członkostwa w grupie, a także włączają do niej innych mieszkańców Spisza według kryterium pochodzenia. Istnienie w świadomości tych ludzi Spiszaków jako grupy zmusza ich do poszukiwania wspólnych wartości, mogących stać się obiektami wspólnych identyfikacji oraz zapewniających ciągłość trwania grupy. Wobec braku czytelnego zbiorowego systemu ideologicznego, na którym mogłaby opierać się ich grupowa tożsamość, realizowanie tożsamości na poziomie zbiorowym zasadza się na wartościach, które choć zależne i oddziałujące na siebie, nie stanowią zwartego systemu ideologicznego podzie- �188 lanego przez wszystkich członków zbiorowości. Na podstawie identyfikacji jednostek widać także hierarchię tych wartości, z której wynika, że naj ważniejszymi obiektami identyfikacji stają się kryteria członkostwa, a więc region i pochodzenie. Pozostałe są to wartości uniwersalne, takie jak religijność, pracowitość, tolerancyjność, nie stanowiące zatem same w sobie o specyfice zbiorowości. Przy braku innych niż region i pochodzenie wartości centralnych odnoszących się do obiektywnych przesłanek specyfiki własnej kultury Uęzyk, strój i inne wyróżniki stanowią już raczej przesłankę symboliczną), zaczęły one pełnić podobną do wartości centralnych rolę poprzez wpisanie ich do powszechnie podzielanego wizerunku własnej zbiorowości. "Powszechność podzielania" dotyczy nie tylko wizerunku grupy. Każde niemal doświadczenie, jeśli zostanie umieszczone w kontekście własnej tożsamości, nabiera cech powtarzalności. Owa powtarzalność postaw, ocen działań wobec konkretnych sytuacji, wartości czy w ogóle obiektów rzeczywistości społeczno-kulturowej, występująca w działaniach określających tożsamość, świadczy o pojmowaniu siebie i tych obiektów jako typów charakterystycznych dla własnej rzeczywistości. Wobec obiektów i sytuacji typowych, jednostki podejmują typowe działania, których uniformizacja dokonuje się w ramach obowiązującego w grupie systemu wartości. Część z nich, będąc bądź bezpośrednimi obiektami identyfikacji, bądź czynnikami zapewniającymi ciągłość trwania grupy, świadczy o działaniach, które się do nich odnoszą; poprzez nie jednostki podejmują role reprezentantów własnej zbiorowości. Powtarzalność działań i postaw reprezentantów pojmowanych jako typ nie powoduje całkowitego zatarcia się indywidualnych różnic między poszczególnymi jednostkami społecznymi tworzącymi zbiorowość. To podobieństwo nie oznacza absolutnej identyczności; identyczność jest zawsze jedynie przybliżona. Zestaw tych faktów nie jest też powszechny; nie jest to kwestia jednego oderwanego prawa, lecz realne sprzężenie wielu praw i dlatego zazwyczaj dotyczą one jedynie pewnej liczby jednostek. Pojęcie typu, w przeciwieństwie do pojęcia prawa, zawiera jedynie przybliżone podobieństwo faktów (...). (Thomas, Znaniecki, 1976, s. 11) Ta względna powszechność i względne podobieństwo powodują pojmowanie siebie przez mieszkańców wsi spiskich jako grupy. Wartości, do których odnoszą się działania świadczące o identyfikacji tworzących tę zbiorowość jednostek, są tak samo względnie powszechnie i względnie podobnie rozumiane i funkcjonujące w osobistych systemach wartości tych ludzi. To podobieństwo systemów, możliwe do zaobserwowania dzięki wzajemnej przekładalności działań, powoduje, że nie można jednoznacznie stwierdzić braku zbiorowego systemu ideologicznego tej grupy. U Spiszaków zasadza się on na innych niż w grupie "centralnej" wartościach -jego związek ze specyfiką własnej kultury jest mniej czytelny dla obserwatora z zewnątrz. Odnosi się on bowiem bar- �189 dziej do wartości, jaką stanowią reprezentanci grupy i grupa sama w sobie niż do wartości ideologicznych (oczywiście nie można zapominać, że region i pochodzenie są takimi wartościami i że ich rola w tym systemie jest niepodważalnie istotna). Tworzy to system identyfikacji będących dla poszczególnychjednostek bardziej "namacalnymi", wpływający na zbiorowo (powszechnie) doświadczane poczucie więzi grupowej, które może stać się ogniwem jednoczącym zbiorowość w równie silnym stopniu jak wartości centralne. Względna powszechność działań odnoszących się do systemu wartości, jak też względne podobieństwo pojmowania tych działań i wartości, nie podważa istnienia grupy. Jednostka, podejmując rolę reprezentanta, nakłada jednakowy sposób identyfikowania się z grupą i jej kulturą na inne jednostki, z którymi się identyfikuje i które traktuje jako takich samych reprezentantów swej zbiorowości i kultury, co jest znacznie łatwiejsze przy doświadczaniu silnej więzi grupowej. Nieistotna jest tutaj rzeczywista powszechność i powtarzalność postaw i podejmowanych ról. Wystarczy, że część zbiorowości świadomie realizuje swą tożsamość w dowolnym stopniu precyzji tej świadomości, by mówić o zbiorowym poziomie realizowania tożsamości. Poczucie więzi pomiędzy poszczególnymi jednostkami tworzącymi grupę nie jest konieczne przy funkcjonowaniu zbiorowego systemu ideologicznego grupy, opartego na wartościach centralnych, określających specyfikę kultury tej zbiorowości. W grupach, w których tożsamość realizowana jest w oparciu o taki system, jednostki identyfikują się z wartościami, a dopiero poprzez nie z innymi członkami grupy. Swoista dogmatyczność systemów ideologicznych powoduje, że wartości systemu są nakładane w wizerunku własnym na wszystkich członków grupy, nawet jeśli jednostka postrzega wśród nich działania sprzeczne z systemem. Jest to zatem podobna typizacja, jak w przypadku omówionym wyżej. Jednak w zbiorowym realizowaniu tożsamości kulturowej w oparciu o silnie wykształcony, czytelny system ideologiczny, świadomość odnoszenia działań do wartości własnej kultury wydaje się bardziej oczywista dzięki samej treści empirycznej tych wartości. Są one bowiem niezależne od działań jednostek - określając specyfikę kultury, są powiązane przede wszystkim z nią, nie zaś ze zbiorowością będącąjej nośnikiem. Więź grupowa odnosi się bardziej do identyfikacji społecznych niż kulturowych, jednak w rzeczywistości pogranicza nadaje ramy odniesień identyfikacji kulturowych do systemu społecznego. Zbiorowość pogranicza charakteryzuje się bowiem specyficzną "wspólnotowością". Siła więzi pomiędzy jednostkami umacnia poczucie wspólnie doświadczanych losów, powoduje zazębianie się biografii, wreszcie wpływa, bardziej niż ma to miejsce w grupach "centralnych", na względne ujednolicenie interpretacji doświadczeń. W takiej zbiorowości łatwiej także o wywołanie aktywności jej członków polegającej na podjęciu działań zapewniających grupie ciągłość trwania. Szczególnym rodzajem takiej aktywności Spiszaków jest ich mobilizacja etniczna. �190 W zbiorowości pogranicza ważną dla jej istnienia rolę pełni poczucie zagrożenia własnej tożsamości. W refleksjach nad własną zbiorowością pojawiają się często postrzeżenia zmian we wspólnie podzielanym wizerunku własnym. U nas nic nie ginie. Ja tu mam kosiarkę i pomoc jest sąsiedzka. Chce sąsiad konia, to bierze i płaci po sąsiedzku. A oni się zawezmą. Samopomoc i ubezpiecenie to pierwse załozyli tu, na Spiszu. I napisali my odwołanie do PZU, bo nie płacili nic i ze my tu mamy swoje ubezpiecenia. Jak komuś koń padnie, to zbiera się komisja i zbiera się na konia, od kazdego. A na wesela, to się nosi i jeden drugiemu pomaga. A tamci (Górale - P.S.) sami zaś ino. I my tracimy to dobre przez nich. To stamtąd idzie. (AZE A 6643) Zmiana działań podejmowanych przez jednostki jako reprezentantów grupy postrzegana jest nie tylko jako różnica między kolejnymi pokoleniami Spiszaków, ale może świadczyć o przejmowaniu wzorów sąsiedniej kultury, zmianie wizerunku grupy, co za tym idzie, zagraża własnej, kolektywnej tożsamości. Jasno określone kryteria członkostwa okazują się niewystarczające wobec asymilacji z obcą kulturą. Atrakcyjność kultury podhalańskiej, stały z nią kontakt, powodują zanikanie różnic pomiędzy działaniami mieszkańców Spisza i Podhala, co dotyczy głównie spiskiej młodzieży. Zmiana postrzeganych działań powoduje zmianę wizerunku własnego, wreszcie zmianę wartości, do których działania te się odnoszą. Możliwe jest albo zamienienie wartości własnych na góralskie jako obiekty działań, lub zmiana nie tylko treści empirycznej obowiązującej dotychczas wartości, ale także jej znaczenia. O ile zmiana w systemie wartości podhalańskich nie stanowi zagrożenia dla trwania góraiskości - zmianie podlega jedynie treść wartości, która dla tożsamości góralskiej zachowuje to samo znaczenie, o tyle zmiana znaczenia wartości spiskich zagraża dalszemu istnieniu i odrębności grupy. Postrzegana jako obiektywna odmienność kultury własnej nie stanowi sama w sobie o funkcjonowaniu grupy na poziomie tożsamości kulturowej. Zacieranie się różnic powoduje jednak chęć podkreślenia własnej odmienności w celu uprawomocnienia własnej odrębności. Istotny staje się więc wizerunek obcych przeciwstawiany wizerunkowi własnemu. Górale podhalańscy przedstawiani są w nim przez pryzmat wydarzeń i relacji międzygrupowych, jakie miały miejsce w latach wojny i w pierwszych latach po jej zakończeniu. Odwoływanie się do własnych wspomnień lub opowieści ludzi starszych buduje poczucie wspólnoty w opozycji do sąsiadów zagrażających tożsamości własnej grupy. Realizowanie tożsamości w działaniach podejmowanych w takiej opozycji nie jest jedynym świadectwem mobilizacji etnicznej Spiszaków. Zaobserwować można działania prowadzące do wzmożenia aktywności dziecięcych �191 zespołów folklorystycznych, Związek Polskiego Spisza wydaje gazetę regionalną, w której promowana jest archaiczna gwara spiska, jednak działania te nie wywołują zbyt silnego oddźwięku wśród mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk. Raczkujący regionalizm spiski nie wytworzył, względnie nie zrekonstruował systemu wartości, który mógłby stać się zbiorowym systemem ideologicznym grupy. W śród działań zinstytucjonalizowanych wywierających daleko większy wpływ na lokalną świadomość mieszkańców tych wsi należy umieścić naukę języka słowackiego w pierwszych czterech klasach szkoły podstawowej i odprawianie raz w tygodniu mszy w języku słowackim. Działania te, choć spotykają się czasami z negatywnymi ocenami typu: "komu to potrzebne?", dla większości mieszkańców Spisza, niezależnie od ich narodowości, służą podkreśleniu odmienności własnej grupy poprzez jej dwunarodowość. To rzekome rozbicie zbiorowości na dwie kategorie zestawiane jest w świadomości Spiszaków z wizerunkiem spójnej grupy, stając się obiektem identyfikacji ze zbiorowością i jej kulturą. Rzeczywistość pogranicza tworzy sytuacje, w których jednostka staje przed koniecznością samookreślenia się. Mimo że świadomość narodowa i tożsamość etniczna są zupełnie różnymi kategoriami identyfikacji, to na pograniczu narodowość może wpływać na przynależność etniczną. Na Spiszu całkowita asymilacja z kulturą podhalańską dotyczy tylko osób narodowości polskiej, co jest zresztą oczywiste wobec niemożliwości bycia Słowakiem i jednocześnie Góralem w ramach funkcjonowania góralskiego systemu ideologicznego. Gdy jednoczesna przynależność do dwóch kategorii społecznych utrudnia samookreślenie się, jednostka zmuszona jest szukać tożsamości nadrzędnej tym dwu kategoriom lub uznaje za nadrzędną jedną z nich. Dlatego na Spiszu mamy do czynienia z tożsamością wskazującą na świadomy wybór jednostki. Ja czuję się Spiszakiem. Dopiero w drugiej kolejności Polakiem. (AZE A 6288) Podhalanie niczym nie różnią się od Spiszaków - nie ma granicy na moście. Zresztą, śmieszne jest nazywanie mnie Spiszakiem, a Podhalanina Podhalaninem. Nie ma podziałów, granic. Jestem obywatelem polskim. (AZE A 6286) Obydwie wypowiedzi pochodzą od przedstawicieli młodej generacji mieszkańców Czarnej Góry (odpowiednio 19 i 28 lat). W obu rysuje się próba samookreślenia przez świadomy wybór, zależny od hierarchii własnych identyfikacji. Wypowiedzi te mają ponadto charakter deklaratywny - odnoszą się raczej do chęci nazwania siebie niż do świadomej, istniejącej już przed wywołaniem tej refleksji tożsamości. Wobec trudności określenia siebie w rzeczywistości pogranicza, w sytuacji wymuszonej przez wywiad refleksji, po- �192 jawia się próba odnalezienia tożsamości nadrzędnej. Może nią być obywatelska lojalność względem państwa, może być nią także tożsamość lokalna. Spiszacy stanowią zbiorowość, której tożsamość grupową można określić poprzez realizowanie jej w świadomości jednostek. W przeciwieństwie do "centralnej" grupy, jaką stanowią Górale podhalańscy, zbiorowość ta nie wykształciła systemu ideologicznego determinującego identyfikacje kulturowe wszystkich jej członków, pozwalającego badaczowi tożsamości na skoncentrowanie się na wartościach kultury. "Pograniczność" Spiszaków objawia się w różnorodności ich identyfikacji, dla których wspólnym odniesieniem jest kryterium członkostwa (pochodzenie i region), podzielany wizerunek własnej zbiorowości przeciwstawiany wizerunkowi Górali podhalańskich, wreszcie świadomość doświadczania wspólnej rzeczywistości i dziejów. Tożsamość Spiszaka to tożsamość lokalna odnosząca się zatem do terytorium grupy, przesycona identyfikacjami z innymi ludźmi, których jednostka przypisuje do tego regionu. Dopiero na tej podstawie tworzone jest przekonanie o odrębności własnej kultury. Identyfikacja zjej wyróżnikami odnosi się bowiem do świadomości jej odrębności, nie zaś rzeczywistych, istniejących współcześnie wytworów kultury. Dlatego w wizerunku własnym, w celu zuniformizowania własnej zbiorowości jako jednolitej kategorii, na pierwszy plan wysuwane są cechy charakterologiczne jej członków, przeciwstawiane analogicznym cechom Górali podhalańskich. Ta kategoryzacja jest konieczna w celu utożsamienia się z innymi członkami zbiorowości, z którymi jednostka chce się utożsamiać. Tożsamość ta nie jest jednak tylko tożsamością społeczną, identyfikowaniem się z członkami społeczności wiejskiej jako typu. Odwołania do wartości regionu i pochodzenia, a także elementów dziedzictwa kulturowego świadczą o etnicznym i kulturowym kontekście tożsamości spiskiej. Zwraca także uwagę świadomość tej etniczności, podkreślana wspomnianąjuż odrębnością, jak też losami zbiorowości, jej członków i regionu. Działania Spiszaków dowodzą ich zbiorowego zapotrzebowania na tożsamość. Jak zauważył Kwaśniewski: tożsamości zbiorowe występują tylko w związku z jakąś konkretną zbiorowością ludzką, mającą wewnętrzne powiązanie i własne interesy, własną podmiotowość społeczną. Owa podmiotowość, nawet gdy nie jest uświadamiana, tworzy we wspólnotach historyczno-terytorialnych obiektywną tożsamość kulturową i etniczną. Ale możliwa jest również podmiotowość społeczna zbiorowości bardziej rozproszonej i niejednorodnej kulturowo, zwłaszcza gdy jest ona uprzedmiotowiona w relacji do innej zbiorowości społecznej. Wówczas wiąże się ona z rozwojem świadomości tej tożsamości i staje się subiektywno-obiektywną tożsamością kulturową i etniczną (...). (Kwaśniewski, 1986, s. 14) �193 Spiszacy realizują swą tożsamość nie tylko na poziomie jednostek. Działania odnoszone do osobistych systemów wartości świadczą o tym, że systemy te składają się z wartości uniwersalnych, takich jak: "dobro", "pracowitość", "religijność", "wierność", nie stanowiących jednak o specyfice grupy i jej kultury. Przez powiązanie społeczne zbiorowości wartości te są nakładane na ogół członków grupy w celu ujednolicenia ich jako typu w wizerunku własnym, nie sąjednak obiektami identyfikacji kulturowych jako takich. Zbiorowość złożona z mniejszych kategorii, których członkowie wyznają inną hierarchię tych samych nawet wartości, może realizować tożsamość na poziomie grupy w oparciu o wartości nie będące obiektywnymi wyróżnikami grupy. Istotna będzie tu wspólnota doświadczanych losów historycznych i opozycja względem sąsiedniej grupy, ze strony której odczuwane jest największe zagrożenie dla własnej tożsamości. W warunkach mobilizacji etnicznej, zapotrzebowania na tożsamość, te dwa aspekty świadomości pełnią tę samą rolę, co wartości będące dla Spiszaków centralnymi - region i pochodzenie. Zapewniają bowiem ciągłość trwania zbiorowości, pozwalają stwierdzić, że Górale to my się nie zrobili. Górale to nazywają nas inksi ludzie. Górale to tych nazywają ludzie, co mieszkają w górach, a Góral to jest rodowity Zakopiańczyk z Podhala. My tu jesteśmy Spiszacy. [AZE A 6642] BIBLIOGRAFIA Bikont Anna 1986 Tożsamość społeczna w świetle prac H. Taj/ela i J C. Tumera, "Przegląd Psychologiczny" t. 29, nr 3, s. 769-783. Chudziński Edward 2001 Ideologia regionalna Władysława Orkana, w: Małopolska. Regiony - regionalizmy - małe ojczyzny, t. 3, red. E. Chudziński, Małopolski Ośrodek Dokumentacji Regionalnej, Kraków. Kwaśniewski Krzysztof 1986 Tożsamość społeczna i kulturowa, "Studia Socjologiczne" nr 3 (102), s.5-15. Ossowski Stanisław 1967 Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku, w: Dzieła, t. 3, PWN, Warszawa. 1984 O ojczyźnie i narodzie, PWN, Warszawa. Smolicz Jerzy Jarosław 1990 Kultura i nauczanie w społeczeństwie wieloetnicznym, tłum. z ang. E. Grabczak-Ryszka, PWN, Warszawa. Szyfer Anna ł 996 Warmiacy. Studium tożsamości, Poznań. �194 Thomas William I., Znaniecki Florian 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 3, Pamiętnik imigranta, red. 1. Chałasiński, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Znaniecki Florian 1971 Nauki a kulturze, tłum. J. Szacki, PWN, Warszawa. AZE A xxxx - materiały z badań terenowych (Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego). Paweł Schmidt "CENTRALlTY" VERSUS "BORDERLAND". TWO MODELS OF IDENTITY (Summary) Based on the study of the inhabitants of Podhale and Polish Spisz the author identified two types of identity. The first, typical ofthe highlanders of Podhale, has been called identity based on "central" values. They include the language, awareness of different origin, unity with the territory, religion and nationality. The identity ofthe inhabitants of Polish Spisz, population inhabiting the borderland, divided into two nationalities, is influenced by the situation on the borderland. This identity is defined by weaker identification with the system of local culture and the sense of union that shapes membership in the group mainlyon the basis of the relationship with the area and the community of origin and history. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4075c6c774a40bba912c5367f473645b.pdf af0521efa7027c888d84c889b134f41b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6618 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6188 Title A name given to the resource Zwyczaj zapraszania przez młodych na wesele po raz pierwszy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.232 ( mapa nr 34 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 34. Zwyczaj zapraszania przez młodych na wesele po raz pierwszy Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno? Jak był ubrany — podać szczegół ubrania który określał funkcję takiego proszacza? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszalek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli ww. zwyczaj zaniki - opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed domem, czy w izbie? �Objaśnienia znaków: Zapraszali: 1 — młoda w towarzystwie druhny; 2—młody w towarzystwie drużby; 3—młodzi razem; 4 — młody sam; 5 — młoda sama; 6—inne; 7—brak informacji; 8 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 545: Zapraszanie przez młodych po raz pierwszy), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0e045b7ddac16f1e1ad8d60091632fa.pdf 05ca17b1d5d6eba2a6e8c6c6adfe1c73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2814 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2622 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.119-120 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE A Discussion on Real Presences by George Steiner A recorded discussion about, and in connection with George Steiner's Real Presences, held in the Institute of Art at the Polish Aca­ demy of Sciences with the participation of Dariusz Czaja, Zbigniew Benedyktowicz, Michał Bristgier, Zygmunt Kubiak, Jacek Sempoliń­ ski, Wiesław Juszczak, Paweł Kłoczowski, Piotr Kłoczowski, Lech Trzcionkowski and Marcin Gmys. G. Steiner presents the condition of contemporary culture. „submerged under texts, texts about texts, and texts about texts about te­ xts", a diagnosis of the intellectual and spiritual situation, the pro­ blem of the current ..cultivation of the humanities", and difficulties encountered in the interpretation of the text. Our epoch is described as the time of an epilogue, the period of the postscript, witnessing a divorce between the work and the object, and the word and the world. The outcome of this process is an escape from coming across ..live presence", and, as a consequence, the progressing deprivation of the world of its mysteriousness. The disappearance of this quality, Steiner declares, must lead straight towards „the eclipse of mankind". Contact with a work of art does not involve the production of yet another text, but a profound existential experience, generating a situ­ ation in which „you must alter your life", in the words of Rilke. Ste­ iner conceives the creative act as an ..extraordinary festival of free­ dom", when contact with a work of art is entirely voluntary and unbiased, and when two liberties meet; such an encounter enables experiencing the tradition of ..actual presence". All ..significant forms", regardless of the matter in which they appear, should emerge against the backdrop of a religious horizon. In the opinion of Steiner art without a theological dimension is simply an oxymoron. The discussion is supplemented by the enclosed views of Mi­ chał P. Markowski, Real Desires, Paweł Kłoczowski, The Proper Order of Things , and Dariusz Czaja, His Master's Voice? On Musicaccording to Steiner. Mirosław Filipowicz Otto Klemperer. On the Margin of the Book by Peter Heyworth The author presents Otto Klemperer (1885-1973), one of the most outstanding twentieth-century conductors and interpreters of music. The study is a review of an excellent detailed biography of the conductor, written by the English musicologist Peter Heyworth widen by personal remarks of the author on Klemperer's recordings. Aleksandra Melbechowska-Luty The Spirit of Human Labour. On the Works of Jacek Sempoliń­ ski Jacek Sempoliński (b. 27 March 1927) is an outstanding painter, pedagogue, man of letters and professor at the Academy of Fine Arts. The key to understanding his works and personality is to be found in the poems of Emily Dickinson, cited in the text, and the psychologi­ cal theory devised by Elizabeth Kiibler-Ross and based on four squ­ ares (man's basic features): physical, intellectual, emotional and spi­ ritual-intuitive, which mould and designate the course of human life. J. Sempoliński is an expert on music and an excellent writer about art, but his main domain is painting. He is the author of hundreds of ca­ nvases and thousands of drawings, frequently displayed at one-man shows and group exhibitions. The artist defines his own iconography and transmits his experiences by remaining predominantly within the range of the sacrum. His landscapes are either realistic or intuitively recall the spirit of the past, the ancient motif of nature and memories of the eternal being of nature. Other series - Crucifixions, Skulls, Bre­ ad and Faces - are suffused with the spiritual element. The artist's po­ int of departure is the shape of an actual object, gradually reduced to abstract and allusive forms, signs and symbols. A l l these works carry eschatological contents, and pertain to the philosophy of existence and ultimate issues. The specific features of Sempolinski's personali­ ty are reflectiveness and an inclination towards melancholy, which, however, do not deprive his compositions of inner energy and force. Many canvases reflect intense expression. The artist places on the ca­ nvas or paper thick, ragged daubs, wide, angular smudges, spots, and zig-zags - vectors of motion-filled impastos marked with the undula­ ting nervous movement of the paintbrush or spatula; at times, he te­ ars or outright mutilates the canvas. Sempoliński uses oil and acrylic paint, tempera, pastels, pencil and charcoal. His palette accentuates purple, cold blue (more rarely: green), grey, creamy white, succulent yellow, orange and cold red. Black is obtained by combining red and Parisian blue. During the last two years, the artist seems to have di­ scovered a new fount of energy and as if returned to his youth. He embarked upon new themes and contents expressing the plenitude of humanity: dramatic self-portraits and studies of the body with phallic motifs, associated with an awareness of sin and depicted without the merest shadow of triviality. Sempoliński does not seek the approval of the public, and cares little for the attractive, banal aesthetics of the painting although he treats the category of beauty extremely seriou­ sly. He remains an independent artist, who does not succumb to cur­ rent targets, shies from modern programmes and avant-garde novel­ ties. He was and is solitary and loyal to his own imperatives and co­ nvictions. At the same time, he remains a man of great laboriousness. For this reason his accomplishments are illustrated so well by the po­ em by Emily Dickinson, which serves as the motto of this article: The Missing All - prevented Me From missing minor Things If nothing larger than a World's Departure from a Hinge Or Sun's extinction, be observed'Twas not so large that I Could lift my Forehead from my work For Curiosity. Wiesław Juszczak Some Remarks on Satiricon by Fellini Pondering on the necessity which inclined Fellini to direct Sati­ ricon (1969) the author discusses both the entire Fellini oeuvre and films by Pasolini which date from the same period and refer to anti­ quity (Edipo re - 1967, Medea - 1969). The two directors „barbarised" the commonly held, polished comprehension of antiquity. In Satiricon the author also perceives the director's need to speak about himself and to make a compulsory ..confession". This tale about dec­ line and collapse does not appear to be merely the story of disintegra­ tion. By recalling the title of the session at which the text was origi­ nally presented („There will be no other end of the world...") the au­ thor ends his reflections by citing Eliot: „In my beginning is my end (...) In my end is my beginning". Dariusz Czaja Lessons of Darkness. Two Views of the Apocalypse The author considers the contemporary understanding of the Apocalypse of St. John. Is the language of the symbols and meta­ phors of the prophecy still relevant today? What reality does the my­ sterious text of the Revelation refer to? How are we to comprehend the vision of the „end of the world"? In a reference to The Idiot by Dostoievsky, the author demon­ strates two different attempts at understanding the Biblical prophecy. He discusses in greater detail their contemporary (obviously, uninten­ tional) developments: Lektionen in Finsternis . a film by Werner He­ rzog, and The Short History of the Apocalypse and its Secularisation. an essay by Krzysztof Michalski. In conclusion, D. Czaja maintains that notwithstanding all the differences the two interpretations meet in a single junction: they do not relegate the ..end of the world" to some undefined ..later" nor do they place it in the future, but opt, although by resorting to different means, to a certain version of a religiously devised eschatology, which realises itself in time, „here and now". Wiesław Szpilka The Problem of the Year 2000 The author consider the form assumed by the titular problem in mass culture. Its vision does not seem to be overly sophisticated, and the eschatology is rather low and accessible to all. Although mobili­ sation is universal, it is assumed that in the wake of its ritual death the world is to re-emerge in accordance with popular rite de passage sce­ narios. Apparently, popular culture thinks that there will be no other end of the world. Jan Gondowicz The Most Beautiful Tale in the World. Apocalyptic Variations A description of a possible ending of the most beautiful (i. e. B i ­ blical) tale in the world if the arrow of time were to be reversed in ac­ cordance with the beliefs cherished by physicists. Janusz Barański The End of Ethnology or the End of the Age of Ethnology - So­ me Fortunetelling at the Threshold of a New Century The author of the article poses the thesis that Polish ethnology 119 �has found itself in a deep crisis, which, to a certain extent, is the out­ come of the postmodern breakthrough in the humanities and the so­ cial sciences. First, the diagnosis proposed by Jean Baudrillard, who ascertai­ ned the existence of a mutation of ethnology, namely, anti-ethnology, which artificially sustains the object of its research, can be referred also to Polish ethnology. In the latter instance, we are dealing with a process known as "cloning" - the reactivation of assorted forms of traditional culture, a task performed by so-called traditional ethnogra­ phy, which blurs the boundary between the work conducted by a re­ searcher and a cultural activist. On the other hand, the ensuing reac­ tion assumes the form of so-called anthropology of contemporaneity, which almost totally abandons the heretofore objective range of eth­ nology and concentrates on an analysis of "contemporary culture"; it also rejects the method of on-the-spot studies, so characteristic for ethnology. A strong stimulus for those tendencies is the somewhat uncritical reception of postmodernistic ideas launched by American anthropology. Meanwhile, Polish theoretical ethnological thought can boast of independent and original methodological reflection, to a certain extent concurrent with the world tendencies, albeit insufficiently ap­ plied. Moreover, related disciplines, such as sociology of culture or economy, increasingly resort to exemplary on-the-spot research devi­ sed by ethnology for the purposes of dealing with current problems experienced by the West. More, ethnology suitable for the demands of the twenty first century could, as if reversibly, benefit from theore­ tical suggestions made within those disciplines. The process of ethnologization outside ethnology is being continued, but ethnology it­ self remains least affected by it. The conclusion calls for a „return to the sources", the ever-in­ spiring themes from the range of cultural differences and distinctness, as well as culture comprehended in terms of non-dismissal and me­ thods profiting mainly from on-the-spot investigations. Such an ap­ proach creates opportunities for tackling the challenges facing pre­ sent-day ethnologists who, unless they wish to become alienated from the problems of the modern world, should concentrate their at­ tention to a greater extent on examining such phenomena as sub-cul­ tures, lifestyles, organisational cultures, the political ritual, new forms of religiosity, consumer culture, etc. Unencumbered by com­ plexes, they should enter those regions and protest against a reduction to the role an auxiliary discipline vis a vis other realms of the huma­ nities and the social sciences. NOTY O AUTORACH Janusz Barański - adiunkt w Instytucie Etnologii UJ. Autor prac m.in. o słowiańskiej kosmogonii, języku polityki, reklamie; obecne jego zain­ teresowania pozostają w zakresie tzw. studiów kulturowych. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizual­ nej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współ­ czesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludo­ wej. Michał Bristiger - emerytowany profesor muzykologii w Instytucie Sztu­ ki (obecnie w Radzie Naukowej Instytutu), w latach dziewięćdziesiątych wprowadził wykłady z teorii muzyki na Uniwersytecie Kalabryjskim w Arcavacata di Rende oraz na Uniwersytecie Adama Mickiewicza. Otrzymał nagrodę im. Jużykowskiego. Autor licznych artykułów, wydał m.in. Związki muzyki ze słowem. Z zagadnień analizy muzycznej, Kra­ ków 1986. Akademik, korespondent Akademii Bolońskiej oraz członek Komitetu Nauk o Sztuce PAN. . Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizual­ nej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współ­ czesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludo­ wej. Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbolu w fil­ mie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w redakcji „Kontekstów". Redak­ tor książki Mitologie popularne (1994) i. Metamorfozy ciała (1999). Mirosław Filipowicz - historyk specjalizujący się w historii historiografii. Pracuje w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na stanowisku adiunkta w Katedrze Historii Europy Wschodniej. Opublikował m.in. Wobec Ro­ sji. Studia z dziejów historiografii polskiej od końca XIX w. po II wojnę światową, Lublin 2000. Prywatnie kolekcjoner nagrań muzyki klasycz­ nej. Oskar Goldberg (1885 Berlin - 1952 Nicea) pochodził z ortodoksyjnej ro­ dziny żydowskiej. Wyższe studia w zakresie nauk judaistycznych odbyt w Theologische Hochschule Beit ha-Midrasch w Berlinie. Od 1909 roku w Monachium i w Berlinie studiował medycynę, orientalistykę i etnopsychologię. W latach 1913/14 odbywa wyprawę badawczą po Bhutanie. Nepalu i Kaszmirze. W jej trakcie zbiera materiały do rozprawy doktor­ skiej na temat anormalnych procesów biologicznych występujących w praktykach mistycznych Orientu, której obronę uniemożliwił jednak wybuch wojny. Wcześniej w 1911 roku wraz z Fritzem Hommelem, Hu­ go Wincklerem i Fritzem Delitschem zakłada Gesellschaft zur Erforschung der unbewusst-seelischen Vorgaenge in Sprache und Zahl, zas' w 1917 roku z jego inicjatywy i przy poparciu Bubera powstaje Gesell­ schaft fiir die Soziologie und Volkerpsychologie des Orients. W latach 1920-32 Goldberg przewodził pracom berlińskiej Philosophische Gruppe. w której udzielali się między innymi Hans Reichenbach, Karl Korsch, Alfred Dbblin i Robert Musil. Pierwsze sześć lat na uchodźctwie przeby­ wał we Włoszech, gdzie wraz z Tomaszem Mannem redagował emigra­ cyjne czasopismo „Mass und Wert". Dzięki pomocy Marcela Maussa w 1939 roku udaje się do Francji, zas' dwa lata później przenosi się do USA. Po powrocie do Europy w 1950 roku żyje we Francji, gdzie umie­ ra w wieku 67 lat. Główne dzieła Goldberga to w porządku chronologicz­ nym: Die fiinf Biicher Mosis ein Zahlengebaude, Berlin 1908; Die Wirklichkeit der Hebraer, Berlin 1924; Maimonides. Kritik der jiidischen Glaubenslehre, Wien 1935. Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Po­ wszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik komuna­ łów Gustawa Flauberta, Zoologię fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. Wiesław Juszczak - profesor U W j Instytutu Sztuki PAN, historyk sztuki, filozof, autor wielu książeM a r t y s t ó w oraz tłumaczeń (w tym z litera­ tury pięknej). Ostatnio w^dał Fragmm&y. Szkice z teorii ifilozofiisztuki 120 Unuoimj oraz przekłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: Mil­ ton, Zaślubiny Nieba i Piekła (Wydawnictwo Universitas). Paweł Kłoczowski - adiunkt przy Instytucie Filozofii UJ, współpracuje z .Ze­ szytami Literackimi", „Przeglądem Politycznym" i .Znakiem". W roku 2000, w wydawnictwie Aletheia ukaże się jego książka Filozofia polityczna Arystotelesa. Piotr Kłoczowski - edytor, wykładowca Akademii Teatralnej w Warsza­ wie. W bieżącym roku w jego przygotowaniu ukażą się Chwile oderwa­ ne K. A. Jeleńskiego (Czytelnik). Michał Paweł Markowski - dr hab., teoretyk literatury, tłumacz, eseista. Pracownik Instytutu Filologii Polskiej UJ. Opublikował: Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura (1997), Nietzsche. Filozofia interpretacji (1997), zbiór esejów Anatomia ciekawości (1999) oraz Pragnienie obe­ cności. Filozofie reprezentacji od Platona do Kartezjusza (1999). Tłuma­ czył m.in. Foucaulta, Deleuze'a (Proust i znaki dla wyd. słowo/obraz te­ rytoria), Derridę, Lyotarda. Rorty'ego. Blanchota, Levinasa, Barthes'a, Edmunda White'a, Paula de Mana. W tym roku wyjdzie jego przekład Gabinetu kolekcjonera Georgesa Pereka. Wydawca Pism Rolanda Bar­ thes'a (ukazały się już trzy tomy z jego przedmowami: S/Z, Fragmenty dyskursu miłosnego. Imperium znaków) oraz esejów Prousta O czytaniu (w wydawnictwie „Znak"). Członek kolegium redakcyjnego „Pamiętni­ ka Literackiego", serii „Horyzonty Nowoczesności" w wydawnictwie Universitas. Stały współpracownik „Literatury na Świecie", gdzie opra­ cował monograficzny, podwójny numer poświęcony Proustowi (1998, 12). Mieszka w Krakowie. Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na UW, dok­ torat z nauk humanistycznych (UW 1966). Specjalizacja: historyk sztu­ ki polskiej X I X / X X w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie praco­ wała w latach 1955-1985), Pracownia Słownika Artystów Polskich. Au­ torka 35 artykułów i 7 książek , m.in. Teofil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, Wrocław 1966; Widmo. Życie i twórczość Ludwika De Laveaux, Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie pol­ skiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., Neriton. Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie polskim. Arkady. Warszawa 1999. Jacek Sempoliński - wybitny malarz, pedagog, człowiek pióra, profesor Akademii Sztuk Pięknych. Studia ASP w Warszawie. Debiut na Wysta­ wie Młodych w Arsenale w 1955 r. Od pierwszej indywidualnej wysta­ wy w Zachęcie w 1960 r. czynnie działa w życiu artystycznym. Najważ­ niejsze wystawy w czasie Kultury Niezależnej. Nagrody - im. Jana Cy­ bisa, im. Brata Alberta, Nagroda Państwowa, Nagroda Ministra Kultury i Sztuki. Ostatnia ważna wystawa: duży zespół prac w ramach imprezy „Sąd Ostateczny". Sławomir Sikora - etnolog (studia UW). Sekretarz redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fotografii i filmu. Tomasz Sikora - adiunkt w Instytucie Religioznawstwa UJ (Zakład Feno­ menologii Religii), ostatnio wydał Użycie środków halucynogennych a religia, Nomos, Kraków 1999 Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztu­ ki PAN. pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Lech Trzcionkowski - historyk i filolog klasyczny, asystent przy Katedrze Historii Starożytnej w Instytucie Historii K U L . Boris Uspienski (ur. 1937) - filolog, semiotyk kultury, jeden ze współ­ twórców tartusko-moskiewskiej szkoły semiotyki kultury. Wieloletni profesor Uniwersytetu Moskiewskiego. Obecnie wykłada na uniwersyte­ cie w Neapolu. Mieszka w Rzymie. Bibliografia jego prac wynosi kilka­ set pozycji, w tym kilkadziesiąt książek. Cztery z nich ukazały się w Pol­ sce: Kult św. Mikołaja na Rusi (Lublin 1985), Car i Bóg. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji (Warszawa 1992), Poetyka kom­ pozycji (Katowice 1997). Historia i semiotyka (Gdańsk 1999). �W poprzednim numerze: Marc Shell, OK: lub Handel With Care • Łukasz Kiepuszewski, Zmierzch widzenia i widzenie zmierzchu • Elżbieta Wolicka, Historia jako genealogia. Fryderyka Nietzschego projekt przezwyciężania nędzy XIX-wiecznych historyzmów • Ryszard Kasperowicz, Wolność historyka - uwagi o teorii kryzysów Jacoba Burckhardta • Andrzej Pieńkos, Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo • Marzena Gierga, Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Ortygia - wyspa miłości, tycia i śmier­ ci [cz- Ш] • Jan Gondowicz, Nowa archeologia • Alfred Jarry, Dzieła i myśli doktora Faustrolla. Patafizyka • Jan Gondowicz, Wstęp do metody Alfreda Jarry • Dorota Majkowska, Świat melancholii • Jacek Olędzki, Oui, j 'en crois • Sławomir Sikora, Nowe przestrzenie antropologii wizualnej • Aleksander Jackowski, Ćwiczenia z pamięci. Powstanie Państwowego Insty­ tutu Sztuki • Capoeira. Dialog i walka. Z Valentinem Reinholdem rozmawia Łukasz Nalaskowski • Stanisław Cichowicz, Sen mara lub zmora i ja • Aleksander Jackowski, Stefan Starczewski, Sławomira Wierzchowska, Ireneusz Krzemiński, Zbigniew Be­ nedyktowicz, Jan Witold Suliga, Jacek Sempoliński, Adam Kilian, Ze spotkania z okazji wydanie albumów Aleksandra Jackowskie­ go: „Obrazy ludowe" oraz „O rzeźbach i rzeźbiarzach" • Bronisław Malinowski, Fotografie i dzienniki 1914-1918. Dziennik w ścisłem znaczeniu tego wyrazu O Bronisławie Malinowskim pisaliśmy już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Heleną Wayne Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Bronisław Malinowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa" Clifford Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego. Grażyna Kubica-Heller, Wstąp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908 - 1913 Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 2 w numerze 3-4/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 3 Dziennik 1914-1918 w numerze 1-2/1999: Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 w numerze 3/1999: Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" 1999 I półrocze 2000 II półrocze 2000 kwartalna - 5 zł; półroczna -10 zł; roczna - 20 zł kwartalna -10 zł; półroczna - 20 zł kwartalna - 12 zł; półroczna - 24 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: P K O BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz R U C H , konto: P B K S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0240024c1b8fe44ce4101d199f9ec62.pdf cec505d0be542ff00d975477439472de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2816 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2623 Title A name given to the resource Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art=Świadectwo fotografii pomiędzy i poza nauką i sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.12-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowie? • P H O T O G R A P H I C TESTIMONY B E T W E E N AND BEYONP SCIENCE ANI» ART photography and film in anthropological research, the anthropological dimensions of film and photography and their links to ethnography (cf: Konteksty No. 3-4/1992 and No. 3-4/1997). The third topic concerns the status of ethnography an issue which has for some time now been the subject of heated debates in the anthropological milieu. As a result of these discussions ethnography is increasingly often branded a "hybrid discipline" (James Clifford) - a cross between science and art, an entity existing somewhere between science, art and literature. The extreme version of this view is that ethnography is neither science nor art but always an "in-between" discipline. Malinowski -Witkacy Photography: Between Science and Art A journey from Zakopane, Cracow... to the world. The origins of one of the greatest anthropological adventures of the 2 0 t h century. From the Editor A l l the above topics are brought together in our exhibition's title: Bronisław Malinowski (his photographs taken during ethnographical trips to the Trobriand Islands), Photography (Ethnography) and "between science and art". Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art There is one more topic, until now not discussed in depth - but no less complex: the artist Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) and his unconventional approach to, and application of, photography as a clearly-defined experiment constituting a part of his diversified creative activity. Interesting here are Witkiewicz's fascination with photography, the role of photography in his artistic experience, the shift of photography towards the opposite pole, and photography as an art. W It so happens that these issues, as well as the photographic work carried out by both of our exhibition's heroes, their youthful friendship, their journey together to Australia - where Witkiewicz was to photograph and draw whatever Malinowski turned up during his research - the sudden and dramatic break-up of their friendship, their parting, enhanced by news of the outbreak of the first world war, finally the impact their friendship and journey t o the tropics had for their work - have been (and continue to be) described in rich detail - and frequently as a separate entity: on the one hand by anthropologists, on the other by historians, literature and art critics and Witkiewicz scholars. e are pleased to present our reader with a special, quadruple issue of the Konteksty quarterly, which is also a catalogue to the Malinowski - Witkacy. Photography: Between Science and Art exhibition. The exhibition's main design - conceived by our editorial team - the display itself and the present special issue of Konteksry bring to a head several topics that our magazine has been investigating for at least three years. The first of these concerns Bronisław Malinowski's Diaries. In 1997, thanks to our contacts with Malinowski's daughter, Mrs. Helena Wayne, and the London School of Economics archives, we began printing Malinowski's hereto unpublished Diaries (cf: Konteksty No. 1-2/1997 and consecutive editions), previously published only in an abridged English-language edition (A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967). Our idea was to publish the complete Diary in fragments transcribed from the original in successive issues of Konteksty, in which we hoped to contribute to the publication of a complete Polish edition of Malinowski's Works, which has been in preparation for many years now. Witkiewicz's photographs have been published in many professional album collections and shown at photographic exhibitions worldwide. Similary, Malinowski's "ethnographic" photographs were part of his classical anthropological works. Malinowski's pictures usually function - and are displayed - on their own, as in Malinowski's Kirwina. Fieldwork photography 1915-1918, an album of previously unpublished Malinowski photographs provided by the London School of Economics archives, was authored by the ardent Malinowski biographer and scholar - professor Michael Young. Witkiewicz's and Malinowski's photographs function on their own: Witkiewicz's as art, Malinowski's The second topic in question concerned so-called visual anthropology. For a long time now we have been paying special attention to the application of as science. 12 �Zbigniew Benedyktowicz • ŚWIADECTWO FOTOGRAFII POMIĘDZY 1 POZA NAUKĄ I SZTUKĄ O ddajemy do rąk Czytelników specjalny, poczwór­ ny numer kwartalnika „Konteksty", który jest katalogiem do wystawy Malinowski - Witkacy. Fotografia: pomiędzy nauką i sztuką. Projekt wystawy, który powstawał w kręgu naszej redakcji, sama wystawa , jak i ten towarzyszący jej specjalny numer - katalog są zwień­ czeniem wątków pojawiających się na naszych łamach co najmniej od trzech lat. Pierwszy z nich to sprawa Dzienników Bronisława Ma­ linowskiego. Dzięki nawiązanej współpracy z Panią Hele­ ną Wayne córką Bronisława, oraz z Archiwum London School of Economics rozpoczęliśmy od 1997 roku (po­ równaj nr 1-2/1997 i wszystkie zeszyty, kolejnych roczni­ ków „Kontekstów") drukowanie niepublikowanych dotąd Dzienników Bronisława Malinowskiego, znanych tylko, częściowo z okrojonego wydania, jakie ukazało się w wer­ sji angielskiej w 1967 roku (A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967). Zamiarem naszym było wspo­ możenie trwających od wielu lat prac nad pełną polską edycją Dziel Bronisława Malinowskiego, w tym pomoc w przygotowaniu pełnej wersji Dzienników, poprzez suk­ cesywne publikowanie w „Kontekstach" kolejnych ich fragmentów transkrybowanych z wersji oryginalnych. Drugi wątek to zagadnienia związane z tzw. antropolo­ gią wizualną. Problematyce fotografii, filmu, ich sposo­ bom wykorzystania w antropologii, jak i antropologicz­ nym wymiarom filmu i fotografii, ich związkom z etnogra­ fią poświęcaliśmy od dawna szczególną uwagę (por. m.in. „Konteksty" nr 3-4/1992; nr 3-4/1997). Trzecim wreszcie wątkiem jest podnoszona i dyskuto­ wana od pewnego czasu w kręgu antropologów, w dość gorący i intensywny sposób, sprawa statusu samej etno­ grafii, o której coraz częściej powiada się, że jest „hybrydyczną działalnością" (James Clifford), hybrydą nauki i sztuki, tworem wyrosłym i znajdującym się pomiędzy na­ uką i literaturą, nauką i sztuką. Pogląd taki znajduje swój skrajny wyraz w opinii, że etnografia nie jest, ani nauką, ani sztuką. Znajduje się zawsze „pomiędzy". Wszystkie te trzy wątki zbiegają się i splatają już w samym tytule naszej wystawy: Bronisław Malinowski (jego fotografie z etno­ graficznych badań terenowych na Wyspach Trobrianda) - Fotografia - „pomiędzy nauką i sztuką" (Etnografia). Dochodzi tu jeszcze jeden nie poruszany dotąd przez nas głębiej, wątek: postać artysty Stanisława Ignacego Wit­ kiewicza oraz kwestia jego, oryginalnego sposobu upra­ wiania fotografii, jako wyraźnego eksperymentu będącego istotną częścią jego twórczości. Wątek jego fascynacji fo­ tografią. Kwestia roli i znaczenia fotografii w jego do­ świadczeniu sztuki. Kwestia fotografii ciążącej ku drugie­ mu biegunowi. - Fotografii jako sztuki. Tak się złożyło, że zagadnienia* te, jak i>fotograficzna twórczość obu bohate­ rów naszej wystawy^ ich młodzieńcza przyjaźń, wspólna podróż odbyta do Australii, podjęta z zamiarem, by Wit­ kiewicz był fotografem i rysownikiem podczas badań tere- 13 Malinowski -Witkacy Fotografia: między nauką a sztuką Podróż od Zakopanego, Krakowa... do świata. U źródeł antropologicznej przygody )£X wieku. Od redakcji Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z Świadectwo fotografii pomiędzy i poza nauką i sztuką nowych prowadzonych przez Malinowskiego, nagły dra­ matyczny zwrot i zerwanie przyjaźni, rozstanie przypada­ jące na wieść o wybuchu i na doświadczenie I wojny świa­ towej, wreszcie przyjaźni tej waga i znaczenie, znaczenie wspólnie odbytej „podróży do tropików" dla twórczości obu - Malinowskiego i Witkacego - mają swoją bogatą li­ teraturę, omawiane i oświetlane były i są po wielekroć odrębnie: osobno w literaturze i środowisku antropolo­ gów, osobno przez historyków, krytyków literatury i sztu­ ki - „Witkacologów". Fotografie Witkacego doczekały się wielu fachowych albumowych wydań i prezentowane by­ ły na fotograficznych wystawach w wielu galeriach świa­ ta. Podobnie rzecz się ma w przypadku „etnograficznych" fotografii Malinowskiego, które funkcjonują w jego kla­ sycznych dla antropologii dziełach naukowych. Czy, jak za sprawą niestrudzonego badacza jego biografii i twór­ czości - prof. Michaela Younga - w ostatnio wydanym przezeń albumie (Malinowski's Kirwina. Fieldwork Photo­ graphy 1915-1918) złożonym z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego, pochodzących z Archiwum Lon­ don School of Economics - prezentowane są odrębnie. Osobno fotografie Witkacego. Osobno fotografie Mali­ nowskiego. (Fotografie Witkacego to sztuka.).(Fotografie Malinowskiego to nauka.) Ideą zarówno naszej wystawy jak i tego nietypowego katalogu - który jest raczej książką złożoną z tekstów an- �Zbigniew Benedyktowie; • P H O T O G R A P H I C TESTIMONY BETWEEN A N D BEYOND SCIENCE A N D A R T exhibition of almost all of Witkiewicz's exotic Australian landscapes, that are to be found in museums and private collections in Poland - and certainly not alongside Malinowski's photographs. I especially wish to thank Mrs. Helena Wayne (Malinowska) for providing us with photographs and documents from her family archives - private photographs of biographical import that gave the exhibition a personal note. One can view the displayed photographs through the prism of traditional divisions into scientific and artistic photography (Malinowski's documenting of his ethnographic work, Witkiewicz's experimental art/work and searching for artistic form, his portraits resembling something like a painter's sketchbook). The differences between "backgrounds" and "foregrounds", between Europe and tropical Asia, between the faces of Europeans and Asian "savages", between a scientist's photographs and those taken by an artist, between science and art as such are all open to analysis. But one can also look at them in a different way. The main idea behind our exhibition and this unconventional catalogue - which is rather a book of anthropological texts (known mainly to anthropologists) and "Witkacy" texts (known chiefly to Witkiewicz specialists, historians and art critics), was to bring the two together in one volume and at a single display. This might at first seem an usurpation - if not for the fact that such a meeting of the two could considerably refresh our approach to photography, science and art. And if so, then the sphere of what is "between" may show itself as a reality much more complex, deeper and more problematic than the simple division into science and art to which we have become accustomed. Our aim also was to approach and portray two outstanding personalities - the scholar and the artist. Both eminent men - Malinowski, the scientist, who founded and became a classic of today's cultural anthropology and Witkiewicz, artist, painter, writer, dramatist and philosopher - were natives of Galicia. These were two outstanding men whose lives were tied to Zakopane and Cracow and who left their mark on 20 -Century science and art. Their private, biographical content carries the same strength that James Clifford described when writing about the role of photography in anthropology: "You're there because I (the photographer, neither scientist nor artist) was there" (cf.: p. 106). Such emotions usually accompany the perusal of private, "family" photos - and such is the atmosphere surrounding the photographs on display at the exhibition. To be there, photographically "in-between" - and perhaps "beyond" - science and art, to view the faces of men, women and children from the Trobriands, Australia, England, Tirol, Zakopane and Cracow, the faces of Bronio, Staś, Elsie and Mamie - is to see and discover the anthropological sense and dimension of photographic testimony and the anthropological dimension of the human condition: individual existence and unity in diversity. th The project would not have been possible without the kind help we received from so many quarters. I therefore wish to express my sincere thanks (also expressed separately elsewhere) to the members of the Honorary Committee that took patronage over the event and all institutions and persons who supported us and contributed to our success. I also wish to extend my particular gratitude to two women without whose assistance, knowledge and commitment this exhibition would never have achieved its form and dimensions: Mrs. Zofia Golubiew, Director of Cracow's National Museum and Mrs. Helena Wayne (Malinowska). Without Mrs. Golubiew's support of our project, her help in its development, her personal authority, the authority of the institution she heads and the professional competence of her staff - with whom we had the pleasure to cooperate - we could never have even dreamt of organising what amounts to the second-ever Translated by Maciej Bańkowski The photographs by Bronisław Malinowski published here as well as shown on the exhibition Malinowski Witkacy. Photography: Between Science and Art come from his fieldwork on Trobriand Island (1914-18). They have been collected in and are property of the Archives of London School of Economics. Malinowski Photographs Malinowski's photographic collection consist of 6 boxes of prints and negatives and 46 glass plate negatives. The photographs are divided into the following sections: I Amphlett Islands; II Samarai Islands; III Wasi (fishing); I V Canoes; V Sagali; V I Mortuary; VII Dance; VIII Pregnancy IX Magic; X Pottery; XI Physical Types; XII Dress; XIII Fishing; X I V Cooking; X V Village Scenes; X V I Children's Games; X V I I Dancing (2); XVIII Ethnographer; X I X Kula; X X Sex; XXI Mythology; XXII Fishing and Magic; XXIII Chieftainship; X X I V Personalities; X X V Contact; X X V I Housebuilding; X X V I I Ropemaking; XXVIII Daily life; X X I X (no title); X X X Spirits/Chief; X X X I Gardening and harvest A second series of photographs exists for some of the subject areas: BI Amphlett Islands; BII Samarai Islands; Bill Wasi (fishing); IV Canoes; B V Sagali; BVI Mortuary; BVII Dance; BVIII Pregnancy; BIX Magic; BXI Physical Types; BXII Dress; BXIV Cooking; B X V Village Scenes; B X V I Children's Games; BXVIII Ethnographer; BXXI Mythology; BXXIII Chieftainship; B X X V Contact; BXXX Spirits/Chief; BXXXI Gardening and harvest 14 �Zbigniew Benedyktowicz • ŚWIADECTWO FOTOGRAFII POMIĘDZY I POZA NAUKĄ I SZTUKĄ tropologicznych (znanych przeważnie tylko antropolo­ gom) i „witkacologicznych" (znanych przeważnie witka­ cologom, historykom i krytykom sztuki) - było doprowa­ dzić do spotkania ich razem. W jednym tomie. Na wspól­ nej wystawie. Zrazu wydawać by się to mogło uzurpacją, gdyby nie nadzieja, że dzięki takiemu spotkaniu nasze spojrzenie na fotografię, naukę, sztukę może ulec znacznemu odświeże­ niu. A wtedy i obszar tego, co „pomiędzy" ukazać się mógłby jako rzeczywistość bardziej złożona, skomplikowa­ na, problematyczna i głębsza, nie tak prosta, jak ta, do której zdołaliśmy przywyknąć: podzielona na naukę i sztukę. Zamierzeniem naszym było także spotkać i ukazać te dwie wybitne sylwetki: naukowca i artysty, tych dwu wiel­ kich mieszkańców Galicji - uczonego, założyciela i klasy­ ka światowej antropologii kulturowej oraz artysty mala­ rza, pisarza, dramaturga, filozofa. Dwie wybitne postacie związane z Zakopanem i Krakowem, które odcisnęły swe piętno w światowej nauce i sztuce XX wieku. Zrealizowanie tego zamiaru nie byłoby możliwe bez pomocy okazanej nam z wielu stron. Dlatego niech mi wolno będzie podziękować (czynimy to także na osobnym miejscu) członkom Komitetu Honorowego, którzy objęli patronat nad tym przedsięwzięciem, wszystkim instytu­ cjom i osobom, które wspierały nas i przyczyniły się do zrealizowania tego projektu. Niech mi będzie wolno tak­ że w szczególny sposób podziękować dwóm kobietom, bez których pomocy, wiedzy i zaangażowania wystawa ta nie osiągnęłaby takiego kształtu i wymiaru, w jakim możemy ją zaprezentować. - Pani Zofii Gołubiew Dyrektor M u ­ zeum Narodowego w Krakowie i Pani Helenie Wayne (Malinowskiej). Bo czyż bez otwartości dla naszego projektu okazane­ go ze strony Pani Zofii Gołubiew, rozwijania go, bez Jej autorytetu, autorytetu kierowanej przez nią placówki, kompetencji zespołu pracowników Muzeum Narodowego w Krakowie, z którymi mieliśmy przyjemność współpraco­ wać - moglibyśmy w najśmielszych marzeniach myśleć 0 tym, że uda się nam zgromadzić na tej wystawie, po raz pierwszy w sąsiedztwie fotografii Malinowskiego prawie wszystkie pejzaże egzotyczne, pejzaże australijskie Witka­ cego, jakie znajdują się w zbiorach innych muzeów i zbio­ rach prywatnych w Polsce? Pani Helenie Wayne (Malinowskiej) szczególnie zaś chciałbym podziękować za udostępnienie fotografii i do­ kumentów pochodzących z jej zbiorów rodzinnych - foto­ grafii „biograficznych", prywatnych, wzbogacających na­ szą wystawę o jeszcze jeden wymiar. Obecność fotografii biograficznej, rodzinnej wprowadza tu dodatkowy, nowy wątek. - Można bowiem patrzeć na tę wystawę w utar­ tych dychotomiach i opozycjach: fotografia w służbie na­ uki i w służbie sztuki (Malinowski - dokumentacja etno­ graficznych badań naukowych) (Witkacy - eksperymen­ ty, studia nad formą, portrety osób, fotografia jako szkicownik do twórczości plastycznej), analizować, podkre­ ślać różnice: „plany dalekie" - „plany bliskie", przeciwsta­ wienia: Europa - „Azja", Tropiki; Twarze Europejczyków - Twarze „Dzikich", fotografia w ujęciu naukowca i arty­ sty, nauka - sztuka. Można jednak patrzeć i inaczej. Obecność wątku biograficznego, fotografii prywatnej niesie przecież w sobie tę samą moc, o której w odniesie­ niu do fotografii w doświadczeniu antropologii pisał Ja­ mes Clifford: „jesteście tam, bo ja (fotograf, czyli ani na­ ukowiec, ani artysta) tam byłem" (por. s. 105) Z nie mniejszym wzruszeniem, właśnie tak jak patrzy się na zdjęcia „rodzinne", biograficzne, można spojrzeć te­ raz na wszystkie fotografie zgromadzone na tej wystawie. - Być tam - w tym fotograficznym „pomiędzy", ale 1 może „poza", nauką i sztuką: oglądać twarze mężczyzn, kobiet, dzieci z Trobriandów, Australii, Anglii, Tyrolu, Za­ kopanego, Krakowa... Twarze Bronia, Stasia, Elsie, Mar,Być tam" - to znaczy widzieć i odkrywać antrome... pologiczny sens i wymiar świadectwa fotografii, antropo­ logiczny wymiar kondycji ludzkiej : Istnienia poszczegól­ ne. Jedność w różnorodności. Wszystkie zamieszczone dalej w tym numerze fotografie Bronisława Malinowskiego z badań terenowych 1914-18, również prezentowane na wystawie, pozyskane zostały i pochodzą z Archiwum London School of Economics. Kolekcja fotografii Malinowkiego składa się z sześciu pudeł odbitek i negatywów oraz 46 negatywów szklanych. Fotografie podzielone są na następujące kategorie I Wyspy Amphlett; II Wyspy Samarai; III Wasi (rybołówstwo); IV Czółna; V Sagali; VI Obrzędy pogrzebowe; VII Taniec; V I ­ II Płodność i urodzaj; IX Magia; X Garncarstwo; XI Typy fizyczne; XII Strój; XIII Rybołówstwo; XIV Przygotowanie pożywienia; XV Sceny z życia wioski; XVI Gry i zabawy dziecięce; XVII Taniec (2); XVIII Etnograf; XIX Kula; XX Życie seksualne; XXI Mi­ tologia; XXII Rybołówstwo i magia; XXIII Wodzostwo; XXIV Prezencja; XXV Kontakty; XXVI Budowa domu; XXVII Robienie sznura; XXVIII Sceny codzienne; XXIX ( ) XXX Duchy/ Wódz; XXXI Uprawa ogrodów i zbiory Drugi zbiór fotografii zawiera następujące kategorie : BI Wyspy Amphlett; Bil Wyspy Samarai; Bill Wasi (rybołówstwo); IV Czółno; BV Sagali; BVI Obrzędy pogrzebowe; BVII Ta­ niec; BVIII Płodność i urodzaj; BIX Magia; BXI Typy fizyczne; BXII Strój; BXIV Przygotowanie pożywienia BXV Sceny z życia wio­ ski; BXVI Gry i zabawy dziecięce; BXVIII Etnograf; BXXI Mitologia; BXXIII Wodzostwo; BXXV Kontakty; BXXX Duchy/ Wódz; BXXXI Uprawa ogrodów i zbiory 15 �Terence wrigfit • SHADOWS O F REALITY PROJECTED O N T H E S C R E E N O F APPEARANCES TERENCE Or were there dangers of imposing the photographer's will on the subject? Despite the geographical and historical distance, and over 80 years of technological change, the photographs still retain considerable fascination and impact. Much of Malinowski's working method is contained in the photographs themselves. Where earlier ethnographic photographers had adhered to rigid prescriptions, aiming to produce images that were considered to be "scientifically" valid, Malinowski's Trobriand images appear free from such preconceptions. For example, when examining the sequencing of images, they first reveal his initial interest in the subject. This is followed by certain details that attracted his attention as his engagement with the subject developed: an exploratory camera governed by an open mind. Indeed, this investigative experimental style of documentation is backed-up by his diary entries. Here we have evidence of a form of visual enquiry which has an overriding concern with fitting the significant information efficiently into the frame. He had not only "looked around noticing things to photograph" (1967:256), but he would plan his photographs and spend long periods working on them: "today devoted to photography" (ibid:272). He would be "mortified by the poor results" (ibid: 195) or elated by "photographs which are a success!" (ibid:275). It was W R I G H T Shadows of reality projected on the screen of appearances : Malinowski, Witkacy and photography 1 2 W hen I first studied Malinowski's photographs in 1988, I was immediately impressed by his level of accomplishment and the degree of enquiry he brought to the subject. As a photographer myself, I tried to imagine how I would have operated the camera i n those situations. What might have determined the selection of camera angle and viewpoint? What was the relationship between the photographer and the subject? What were the possibilities for visual exploration? Would the photograph be more than a simple response to events? Zakopane, 1999. Fot./Photo by Terence Wright 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/597f399e65e2e867ec1109e8621a74f3.pdf c6abd5bb034c9af2c8545f19f3981e1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2620 Title A name given to the resource Lalki i maskiw sercu afrykańskiego teatru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lalki i maski w sercu afrykańskiego teatru Henryk Jurkowski Oleńka Darkowska-Nidzgorski, Denis Nidzgorski, Marionnettes et masques au coeur du theatre africain. Sepia, Saint-Maur Institut International de la Marionnette, Charleville - Mezieres 1998 Jak pisać o lalkach i maskach afrykańskich? Czy przyjąć, że stanowią one aktualną rzeczywistość kulturową naszego czasu, czy założyć, że winny być uznane za relikt kultury społeczeństw pierwotnych? Odpowiedź na to pytanie ma swoje konsekwencje metodologiczne. W pierwszym wypad­ ku rozpatrywalibyśmy je w kontekście zjawisk współcze­ snych i współczesnego stanu teatru, a więc w pewnej syn­ chronic w drugim rozpatrywalibyśmy je jako jeden z pierw­ szych etapów rozwoju ludzkiej kultury, a więc jako zjawisko diachroniczne. Żadne z tych stanowisk nie jest zadowalające. Pierwsze nastawione na synchronię, ponieważ zaniedbuje cały obszar teatru rytualnego, tym cenniejszego, że znikającego wraz z postępem cywilizacji. Drugie - nastawione na diachronię, ponieważ jest ono równoważne z zastosowaniem europej­ skich klasyfikacji kulturowych, skompromitowanych już jako europejski entnocentryzm. Autorzy najnowszej książki o lalkach Czarnej Afryki (na południe od Sahary) Oleńka Darkowska-Nidzgorski (tekst) i Denis Nidzgorski (dokumentacja graficzna i fotografie) pt. Lalki i maski w sercu afrykańskiego teatru,' wybrali drogę pośrednią. Nic dziwnego: są oni prawdziwymi znawcami kul­ tury afrykańskiej. Przeżyli wśród Afrykanów wiele lat i pa­ trzą na nich jak na interesujących twórców odrębnej, ale wła­ snej i rozwiniętej kultury. Patrzą na nich jak na ludzi, w których rośnie poczucie przemian, zachodzących w całym cywilizowanym świecie, z którym czują się oni związani. Dlatego też potrafią oddzielić animistyczną tradycję od no­ wych zjawisk w życiu. Potrafią spojrzeć na teatr jak na pro­ fesję, choć wiedzą, że jego źródłem były analogiczne parate­ atralne działania rytualne. To w atmosferze takiego szacunku dla kultury i cywiliza­ cyjnej świadomości Afrykanów zrodziła się ta książka. Inte­ resujące, że jej autorzy powstrzymali się przed jakimkolwiek wstępem, komentarzem, który by wyjaśniał ich stanowisko. Przyjęli założenie, że zawarty w książce materiał, i jego kom­ pozycja, powiedzą więcej o ich fascynacji i respekcie dla kul­ tury afrykańskiej niż jakiekolwiek odautorskie objaśnienia. Książkę otwiera rozdział o pochodzeniu lalki, więc o mi­ tycznych źródłach teatru lalek a zamyka inny pt. Teatr poza teatrem, obejmujący zjawiska parateatralne, z udziałem lalek, jak jasnowidztwo, działania magiczne i rytuały. Trudno nie zauważyć, że w ten sposób powstaje „animistyczna" rama dla tego, co się rodzi nowe, więc dla współczesnego teatru afry­ kańskiego. Mówiąc o źródłach teatru lalek, autorzy podejmu­ ją istotne zagadnienie, jakim jest historyczne usytuowanie te­ go teatru w Afryce. Pamiętają o tym, że starożytna Europa (nie mówiąc już o Egipcie) znała czarnych Afrykanów i za­ pewne utrzymywała z Afryką kontakty handlowe. Starożytne lalki w Europie czy w Egipcie, i ich rytuały, miały i jeszcze dziś mają swoje odpowiedniki w Afryce. To prawda, że nie sposób skonstruować pragmatycznej historii lalek afrykań­ skich, ale można co najmniej przedstawić ich kronikę na pod­ stawie raportów podróżników na przestrzeni wieków. 106 Niezwykle bogaty jest rodział przedstawiający różnorod­ ne rodzaje lalek. Są one przeważnie rzeźbione w drewnie, ale nie mało jest takich, które zrobiono z rafii lub innych mięk­ kich materiałów. Są one różnorodnej wielkości, a wśród nich znajduje się także umarionetyzowany człowiek. Pojęcie lalki zmienia się w zależności od lokalnej kultury i języka. Czasem w zakres tego pojęcia wchodzą różnorodne figury i maski, które w większości wypadków istnieją, jako pojęcia osobno, ale pełnią bardzo podobne funkcje. Lalki wyróżnia fakt przy­ gotowania i poddawania się animacji. Ale co zrobić z „lalka­ mi", które umieszczone są na masce (więc na głowie jej no­ siciela), które są „animowane" w ruchu przestrzennym w cza­ sie tańca? Potrzeba pewnie dalszych lingwistycznych stu­ diów, by te tajemnice umysłu ludzkiego rozwikłać i pojąć ich kulturowe przeznaczenie. Osobne miejsce zajmuje opowieść o lalkarzach, o ich przygotowaniu do zawodu, o technikach wokalnych o ciągle jeszcze istniejących fascynacjach magicznych. To prawdziwe studium socjologiczne. Wynika z niego, że lalki stały się w Afryce dla wielu źródłem utrzymania. Niezależnie od tego, czy uzyskali miejsce w instytucji aprobowanej i subwencjo­ nowanej przez władze, czy też stali się lalkarzami wędrowny­ mi, występującymi na ulicach miast i wsi krajów, które zdol­ ni są osiągnąć swoimi ograniczonymi środkami transportu. Relacja struktury przedstawień jest niezwyke inspirująca jako bogate źródło nowych pomysłów teatralnych nieznanych w Europie. Afrykanie w swej szczęśliwej izolacji już to prze­ kształcali obce modele, już to wymyślali coraz to nowe roz­ wiązania przestrzeni scenicznej. Myślę zresztą, że ich własna inwencja przekroczyła wszystko, co mogli przynieść obcy. Nie trzeba też przekonywać co do oryginalności muzycznej atmosfery spektakli, wyrażającej się w zastosowaniu instru­ mentów perkusyjnych, zadziwiających w swej różnorodności. Repertuar lalkarzy afrykańskich nie ma jeszcze wyraźnej formy dramatycznej. Przedstawienia stanowią przeważnie któtkie scenki, które jednak reprezentują pełny wachlarz ży­ cia społeczności afrykańskich z ich bogatą warstwą obycza­ jową, a czasem i polityczną (obecność kolonizatorów), o ak­ centach satyrycznych. Ta wspaniała panorama lalek afrykańskich jest znakomi­ cie ilustrowana zdjęciami Denisa Nidzgorskiego, który zdecy­ dował się pokazać nie tylko lalkarskie artefakty, ale także ich naturalne tło, a w nim ich twórców. Nidzgorski, wytrawny kolekcjoner, nie tylko sfotografował własne lalki niezwykłej piękności, ale dotarł także do obiektów przechowywanych we wioskach afrykańskich. Jego fotografie zmieniają często wyraz - czasem są tylko wyrazistym dokumentem, a czasem są impresjonistycznym obrazem. Demonstrują zawsze to, co najważniejsze dla afrykańskiej duchowości. Wśród wielu studiów poświęconych lalkom afrykańskim to jest najbardziej kompletne, kompetentne i ilustrowane nie­ znanym dotyczas materiałem. Jest dziełem znawców, a jed­ nocześnie ludzi, którzy w dalszym ciągu pozostają pod sil­ nym urokiemi Czarnej Afryki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c146e3710876487ec85c577acc26fbe1.pdf 2ced9d41da786851bbcdc72f96d12740 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2621 Title A name given to the resource Dzienniki 1914-1918 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.107-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Dzienniki 1914-1918 Prezentowany fragment pisał Malinowski na Wyspach Trobrianda między połową grudnia 1917 a połową stycznia 1918. Nastręczał on dużych trudności w opracowaniu, gdyż zawiera bardzo wiele obcojęzycznych wtrąceń. Widać, że Malinowski jest już długo poza zasięgiem polszczyzny, że coraz częściej my­ śli po angielsku i pewnych wyrażeń nie chce mu się już tłuma­ czyć na polski. Jest to dziennik intymny, nie przewidziany do pu­ blikacji, ani nawet do czytania przez kogokolwiek, więc autor nie stara się o piękno wypowiedzi i komunikatywność, stąd też wielka ilość spolszczanych słów angielskich, lapidarny styl, czę­ sto zupełnie nieczytelny. Oprócz stałego wątku i powodu, dla którego młody uczony dokonuje zapisków, jakim jest praca nad sobą, można zauważyć także, co jest dla niego sprawą istotną, a co nie. Na pierwszy plan wysuwa się powód, dla którego się znalazł na Trobriandach, czy­ li badania terenowe, a raczej ich finalizowanie, codzienna żmud­ na, czasami nudna i odstręczająca praca polegająca na groma­ dzeniu materiałów etnograficznych. Ta rutyna i zniechęcenie odbija się na jego stosunku do krajowców (patrz przypis 24 do­ tyczący terminu „nigger"), ale także do białych mieszkańców wysp. To co daje mu, jak zwykle, chwile szczęścia i zapomnie­ nia, to kontakt z przyrodą. Zachwyt nad jej pięknem często poja­ wia się w opisach zachodów słońca, morza i nieba etc. Opisy te świadczą o jego wrażliwości, a usiłowanie nadania im walorów literackich - o artystycznych ambicjach młodego uczonego. Innym stałym motywem jest miłość do Elsie Masson, tęskno­ ta za nią, decyzja o małżeństwie i walka o zachowanie emocjo­ nalnej wierności (czasami wszakże bezskuteczna, co jest z kolei powodem do wyrzutów sumienia i nakazów poprawy). Motyw wojny w Europie pojawia się niezmiernie rzadko, na przykład pod postacią problemu heroizmu, wobec którego musi się usto­ sunkować. Narzeczony Elsie zginął pod Gallipoli. Jego cień prześladuje Malinowskiego, ale trwa on jednak w przekonaniu, że jeżeliby dostał powołanie, to poszedłby na wojnę bez ociąga­ nia, ale zdawał sobie jednocześnie sprawę, że ryzyko takiego obrotu spraw jest dość ograniczone. Matka i Polska zjawiają się jak wyrzut sumienia: „Zapomi­ nam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. (...) O Boże, Boże, ja­ kież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycznym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kraju i tern co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem". Jego plany ży­ ciowe ciągle są jednak związane z krajem: „będę niewątpliwie 'wybitnym uczonym polskim'. To [tutaj] będzie moim ostatnim etnograficznym wybrykiem. Potem oddam się konstruktywnej socjologii; metodologii ekonomii politycznej etc. i w Polsce mo­ gę zaspokoić moje ambicje lepiej niż gdzieindziej". Musiał w to jeszcze wtedy wierzyć naprawdę. W opracowaniu korzystałam w dużej mierze z przypisów i słownika języka tubylców pomieszczonych w A Diary in the Strict Sense of the Term. Środa 12 112.17.1 Rano wstaję dość późno i zaczynam pisać dziennik, gdy Billi woła mnie. Jedziemy. Tam czuję się mocno podmęczony przez cały czas. Kamera mi ciąży. Czuję wyrzuty sumie­ nia, że nie opanowałem etnograficznej sytuacji. Obecność Billa mi trochę przeszkadza. After all [ostatecznie], on nie ma tej intenzywności interesu [zainteresowania], a raczej dla nie­ go to wszystko jest trochę głupie. Tu znowuż moja zdolność poddawania się cudownym stanom psychicznym (czasem urojonym) płata mi figla. Współdziałanie E.R.M. w moich badaniach nie działa na odległość. Raczej mam uczucie, że błaźnię się przed nią, że muszę jej wyraźnie napisać, że je­ stem disaponinted with myself [niezadowolony z siebie]. For­ mułuję Ust do niej popołudniu, odpoczywając w samotnej jeździe dinghą. W Oburaku: idziemy do domku kapitana (Towakajse). Tam siadamy na Bwajmie. Potem pieczenie żywcem świni. Pomieszane uczucia okrucieństwa i oburze­ nia. Płatanie świni i anatomiczne wyrażenia. Potem fotogra­ fujemy grupę z nose-stickami [patykami w nosie]; baku z puatai i świniami. Ja robię snapshot [zdjęcie migawkowe] z grupą płataczy świń. Potem siedzimy i smakujemy. Obcho­ dzę wioskę szukając miejsca pod namiot. Jemy banana i pije­ my coconut [orzech kokosowy]. Potem Sagali [ceremonialny podział żywności] obukubaku [część baku]. Vanoi kirivina. Spotykam znajomych: drjari z Kudokabilia, który przyniósł mi jaja w nocnej koszuli damskiej. Nie ma nikogo z Omarakany ani z Kasanai. Sagali: wszystkie wioski wymiecione. Uczucie społecznego mixusu w tym akcie: cała wyspa jako jedna całość: Kaileula i inne wyspy nie wymienione, nato­ miast Kitava i Vakuta wymienione. - Potem deszcz nadciąga. Siedzimy w Bwajamie Kapitana. Potem fotografuję widok wioski z zewnątrz 2 canoes [czółna]. Billi odjeżdża. Siedzę, rysuję kany. Wracam z Toguguą jego łódką. Siadam na dinghę i raduję się samotnością. Uczucie speszenia etnograficz­ nego (predominujące) powraca. Odnoszę je do E.R.M. Wio­ słując myślę o E.R.M. i jej zachwycie nad łódkami na Yarze [Yarra - rzeka w Melbourne]. - Wracam, jem kolację z Mic­ kiem, który powtarza, że takiego Sagali Kiriwina nie widział, a potem usprawiedliwia, że nie dał mi tytoniu. Siedzę na arm­ chair [fotelu] na werandzie i drzemię. - Idę spać o 8=ej. Śpię nieźle; mam sny, które mnie przenoszą daleko od Trobriands i od etnografii - ale dokąd? - Aha. Przed 2 dniami zacząłem czytać Tess of the d'U[rbervilles]. Zbliża mnie to do E.R.M. „Maiden no more" [już nie dziewica]. Refleksja nad tern, jak dalece ja jestem zobowiązany w stosunku do niej. Myślę 1 2 3 4 5 6 Grażyna Kubica-Heller 7 0 niej jako o mojej przyszłej żonie z poczuciem pewności 1 ufności, ale bez dreszczu. Myślę często o N.S. Pokazałem jej fotografie Billowi. Smutek. Kocham ją jak dziecko, ale nie 8 107 �łudzę się i nie wątpię, że ona nie mogłaby być szczęśliwa ze mną i vice versa. Melodja z Samsona i Dalili przypomina mi ją. Przychodzi mi na myśl: „Nie Uchadi!" i jestem w muzycz­ nym transie. Tęsknię często za kulturą, Paul & Hede i ich ho­ me [dom] (prawie ze łzami tęsknoty); E.R.M. i M.H.W. jako atmosfera. - Czy powrócą jeszcze kiedy te dni szczęśliwe w E. Malwern? - Melodje Bethovena - jestem niezmiernie przywiązany do P. i H. 9 Czwartek 13. [12.17.] Wstaję koło 7=ej. Herbata ranna; gadam z Mickiem. Idę pod kokos pisać dziennik za parę dni ostatnich. Zapowiadam Mickowi, że koło 11 chcę wyjechać. Po napisaniu dziennika koło ll=tej wracam. Gadam z Mickiem: Brudo" wrócił. Br. Nie dostał vaigua. Br. świnia. Dawniej było tu wielu traders [kupców]. Zbierali się wieczorami „playing & whoring" [na zabawę i rozpustę]. Mówi mi o swojem wyczerpaniu; poka­ zuje ciało wychudłe i oklapłe. Nie może nawet iść do shit housu [wychodka]. Dyskurs o konieczności wielkich shithouseów. Ofiarowuje mi dinghe. Zbieram rzeczy, załatwiam busi­ ness z Marjanną. Czuję się byczo fizycznie. Native canoe [tu­ bylcze czółno] napełnia się wodą. Przepakowujemy na din­ ghe. Przyjazd. Obieram miejsce na tent [namiot]. Gomeran, policeman [policjant] i paru boyów [służących] pomagają mi. Trochę czuwam nad tentem, trochę oglądam wioskę. Mam satysfakcję w patrzeniu na budowę tentu. Przyjemność pikni­ kowania. Ilumedoi siedzi ze swymi braćmi i introduce'uje [przedstawia] mnie. Daję 3 sztyki tobaku. Jem banany. Potem spisuję plan wioski. Brat Ilumedoi b. pomocny przytem. Wra­ cam. Oglądam tent i superintenduję [nadzoruję] rozpakowa­ nie rzeczy. Potem spacer. Myślę o E.R.M., dochodzę do wo­ dy. Robię gimnastykę szwedzką. Czuję się dobrze i jakkol­ wiek atmosfera łaźni tureckiej, nie jestem oprymowany [znu­ żony] ani zdeprymowany. Pierwszy spacer kiriwiński. Chwi­ 10 ne la poczucia, że Kiriwina [?]. Obecność duchowa E.R.M. My­ ślę o napisaniu definitywnem do N.S. Wracam i nogi mi cią­ żą. Piję kolację. Potem idę na round [spacer okrężny] wie­ czorną. Tuż koło mnie - jakie 6 metrów - iwalamsi [krzyczą]. Słyszę głównie Latuyu, gadugedo bigadajgu. Melodyjny, mo­ notonny chant [śpiew] - musi ich narkotyzować. Potem idę do Towakaise. Tam długie gwałcenie zanim oni decydują się gadać. Mówię o Poulo [połów]; potem 2 facetów Kukuonebusi. Czuję się wściekle śpiący. Wracam, piję kawę. Kładę się spać, ale wizje grzebieni szyldkretowych spędza­ ją mi sen. W nocy deszcz. Bulukwy spacerują naokoło mojego tentu. 12 Piątek 14.П2.171 Deszcz. Wstaję koło 6=30. Idę naokoło wioski, patrzę na grupy. Wracam, piję śniadanie. Gadam na werandzie z policemanem i kilku drjaniami. Potem wracam do tentu, parę de­ finitywnych zadań: przerysować plan wioski. Spisać dziennik etnograficzny. Robię trochę tego, ale, chociaż czuję się fi­ zycznie dobrze, opory: nie interesuje mnie praca. Przytem deszcz gwałtowny; woda spływa przez namiot, robimy ryn­ sztoki; namiot przepuszcza wodę. To wszystko mnie peszy; także Pilapala [grzmot] wali i to daje mi na nerwy. Koło 12 przychodzą drjanie z Vilajlimy i Osapoli. Gadam o krabach etc. Ciąży mi ten interview [wywiad] i nie idzie b. pomyślnie. Koło 2=ej ordynuję lunch: jaja, kakao. - Myślę o Paulu. E.R.M. wciąż mi się przypomina. Myślę z pangiem [ostrym bólem] o cywilizacyi; wiosłuję Yarra; czytając gazetę szcze­ góły o Melbourne. Rano srając, czytam głupstwa w gazecie z Melbourne. Domek w Malvern jak raj ziemski. - Przez ten czas, kiedy byłem z nimi, byłem niewątpliwie szczęśliwy (wykluczając nastroje a la Dostojewski i chorobę). Zwłaszcza pod koniec, kiedy tak bardzo pragnąłem zostać w Melbourne do kwietnia. - Wojna pewnie się skończy i idylla w Melbour­ �ne weźmie w łeb: [?] żalu za tern i wyrzutów sumienia. - Po­ południu wypoczywam; idę naokoło wioski - przygotowania do mony [puding z taro]. Koło 4=30 idę, patrzę na gotowanie tara. Kładziemy kluski; excitement [podniecenie]; buoysila Urgowa. Idę od jednego gar[n]ka do drugiego. Excitement i buoysila Urgowa pociągają mnie. Stanie na nogach męczy mnie. „Upadam ze zmęczenia". Sagali w Kajzabu. Siedzę na bwajmie młodej kobiety z Sinakety. - Wracam do Yasitine. Mrok. Szarzyzna. Ciemnoniebieski wilgotny dym kłębi się wśród palm, domki - niektóre szare, ciemnobrązowe, ochrowe pokrywają się ciepłymi tonami. Wioska spowita w ciem­ ność zacieśnia się i skupia, wyłania się [z] otaczającej pustki. Idę do tentu; leżę przez chwilę. Wiosłuję dinghą, nie bez funku [strachu], że nie znajdę wioski, że mielizna mnie odetnie, że „coś" wylizie z ciemności. Myślę o E.R.M., że ona by lu­ biła mnie widzieć. Gdy patrzę na kobiety, myślę o piersiach i o budowie ciała in terms of [kategoriami] E.R.M. - Wracam, jem b. frugalną [oszczędną] kolację, leżę na łóżku, gadam z drjaniami, policemanem z Vakuty i drjaniem w żółtej lawalawa [przepasce biodrowej] o różnych rzeczach (Poulo, Tova'u ). Także o Doketa v. Gabena. On znał Giblena, Subeta, Arse'a. - Śpię nieźle, choć obawiam się, że będę się czuł pod­ le (popołudniu reakcja [?]). Biorę cathar[tic] compfound] [przeczyszczającą miskturę]. 13 Sobota 15.112.171 Rano koło 6=tej gwałtowne valamsi [krzyki] na dwa gło­ sy (Ginger mówi, że w Saribie nie ryczą tak ciągle). Wstaję o 6=30, łódki odjeżdżają. Idę srać między mangrowy: jedyne okazje, w których jestem w kontakcie z przyrodą! Potem przez wioskę, znowuż sram: wielkie drzewa, liście twarde, politurowe, głębokie cienie na ziemi pokrytej gnijącymi liść­ mi. Czuję się fizycznie byczo i to trwa przez cały dzień. Po śniadaniu (herbata i biscuits [herbatniki]) v[illage] census [spis ludności wioski] od 9 - 11. Potem wracam i przeryso­ wuje wioskę. Census: siedzę na krześle, które gwadi [dzieci] przenosi naokoło wioski. Guadi także dają mi nazwiska mie­ szkańców. Niektórych wymieniają po nazwisku pomimo ża­ łoby, jeżeli Kala koulo kwaiwa'u, nie mówią nazwisk. O 12 idę na dinghę. Pod namiotem chłodno, w słońcu gorąco. Wio­ słuję koło mangrowów. Poczucie siły i zdrowia. O 12 "Galuluwa i chleb od Micka. Uczę Gingera (klnę na czem świat stoi) jak smażyć. Jem jajecznicę na smalcu. Wypoczywam (nie czytam powieści). O 3=30 zaczynam robić genealogję cenzusową. Przychodzi Toulu[wa] i naprzód N.G. , daję mu tytoń. Pytam o przyjaciół. Śmierć Gilayviaka. Przycho­ dzą inni: Kalumwaywo , Muaiduili, Orjcapa. Ten ostatni ma może najbardziej „ludzkie" maniery. W każdym razie ma nie­ zmiernie miły wyraz, piękne usta i urocze oczy i dużo skrom­ ności w wyrazie. Jest on the first gentleman of Kiriwina. [pierwszym dżentelmenem Kiriwiny] - Toulu[wa] przycho­ dzi. Witamy się jak przyjaciele. On mówi o mnie i renomuje mnie. Pomimo wszystko jest pewne residuum sympatyi. Stoi nade mną z pół ironicznym i pobłażliwym uśmiechem pół deprecatoryi opowiada o moich exploits [wyczynach]. - Żart o naszej kuli. - Potem w namiocie Dipapa, Kenoria. - Idę sam ku Waweli. Duszno, ale jestem energiczny. Puszcza mnie fascynuje. Siedzę, Gijowile; Kenoria ładna, świetnie zbudo­ wana. Pasja, aby ją „poklepać po brzuchu". Opanowuję to. Wieczorem znów wiosłuję. Idę spać wcześnie. 14 15 16 17 18 19 Niedziela 16.112.171 Rano śpię długo. Taparoro (b. krótki). Koło mojego na­ miotu Tomwaya Lakwabulo i paru innych drjani. Niezła in­ formacja o Poulo. Przed lunchem wiosłuję trochę. Po lunchu o 2=ej cenzus wioski. Około 3=ciej b. zmęczony (nerwowo) - ledwo się ruszam, jadę do Kiribwy (tomakapa [obcy] i yamatamlobwala). Mick b. podle, użala się; b. pesymistyczny. Opuszczony domek; samotny stateczek - smutna książka od E.R.M. Czytam kawałki Stevensona . Wracając wiosłuję. Gadam z facetem of Poulo, planie mona tutaj naokoło. [??] Wiosłuję energicznie. Czuję się nieźle. (Jem cudowną polę­ dwicę wieprzową w Kiribwa). Około 8=ej piję lemoniadę; idę do Kwayutili. Bwogau rano. Siedzę, faceci mówią mi o Katoulu, Silami etc. Village policeman [wioskowy policjant] b. dobry informant. - Idę do namiotu o 16=tej, myję głowę. Śpię nieźle. 20 21 17/12/17 Wstaję o 6=30. Round naokoło [?] Siedzę i słucham wa­ lam i rozmawiam ze starym facetem w Walawi. Potem via Okinai, Olouam (staram się kupić 2 lagimy ) do namiotu. Przynoszą Vayoulo. Taszczą[?] Tomwaya Lakwabulo. - T L . daje mi vocabulare [słownik] języka Tuma. B. ochrypły. Po­ tem Baloma [duchy zmarłych]. Potem Namwana Guyau wra­ ca. Jadę dinghą jak zwykle. Po lunchu taszczę żółte calico [perkal] i gadam o Balomach. Robię małe Sagali, Navavile. Czuję się fed up [znudzony] niggrami [czarnuchami] i pra­ cą. Idę sam przez raibuag. Woda. Czuję się silny i energicz­ ny. I waded through [szedłem w bród], ale błoto mnie zatrzy­ muje w drodze. Podczas spaceru fizyczny wysiłek mnie ab­ sorbuje i nie myślę dużo ani nie tęsknię. Tropiki zupełnie straciły dla mnie charakter nadzwyczajnego istnienia: czuję się l=st cl[ass] [pierwsza klasa] i nie mogę wierzyć, że bym się gdziekolwiek mógł czuć lepiej. - Dinghy; czuję się tak energiczny, że po powrocie do brzegu znowu wracam i wio­ słuję. Potem bananowy kompot (świeży wynalazek). Idę do Navavile. Jestem śpiący i zmęczony. - W nocy burza, ale za­ sypiam znowu prędko. - Reumatyzm w kolanie znikł prawie bez śladu. - Czasem czuję, że mam prawą nogę. 22 23 24 25 26 18/12/18. Wstaję o 7=ej. Chłodny powiew - kładę extra gacie i ko­ szulę (t = 24,5°). Chalcedonowo niebieskie niebo z płatkami róży herbacianej. To samo na morzu z zielonymi refleksami. - Rano przeglądam parę stron tego dziennika i myślę o E.R.M., P.&H. I Mim. Postanawiam: wprowadzić ład do moich notatek i polepszyć system dotychczasowy. - Aha: wczoraj podczas spaceru myślę o „przedmowie" do mojej książki: Jan Kubary jako konkretny metodysta. MikłuhoMakłay jako nowy facet. Porównanie Maretta: early ethnogphers as prospectors [wcześni etnografowie jako poszuki­ wacze]. Myślę o moim obecnym stosunku do pracy et­ nograficznej] i do nativow [krajowców]. Moja uczuciowa niechęć do nich. Tęsknota za cywilizacją. - Po śniadaniu przeglądam dotychczasowe notatki, adnotuję i porządkuję. Nie idzie mi to zbyt dobrze: tępota i lekkie otumanienie gło­ wy. Chwilami [?] down. Ideał P.J. Black (Greenwood go mał­ puje?) ze swoją kamienną powolnością i flegmą. O 12=tej właśnie kiedy słońce wschodzi, jadę łódką. Ból głowy, tępo­ ta, brak energii - mija pod wpływem exercise [ćwiczeń]. 27 28 29 30 109 �Mam myśli ogólne (spisane na verso [odwrocie]) o socjolo­ gii, Riversie i.t.p. Po lunchu (smażenie ryby - moje wyna­ lazki kulinarne) spisuję myśli ogólne, kolo 3=ciej idę do Tubwabiu i robię cenzus genealogiczny (nie zabawne!) - Potem z policjantem do Lubwoile (sapi [plewienie]) - jestem zmę­ czony, ale idę szybko i czuję się lepiej. Potem łódką. Na środ­ ku, stopuję, słucham, szmery na dnie łódki - funk [strach]. Potem ciemność; myślę o N.S. i o liście, który muszę do niej napisać. Ciemne chmury z brudno brązowymi refleksami, deszcz płatami na morze, na Zachodzie pilapala [grzmot] wa­ li i kavikavila [błyskawica?] mruga. Smutek. Myślę o E.R.M. - gdyby ona tu była? Czy byłbym wolny od tęsknot i melan­ cholii? Zmęczenie. Kładę się. Przychodzą facety. Kadilakula i Nayowa i inni. Gadam o Poulo, Wasi, Gimwali [barter] etc. Idę spać dość późno; piszę list do Billi; czytam parę l i ­ stów Stevensona. 31 32 19/12/17. Wstaję o 7=ej. Wczoraj pod moskitierą brzydkie myśli: Mrs. Hary Pitt; Mrs. Cummings, nawet Mrs. Wilson. [?] w myśli te baby, które bym mógł był uwieść. Myślę, że gdy­ by nawet E.R.M. tu była, to by mnie to nie zadowolniło. My­ ślę brzydko o C[?] Roberts. Doktryna tego drjania [?], że wy­ świadcza się dobrodziejstwo kobiecie rozprawiczając ją. (So­ lomon Hirschband). Myślę nawet o uwiedzeniu Mimy. Otrzą­ sam się z tego i decyduję przedewszystkiem unikać biblji. Dziś wstaję o 7=ej - gnuśność; leżę pod moskitierą i chciał­ bym wziąść książkę i czytać, zamiast pracować. Wstaję, idę na round wioski. Śniadanie. Gimwali. - Postanawiam: abso­ lutnie unikać wszelkich lubieżnych myśli i osiągnąć czystość duchową. - W pracy: zbyć się cenzusu; jeśli można dzisiaj. Popołudniu, koło 4=tej idę do Kaytabu, gdzie robię cenzus ze staruszkiem z bródką. Monotonna, głupia robota, ale ko­ nieczna. Jestem wściekle zmęczony pod koniec i często od­ poczywam. Potem dinghą na lunch - crab z ogórkiem. Obe­ cne jadło: rano cacao; względnie dość urozmaicony i prawie zawsze fresh food [świeże jedzenie]. Wieczór b. lekkie: kom­ pot z bananów, Momjajpu [papaja]; raz jadłem dość dużo ry­ by etc. i nie czułem się źle. Tendencja do konstypacyi [zapar­ cia] (jod czy arszenik?). Popołudniu (jedzenie craba zajmuje mi 2 godziny!) o 3=ej cenzus w Obukubaku. Koło 5=tej ja, młody facet z Kaytabu (Mwanusa) i Moruvato, idziemy do Waweli. Nie czuję się zbyt bu[o]yant [pogodny]; boję się, że mnie spacer zmęczy. Ale nie, przyszedłszy nad morze, okrzyk radości: przeźroczysta woda z ciemno stalowym połyskiem w dali i pasmo czarnych i białych [?] breakers [fal przybrzeż­ nych] - gaping black when they vault and then white with fo­ am - [rozwierające się czarno, gdy się wysklepiają, a potem białe od piany] to daje jakiś ton radosnej odświętności, które­ go tu na lagunie nie ma. Gaj kokosowy wśród łagodnej zao­ krąglonej zieleni zatoki, która się piętrzy amfiteatralnie nad piaskiem brzegu. Dalekie stretches [odcinki] brzegu ku Vakucie. Pandanusy i szeroko liściaste drzewa na brzegu. Jedzie­ my łódką. Myślę o E.R.M. i odczuwam mistyczny związek między nią i tym widokiem, zwłaszcza czarno-białą linię ła­ miących się fal.) Raduję się na myśl, że tutaj będę mieszkał. Szeroka ulica w Waweli. Konfrontacja z Kovala Koja. Idę po­ przez, wybieram site [miejsce] pod mój namiot - zaraz za wioską pod palmami. Trzeba będzie babajva kawałek odyli [buszu]. Dwa lub trzy opuszczone obukubaki. Smutny widok 33 110 tej podupadłej wioski. - Chałupka Kitawczyków. Naguajluwa, mieszkająca w chatce samotnej. W nocy, trochę zmęczo­ ny, ale nie wyczerpany, śpiewam Wagnera: „Całujże mnie w dupę" ażeby odpędzić Mulukwausi [latające wiedźmy]. Staram się [?] moich towarzyszów, ale oni widocznie zdener­ wowani i droga też podła. Tomakapu nie czeka na nas, lecz [?] wprost do wioski. Trick z odpędzeniem fireflies [świetli­ ki] (Fireflies wspaniałe w Rajbwagu). O mało co nie wysypu­ ję się do wody, kiedy black [czarny] mnie transportuje. Burza nadciąga. Szumi deszcz i wiatr. Wspaniały płat, like a curta­ in [jak zasłona], zawieszony nad morzem, zbliża się. (Wczo­ raj wiosłując myślę o E.R.M. i naszych planach socjologicz­ nych; o tern, że jakbym nie miał prawa jej zatrzymać i że na­ sze role są przewrócone: ja - robię poświęcenie kobiety, ona - mężczyzny, wystawiając się na niebezpieczeństwo). - Mia­ łem wczoraj, wracając z Wawelu, jakieś pomysły etnologiczne, i nie mogę sobie przypomnieć! *) Odnosiły się one do ogólnego sosu teoretycznego], w którym pływają moje kon­ kretne obserwacje. - Koło 9=tej idę pod moskitierę i gadam trochę z Niyową. Zasypiam z pewną trudnością. 34 Czwartek 20/12.Ц7] Wstaję o 6=tej (budzę się o 5=30). Nie czuję się b. intenzywnie. Robię round wioski; Tomakapu objaśnia mnie co do świętego gaju koło jego domu. Deszcz całą noc, błoto. Wszy­ scy w wiosce. Policeman przychodzi do mnie koło 9=tej, bio­ rę się do roboty z nim. Około 10=30 nie decyduję się iść na poulo. - Ja zbieram się z nimi. Megwa [magia] w domku Yosala Gawa. Czuję znowuż rozkosz bycia z prawdziwymi Naturmenschen [ludźmi natury]. Jazda na morze. Mnóstwo obserwacyi i informacyi. Ogólny Stimmung [nastrój]. Styl, w którym obserwuję tabu. Technologia polowania, której ty­ godnie badań by nie wyczerpały. Radość z otwartych hory­ zontów. Robię cruise around this part of the lagoon [wyciecz­ kę dookoła tej części laguny]. Aż do Kiribi, potem ku Buomapou. Bajeczne wrażenie ryb unoszących się w powietrzu i wskakujących w sieci. Wiosłuję z nimi; zdejmuję koszulę i mam rodzaj kąpieli słonecznej. Puntuję [płynę na pych]; po­ ciąga mnie woda, chciałbym się kąpać. Ale jakoś tego nie ro­ bię - dlaczego? Ten sam brak energii i inicjatywy, który mi tyle złego zrobił. Potem to zaczyna mnie nużyć; głód. Urok otwartych przestrzeni ustępuje przed pustką absolutną. Wra­ camy koło Kaytuvi i Kwabulo; [?] Katakajluve u ujścia Wai. - Łódka od Billi z butami i Billicannami [menażkami z pu­ szek]. Wracam, jem lunch (o 3=ciej czy 4=tej). Potem około 5=tej idę do Tudagi, gdzie robię cenzus. Wracam, zachód pło­ nie ceglastym kolorem. Nativy [krajowcy] spostrzegają rybę Tumadawa i 12 czy 13 łódek jedzie za nią w pościgu. Ja sta­ ram się dogonić ich, ale czuję się trochę zmęczony i składam wiosła, myślę o N.S., o południowej Australii. Sfouth] A[ustralia] jest dla mnie jedną z najbardziej uroczych części świata. Intenzywne uczucia, które miałem teraz wracając tam. N.S. i moja z nią miłość jest duszą tego raju. Teraz kie­ dy N.S. stracona, raj stracony. Nie chcę nigdy tam wrócić. Myślę o tern i układam list do niej. Nie chcę stracić jej przy­ jaźni. - Niewątpliwie miłość do niej była jedną z najczyst­ szych, najbardziej romantycznych rzeczy w moim życiu. *) Naturmythus, Naturkontakt d. Naturvolker [mit natury, kontakt z naturą u ludów pierwotnych] �Przyjaźń dla niej? Gdyby była zdrowa i silna? Nie - jej spo­ sób brania życia byłby dla mnie niemożliwy. Całkiem nie­ możliwy. Gadalibyśmy do siebie jak z jednego pokoju do drugiego. Niemniej żal. Gdybym mógł odwołać to wszystko i nigdy nie być w posiadaniu jej duszy? Ta fatalna żądza do­ stania się aż na dno, bezwzględnego opanowania duchowego. Niewątpliwie zawiniłem w stosunku do niej i bez serca po­ święciłem ją dla bardziej pewnego stosunku. - Wracam, czu­ ję się dość kiepsko. Piję herbatę tylko. Gadam trochę, ale bez definitywnego celu. Lewatywa i sranie na plaży. Śpię nieźle. Piątek 21/12.[17] Budzę się późno o 7=ej. Sny, w których S[tanisław] I[gnacy] W[ifkiewicz] i stary Wfitkiewicz] zmieszani. Także judge [sędzia] Herbert i inni. - Deszcz, wściekła sraczka koło gro­ bów. Postanawiam już więcej nie brać cathartic compound! Lenistwo: chciałbym przerwać monotonny bieg życia, „take a day off' [wziąć dzień wolny] - to jest jedna z najfatalniejszych tendencyi! Całkiem przeciwnie: wykończę rutynowe rzeczy: dziennik etnograficzny; przejrzę notatki cenzusowe i wrażenia wczorajsze. Dziś rano czułem się trochę podławo, ręce mi drętwieją (zmęczenie serca); głowa omglona; osłabienie i „dno w stru­ mieniu żywotności". - Myślę o E.R.M. i o liście do niej. - Po śniadaniu Tomwaja Lakwabulo i jego historyjki z tamtego świata. Język Balomów. Kiedy go pytam, krótka pauza przed odpowiedzią, a shifty look in his eyes [nie patrzy prosto w oczy]. Przypomina mi trochę Sir Olivera Lodge. - Potem spisuję moje wrażenia z wczorajszej ekspedycyi. Potem idę do Walasi i robię cenzus. Sram znowuż. Jestem b. zmęczony i po lunchu (ryby i taro) kładę się spać. Budzę się około 4=tej b. zmęczony. Myślę o urywku z listów Stevensona, gdzie on 35 mówi o heroicznej walce z chorobą i wyczerpaniem. - Potem łódką do Kuabulo. Pytam trochę [o] nazwiska drzew i laguny i postanawiam zabrać się do systematycznego opracowania języka i ułożenia vocabulary. Waya Kuabulo - cienista wąska rzeczka między grupami mangrowów. - W Kuabulo - popo­ łudniowy, cienisty nastrój - chłodny urok na czarnej ziemi i złoto-zielone połyski [?] Oglądam kwilę Inuvailauego. Kupuję banany, momjajpy, jeden kamień. Wracamy. Intenzywny blask na zachodzie - złoto-brązowy, otoczony mon[o]tonnym, płynnym ażurem na niebie i morzu. Planuję rysunek chmur dla E.R.M. i różne inne rysunki dla niej oprócz sylwetek gór naszkicowanych na Itace. Jadę znowuż sam - pustka księżycowej nocy na lagunie. Wiosłuję intenzywnie i myślę o? Wracam b. zmęczony. Piję herbatę i idę do łóżka na czczo po rozmowie z Morowatym Karaiwapą, o ry­ bołóstwie i nazwach drzew etc. ,ń Cały ten dzień tęsknota za cywilizacją. Myślę o przyjacio­ łach z Melbourne. Wieczorem na dyndze myśli przyjemne i ambitne: będę niewątpliwie „wybitnym uczonym polskim". To [tutaj] będzie moim ostatnim etnograficznym wybrykiem. Potem oddam się konstruktywnej socjologii; metodologii ekonomii politycznej etc. i w Polsce mogę zaspokoić moje ambicje lepiej niż gdzieindziej. - Silny rozdźwięk między snami o życiu cywilizowanem z jednej a dzikusami z drugiej strony. Postanawiam: wyeliminować czynniki (składniki) leni­ stwa i rozlazłości z mojego życia obecnego. Nie czytaj po­ wieści, o ile to nie jest konieczne. Staraj się nie zapominać myśli twórczych. Sobota 22/12.[17] Budzę się b. późno (śpię mamie, 3 gr. kalomelu wieczo37 111 �rem). Pod moskitierą myślę o stosunku historycznego point of view [punktu widzenia] (uwypu[k]lenie przyczynowości jako związku rzeczy nadzwyczajnych, osobliwych) do socjo­ logicznego (związek biegu normalnego, prawo socjologicz­ ne w znaczeniu praw fizyki i chemii. „Historycy" a la Rivers = badanie geologii i „historyi" geologicznej, ignorując pra­ wa fizyki i chemii). Fizyka i chemia historyi i etnografii = psychologia społeczna. Mechanizm i chemizm socjologicz­ ny = dusza indywidualna w stosunku do zbiorowych wytwo­ rów. Rano idę spacerem ku Sopi [wodzie] i myślę o języku ja­ ko utworze zbiorowej psychologii. Jako „system of social ideas" [systemie społecznych wyobrażeń]. Język jest wytwo­ rem objektywnym i jako taki odpowiada on instytucyi w rów­ naniu {wyobrażenie społeczne = instytucja + myśli indywi­ dualne}. Z drugiej strony język jest urządzeniem, naczyniem myśli indywidualnych i jako taki jest pierwszym z brzegu, gdy badam drugi składnik równania. Potem opracowuję (głównie Morovaty, Yosala Gawa, Karawabu i Toyodaya). Wyrażenia rybołóstwa i I overhaul [sprawdzam] szkic wypra­ wy, który napisałem spontanicznie. Rezultaty zadawalniające. Po lunchu śpię. Także przed lunchem. W ogóle czuję się niezbyt tęgo, ale lepiej niż w Piątek. W Piątek miałem Stevensonowskie refleksje. W Sobotę (po wzięciu 10 gr. chininy, 3 gr. kalomelu i Epsom Salts rano) czuję się nieźle, ale trochę wyczerpany. Około 4=tej decyduję się pojechać do Kiribwa; angażuję Morowatego i Weironę; krótki cenzus w Oloulam, o 5=tej jedziemy, ja wiosłuję a good deal [sporo]. Mick znacznie lepiej; mówimy o jego zdrowiu, jemy przypaloną zupę z kwabu. Słońce zachodzi w różnokolorowych szkarła­ tach i ochrach. Wracamy przy księżycu. Dyskusja geografii laguny z Morovatym. Wiosłuję dużo i energicznie. Objadam 112 się bananami i ryżem. Jestem dość ociężały. Idę pod moskitierę. Lubieżne myśli - decyduję się opanować je. Ale [?] zbyt daleko. Biblia. Śpię b. kiepsko. Zmęczenie serca i drę­ twieją ręce. Niedziela 23/12.Ц7] Ten dzień odkładam na pisanie listów Bożego Narodze­ nia. Rano sraczka. Potem wracam. Wprost do tentu. Czytam trochę Stevensona. W łóżku, pod moskitierą piszę najłatwiej­ sze i najbłahsze listy Miss D[?], Bruno etc. Koło 12=tej ob­ serwuję robienie Saipwany w wiosce. Potem wracam, piszę znów listy. B. zmęczony kładę się i drzemię. Budzę się zmę­ czony ale silniejszy. Drab z ogórkami. Potem chwilkę odpo­ czywam. Niggersy hałasują - wszyscy nic nie robią z powo­ du Niedzieli. Piszę do P.&H., zaczynam do E.R.M. Myślę o liście do N.S. - Koło 6=tej na lagunę. Bajecznie przejrzy­ sty wieczór. Dzieci jadą i śpiewają na łódce. Jestem pełen tę­ sknot i myślę o Melbourne (?). Jakaś niepewność co do E.R.M. Gdy uprzytamniam sobie co jej grozi - zimny pot mnie oblewa. Myślę jak ona cierpiała, wyczekując wiadomo­ ści o C.E.M. - Chwilami tracę ją z oczu. Zmysłowo nie zdo­ łała mnie ujarzmić. - Jadę łódką aż pod Kajtuvi, wracam przy księżycu. Gubię się w pustce, reverie [zaduma]; chmury, wo­ da. W ogóle wstręt do niggersów, do monotonii - poczucie więzienia. Jutrzejszy spacer do Billi i pobyt w Gusawecie niezbyt jako przyjemność. Wieczorem Kajaku; terminy lin­ gwistyczne - naokoło śpiewy (sprośna piosenka z Okajkody). O 10=tej zasypiam szybko. 38 Poniedziałek 24.Г 12.17.1 Wstaję o 7=ej. Idę wokoło wioski. Kumajdona tomuota bilousi wapoulo [wszyscy poszli łowić ryby]. Trochę mnie to irytuje. Kilesi Imkuba ivita vatusi Saipwana. Postanawiam �zdjąć fotografie. Grzebię się z kamerą. Około 10=tej psuję ją, psuję jedną rolkę. Wściekłość i mortyfikacja [wstyd]. Up aga­ inst fate [stawiam czoło przeciwnościom losu]. After all it will probably do its work [w końcu chyba zrobi co do niego należy]. - Zdejmuję baby. Wracam wściekle speszony. Pomi­ mo to piszę do E.R.M. Nadzieja listu od niej. Stopniowo wra­ ca jej obecność - zaczynam się „czuć ją" znowu. Wizja prze­ szłości. Lunch (jestem wciąż speszony i wydaję moje rozka­ zy Gingerowi płaczliwym głosem). Potem znowuż piszę z pewnym wysiłkiem, ale czuję że muszę jej powiedzieć du­ żo rzeczy. O 4=30 Wilkes i Izod zjawiają się na horyzoncie. Jestem stanowczo niezadowolony i są mi w drodze. In fact [rzeczywiście], psują mi urok i poezję spaceru popołudnio­ wego. Pokazuję im kwilę Inuvailausa w Kuabulo. - Fatalne to, że nie umiem się wyizolować kompletnie z atmosfery stworzonej przez foreign bodies [obce ciała]: ich obecność deprecjuje dla mnie wartość naukową i osobistą przyjemność tego spaceru; widzę i odczuwam całą nieefektywność kiriwińskich wiosek i patrzę na nie ich oczami (zdolność tego jest miła) ale zapominam patrzyć moimi własnymi. - Rozmo­ wa: krytyka Governmentu, zwłaszcza Murraya. Poetyczna ja­ zda między mangrowami zepsuta rozmową: Wilkes lubi opo­ wiadać swoje historje. Tępy egoista pod powłoką pewnej ogłady. Izod całkiem sympatyczny. - Priest [ksiądz] jeszcze nie przyjechał - pewno pije z Auerbachami. Rozmowa z Billem o fotografiach, butelka whiskey. - Mick opowiada 39 0 swoich countrymanach [rodakach]. Idę spać o 10=tej. My­ śli intenzywne i głęboko uczuciowe (zmysłowość najfajniej­ szego typu) o E.R.M. Czuję, że chciałbym ja mieć za żonę 1 że myśl o zmysłowości z innymi kobietami ma quelque cho­ se de funeste [coś zgubnego] w sobie. Myślę o naszych chwi­ lach przeszłych i jak nigdy nie osiągiem tej prawdziwej war­ tości, którą sam fakt posiadania Jej mi dać musi. Tęsknię za nią - mieć ją znowu przy sobie. Wizja jej z rozpuszczonymi włosami. Intenzywna tęsknota idzie zawsze ku ostatecznościom? Być może tylko pod moskitierą. - W nocy budzę się i obłażą mnie myśli lubieżne of all the people imaginable [o wszystkich jakich można sobie wyobrazić], o żonie moje­ go gospodarza! To musi ustać! Żebym ja nie był w stanie być absolutnie pewnym, że nie uwiodę żony przyjaciela, żeby po takim silnym przypływie tęsknoty za E.R.M., to mogło się przytrafić c'est un peu trop [to trochę za dużo]! Muszę to zmienić, absolutnie. - Wczoraj w dzień czuję się nieźle. - Za­ pominam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. Ale właśnie teraz, właśnie dziś rano, kiedy nie spałem, Mamusia tam my­ ślała o mnie i tęskniła za mną. O Boże, Boże, jakież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycznym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kraju i tern co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem. Wtorek 25.П2.171 Wyłażę spod moskitiery przed wschodem słońca. Billi, kąpiel, rozmowa o Ted; Ted idzie do Gilmoura i mówi mu: ,J have the clap" [Mam trypra], „What is clap?" [co to tryper], „Bloody pocks" [chlerne krosty] Gilmour nie daje mu lekarstwa. - Ted przepija „80 funtów" pożyczonych Georgowi przez Murphy'ego i łże Georgowi, że mu to odda. - Ted ma [?] krosty na kutasie. Bill pyta gdzie „on the bloody cock" [na cholernym członku]. - Po śniadaniu idę pod drzewo i pi­ szę list do E.R.M. Ogisa odpędza muchy. Czuję się niezmier­ 40 nie bardziej zbliżony do niej. List idzie mi łatwiej. Zupełnie inne uczucia. Potem piszę pod domem. Lunch z Mickiem. Bałwany wracają z Billem. Koło 3=ciej znów wracam do l i ­ stu. O 5=tej ubieram się i idę via Tukwaukwa ku Olivilevi. Czuję się nieźle ale pocę się porządnie. Obiad. Jazda dinghą z Gingerem i Gumerau. Ten ostatni daje mi świetne informa­ cje o Bwaga [czarowniku] i Taukuripokapoka. - Gwałtow­ na niechęć do słuchania go. Cudowne jego informacje poprostu odrzucam wewnętrznie. Pokonanie tego jest główną trud­ nością etnograficzną! Piję claret. Gadamy z Billi & Priest, który vocyferuje [wykrzykuje] przeciw swemu bossowi. Idę pod moskitierę i wracam myślą do E.R.M. 41 26.12.[17] Rano scramble [rzucam się] na łeb na szyję z listami. Trudność w pisaniu do N.S. Listy oficjalne o przedłużenie urlopu. - Potem rozmowa z Wilksem, który reweluje [ujaw­ nia] się jako kurwiarz kobiet kolorowych i bez sense of hu­ mour [poczucia humoru] mówi, że niektóre dystrykty Nigerii są „very bad" [bardzo złe]: jego uznanie dla Conrada mnie trochę [?].[?] odjeżdża, pół godziny przeglądam war pictures [wojenne zdjęcia], a potem biorę się do przeglądu moich rze­ czy. Rozpakowuję foodstuff [żywność] i klasyfikuję je z Gin­ gerem. To pozwoli mi zorjentować się co i jak powinienem jeść itp. - Potem jadę dinghą na creek [zatoczkę], z imieniem E.R.M. Jestem b. energiczny i czuję się zdrowo (odpocząłem nerwowo - moja praca etnograficzna jest ciężka). Wieczorem gadamy z Billem o perłach. - Opowiada mi o targach między Stonem i Grekami. O Verebelim, który był obrażony na nie­ go, za to że George Auerbach dowiedział się o tern, że V. ca­ me up 100 £ on his original price [podniósł о 100 funtów swą początkową cenę]. 27.12.Ц7.] Wstaję dość późno. Mam plany o przeglądzie moich pa­ pierów i zabraniu się do roboty. Ale pakowanie zabiera mi du­ żo czasu. Po lunchu znowuż się grzebię w moich rzeczach. Koło 4=tej jedziemy z Billim do Mission Station. Tam Tay­ lor, młody, przystojny, sympatyczny; Brudo b. uprzejmy i przyjacielski. Wracam z Billem. Przygnębiające wrażenie w Losui: podłe drjanie i życie ich i funkcje są wstrętne. Poprostu otrząsam się na myśl, jak życie przedstawia się z ich perspektywy. Campbell, Symons. [?] głupie i nieprzyjemne żarty o mojej Austrian nationality [austriackiej przynależno­ ści państwowej]. - Obrzydliwe i przygnębiające wrażenie: te drjanie mają takie [?] opportunities [możliwości] - morze, statki, jungle, władzę nad krajowcami - i nic z tego nie robią! - Kolacja z Billem. List lizodupski do Symonsa. O 8=30 idę do Oburaku. Czuję się z początku out of sorts [niedyspono­ wany] i gdyby nie przekonanie, że a la fin des fins [koniec końców] spacer zrobi mi dobrze, mój nerwowy stan prawdo­ podobnie wywołałby wyczerpanie. Między Olivilevi i Vilailima jestem b. energiczny; potem trochę podmęczony ale nie tak bardzo. Jazda po płytkiej lagunie. Zabawny facet z Sajzaja taszczy mnie. Ciemna, obnażona ziemia z korzeniami mangrowów, jakby sekcja roślinności. Ryby skaczą cały czas. Myśli, uczucia i nastroje: silny brak zainteresowania w etno­ logii. Podczas pakowania i rannego włóczenia się z kąta w kąt w Gusawecie, stała tęsknota za E.R.M. ([?] wieczora poprze­ dniego kiedy patrzę na jej fotografje). Cały czas silne poczu- 113 �cie jej istotności: jest moją żoną de facto i powinienem o niej tak myśleć. - Co do etnologii: wizje życia krajowców jako coś absolutnie nieinteresującego, nieistotnego. Coś co jest tak dalekie jak życie psa. Podczas spaceru „biorę na ambit". My­ ślę o celu mego istnienia tutaj. O konieczności zebrania dużo dokumentów. Mam ogólne wyobrażenie o ich życiu i pewną znajomość języka, ale jeżeli teraz potrafię „zdokumentować" to, to będę miał świetny materjał. - Zamknąć się w ambicyi i celowości pracy. Zorganizować lingwistykę i kolekcje doku­ mentów, wprowadzić udoskonaloną metodę badań kobiet i guguadi [dzieci] i system badania „wyobrażeń społecz­ nych". - Silny popęd duchowy: przeglądam moje książki, za­ bieram Riversa, niemieckie książki, poezje; poza pracą pro­ wadzić życie umysłowe i żyć w samotności, a E.R.M. jako companion [towarzyszka]. - Tak intenzywnie i wyraźnie uzmysławiam sobie szczęście, że ją posiadam, że strach polikratyczny mnie ogarnia, że coś tak doskonałego mogło się zdarzyć. - Niemniej jednak teraz, w świadomości, że ona mnie kocha, że o mnie myśli, że wszystko co dla niej czuję i myślę nie idzie w pustkę - jestem szczęśliwy. 28.12.[17] Po przyjeździe do namiotu; o 12=30 znajduję Ogisę, Tomakapu i boje śpią. Ginger ściele łóżko, piję 2 bwajbwaje, zmęczony idę spać. Śpię b. długo do 10=30. Wstaję. Silna tę­ sknota za E.R.M. - czytam jej listy. Dezorganizacja w pracy. Nie mam ochoty się zabrać do niczego. Postanawiam przejrzyć cenzus; i wydobyć lingwistykę. Poświęcić * godziny dziennie językowi. - Kończę wszystkie preliminarja o 12=30. Przeglądam i porządkuję v[illage] cenzus (b. podle). Jem lunch. Czytam Swinburne'a (restlessness [niepokój]). Po­ tem znowu v.c. (czuję się słaby i wyczerpany i mózg nie pra­ cuje porządnie). Potem dezorganizacja: biorę Swinburne'a, Vilette. Piszę list do E.R.M. Ciężka tęsknota. (Wściekłość na 42 41 114 Gingera) Silne poczucie istotności mojego stosunku do E.R.M. Jazda dinghą. Myślę mało, ale staram się steel my thoughts for work [zahartować moje myśli do pracy]. Wra­ cam. Po kolacyi Gomerau i Ginger. - Ocena tego dnia: nie­ wątpliwie jestem przemęczony poprzednim spacerem. Leni­ stwo i rozlazłość. Brak sił na dindze. Zmęczenie oczu wie­ czorem. - Nagle przerwanie palenia i lekiego alkoholizowa­ nia się. - Stany Weltschmertzu [melancholii], ale z określonem koncentrowaniem się na E.R.M. Poza brakiem wydajno­ ści, nie mam sobie nic do zarzucenia. 29.12.Ц7] Śpię do 9=tej. Oczy zmęczone (pole widzenia jak sitko). Wstaję zaraz. Dzień szary, chłodny; niebo i morze diluted Sax[on] blue [wyblakły błękit]. Zapuszczam krople w oczy. Tendencja do myślenia o E.R.M. Chciałbym znów pisać do niej, czytać jej listy. Gomerau czeka - zabieram się z nim do pracy. Rano długa sesja. Toyodala opowiada Liliu [mit]. Po południu znowuż, koło 5=tej ja i Gomerau jedziemy do Kiribi. Dużo wiosłuję. Billi, Mick i „Kaiona" jedzie następnego dnia. Piszę listy do E.R.M. - do Smitha, Mrs. Gofton i Aumiillera. - Jestem zmęczony (oczy i nerwy) i idę spać. - Jestem b. z E.R.M. przez cały ten czas; myślę wciąż o niej. Mam plany myślowe [?] dzielę z nią. Myślę o niej z czuło­ ścią, głęboką przyjaźnią i namiętnością. 44 30.12.Ц7.] Rano wstaję o 6=tej z brzaskiem dnia (wziąłem kalomel dnia poprzedniego) i kończę list do E.R.M. (czytam jej listy z całkiem innem uczuciem, znacznie intenzywniej niż po­ przednio) i o 9=ej wyprawiam Gingera (jednonogi Medó'u funkuje [tchórzy przed] Samarai). Opracowuję spisaną poprzedniego dnia liliu (dzień deszczowy). Po lunchu jadę na poulo, fotografuję; potem creekiem do Kaituvi - mangro- �wy; wrażenie czegoś niezmiernie pogodnego i wesołego {Kontrast: mangrowy podczas odpływu jako istota potwor­ ności; życie na bagnie - mangrowy podczas przypływu: uśmiechające się życiu) Wieczorem idę do Yosala Gawa. Rozmawiam o kula, o Kudayuri (stary brat opowiada liliu). - Opowiadanie robi mnie b. śpiącym. Wracam (irytacja głu­ potą Ogisa). Pod moskitierą myślę o E.R.M. czule i namięt­ nie. 45 31.12.17. Ostatni dzień roku. - Roku, który być może będzie nie­ zmiernie ważnym w moim życiu, jeżeli E.R.M. zostanie mo­ ją żoną. Rano pod moskitierą myślę niezmiernie intenzywnie 0 E.R.M. - Koło 8 ' wszyscy wyjeżdżają na poulo. Idę nao­ koło wioski, zbieram informantów. B. kiepski komplet (Narubutau, Niyova, Taburabu, Bobau) ci dwaj ostatni staruszko­ wie jeszcze względnie najlepsi. - Rozpacz i niecierpliwość. Ale przemagam się i przepiłowuję. Po lunchu - koło l=ej wszyscy wracają - Yosala Gawa i Toyodala. Spisuję megwę nienajgorzej i zaczynam tłomaczyć. O 5=tej zmęczenie. Ro­ bię trochę lingwistyki. Zbiera mnie gwałtowna tęsknota za E.R.M. - Ostatni dzień 1917. Morze lekko wzruszone, taje­ mniczy [?] światło i cień mieszają się w nieustannym biegu, znikają i przychodzą. Nad tern niebo [?] pogodne; na hory­ zoncie między pasiastymi chmurami złoty blask zachodu; na tern wsunięty między morzem i niebem, aż do połowy [?] czarny pas mangrowów. Z początku myślę o Baldwinie 46 1 przygotowuję retaliację [zemstę] ([?] zbiory i wypomnę mu objetnicę niedotrzymaną). Potem [?] i myślę o E.R.M. „Co ona robi?" - a jeżeli - jej nie ma? Straszne uczucie. Myślę o niej i o C.E.M. O wojnie. - Także mam myśli konstrukcyj­ ne, gramatyczne. Wracam, Navavile daje mi megwę (b. by­ czo). Piszę list do E.R.M. Intenzywność myśli i messages [wiadomości] niknie w świetle białego papieru. Laguna spo­ kojna jak zwierciadło, zalana światłem wschodzącego księ­ życa. Palmy schylone nad wodą. - Czuję się znowuż dobrze fizycznie i tropiki mi wcale nie dokuczają. Tęsknię za E.R.M. raczej niż za cywilizacją. 1.1.18. Budzę się o 7=ej. Powietrze czyste z lekkim zabarwie­ niem, które nadaje ciepły różowawy ton [?]. Mangrowy wy­ raźne z puszystymi pękami zieleni i płaciastymi cieniami. Budzą mnie krzyki nativow, którzy idą na [?] do Oiabia [Metodystyczna misja koło Losuya]. Wstaję, myślę o Nowym Roku - pewne ściśnienie serca, cyfra 17 symbol obrazy ży­ cia, symbol sztywnego wcinania nieubłaganego następstwa liczb w treść życia. Myślę o E.R.M. Piszę dziennik. Mam istotne myśli o pisaniu dziennika i pogłębianiu życia. Idę srać nad morze między mangrowy. - Myśli o historycznej warto­ ści dziennika (vide verso). Skupiam się, w ogóle czuję się by­ czo. - Zabieram się do lingwistyki z niezłem powodzeniem. Potem Balomy. Zmęczony, o £ do l=szej ' godziny lekkiej drzemki. Potem superintenduję [nadzoruję] smażenie kotletu (damned hard [cholernie twardy]), potem przychodzę i pod [?] znowuż kajaku i rozmowa o Balomach. O 5=ej bum off [wstaję], golę się, zbieram rzeczy i wiosłuję do Billa. Gwia­ zdy się jarzą (z początku zachód płonie) - wiosłuję intenzyw­ nie i myślę o lingwistyce. Także o gwiazdach i gwiazdom mówię o E.R.M. - Billi, herbata. Opowiadam mi o Oiabii, Brudo z żoną i dziećmi, Thursday Islanders, którzy tańczą potem. - Mówi mi jak Geo Auerbach chce podkupić Harrisona i wziąść jego trading site [teren handlowy] w Vakucie. Mówi o .jumping a claim on the gold fields" [przywłaszczyć sobie prawo do czyjejś działki złotonośnej] & „tin-drumming" - Potem ja pompuję go co do materjału etnograficzne­ go: o miesiączce, o poczęciu, o porodzie. Potem siedzimy chwilę w pokoju, i idę spać o 12=tej. Mick kaszle potwornie, potem dziecko buczy. - Noc podła. 2.1.18. Pomimo to czuję się nieźle. Wyłażę o 7=ej z pod tajnamu [moskitiery]; typowy Stimmung domku Billa. Idę do smali house'u. Piję morning tea [poranną herbatę] na stole, na którym dzieci Billa zrobili potworny mess [bałagan]. Potem zabieram się do fotografji. Faceci z Omarakany. Ja i Bill idziemy na Wasi do Teyawy. Wracamy, lunch; potem znowuż zdejmuję 6 film. Pomimo upału (świat jarzy się zielenią i błę­ kitem w słońcu) jestem całkiem energiczny i po powrocie (gdybym miał czas) zabrałbym się do języka, chwytam się energicznie, jakkolwiek z niezbyt dobrym rezultatem (!) oko­ ło moich fotografii. Po kolacyi zbieram muszelki (injekcja Streptokoków); jem zbyt dużo pomimo to wiosłuję całą dro­ gę i przyjeżdżam tu w godzinę i * . Herbata z kroplą brandy, rozmowa z kilku dzikusami - koło ll=tej. Myślą do E.R.M. się przenoszę. Obserwacje wewnętrzne: konstatuję raz jeszcze moją materialistyczną zmysłowość: chuć, z jaką odnoszę się do owej butelki ginger beer [napój imbirowy], która jest pozytywną pokusą; skrytna gorliwość z jaką przynoszę sobie butelkę brandy, a jak wyczekuję owych butelek z Samarai, ostatecz­ nie poddaję się pokusie tytoniu. W tern nie ma nic złego. Zmysłowe używanie świata jest tylko niższym stopniem arty­ stycznego używania. Chodzi o to tylko, ażeby jasno sobie z tego zdać sprawę i żeby to nie właziło w rzeczy istotne. (Przypomnij jak sobie lubiłeś dogadzać u Khunerów). Z dru­ giej strony, jestem w stanie żyć prawie że ascetycznie. Naj­ ważniejszą rzeczą jest, ażeby to does not matter [było bez znaczenia]. 3.1.18. Rano ten sam Stimmung na lagunie. Błękit zmieszany z ciepłym różowym tonem, małe fioletowe chmurki. Laguna gładka, na tyle tylko zmarszczona, że odbite chmury mienią się i żyją. - Pod moskiterą zazwyczaj skupiam się i gotuję do pracy, [?] moją robotę, staram się pogłębić dziennik. Robię to prawie że codzień. Ale, jak dotąd dziennik nie jest jeszcze zbyt pogłębiony! - O 7=ej wyłażę z pod moskitiery. Dzien­ nik, śniadanie, przeglądam papiery. T L . [Tomwaya Lakwabula] koło mojego tentu. O 10=tej biorę się do pracy (Balo­ my, reinkarnacja, koncepcja). Około 12=30 b. zmęczony, kła­ dę się, drzemka. O 1=30 wstaję, superintenduję bulukwę, która jest b. smaczna, jem takową. O 3=ciej zabieram się do roboty (ale jestem zmęczony i ociężały). O 4=tej [?] preliminarja kuli i próbki (echantilions [próbki]) Mwasili. O 5=tej b. zmęczony (dno świadomości, fluid duchowy dried up [wy­ sechł]), kładę się, Tiresias Swinburne'a. Piszę do E.R.M. - O 6=tej jadę dinghą. Rozbieram do paska rupturycznego. Fragment kojarzeń: myślę o małżeństwie z E.R.M. B[aldwin] Sp[encer] [?] dla niej - czy zerwie z nią? Lady Sp. jaką przyj47 115 �mie postawę? Oburzenie na myśl o jej ,,anty-Aust[riacko]Polskiej" attitudzie [postawie] - Wyobrażam sobie mój dys­ kurs, wykazujący podłość tego. I screw myself up to a pitch of indignation [zbieram się na odwagę wyrażenia oburzenia]. - Potem uświadamiam sobie, że ona dba tylko o public opi­ nion [opinię publiczną]. „Wahn, alles Wahn" [złudzenie, wszystko złudzenie]. Myślę o R. Wagner[?] czy on teraz był­ by gwałtownym anglofobem? - Przychodzi mi do ucha melodja taneczna rosyjska: wizja Julitki i Olgi w E. Malvern Stu­ dio. Tęsknię za tem co było. Myślę o Ivanowych. - Potem gwiazdy wychodzą. Orjentuję się w konstelacjach. Przez chwilę problem: jak dalece ja żyję w „mroku gwiazd" - jak Tirezjas Swinburne'a? E.R.M. jest wciąż ze mną. Myślę dłu­ go o planowanej wycieczce łódką. - Postanawiam nabić ka­ merę: zrobić fotografje i układam które zrobić. [ I zapominam zabrać kamerę!} - Wieczorem od 8=ej piję herbatę. Potem kajakuję i gadam różności. Od 10=30 - 11 piszę do E.R.M. Potem myślę o niej pod moskitierą: czy będę jeszcze w Ca­ irns szedł na paradzie? Czy zobaczę jeszcze E.R.M. - Death, the blear-eyed visitor, I am ready to meet [śmierć, gość o za­ mglonych oczach, którego jestem gotów spotkać]. - Aha, na dindze silne poczucie pragnienia, że chciałbym mieć rodzinę, ożenić się z E.R.M., osiąść. 4.1.18. Budzę się jak zwykle i wyłażę o 7=ej z pod tajnamu. Znowuż gładka woda, chmurki - cienkie fioletowawe kumulusy na niebosklepie i białe [?] na nieboskłonie. Silny powiew Rualiminy, deszcz - morze szklisto zielone, trochę brudnawe. Potem mangrowy świeżą matową zieleń poprzez rzednący deszcz, tęcza i znów słońce i pogoda i białe chmurki na nie­ 116 bie i na wodzie. - Muszę napowrót podjąć dziennik etnogra­ ficzny. - Zabieram się do roboty o 9=tej ale b. prędko zmę­ czenie. Pracuję z marnymi informatorami i overhaulujac mo­ je informacje z pomocą paru drjani. Bobau niezły informant, after all [mimo wszystko]. O ll=tej przestaję wyczerpany i piszę list do E.R.M. (paskudny deszcz, składam papiery) ja­ dę łódką - ale bez energji i bez „punchu" [krzepy]. - Wra­ cam. Jem taro. Koło 3=ciej znów do roboty. Tababayila b. marny jako habitan[t] informant [miejscowy informator]. Potem piszę znowuż do E.R.M., łódka. Marne, powierzchow­ ne kojarzenia: myślę o Józku Kościelskim i jak bym go opi­ sał: syn członka Herrenhausu [pruskiej Izby Panów] i przyja­ ciela Kaisera; wnuk Blocha - pamiętam rozmowę z nim w Berlinie (poznałem tych facetów: Morsztyn, Kościelski przez Jana Włodka). Potem myślę o Weyssenhofce i o tem czy imponowałbym jej teraz. Myślę o imaginarnym spotka­ niu z Polkami i Polakami. Małżeństwo z E.R.M. odsunęłoby mnie od Polskości. To mnie peszy być może więcej niż cokol­ wiek innego w myśli o małżeństwie z nią. - A ją? Potem pa­ trzę na morze i niebo i tęsknotą wracam do E.R.M. Żal na myśl, że jej może nigdy nie zobaczę. Wracam. Kolacja, czy­ tam T[ess] o[f the] d'U[rbervilles], w której zaczynam coś znajdować. Motyw fałszywego płciowego przywłaszczenia b. silny, ale treatment [sposób potraktowania]? - Krótka rozmo­ wa z nativami bez wielkiego rezultatu. - Pod tajnamem my­ ślę o E.R.M. Pożądam ją b. głęboko i intenzywnie. Myśli nie zbaczają w żaden impas lubieżności. - Przed wyjazdem sma­ ruję ręce wazeliną. Ta nikczemna asocjacja budzi we mnie tę­ sknotę zmysłową, głęboką, sentymentalną - Myślę o powro­ cie: zielony żar naszego spojrzenia. Bezwzględna wartość jej ciała. 48 49 50 51 52 �5.1.18. Dzień wilgotny, deszczowy i gromowy. Rano niebo i lagu­ na bleu electrique [niebieskie elektrycznie]. O 10=tej biorę się do roboty. Tokajbalisa kończy swoje liliu; I slacken [zwal­ niam] kolo 10=tej; jem betel nut, potem jadę dinghą koło £ do l=szej (czuję konieczność exercise). Po lunchu zabieram się prędko do roboty z Yosala Gawa i 2 godziny tłomaczenia je­ go megwy, „do for me" [zrób dla mnie]. Około 4 " zbieram się i idę do water hole [dołu na wodę], szybko, biegnę przez 4 minuty atletycznie. O 6=tej wracam i jadę aż ku Buoimapou, wracam. Po kolacyi, Navavile mówi o Kum', spisuję tra­ dycje, tak jak ja słyszę od niego. Piszę parę słów do E.R.M. Pod moskitierą zasypiam prędko. Głębszy nurt życia. Rano zabieram się do pracy, a także obrabiam dziennik etc. bez potrzeby specjalnego montowania się. Idzie mi to do pewnego stopnia, as a matter of course [zu­ pełnie naturalnie]. Praca sama nie idzie mi świetnie. Być mo­ że fizycznie nie jestem A = l (miałem pewną depresję we Czwartek). Najważniejszą rzeczą byłoby wyeliminować ele­ ments of worry out of my work [elementy niepokoju z mojej pracy]. Mieć poczucie of the ultimate mastery of things [cał­ kowitej biegłości]. Przy spisywaniu informacyi mam: 1° pe­ dantyczne poczucie, żeby odrobić a certain measure [pewną miarę], (3 page [strony], 2 hours [godziny], fill out a blank space in Chap.X or Y [uzupełnić puste miejsce w rozdz. X czy Y]), 2° Zbyt duża chęć przeskoczenia, tam gdzie możnaby podleść. Pod koniec pracy wyłażą tęsknoty i wizje: wczoraj nagle zobaczyłem Zach. koniec Albert Street, tam gdzie przechodzę szeroki bulwar ażeby zejść do Lonsdale St[reet]. Tęsknota za E.R.M. follows [następuje]. - Na spacerze do Sopi, czuję po­ trzebę ucieknięcia od niggers, ale o czem myślę nie pamię­ tam. - Na łódce: poczucie Joan Weigall; tęsknota za „ubrany­ mi" wytwornymi kobietami. E.R.M. chwilowo zaćmiona. Przez chwilę myślę z szaloną tęsknotą za powrotem South [na południe]. Jak bym się czuł, gdyby z jakiegokolwiek po­ wodu E.R.M. nie wyczekiwała na mnie tam? Po prostu nie mogę o tym myśleć. Mieszanina kojarzeń: przyszłość z E.R.M. - w Melb[ourne] w Polsce? Myślę o Mollie i że mógłbym napisać do niej list Nowo Roczny! Niewątpliwie ona będzie miała jeszcze do czynienia ze mną. Charaktery­ styczne, że ja więcej myślę o ludziach wrogich niż o przyja­ ciołach. I takich których by trzeba przekonywać, gwałtem ujarzmiać (Joan, Lady Sp., Baldy, Molly), nie o Khunerach, Mim, Peckach, Stirlingach. Dziś rano (6.1.18) myślę, że pisanie dziennika i tendencja kontrolowania życia i myśli w każdej chwili, umieć dążyć do normalizowania życia, do integrowania myśli, do unikania siekania tematów. - Takie refleksje stałe, jak np. ta o wrogach etc. - Powrót z Boymapou, cudne [?], ryby iluminowane. Pa­ trzę na Venus i myślę o E.R.M. i o pracy; układam i planuję atak na dokumenty etc. Transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 Patrz przypisy w poprzednim odcinku. J.w. ' Dingi lub dinghy - mała jednomasztowa łódź żaglowa. Bwayma - trobriandzki spichrz czasami dodatkowo wyposażony w platformę i miejsce do siedzenia. „Każdy, kto odwiedzi Wyspy Trobrianda, będzie pod wrażeniem znaczącego miejsca, jakie zajmuje bwa­ yma: budynek wyższy i bardziej okazały niż dom mieszkalny, bogaciej ozdobiony, staranniej naprawiany, otoczony większą liczbą tabu i reguł postępowania", B. Malinowski, Ogrody koralowe i ich magia, w: Dzieła, t. 4, cz. 2, s. 335. 2 4 s Baku - duża, otwarta przestrzeń w s'rodku trobriandzkich wiosek, otoczona pierścieniem chat poprzedzonych spichrzami; na baku stały do­ my wodza, a reszta służyła za miejsce do tańców, a dawniej także jako cmentarz. Pwata'i - duży zbiornik na żywność w kształcie pryzmy, służący do przechowywania mniejszych kuvi (dużego yamu), orzeszków betelowych i trzciny cukrowej. Ta dziwna pisownia słowa drań jest spowodowana prawdopodobnie tym, że jest to słowo w polszczyźnie w tym znaczeniu stosunkowo nowe. U Lindego nie ma go jeszcze wcale. Zaś w słowniku J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (Warszawa 1898) znajdujemy nastę­ pujące jego znaczenia: „Drań [Drańć, Drańcie, Drańdź, Dreń, Draństwo, Dreństwo], 1. (o rzeczach) lichota, gałgaristwo, plugastwo, zły towar, sta­ ry sprzęt, grat, łach, gałgan. 2. (o ludziach) gałgan, nicpoń, rozpustnik, leniuch, próżniak, hultaj, podlec, nikczemnik, dureń, głupiec, ukr. dran, brs. dreń, ros. drjań" Malinowski używa zatem słowa „drań" w wersji ro­ syjskiej. Niewykluczone, że to właśnie z tego języka weszło ono do pol­ szczyzny. 6 7 8 Inicjały Niny Stirling, córki Sir Edwarda Stirlinga, profesora uni­ wersytetu w Adelajdzie, który pomógł Malinowskiemu w wydaniu jego pierwszej monografii nowogwinejskiej The Natives of Mailu. Podczas kilkutygodniowego pobytu w Adelajdzie Malinowski zakochał się w pięknej córce profesora Stirlinga i się jej oświadczył. Mimo swego związku z Elsie Masson nie zerwał zaręczyn z Niną Stirling, z czego wy­ nikł poważny skandal. Patrz H. Wayne-Malinowska, Wpływ kobiet na ży­ cie i dzieło Bronisława Malinowskiego, „Konteksty" 236-7. Patrz przypisy w poprzednim odcinku. J.w. J.w. Bulukwa Miki - europejski gatunek świni, znany jako świnia Mic­ ka, rozpowszechniona na Wyspach Trobrianda przez Micka George'a, greckiego kupca. Świnie te mają wielką wartość, można było za nie do­ stać od 5 do 10 lokalnych świń. Tauwa'u - złe, antropomorficzne stworzenia przybywające z wysp południowych i wywołujące choroby. Kala koulo kwaiwa'u - żałoba praktykowana przez rodzinę osiero­ conego (np. brata wdowy, w czasie okresu żałoby brat nie wymienia imienia zmarłego ani wdowy po nim). Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Inicjały Namwana Guya'u - najstarszego syna To'uluwy, jego ulu­ bieńca i wiodącej postaci w Omarakanie. Mimo że został wygnany do in­ nej wsi, często odwiedzał ojca. Kalumwaywo jest wspomniany w Ogrodach koralowych jako sil­ ny i wydajny ogrodnik. Podczas swego poprzedniego pobytu na Trobriandach Malinowski namówił To'uluwe, aby go zabrał na wyprawę kula na wyspę Kitava. W połowie drogi wiatr się zmienił i czółna musiały zawrócić. Malinow­ ski miał wrażenie, że To'uluwa jego winił o sprowadzenie pecha. Dipapa i Kenoria - syn i córka To'uluwy. Tomwaya Lakwabulo - jasnowidz, jeden z głównych informato­ rów Malinowskiego (patrz Życie seksualne dzikich). Robert Louis Stevenson (1850-1894), szkocko-angielski pisarz, który osiedlił się na Samoa i występował w obronie miejscowej ludno­ ści. Autor m.in. następujących książek: Wyspa skarbów, Porwany za miodu, Dziwna historia dra Jekyila i Mra Hyde'a, a także In the South Seas. 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 2 0 2 1 117 �2 2 Lagim - dwie ozdobne poprzeczne deski ograniczające zbiornik z wodą na czółnie z obu końców. Tuma - wyspa położona na północny zachód od Boyowy, była tak­ że miejscem przebywania dusz zmarłych. Navavile - ważny informator Malinowskiego ze wsi Oburaku. Termin „nigger", którego obraźliwą konotację dobrze chyba odda­ je polski „czarnuch", był słowem powszechnie używanym przez Brytyj­ czyków w koloniach. Malinowski zaczął go stosować dopiero po dłuż­ szym przebywaniu na Nowej Gwinei. W jego dzienniku występuje w spolszczonej wersji nawiązującej do słowa „negr", które miało bar­ dziej neutralne zabarwienie emocjonalne. Malinowski używa jednak te­ go słowa raczej w znaczeniu angielskim, gdy chce podkreślić swą nie­ chęć czy irytację w stosunku do tubylców. Wokół tej kwestii narosło wie­ le nieporozumień, a prekursorzy idei politycznej poprawności robili Ma­ linowskiemu z tego powodu zarzuty i obwiniali go o niechętną wobec krajowców postawę. Cóż, nieczęsto pałał do nich sympatią, ale podobnie często nie pałał sympatią do otaczających go białych. Robienie mu za­ rzutów, że używał słowa powszechnie wtedy stosowanego, jest nieporo­ zumieniem, szczególnie w ustach osób nawykłych do idei kulturowego relatywizmu. A że miał czasami dość przedmiotu swych badań? - to uczucie nieobce jest każdemu badaczowi terenowemu. Jedyną w tym za­ kresie „winą" Malinowskiego jest, że nie był hipokrytą i o tym pisał. 2 3 2 4 2 5 2 6 Raybwag - rafa koralowa pokryta małymi skrawkami urodzajnej ziemi, porośniętej dżunglą. Mim Weigall, przyjaciółka Elsie Masson. Jan Stanisław Kubary (1846-1896), polski podróżnik i etnograf, autor min. Beitrage zur Kenntnis des Karolinen Archipels, 1895 Nikołaj N. Mikłucho-Makłaj (1846-1888) rosyjski podróżnik i et­ nograf, który w latach 1870-86 odbył liczne podróże po Oceanii, Filipi­ nach, Indonezji, Półwyspie Malajskim, Australii. Autor Podróży, 1940-44 R.R. Marret (1866-1943), antropolog brytyjski. W.H.R. Rivers, brytyjski antropolog i fizjolog, założyciel szkoły psychologii eksperymentalnej w Cambridge. Przeprowadzał swe testy psychologiczne na Melanezyjczykach, rozwinął metody zapisu danych dotyczących pokrewieństwa, które stały się najważniejszymi technikami zbierania materiału w czasie badań terenowych. Jego prace miały duży wpływ na badaczy, włączając w to Malinowskiego. Autor History of Melanesian Society, 1914 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 Wasi - wymiana jarzyn na ryby między wsiami wewnątrz lądu i ty­ mi na wybrzeżu. Morovato - godny zaufania informator, cytowany w Życiu seksu­ alnym dzikich. Niyova - krajowiec z Oburaku, którego Malinowski uważał za do­ brego informatora. Patrz przypisy w odcinku w numerze 242-3 Kwilą - kamienny punkt orientacyjny, związany z legendą opowia­ daną przez Inuvayla'u w Życiu seksualnym dzikich. Kalomel - chlorek rtęci, był używany raczej zewnętrznie jako śro­ dek przeciwbakteryjny, doustnie bardzo rzadko jako środek pobudzający wydzielanie wszystkich gruczołów. Są to prawdopodobnie inicjały byłego narzeczonego Elsie - Charlesa Mattersa, który w lipcu 1915 roku poległ pod Gallipoli. Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Pastor M.K. Gilmour z Metodystycznej Misji w Oiabia. W Argo­ nautach Zachodniego Pacyfiku pisze o nim Malinowski, że wiedział wszystko o „kuli". 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 4 1 Ta'ukuripokapoka - istota mitologiczna, wcielenie zła. Mówi się, że wiedźmy spotykają się z nim w nocy na tańce i orgie. Bwaybwaya - orzech kokosowy w takim stadium wzrostu, kiedy jego wnętrze wypełnione jest słodką galaretką. Patrz przypis w poprzednim odcinku. Toyodala - ważny informator z Oburaku, patrz Życie seksualne dzikich. Kudayuri - wieś na wyspie Kitava. Mit o latającym czółnie z Kudayuri jest przytoczony w Argonautach Zachodniego Pacyfiku. Sir Walter Baldwin Spencer, znany etnolog brytyjski, który razem z F.J. Gillenem opublikował kilka ważnych monografii dotyczących abo­ rygenów australijskich. Bardzo zachęcał Malinowskiego do badań tere­ nowych w początkowym okresie. 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 Mwasila - magia wykonywana po dotarciu do celu kula, aby na­ kłonić gospodarzy do hojności. Chodzi o Władysława Kościelskiego (1886-1933), syna Józefa (patrz niżej), poetę, wydawcę i mecenasa sztuki. W roku 1911 założył wraz z L.H. Morstinem w Paryżu pismo „Museion" mające informować 0 życiu artystycznym Francji i nawiązywać do tradycji klasycznych. Wtedy zapewne poznał go Malinowski. W odrodzonej Polsce zajmował się głównie działalnością wydawniczą. Popełnił samobójstwo wyskaku­ jąc z okna poznańskiego hotelu Bazar, gdy jego sytuacja finansowa była krytyczna. Pozostały majątek wyciągnęła z długów wdowa po nim - Mo­ nika z Krystyńskich, dawna aktorka i piosenkarka. Ustanowiła ona później w Szwajcarii Fundację Kościelskich, która od 1961 roku przy­ znaje doroczne nagrody młodym polskim twórcom kultury zamieszka­ łym w kraju i na emigracji. 4 8 4 9 Mowa o Józefie Kościelskim (1845-1911), ziemianinie, polityku, poecie i dramaturgu. Postaci dość wpływowej choć kontrowersyjnej, zwolenniku lojalizmu wobec Prus. Jan Gotlib Bloch (1836-1902), znany finansista, przemysłowiec 1 ekonomista, współdziałał przy budowie kolei Warszawsko-Petersburskiej, założeniu Banku Handlowego w Warszawie i wielu innych inicja­ tywach. Ludwik Hieronim Morstin (1886-1966), dramaturg, poeta, powieściopisarz, eseista i tłumacz. Uczęszczał do tego samego co Malinowski gimnazjum, ale chyba się wtedy nie znali. Studiował na niemieckich uni­ wersytetach. W Paryżu założył z Kościelskim pismo „Museion". W cza­ sie I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich. Służbę wojskowo-dyplomatyczną zakończył w randze majora w 1924 roku. Później ob­ jął rodzinny dwór Pławowice, gdzie stworzył swoisty „salon literacko-artystyczny". Przedstawiciel tendencji klasycystycznej w schyłkowym okresie Młodej Polski. Pisał sztuki i powieści o tematyce antycznej (Obrona Ksantypy, Penelopa), historycznej (Polacy nie gęsi - o Reju, Klos panny - o Koperniku) i współczesnej (Przygoda florencka) oraz po­ ezje, szkice literackie i eseje. 5 0 51 5 2 Może chodzić na przykład o siostrę Jana Weyssenhoffa lub jego matkę, pochodzącą z Blochów. Jan (1889-1972) ukończył gimnazjum w Krakowie i Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiował nauki ścisłe i mógł znać Malinowskiego. Później profesor fizyki teoretycznej Uni­ wersytetu Wileńskiego, UJ, członek PAU. 3 8 3 9 4 0 118 Za konsultację językową dziękuję Anniemarii Orla-Bukowskiej, Pio­ trowi Olszówce. Przemysławowi Piekarskiemu i Krzysztofowi Kowal­ skiemu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27f1421bd55f5f17b87ffd2068f112cf.pdf bd3addc9ce96aec4b1390e8d74dc06a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource skanseny muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2061 Title A name given to the resource Skansenowskie déjà vu / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.299-308 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 Ił. POGLĄDY I OPINIE SKANSENOWSKIE DEJA vu Skansen to "stare chałupy". Taka jest figura potocznego myślenia o tej chyba najbardziej charakterystycznej formie muzealnictwa, której początki sięgają Skandynawii u schyłku ubiegłego stulecia. Koniec dziewiętnastego wieku przyniósł rewelacyjną jak na owe czasy ideę ekspozycji budownictwa wiejskiego z naturalnym wyposażeniem w postaci różnorodnych urządzeń i sprzętów. Została ona zmaterializowana II października 1891 roku. Wówczas to w Sztokholmie, na wyspie Djurgarden, dokonano otwarcia muzeum. Tam bowiem udało się A. Hazeliusowi, autorowi pomysłu, pozyskać 1,5 ha gruntu stanowiącego zalążek muzeum nowego typu. Obszar ten obejmował dawne fortyfikacje, a w języku szwedzkim słowo "szaniec" brzmi skansen. Określenie to przylgnęło do nowo otwartego muzeum. Tennin ten używany szczególnie powszechnie w Polsce ma synonimiczne określenia typu: muzeum na wolnym powietrzu, muzeum pod odkrytym niebem, muzeum budownictwa ludowego, park etnograficzny czy też muzeum wsi. Minęło sto lat i dzisiaj muzeum na wolnym powietrzu przedstawia wystawę stworzoną z typowych i zabytkowych przykładów dawnego budownictwa ludowego mieszkalnego, gospodarczego i społecznego uzupełnionego formami tzw. małej architektury, budownictwa sakralnego oraz warsztatów rzemieślniczych i wiejskich urządzel1 przemysłowych mających odpowiednie wyposażenie wnętrz. W muzeum skansenowskim prowadzi się również uprawę ogrodów, pól wydzielonych poza strefą zabudowy, poletek między obiektami a także różnego rodzaju drzew i krzewów powiązanych z rodzajem krajobrazu i typem gospodarki. Spotkać można również, jednak mocno ograniczoną w swojej postaci, hodowlę zwierząt domowych. Oczywiście, ta skrócona siłą rzeczy charakterystyka jest regulowana poprzez specyficzne cechy zabudowy każdego muzeum. Wyróżnia się bowiem dwa podstawowe rodzaje muzeów na wolnym powietrzu. Syntetycznie rzecz ujmując, te o swobodnej zabudowie to muzea typu parkowego przeważnie dysponujące niezbyt dużymi terenami ekspozycyjnymi oraz biegunowo różne - duże muzea typu wieś, których sedno tkwi w odtworzeniu konkretnego, regionalnego układu przestrzennego. Istota ekspozycji skansenowskiej polega na ochronie zabytków powiązanej strukturalnie z różnymi innymi elementami, stanowiącymi o celowości funkcjonowania muzeów na wolnym powietrzu. Wspomniana specyfika każdego muzeum skansenowskiego określa rodzaj przedstawianej przeszłości. Mam na myśli przede wszystkim odtworzenie, dalej stworzenie, niekiedy nawet zachowanie przeszłości. Generalnie należy stwierdzić, iż chodzi przede wszystkim o odtworzenie konkretnej, ale już odchodzącej (odeszłej?) w niebyt rzeczywi- �300 stości. Pokazanie obrazu kultury widzianej przez pryzmat selektywnego pojęcia "tradycyjna kultura ludowa" z jej odwieczńym podziałem na kulturę materialną, społeczną i duchową prowadzi do przedstawienia modelu wypełnionego archaicznymi treściami w rodzaju np. "tradycyjne budownictwo ludowe" lub "tradycyjne młynarstwo ludowe". Pojęcia takie, zwłaszcza to pierwsze, należą ex dejinitione do kanonu etnografii. Przymiotnik "tradycyjne" odnoszony jest przede wszystkim do okresu rozciągającego się od roku 1939 w przeszłość. Tworzenie rzeczywistości skansenowskiej polega na translokacj i do muzeum obiektów występujących na określonym terytorium a odróżniających się szczegółami konstrukcyjnymi i materiałami budowlanymi. Demontaż przemieszczanego zabytku stwarza jedyną i niepowtarzalną szansę dostrzeżenia niewidocznych na zewnątrz konstrukcyjnych przeróbek i przekształcell, ewolucji w podziale wnętrza, dobudowy różnych pomieszczeó w trakcie użytkowania budynku, a także zmian materiału, jakie miały miejsce w przeszłości. Można zatem odtworzyć pierwotną konstrukcję, kształt i formę oraz materiał budowlany. W skansenie poszczególne obiekty eksponowane są bądź jako budynki wolno stojące lub tworzące zagrody zróżnicowane typologicznie, chronologicznie, społecznie. Siłą rzeczy jest więc to zwrot w kierunku zanikających i zamierających elementów środowiska kulturowego, postrzeganych w optyce "wczoraj". W ekspozycjach na wolnym powietrzu przeważają bowiem budynki pochodzące przede wszystkim z XIX w., w zdecydowanie mniejszym stopniu z wieków wcześniejszych. Nie dotykając całego, ogromnego wręcz, kompleksu wielorakich problemów związanych z ekspozycją w skansenie przyjrzyjmy się tylko najważniejszym. Już sam fakt typowania lokalizacji budynków na terenie muzeum pozbawiony jest wszelkich czynników magiczno-obrzędowych, występujących w dawnej kulturze wsi. Mam tu na myśli skupienie się wyłącznie na pragmatyzmie. Jego zakres obejmuje chociażby już istniejącą zabudowę, zadrzewienie czy też obszar skansenu. Pominięty jest zaś cały system religijnej klasyfikacji terenu jego pozytywnych bądź ujemnych wal10ści. W kulturze typu ludowego nie istniała przecież przestrzeó obojętna. Mogła być pozytywna, bezpieczna dla człowieka, albo też negatywna - zamieszkana przez złe moce, z którymi kontakt groził wszelkimi konsekwencjami. W rzeczywistości skansenowskiej nie występują więc żadne praktyki magiczne pozwalające dokonać odpowiedniego wyboru miejsca pod budowę. Zgodnie z regułami myślenia mitycznego przy podejmowaniu wszelkiej działalności pozytywnej, a za taką uchodzi niewątpliwie proces budowania, należało uwzględniać czas w jakim ową działalność podejmowano. Jednak i ta podstawowa, obok przestrzeni, kategoria kultury nie znajduje odbicia przy tworzeniu ekspozycji. Jako reminiscencja dawnych struktur symbolicznych pozostały działania związane z zakollczeniem czynności budowlanych. Mam �301 na myśli przede wszystkim przywiązanie wianka (niekoniecznie ze święconych ziół) do krokwi i przygotowanie poczęstunku dla budujących. To chyba jedyny zwyczaj, jaki zachował się w naszej codziennej praktyce. Wprawdzie mocno okrojony, ale za to suto polewany. Skoro brak jest działai1 zmierzających do rekonstrukcji struktury symbolicznej warto chyba postawić pytanie dlaczego tak się dzieje? Otóż odpowiedź winna zwrócić naszą uwagę na dwa aspekty. Pierwszy wskazuje, iż jeszcze w dalszym ciągu w ramach eksploracji terenowych dominują zagadnienia związane z "tradycyjną kulturą materialną". Prowadzona jest dokumentacja zawierająca morfologiczne opisy rzeczy i zjawisk naj prostszych, aż po rozwój technik ludowych dzisiaj już nie funkcjonujących, a przynajmniej zanikających. Niewątpliwie należy zgodzić się z tezą, iż "Nadal ważniejsza jest mitologiczna już wręcz «kulturotwórcza rola terenu» niż jakaś tam debata nie odwołująca się wprost do doświadczeń terenowych" (Burszta, Piątkowski, 1994, s. 55). W trakcie owych badai1 uzyskujemy wtórne racjonalizacje - mechanizm charakterystyczny dla świadomości mitycznej, wykazujący przydatność adaptacji elementów modelu funkcjonującego w przeszłości do potrzeb teraźniejszości, a więc i do tworzenia ekspozycji skansenowskiej. Drugi aspekt należy potraktować nieco szerzej. Otóż określa on w sposób realistyczny hierarchię wartości oraz preferencje poszczególnych autorów realizujących ekspozycję skansenowską, czy to w zakresie architektury, czy też w ramach wystroju wnętrza poszczególnych obiektów. Takie a nie inne widzenie zdarzenia, jakim niewątpliwie jest ta bardzo szczególna przecież wystawa, wynika z przyjętej optyki postrzegania przedmiotu badai1. Przez wiele dziesiątek lat, a z osobistych doświadczei1 wiem, że również obecnie w muzeach etnograficznych dominowała i nadal dominuje etnograficzna wersja badań kultury kojarzonej, czy wręcz utożsamianej jednoznacznie z kulturą wsi polskiej. Praktyka dowodzi, iż wytworzył się pewien ogólnie przyjęty model empirycznej rzeczywistości kultury wsi polskiej, zwany powszechnie "chłopską kulturą tradycyjną", czy też wymiennie "tradycyjną kulturą ludową". Cz. Robotycki definiuje to pojęcie w sposób następujący: "Typ gospodarki i izolacja przestrzenna decydowały o samowystarczalności i stanie technicznym gospodarstwa. Rodzaj grupy, jaką tworzyła wieś, uformował autorytety oraz podstawowy sposób przekazu kulturowego, to z kolei ukształtowało światopogląd, folklor i regionalne odrębności. Szeroko rozumiany folklor, to jest obrzędy, wierzenia, wiedza, twórczość, w tym ciągu rozumowania wywodzi się genetycznie z pogai1sko-słowiai1skiej przeszłości, wpływów grecko-rzymskich i chrześcijaJ1skich" (1992, s. 16). Owo pojęcie należy bez wątpienia do podstawowych w etnografii. Jako figura myślenia o ludowości "chłopska kultura tradycyjna" przekształciła się w pojęcie paradygmatyczne. Na taki charakter "składa się zbiór przekonań i sądów wypowiadanych przez badaczy, które w pewnym uogólnieniu można �302 przedstawić jako powszechną świadomość, że skumulowane w modelu tezy o kulturze chłopskiej są adekwatnym obrazem i wyjaśnieniem zjawiska. Towarzyszy temu przeświadczenie o możliwościach bezpośredniego przełożenia modelowego obrazu na rzeczywistość empiryczną" (Robotycki, 1991, s. 9). Rzeczony model porządkuje ową rzeczywistość i opisuje syndrom zjawisk w przekroju czasowym: przełom XIX i XX wieku do lat drugiej wojny światowej, czyli czasu stanowiącego jeszcze nadal typowy wyznacznik pozyskiwania muzealnych zbiorów w duchu wspomnianego paradygmatu. Jego nadużywanie doprowadziło do mitologizacji kultury chłopskiej. Analizowali to zjawisko Cz. Robotycki i S. Węglarz. Uważają oni, iż ów mechanizm polega na zastępowaniu wartości faktami: następuje interpretacja faktów w imię określonych wartości oraz włączenie w tezy o przedmiocie badaó kompleksowych wizji świata i funkcjonującego w nim człowieka, które to wizje nie wynikają z analiz badacza, lecz stanowiąjego pierwotne przekonanie (1983, s. 4). Warto również pamiętać o zbyt wyidealizowanym obrazie kultury ludowej, wpisanym w uniwersum kultury narodowej. Doprowadziło to do apoteozy fragmentów tej kultury poprzez uznanie jako źródła różnorakiej inspiracji, autentycznego charakteru i wal10ści moralnych. Równocześnie jednak kultura ludowa to przejaw zabobonów i zacofania, czyli dwu najpotężniejszych stron modelu życia: symbolicznego i materialnego. Wytworzone w ten sposób "krzywe zwierciadło" wypacza historyczność zjawisk z obszaru kultury wsi w imię użyteczności przyjętego rozwiązania modelowego. Przedmiot eksploracji badawczych odszedł w przeszłość, stał się rzeczywistością historyczną, a mimo to różne fakty o niejednolitej proweniencji w czasie i przestrzeni są nadal analizowane zgodnie z rzeczoną "tradycyjną kulturą chłopską". To jeden ze zgubnych skutków mitologizacji. Inny, zacytuję go dokładnie, "ma wpływ na optykę analizowania kultury warstwy chłopskiej w dobie dzisiejszej, w tym - co najważniejsze - jej sfery świadomościowej" (Burszta, 1992, s. 189). Typowość i reprezentatywność to dwie podstawowe wartości, które decydują o wyborze reliktu dawnego budownictwa wiejskiego do translokacji na ekspozycję skansenowską. Te właściwości oraz kilka zupełnie archaicznych cech spowodowało pozyskanie np. wiatraka z Wójtówki na Kujawach jako elementu ekspozycji toruóskiego parku etnograficznego. Mówiąc archaicznych, mam na uwadze cechy typowe dla starych młynów wietrznych. Natomiast w żadnej mierze nie można mówić o przestarzałej technice. Mechanizmy i zasady działania występujące w tym wiatraku są doskonałym przykładem rozwoju młynarskiej myśli technicznej na wsi przełomu XIX i XX wieku. Sama sylwetka budynku wywołuje imponujące i niesamowite wręcz wrażenie. Wiatrak jest zaś ezoterycznym warsztatem pracy człowieka, którego status lokował na wyżynach społecznej hierarchii, przynajmniej w pewnych okresach dziejów młynarstwa. Innym walorem sankcjonującym wybór tego konkretnego wiatra- �JOJ ka, podobnie jak i młyna wodnego ze Strzyg na ziemi dobrzyńskiej, była funkcja dydaktyczna, którą można uznać za "instruktażowość i swoistą depersonalizację" (Michera, 1994, s. 82) wynikającą z odpowiedniego - dobrego stanu zachowania. Ułatwiało to realizację idei twórców ekspozycji, aby zwiedzający wczuł się w atmosfcn;: i utożsamił się, a nawet przeniósł w przeszłość dla przybliżenia zasad procesu przemiału w starych młynach, a jednocześnie by kojarzyło się to ze wspomnianą typowością, przykładem warsztatu a nie jego unikalnością. Ekspozycja jest starannie przemyślana, charakteryzuje ją historyczna dokładność, poczucie dystansu czasowego oraz duża wyobraźnia dydaktyczna. Wszystko bowiem powinno być jak w rzeczywistości, chociaż rzeczywistością w tym przypadku jest fantazja. A pamiętać należy, iż każdy zabytek architektury wiejskiej znajdujący się w skansenie można traktować jako znak. Translokacja do parku etnograficznego, co jest równoznaczne z uratowaniem i zachowaniem budynku, to zejście się zarówno funkcj i budynku jak i ilustracja kontekstu kulturowego, z którego zostaje usunięty. W zachowanej chałupie, wiatraku, kuźni dostrzegamy znak dawnej architektury wiejskiej, dawnej techniki ciesielskiej, dekarskiej, murarskiej, dostrzegamy znak dawnej organizacji przestrzeni mieszkalnej, struktury społeczności lokalnej czy też zróżnicowania ekonomicznego. Widzimy w nim dawność, reprezentatywność, a nawet świadectwo epoki - są więc to znane nam już podstawy kwalifikujące budynek do przemieszczenia do skansenu. Każdy budynek wzniesiony dawniej na wsi był znakiem fundatora, cieśli i jego możliwości technicznych. Zazwyczaj mieścił się w typie charakterystycznym dla regionu i twórca budując naśladował wzory niekoniecznie znając ich pochodzenie i uzasadnienie. Taki był po prostu obowiązujący stan wiedzy. Warto też zauważyć, a sprawa ta dotyczy przede wszystkim budownictwa sakralnego, iż już w założeniach obiekty te miały pełnić nie tylko funkcje użytkowe, ale były również znakiem Boga, wszechświata, nieba. I takim też znakiem pozostał kościół, a nawet kapliczka i krzyż przydrożny znajdujący się w skansenie. W skansenowskim modelu prezentacj i zabytków architektury obiekty tworzące ekspozycję są wyabstrahowane ze swego rzeczywistego (nie zawsze komplementarnego) kontekstu społecznego i ku !turowego, pozbawione całego systemu wzajemnych powiązal1. Traktowane są jako pozornie mało skomplikowane urządzenia przeznaczone do komunikowania informacji dla odbiorcy. Sposoby artykulacji to wypadkowa bardzo wielu czynników, z których ogarniamy tylko część. Ogranicza nas horyzont naszej wiedzy i samowiedzy, notorycznie fragmentaryczny i, na swój sposób, prowizoryczny. W strukturze ekspozycji pojawia się zjawisko, które można określić mianem teatryzacj i. Praktyka ta real izowana jest w wym iarze szczególnym, celowo i podwójnie wydzielonym z rzeczywistości. Po pierwsze przez rodzaj miejsca, specjalnie wznoszone budowle. Po drugie przez wyjęcie z realności i umiesz- �304 czenie w porządku fikcyjnym, wyimaginowanym i w pewnym sensie sakralnym w zestawieniu z potoczną codziennością: pojawiają się we wnętrzach chat np. manekiny odpowiednio odziane w ubiory codzienne lub stroje odświętne. Chcemy bowiem tym obiektom przypisać konotację prawdziwości, muszą zatem wydawać się prawdziwe. "Wszystko jest prawdziwe" oznacza ostatecznie "wszystko jest fałszywe". Absolutna nierealność jawi się jako rzeczywista obecność. Warto w tym miejscu zastanowić się nad znaczeniem rekonstrukcji elementów techniczno-użytkowych w ekspozycji pod odkrytym niebem. Wydaje się, iż w rzeczywistości skansenowskiej przywiązuje się zbyt wielką wagę do tego rodzaju działań. Myślę, że u źródeł owych rekonstrukcji tkwi niewątpliwie filozofia hiperrealizmu. Oczywiście, są one w pewien sposób wymuszone prawie całkowitym wytrzebieniem architektury drewnianej, przynajmniej w północnej części naszego kraju. Funkcjonuje więc mit o możliwości zastąpienia każdego oryginału rekonstrukcją lub kopią, explicite rekonstrukcja stała się koincydencją dwóch nurtów: podświadomego dążenia do skrupulatnego odtworzenia i procesu mimetycznego. W praktyce skansenowskiej często stajemy przed pytaniem o celowości i zakresie rekonstrukcji. Moim zdaniem odpowiedzi należy szukać w sferze pozamaterialnych wartości i funkcj i zabytku jakim jest niewątpliwie obiekt architektury. Chałupy i budynki przemysłowe, zwłaszcza wiatraki, młyny wodne a także kuźnie naznaczone są licznymi śladami długowieczności i używania, śladami po gwoździach, kołkach, licznymi otarciami i uderzeniami, a więc mikrośladami życia, pozostałością pracy człowieka: jego smutków i radości ześrodkowanych we własnym orbis interior. W tym właśnie nurcie rekonstrukcja objawia likwidację śladów życia budynków, ogromnie przydatnych w odczytywaniu dziejów obiektu, pozbawia właśnie pozamaterialnych wartości i zdecydowanie nie jest już przejawem prawdy. Nie można jednak z niej zrezygnować, chociażby ze względów technicznych czy naukowo-dydaktycznych. Jednakże ten ostatni wymiar doprowadza dość często do poważnych, merytorycznych nadużyć. Koncepcja rekonstrukcji wyglądu zewnętrznego i wewnętrznego wyposażenia wypełniona ideą fixe o "wzbogaceniu" i "rozszerzeniu" ekspozycyjności obiektu wiedzie w prostej linii do stworzenia przeogromnego pola interpretacyjnego, którego nie sposób wypełnić treściami merytorycznymi będącymi w pełni komunikatywnymi i czytelnymi, a więc posiadającymi walor historyczny i poznawczy. Pojawiają się eksponaty, którym przypisuje się konotację prawdziwości. Powstaje więc ekspozycja rażąca brakiem autentyzmu, w całym tego słowa rozumieniu. O ile można jeszcze w rzeczywistości skansenowskiej zrozumieć i zaakceptować brak pozamaterialnych wartości prezentowanego obiektu, owej duszy każdego budynku, o tyle nie należy godzić się z obrazem przechodzącym w metaforę. Wykształcony widz docenia zręczność rekonstruk- �305 CJI, naiwny ulega emocjonalnej sile przekazu - każdy znajdzie WIęC coś dla siebie. Przyjrzyjmy się obecnie tendencji do mimesis. Przyjmuję założenie, podobnie jak W. Michera (1993, s. 17), iż ekspozycja muzealna, w tym wypadku skansenowska, ma charakter mimetyczny. Tworzenie ekspozycji budownictwa oraz wystawy wewnątrz każdego z zabytkowych budynków znajdujących się na terenie skansenu jest, jak wiadomo, ex dejinitiofle przedstawieniem form zasiedlenia, budowlanych, mieszkalnych i gospodarczych. Tylko i wyłącznie ex defillitiol1e. W rzeczywistości okazuje się eksperymentem mającym na celu odtworzenie zjawisk istniejących w innym czasie i przestrzeni, odtworzenia jakiegoś idealnego wzoru, który przyjęto za ideal. Motywem owego mimetycznego charakteru zdarzenia muzealnego jest pewien wzorzec, idea. Muzealnej grupie konkretnych budynków, niezależnie od ich przeznaczenia, odpowiada idea jako przedmiot rzeczywisty. Wynika stąd logiczny wniosek, iż ekspozycja skansenowska jest jedynie naśladowaniem bardziej lub mniej upodobniającym się do idei, czyli rzeczywistości. Takim zbliżeniem się do ideału jest wyposażenie wnętrza wiatraka koźlaka w parku etnograficznym tonlllskiego Muzeum Etnograficznego. Zachowane w bardzo dobrym stanic technicznym urządzenia i maszyny młyr'Jskie są autentyczne, ale wystawa, której są clementami jest tylko duplikatem, kalką. Stosując figurę mimetyczności w ujęciu Arystotelesa można przedstawić wystawę skansenowską jako akt kreowania nowej rzeczywistości kulturowej, która powstaje jako zespół strukturalnie powiązanych ze sobą zjawisk zarejestrowanych w przeszłości. Nie jest to jednak kopiowanie rzeczywistości, bowiem nie ma między nimi paraleli w realnie istniejącym świecie. Ekspozycja w parku etnograficznym naśladuje więc rzeczywistość nie tylko taką, jaką ona jest. Może ona okazać się taką, jaką być powinna, lub taką, o jakiej się mniema, że jest. Tendencja do mimesis może spowodować zarzut, że przedstawiona rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, a jest jedynie jej substytutem. Owa kreowana rzeczywistość, np. młyn wodny w torUllskim skansenie, może sprawiać wrażenie realnie istniejącej, choć w gruncie rzeczy jest jedynie kulturową wizją. Zaś próba zbliżenia się do ideału bywa zazwyczaj nieskuteczna. Tak więc wszystkie gromadzone zabytki zestawione w ramach wystawy zatytułowanej "młyn wodny" tworzą zjawisko, które tchnie swoją "dziwnością", a nawet niemożliwością adekwatnego zaistnienia kiedykolwiek w przeszłości. Można nawet powiedzieć o jego nieprzekładalności. Stojący bowiem w skansenie młyn jest połączeniem pierwotnego i zmodernizowanego już w swoim kształcie budynku. W wyposażeniu młyna zachowano wszystkie urządzenia działające w momencie zakupienia obiektu oraz te, które funkcjonowały przed zainstalowaniem nowocześniejszej turbiny. Zrekonstruowano elementy pierwotnego zespołu napędowego - wał z kołem nasiębiernym oraz inne urządzenia wodne. Zdemontowana i podzielona na poszczególne �306 zespoły turbina została rówlllez umieszczona wewnątrz młyna. Młyn wodny o takim zestawie urządzeJ'l w rzeczywistości nigdy nie istniał, bo istnieć nie mógł. Poszczególne urządzenia stanowią bowiem kompilację wyposażenia z różnych okresów funkcjonowania młyna. Dla przykładu: walce i złożenie kamieni nigdy razem w tym konkretnym młynie nie występowały. Wykluczają się wzajemnie przy zastosowaniu pędni jako elementu zespołu napędowego. Z takimi właśnie działaniami związana jest kreacja pewnej nowej rzeczywistości, albowiem nikt, nawet młynarz pracujący w młynie nie jest w stanie odtworzyć obrazu wnętrza z początków dwudziestego wieku. Żadne źródło archiwalne oraz literatura przedmiotu nie dadzą pełnego obrazu rzeczywistości, którą można by uznać za ideał. Zebrane informacje od interlokutorów obarczone są niekompletnością. Jednym słowem pojawia si<; konieczność, czasami nawet nie w pełni uświadamiana, właśnie kreowania nowej rzeczywistości, przy jednoczesnych arbitralnie niejako narzucanych i w pełni świadomych już próbach odtworzenia ideału. Ta nowa rzeczywistość muzealna posiadająca pewne walory rzeczonego ideału, nasycona oryginalnymi urządzeniami pozostawia próżnię do wypełnienia własnym, kreacyjnym właśnie spojrzeniem autora wystawy. Wiąże się to najczęściej z przyjęciem przez etnografa aksjomatycznej optyki zakładającej wiarę w posiadanie prawdy oczywistej dotyczącej dziedziny obrazowanej ekspozycją. Jest owa rzeczywistość w założeniach kreatora taką, jaką być powinna w myśl zasady: jest tak, jak wiem, że jesl. Mówiąc dosadniej, "obdarzony" demiurgicznymi właściwościami kreator wie, jaką ona powinna być. Być może nie istniała w rzeczywistości właśnie taka, ale przecież jest to wyobrażenie, które zyskuje siłę działania na wyobraźnię odbiorcy a ideał winien mieć pierwszeóstwo przed rzeczywistością Tak jak mityzacji uległo pojęcie "tradycyjna kultura ludowa", tak zniekształcony jest prezentowany w skansenie model dawnej kultury wsi. Jedynie sylwetki budynków są naturalne, wnętrza są już fałszywą egzegezą, często nawet nieuświadamianą. Następuje bowiem kompi lacja obrazu rekonstruowanej "rzeczywistości" oraz własnych - autorskich przekonaó wynikających z zasady: jest tak jak wiem, że jesl. Dobrze, jeśli ta zasada wynika z zawodowej edukacji ukierunkowanej prezentowaną ekspozycją. Choć przecież niekiedy niemożliwym jest uzyskanie pełni wyobrażenia o istocie :zjawiska. Powstaje wówczas pole manewru wypełniane kreacyjnym spojrzeniem autora wystawy. Finał ekspozycji determinują więc ostatecznie okoliczności związane z podświadomym wyobrażeniem odtwarzanej rzeczywistości. Problem ekspozycji warsztatów rzemieślniczych w skansenach wynika również z prób aranżacji wnętrza w taki sposób, aby wywołać wrażenie niezmiennego funkcjonowania przy zastosowaniu pierwotnego źródła energii a chwilowe zatrzymanie spowodowane jest jedynie opuszczeniem miejsca pracy przez właściciela. Czasami uznaje się taką ekspozycję za "ożywioną". �307 Owszem, demonstracje takie spełn iają istotne funkcje dydaktyczne, ale w świetle tcndencj i do mimesis w praktyce skansenowskiej, rysuje się całkowita niemożliwość adekwatnego przedstawienia przeszłości. W rzeczywistości skansenowskiej brak jest bowiem miejsca na przejawy kultury symbolicznej, nastąpił zanik mechanizmów mityzacji. Przedstawione są jedynie "nagie fakty". Wyjaśnienia należy szukać we wspomnianych już priorytetach stosowanych w muzealnictwie skansenowskim. Wprawdzie zainteresowania skupione są na przeżytkach, zwanych eksponatami, należącymi do całego panoramicznego obrazu kultury wsi, ale przede wszystkim dotyczą one kultury techniczno-użytkowej lub kultury bytu - formy świadomości społecznej regulującej praktykę podstawową. Zaistnienie rezultatów czynności do niej należących jest niezależnc od czyjejkolwiek interpretacji. Zainteresowania symboliczną sferą kultury w dalszym ciągu znajdują się na peryferiach działalności. Idea zachowania "najcenniejszych wartości tradycyjnej kultury ludowej" może zmaterializować się jedynie w muzeach etnograficznych. W moim jednakże pojęciu restytucja dawnej kultury wiejskiej, jeżeli miałaby jakiekolwiek szanse powodzenia, to właśnie w muzeach skansenowskich. Są one znacznie bardziej predestynowane do tego, aniżeli zwykłe sale muzealne. Przemawia za tym chociażby terytorialność. Wyjście poza mury w naturalny, nawet częściowo, krajobraz stwarza lepsze warunki projekcji wiejskiego orbis interior, niż można to uczynić w środowisku betonowych ścian, parkietowych podłóg i szklanych gablot. A swoją drogą zwiedzając muzea skansenowskie odnoszę nieodparte wrażenie, iż kiedyś już to widziałem. BII3L10GRAFIA Burszta W . .I. 1992 "~Vl1liorl' anlrop%gicnego BurSl.la W. L Piątkowski K. 1994 O C::.I'IIIopowiada Michera W. 1993 Taje111nico hul(i\v. anlropo/ugic::na c::y/i pochwala nrl.s.17-lli. O sYIII/Ju/ic::nJ'1II dolykaniu nr 1-2. s. 82-84. 1994 po::nania kU/lIII}'. Poznal1. opOlfi<'Ść. Warszawa. Jnu::eul1I.. .Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". ,.Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", r::ec::ywislości. Robotycki Cz. 1991 Chłopsko ku/lura IradycJ'jna, w: AlelOd%gic::ne proh/emy nad kullurą i lra((vcji. red. T. Karwicka, Torul1. s. 7 -14. 1992 Elnograjia wobec kU/lllly współc::esnej. Kraków. Robotycki Cz.. Węglarz S. 1983 Chłop polt:.l!Jl jesl i basIa. O mi/y::acji kU/'III~1' ludowej I.udowa". nr 1-2. s. 3-S. 1V wspó/c::esnych badań ,.Polska Sztuka nallce, • Jerzy Adamczewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23075b07af279a93b5778af09b41f912.pdf b219642775ea04c15474128af5bd737e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2219 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2062 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.309-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, 1998 III. RECENZJE Gćrald G a i II a rd. Dietionnaire lin/Masson, Paris 1997. ss. 286. des etl1n%glles et des anthrop%glles, Armand Co- Autor jest adiunktem na Uniwersytecie w lilie. prowadzącym m.in. badania afrykanistyczne. Opracowany przez niego leksykon jest najobszerniejszym dotąd słownikiem etnologów i antropologów w języku francuskim. Został oparty zarówno na pracach z zakresu historii etnologii oraz antropologii społcc/.llej i kulturowej, slO\vnikach biograficznych i encyklopediach nauk społecznych (angielsko i francuskojęzycznych). jak i źródłach własnych, uzyskanych poprzez kontakty osobiste. Słownik zawiera 305 biogramów, ich układ w pracy nic jest alfabetyczny, opracowanie ma zresztą ograniczony przestrzcnnie i czasowo charakter. G. Gaillard przyjął. co łatwo zauważyć, trzy główne krytcria porządkujące i selekcjonującc zawartość leksykonu i jego II rozdziałów. Pierwsze z nich jcst zwiqzanc z aspektem rozwojowym etnologii i antropologii, stąd generalna kolejność prezentacji - od krystalizowania się tych dyscyplin po czasy współczesne, tj. od począlku X IX \\icku po lata 80. XX wieku (słownik rozpoczyna omówienie postaci i dorobku J. G. Herdera. W. I-:dwardsa i J. C. Pritcharda). Cezury czasowe wyznacząją głównie I i " wojna światowa. Kryterium dru!!ie to wyraźne skupienie uwagi na badaczach należących do trzech "narodowych" szkól/tradycji: amerykaJlskiej (poświęcono im w calości rozdzialy 3, 5. 11), francuskiej (rozdziały 4. 7. 8) oraz brytyjskiej (rozdziały 6 i 10). Bardziej ogólny charakter mąją jedynie rozdziały pierwszy (POCZ<ltkietnologii i antropologii oraz ewolucjoniści) i drugi (szkoły dytiJ7jonistyczne). W obn,:bic poszczególnych rozdzialów wyrM.nikami są przede wszystkim główne ośrodki badawcze i poznawcze orientacje. Podkreśleniem szczególnej roli r. Boasa, A. R. R. RadclifTe-Browna i B. K. Malinowskiego. M. Maussa oraz M. Griaula jako twórców własnych szkół jest oddzielne przedstawienie biogramów ich uczniów bqdź zwolenników ich metodologicznych koncepcji. Rozdziały i \\iększość wyodn;bnionych w nich części są poprzedzone krótkim wprowadzenkm (historia tradycji badawczych, ośrodków. podstawowe założenia teoretyczne). Badaczom spoza kn,:gu ..wielkich" etnologii/antropologii amerykańskiej. francuski~j (w tym kilkoro uczonych aló'ykańskich) i brytyjskiej (w tym kilkunastu poludniowoafrykańskich, australijskich i nowozelandzkich). G. CJaillard poświęca tylko jeden. dziewiąty rozdział: "Niektórzy badacze należący do innych namdowych tradycji". Skandynawów reprezentują - E. A. Westermarck, E. N. J I. Norcknskjold. K. Birket-Smith i F. Barth: Iielgów - J. J. Maquet. L. de Heusch i J. Vansina: !Iolcnd;'ów - .I. P. B. Josselin de Jong; Niemców - D. H. Westermann. F. R. von Heinc-Gcldcrn. W. E. Miihlmann. C. von F(ircr-Haimendorf oraz G. Reichel-Dolmaloff: Włochów - B. Bernardi. Hiszpanów- .I. l3aroja Caro; Portugalczyków - A. .I. Dias, wreszcie badaczy z krąiów latynoamerykailskichBrazylijczyk G. Freyre. Prócz B. K. Malinowskiego innych Polaków w słowniku nie ma. wśród antropologów amaykańskich jest P. Radin urodzony w Lodzi. Trzecim hardzo istotnym dla autora kryterium przy tworzeniu słownika był rok urodzenia badacza. Choć prezentację działalności etnologów/antropologów żyjących doprowadza do lat 80., to uwzględnia tylko tych. którzy urodzili się przed II wojną światową. Stąd np. brak w leksykonie odrębnego omówienia strukturalistycznej szkoly C. L6vi-Straussa. Rok urodzenia decyduje także o kolejności biogramów w obrębie wyrói.nionych części rozdziałów. Poszczególne hasla hiograficzne zostały opracowane kompetentnie (niektóre zawierają lakże ocenę roli uczonego w rozwoju dyscypliny). Każde jest uzupełnione źródłami oraz bibliografią najważniejszych publikacji. Słownik jest zaopatrzony w konieczny. przy takim "chronologicznym" układzie. indeks nazwisk oraz użyteczny indeks pojawiających się w hasłach pojęć ogólnych. Ograniczenie słownika prawie wyłącznie do prezentacji znaczących postaci w obrębie tylko trzech "narodowych" szkól tworzy dość jednostronny obraz dziejów etnologii i antropologii i niestety zubaża jego encyklopedyczną wartość. Co więcej. slownik wyraźnie eksponuje działal- �310 ność badawczą związaną z obszarami i kulturami pozal:uropcjskimi. pomijając lub traktując marginalnic zaintl:resowania europeistyczne nmvet w przypadku etnologów francuskich (choćby J. Cuisenier). Nie dziwi wit,:c brak wśród nielicznych Skandynawów np. S. Eri:\ona czy Niemców, np. H. Bausingera. Etnologia środkowoi wschodnioeuropejska w tym słowniku w ogóle nie zaistniała (jeśli pominąć kilku etnologów pochodzenia węgil'rskiego. rosyjskiego czy rumuńskiego pracujących na Zachodzie). Jacek Bednarski Rossell R o b b i n s, Encyklopedia Hope c::arów i demonologii. Dom Wydawniczy Bellona., 1998. ss. 354. Warszawa To. jak piszą wydawcy ..pierwsze w naszym kraju kompendium wicdl.)' o czarnoksięstwie i demonologii" wydrukowane bylo po raz pierwszy w języku angielskim w roku 1959 - polska edycja jest zatem mocno spóźniona. Komentarz umieszczony na okładce wskazuje na niedokładną znajomość treści u osoby komentującej - czytamy tam: .. W kilkudziesit,:ciu bogato ilustrowanych artykułach hasłowych autor wyjaśnia". dokładnie 145' "Iasla sprawiają wydarzeń. postaci znaczeniu. dobrane wrażenie i pojc,;ć rzeczywiście jako swoiste Otóż artykułów w znacznej dla tematu kurioza. części hasłowych jest nic kilkadziesiąt dobranych dość przypadkowo. istotnych co tym samym znalazły wypacza sic,; hasla lecz Obok o marginalnym całościowy obraz Ljawiska. Zrozumiałym jest. że w książce znajdujemy notki tyczące P. Binstclda. M. Hopkinsa. II. Bogueta. N. Remy. Wątpliwości natomiast budzi umieszczenie biogramów nic nie znaczących osób - jakim kryterium kierowano się przy doborze biogramów skazańców') Dlaczego wybrano właśnie E. Allier. J. Fery. J. G. Godelmanna. J. H. Rolla, a nie kogokolwiek innego? Podobnie sprawa ma się z haslami geograficznymi - brak jest jasnej zasady doboru państw. regionów czy miast przywoływanych w Encyklopedii... Znajdziemy tu hasła: .. Angłia", "Austria", .. Irlandia". "Niemcy". ,.Szkocja": pominięte zaś zostały Dania. Polska. Rosja, Szwajcaria, Szwecja. Włochy. Opisano burgu procesy czy powtarza w Wuerzburgu Lemgo. Nie się przy hasłach Do treści czy Eichstaetl znaleziono notek również miejsca pomijając jednak na choćby hasło równic istotne odsyłaczowe zajścia w Augs- dla Salem! Historia rzeczowych. można mieć zastrzeżenia. Autor w bardzo niejasny sposób formułuje pojęcia czarownictwa i czarnoksięstwa posługując się raczej obiegowymi zwrotami niż odwołując 2 się do osiągnięć definicyjnych antropologii l, nauk prawniczo-historycznych • czy w końcu medycyn/o Beztrosko używa tych pojęć wymiennie. Przy opracowywaniu licznych haseł R. H. Robbins był zdąje się pod wrażeniem teorii freudowskich - wszędzie dostrzegając aspekty seksualizmu, nad wyraz chętnie epatując przy tym czytelnika cytatami źródłowymi operującymi wulgaryzmami i dotyczącymi .. miejsc wstydliwych" "Koszmar nocny"). Wiele jest w Encyklopedii ... stwierdzeń kiem 1570 (...) wyjąwszy (ewidentnym 4 nicprecyzyjnych tego przykładem luh zupe/nie Conslilulio Criminalis Carolina prawodawstwo może fałszywych: raczej być hasło .•Przed ro- nic zajmowalo I L. Mair, Wilchcrąji, Nl:w York 1969; E. E. !'vans-Pritchard, Wilchcraft. Oracles and Magic Amond the Azande, Oxford 1937. 2 M. Siefener. Hexerei il1lSpiegel der Rechlslheorie, Frankfurt a. Main 1992. ) A. Global, Wi/ch-hun/, ..Lancet" nr 346. 1995. s. 1020-1022. 4 ,.Od najdawniejszych czasÓw angielskie władzc duchowne i świeckic wydawaly sporadycznie rozmaite dekrety prawne (podkr. K. Sz.) wymierzone przeciwko praktykom czamoksięskim··. R.H.Robbins. Encyklopedia czarów i demonologii. Warszawa 1998. sv ... Anglia", s. 13. �311 się kwestią czarów"s W haśle ..Czarownik. czarownica" autor przedstawia m.in. stereotypowy wizerunek czarownicy (szpetota fizyczna, starczy wiek itp.). zauważając. że nie uleglon zmianie nawet w filmach Walla Disncy'a (,.w prawie niezmienioncj postaci"). Trudno się zgodzić z takim twi.:rdzcniem nawd po pobieżnym obejrzeniu disney'owskich wersji C::.arnoksięi:nika ::. Krainy O::. czy Królewny .<·nie::ki i siedmiu krasnoludków". Przesadą jest również stwierdzenie jakoby Nicmczech najczo;śeiej posyłano nych powszechnym szaeunkiem .. 7 "W Podobnie sprawa na stos ludzi wyksztalconych. siO; ma z nasto;pnym stwierdzeniem autora: zamożnych. ..Osobie młodych podejrzanej i otoczoo uprawia- nie czarów natychmiast po aresztowaniu należało całkowicie zgolić wlosy ( ... ). Procedurę tę stosowano pows::.ecllllie (podkr. K. Sz.) zarówno na kontynencie europejskim jak i w Anglii,,8 Stwierdzenie to wziC;lo si~ najprawdopodobniej ze zbytniej I~iary w to, że inkwizytorzy stosowali się literalnie do lasad podawanych przez podręczniki. Jak dowodzą badania archiwalne praktyka golenia włosów nie nyla stosOlIana aż tak powszechnie jak mniema R. H. Robbins. Absolutnie nieprawdziwc jest zdanic następujące: ..Gdyby nie inkwizycja, katolicki trybunał, którego zadaniem bylo tropienie i karanie poglądów niczgodnych z ortodoksją religijną, to najprawdopodobniej ani jednej osoby nie skazano by na śmierć za uprawianie czarów"9 Wydawałoby siO;. że podejmując trud napisania Encyklopedii.. R. II. Robbins powinien wiedzieć, że i w czasach przedchrześcijańskich spotykamy siC; z karaniem czarowników śmierciąlO. Ponadto autor zapomina także o trynunalach protestanckich, które nie nyły \I żaden sposób związane z inkwizy- cją. Zdarza siC;, że zaprzecza sam sobie, tak jak ma to miejsce w wypadku cytowania H. Ch. Lea'i: ..Nie bylo ani jednego przypadku całkowitego oczyszczenia z zarzutów" I I. Sześć stron dal~j możemy przeczytać coś przeci\\nego: ..Ofiarą podobnych oskarżell padl również sam biskup, udalo mu siC;jednak oczyścić z zarzutów i ponownie objąć rZljdy IV diecez:ii·,j~. Zdarza siC; również autonllli utożsamiać karę i torturc; ( ..ogłoszono wyrok skazujący Grandiera na tortury ( ... ) a nast~rnie spalenie żywcem na stosie"), co jest z gruntu błędne. Tortury w świetle nauki prawnej tego okresu nie były karą ajedynie środkiem uzyskiwania zeznań lub ich potwierdzania, co zres/.t1ljcst doskonale widoczne w samej sentencji wyroku skazującego Urbana Grandiera: ..A zanim przystąpi się do wykonania niniejszego wyroku (spalenie ~ K. Sz.) nakazujemy, aby rzeczony Grandier poddany został torturom pierwszego i ostatniego stopnia na okoliczność wyjawienia długo wspólników". wymieniać, uczulając s/koda Tego typu błędy w pracy jednak na to miejsca, R. H. Robbinsa wi~c poprzestaję są liczne na przytoczonych i można by je przykładach, czytelnika. Książkę opraeowani,L zamyka obszerna jak i źródla. bibliografa Warto. składająca siC; z 1036 pozy«ii. aby autor (lub redaktorzy) pomyśleli Obejmuje ona zarówno nad jej uporządkowaniem i rozdzieleniem źródel od reszty pozycji. Bibliografia wydaje się bardzo obszerna. lecz jeśli uzmysłowimy flIkI. że w zbiorach jedynie Cornell Univcrsity w Nowym Jorku znąjduje się ponad 500 tytułów starodruków dotyczących magii i czarownictwa zrozumiemy. że R. H. Robbins przedstawił nam nieduży procent naukowego materiału żródłowego. Jedync co zaskakuje, to brak w bibliografii wielu pozycji podstawowych dla historii czarownictwa. Material ikonograJiczny zamieszczony w ksi,\żce także nie jest w niczym skakujący. Nie jest go tel'. przesadnie dużo. Był już wielokrotnie publikowany niezwykły ani zaprzez co stał się ; Większość kodeksów prawnych poprzedząjących C'uro/inę umieszczało magię IV katalogu przestępstw. " Zob .. R. Giesen ... Queens ąf /farrar" boese Maerclienhexen. ::.auberha.fte Frauen. Hexenfiguren in Film. Triclifilm. Filmko/l1oedie, IV.: Hexel1ll'elfen, red. R. van Dllclmen, Frankfurt a. Main 1987. s. 25328t 1 R H. Rohhins. op. Ci1. sv ... Czarownik, czarownica", s. 71. ~ Ibidem. sv. ,.Ciolenie włosów". s. 130. y Ibidem, sv. ,.Inkwizycja", s. 148. I" W. G. Soldan, Geschiclile del' Hexenprozesse. t. I .. Mueneht:n I <) I I, s. 13-69. II R. H. Robbins, op. cif .. sv. ,.Inkwizycja", s. 151. Illbidem. sv. "Lolldun", s. 183. �312 nieco wtórny)). 1'0 przeanalizowaniu pełne nieścisłości czytelnika. i błędów treści kompendium r'ncyklopedia dla bardzo carów i demonologii powierzchownie jawi się jako w temaeie zorientowanego Kr::yS::lOj"l'.S::kllrłatowski Albrecht K n u s t. A DictionCII:v of Kinetography Laban ([ahal/olatiol/). Poznań 1997. z. l. Text. ss. 420. z. 2. Examples. ss. 162. w Poznaniu. Dzięki Instytutowi Choreologii wego Słownika Kine/ograjic::nego (:1 ukazalo Instytut Choreologii. si.; w tym roku wznowienie dwutomoLalnll/)- pm.ycji nicdostępnej Dictionary ofKine/ogralJliy do tej pory na polskim rynku wydawniczym. a na rynku europejskim dawno już wyczerpanej. Dziś nikt już chyba nic wątpi. iż dzieła sztuki tanecznej pO\\inny być utrwalane w piśmie. jeśli nic mają ulec zapomnieniu. Sceptyk móglby wszakże zapytać. po co zapisywać przebiegi ruchowe. skoro nak problemów można je zarejestrować na taśmie wykonawczydl z nim związanych. wideo. Slilmo\\'anie t'Hica nie rozwiązuje jedtak jak ich nic rozwiązujc utrwalenie muzyki na taśmie. Kwestią priorytetową jest. iż dzi.;ki stworzeniu zapisu ruchowego. badania nad tańcem staly się w ogóle realne. To przecicż wielowiekowy brak adekl\atnego środka notacji ruchowej był przyczyną opóźnienia rozwoju choreologii. gdyż wszelkie opisy slowne tarica. który jest w swej istocie nicwerbalny. zawodziły. Bardzo istotne jest znaczenie zapisu ruchu dla szczegółowej analizy ruchu taneczncgo. Dotyczy to różnych rodzajów tal1<:a. zarówno klasycznego • .,dawnego". wspólczesnego. jak i ludowego. W przypadku tego ostatniego zaistnicnie kinetografii pozwoliło na utworzenie nowej gałęzi nauki - ctnochoreologii. Bylo to konieczne. gdyż. uchwycenie wszystkich elementów. potrzebnych do wyjaśnienia zjawi s" zachodzących w tańcu ludowym na przestrzeni lat. wymaga precyzyjnej metody rejestracji matcrialu ruchowego. Dzięki kinctogralii (systemowi notacji ruchowej) jesteśmy \\ stanic utrwalić przy pomocy kinctogramu (zapisu notacji ruchO\\ej) element trójwymiarowości ruchu. czas przebiegu i jego ciągłość, co pozwala do wcześniejszych. na wzglydnie bardzo pelną rekonstrukcjy nicprecyzyjnych. systemów ruchu na podstawie notacji tanecznych. zapisu. W porównaniu kinetografia - stwo- rzona i opublikowana przez Węgra Rudolfa von Labana w pracy 5ichrijitan:: z 1928 roku - jest pierwszym pełnym systemem notacji ruchu czlowieka. 8iorąe pod uwag,<, iż obowiązujący dziś tradycyjny sposób zapisu nutowego wykształci l się i rozwinął kilka stuleci temu. jakże mlodajest to dziedzina. Na skaly międzynarodową wprowadzono ją po kongresie drezdeliskim. zorganizowanym przez BerliIiską Akademię Nauk w 1957 rokul4. Wyjqtkowe znaczenie ma kinetogratia w zastosowaniu do badań naukowych. pozwaląjąc śledzić procesy przemian kulturowych i społecznych odzwierciedlonych w formach tańca. Sam system zbudowany jest bardzo logicznie i przejrzyście. posługuje się przy tym niewiclką liczbą znaków. umożliwiąjąc zestawianie ich w niezliczone ilości kombinacji. Za pomocą tego pisma możemy utrwalić każdy rodzaj ruchu ludzkiego. a nic tylko lalieów w określonych konwencjach. jak to bywało Każdemu językowi w przypadku wcześniejszych jest przyporządkowany systemów zbiór zasad zapisu. poslugiwania siy znakami. dzięki któ- rym dana jest możność łączenia ich w logiczne całości. Taką ..ortograli,< i stylistykę" opracował dla potrzcb pisma ruchowego Albrecht Knust - najwybitniejszy uczeIi Rudolfa Labana. A Dictio- IJ Pod względem bogactwa ikonografii godniejsza polecenia jest książka H.-J. Wolta, Geschich/e der Hexenprozesse, Erlensee 1995, zawierająca wiele rzadkich i często po raz pierwszy publikowanych rycin. I~ D. Stockmann. Der Dresdener Kongress ltir Tan::schr!!t lllld /'olkswn::(orsc!llIl1g, ..Deutsches Jahrbueh fur Volkskunde", z. 4 .. Berlin 1958, s. 160: Baier-Fraeng<:r I.. Dance .volo/ioll and /-olk Dance Research, ..Dance Studies", z. 2. ed. Roderyk Lange. 1977. �313 nm:v ol KinelOgraphy I.allan. aczkolwiek oparty na wcześniejszych publikacjach sta. znacznie zoslal przez autora poszcrzony i uzupełniony. Slowllik przedstawia i pracach aktualny Knustan tego systemu zapisu ruchu. z uwzględnieniem wszystkich zasadniczych zmian wprowadzonych do systemu w ciągli ostatnich lat. Poszczególne problemy zapisu zawarte w części pierwszej tekstowcj. ilustrowanc są ponulllerowanymi przykładami w tomie drugim. Podręcznik zawiera również dwa aneksy. z których pierwszy traktuje o dawnych sposobach zapisu. nie używanych współcześnie (szClególnie pomocny jt:st przy odczytywaniu dawnych partytur), zaś drugi podaje usystematyzowany przegl'ld innych metod zapisu. które nic znalazly ogólnego zastosowania, utworzonych przcz autor(lIv z rtlżnych ośrodków. Do ksiąi:ki załączono także spis nąjważniejszych publikacji dOlycl<lcych kinctogralii. oraz, co bardzo istotne. wykaz głównych ośrodków i spccjalistów zajmuj;\cycil si'C q dziedziną na świecie. Oba tomy zostaly wydane bardzo starannie (godna pochwaly jest również piękna szata graticzna obu woluminów). Każdy kto mial w r'Cku I'oc/ręcznik kinelogra/iils pror. Roderyka Lange i ten kto chciałby zgłębić fascynującc tajniki notacji ruchowej. powinien po ów słownik sięgnąć. i czytelnie Aleksanc/ra T i b i. I-"lInc/lIl11el/la/i::m religijny. l3assam Państwowy Instytut Wydawniczy, Sawicka Warszawa 1997. ss. 163. Od pewnego czasu o fundamentalizmie islamskim mówi się i pisze bardzo dużo; pełno a nim zarówno doniesidl prasowych. jak i poważnych prac naukowych. Islamski ruch odnowy religijnej, zapoczątkowany przeszlo trzydzieści lat temu. ostrzt:jsze normy. ogarniając stopniowo cały obszar iniego. powstanie islamskiego pal1stwa w Sudanie. czy Algierii). czystcj charakter Samo .icdnak /jawi,ko i nieskażonej wtórnymi globalny. Ilystt;puje fundamentalizmu nillccialościami hmny II'e wszystkich buddyzmie. hinduizmie. judaizmie. nie jest tak IVidoCl.ny i nagłaśniany od lat 70. zaczął bowiem przybierać coraz muzułmaóskiego świata (rewolucja Chomea obecnie np. sytuacja w Egipcie, Turcji religijnego. religii. wici kich czyli powrotu do pierwotnej, do jej fundamentów, religiach: ma oczywiście IV islamie. Dlaczego jednak to fundamcntalizm przez środki masowego pr/.ekazu. chrzcścijaóstwie. IVjego islamskiej że IV powszechncj odmiaświado- mości samo słowo .. fundamentalizm·· jednoznacznie jest kojarzone z tą właśnic religią'? Między innymi na to pytanie stara si'C odpowiedzicć Hassam Tibi w swojej książct:. Autor jest proJ"csorem nauk politycznych na Uniwersytecie w Getyndze, ukoóczył studia IV Nicmczech. Jest także Syryjczykiem. muzułmaninem i jako specjalista od spraw islamu, doradcą rządu niemieckiego. St;ld też zapewne wynika jego swoiste podejście do problemu fundamcntalizmu. Stara sit; nic tylko Ilytłumaczyć, ocenia go także jako zjawisko z gruntu Podkrdla religią, jcdnak wyral.nie fundamentalizm z globalnego kryzysu walkę ze świeckim światopoglądowym gdyż umożliwiaj;l między islamem upolitycznieniem wartości. modernizmcm fundamentalizmem: . .lest Ljawiskicm charakterystycznego (ideologią a islamskim Zachodu) dla schyłku i jakie są jego przyczyny; z którym należy walczyć. globalnym. XX wieku. i jei pochodnymi islam jest ponieważ Stawia - liberalną sobie wyrasta za cel demokracją, pluralizmem. sekularyzmem. kture to wartości Tibi uznąje za bardzo ważne, stll·or/.enie podstaw ..cywilizacji globalnej": uważa też. 7.e powinny zatriumfo- Il'ać. Fundamentalizlll. wartościom na drodze. no-ekonomicznych róinicę - jej czym jest fundamentalizm zle i destrukcyjne. problem. który wyra/a kultury lokalne i upolitycznionc treści ich wiary. stoi tym Ponadto, jako ideologia. służy za środck do artykułowania treści społecz- i politycznych. I' R. I.ang~. I'odr\,cllik I'olllari 1995. killelOgm/if. Wydanie pi~rwsl.~ PWM. Kraków 1975: wydanie drugie AI'S Nova, �314 Z czego jednak wynika powszechność fundamentalizmu oraz dlaczego jego islamska wersja jest tak ważna? Otóż w wyniku globalnego kryzysu wartości każda cywilizacja formułuje swoje poglądy w kategoriach religijnych. a potem stosuje je do polityki. W ten sposób konllikt między cywilizacjami przekształca się w konflikt pomiędzy podbudowanymi religijnie światopoglądami (to znaczy pomiędzy różnymi odmianami religijnego fundamentalizmu). Nąjwiększa batalia toczy się pomiędzy cywilizacją islamu a cywilizacją Zachodu. czyli pomiędzy islamskim fundamentalizmem a europejskim. świeckim modernizmem. ponieważ oba poglądy aspirują do bycia uniwersalnymi. Konnikt jest więc nieunikniony. Autor odwołuje się do koncepcji ..zderzenia cywilizacji" amerykańskiego politologa Samuela P. lIuntingtona: ..po zakończeniu zimnej wojny, granice kontliktów naszej epoki nic przebiegają już wzdłuż granic państw i bloków (... ) konllikty międzykulturowe mąją coraz większe znaczenie dla polityki światowej (...) konflikt między dwiema zwaśnionymi kulturami świata - światem islamu a światem Zachodu - zajmuje najwyższą pozycję w rankingu konfliktów. U progu XXI wieku cywilizacje będ,j się definiować ze światopoglądowo-religijnego punktu widzenia. dzięki czemu fundamentalizm nabierze znaczenia. (...) konnikt między tymi historycznie zwaśnionymi cywilizacjami będzie okrcślal politykę globalną, a także wewnętrzną politykę europejską u progu XXI wieku. (...) Po zakończeniu konfliktu między Wschodem a Zachodem bloki będą się tworzyły nic na podstawie kryteriów politycznych. lecz religijnych i etnicznych" (s. 81-81). Jak więc widać. jest to książka dość kontrowersyjna i dyskus):jna. Po picrwsze, czy aż tak jednoznaczna, negatywna ocena fundamentalizmu jest uprawniona? Podczas gdy jedni widzą w nim zjawisko tylko i wyłącznie negatywne. utożsamiając z terroryzmem. inni widzą powrót do fundamentów religii. obronę tożsamości kullurowej. zwrot ku wartościom duchowym. itp. Janusz Danecki. znany polski orientalista i t1umacz książki. tak pisze o tej sprawie: "W ostatnich czasach w refleksji badawczcj nad obcymi kulturami pojawiać się zaczęly dwie przeciwstawne postawy. Jedna, zgodna z zasadą Gadamerowskiego dążenia. by jak najlepiej zrozumieć innych, polegała na analizowaniu źródeł i przyczyn fundamentalil.lTIu. wyjaśnianiu czym jest fundamentalizm i jak doszło do jego powstania. I na tym poprzestaje. Druga postawa wiąże się z ambitniejszymi celami: nic tylko ma wyjaśniać. ale również formułować konkretne oceny z punktu widzenia kultury zachodniej i zajmować się sposobami walki z fundamentalizmem. (...) Tradycyjni badacze Wschodu. ci ze sAoly Gadamera. stanowczo protestują przeciwko ferowaniu wyroków i proponują, by powstrzymać się z ocenami. a doradzanie uznają za wychodzącc poza ich kompetencje. Natomiast praktycy krytykują taką postawę. uznając j'l za chowanie glowy w piasek, kierowanie się opacznie rozumianą bezstronnością" (s. 6-7). Po drugie. czy rzeczywiście grozi nam kontlikt cywilizacji') Odmienną koncepcję wobec teorii Huntingtona przedstawia Francis Fukuyama w swoim KOłicu historii. Przewidywał on całkowity triumf "cywilizacji libcralno-demokratycznej". Według niego. pozostąiąca poza jej zasięgiem reszta świata nie miałaby nawet szans na podjęcie równorzędnej walki. zostałaby albo przez nią wchłonięta, albo zmarginalizowana. Fakty zdają się raczej sprzyjać koncepcji Huntingtona: świadczy o tym choćby gwałtowny rozwój krajów nie należących do cywilizacji euroamerykańskiej. np. poludniowo-a/jatyckich ..tygrysów". Sojusze polityczne także zdąją się kształtować według kryteriów kulturowych: Europa Wschodnia wlącza się do struktur zachodnioeuropejskich. kraje arabskie wspierają się wzajemnie (przynajmniej w deklaracjach) wobec Izraela i USA (oraz krajów Zachodniej Europy). pomagając przy tym bośniackim muzułmanom itd. Przykłady można mnożyć. Z drugiej strony. w opinii wielu politologów i oricntalistóll islamski fundamentalizm chyli się ku upadkowi. Wedlug I\nny Mrozek-Dumanowskicj. przyczyną tego ma być brak szerokiego poparcia społecznego spowodowany brakiem porozumienia wśród fundamentalistów. nieumiejętnością sporządzenia przez nich konkretnego programu rozwoju ekonomicznego oraz niepowodzeniami tego kierunku w zaspokajaniu potrzeb spo/eclllych lam. gdzie zyskał on dostęp do władzy, np. w Sudanie. Iranie. O słabości ruchu mialyby także świadClYć bardzo słabe wyniki fundamentalistów w wyborach. a taki .•;: fakt. że w ogóle biorą II nich udzial. akceptując tym sa· mym instytucję demokracji pochodzcnia europejskiego. W myśl tego poglądu. odchodzący �315 w przeszłość wojolvoiczy fundamentalizm w połowie lat 80. przeistoczył się w neofundamentalizm. tzw. piet)'l.lTI. Nowy ctap fundamentalizmu ma się charakteryzować odejściem od metod walki zbrojnej czy politycznej na rzecz oddolnej reislamizacji społeczeństwa poprzez działalność misjonarską. wychowawcz;{'. Pomijając mieszane uczucia i wątpliwości. które mogą towarzyszyć czytaniu tej książki, stanowi ona bardzo jasllil i precyzyjną wykładnię koncepcji autora. czym jest fundamentalizm religijny i jak należy na niego patrzeć. Ukazuje wielość fundamentalizmów. jego różne odmiany i ich cechy wspólne: pok;u.uje także jak fundamentalizm powstaje. czym się charakteryzuje, jakie niesie ze sobą zagrożenia i \\ynikające z tego wszystkiego. niezbyt optymistyczne prognozy autora na przyszłość. Praca. mimo dość jednostronnego ujęcia. może znacznie ułatwić zrozumienie tego zjawiska. Dohrze byłoby jednak. aby czytelnik chcący wyrobić sobie w miarę obiektywny pogląd na tę sprawę. zapoznal się także z innymi pracami dotyczącymi tego problemu. Leszek Kania Tadeusz P a I c c z n y . S·ek~v. W poszukiwaniu utraconego raju. Kraków 1998, ss. 215. T. Palccmy. krakowski socjolog nie stroniący od problcmatyki trudnej i niejednoznacznej, wydał IV 1997 roku rozprawę pl. Kontestacja. Formy buntu we współczesnym społeczeństwie. W pracy tej wymienił sekty jako pcwien typ grup subkulturowych o orientacji wspólnotowoideologicznej. nie omawiając ich wszakże szerzej. Czyni to w pracy tu omawianej, która w całości jest poświęcona właśnie sektom. Przynależność do nich traktuje autor jako formę kontestacji religijnej. O sektach napisano wide z racji ich istotnego społecznego znaczenia., dziś pisze się o sektach jeszcze więcej. gdyż dostrzeżono niepokojący opinię publiczną wzrost ich wpływów na świecie, jak również II' Polsce . .lak zatem na tic bogatej już literatury na temat sekt prezentuje się praca T. Palecznego'l Z pewnością nic jest to rozprawa z dziedziny religioznawstwa, a jak wiadomo o sektach dotychczas wypowiadali się Ivłaśnie głównie religioznawcy, Autor w zasadzie pomija w swoich analizach kwestie doktryn i praktyk religijnych właściwych sektom. Interesuje go natomiast spokczny konteksL II jakim sekty działają. W centrum jego uwagi lokują się społeczne role sekt i ich członków. zwłaszcza zaś znaczenie. jakie przypisuje sit< ich istnieniu w bliższym i dalszym otoczeniu kulturowym. Pisze autor: "Konsekwencje wyodrębniania si~ sekt nic ograniczają się bowicmjedynie do wymiaru czysto religijnego. ich funkcje nic kończą się na zadaniach związanych z troską o zbawienie. Rodzą one swoisty ferment ideologiczny. prowadzą do zaburzeń strukturalnych. wywicraj~lwpływ na światopoglądy i osobowość jednostek. w tym nic tylko swych członków". To z gruntu socjologiczne podejście do problematyki powstawania i funkcjonowania sekt, traktowanie ich i analizowanie jako specyficznej grupy społecznej. stanowi oś wywodów autora. Twierdzi on. że prawie w każdym przypadku sekty są formą odstępstwa. sprzeciwu i buntu wobec panującej rzeczywistości kulturOl\'ej i religijnej. Bez względu na to. czy odwołują się do ortodoksyjnych zasad religijnych. czy do 1101Iejich interpretacji. niezależnie od form i zakresu aktywności, stanowią one wyzwanie dla istnicjącego porządku rcligijnego, zagrożenie dla organizacji i instytucji strzeg.ących i kontrolujących zasady sprawowania kultu. Są zagrożcniem dla wszelkiego ładu, gdyż ,.stanowią wyraz spontanicznej. naturalnej i niczałeżnej od zasad rządzących syste- f(, A. Mrozck-Dumano\Vska.Między negacją a pietyzmem. Dl,." nurty współczesnego fundamentalizmu islamu. w: Plenas Arahllll1DOli/os.Alaterialy 1/' ogólnopolskiej konferencji arabistycznej. Warszawa. 25-26 marca 1993. Warszawa 1994. s. 201-205. �316 mem reakcji na niefunkcjonalność lub sztuczność norm społecznych i rełigijnych. Odwołują się w swej działalności do indywidualnych praw jednostki. danych każdemu przez Boga Stworzyciela, a nit: przez kościół czy jego przedstawicieli. Taka perspeklylla. oczYli iście. ma pewien wpływ na ocenę sekt, choć nic znaczy to. iż aulor nic widzi zagroiell dla jednosll.:k. które tworząc sekty i tym samym realizując swoje pnl\lo do odmienności ez.;sto nic tylko naruszają lad spoleczny. to jest niejako wliczone IVkoszty. ak także niszcz,! wlasną osolxlIIOŚć. tracą toisamość. a czasem - o czym świadczą skrajne przypadki - nallct życie. Sekty są - w ujotciu T. Palcczncgo - form,! organizacji grupoll·ej spełniając,! cechy wielu typów zbiorowości. Różnorodność i oryginalność konkretnych grup lI/.nawanyeh za sekty sprawia. że przypisuje się im różnorodnc charaktcrystyki. Stąd mi.;dzy innymi hion! si.; trudności dellnicyjne oraz klopoty z jednoznacznym zakwalifikowanicm s..:kl do jedn..:go typu zbiorowości. "Orzekanie o sektach - pisze autor - iż stanowią typ grur wspólnotowych. ideowych. subkulturowych czy mniejszościowych. jest równic malo rrecyzyjnc jak stllierdzcni..:. ie nic sq one instytucjami. zrzeszeniami czy rartiami politycznymi. Spotkać Illoi.na b(lII i(lll taki..: sekty n.:ligijne, które na zasadzie lIyjątkOllości i unikatowości obalają Ilszelki<.: klasylikacje i typologie". T. Palcczny nie dał. bo nic jest to mailiIle na obem) m ('tarie hada,'l. jednorodnej socjologicznej teorii sekt. nie rozwi'17ał II laścillie iadnego z problcnll')\\ zasygnaiizoll'anyeh II' pracy. W zasadzie po prostu dolączyi do dotychczasowych pytań i Iqtplillości nOlle. czasem odwieczne pytania ubrał w nOlI,! formę. Jego praca wydaj..:.si.; jednak bardzo c..:nna. ukazuje bowiem dobitnie złożoność zagadnienia. jego spokezną doniosłość. tcoretyezne i praktyczne implikacje. Mamy tu niejeden interesuj,!ey trop badawczy. wiele inspirujących, a cz.;sto też śmiałych myśli. Kto nic przepada za wywodami teoretycznymi. naweljeśli podane S<\II tak swobodnej formie. jak to uczynil T. Paleczny. znajdzie w pracy solidny. krytyczny lI'yk<1/ i omówienie sekt. a może grup wyznaniowych i kościołów. które s,!najhardzicj znane w spoku.elislllie polskim. najliczniejsze. bądź wywołują wyraźne reakcje polskiej opinii publicznej. Rl's::ard Kan/or Kwartalnik ..Zahawy i Zahawki··. Muzeum ZabawkarstIla II' Kielcach. TowarzysIwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach. R, I. nr ł-2. 3. 41997. ss. 439. rlll. uamo-hiałc. Zabawa towarzyszy człowiekolI i wc wszystkich okresach życia i jest jedlHl z podslawowych form jego aktywności. Dziecko wlaśnie roprzez zabaw.; pOlnaj<: śllial rrzygotowuje się do samodzielnej egzystencji, zaś człowiek dorosły dzi.;ki niej moie siot slIohodnie rozwijać. samorealizować. oderwać się od codz.icnnośei. W swej istocie zallawa jest dzialaniem swobodnym. dobrowolnym i bezinteresownym. Zmienia się jedynie jej l<'li'Illa.charakter i intensywność, Kaida zbiorowość. od najmniejszej, po rozwini.;te spoleezellstwa obywatelskie. lIylwarza oryginalne i specyJlczne dla siebie formy zabaw. które sel odzwiereiedlcniem illlJkcjonuj,!eego systemu wartości. sposobów myślenia i mentalności. odbiciem istniejących Ilięzi spolecznych. Właśnie poprzez pryzmat tych zabaw można poznać specyfikę dnnej kultury. jak i zaobserwować dokonujące się w niej przeohrażenia. Dziwi wi.;c fakl. iż ta sfera aktywności ezłllllieka nie znalazla jak dO!'ld II polskich badaniach należytego odbicia i miejsca. W zestawieniu z dorobkiem innych kraYlI\' moina raczcj mówić o skromnej ilości podjętych badalI a co si.; z Iym wiąż.e o pOllażnych ni..:doslatkaeh opracowalI naukowych. Zatem na szczególną uIlag.; zasługuje ukazujący się od l'/.l·rllca 1997 roku kwartalnik .•Zabawy i Zabawki". który pierwszy II Polsce podj,!1 na swoich lamach w sposób kOlllpleksolly zagadnienia ludyzmu i ludyczności zarówno od strony teordyvno-m":lodologicznej. jak i ..:mpiryclnej. stając si<;:takie. przy zachowaniu naukowego charakt":l'li risma. co zasługuje na szcze- �317 gólnc podkrcślenic. źródłem E1Chowcj informacji o krajowym i zagranicznym przemyśle oraz rynku zabawkarskim. Uklad trcści ..l.abaw i Zab,l\\ck" tworzą cztery działy: I Artykuly i rozprawy; II Materia/y z badań; III i.ródla Zgodnic IV Rćccn/jc. i inlilrlllacjc: z pr/.).jo;t~m przez rcdakcjo; kwartalnika planem wydawniczym na rok 1997 ukazały siO; trzy zeszyty (dwa pojcdyncze i jedcn numcr pOlh'Ójny). zawierające dwadzieścia artykułów, rozpraw i opracowali matcriałcm z badali przedstawicieli rÓ/nych dyscyplin naukowych oraz dużą liczbę informacji. II'spomnień i recenzji. Nie sposób w'io;c II krótkim sprawozdaniu szczegółowo omówić calej. jaki.c obszernej zawartości ..zabaw i Zabawck" za rok 1997. w związku z tym jedynic przyblii.o; Ilybranc artykuly. Profil pisma. jcgo zadania i pokładane w nim nadzicje nakreślil we wprowadzeniu do pierwszego podwójncgo numcru Ryszard Kantor. rcdak!llr naczclny. między innymi pisząc: .. K wartalnik ( ... ) pOŚII io;cony jes! naj szerzej rozumianej problematyce łudyzmu i ludyczności, zatem !emu. co zll)'klo siO; naz)'llać ludzk,\ skłonności,] do zabawy oraz kulturową rolą tej stery aktywności. ( ... ) Zapras/amy do współpracy historyków kulIury. socjologów i etnologów, psychologów. pedagogów i tcrapcu(ól\". projektantów zaballek i ckonomistów. Liczymy na to, że pismo ..zabaw)' i Zabawki" stanic siO; ccntrum skupiającym badaczy ludyzmu i praktyków, dla których "l narzęd/icm zaball a i /abawka pracy, kolekcjonerów i producentów zabawek. Słowem. wszystkich. dla których problematyka zabaw. gier i zabUllek. wzrost zrozumienia rangi tej stery zjawisk przez polskic społeCZCr"lstwo nie są kwestiami obojętnymi". Pierwszy podwójny numcr otwicra rozprawa Jana Grada (ZabmHJ - ana/i::a pojęć' i koncepcji, nr 1-2/1997). w którcj aulor wychodz,\c od krytycznej analizy filozoficznych. psychologicznych i socjologicznych koncepcji ludyzmu próbuje w zwięzły sposób zarysować ujęcie zabawy w kontckście teorii kultur~. podkreślając. i.e właśnie kultur<mc uregulowania. a nie czynniki psychologiC/ne czy hiologiczne. decyduj'l o tym. iż pcwne dzialania ..To właśnie unornHmania systemu kullurowcgo - argumcntuje autor dyczności . .lej l.idcntylikol\anic i zdcliniowanic konkretnych zabaw uzyskują status zabawy . - wyodrębniają sferę luwymaga znajomości wiednich regul kultul"l)ll')"Ch uslanawiaj<\c)'ch jc. Brana pewien ciąg lub zhi<\1' nie/Hlzllmialyeh. hezsensownych w ahstrakcji zabawa przedstawia ruchów czy mniej alho bardziej nowanc ujęta manipulowanie przcdmiotami. Behawioralnie zabawa i gra ma swoją odposię jako skoordy- myślową, świadomościową postać. ftJrlll(·. Rozwinio;ciem powyższych rozważań teoretycznych jest szkic Tadeusza Paleczncgo (SIJO/CCIIC pod/o::e ::a/Jawy. nr 1-"2/1997) dotyczący społecznych tann zachowa l) ludycznych. Autor dokonuj,\c wyodrębnienia i opisu zmieniających się wzorców osobowych uczcstników I.abaw)'. sll\ierdza. iż obecnie obok dwóch podstawowych modeli uczestnictwa IV"zabawic (hczpośrednicgo - czynnego członka grupy zabawowej. biernego - odbiorcy) coraz silniej ujall"llia się wIOrzec kontestacyjny, altcrnatYII"l1Y. niezadolVolony z konsumpcyjnej oferty. poszukując)' własnych. indywidualnych form I.achowali ludycznych. We współczesnym świecie modele tc mks/aj,! się /c sob<\. współwystępują i rywalizują bo przecież. jak konkluduje Tadeusz Parku Palecmy teatry uliczne. czol'ej idoli ... 11 spólczcsna z Disncylandcm. pornogralione AlternatYII)'. IV rod/aju kultura salony lilmy subkulturę Madonny 1\ dziedzinie gicr elektronicznych oraz 1\ I.abawy z sicci'l sieci wypożYC7.alni punków a także antycstctyzm kino rapu oferuje Intcrnetu. Ilideokasel hUllilijne i amoralizm bowiem lokale polączenie z peep oraz happeningi w niedzielne satanistów, Hyde show oraz Pomarań- popołudnie, kameralną kult partyjkę hilardu z zadymami kibiców piłkarskich. gol f z walką bokscrsk'l Bowe - Golota·'. Na szczególną uwagę zasługujc ro/pr;1I\ a Ryszarda Kalltora (C::/owiek-::abawka. S::kic :: pogranic::a /lIdY::1I111 iji/o::ojii c/ol1'ieka. nr 4/)<)<)7) porus/aj'lca zagadnicnia traktOlI'ania czlowieka jako zabawki. według resują mnic całkowieic przedc wszy stkim pomijane pOll"lldy II' dotychczasowych i warunki kierującc baclaniach nad ludycznością. człowiekiem w stawaniu Autora inte- się zabawką. l właśnie z tcgo punktu 1\ idzcnia opisuje i analizuje wicie przypadków bawienia sil< człowiekiem dziejach lud/kicj kultlIr). od niewinnych zabaw II' Żyll"C szachy lub warcaby aż po przerażająco 1\ - makabryC/ne uż~ lIanie ludzkich /lllok lub ich czo;ści II labawic czy dcltH"llHlIvanie człowieka �318 w taki sposób. aby stał się przedmiotem - zabawką. Na szcz.;ś<:ie w zdecydowanej większości zabaw, tak jak i w innych obszarach kultury obowiązują określone sposohy postępowania. określone zakazy. Omówieniem zakazów magicznych reguluj'1cych zachowania ludyczne u ludów Azji Centralnej zajęła się w swoich rozważaniach Iwona Kahziilska (Zabawa a =aka=magiczny, nr 1-2/1997). Warto z licznie przytaczanych przykładów wymienić występujący w kulturze mongolskiej zakaz bawienia się dzieci w wojnę. Wierzono. jak pisze auturka. iż zahawa ta mogla wywołać wojnę rzeczywistą. prawdziwą. której efektem hylaby ..destahilizaeja istniejącego porządku, zakłócenie harmonii, zawieszenie czasu zwykłego". Wśród artykułów o charakterze teoretycznym niewątpliwie należy zwrócić uwagę na rozprawę Ryszarda Zięzio (Wokół nac::elnej zasady fimkcjonalnej w =acllOwaniach ludyc::nych. nr 3/1997). \I której autor dokonał istotnego, szczególnie dla możliwości uchwycenia złożonej współcześni.: sfery aktywności ludyczn~j. podziału z.<lchowań ludycznych na formy: preludyczne. ludyczne i post ludyczne. Artykuł zawiera także interesującą typologię zabawek i sprzętu zabawowego dokonan" według naczclnej zasady funkcjonalnej. W rozważaniach dotyczących zachowań ludycznych na łamach kwartalnika nie zahraklo także głosów pedagogów. Między innymi Urszula Kaczmarek (Pedagogika =ahaHY nowy slyl wychowania, nr 4/1997) omawia formy i metody pedagogiki zaba\\) oraz ich zastosowanie. a Wanda Krawczyk (ŚrodowiskOlve uwarunkowania treści =abaw tell/atyenyeh d=ieei na wsi i w mieście i ich wala/y uspołeczniające. nr 3/1997) porównuje współcz.:sne środowiskowe uwarunkowania zabaw dziecięcych na wsi i w mieście. Uważam. że po ohydwa artykuły powinni sięgnąć nie tylko nauczyciele. pedagodzy. terapeuci czy pracownicy socjalni ale przede wszystkim rodzice. Oddzielną grupę \v zawarto~ci kwartalnika za omawiany ruk mogą stanowić artykuły i rozprawy ukazujące zachowania ludyczne w ujęciu historycznym. I lak między innymi Wiesława Korzeniowska (Nowe formy =abawowe dGll-'nejgórnośląskiej :;polecl/o.ki wiejskiej. nr 3/1997) przedstawia barwny obraz zabaw i rozrywek mieszkańców górnośląskiej wsi w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Interesujący ale nielatwy temat podejmuje w swoim artykule Jerzy S. Latka (Gry i zabawy IV haremie. nr 1-2/1997) opisując różnorodne li.lrmy spędzania czasu wolnego w haremie, w jednej - jak podaje .- ..z naj starszych instytucji. która praktycznie przetrwała do dziś". Fenomen. jakim niewątpliwie jest karuzela. która od setek lat przyciąga dzieci i dorosłych, omawia Teresa Lewińska. zauważając słusznie. iż brak jcst zabytkowych karuzel w polskich muzeach, nie zdobią one centralnych miejsc w naszych miastach a problematyka karuzelowa nie doczekała się. jak dotąd. odpowiednich opracowali naukowych. Natomiast Urszula Janicka-Krzywda (Zbójnicka biesiada. nr 1-211997) przybliża w uparciu o matcrialy źródłowe - pamiętniki, kroniki i akta sądowe - huczne i swawolne biesiadowania zbójników karpackich. Uzupełnieniem. jak również roz\\"inięciem rdlek~ji teoretycznych i historycznych podejmowanych na łamach pisma. są opracowania materia/owe prezentujące wyniki hadali empirycznych. W tej grupie tekstów chciałbym szczególnie zwrócić uwagę na dwa artykuły: Doroty Świta/y (Ludyczność odpustów na Górnym ,Ś·ląsku. nr ł -211997) i Grzegorza Odoja (Zachowania IlIdyc=ne mies::kańców JalVor=ynki: tradycja i współc=esnoŚĆ".nr I -2/1997). W pierwszym autorka ukazuje aspekt ludyczny odpustów na Górnym Śląsku szczegółowo i barwnie opisując zjazdy rodzinne. kolorową i różnorodną ofertę ustawianych z tej okazji kramów. stoisk. straganów. przebieg organizowanych festynów. tradycyjne atrakcje dla dzieci i mlodzió.y (karuzele i strzelnice). Pomimo. iż brak jest dostrzeżenia przejawów ludyczności w charakterze religijnym odpustów. omawiany tekst w istotny sposób wzbogaca wiedzę o swoist~j aktywności ludycZll,-,iGórnoślązaków. Z kolei artykuł Grzegorza Odoja stanowi obszerne omówienie najbardziej charakterystycznych zachowań ludycznych mieszkańców Jaworzynki w Beskidzie Śląskim. Poprzez te właśnie zachowania autor kreśli wnikliwy obraz współczesnej kultury regionalnej tej społc..:zności. ukazując nie tylko zachowane elementy tradycji kulturowej. ale także dokonujące się przeobrażenia i zachodzące zmiany. �319 Niewąlpliwie wzhogaceniem lreści kwarlalnikajesljednolita, piękna szala graficzna, co raczej w periodykach o charakterze naukowym jest obecnie rzadkością, wykorzystująca konsekwentnie fragmenty obrazu Pietera Bruegela Starszego pl. "Zabawy dziecięce". Szkoda jedynie, że licznie zamieszczane zdjęcia są czarno-białe, przez co w większości przypadków zubażana jest treść ilustracyjna poruszanych zagadnień. Podsumowując przegląd wybranych przeze mnie artykułów pragnę stwierdzić, że ich autorzy porusząią bardzo rozległą i różnorodną tematykę. Świadczy to o tym. iż problematyka ludyzmu i ludyczności nie jest jeszcze w pełni rozpoznana, a tym samym istnieje potrzeba podejmowania dalszych. systematycznych i interdyscyplinarnych badań. "Zabawy i Zabawki" zapewne skłoni'l wielu czytelników do podjęcia właśnie takich badań, co - mam nadzieję - zaowocuje w kolejnych numerach kwartalnika. Andrzej Peć Teksty z ulicy 7e.lz)'l(o/k/ol}'styczny I. red. Dioniljusz Czubala i Marianna Czubalina, Katowice 1995, ss. 60: Teksty z lIliey. 7eszyl folklorystyczny 2. red. Dionizjusz Czubala i Dobrosława WężowiczZiółkowska Katowice 1996. ss. 66. W styczniu 1995 roku w katowickim ośrodku uniwersyteckim ukazal się pierwszy tom Zeszytów folklorystycznych pl. Teksty z lIlicy. a rok później drugi. W skład obu zbiorów wchodzi w sumie 12 artykulów. w tym tłumaczenia i materialy terenowe z archiwum Studenckiego Koła Naukowego Folklorolnawców (w nr. I. - trzydzieści siedem opowieści polskich, w nr. 2. - dwadzieścia pięć opowieści ukraińskich). Warto dodać. iż autorami prac zamieszczonych w tomie są zarówno doświadczeni praeOl\l1iey naukowi (Uniwersytetu Śląskiego). jak i młodzi badacze studenci. Oba 7eszY(I' zróżnieo\\ane metodologicznie stanowią przemyślaną zwartą kompozycję, dlatego należy omówić je wspĆllnie. W "Słowie wstępnym" pierwszego tomu D. Czubala określił. jakie zjawiska kulturowe oraz gatunki współczesnego folkloru znajdą się w centrum uwagi badaczy: " pogłoski, sensacje, wieści, Icgendy i mity wspólczesne. żarty i anegdoty, muraria, grartiti. hasła, skandowania, okrzyki, toasty, życzenia, sentencje. maksymy, złote myśli i wszelkie inne \vyrażenia paremiologiczne, horoskopy. przepowiednie. łailcuchy szczęścia oraz inne teksty i antytcksty utrzymujące się dziś w żywym obiegu społecznym. Folklor archaiczny będzie nas mniej ząjmował, ale go z naszego pola widzenia nic wykluczamy" (s. 5). Uczony ten zwraca uwagę. iż w Polsce nie ma tradycji publikowania ..na gor,\co" wspólczesnych tekstów folklorystycznych, co przyczynia się do "słabości" niektórych dyscyplin nauk społecznych. a na pewno folklorystyki. Dlatego. jego zdaniem, należy jak najszybciej zapisywać owe komunikaty o krótkiej żywotności. Z kwerendy zeszytów folklorystycznych \\ynika. /.e w calości zostaly poświęcone właśnie tym tekstom, które z racji swej szybkiej ,.przemijalnośei" zanikają. Pierwszy artykuł Anny Milerskiej w l.es::ycie I (absolwentki filologii polskiej. studentki V roku filologi i angielskiej) /.bilir "brzydkich" i ..jeszc::e brzydszych" legend Paula Smitha. Przegląd tematyki jest. jak wskazuje podtytuł pracy. omówieniem wybranych przez autorkę zainteresowań badawczych Paula Smitha. twórcy zbiorów angielskich legend współczesnych The Book of Nasty Legl.'l1lls (1983) i The Book of Nastier Legends (1986), który od wielu lat zajmuje się przekazami ustnymi. tzw. mitologiami wspólczesności. W pracy Francoise Askćvis-I.eherpeux pl. Wiara w zjawiska nadprzyrodzone a wykształcenie. Krylyczna analiza III/Iolezy intelektualistycznej (tłum. E. Brzeziliskiej absolwcntki bibliotekoznawstwa. studentki V roku filologii romaliskiej) zostały przedstawione dokładne wyniki badań o zjawiskach paranormalnych. wyobrażeniach kosmosu. wierzeniach o istotach pozaziemskich, �320 jakie przeprowadzono we Francji w latach 19S0-1990. Francuscy uC/eni uznali. iż .,wykształcenie, a mówiąc ściślej współczcsnc systemy edukacyjne zbadanych spolcO'eństw nic są IV stanie zniszczyć wierzeń w 7jU\\'iska nadprzyrodzone. i że wierzenia h: s'l odporne na argumcnty naukowe" (s. IS). Jest to cenny tekst pozyskany do pierwszego zes/.J tu. Artykuł U ::ródel pewnego wiers=a Wacława Polockiego (z. I) autorstwa Marianny Czubaliny (przedwcześnie zmarłej znawczyni literatury staropolskiej i współczesnej kultury ludowej. o której notę w drugim tomie zeszytów folklorystycznych napis~l1a [)obrosl;ma Wyżowiez-Ziólkowska) zastal poświęcony wątkowi ..\\·ilezego dolu" \\' wybranJch tekstach literackich Wacława Potockiego. Nim jcdnak Czubalina dochodzi do rdleksji o ul\\ orle poety z I.użnej interesująco odwołuje się do badań nad tym \\ątkiem Z. Clogera. A. Fischera. K. Moszyńskiego i J. S. Bystronia. Temat przybyszów I.. kosmosu obecny jest w pracy T. I'invidicia (z. 2. tlum. I,:. Brzezińska) pt. ,~wiadkoll'ie pewnej .. Iegendy" Pr=.vlwdek pojawienia silt liI·o. bydącej przykładem badań nad zjawiskiem UFO prowadzonych wc Francji z różnych perspektyw: socjologic/Ocj, psychologicznej, folklorystycznej. W roku 1952 w Stanach Zjednoczonych George Adamski spotyka Wenusjan - istoty pochodzące z kosmosu. Fragment opisujący lO niesamowite spotkanie znąjduje się w Tekstach = ulicy (l.. 2) na początku artykułu Dobrosla\\y Wyżowicz-Ziółkowskiej Bliskie spotkania:; Pr=ybys=ami. Międ=y mitem a gno=ą. Stal się on po proslU przyczyn;l rdkksji naukowej o istotach z innych cywilizacji. badaczka zauważa bowicm. iż. ów rok 1952 stał się przc!omowym w badaniach urologicznych. aukowcy zaczyli podcjm(l\\ać próby wyjaśnienia zjawisk związanych z niezidcntyfikowanymi obiektami latającymi. Nadto. \I' mass mediach coraz więcej miejsca poczęto poświęcać temu zagadnieniu. Autorka pracy przyhliża czytelnikom propozycje zachodnich badaczy służące uporządko\\oaniu i sklasylikowaniu danych o niananych statkach kosmicznych i spotkali z nimi, ..gdyż wspólczesna humanistyka czuje siy 7.Obowiązana do ząjęcia stanowiska wobcc kosmitów. którzy stali się fllktem kulturo\\ynl. na jaki. choćby z. racji jcgo zasięgu i siły działania. trudno przymykać dziś oczy" (z. 2. s. 2X). Interesującym wydajc się być zaprezentowany pogląd szwajcarskiego psychologa Carla (justawa Junga. który przywidzenia o przybyszach z obcych cywilizacji traktuje jako ..sYlllholiCL./1'\ manit\;stacjy podstawowych i powszechnych napięć afektywnych. spowodowanych niehe/.pi<.;udlstwelll zhiorowym. poczuciem lęku wynikąjącego z polityczno-ekologicznej sytuacji naS/ego glllbu" (s. 2S). Inną postawę przyjmuje Jean-Bruno Renard. Irancuski socjolog z Monlpellicr. podchodzący do problcmu .,kosmityzmu·' jak do religii. dostrzegając \\)Taźne analogie du wicikich ruchów religijnych. Badacz ów poprzez kontrastowe zestawienie kosmitów z innym obcym (z Yetilll) udowodni t, iż wizerunek tych pierwszych stanowi wyrainą opozycjy wobcc ..Czło\\ieka Sniegu", który postrzegany jest jako potężna istota o ciele porośniętym sierścią d/.ialająca instynkhl\\"Ilie. mieszkająca w jamach. grotach. gdy tymczasem kosmici są nad/.wyc/aj inteligentni. poruszają się w swych statkach po skrach pozaziemskich. są przcdstawiciclami hipercy\\ili/.acji i właśnie dzięki nim ludzkość ma szansę przetrwać w przyszłości. Artykuly Kosmici lV Mongolii (z. I) i Z Hypnmy do Mongolii Wątki ró:':n('(z. 2) Dionizjusza Czubali są wynikiem \\oyprawy badacza do Mongolii w 1991 roku, Rozważania o wspólczesnych opowieściach sensacyjnych żywotnych w tym kraju Czubala uzupclnia materiałami terenowymi. Są to relacje o istotach pozaziemskich ... opO\\icści"". których podstawą stal się kryzys ekonomiczny w Mongolii i szerzącc się tam I.lodziejst\\"(). bandytyzm. sprzcdawanic na rynku miysa z padlych zwierząt. .leszcze inne grupy tWor/.ą legendy zwi;vanc Ie I.dnmicm czlowieka. wieści o niedźwiedziu ludojadzic, opowiadania o kazirodztwie. rcl,jcjc o ""oż.enku wbrew woli"", Są też tematy sezonowe związane z odbywającymi siy co roku lawoL!ami sportuwymi. przepowicdnie ijasnowidzenia. opowieści o ludziach mających dziwne \\'laściwości (np. silml cncrgiy przej awiąjącą się "ogniem w oczach"). potworach wodnych i odradfającJ m siy życiu religijnym. Przytoczone rclacje świadków opatrzonc zostały komcntarzami autOl"a. W dzialc ..Sprawozdania" znajdują się spr<l\\o/dania z \\yhranych kontl:rcncji miydz) narodowych. l tak charakterystyce legend współczesnych 7.Ostala pośw iycona kolejna praca Milerskiej �321 Pw}'ska konferencja /l7Ierno/ionol Society for Con/emporO/}' /,egend Research (z l). będąca relacją wybranych rekratów, które wygłosili podczas konferencji w Paryżu w lipcu 1994 roku następujący badacze: Roll' Brednich, Hengt af Klintberg, Francoise Reumeaux. Jacqueline Simpson, Patricia Turner. Lucia Vecia, Ingo Schneider, Gillian Bennett, Paolo Toselli, Jean-Loic Le Quclleca. Anne Guigne. Jeni'ey Victor. l3eniamin Beit-Hallahmi. Bill Ellis i Gary Alan. Informacja o konfcrencji organizowanej przez Międzynarodowe Towarzystwo do Badania Legendy Współczesncj (ISCL.R) umieszczona została w tekście Anny Milerskiej Z życia /SCLR (z. 2). Jednocześnie z.awarto w nim wiadomości o konkursie na najlepszy esej studencki prezentujący badania i analizę wybranego aspektu legendy współczesncj. Na oddzielną uwagę zasługuje relacja Wioletty Celuch Wvprawo naukowa do Kijowa (z. 2) z pobytu studentów Uniwersytetu Śląskicgo w Kijowie i Lwowie. Uczestnikami tej wyprawy byli bowiem członkowie Studenckiego Kola NaukO\vego Folkloroznawców, którym opiekuje się dr hab. Dioniz;iusz Czuhala. Zadaniem młodych badaczy bylo rejestrowanie wspólczesnego ukraiI\skiego folkloru słownego. Dowody tej pracy znąidują się w omawianym zeszycie - jest to antologia współczesnych opowieści sensacyjnych (25 tekstów). zatytułowana Nowa torba kursorska :: sensacjami ukraillskillli. W zeszycie pierwszym zostały również umieszczone materialy zebrane podczas hadań tcrcno\vych. ale są to teksty zarejestrowane w Polsce (37 tekstów). Omawiane prace zainteresują nie tylko badaczy zajmujących się problematyką żywotności i obiegiem współczesnych komunikatów folklorystycznych. ale dzięki przejrzystej budowie, przystępnym "wyk/adom" są adresowane do szerszego kn;:gu czytelników. którzy "ch/onni" są wiedzy o różnych paranormalnych zjawiskach obecnych w życiu. Dorota Świtała Sami sobie. Kon/ynuacja i ::miona w kllltur::e wspólc::esnej wsi polskiej, red. Ryszard Kantor, Kielce 1997. ss. 144. W ostatniej dekadzie nastąpił \\' polskim piśmiennictwie naukowym wyraźny wzrost zainteresowań szeroko pojmowaną problematyką społeczności lokalnych. Wiele badań empirycznych i wysilku teoretyczncgo poświęcono uchwyceniu i przeanalizowaniu przeobrażeI\ spo/ecznokulturalnych. jakim ulegają te środowiska pod wplywem zmian ustrojowych. Wydaje się, iż mieszkańcy wsi i małych miasteczek ciągle w dużym stopniu są i czują się upośledzeni, zwłaszcza pod względem kulturalnym. Diagnoza aktualnego życia kulturalnego tych środowisk określenie zagrożeil i perspektyw rozwoju. powinno stać si~ punktem wyjścia do podejmowania konkretnych dzialail mających na celu zachowanie i ochronę dotychczasowego dorobku kultury lokalnej jak również. poprzez aktywizację tych społeczności, kreowanie współczesnt<j, a więc nowej kultury lokalnej. Przyczynić się do tego może również przedstawiany tom, stanowiący pokłosie trzeciej już sesji naukowej z cyklu "Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej", która tym raLem odbyla się w Kielcach i PiI\czowie w dniach 21-22 maja 1997 roku. Zbiór zawiera 13 artykułów, które - jak zaznaczono we wstępie - .,Ukazują zarówno skomplikowaną sytuację wsi kieleckiej. jak również' przynąjmniej niektóre. odwołują się do przesz/ości. w niej szukając wLorów" (s. X). Autorami tckstów s'l przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych oraz - co istotne - pracownicy instytucji kulturalnych i działacze samorządowi, od których w glil\VIlej mierze zależy rozwój i wspieranie inicjatyw kulturalnych lokalnych społeczności. Material zawarty w tOlllie stanowi całość pod względem podejmowanej tematyki, chociaż każdy z tckstów traktuje o innym jej aspekcie. Książkę otwiera studiulll Ryszarda Kantora, które można traktować jako wprowadzenie do całej pracy. Zdanielll autora. kluczem do pełnego zrozumienia współczesnej kultury polskiej wsi jest rozpoznanie i określenie roli dzialąiących tam autorytetów. W kryzysie autorytetów 10- �322 kalnych Ryszard Kantor upatruje. dostrzegany przez niektórych obserwatoniw. kryzys kultury wsi. Dlatego też .,Przezwyciężenie kryzysu może się dokonać pr/ez u/drowicnie autorytetów. bądź poprzez wykreowanie autorytetów nOlvych. dostosowanych do wspólc/esnych potrzeb" (s. 13). Autor kwestionuje kulturotwórczą rolę instytucjonalnych autorytdów pozawiejskich szkoły i domu kultury. które - co mocno podkreśla - nic realizuj,! r/cClylVistych aspiracji środowiska wiejskiego. W związku z tym opowiada się za uspokcznicniem tych instytucji i oparciem ich działań na animatorach kultury wywodzących się ze środowiska wiejskiego. Nakży zgodzić się z autorem, że wymaga to jednak roZ\Vl~jUautentycznej sarnorz'ldności wiejskiej i umiejC;:lnego pobudzenia lokalnych sil społecznych. Kolejne opracowanie - pióra Józefa SZClepańczyka - daje opis ro/llOjU amatorskiego ruchu artystycznego na wsi kieleckiej. Żywe tradycje ruchu tmaj,! tam do d/iś. czego dowodem są spontanicznie powstąiące zespoły folklorystyczne. kapek ludowc. grupy teatralne. Autor eksponuje pozytywny stosunek wladz gminnych do kultury lud(l\\cj. (il(mn'l przes/kodą. na którą napotykąją gminy w pełnieniu roli mecenasa. jest hrak nic tyk picnięd/Y. co osóh przygotowanych profesjonalnie do pomocy zespolom. Prohlememjest tak/c nikk zainteresll\vanie młodzież) czynnym uczestnictwem w działaniach organizacji społcczno-kultllJ'alnych. Podobne problemy sygnalizuje w swym sprawozdaniu U/bicia Zapała przedstawiając obccną dzialalność gminnych. miejsko-gminnych i wiejskich ośrodków kultury IVwojewództwie kieleckim. Zla sytuacja finansowa .. jak również brak wykwalitikowancj kadry. Ilyraźnie odbijają się na efektywnym wypełnianiu przez te instytucjc kulturotwórClyeh i edukacyjnych zadaJI. co pociąga za sobą niski stopień zainteresowania Iymi działaniami pr/.u społcczności lokalne. Na uwagę zasługuje akcja melodyczno-instruktażowa podjęta przez Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach mająca na celu rozbudzenic aktymlOści kulturalnej środowisk Iliejskich. Autorka wskazuje na jcj liczne wymierne efckty w poslaci powstania nowych zespołów artystycznych, organizowania przeglądów. festiwali. imprez folklorystycznych. W następnym arlykule Maria SroczYl1ska-Tomezyk podejmuje lagadnienie kulturotwórczej roli parafii rzymskokatolickiej w realiach współczesnej lIsi polskiej. Podkreśla istotne znaczenie. jakie dla zachowania i kullywowania tradycyjnych zwyczaj()\\ i obrzędów ludol\ych, ksztaltowania kultury materialnej i organizacyjnej mają różnorodne ronny dzialalności kulturalnooświalowej i duszpaslerskiej prowadzonej przez paralk wiejskie. Zwraca przy tym uwagI,:. że "Religijność wsi po\\()li przekształca się II stronę bardzicj dojrzalcj i pogl<;bionej. Oznacza to konieczność modyfikowania istniejącego modełu duszpasterstwa masowego i jego dostosowania do współczesnych potrzeb i uwarunkowań środowiskol\}eh" (s. 32). Opracowanie Małgorzaly Imiołck jest prezentacją historii i osiqgnięć MUlcum Wsi Kieleckiej. Autorka. wychodząc od ogólnych rozważań nad rolą i speey1ik'l muzcum typu skansenowskiego, przechodzi do omówienia koncepcji programowej kieleckiego parku etnograficznego. która skierowana jest w dużej mierze do młodego pokolenia odbiorców. Godne uwagi są inicjaIywy podejmowane dla ..ożYI\ienia·· ekspozycji etnografiClnej: poka/Y rzemieślników. wystęP) zespołów regionalnych. kiermasze twórców ludowych. pokazy tradycyjnych upraw polowych. Cel, jaki przyświeca tym działaniom. to ..idea odtworzenia wizenll1ku tradycyjnej wsi. jej dnia powszcdniego i święta. kultury stworzonej przcz jej mieszkaliców. kultury larówno materialnej. jak społecznej i duchowej" (s. 43). Z kolei Jerzy Lcchowski pisze o dzialalności samorz<ldowych plaet"l\\ek kultury IVPiliclOwie. Oferta kulturalna, jaką proponuje Dom Kultury. Muzeum Regionalne. Biblioteka Publiczna jest bogata i zróżnicowana. Działania tych instytucji popularyzując kulturl,: i historię Pińczowa i regionu Ponidzia. odgry\\ąją istotną roll,: w tworzeniu pozytywnych pOStalI' wobec /.aintercsowania regionalizmem. Autor wskazuje na znaczące uezcstnietwo w życiu kulturalnym przedstawicieli różnych grup społecznych i wiekowych. Ich aktywność. przejawiająca się II licznych inicjalywach oddolnych. klórym sprzyja i Ilydatnie pomaga samorząd miejski. spowodollala. iż Pińczów stał się znaczącym ośrodkiem kulturalnym na mapie wojewódzlIla kicleckiq,~o. �323 Wyniki wsto,:pnych badar! sondażowych nad postawami oraz wiedzą ludności wsi Kielecczyzny na lemal rói.nych form ochrony przyrody przedstawia Bożena Wójtowicz. Wyniki badań mogą wzbudzać niepokój. Zaskakuje bowiem bardzo słaba wśród badanych społeczności znajomość zagadnień ochrony przyrody. choć w regionie tym. ze względu na bogactwo i osobliwości flory i fauny. znajduje sio;:wiele obszarów chronionych. Zauważyć też można. iż ..wyższą rangy w społeczeństwie uzyskują wartości przyrodnicze typu instrumentaln<:go. zwi'j7.ane bezpośrednio z warunkami bytowania ludności. Przyroda jako wartość autochtoniczna i jej walory estetyczne nie stanowią wartości powszechnie odczuwanych i cenionych"(s. 65). Nakżałoby wi.;c zastanowić się nad wypracowaniem przez instytucje kulturotwórczc sensownego programu edukacji proekologicznej. którego celem by/oby nie tyle propagowanie wiedzy. ile dążcnie do zmiany postaw. sposobów myślenia i wartościowania. Na zróżnicowanie miasta i wsi jako środowisk wychowawczych wplywąjących na życic i rozwój młodego pokolenia wskazuje Wanda Krawczyk. Na podstawie badań pedagogicznych widać wyraźnie. że odmiennc dzialanie wychowawcze tych środowisk prowadzi do znaczących różnic w osiągnięciach dzieci ... Wskazane by/oby - konkluduje autorka - opracowanie różnych programów nauczania - dla dzieci sześcioletnich - które byłyby IV stanie zapewnić sześciolatkom rozwój umysłowy i uczuciowy. zgodny z charakterystycznymi dla danego środowiska różnicami i trudnościami. i które uwzględniałyby spoleczne i osobowe właściwości ich kultury"(s. 76). W kolejnej pracy Halina Mieli<:ka omawia przeobrażenia. jakie dokonują się w obyczajowości dorocznej na wsi kieleckiej. Jej zdaniem. wywołują jc zmieniające się warunki ekonomiczne rodzin wiejskich oraz - jak to określa - ..unowocześniana'· i ..racjonalizowana" interpretacja wielu zwycząjów i obrzędów. Na podstawie zebranego matcriału empirycznego, który zestawia z dziewiętnastowiecznymi opisami Oskara Kolberga i ks. Władyslawa Siarkowskiego, zauważa jednak dużą zachowawczość niektórych rytuałów i obyczajów cyklu rocznego (głównie okres świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Zielone Świątki. Boże Cia/o). Obok praktyk religijnych nadal funkcjonują niektóre zachowania o charakterze magicznym zwlaszcza tc, które powiązane są symbolicznie z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Stawia więc tezę. że ,.im bardziej w tradycji kultury ludowej osadzone jest dane święto. im wit;ksza wartość jest jemu przypisywana. tym bardziej przestrzcgane S'I zakazy i nakazy odnoszące się do pracy i czynności wykonywanych w trakcie trwania świo,:ta i w czasie go poprzedzającym" (s. 81-82). Trzeba jednak zaznaczyć. że Halina Mielicka spostrzeżenia i wnioski opiera na badaniach terenowych z początku lat osiemdziesiiltych. Nic można więc mieć pewności jak dalece przedstawiona diagnoza odpowiada realiom wsi kieleckiej końca lat dzicwięćdziesiątych. Życie kulturalne Włoszcwwy - małego miasta na Kielecczyźnie zarysowa/a Halina Rusek. Pomimo wielu trudności. zwlaszcza finansowych. największa placówka kulturalno-oświatowa (Miejsko-Gminny Dom Kultury) podejmuje różnorodne i atrakcyjne działania w zakresie wychowania. edukacji kulturalnej i upowszechniania kultury. Niestety. IV ostatnich latach zauważa się spadek aktywności kulturalnej wloszczowian. co - jak. wynika z obserwacji autorki - jest spowodowane zaabsorbowaniem mieszkar!ców zaspokajaniem potrzeb materialnych. W przypadku mlodzież.y można mówić wręcz o ..pasywności w życiu kulturalnym". Młodzież ocenia negatywnie swoje miasto jako nie zapewniające odpowiednich możliwości kształcenia się. pracy. awansu. Stąd też deklarowana przez mlodych ludzi gotowość opuszczenia miasta. Halina Rusek przewiduje. że ..Niezależnie od ich wyhorów życic kulturalllC \Vloszczowy. podobnie jak wielu małych podobnych miasteczek w Polsce. potoczy się pra\\dopodobnie ustalonym torem: nieco bocznym wobec centrów i wici kich ośrodków kulturalnych" (s. 90) . .lej zdaniem - i z tym należy się chyba w pełni zgodzić -- współcz.csne instytucje wychowawcze nic radzą z nowoczesną edukacją kulturalną młodzieży ... Nowouesna cdubeja powinna zapewnić pełną orientację w świecie znaczeń. symboli i wartości. w świecie treści i I'orm kultury nic tylk.o własnej. regionalnej czy narodowej, ale również tcj usytuowanej ponad wszclkimi podziałami społecznymi - kultury naszego świata" (s. 90). Na pytanie. uy przyszlość małych miast będzie prostą kontynuacją aktualnej rzeczywisto- �324 ści, czy też zajdą tutaj jakieś istotne zmiany społeczno-kulturalne, chyba nieprędko przyjdzie nam odpowiedzieć. Przedmiotem referatu Ryszarda Zi.,:zio są tradycje i współczesność zabawkarstwa ludowego na Kielecczyźnie. Autor ze znawstwem charakteryzuje nic tylko /I1aez~cl: ośrodki zabawkarskie w tym regionie, ale również ośrodki mniejsze, mało znanc ak o odlcgłych tradycjach. Ukazuje ich genezę, specyfikę oraz typowe dla nich rodzaje zabawek. Podaje też infi)rmacje o dawnych i współczesnych twórcach. zwracając przy tym uwagv na ich kunszt. indywidualn;\ specjalizację. \V)'obraźniv artystyczną. Częstokroć wytwarzanc przez nich zabawki s;\ prawdziwymi arcydziełami sztuki, wzbudzającymi zachwyt wyrafinowaną ti)rmą. efektami kolorystycznymi i różnorodnością tematów. Wiedza o tej specyłicznej galvzi rzemiosła ludowego jcst w Polscc wci,\ż nicwystarcząjąca. Duże nadzieje należy więc wiązać 7. programem badawczym realizowanym przez Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach z zakresu zabawkarstwa. nic tylko ludowego. Szczególnie wartościowe będą chyba wyniki badaJi atlasowych, o których wspomina w swym opracowaniu Ryszard Zięzio. W następnym artykule Irena Bukowska-Florcllska zajmujl: się zagadnil:niem z pogranicza etnologii i historii kultury. Podejmuje mianowicic. na przykladzie wsi Cieszkowy w okolicy Pińczowa, problem kulturot\vórezej funkcj i dworu szlacheck iefw. Artykul jest tym bardziej cenny. iż - jeżeli mi wiadomo - dot'1d brak jest podobnych opracowmi. AlIlorka analizując łormy i zasięg kulturotwórczego oddziaływania (I\\oru Z.auwal.a s\\oisl<\ symbiozę między, jak to określa, .•strefą dworską a strefą wsi gospodarClej·'. W efekcie doszło do wytworzenia okrcślonyeh wzorów kulturowych. których przykłady znajdujemy \I' tekście. Ważne poznawczo jest - moim zdaniem - rozpoznanie i usystcmatyzowanie kulturotwórClych funkcji dworu. Irena BukowskaFloreńska wyrM.nia następujące: społeczno-organizacyjne. społeczno-gospodarcze. normatywne i obYl:zajowe. edukacyjno-kulturalne i ludyczne. komunikacyjne i bapieczdlstwa, religijne i estetyczne (s. 125). Ostatnia praca omawianego zbioru. napisana przez Stcłillla Józefa Pastuszkę. dotyczy roli. jaką w upowszechnianiu kultury ludowl:j w 11 Rzeczypospolill:j odegra I teatr ludowy. Zakres treści i formy kultury ludowej. wprowadzanej do repertuaru przez zespoły teatralne. był szeroki. Jak się wydaje. nąjistotnieiszą rolę pełniły jcdnak inscenizacje wesel i dożynek. które ..umożliwiały wprowadzenie na scenę piosenck. pieśni lokalnych i regionalnych. ulubionych przez społeczność. w której działał dany zespól teatralny" (s. 130). Obok ełementów artyslycznych. religijnych i narodowych często pojawiały się \\ tych inscenizacjach akcenty społeczno-polityczne krytyczne wobec niektórych poczynali rządu sanacyjnego. a niekiedy IlręG antyrządowe. Zadziwia liczny i spontaniczny udział młodzieży wiejskiej w dzialalności leatróII IlIdOl\"yeh- co autor kilkakrotnie zaznaczył. Wypada więc .iuż kolejny raz wnikliwic z.astanowić się nad przyczynami dzisiejszej inercji kulturalnej młodzieży z tych środowisk i możliwościami zmiany takiego stanu rzeczy. Być moil', w świetle tekstu Stefana Józefa Pastuszki. zasadny byłby powrót do niektórych idei i wzorów z tamtego okresu. pamiętąi'lc oczywiście o odpowi<:dnim dostosowaniu ich do współczesnych warunków i oczekiwań. Podsumowując przegląd referatów pomieszczonych w książce nałeży zauważyć. że stanowią one nic tylko ważny przyczynek do lepszego. pełnicjszcgo poznania współczesnej polskiej wsi. ale także pozwalają dostrzec złożoność i wielowątkowość podjętej problematyki. Książka - jak się zdaje - może liczyć na dwa rodzaje recepcji czytelnicze.i: badaczy, którzy w naukowy sposób interesują się zbiorowościami lokalnymi oraz tych. którzy podejmuj'l praktycznc działania o charakterze społecznym, kulturalnym i oświatowym w środOlI iskach I\iejskieh i małomiasteczkowych. (jr=eg()r~ Odoj �325 Raport o sIanie kult III:" wiejskiej pracy Z. Kłodnickiego iM. ]f I'olsce, opr. S. Bednarek Przylęckiego. i A. J. Omelaniuk przy współ- 1997. ss. 116. Wrocław Trwajilca od kilku lat burzliwa dyskusja nad stanem kultury wsi polskiej - ogólnie uznanym za zły - oraz nad sposobami polepszcnia owego stanu. tu pog1ildy Sil oczywiście bardzo zróżnicowane, czc;sto bywa mało rzeczowa ze względu na brak rzetelnych danych dotyczilcych infrastruktury kulturalnej. możliwości stopnia uczestnictwa itp. Jasnym jcst. zjawisku. lrudno o konkn:tnym II' kulturze, ii. ba dostatecznej lci. sensownie zakresu bazy wpłyll'ać potrzeb wsi, jej informacyjnej trudno wewnętrznych wyrobić zdanie na jego ksztaltowanie. Z inicjatywy Krajom;j Rady Regionalnych Towarzystw Kultury. współorganizatora Krajowego Kongrcsu Kultury Wsi, który odbył się w 1997 roku. powstał Raport a stanie kulI liry wiejskiej IV Polsce. Jcsl to syntctycllle ujc;cie matcriałów nadcsłanycb ze wszystkich województw. Przy ich gromadzeniu poslui.ono siC; kllcstionariuszem zawicn~jilcym piętnaście zagadnień. Przyjęta metoda zdaje siC; gwarantować rzetelność raportu i choć nic jest on w wielu kwestiach kompletny, to jednak daje taki zestalI informacji, iż nic sposób nic zwrócić nań uwagi. Pierwsza czc;ść raportu ukazuje system instytucjonalny służący uczestnictwu kulturalnemu. W miarc; dokładnie zewidencjonowano i scharakteryzowano działalność istniejących na wsi placówek kulturalnych: bibliotek. ksic;garń i punktów sprzedaży prasy. ośrodków kultury, świetlic wiejskich, uniwersytetów ludowych. muzeów i izb regionalnych, remiz strażackich i galerii sztuki. Pm:dstawione w tej czC;ści dane oruz ich interpretacje systemu wiejskich hihliotck 01',1/ kryzys domów kultury czy nic przei.yla si.; ich 1()fIna działania. czy nic należy daj'l wiele do myślenia. Załamanie się - na przykład - każą się zastanowić, szukać nowych, bardziej atrakcyjnych sposobów popularyzacji Clytclnictwa czy aktywizacji życia kulturalnego. Zwraca tu uwagę nowe zjawisko. jakim jest pojawienie siC; prasy gminnej. lui w ponad połowie gmin w Polsce istnieją lokalne pisma. Ich rola w ksztallowaniu kultury wsi polskiej może być znacząca. Warto się zastanowić. czy aby prywatne placówki kultury. jui. obecne w kulturalnym pejzażu wsi polskiej, niekomercjalne. nic stanowią inleresująccj zapowiedzi przyszlości. W kolcjnych czc;ściach opracowania zamieszczono dane na temat sztuki i stanu tzw. tw('lrczości ludowej. Stan ten nie jest zbyt krzepiący, statków finansowych. dla tradycji. czc;sto spowodowany Wskazuje to jeszcze jest raczej raz na Illk!. ii rozwój ny jest od stanu ekonomiCInego danej zbiorowości. brakiem kultury. jeszcze amatorskiego uprawiania wynika nie tylko z niedo- zrozumienia, brakiem szacunku choć w dużym stopniu uzależ.nio- bardziej zależy od stopnia jej świa- domości. Rapar! zwraca lll\agc; na aktualnil rolę szkoly w edukacji kulturalnej środowisk wiejskich oraz na duszpasterskie inicjaty"} kulturalne w parafii. W Raporcie znalazły również miejsce regionalne towarzyst\l"a kulturalno-społeczne. a także organizacje społeeznc (np. Ochotnicza Straż Pożarna i Kołu GospodYl1 Wiejskich). W nOlI'cj sytuacji polwierdziły swoją żywolność i zakorzenienie w wiejskim środowisku. 13udowanie nowego. społecznego skiej nie obc;dzie si.; bo nich. ha ich dośII iadc/.ell Bardziej i bibliotek). stopniu dyskusyjna pod lym wzglc;dem pozostałości znajdą one nOlI'ł będą mu sluiyć') W raporcie dawnego /.najd/.icmy istotny jest to pokaże. również e1emcnt rola instytucji instytucjonalnego I(xmul<,: d/jalania. Przyszłość niki stanowi'lcych modelu moclelu i uczestnictwa dostosujil dotychczasowe dane na lemat krajobrazu rozwoju wojewódzkich systemu ochron) na wsi pol- zabytków (domów kultury. się do nowego c!OŚ\\ iadczenia kulturowcg.o kultury w tym procesie. kultury Czy i w jakim samorzildowego modelu, nie są jednoznaczne. architektury. wsi i kulturalnej sztuki edukacji i tech- jej miesz- kańców. Kołejna CZC;ść/?aporlu zawiera analizc; stosunku samorzqdu lIiejskiego do kultury, nie zawsze życzliwego. jego pomocy w rozwoju życia kulturalnego na wsi, a taki.e porusza kwestie społecznego i prywatnego mccenalll kulturalnego .. Iasnym jest. iż bez mecenatu kultura wiejska nie ma szans rozwoju. I. drugiej strony rozllój kultury wsi ma oC/)'wist) \I'pływ na stopień aktywności - �326 także gospodarczej - jej mieszkańców. a zatem na tworzcnic grup potencjalnych sponsorówmecenasów. Raport zamykają wnioski. na ogół oczywiste i wynikaj'lce z nicgo w sposób oczywisty. Należy podkreślić. iż jest on pierwszym. obiektywnym i kompleksowym spojrzcniem na stan życia kulturalnego na wsi polskie.L po przemianach politycznych roku 1989. w sytuacji odradzania się samorządu terytorialnego. procesu decentralizacji decyzji w sferze życia kulturalnego, a przede wszystkim w warunkach wolnego rynku. Sytuacja kultury wsi polskiej nie jest jednoznaczna: ..Obok zjawisk pozytywnych. żywej w wielu ośrodkach wiejskich aktywności kulturalnej. stwicrdzono rozległe obszary zapaści życia kulturalnego. brak powszechncj samoorganizacji kulturalnej mies!.kallców wsi i znikomą rolę wiejskiej inteligencji w pobudzaniu inicjatyw kulturalnych". Jedno jest oczywiste. losy narodu polskiego zależą od tego, czy potrafi zwycięsko podjąć wy· zwanie zarówno na płaszczyźnie gospodarczej. technicznej. jak i kulturalnej. Wyzwanie to adresowane jest do wszystkich Polaków. także tych mieszk(~i'lcyeh na wsi. a mających - jakże często słusznie - poczucie marginalizacji spolecznej i kulturalnej. Zgadzam się z autorami Raporlll. którzy podkreślają. iż sprawom kultury na wsi (dodałbym także: sprawom cywilizacyjnego podniesienia wsi) należy nadać rangę najwyższą. Ryszard Kanlor o kllllur::e wsi. Maleria/y:: sejmików regionalnych pr::ed Kr(/jOl~ym Kongresem KlIlllIIy Wsi. red. A. J. Omelaniuk. Wrocław - Ciechanów 1997. ss. 363. il. Prezentowana praca to zbiór materialów z obrad sejmików n:gionalnych. które odbyły się w 15 głównych regionach kulturowo-historycznych Polski. Zorganizowano je od końca listopada 1996 do połowy marca 1997 roku. \V ramach przygotO\v<lIldo Krajowego Kongresu Kultury Wsi. W sejmikach uczestniczyli twórcy ludowi. animatorzy i pracownicy kultury. działacze społeczni zrzeszeni w organizacjach działaj'lcyeh na wsi. przedstawiciele samorządów gminnych. instytucji kulturalnych, inteligencja wiejska i profesjonalni badacze kultury. W sumie w obradach i dyskusjach wzięło udział około 2000 osób. co już świadczy o randze przedsięwzięcia. Zawartość tematyczna książki jest bardzo zróżnicowana. tak jak zróżnicowane tematycznie były sejmiki. Na przykład. sejmik dolnośląski w Legnicy skoncentrował się na zagadnieniach ochrony zabytków na wsi. przedmiotcm obrad sejmiku krako\\'skiego było czytelnictwo mieszkańców wsi. a sejmiki Pomorza Wschodniego i Polski Środkowej glównym tematem swoich obrad uczyniły kulturę ludową. W pracy zaprezentowano około 50 krótszych lub dluższych wystąpiell dotycz'lcych zagadnień teoretycznych, aktualnego stanu kultury na wsi. znaczenia tradycji. uczestnictwa w rozmaitych lormach dzialań kulturalnych. edukacji kulturalnej. stanu świadomości i religijności na wsi, fi· nansowania kultury wiejskiej przez samorz'ldy łokalne. cIzia/all organizacji i stowarzyszeń regionalnych itp. ZrelCrowano leż dyskusje. które toczyly się podcL.as s~imików. a w których uczestni· czyło zdumiewąiąco wielu obecnych. Trudno rzecz jasna sprowadzić te Iiczne i bardzo zróżnicowane wysHjpienia do kilku czy nawet kilkunastu typów. co w oczywisty sposób ułatwiłoby ich sensowne omówienie. Ograniczę się racz~i do zaprezentowania kilku wybranych referatów porusząi<lcyeh. moim zdaniem, tematy szczególnie interesuj'lcc. Nie oznacza to oczywiście. abym nie doceniał innych wystąpień. przeciwnie, jestem zdania. iż każde z nich niosło ważne myśli. a często istotnc wskazania zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. B. Go/ębiowski (Warszawa) w wystąpieniu pl. "Współczesna kullura wsi: zagrożenia i szanse" problem aktualnego regresu kultury w Polsce (nie tylko kultury na wsil) umieszcza na szero- �327 kiej płaszczyźnie globalnydl niemal. a przyn<~imniej dziejących się w obrębie nasz"j cywilizacji, przemian wzorów wartości. \\ iąże z kryzysem osobowości ludzkiej, nieslychanym rozwojem kultury masowej. odbieranicm istocie ludzkiej jej istotnej właściwości: kreatywności. Kryzys wsi polskiej to nie tyle kryzys translormacji ustrojowej. ile raczej kryzys wartości, to raczej stan chaosu wynikaj'lcy z poszukiwalI nowej drogi dla człowieka i jego kultury. Nie odbudowa zatem, lecz świadoma hudowa \Iinna hyć celem kulturotwórczych dzialań. Budowa nowej kultury jeżeli dobrze zrozumiałem myśl aulora - dokonać si« może jedynie \V oparciu o jednostki i zbiorowości o wykryslali."O\\anej tożsamości. świadome swojej I\artości i wartości swojego dziedzictwa. U. Kaczmarek (l'oznal1) \1 reli:racie ..Aktualne potrl.ehy kultury na wsi" próbuje nie tylko ustalić stosunek międl.Y tradycją (kulturą ludową) a współczesną kultunl polskiej wsi. ale także zastanawia się nad generalnymi żn\dlami ludzkiej kultury w dobie współczesnej. Widzi jc, jak wicIu innych wysl<,:puj'lcych na sejmikach. w woli i dzialaniu świadomego czlowieka. wyzwolonego z n«dzy i 1I\IarUnkOllall komercyjnych. aktywnego. nic poddającego się uniformizacji. Rozwój potrz<:h estetyClnych i kulturalnych takiego człowieka. przebiegający jako skutek edukacji kulturalnej. nic może hyć w :i.adnym stopniu oderwany od podstawowego jego środowiska, rodziny. najhliższego otoczenia. regionu. Zatem szansą dla hudowania kultury ludzki"j jest społeczność lokalna i region ze wszystkimi swoimi wartościami i tradyejami. Warto .jeszcze zwróeić (magę na artykuł o. Leona Dyczewskiego (Lublin) pl. "I'ozycja i zadania animatora - lidera \1' spolcczności lokalnej'". Zdaniem tego hadacza ..problem wszechstronnego rozwoju społeczności lokalnych w Polsce to obecnie przede wszystkim problem animatorów i liderll\\. Tam gdzie siO;poja\\iaj'l- l\l"Orzą siO;grupy i ogniska kulturotwórcze. powstają nowe podmioty gospodarcze o charakter/.e spóldzielczym. szloly nabierąią nowego życia. mlode pokolenie zaczyna żyć przysl.lości'j i j<1tworzyć - jako hardziej /.asohną. funkcjonalną. estetyczną, moralnie lepszą i radośniejszą od leraźniejs/.Ości". Slowa te nahierają konkretnego sensu. gdy czyta siO;wypowiedzi owych animatorów, owych liderów lokalnych zbionl\\ości. Wielu z nich wyst'lpilo na sejmikach. ukazalo swoje osiągnięcia, ale i prohłemy. Współczesny ohraz wiejskiej kultury. przyszłość tej kultury w dużym stopniu od nich zależy. Praea () kllllllr::e \I·si. której kilka zaledwie z \Iielu wątkó\v tu zasygnalizowałem. to cenne żródlo wiedzy. ogromny material do przemyśleń. Praca sugeruje wiele praktycznych rozwiązań prohlemów nękaj'lcych \1 spółezesn'l wieś polską Jest ona ponadto z gruntu optymistyczna. ukazujc bowiem ludzi ś\liadomych swoich celów i potraliqcyeh cele te osiągać. Jest wielkim peanem na rzecz postaw regionalnych i regionalizmu. Rys::ard Kantor Tadeusl. Woj t a n e k . MOl/ograjia Z"lI1hr::vc i :\!arcóll'ki. Zemhrzyce 1997, ss. 240. il. Tadeusz Wojtanek. urodzony w Zembrzyeach. z wykształeenia chemik. przez lata żył i działał poza rodzinn'l wsią W 198 I roku na stałe osiadl \V I.elllbrzycach. tu pracuje jako nauczyciel, tu dal się poznać jako rlcżbiar/. i muzyk ludo\IY. jako propagator heskidzkiego folkloru. Ostatnio opuhlikowal monogralię Zemhrl.Yc i Marcówki, wsi gospodarczo zc sobą związanych. Monografia to owoc kilkunastu lat poszukiwail archi\valnych i rozmfl\V z mieszkańcami wymienionych wsi. Wc wstępie aulor pisze: ..\I·a:inym mot)'lI'\:m podjęcia pracy nad monografią była chęć ukazania świata. który ju:i. odchodzi. prl)'chodz<1Cym po na~:nasto;pcom, świata ich przodków. Bardzo bogatego. z ktl')rego pO\linni hyć dumni. który nie powinien ulec zapomnieniu, i do którego należy wnicść swoją cząstkę . .lako pedagog, cheę uzmyslowić młodzieży. że nie pochodzi "skądś tam", że ma Ivlasną pr/.eS/lość. IIjasną malą ojczyznę. która zaczyna powoli rozmy\vać się �328 w obecnym skomercjalizowanym społeczeństwie. Ten świat duchów. czarów, boginek. bab owiniętych pledami. kiszonych ogórkó\v. bugli. skór wyprawianych potąiemnie w domostwach, kobiet noszących trawę ułożoną wysoko w koszykach. stukotu CCPÓ\\ jesienią w stodołach. wadzących się na cale gardło sąsiadek. zapachu palonych badyli. świat. który wyraziście żyje w umysłach ludzi pamiętających lata pięćdziesiąte. Musi on zostać zachowany dla naszych następców. Myślę. że ta praca w pewnej cząstce uchroni go przed zapomnieniem". Jak zatem widać, spory trud włożony w opracowanie monogralii. zdaniem autora, opłaci się. jeśli choć cząstka wiedzy o przeszlośei zostanie przekazana przyszłym pokoleniom. gdy stanie się ona jednym ze źródeł kształtowania się tożsamości młodzieży. Trudno wszakżc powiedzieć. czy tak się okaże, trudno z góry założyć. że praca T. Wojtanka trali do młodych czytelników. że zostanie przez nich ~aakceptowana jego wizja przeszlości. wizja nacechowana sentymentem. Wiemy przecież, że młodzież z trudem przyjmuje poglądy pokolenia rodziców. że ma skłonność do nadmiernego krytycyzmu. często do totalnej negacji przcszłości. Zwłaszcza. gdy owa przeszłość kojarzy się jej z ubóstwem. brakiem szans samorealil:acji. a także z archaicznymi obrzędami i zwyczajami. z odbiegąjącym od współczesnego system cm wartości. Cóż. trzcba mieć dużo optymizmu, aby liczyć na to. że podobne monogratie - emocjonalnc wycicczki w czas miniony odegrają jakąś rolę w edukacji współczesnej miodzie/y. A jednak. mimo wszystko. prace takie winny powstawać i -jak mniemam - opinii takiej nie trzcba dodatkowo uzasadniać. Ambitnie zamierzona praca T. Wojtanka posiada niewątpliwe walory·- przede wszystkim dokumentalne - ale też wady charakterystyczne dla podobnych przedsięwzięć z gruntu amatorskich. Autor, co prawda. zaznacza, iż korzystal z pomocy fachowców. w tym historyków i znawców ludow~i kultury. lecz - w końcu - ostateczna wer~ia pracy jest proentacją jego i tylko jego przekonań. ocen i interpretacji. Z wieloma z nich nic sposób sit; zgodzić. Wysoko ceniąc zapał i trud autora. nie mogę zatem nie zwrócić uwagi na pewne słabości pracy. Zaliczam do nich przede wszystkim dość chaotyczn'l konstrukcję całości - nie jest to właściwie monogralia. a raczej luźny zbiór zagadnień w różnych stadiach opracowania - a także brak krytycyzmu wobec pewnych kwestii i wykorzystanych prac. Pisząc o pochodzeniu ludności Zembrzyc i o dziejach tej wsi. autor puszcza wodze fantazji. jego pomysły i interpretacje nie trzymają się ziemi. Nie przekonuje mnie również opis okresu II wojny światowej i pierwszych lat powojennych. Kolejny raz czytam w polskich pracach o tym. jakoby \V walkach na linii Skawy. lub gdziekolwiek indziej, w styczniu 1945 roku brały udział oddziały wlasowców . .Jest to powielanie (tyle lat po wojnie!) zmyśleń sowiecki~j propagandy. Te i inne wady i niedostatki. błędy faktograficzne i pochopne interpretacje. choć oczywiste, nie zmieniąją generalnego odczucia. Praca T. Wojtanka jest interesująca nie tylko dla mieszkańców Zembrzyc. jest cennym źródłem wiedzy o życiu konkretnej wsi, do którego sit;gnie z pewnością zarówno etnograC jak i regionalista. Jest też znakomitym dowodem pasji człowieka nictuzinkowego, który umiłował swojil małą ojczyznę i pisze o niej sercem. Ryszard Kantor Roderyk L a n g e. 7i-aditional Oance in Po/and and its Changes in Time and territory . .,Dance Studies" vol. 20 ( 1996 l, Ccntre tor Dance Studics. Jersey 1997. ss. '56. Profesor Roderyk Lange jest najwyhitniejszym polskim choreologiem oraz jednym z czołowych reprezentantów tej specjalności naukowej na świecie. Rozpoczynał swoje prace badawcze nad tańcem w latach pięćdziesiątych. dokumentując folklor taneczny Kujaw i regionów sąsiednich oraz kierując DziaJem Taóca Muzeum Etnograticznego \V Toruniu. Wykladal również etnologię taneczną na Uniwcrsyteeie Mikołaja Kopernika oral kinClogralię w ramach specjalnego studium zorganizowancgo w Warszawie w 1955 roku. Dzięki \vielkiemu zaangażowaniu R. Lan- �329 gego ośrodek toruński stał siC;w latach sześćdziesiątych centrum koordynującym badania etnochoreologiczne w Polsce. zarówno w zakresie prowadzenia dokumentacji terenowej, jak i analizy oraz notacji form tańca tradycyjnego. W rezultacie udało siC;wypracować podstawy metodologiczne takich badall, które później zastosowano nie tylko IV etnochoreologii, ale i w badaniach i studiach nad tańcem w ogólności. Po wyjeździe z Polski w 1967 roku R. Lange byl wykładowcą antropologii tańca oraz analizy i notacji ruchu ludzkiego między innymi w następujących ośrodkach akademickich: Laban Art ofMovement Studio w Addlestone. The Queen's University w Belfaście, Goldsmiths' College i The Laban Centre w Uniwersytecie Londyńskim oraz w Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie w Londynie. W łatach 1980-1996 przewodniczył Europejskiemu Seminarium Kinetografii. W tym czasie opublikował wiele znaczących prac z zakresu choreologii. antropologii tańca i kinetografii, głównie w Wielkiej Brytanii. Od 1989 roku R. Lange wykłada antropologię tal1ca na Uniwersytecie Adama Mickiewicza oraz regularnie prowadzi w Poznaniu warsztaty choreologiczne (w tym szkolenie kinetograficzne), które od 1993 roku organizuje w utworzonym przez siebie Instytucie Choreologii. W ten sposób po raz drugi włącza siC;bardzo intensywnie do działat\ na rzecz ugruntowania i rozwoju badań oraz studiów nad tallCem w naszym kraju. Równocześnie kontynuuje swoje prace za granicą, głównie w Centre for Dance Studies (Centrum Studiów Tanecznych) na wyspie Jersey (Wielka Brytania). gdzie na stałe mieszka. Centrum to utworzył wspólnie z żoną - Dianą Baddeley-Lange - w 1971 roku. Z czasem stało się ono ważnym mic;dzynarodowym ośrodkiem naukowym i dydaktycznym. kształcącym mlodych choreologów niemalże z całego świata. Wielkim osiągnięciem jest również seria roczników choreologicznych zatytułowana "Dance Studies", redagowana od początku przez R. Langego. Pierwszy tom ukazał się w 1976 roku, tom 20 - jubileuszowy - został wydany z okazji 25. rocznicy utworzenia Centre for Dance Studies. Cala seria stanowi dziś znaczący jakościowo i ilościowo zbiór opracowań naukowych z zakresu szeroko rozumianej choreologii. Znalazły się tu między innymi monogratie z zakresu historii tańca i etnologii tanecznej. artykuły na temat analizy i notacji ruchu oraz opracowanie podrc;cznikowe z zakresu kinctogralii. artykuły o pro/ilu etnochoreologicznym i antropologicznym na temat tradycyjnych kultur tanecznych w Europie i poza Europą. jak również omawiąjące historic; antropologicznych badalI nad tat\cem. opracowania na temat metodologii i metodyki badań choreologicznych. a także artykuly poświęcone problematyce tanecznej rozpatrywanej z perspektywy semiotyki. estetyki uy pedagogiki. Pismo ,.Dance Studies" stało siC;płaszczyzną prezentacji rezultatów zaawansowanych badań i studiów nad tańcem. międzynarodowym forum wymiany myśli naukowej. instrumentem ugruntowywania i rozwijania europejskiej "szkoły choreołogicznej". której jcdnym z twórców jest niewątpliwie Roderyk Lange, oraz łekturą ..formującą" nowe pokolenia badaczy - teoretyków tat\ca. nie tylko z Europy. Tom 20 ... Dance Studies" nicprzypadkowo został poświc;cony w całości zagadnieniom tańca tradycyjnego w Polsce. R. Lange stale dawał dowody (również przebywąjąc za granicą) swojego wielkiego zainteresowania tą problematyką. Świadczą o tym na przykład publikowane w"Dance Studies" i w innych \vydawnictwach obcojc;zycznych jcgo opracowania na ten temat. W 1978 roku ukazała siC;w Londynie jego rozprawa zatytułowana Tradvcyjny taniec ludowy w Polsce ijego pr::eobrcó?nia l\' c::asie i pr::!'str::eni (w języku polskim). Oparta na tejże publikacji recenzowana monogratia [i-aditional !Janel' in Poland and its Chang!'s in Time and Territoly stanowi zaawansowane studium na temat tradycyjnej kultury tanecznej \V Polsce w ujęciu syntetycznym oraz polskich badań etnochoreologicznych z uwzględnieniem aktualnej sytuacji. Jest to jedyne, w pełni naukowe. tak wnikliwe i obszerne omówienie tych zagadniet\ w dotychczasowym dorobku studiów nad taJ\cem tradycyjnym \V Polsce. Monografia składa siC;zasadniczo z czterech rozdziałów oraz obszernej bibliografii (434 pozycje), reprodukcji zabytków ikonograficznych i map (w sumie 33 ilustracje) oraz kilku zapisów kinetograticznych reprezentatywnych tańców polskich. �330 Rozdział picrwszy "Development or Scholarly Inten:st in Traditional Dancc in Poland" poświęcony jest omówicniu historii badatl nad tańcem tradycyjnym li Polscc onl/. occnie ich dotychczasowych rezultatów. a początku autor wprowadza inkresuj'IC,! kalcgoryzacj.,: terminologiczną. Proponuje. aby zasadniczo odróżniać trzy kompleksy kulturowc odnosz'lcC si.,: wprost do tańca tradycyjnego. a mianowicie rolklor tanccmy rozumiany jako składnik dawnej kultury chlopski~j, tańce narodowe stanowi'lcc adaptacje taliców wicjskich do kuilury ..wyższej" (szlacheckiej. arystokratycznej i później mieszczatlskicj) oraz l,lIicc ludO\\e II'ykształcone IV rezultacie akcji wskrzeszania «uiców Iviejskich i wl'lczonc nasl.,:pnic do programll\v' si'kolnych i repertuaru różnych zespołów scenicznych. Są to w istocic trzy ..pokłady" ... poziomy" i'.mieniaj'lccj sir,: w czasie kultury tanecmej. a precyzyjne ich identyliko\\anie jest niuo.,:dnym warunkiem poprawności wnioskowania IVbadaniach clnochoreologiC7nych. Główna część rozdziału zosIa/a poświęcona charakterystyce da\\nych /róde/ do badania tańca tradycyjnego w Polsce (m.in. poezja staropolska pOCl.ijWSZY od XV wieku. opisy tmiców polskich w obcych kodeksach i podrr,:cznikach tanecznych. dawne zhiory muzyki tanecznej. ikonogralia. różne dawne przekazy etnograliczne. \I' tym przede I\szystkim prace Oskara Kolberga) oraz znaczących dokonatl w dorobku polskiej dnochoreologii i dyscyplin pokrewnych. Sporo miejsca autor poświęca omówieniu i ocenie opublikowanych monogralii regionalnych rolkloru tanecznego Polski. książek na tcmat polskich tańców narodowych oraz wydawnictw popularyzatorskich z zakresu tańca ludowego. zwracając uwagę na ich wartość poznawCl.ij i cdukacyjną oraz jakość prezentacji udokumentowanego matcriału ruchowego. Wyrainic podkrcśla wa/kość rezultatów polskich badań mU7.ykologiC7.nych w zrozumieniu istoty wiejskiego lallca i I.idcntyfikowaniu charakterystycznych typów tańców polskich. I'rzedstillvia r<'l\\!llie/.istotnc Illkty z historii hadmi etnochoreologicznych w Polsce. konccnlruj'lc si~ na klvcsliach mc!odolog.icl.l1ych. W tej cz~ści krytycznie odnosi się do kilku prac C'rai.yny Dąhrowskiej. predestynuj,\cych (w lalożcniu autorki) do rangi opracowań generalizujących. Pisze mię'!;"y innymi. i.c autorka ..stosuj c pr/.cważnic atomistyczne podcjście w opisie tmicóII tradycyjnych. czasem wyłączaj,\c pojedyncze tallec z kontekstu, w jakim się uksztaltowaly. Chocia7. pisi'e o rcpertuarze lanecrnylll jako tradycyjnym kompleksie kulturowym. nic rozumic. ie lokalny repcrtuar tradycyjny jcsl rundamcnlalnym komponentem kultury tanecznej. Pojawia się tcż cz~sto brak wlaściwego I.rozulllienia różnorodności i złożoności warstwy kulturowej tmica. Uwidacznia się to wyrainie IV'nv.hudowancj klasyfikacji tańców tradycyjnych (G. Dąbrowskiej ~. przyp. D. K.). odnosi'ijccj si.,: lI'yhlcznie do rormacji. a nie do typów. Mechanistycznc kryteria zastosowane ZlJstaly ró\\'nicż II' mapol\!aniu poszczególnych stref tradycyjnej kultury tanecznej. Autorka twicrdi'.i. żC IV tcn sposl)b okrcślone zostały .,dialekty taneczne". Nic zostało to jednak potwierdzone oopml'iedni,! dokulllcntacją. W zamian konkretne strefy ustalone zostałyarbitralnic. c/ ..,:sto w opal'l:iu o granice obszan'l\\' okupowanych przez najeźdźców II' przeszłości. a nic poprzcz określenic zasięg,'m rozpri'cstrzcniania si~ poszczególnych typÓV\!tańca. Co gorsza. pojawia się tellLknejn do [1omijania nicllygodnych lilklów i publikacji" (s, 16-17). W rozdziale drugim "Thc Basic Charactcristics or Dancc Folklore in thc Tcrritory or Poland" R. Lange przedstawia charaktcrystykę form talica tradycyjneg.o slosujilc krylcria istotne w hadaniach etnochoreologicznych. W ten sposóh stara się okrcślić s\\Oislość polskicgo 1(llkloru tanecznego oraz zidenlyłikować dominujące na ziemiach polskich grupy lańdll\!. Odwołuje si~ przy tym do opracowań naukowych Cezarii .Iędrzejewiczlllvej. i .licjana Kamicliskiego. Curta Sachsa i innych autorów. Klasyfikuje tańce polskic na podstawic naswpujących ki') Icrilllv: mClrorylmiki i agogiki (przy okazji porus/.a problem stosowania tempo r/lho{() II tar'Kach wiejskich). rysunkowych form chorcogralicznych. obsady wykonawczej. runkcji 1:\I'lC<1 w kulturzc. proweniencji etnicznej i społecznej form tanecznych. Autor omawia dokładnie problcmalykę lwor/ywa ruchowego polskiego folkloru tancczncgo, zwracając uwagę na dominujące clcmcnty choreolcchniczne i kompozycyjne. Charakteryzuje również takie zjawiska jak improwizowanie tancerzy tradycyjnych, przekaz tańców i ich adaptacje w dawnym środowisku IVicjskim cr.y autochtoniczne nazywanie form tanecznych w rói.nych regionach. Taniec tradycyjny omall iany jest IV ui.,:ciu kontck- �331 stualnym. to /naC/) na Ile calokszlallu tradycyjnej kultury chlopskiei w Polsce oraz w odnicsieniu do europejskiej kullury tanecznej. Kolejny rozdzial reecn/llwanej monografii "The Characteristic Groups of Traditional Dances in Poland. their Variants and Territorial Expansion" sIanowi podsulllowanie intensywnych studiów obs/ernego malerialu 1:lktograliczncgo. opartych na adekwatnej metodzie analizy typologicznej talica tradycyjnego. Autor nic deliniuj<: wprost zastosowanej metody, jednak można ją zitkntyłiko\\'ać na podsta\\ie pr/eprowadzonych wywodów analitycznych. Metoda analizy typologicznej propono\\ana i wykorzyslana z powodzeniem przez R. Langego składa się z kilku kluczowych elementl)\\ "za lo/eli i rozwi'Vali epistemologieznych. Opiera się ona na potwierdzonym empirycll1ie kultury tanec/.nej tllindzeniu. /e tkcyduj,!ee znaezenie w caloksztalcie lokalnej i regionalnej da\\lH:j \\ si polskiej mial kompleks repertuarowy tradycyjnych tańców. Określał on specyliezne cechy tcj/e kultury na okn:ślol1) m lcrytorium (czasami bylo to kilka s,!siadującyeh ze sob'l regionl)\\. czasami jeden re!!ion. a kiedy indzicj tylko część danego regionu etnograłicznego). Na repertuar składaly się ta(lCe o znaezeniu pierwszoplanowym. które określały stylistykę tancezn'! eharakterystyon,! dla danego terylorium. oraz lmiee o znaczeniu drugo- i trzeeioplano\\ ym. Zesta\\ y reperluan)\\ c na poszC/ególnyeh obszarach zależne były od dominujących typów tOrln wneunych. W zaslosoll<lI1ej analizie typologicznej zosia la wykorzystana metoda geograficzna, polcgaj'lca na ustalaniu zasil,:gów występowania na ziemiach polskich określonych typów tańców z uwzglednieniem ich rangi w lokalnym czy regionalnym repertuarze. Do tekstu dołączona /ostala pr/ykladllllll mapa llpraclllI'ana przez autora. obrazująca rozprzestrzenienie kujawiaka \\' lólklor/.e tanecznym na terenie Polski (s. 57). przygotowana II' 1965 roku jako mapa próbna do Polskiego .,/(Iosu Ullngl'<l/icllego. Omawiane tu studia typologiczne można zaliczyć niewątpli\\ic do etnochorcologii diachronicznej opartej na procedurze retrospektywnej. Każdą z wyróżnio- nych grup tmicó\\ tradycyjnych (na przykład taóce o rylmach mazurkowych, tańce o rytmach krako\\iakt)\\ ych. talice l~ pu chodl.Onego) autor charakteryzuje próbując ustalić ich prowenicncję i chronologie. W tym celu lIykorzystuje znane źródła historyczne polskie i obce oraz wnioski z dotychczasowych hadar'l. nic tylko z zakresu historii tar'lea. Tak na przyklad momenty tanecznc utrllalone na dawnych rycinach i malowidlach mog,! znacznie wzhogacić wiedzę o dawnych, dziś już nieznanych tm·lcach. h.,:d'lcych prawdopodobnie pierwowzormni współcześnie dokumentowanych form laóca tradycyjnego. Zamieszczonc w monografii R. I.angego reprodukcje nąjciekawszych pod tym \\ zgh;dem zahytków ikonogralii polskich talleów (s. 69-1 15) są dobrym tego dowodem. PO/.a tym slusznie autor dopatruje siy reminiscencji dawnych lorm tanecznych w tradycyjnych grach i zahawach ruchowych. a z kolei IV lormach tariców narodowych - adaptacji wil'.iskiego założenie. Illlkloru. Konscblenlnie stosowaną zasad'! przeprowadzonej ii. lo material illktograliczny. za kai.dym razem speeyliczny (w tym przypadku dla tel'enu Polski). bedl,ie sugerować kryteria roz\li,vania metodyczne i wreszcie rozstrzygnięcia generalizujące analizy jest również dla danego terytorium analityczne (oczywiście, i klasyfikacyjne, jeżeli będzie tO możliwe). Daje sic \Iyrai.llie zau""l/Yć unikanie arbitralnych rozwiązall czy z góry określonych wyznaczników analitycznych i modeli klasylikacyjn)'eh. W rezultacie przyjęcia takiego toku postl,:powania hadawC/ego autorowi udało się wyrM,nić charakterystyczne grupy tańców tradycyjnych udokumentO\lanych na zicmiileh polskich i określić zróżnicowanic regionalne tradycyjnej kultury tanecznej uszczegółowienia. IV j<::dnak nieW<ltpliwie nych w oparciu Czwarty rozważ,lIi ehłopskiej. Polsce. dOdatkowej stalwlli'l o material ro/dzial na temat R. I.ange Przedstawione dobnI zebrany .. Dance na terenie as an l-:ssential \I z obrzędowości,! dorouną IV do kontynuacji Polski i innych Part or Village w Polsce nim przykłady dawniej nadawano \Ia/nc funkc.je magicme tańca były glównie /,wiązane z obrzl,:dami i uogólnienia i weryfikacji podstawy 1,lIlca tradycyjncgo lllna\\ ia wnioski egzemplifikacji studiów krajów w kilku kwestiach prac badawczych, typologicznych jego rytualnych run keji z różnych dopełnia IV dawnej zachowało sil,: wiele archaizmów całości kulturze regionów. i społeczne. Zwraca uwagę. że funkcje rodzinnymi. a funkcje magiczne przede W Illl'lnach obrzędowych realizO\va- europejskich. Rit<::s and Customs" o zagadnienia tańców wymag,\ią toku przyszłyeh którym społeczne wszystkim muzyczno- �332 tanecznych, których analiza może znacznie zaawansować studia poświęcone historii tańców polskich. Każdy z rozdziałów zaopatrzony został w rozbudowanc przypisy-odsyłacze do literatury. dodatkO\'Ie cytaty i uzupełniające komentarze odautorskie. Podnosi to znacznie wartość naukową pracy oraz przekonuje o dużej wnikliwości i rzetelności badaJ'! przeprowadzonych przez autora. Mapy, ilustracje i kinetogramy zostaly skrupulatnie opisane. Zamieszczony wykaz literatury stanowi najobszerniejsze zestawienie bibliograficzne na temat tańców polskich z dotychczas opublikowanych. Na podkreślenie zasługuje również wysoki poziom edytorski całego tomu. Monogratia Roderyka Langego na temat tańca tradycyjnego w Polsce jest obecnie pracą o znaczeniu podstawowym w dorobku polskiej etnochoreologii . .!cst również cennym opracowaniem z zakresu historii kultury polskiej. Równocześnie dzi~ki publikacji tekstu w języku angielskim rezultaty naszych badań i studiów b~dą znane szeroko na Śl\ iecie. Z pewnością będzie ona służyła wszystkim osobom zainteresowanym europejską kulturą taneczną i fenomenem tańca w ogólności. co było intencją autora. Wydaje się, iż warw zainteresować poważne wydawnictwo krajowc opublikowaniem polskiej wer~ii jFykowej tejże monografii, aby można było ją upowszechnić nie tylko w środowisku naukowym. Mogłaby w ten sposób spelnić dodatkowo ważną funkcję edukacyjną w naszym spolecze{!stwie, którego zdecydowana większość opiera swoje wyobrażenie o tradycyjnej kulturze tanecznej i kulturze tradycyjnej w ogólności na wypaczonych stereotypach, nie znąjąc. a tym samym nie rozumiejąc i nie doceniając jej rzeczywist~i wartości. Darius:: Kubinowski Jan A d a m o w s ki, Pmls::c::y::n0l1ka. Podlaskie pie.~ni ludO\l'e :: repertuaru Aleksandry DaTranskrypcje muzyczne Anna Michalec. Antoni Zola. Regionalny Ośrodek Kultury, Biała Podlaska, 1997, ss. 157.6 fot. nlb. ni/llk. Podlasie jako miejsce odwiecznego kontaktu kultury polskiej i ruskiej (bialoruskiej i ukraińskiej) było od dawna przedmiotem zainteresowall przedstuII'icicli różnych dyscyplin naukowych, m.in. językoznawców i folklorystów. W wyniku wielowiekowego współistnienia ludności polskiej i ruskiej doszło do wytworzenia swoistej kultury. bo;d(Jcej sum,\ elementów obu 7.ywiołów etnicznych. Ten obszar wzajemnego współistnienia ludności odmiennej narodowościowo. wyznaniowo, językowo i kulturowo był dotychczas opisywany najczo;ściej jako strefa wplywów jednego czy też drugiego żywiołu etnicznego. Obszar taki określany byl mianem ..pogranicza". Inne podejście do tego zagadnienia występuje IV recenzowanej pracy. J. Adamowsh znany badacz folkloru Kresów Wschodnich 17, pojmuje pogranicze kulturowe nic jako obszar dominacji wpływów dwóch żywiolów etnicznych. lecz jako "obszar kulturowej wspólnoty międzyetnicznej. Wartości stworzone na tym obszarze. poprzez akceptację spoleczną. stąj,\ się dorobkiem obu sąsiednich kultur i narodów" (s. 19). Tak postawionej tczie służy caly uklad merytoryczny i formalny książki, składąjącej się z dwóch zasadniczych części: analityczno-syntetycznej (s. 1-29) oraz materiałowej, będąe~i sklasyfikowanym zbiorem pieśni Aleksandry Daniluk. 1912-1996 (s. 30-152), całość zamyka ,.Alfabetyczny wykaz incipitów pieśni" (s. 153-156). Uważam, że przy'jęcie przez J. Adamowskiego rozumienia pogranicza jako integralnej, niezależnej jednostki kulturow~j stanowi o nowatorstwie metodologicl.llym w polskiej folklorystyce. Dla Podlasia jest to pierwsza tego typu praca, w której realizuje się z powodzeniem zasadę. 17 Por. J. Adamowski. Opowieści o ((sztuce Heroda>! z JanÓlrki, w: Kolędowanie na Lubelszczyźnie. Wrocław 1986. s. 278-293; Tcnżc. Podlaskie pieśni weselne z Wólki I'o!inolfskiej ... Etnolingwistyka". red. J. Bartmiński, l. I, Lublinl988. s. 173-181. �333 że pogranicze kulturowe to suma wartości wytworzonych przez ludność etnicznie zachodnioi wschodnioslowiańskąlH Recenzowana praca jest dziełcm pionierskim i z tego względu. że skupia uwagę na pełnym repertuarze pieśniowym jednej osoby. Aleksandra Daniluk. autochtonka z Dokudowa pod Białą Podlaską. jest tą postacią. w której ogniskują się zarówno cechy typowe dla ludności pogranicza (typowy dla ludności Podlasia jest skomplikowany życiorys picśniarki z Dokudowa, począwszy od zsyłki w głąb Rosji w czasie I wojny światowej. poprzez trudny okres młodości, a na konieczności wyboru wyznania i narodowości kończąc). jak też cechy indywidualne. twórcze, co umiejętnie w analizie repertuaru pieśniowego J. Adamowski wykazal. Jak pokazuje szczególowy stan badali nad pieśnią. sięgający drugiej połowy XIX w. (por. np. opracowania pieśni Janczuka i I3essaraby). wykonawcom indywidualnym nie poświęcano wcale uwagi. Nawet tak wybitny !(llklorysta jak O. Kolberg1ą nic dąje prawie żadnej wzmianki o twórcy' indywidualnym. Tak więc w recenzO\vunej pracy podejmuje się przewartościowania tradycyjnego. poglądu istniejącego w lolklorystyce. że literatura ludowa jest wytworem zbiorowym. 1. Ada-' mowski. w wyniku analizy repertuaru pieśniowego A. Daniluk. uzyskanego w roku 1989 według specjalnego kwestionariusza. udowadnia z powodzeniem tezę. że ..dzieła folkloru nie mogą powstać bez uczestnictwa poszczególnych jednostek". Szezególowa analiza 106 pieśni20 w wersji polskiej i ukraiński~j21. przeprowadzona na plaszczyżnie lingwistycznej przez 1. Adamowskiego i muzycznt:i przez A. Michalec i A. Zolę. pokazuje doskonale cechy folkloru pogranicza. Pieśni obszarów peryferyjnych charakteryzuje wielorakość merytoryczna i formalna. I wszystko to zawiera się w repertuarze pieśniowym jednej osoby. która gromadzi całą (niemal całą) twórczość pieśniową Podlasia. Aleksandra Daniluk i'lczy w sobic - zdaniem J. Adamowskiego - typowość i indywidualność. z tego wzgll,:du. że jest nosicielem i promotorem tradycyjnych wartości kultury ludowej. a zarazem twórcą nowych dziel. O wartości metodologicznej pracy stanowi rezygnacja ze struktury opozycji uprawianej w folklorystyce. tj ... społeczny" - ..indywidualny" .. .typowy" - ..oryginalny". Dalszą zaletą prac)' jest systematyzacja pieśni. 1. Adarnowski pierwsz)' podejmuje się klasytikacji tego gatunku lolklorystycznego (niektóre z nich. jilk np. bajka mąją już swoją systematykę). Wprawdzie folklorystyka dysponuje zbiorami pieśni ludowych z Podlasia. brakowało jednak dotychczas teoretycznych i praktycznych prac L tego zukresun. Dlatego też próbę klasyfikacji pieśni podjętą w recenzowanej książce należy ocenić wysoko. Autor wyróżnia w repertuarze A. Daniluk siedem grup pieśni: I. Picśni obrzędowe doroczne (z cyklu wiosennego - pieśni zalimonowe. z cyklu letniego - pieśni polne i dożynkowe). 2. Pieśni obrzędowe rodzinne (weselne, chrzcinowe. pogrzebowe). 3. Picśni zalotne. milosnc i o milości. 4. Pieśni rodzinne, 5. Kołysanki, 6. Pieśni żartobliwe. 7. Pieśni różne. Wartość pracy wyraża się nie tylko w próbie klasyfikacji gatunkowej, ale i w konsekwentnym wskazywaniu pograniczności (pery!'eryjności) folkloru. J. J\damowski pokazał. że pieśń na pograniczu kulturowym funkcjonuje w wiciu wariantach obu języków. Dużą liczbę wariantów mają pieśni korowajowe (s. S I-56). Na Podlasiu funkcjonują one w wersji polskiej i ukraińskiej "chachłackiej". O pograniczności świadczy też bogactwo pieśniowych motywów kresowych. Pokazuje to zestawienie np. pieśni zalimonowych. mających charakter zalotów i pieśni korowajow)'ch (motyw korowaja. ciasta weselnego symbolizującego płodność). " Próbą opisu pugranicza polsko-wschodniosłowialiskicgo w obrębie euroregionu Bug ma być przygotowywany przez zespól międzynarodowy AI/as elno/inglrislyc:lly pogranicza po/sko-bia/orusko-ukraińskiego. Por.: O. Kolberg. D::ie/a ll·s::yslkie. Wrocław- Poznali 1961. Na tę liczbę składają się wyodrębnione numerycznie 72 piesni oraz 34 warianty pieśniowe. 21 Pieśni podane są w wersji gwarowej północnoukrailiskiej. podlaskiej. określanej przez miejscową ludność ..mową chachłacką". 22 Por.: zbiory pieśni w wersji polskiej. np. A. Oleszczuk. Pieśni ludowe :: Pod/asia. Wrocław 1965, jak i w wersji ukrailiskiej. por. J. Ignaliuk. t\'arodn)ji pisni:: I'id/aszs:ia. maszynopis na prawach rękopisu. I" 211 �334 W grupie "Pieśni różnych" (s. 144-152) zm~jdujemy m.in. rzadko dokumentowaną oryginalną pieśń o pańszczyźnie .. By/a u nas pallszezyznOllka". Nazwa IHlIls::c::v::nOlika. występująca w ineipicie, użyta została. nie \\iem. czy słusznie. w tytule ;:biorku pieśni!\. Daniluk. Bogactwo różnorodność repertuaru pieśni A. Daniluk to nie tylko. jak szczególo\\·o wykazal lematów i motywów, Icez także wielkie możli\\ości muzyczne. .I. Adamowski. Na ten ostatni aspekt zwracają uwagę A. Michalec i A. 70/a w rozdziale "Clmraktaystyka muzyczna repertuaru śpiewów Aleksandry Daniluk" (s. 24-27). Podkreśla się lutaj. że o wartości muzycznej pieśni stanowi ich melodyka. Typowość i aUlcntycl.llość repertuaru pieśnill\\'ego !\. Daniluk od strony muzycznej wyraża się w związku z pieśnią ludowq w zakresie melodyki i tonalności . .lak pokazali to autorzy opracowania muzycznego ,. W repertuarze A. Daniluk zdecydowanie przeważają melodie o kształcie lukowym (wznosząco-opadającym. 32 melodie). I~llistym (31 mel.) i opadającym (16 mel.). Pozostałe typy reprezcntowane są pojedynczymi pr/.ykładami. I)odane proporcje liczbowe pomiędzy róż.nymi typami melodii wcalej pelni odpowiadaj,j wynikom współczesnych badań nad melodyką polskiej pieśni ludowej i potwierdz.aj,\ autentyczność omawianego repertuaru" (s. 25). Indywidualność muzyczna repertuaru pieśniowego!\. Daniluk nic jest zaprzeczeniem typowości folkloru podlaskiego. pozwala tylko lepiej dostrzec jej zlożoność. Wnikliwa i pracochłonna analiza wszystkich (106) pieśni pozwolila dojść autorom opracowania do następujących konstatacji: "Urozmaicona melodyka, wzbogacona melizmatyką. zrói.nicowanie tonalne i metrorytmiczne czynią ten material niezwykle interesujący. Tkwi on korzeniami w tradycyjnej warstwie folkloru. tchnie autentyzmem. czego najistotniejszymi przejawami są m.in. duża wariabiłność. wąskozakresowość. występowanie archaicznych zjilll'isk tonalnych" (s. 26-27). Sumując. wartość recenzowanej ksiqżki wyraża się w propozycji nowego spojrzt:nia na kulturę ludową pogranicza slowiallskiego. w którym takie elementy jak język. religia. narodowość nie dzielą. lecz lączq ludzi. Omawiana praca ma. moim zdaniem. \\aż.nc znaczenie dla badarl komparatystycznych (polsko-wschodniosłowiańskich). może być również prze\Hldnikiel1l metodycznym do odczytywania zjawisk rolklorystycznych na innych pograniczach słowiańskich. Feliks C::y::ewski e c ki. Pielgr::ymki na Górnym c<C;ląsku lI' la/ach 1869-191-1, Socit:tas Superioris - Instytut Górnośląski. Katowice 1994. ss. 219 i 22 nlb. Ks. Jan Gór Favendis Silesiae Scientiis ,.W świadomości religijnej Górnoślązaków funkcjol1(Jllalo przekonanie. żt: na miejscu świętym Bóg daje wiele łask. a ludzie są bardziej pobożni. Na miejscu pątniczym pielgrzymi specjalnie przeżywają obecność Pana Boga. Z chwilą udania si.,: na to miejsce trzcba ..spuścić Się" na Boga. klopoty swej codzienności pielgrzymowali do miejsc słuchane stawaly prośby Cytat pochodzi zostawić świętych. się dodatkowym z ksią/ki św. Annie. by się wymodlić motywem ks . .lana Góreckiego a ludz.iom i nasycić nic się nic stanie. tym pokarmem (s. 67-6S). pielgrzymowania" o pielgrzymkach Pątnicy na caly rok. Wy- na Górnym Śląsku. Autor zna- :: Tarnowskich Paraj/a .\:\V. Pawła w Nowym By/omiu (1991) i Pielgr::ymka ślubowana Gór do Piekar (1997), wielu artykulów publikowanych na lamach pism katolic- kich Niedzielnego", ny jest z monografii (.,GoŚcia i w pracach zbiorowych. ks. J. Wycislo (1992). "Jasnej (ióry", ,.Śląskich Studiów Ilistorycz.no-Tcologicznych") jak np.: Ks. Jan A. Ficek i Piekarv .\'Iąskic lt· XIX wieku. red. naukowa Ko.~ciól śląski wspólnotą misyjną. red. W. S\\·iątkiewicz. Ks. J. Wycislo (1995), Pojednanie i sprawiedliwoH: spolec::llo, red. W. Swi'ltkiewicz. Recenzowana interesowała czych, jak: publikacja problematyka Piekary Śląskie. powstała udziału Pszów. w wyniku ludności Kalwaria wieloletnich śląskiej ks . .I. Wycisło bad,lIl ks. Góreckiego. w pielgrzYlTIlJllaniu Zebrzydowska. (;óra do miejsc S\\·. Anny. (1997). którego typowo Alwernia. za- pątniCzęsto- �335 chowa, Kraków. Jednym z wielu materiałów źródłowych, które autor wykorzysta! w pracy, na uwag~ zasluguj" informacje pomieszczone na lamach "Katolika" (w latach 1869-1914), w pracy Józefa I.ompy I'r::.ell'odllik dok/adnF d/a odll'ied::.ających święte. od wieków c/ldami słynące miejsce III obru::.ie i\'aj.l:lI'ir,:ts::.ej Panin' Maryi i na Jasnej GÓr::.ew C::.ęslochowie (1860) i książ.kach kalwnry,iskieh zll'<lI1ych ..knlwaryjkami" (które powstawaly. gdy wyhudowano kalwari~ lub gdy zainicjowano uroczystości obchodów kalwaryjskich w określonym mit;jscu pątniczym; zawieraly modlitwy na róine okoliczności, litanie. rozważania, uwagi dotyczącć określoncgo savoir vivre'u na miejscu święlym). Piełxr::.ymek... zapoznał Autor się nadto z kronikami sanktu- ariów i parafii pielgrzymuj'lcych . .lak pisze ks. Górecki "stano\\ią (one) również cenne źródło uzupdniające inlilrlllacje. zwlaszcza statystycz.ne. Punadto są .. kopalnią" wiedzy a zwyczajach zachowań w poszczególnych miejscach p<\lniczych" (s. 16). Wywiady ze .•śpiewokami" - organizatorami lub wspólorganizatorami pielgrzymek w poważnyrll stopniu wzhogaciły wiedzę badacza a ..poetyce" pielgrzymek ... Śpiewoey" bowiem wcale nierzadko funkcję przewodników pelnią z pokolenia na pokolenie. z.naj,\ więc nic tylko wspólczesne. ale i dawne formy pielgrzymowania. W rozdziale piemszym pl. .. Miejsca pątnicze" ks. <Jórecki charakteryzuje miejsca pielgrzymkowe. ich lokali/.aeję i rodzaje. Miejscem docelowym wędr()\'iek Górnoślązaków były często wzniesienia. góry. od codzienności klórydl czl(mieka ści. W świadomości jest stolic" .- jak zwraca sprzyja uwagę religijnym (iórnośl'lzaków jako laski dla pielgr/.ymów. aulor - rclkksjom. .,tajemniczość. nawróceniom ich góra święta jawila się Góra ( ... ) Góra Sw. Anny jcst magnesem. i oddalenie majestat i poczuciu Bożej obecno- Św. Anny. To miejsce który od dawna przyciąga pątnikó\\·. W świadomości pielgrzymów kojarzy si~ z.:. stancm laski, błogiego przeżywania Boga, ze ś\\i<;tości<l i czystości,\" (s. 18-19). Aulor \\)Tóżnia d\\a rodzaje mieisc pl\tniczych: sanktuaria maryjne i kalwarie. W sanktuariach maryjnych modlono sit; do Boga za pośr.:.dnictwem Maryi, której obrazy i wizerunki tam najczęściej umieszczano. I'ocz<\tków sanktuariów maryjnych można upatrywać już w XVII wieku, gdy katolicy hronili się przed atakami reformacji. Wówczas sanktuaria skupialy wokól siebie wszystkie stany. Stanowiły one w późniejszych czasach (np. \\ okresie kllłlurkampfll na Górnym Śląsku) miejsca podtrzymuj,\ce polskość mieszkaJlców tego regionu. Kalwarie natomiast budowano na wzór kah\arii maryjnych. jerozolimskiej kapliczl'k skladaj,\cej poś\\i<;eonych są m.in.: Wambierz)'ce. Kalwaria różnym si<; z Drogi świ<;tym /.ebrzydowska. Krzyż.owej, Kościohl. Drogi W Polsce Góra Ś\\. Anny, Piekary Pojmania, tematów przykładem kalwarii SI"skie. Wejherowo. Ks. Górecki \\ iek uwagi PoŚ\\ i<;ca omówieniu miejsc pielgrzymkowych w religijnej świadomości ludu górnośl<\skiego. odwoluj,\c siO; do lokalnej tradycji ludowej (legend. podań). eksponując znnczenie wody ... Nic ma miejsca świ<;tego hez studzienki - pisze ~ z której pątnicy czerpią wod<; i zabieraj<! j<\ do swoich domów. Tak jest w Częstocho\\ie. Piekarach. na Górze św. Anny, «Dorotcc». w Cietrzwaldzie. Kalwarii /.ebrzydowskiej .... · (s. 25). Badacz wyróżnia ,.miejsce święte" jako ..przestrzdl" szczególnych lask. więzi społecznych i wolności. modlitwy i radości. Nadto podaje tenniny piclgrz) mowania ŚI:vaków do poszczególnych sanktuariów. Drugą cz<;ść pracy badacz poświęci I strukturze pielgrzymki grupowej, odpowiadając na nast<;pującc kwcstie: jaki jest jej uklad. kto jej przc\\(ldniCLy. w co ubrani są pątnicy. z jakich warsIw spolecmych potem chlopcy. wśród uczestników Kaidy się wywodzą dzie\\częta. Zwykle piclgr/)'mek wynlinia!y stan (lub tei. związ..:k. kongrcga..:ja. np. mlod/iei męska szlandar w swojej funkcjom ... Śpie\\ocy" z gl<;boko \\ierzących praey pielgrzymki idzie i pozostali się grupy zawodowe, a szczególnie nosi wlasny św. Stanisław'l pątnik pielgrzymi. Kostki, obraz, panny niosący krzyż, Bardzo często górnicy i hutnicy. chorągwic, figury, - z Matką Boską, ze św. Florianem, zaś ligurkę św. Anny niosły matki. DziePoczęcia Najświęts/ej IVlarii Panny ~ dziewczęta z Kongredużo miejsca - ho tak nazy\\ano rodzin orkiestra stowarzyszenie) z wizerunkicm górnicy - ze św. Barban,. hutnicy·· ciątka .Ie/us -- d/ieci. Niepokalanego gacji Mariańskiej Ks. Górecki na pocz<\tku m<;ialki ... śpiewok", katoliCKich. poświęcil na Śląsku należeli ..śpiewokom" przewodników do różnych i pełnionym pielgrzymek towarzystw. przez - rekrutowali nich się np. św. Alojzego, �336 Gimnastycznego ..Sokór'. Eleusis. św. Józefa. gdy zaczynali przewodniczyć ,.wyprawom do świętych miejsc. mieli nąjczęściej po 18-19 lal. Obowi'Fkiem ..śpiev'oka" było przygotowanie pielgrzymki: musiał więe ustalić dzień i godzinę wymarszu. miejscc zbiórki. czas trwania "pąci". załatwić furmanki dla starszych osób. reprczentował pątników podczas powitania. intonował pieśni, zwoływał pielgrzymów na modlitwę. załatwiał nocleg. Jak zauważa autor, pielgrzymi udający się na wędrówki do san!;,tuariów i kalwarii ubrani byli w regionalne str<~ieludowe. Wyjątek stanowiły kobiety i panny z różnych stowarzyszeli. np .. ,panny z kongregacji niosące figurki były ubrane w granatowe spódnice i białe koszule. a na głowie nosiły wianek z mirty. Aspirantki miały zielone wstążki okaląjące szyję. sodalistki zaś - wstążki niebieskie z medalikiem Poczęcia Najświętszej Marii Panny. Kobiety z III Zakonu św. Franciszka występowaly w brązowych chustach lub kieckach" (s. 55). Aby uczestniczyć w pielgrzymce do określonego miejsca peregrynujący musiał mieć "odpowiedni" wiek. I tak na Górę św. Anny dzieci mogły pójść dopiero po ukończeniu 14 roku życia, a do Piekar po ukończeniu I O. Zróżnicowany był także przekrój społeczny pątników górnośląskich: od przedstawicieli różnych zawodów (np. górników. hutników. nauczycieli. rzemieślników). dyrektorów różnych zakładów pracy. naczelników miasl. reprezentantów szlachty śląskiej, do innowierców. osób niewierzących i innej narodowości. przeważnie niemieckiej. W koltCinym rozdziale książki "Motywy pielgrzymowania" ks. Górecki zastanawia się nad przyczynami pielgrzymowania pątników. eksponując takic motywy, jak zbawienie duszy, odbycie spowiedzi generalnej i zyskanie odpustów, rozpamiętywanie męki i śmierci Pana Jezusa, uczczenie Matki Boskiej Częstochowskiej. umiłowanie miejsca świętego. uproszenie zdrowia. spełnienie ślubu. uproszenie błogosławieństwa i opieki dla Kościola. uproszenie błogosławieństwa dla nowych para/ii polskich. tradycja i inne. Przygotowania do pielgrzymek. ich trasa i pobyt na określonym miejscu. do którego tak licznie udawali się pcregrynujący. jak również pieśni pątnicze są przedmiotem badań autora w rozdziale pl. ..W drodze". Ks. Górecki interesuje się więc przygotowaniami do ,.pąei": ekwipunkiem pątników, pożegnaniem ich w rodzinnych parafiach. "Na pierwszy widok wież sanktuarium - zdaniem badacza - pielgrzymi padali krzyżem i modlili się lub śpiewali. Zatrzymywali się także ci, którzy ni.: mogąc iść pkszo. pielgrzymowali na furmankach wyścielonych słomą. Na pi.:rwszy widok Góry Sw. Anny oddawano cześć św, Annie, śpicwąiąe trzykrotnie: «Święta Anno. lvitam Cię!»" (s. 90-') I). W następnych częściach pracy zatytułowanych "Pobyt na mi.:jscu świętym" i ,.Trwała więź z miejscem pie!grzymkowym" badacz zawarł roZlI·ażania o zróżnicowanych scenariuszach powitań pątników w Piekarach. Częstochowie. na Górze Sw. Anny. II Kalwarii Zebrzydowskiej, Wambierzycach, Jastrzębiu. Pszowie. przcbiegu obchodów kalwaryjskich i pożegnaniu pielgrzymów, eksponując wpływ pielgrzymek na życie religijn.: ich uczestników. więź z miejscami pątniczymi. Według ks. Góreckiego .,najbardziej widocznym sposobcm było przywożenie z sanktuariów pamiątek. Nastrój i zwycząj pielgrzymowania widoczny był w wystroju kościołów oraz w zdobieniu domów i kapliczek przydrożnych. Więź z mi.:jscami świętymi wyrażała się także w ofiarności na ich rzecz i pidęgnowaniu nabożclistw stamtąd zaczerpniętych. Wreszcie - i to jest najważniejsze - wracano do tych mi.:jsc, ni.: tylko w następnych pielgrzymkach" (s. 145). Ostatni rozdział książki dotyczy udziału GórnoślązakólI' IV pidgrzymowaniu do Krakowa na przełomie XIX i XX wieku. l3adacz wy'jaśnia genezę i motywy pielgrzymek religijno-narodowych do tego właśnie miasta, ich rozwój i organizację. Uważa. iż wyprawy do Krakowa umożliwia!y ludności śląskiej poznanie historii i narodowych pami'ltek Polski. odgrywały bowiem istotną rolę w rozwijaniu świadomości narodowej Górnoślązaków. Pracę autor uzupclnia ,.Aneksami". IVktórych pomieścil mat.:rialy z "Katolika" {np. przyklady "kalwaryjek" z Piekar. Góry Sw. Anny. Kalwarii Zcbrzydowski.:j, listy ,.śpicwoków" od J 869 roku do czasów obecnych oraz wywiady z nimi. ind.:ksy pieśni zakazanych w Rejencji Opolskiej w XIX i pierwszej połowie XX wieku. modlitwy dla pidgrzymów udaj'lCych się w drogę. pieśni kultowe, scenariusze .,Obchodów Kalwaryjskich na Górz.: Św. Anny". calość ul.llpelnia bibliografia., liczne reprodukcje obrazów Matki Boskiej. strony tytulowe ..kalwaryjck", śpiewników. �337 .. Katolika". pamiątki /. pohytu Gidiach. W konscb",:ncji na (iórz.: ks. Jan Górccki Św. Anny. podj,\, ambitną Czt,:stochowie. i II' Kalwarii pclni udaną próbę Zehrzydowskiej. kompleksowej analizy ruchu pielgrz)'mkowego na (J{ml) 111ŚlllSku w X IX i na pocz'ltku XX wieku. przedstawiąjąc w kalegoriach osohlim:go .. ICnom.:nu" kulturowego lypowego dla Górnoślązaków. Joanna go S;witala-Mastaler:: Alicja F a I n i o w s k a - (i I' a d (l \V S k a. 7(>sl<lIlI£'II/)"s::lach/)' krakoll'skiej /'(/ ·11-XI·'111 w. 1I\'hór te!;sl<llI' !:,.,jrllollTch:: la/ 165/}-1799. Polska Aka(kmia LJmiej<;tności. Kraków 1997. ss, lXXII. 1-261. nih. 7. !l1(kks osóh. il1(kk;; na/w i r::wJ::iej 1I:;\'lI'olln,h. IlusIr. harwnych geogmJivnych: Slmvnik 1\I)'ra::ów staropolskich I), Autorka jest \\ >lra\\ n> nI i doś\\ iadc/On)'11\ hadac/.cm dziej{l\v kultury polskiej. a od lat specjalizująe sit,: \\ /agildni.:niilch /\\'iwanych z dawnymi warst\\ami ziemiańskimi, doszła do tych perfekeji SlllrlllUło\\aJ'l. ktlll'\: przedslol\\ila Ile wSIt,:pie omawianej pracy. Prof FalniowskaGradowska /ajmujc si<; /.agadnieniami spolcuno-gospodarcz)'mi Polski południowej doby nowożytnej (XVI-X VIII 1\.) i jest autork,\ s/eregu cennyeh pozycji książkowych: Świadc::enia poddanych lIa r::ec dwom \I' k/'(llews::c::v::llach Il'oj('wód::/IVO krokowskiego 1\1 XI 'III wiekIl (1964); Ostatnie la/a <I::iolall1o.~ci ,\'ą<lu !?c{i:rci/darski('go KorolInego ( 1971 ); Stlldia nad spolec::eńs/wem wojewó<l::twa krakOll'ski£'go II' .\'1 'III "'ieku (1982): Ojców II' d::iejach i legend::ie (1995) oraz eenn.:go \\ ydall n ict\l'a /r{ld 1ll\lego 1,lIs/racje krrilell's::c\'::n \wjewód::llva krakowskiego J 765 i 1789 (1962. 1963 i 1')75). Od grod/lic II idu lal prof. krakol\skie. zgromadziła okolo A. Falnio\\ s:ldeckie. d\\'óch ska-(jradowska hi<:ckk. g.rnmad/ila oświt,:cimsJ.;ic i nm\'\' Iysit,:cy 1\'sl:1i11enl('m szlacht} Z\I materialy. przeszukując ksi<;gi ziemskie iwanej \I' ci'lgu księgi krakowskie, oSlatnich skąd trzech wie- ków istnienia da\\ nej Rzeczypospolite.i z obszarem hisloryc/.llego województwa krakowskiego, Il\:go oblitego zbioru ro/.porz'ldzcó ostatniej woli ws/.y;;tlich warstw szlacheckich. od magnatów po bezrolnych urz<;dnik(m S<jdm\ych. I\ybrano do druku -II teslamentów. w tym 12 z drugiej połowy wieku XVII. zaś 29 z \\ieku XVIII, I nieh utery należą do senatorów (nie olśniewąjących bogactwem). osiem do szlachty zamożnej. n:szta do średniobogatej i ubogiej, a trzy do zupclnych hiedakó\\ s/.Iaehcckich. slui.ebncgo proletariatu dawnych .. braei herbowych", Uka/uje sio< \\' \\iclkim przekroju spolcc/.61stwo podkraktmskic. jego stan zamożności. jego gospodarność. rodzinne i majątkm\'e troski. Również \\ leslamentach \\idać \vyraźnie obraz współżycia sąsiedzkiego. prze\l'ai.nie opartego na współdziałaniu gospodarczym. Rzadziej ukazuje się tło polityczne. choć i jego nie hrak w oblilym mah:rialc. Jednak wszystko pojawia si" tak ugladzone. \\. dominującym strachu przed śmierci:, i niepe\\"Hości i.ycia pozagrobowego. i.e prawie każdy z testatorów nabiera \\ygl<\du baranka, dobrego. lagodneg.o, myślącego o fundacjach mszalnych i zaopatrzeniu klasztorów. Ta dobroć slawala się przekleJ\SIWem dla wdowy i dzieci, nic będących w stanie spłacić licznyeh legatów. Niekiedy jednak z kslamentu wychylają sit,: postaci groźniejsze, LJmieraj'ley na przt:lomie lat I 740! 174ł Kazimierz z Drohojowa Drohojowski. stolnik wołyński (od roku 1721). niet!l\u/naczni,: jako przye;:ynt,: sw.:j śmierei wymienia ciotkę. Antoninę z Droh(~jowskich. procesy czość 1-\'010 Wizembergową o wieś Bestwinkt,:. i krwawość rodu I )rohojowskich, skich. zostali zamordo\\ani Staropolska Antonina bo\\iem przC/. n:~jhliis7ych różnorodność ks. Jt,:dr/.eja Kitm\·icza. 2-1"0(0 X i,;ską. Xit,:ska sWIl osoh'l obyc/.aj()\\a lecz \Iil,:cej ukazuj.: z którą wprowadzi jej rodzice. prze;: dlugie lala prowadził la w Krakowskie tę krwiożer- Stenll1 Jan i Konstancja z Bunkow- krewnych. \I'} lan;a si •• z !estamcntów. si.; gospodarskiej niczym cod/.ienności, z pamil,:tników Niekiedy pojawiają �338 się poddani chlopi, zaś w testamentach magnackich slużba domowa i oficjaliści. W tych ostatnich są serdecznie wspominani. a niekiedy nawet hojnie obdarzani legatami. Bardzo dużą zaletą pracy jest wnikliwie opracowany wsto;p. dający cały przegląd dotychczasowych publikacji z zakresu omawianego zagadnienia. Pełna hibliografia została pomieszczona w przypisach. Zapoznawszy siO;z tym tckstem, widzi siO;wyraźnie, jak jeszcze daleko do wyczerpania tematu. jak brakuje puhlikaeji z innych rejonów Polski. tak niekiedy zupclnic różnych od Krakowskiego pod wzglo;dem gospodarczym. spo!ccznym i ohYCl'.ajowym. Takie prace mogą wyjść spod pióra fachowców zajmujllcyeh się etnografią historycznll! Na ostatck wyrażonych lu uwag trzeba z żalem stwierdl.ić. i.c tak cenna i ciekawa praca. mogąca zainteresować specjalistów z wiciu pokrewnych dyscyplin. uka/ala siO;v\"prawic bibliotilskim nakładzie tysiąca egzemplarzy. Kr::ys::to/ Wolski Andrzej S a k s o n. Stosunki narodowościowe Zachodni. Poznań 1998. ss. 429 + 2 tablice. /7(( /Farl1lii i Ma::u/'(/ch 19.15-1997. Instytut Obszerna książka Andrzeja Saksona to kolejne opraco\\anie kg.o aulora dOlycz'lce dzisiejszego obszaru Warmii i Mazur. Rozumienie obecnej sytuacji ludnościowej. jej różnej co do pochodzenia mozaiki ludnościowej i różnych opcji świadomościowych. nic jest możli\\e bC/. U\\ Iglo;l!nienia uwarunkowań histoI)'cznyeh i politycznych. Właśnie te zaszlości pozwalają dopiero zrozumil:ć trudne losy mieszkańców tych ziem. i\. Sakson. jako socjolog. cezury tej pracy zakreśla mio;dzy końcem II wojny światowej a rokiem 1997. sięgając tylko do opracowa(l historyk{)\\. dotyczących okresów wcześniejszych. Tak długi analizowany okres został podzielony na kilka podokresów odzwierciedlających w poszczególnych rozdzialach najważniejsze wydarzenia je wyróżniaj'lce. Rozdział I to koniec wojny i okres po wejściu wojsk radzieckich wraz zc wszystkim co spotka/o ludność miejscową w czasie Ii'ontu (rok 1945). Rozdział II zajmuje się zasicdlaniem tcrenu nowymi osadni~allli ... wysiedlaniem·· ludności niemieckiej i weryfikacją ludności miejscowej .. ,zdcrzeniem kultur" i \\spółi.yciem nowych i starych mieszkaileów. opisem innych małych g.rup etnicll1ych I. lcgo tcrenu. Rozdział III - lala 1950-1955 jcst poświęcony specylicznej pol ityce narodowościowcj okresu stalinowskiego. W tym rozdziale przedstawiona została struktura i rozmieszczenie grup ludności zamieszkujących Warmio; i Mazury wcdług stanu z 1950 roku (s/czcgólowc tabele według powiatów). Pozwoliło to pokazać obraz mozaiki ludnościowej. \\ tym grup Warmiaków i Mazurów. specyficzną politykę dyskryminującą w stosunku do ludności rod/imej i niemieckicj, szczególnie na tle tak zwanej paszportyzacji. zmuszającej do dcklarowania narodowości. Znalazło się tu też omówienie pierwszej •.Operation Link" I'luenia rodzin. w której ramach wyjechała z Polski duża grupa Mazurów i mniejsza Warmiaków. Rozdział IV zatytułowany ..Nowe nadzieje i perspektywy" (1945-1959). jest poświęcony drugiej fali wyjazdów głównie do ówczesnego RFNu. ale też do NRD oraz prób organizowania się społecznego ludności rodzimej i grup mniejszościowych. jak powstałe w 1957 roku WarmillskoMazurskie Stowarzyszenie Społeczno Kulturalne. W rozdziale tym nieco micjsca poświęcono też ożywieniu społecznemu ludności ukraillskiej po raz pierwszy dostrzeżonej jako mniejszości narodowej (powstanie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Ukraińców). Rozdział V .•Przemiany stosunkó\\ narodowościowych" obcjmujący okres 1960-1989 - chyba zbyt ..rozciągnięty" w czasie. to różnorodna problematyka grup etnicznych i etnograficznych. składających się na ówczesne woje\\ództwo olsztyilskie. Poruszony jest problem ..ma/ej stabiliza- �339 cji" i tworzenia siO;wio;zi mio;dzy różnorodm\ ludnością To również okres prawie calkowitego zaniku grupy Mazurskiej. W podrozdziale ..Dylematy świadomości narodowej" znalazl się problem Niemców c1nicznych (na omawianym lerenie byla to grupa bardzo nicliczna) i ich tożsamości oraz ich świadomość tak jak przeksl:lalcenic świadomości polskiej Warmiaków i Mazurów. Tu leż znalazło siC;omówienie lożsamości innych g.rup. takich jak Starowiercy, Cyganie, Ukraińcy. Białorusini i Żydzi. Ostatni - VI rozdział pracy. dotyczy okresu po zmianach ustrojowych w Polsce, a więc i po zmianie polityki nowych przecież wladz w stosunku do mniejszości narodowych, osadników, szczególnie Kresowiaków. Warmiaków i Mazurów. Autor podkreślił tu ich podmiotowość w opcjach t07.samościowych. W jednym I. kOlicO\vych podrozdzialów A. Sakson stawia pytanie: ..Czy istnieją jeszcze Mazurzy i Warmiacy')" .lesl lo pytanie zasadne w czasie powstawania licznych niemieckich towarzyslw mniejszościowych (w lym podrozdziale jesl też szczegółowe ich omówicnie i formy zorg.anizowania. i funkcjonowania). ))0 towarzyslw tych zglasz<~i,\się licznie Warmiacy i Mazurzy nie bydący etnicznymi Niemcami. Powstaje wyraź'nie nowa kategoria ,.Niemców tożsamościowych". Autor ZllTaea uwagy na ciekalI y fakt. że czujący się Niemcami mają swe liczne (dofinansowywane i wspierane przez Republikę Niemiec) towarzystwa. Nie mają swoich WarmiHcy i Mazurzy czujący się Polakami -- czyżby wtopili się zupełnie w polską społeczność? Przeczyć temu może nIkt - o czym pisze autor tej pracy w podsumowaniu - że wszystkie współczesne badania. szczególnie wśród ludności warmińskiej. wskazują na renesans kategorii tożsamości regionalnej. Opcja brzmi: ..Wanniak··. Czy ma to. jak niegdyś_ pomóc w uniknięciu opcji: PolaklNiemiec? To pytanie wymaga dalszych badali. ale jest to reOeksja piszącego tę recenzję. Relacjonowany podrozdział maj'lcy dać odpowieM o istnieniu grupy Mazurzy, Warmiacy z,'1wiera bardzo dużo ciekawych materiałów. takich jak wypowiedzi działaczy towarzystw i sprawozdania z ich działalności. relacje z dyskusji nad tematyką tożsamości. Wydaje się, że mogą one sIanowić punkI wyjścia do dalszych b<ldarl i opracowall tcj problemalyki. Całość obszernej pracy oparlajeS\ w głównej mierze na materiałach archiwalnych (Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Archiwum Państwowe \\. Olsztynic, Archiwum Państwowe w Suwałkach) oraz literaturze przedmiotu. prasic lokaln~i, relacjach itp. Ogromnej wartości pracy nic sposl\b przecenić. Jest ona zgrabną syntezą pozwalającą zrozumieć. czemu dzisiaj. po 55 latach. mamy tak skomplikowany obraz sytuacji ludności i stosunków ludnościowych na Warmii i Mawrach. Czemu wielu etnicznie polskich Mazurów i Warmiaków wyjechało jako Niemcy. czemu tcż wielu z nich dziś. szczególnie w odniesieniu do Warmiaków, których wielu pozostało. opowiada się jako ,.świadomościowi Niemcy", mówiąc: "czuję się Niemcem". Wyd,~ie siC;. że z bogatych zasobów intilrlnacji i wskazówek bibliograficznych zawartych w pracy b~dzie korzystać w przyszłości wielu badaczy. Na końcu chcialam podnieść kilka spraw dyskusyjnych nasuwających mi się po wielu latach zajmowania się również t'l prohlcmatyką. Po pierwsze hardzo wyraźnie brak mi podkreślenia odrębności Warmii od Mazur. Autor jednym tchem wymienia je łącznie. To prawda. że różnice osłabły w latach po II wojnie światowej. Ale czy całkiem" .lak różnic przecież kształtowały się losy Mazurów - protestantów - za wyznanie szykanowanych i uważanych z tej racji przez przybyłych 0sadników za Niemców, co powodowało ich liczne wyjazdy prowadzące w 80. latach prawic do zaniku tej grupy. A więc różnica pierwsza: wyznanic. Katoliccy Warmiacy już w 20-leciu lepiej i liczniej zorganizowani worganizacjach polskich. że wymienię tylko tak ważne jak Związek Polaków w Niemczech i polskie szkoly mniejszościowe i w latach 1945-1997 nieco inaczej optO\vali, choć i tę grupę dotknęły represje stalinowskie i dyskryminacje. l dzisiejsi polscy ctnicznie Warmiacy zapisywali się do niemieckich towarzystw mniejszościowych. Ale o dzisiejszt<i jak i historycznej odrębności tych obszarów trzeba pamiętać i pisać. Inna uwaga, to właściwie propozycja. Nie sposób rozumieć współczesnych opcji tożsamościowych bez uwzględnienia poczucia tożsamości tych. którzy wyjechali. Ich faktyczne trwanie �340 przy opcji tożsamości n:gionalnej chyba o czymś świadC/.y. Moje badania nad duh( grupą rodzin warmińskich. przeprowadzone na terenie Niemiec. i rodzin warmiiiskich. którc odwiedzają Warmię już po okresie pobytu w Niemczech. wyraźnie potwierdzają w ogromnej wi.,:kszości i tożsamość regionalną: obywatel niemiecki ale Wanniak. Oczywiścic. takic badania. jak i wszystkie badania nad ś\\iadomością \\ymagają ogromnego "wyczucia". gdyż bardzo la1\\O dostać odpO\\'iedż dcklanll\ aną z,amiast t;lktycznego odczucia. Książkę można polecić \\'szystkim pracuj.\cym bądż interesui'lcym sit; problematyką stosunków narodowościowych i tożsamością. ..t nł/a Polskie hadania nad mniejs::o.\'ciami k/llwl"OIvvmi. J. Mucha. /\. Sadowski. Pogranicze. Studia Spo!ccznc sytetu Warszawskiego. l3ialystok 1997. ss. 160. l. II :Flll"lllIC ::aglldlliellia. 6. NunhT Specjalny. .'-j:y!el" red. (,. Bobiński. wyd. Filii Uniwer- Po długim okresie posuchy w polskich badaniach problemat:- ki c1nicznej na terenie naszego kraju2J• od roku 19R9 obsefl\ujemy lawinowy \\n;cz pr/,yr<l~:t nauko\\)'ch i popularnych (niestety. także paranaukowych) i książck łatwo wystarcz,\jąeym opraC()\\ ali z\\'i,van) przeoczyć rzecz powodem do z\\Tócenia ką W masic opuhlikO\\anych ch z l;(lemat) wartościową odbiegająC<{ od Lilllninujacych uwagi czytelnika .. !.udu" arlykuló\\ schema(ó\\. na książkt; kst napisaną to przez grupę socjologów i antropologl)\\ kultury pod redakcj,\ (Jr/egorza Babillskicgo. Janusza Muchy i Andrzeja Sadowskiego . .lej autorzy (pral'lljący IV ośrodkach naukowych Białegostoku. Warszawy. Krakowa. Lodzi. Opola do ,.gabinetu luster". spojrzeć i. najliczlliej. Torunia) postmlO\\ili na polsk,( bltun; narodoll a oczami odbyć dluższą wycieczkę grup mnicjszościowyeh za- mieszkujących nasz kraj. Cóż w tym oryginalnego') l.aintcrcso\\<lIli - mnicjsmść zamierający nurt \\ nauce krylyc::nq. już marksistowski głoszący konieczność relacjami Zachodu. podobnego \\it;ksz,ość /11 podejścia: I aliY socjologią znają rvlarksisllmska przecicż bądź leol"ią /'({cl)'Aalllą socjologia radykalna była odpowiedzią na zachodni,( socjologię lilll:raln;1 patrz'!':'l na stosunki \\ it;ksmść - mnicjszość przez pryzmat grupy dominui'lccj. Nicjako na zasadzic \\ahadia popclnia \\ ie;c bhld uznawania punktu widzenia ..dolól\ społecznych" za bard/ie',j Uprd\\ niony i \\<lrlościO\\y niż odwrotny. Autorzy rekomendowanej tu książki podejmuj;\ \\yprall \~ II świat 11:- obrażeli grup mnicjsmściowych na temat grupy w Polsce dominującej i wzajemnych rclacji mi.;d/) nimi z pelną świadomością, iż otrzymają obraz równic ..skrzywiony". jak \\idzi<lIlY przez pr:-zmat kultury wi.;kszości. Jest to dla nich banalnie oczywiste. Konstatuj,w jednak slusznie dominacie; hadań prowadzonych z perspektywy większości (nic neguj,(c pr/.)' tym ich \\<!r!ości poznawczcj). \\idz,\ konieczność uzupełniających systematycznych bada"!. pnl\\ad/Onych z pcrspekl:- \\y przeciwnej. Przygotowane przybliży przez nich zainteresowanym dzynarodowego badania mają przygotO\\ana Stowarzyszenia 1996 roku w Utrechcie. Drugi Naukowych programu .. Kultura dominująca w Polsce", Książka Badania bielika Idei Europcjskirh realizowany dominująca Polskie S\\'ój \\'ymi'lr do druku jest jako badclllia w ramarh kultura llod mi"dzynarodO\\ h,:d'ica y i krajowy. (ISSLI). który lin<1ns(l\\ancgo obca. MniejSl.ości 1I11liu/..•. ::o.iu(/lIli H Szerzej na ten temat pisalm.in, A. Posern-Zicliliski, SlwIJu ellllClle Ich uwarunkowania. kOl1/eks/)' i /1Ul'/Y... Lud" t. 78. 1995. s. 193-315. N Czytelnikowi polskiel11u przedstawila ten nurt następuj'lcI książb: spoleczna. PWN. Warszawa 1986. \I' odbyl przez Mię- się w sierpniu Komitet kulturowc klllllll"OIrl'llli pu/ski,,} Pierwszy V Kongresu poklosiem elll%gll .I. Mucha. SIJc;%gia Badań a grupa jcst zamknię- po /9-15 roku. jako kl)'l)'ka �341 ciem pienvszego etapu pracy. polegaj'lcego na sprecyzowaniu założcń teoretycznych i warsztatoI\ych - prJ'yhliża jc II' Ilyczcrpuj'lcy sposóh Janusz Mucha - oraz analiz.; stanu badań nad wytypowanymi mniejvościami. W książce omawiaj'l go badacze. którzy będą zbierali materialy w danych grupadl. Andr/,ej Sadowski oma\l'ia \\'i.;e badania nad mniejszości'l białoruską. Grzegorz Bahil\ski nad ukraińsk'l. [)anula Ikrlillska i Teresa Soldra-Gwiżdż nad mniejszością niemiecką i ludnością rodl.imą polsko-niemieckiego pogl'anieza (zwłaszcza na Śląsku Opolskim), Kazimierz Kowalewicz nad kulturą alternatywną Barbara Fatyga nad subkulturami młodzieżowymi. Katarzyna Osillska i Anna Śliwillska nad społecznościami permanentnego ubóstwa. a Paweł Zal.;cki nad Kościołem rzymskokatolickim jako instytucją i wspólnot'1 Iviernych. Wytypo\\anie do hadal'] Kościoła rzymskokatolickiego jako grupy mniejszościowej może si.; wydać zaskakuj'lcc. AUlorzy programu i ksi,\żki uznali jednak. że uprawnia do tego gloszona w latach dzielli.;ćdziesiąt)'ch II niekt(')rych środo\\iskach katolickich opinia o dyskryminacji Kościola i spychaniu go na margines życia spolecznego. Program hada(] i dotychczasowy dorohek ich uczestników pozwa"~ją \\ierzyć. że zgodnie z założonymi cclami I\nio"l onc znac/.ijcy I\'klad l\' poznanie relacji mi.;dzy kulturą w naszym kraju dominuj'IC<\ a kulturami mnicjsmściowymi. a lahc poznanic kultury polskiej. Można jednak zadać pytanie: co komu po ksiąi:cc. która dopierll lapo,\iada przystąpienie do tychże badań? Pożytków widzialhym kilka. Książka prezentuje w sposób krytyczny i usystematyzowany stan badań nad wyhranymi grupami. Zawiera tei:, sl.czególowy opis jednego z możliwych podejść badawczych. Jedno i drugie ma wartość nic tylko dla studiuj,]c)'ch nauki o kulturze i początkujących badacz)'. Dodalkollo. wohcc du/ej liczby osób zaimuj'lcyeh się równolegle zbliżoną tematyką często nic wiedz'leych nawet '\zajemnie o sl\'oich badaniach. tak pełna informacja o programie pracy aulorll\\ ksi'lżki pozwoli zaintcresowany m lIal\ i'l'ać \\'spółpracę z nimi, a niektórym badaczom taki:e unikn,\~ \I~ \\ażania otwartych drzl\ i. Podcjście hada\\cze autoni\\ ksiąi~i do postawi'll1ych przez nich zaciall jest, co oczywiste. tylko jednym I. moi.lill~ch. jedn)'m z. upral\nion)'ch. Nic zamierzam przedstawiać wartościującej opinii na jego temat. \\ ),pO\liadancj I. pOI.~cj i zalożeó teoretycznych (leż przecież tylko jednych z możliwych). Nic mog.; si.; jednak oprzeć wyrażeniu kilku I\-ąlpliwości dotyczących zaplanowanego dohoru rcspondentll\\ do badaó zbiorowości mniejszościollych. Janusz Mucha pisze: ..Nic chodzi nam o jakicgnś 1)/'~ccięfI1C?o członka danej mniejszości, ani o odzwicrcicdlenie jej jakkoh\'iek rozumiancj struktur)'. lecz raczej o takich ludzi. którzy, w dużej przynajmniej mierl.e. ogniskują w sobie cecil\' charakteryzuj'lce fJ'P idealny danej zbiorowości. W odniesieniu do zbiorow.Qści. c!nicz.nych chodl.ić nam będzie o starszą młodzież., ale też doroslych. zasadniczo w szcrok,) rozumianym średnim wieku (25-50 lal). zarówno kobiety jak i mężczyzn. po mniej I\i.;eej polemic. m~jlepiej z uknńezon'ljakąś szkołą ponadpodstawową. możliwe. szkołą z j.;zykiem wykladowym danej z.biorowości etnicznej. tylko możliwe. osoby mówiącc w s\H]im j.;z)'ku etnicznym. l.decydmY<mie uwa7aj'lCC się za czlonków danej etnicznej zbiorowości. Jcśli s'\ to d/.ialaczc organi/.acji etnicznych. to szczebla lokalncgo" (s. 17). Nasuwa si.; pytanic. czy r/,eczywiście równomierne uwzględnienie obu pici jest ważniejsze niż równomicrnc odzl\ icn.:iedlenic inn) ch aspektll\\ struktury spolccznej (z czego zrezygnowano). W oparciu o dośI\iadczenia z pogranicza litewsko-rosyjsko-bialorusko-polskiego (ale nie tylko) nie do końea szez.;śliwe I\)'daje mi si.; też nadawanie tak szczególnego znaczenia kryterium języka i szkoly. Bel, wi.;kszego trudu nHlżna spotkać na przykład białoruskich patriotów. ideologów białoruskiego odrodzenia narodowego z trudem mówiących po bialorusku (po szkołach rosyjskich). polskoj.;zy<;znych katolikól\ o silnej tożsamości bialoruski'Ci (po szkolach polskich), białoruskojęzycznych chlopów o bardzo mglistej tożsamości kulturowej. itp. Autorzy książki są jednak tak dośl\iadczonymi badaczami. 7e te spral\'Y muszą być dla nich oczywiste. Mamy tu najpewniej do czynienia z nieprecyz)jnością tekstu. I\'ynikająeą z konieczności schematycznego tylko przedstawienia przyj.;tych zalożdl. Uwaga moja kierol\'ana jest więc bardziej w stronę studentów czytaj'lcych książkę. �342 Ijeszcze jedno. Osobiście nic rezygnowałbym w takich badaniach z respondentów starszych. na pewno też nie przywi<lzywalbym do tej grupy wickOllcj znaczenia mniejszcgo niż do starszej młodzieży wyraźnie pn:ferowanej przez autorów książki·· socjologów. Być może jednak. przywiązany do badarl etnologicznych. w których zwykle siy ceni stars/.ych informatorów. nic w pełni rozumiem ich podejście. Socjologowie mogą mieć przecież swoje. odmienne racje. Wojciech O/s:ewski Ctibor N e c a s. HisIO/Yd.); ka/endćlI'. Dejiny cesk.vch Ramii v datech. Vydavatelstvi Univerzity Palackeho, Olomouc 1997. ss. 123. it. Znakomity znawca historii Romów (zwłaszcza najnowszej) określił cel publikacji w przedsłowiu, pisząc: .•Nauczanie historii ma (... ) pomagać rozumowemu. uczuci(memu. etycznemu i estetycznemu rozwojowi studentów. poprzez zapoznawanie z podstawami wiedzy o lokalnych i narodowych dziejach państwa, społeczellslwa i jego kultury. Główny nacisk kładzie się przy tym na dzieje polityczne. ekonomiczno-so~jalne i kulturalne czeskiego narodu z drobnymi odniesieniami do przykładów z przeszłości innych narodów żyj'lcych na naszej ziemi. Historia czeskich Niemców i Żydów na stronach podrc;czników historycznych i w procesie nauczania wzmiankowania jest zaledwie w kilku rozproszonych fragmentach. Dzieje Romów w Czechach. na Morawach i na Śląsku nigdy nie zaistnialy w nauczaniu nawet w łllrlnie najmniejszej wzmianki, tak dawniej, jak i obecnie. Ma to negatywny wplyw na ksztaltowanie wiedzy historycznej studentów, którzy zyskują blędne wyobrażenie. iż w czeskiej historii i.adna mniejszość narodowa czy religijna nie odegrała żadnej roli. a i obecnie takie mniejszości do czeskiego społeczeństwa nic należą. chociażby żyły na naszym terytorium obojętnie odkąd". Autor układąjąc schemat kalendarium z podziałem na przedl.ialy czasowe zaznacza. iż podziały wynikają nie z ..własnych dziejów dcmograllcznych_ ekonomiczno-socjalnych czy kulturalnych Romów", lecz raczej z dostępności niekomplctnych materiałów historycznych. wśród których ważne miejsce zajmują te. które są zapisem postaw. zoarzcll. usl<mooawstwa ksenofobicznego i dyskryminacyjnego. Kalendarium rozpoczyna rok 1242. pod którym Autor cytuje podawany w wątpliwość przez niektórych badaczy zapis IVstarej kronice. Warto przytoczyć ealy tcksl C. Nećasa dla zobrazowaniajego metody opracowywania kalendarium: "Kronika ceskó, którą IV latach 1308-1314 napisał tzw. DalimiL IV rozdziale "O Kartaszach poganach" notuje. że IV Królestwie Czeskim włóczyło siy pięciuset szpiegów tatarskich. Nosili wysokie kapelusze. obcisłe spodnie a na nich krótkie kurtki. Prosząc o chleb mówili: ..Kartasz boh". Ludność ich zatem nazwala Kartasze. SlolVeóski jyzykoll1am:a F. Miklosić uważał cytowane wyrażenie za jeden z naj starszych przykładów języka cygańskiego. który należało przetlumaczyć jako "Bóg uczynił głód". W związku z tym J. Jirecek. pierwszy wydawca IJalil1li/oll'ej kroniki, wysunął tezę. iż Kartasze przypominali swym strojcm oraz językiem Romów. Starsi badacze hipotezę tę przyjęli. nowsi podchodzą do niej sceptycznie lub ją IVogóle odrzucają--. Kolejna wzmianka historyczna prezentowana przez C. Nećasa pochodzi z 1399 roku i nic budzi wątpliwości jej związek z Cyganami. gdyż cytuje ona zeznania zloezyńcy zapisane IV,.Ksiydze katowskiej panów z Rużomberku". który w swej handzie mial ..Cygana czarnego, pachołka Andrzejowego". Być może. zastrzega Autor. chodzi lo o czlowieka ciemnego. niekoniecznie Cygana. Jednakże wzmianka dowodzi. że ludność miejscowa z Cyganami już się zetknęła. Bezpośrednio o Cyganach mówi jednak dopiero zdanie w jednej z kronik czeskich, gdzie pod rokiem 1416 zapisano "Lata tego włóczyli się po ziemi czeskiej Cyganie i mamili ludzi". �343 Kalendarium skompletowane prz.:!. Netasa notuje wszelkie odnalezione dokumenty, które mają związ..:k z C) ganami. oczywiście dokumenty póiniejsze są cytowane selektywnie. Bogato jest udokum..:ntowany okres nazistowski i - oczywiście - lata ostanie. kiedy rodzą się nowe zjawiska zwiilzane z polityczną ..:mancypacj'l Romów. ruchem narodowym, edukacyjnym, kulturalnym itp. Adam Bartosz Joanna T o kar s k a - B a kir. Wv::wo/enie pr::e:: ::mysly. Tybe/w1skie koncepcje soteriologic::ne. Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 1997. ss. 225, il. 17. Ksiąj.ka Joanny Tokarskiej-Bakir to próba przedstawienia tybetatlskich zwyczajów religijnych nazwanych ..wyzlloleniem prza l.I11ysly"lub też inacz..:j naiwnym sensualizmem, będ'lcym przekonaniem. i;;. poprzez kontakt tizy..:zny z rzecz'l świętą można osiągnąć wyzwolenie. Autorka posiłkuje się II t..:j próbie m..:todologią oryginalną i. jak się Ilydaje. wcią;;. mało znaną na gruncie polskiej etnografii I antropologii. a mianowici..: hameneutyką Hansa Georga Gadamera. Metodologia henm:neutyczna zakłada przekład z hadan..:go języka. w oparciu o przenoszenie znaczenia. nic zaś dosłownego brzmienia słów. lrozumieć język jakiejś tradycji, to zrozumieć rzecz, o którą w niej chodzi. a nic sanlil liJrlnalną postać języka. Istotą takiego ..rozumienia" jest spotka- . nic z innym. gdzie dąży się do wspólnego języka. przy tym czyni się założenie, iż nie badamy tylko obcości innego Iloh..:c sichie. ale ohcość nas samych wobec własnej tradycji. Tak sformulowana metodologia mo;;'..: budzić uzasadnione wątpliwości teoretyczne tak dlugo, jak długo podmiot nic wyr/..:knil: się roszczeń do wiedzy absolutnej i nie podejmie wysiłku porozumienia poprzez współucz..:stnictll'o w ro/mowi..:. Postulowany IV kn sposób wzór poznania naukowego, otwiera nowe mojliwości poznawcze tam. gdzie inni badacze uwa;;.ają daną tematykę za wyjaśnioną. Temat ..llyzllolenia przez zmysly" pojawił się IV Europie wraz z pierwszym przekładem Bardo-/hos-gro/-chell-l1lo (..Wi..:lki..: Wyzwokni..: Przez Słuchanie IV Bardo" znanym szerzej jako 7)'be/wlska l\.I'ięga 7J11orh'CI1) już II 1927 roku. za sprawil przekładu na język angielski dokonanego przez W. Y. Evan\l.-Wentza. Tekst ten w swoim rdzennym kontekście. w kulturze tybetańskiej. jest czytany do USZLI umi..:rając..:j osoby. Jest w nim położony nacisk na niedyskursywną nature; słuchania. skon..:entrowan'j nic tyle na zrozumieniu tekstu. co na błogosławieństwie płynącym z sam..:go dil\ięku. Podobny charakter mają inn..: praktyki ..wyzwolenia przez zmysły", związane z ludowymi religijnymi wi..:rzeniami i rytuałami. opatrzone częstokroć pogardliwą etykietą ..klepania pacierzy". laliczyć do nich można zarówno religijne zachowania. jak i święte przedmioty im odpowiadając..:. takie jak słuchanie i powtarzanie mantr. okrążanie stup, wpairywanie się w święte wizerunki. próbol\anie relikllii. wąchanie i dotykanie świętych substancji, którym towarzyszy prz..:konanie. i;;.kontakt ze świętym obiektem może dać praktykującemu nadzi~ię lub nawet pewność osiągnięcia oświecenia -- glówn..:go celu buddyzmu tybetańskiego. Zjawiska ..llyzwoknia przez zmysły" nie Sll w buddyzmie tybetallskim niczym marginalnym. Autorka zgadza się z tezą iż dotyczą najc7.ęści..:j ludowej r..:ligijności. jednakże postuluje odejście od stereotypowego. charakterystycznego dla etnografii klasycznej. klasyfikowania tych praktyk jako magii. redukowania ich do OCZylIiSlych i latwo wytłumaczalnych zjawisk. Omawiana praca jest w swoim założ..:niu polemiką z utmaloną na gnl1H.:ie humanistyki eliadowskiej tezą o podziale praktyki religijnej na łatwiejsz'l -- tę zmyslową drogę do sacrum (mantra, modlitwa, pielgrzymka) i trudni..:jszą oh..:jmującą gnozę. ascezę i jogę. l.udowa religijność i jej praktyki istnieją także IV europejskiej rcligijnoś..:i. gdzie paradoksalnie. pomimo daleko posuniętego sceptycyzmu wobec dogmatów religijnych. istnieje szeroki i żywy nurt tradycyjnych form religijności �344 (np. pielgrzymki do Lourdes świętych" kultury masO\\ej. b'ldź tei ladlOwania czy Cz<;stochowy). parardigijne. swoisty ..kult Praca ma wyraźną i logicznie uzasadnioną konstrukci<;. od/ll ierciedlając<1 tok rozumowania autorki. która wyznacza sobic rolę przl:IHldnika po lybctalbkich zwy<:zajach rdigijnych. We wprowadzeniu zostaje przedslawiony zarys int<:rpretacji omawianego przl:dmiolu. konleksl historyczno - kuhurowy oraz strcszezcnie doktryny relig.ijnej buddyzmu tybetańskiego. Dalsze rozważania umieszczają .. wyzwolenie przćz. zmysly"' w pos.rcrZllnym konlćkści..: liIozolicznym i kulturowym. Rozdział pierwszy prczcntujc zarys unill"l~rsalnci idei sotcriuiogiClncj. za leżącą u podstaw religijności tybetal1skiq:o ..wY/wolenia pr/l'/zmysly". IV tym miejscu poj<;cie ontologii archaicznej. czyli taki.:go którą można Wprowadzonc istnic:nia świata. IV kt(lrym przyjąć zostąje cechą każ- dego istnienia (bytu) jćSt nićwiedza o swym istnieniu. I'.a lak przcdstawioml ontologią lVyst<;pującą w kulturach archaicznych. kryjc si<; manił<:slac.ia sacrum II' każdym zjawisku spoil:cznym. przyrodniczym i artystycznym. Drogę do takicgo świata hytóII nic:-samo-świadomych. doświadcząjących jedynic bezdyskursywnic. proponują na gruncil: tradycji curopc:jskicj tacy myślicicil: jak Simon Weil czy Thomas Mcrton. Przytoczmy slOlla /. ivkrlona: .. Myśl kartczjańska rozpoczęła się od próby dosięgnięcia Hoga tak. jakby był on pr/n!miotem. Kicdy j..:dnak Bóg staje się przedmiotcm ... umicra. bo Boga jako przcdmiolll nic da się pomyśil:C. Wprollad/.cni zosIajemy w fundamenl onlologii archaiczncj. jakim j..:st zaka/. uprzcdmiolalliania rzcCly świętej. Zakaz tematyzowania sacrum. sich. to jest wówczas. takiego zakazu. prawica"). rozumiany jako .. I"ll/winięcie gdy sam o sobić jako o bycie zaczerpniętymi z odpowiedzi ich doświadczeli. I. różnych mistrzóII kontekstllll-: czy też z prozy Stanisława cała tybetal1ska soteriologia. l. Iliblii (..Niech który spdnia się all zostaj..: przykładami nic wic lewica. si, Dei hezpośrednio zcn. uchylających co czyni zwerbalizowania swo- Vince"za. Warto się zastanowić. co kryje się za poi~ciem Określone jest ono jako ..stan poza cicrpicnicm". jest I.asady istnicnia bytu. nic II ic". zobrazollany wskal.llj'lc. ..wYZIlolenie" II kontekście omawianej pracy. nirwana. do którcj osiągni<;cia ukierunkowana :i.C rozpoznanie 1<:go stanu dokonuje siy II' samym sobie. wc własncj odwiecznej naWrze. Praktyki .. 1I·YZ\lolenia przcz zmysły" dzialaj'l bez żadnej teorii i trudno a świadectwo potllienlzai'lec 1\·lzwol..:nie osi'lgni,;lc w len spos(lh. ponadto istnieje wyraina niechęć do zapis) wania tego rodzaju .. prz.eżyć graniClnych" oraz anallilhdyzm wi~kszości praktykujących. Pomimo tych trudności. alllorce udaje się udokumcnlować swoją teorię szercgiem metalor WSkazujących na osiągnięcic lIyzlloicnia. zaczc.rpniętych I. tradycji buddyjskiej i uzupełniając którzy gii". ją relacjami ..dążyli Dalsza doświadczt.:li do zniszczenia część pracy skupiona p rzcd s lilii icicli lachodu. S'lto ci nicliczni. ja" i do nanlll/in II jcdno,;tce .. najpralld/.iwszcj reli- mislycz.nych trywialnego jest na dwóc:h z sześci li /Jll)slllll. lIyróżnionych klasyfikacji: słuchu i wzroku (pozostałe to myśl albo \\spomnienic. działy 4 i 5 są poświ<;cone ich soteriologicznym kor.:latol"l1. śl-li';lemu w tybetańskiej dotyk. smak i w~ch). obrazOIIi i językowi. Roz- Autorka w swoich rozważaniach kladzie nacisk na istllici'lcą tcndencję do zaniedbywania treściowej strony slOlla czy napisu. na rzecz jcgo rormy i odd/.ia/y\\ania. I. reguły wlaściwą kulturom archaicznym. o dominującym przekazie lIsln:-'I1l. Od\\olując się do przystosollanego do etno- graficznego kontekstu potrzeb rozróżnienia .ięzyko/Jlall<::'.ego na lemal (to. o czym si~ mówi) i remat (to. co siy mówi) prezcnluje specyłiClnc użycie ,cl\ ięty l:h tekstów oraz świętych rzeczy. Charaktcrystyczny temat tekstu ten tekst dla buddyzmu tybetańskiego (to. o ezym jest teksl). lub wizerunck jcst). Taka u:iylek sprawia. ile remal (materialność postami przy\l'oiaJ]f, tekstu. :i.C inh:resuj'ley substancja .ićst II rozdziale slaje się nie tyle wizerunku. 7. dotyczącym to. czym teorii i praktyki symbolu żywego. Buddyjska mniszka. zajmując si<; ligurq Tary (żeliski Budda). o której mówi się. że powstała samoistnic w Parping. IV północnym epalu. równocześnie praktykuje wyzwolenie przez widzenie (posąg Tary) i przez słyszenie (n:cytacja mantry Tary). Oddajmy głos autorce: ,.[mniszkal niczego nie rOZI\aża. nie analizuje ż,.dnych ś\\iętych tekstów. Klepie swoje pacierze i kręci młynkiem modlitewnym. Być moż..: praktykuje też pradaksinę. okrążanie świętego �345 mIeJsca. Poza tym ofiarowujc posągowi wod,,: i jedzenie. kadzidla, lampki maślane i kwiaty. Bardziej przypomina obłąkaną niż kaplankę. Takich niepiśmiennych strażników świętych miejsc można spotkać na całym świecic (... ). Święte księgi leżą na stosie gdzieś za ołtarzem, nigdy nie używane, lecz zawsze obecne. Ważne s<tjako rzecz. nic jako teksf'. Po przeprowadzeniu analizy stosowanych praktyk religijnych. autorka powraca do poziomu porównawczego etnologii religii. kOllcząc na głębszej i bardziej szczegółowej interpretacji. Wnioski końcowe obejmują konstatacje na temat kryteriów prawdziwości języka i obrazu dla Tybetańczyków. Wszechświat ..po tybetańsku" jest rządzony przez tzw. współzależne powstawanie, gdzie wszystko jest uzmmane za wytwór przyczyn i warunk{)\\ ... Nie-sztuczność", "samoistność", ..przynależność do sacrum". to słowa-klucze. swoista esencja teorii wyzwolenia przez zmysły, które umożliwiąją dostęp do innego. prawdziwego świata. jakim jest oświecenie (nirwana). Praca w całości konsekwentnie opiera się na teorii. metodzie i spójnym systemie eksplikacji opartym na metodologii hermeneutycznej Hansa Georga Gadamera. Autorka nie rości pretensji ani do poszukiwania genezy. ani do religioznawczej typologizacji omawianych zjawisk, odrzuca również metody strukturalizmu. dowodnlc. iż nie można zrozumieć "obcości" redukując ją do uniwersalnych zasad analogii i wymiany. Joanna Tokarska-Bakir. zgodnie z hermeneutyczną filozofią. prowadzi dialog. w którym ..rozmawiąją" ze sobą odmienne tradycje duchowe, przez co autorka dąży do uchwycenia sensu tybetańskich sakraliów. Rozumienie tekstów, to otwarcie się na świat. który one objawi<~ią. Hermencutyka jawi się w tym przypadku jako pomocne narzędzie, umożliwiąjące rozszerzenie własnej świadomości. poznanie siebie i równoczesne samookreślenie się badacza. który rozważa pewne - nieobojętne mu continuum duchowe. Autorce udało się utrzymać równoważne proporcje porządku racjonalnego i mitycznego w swoich rozważaniach, dzięki czemu dzieło to nabrało charakteru wielowymiarowego, można je więc odczytywać na różne sposoby. Należy podkreślić oryginalna perspektywę badawczą i rezygnację z nadużyć pewnych. powtarząjących się w pracach z tej dziedziny, konstrukcji etnograficznych. takich jak opozycja kultura niska - kultura wysoka. dążenie do nieujawniania swego osobistego stosunku. Ilość materialów źródłowych. ich niezmierna rozpiętość tematyczna oraz umiejętne wykorzystanie wzbudzaj<l podziw. Praca Joanny Tokarskiej-Bakir Wyzwolenie przez :::mysly sytuuje się na pograniczu różnych dziedzin: etnologii. tcorii literatury i sztuki, filozofii i religioznawstwa. Bez wątpienia jest to cenny wkład do zachowania unikatowego dziedzictwa kultury tybetańskiej. natomiast sposób przedstawienia nam duchowych aspektów tej kultury, stawia pracę w gronie pozycji wybitnych. Warto nadmienić. że atmosferę, którą tworzy tekst, dopcłniąją załączone ilustracje. z których wizerunki oświeconych blogosławią wszystkie czujące (i czytające!) istoty. Wojciech Choros:::ewski Randy S m i t h . Crisis Under the Canopy. Drama bąjo 1'1 manto ama:::onico, wyd. Abya Yala, Quito 1996. wyd. 2. ss. 375. Izolowane grupy indimlskie żyją w kilku krąjach Ameryki Lacińskiej. Nąjwiększym w Amazonii obszarem zamieszkałym przez Indian nic utrzymujących kontaktów ze społecznościami nicindiańskimi jest dolina Javari w stanic Amazonas. w Brazylii. Żyje tam przynajmniej osiem izolowanych grup. Oprócz nich także inne grupy indiańskie. jak np. Korubo (Korubu), z którymi rUNAI - wjdowa agencja ds. Indian - nawiązala pierwsze stałe kontakty w ł996 roku. Grupy żyjące bez kontaktu ze społecznościami narodowymi oraz te. które utrzymują go dopiero od niedawna. są szczególnie narażone na wszelkiego rodzaju nadużycia i łamanie przysługujących im praw. Często. nie rozumiejąc społecznych. prawnych i politycznych mechanizmów �346 w otacząiącym ich społeczeństwie. nie są w stanie stworzyć wlasnych repraentacji. które skutecznie moglyby walczyć o ochronę ich ziem i praw. Jedną z grup. której część nadal żyje \V izolacji. są Iluaorani - Indianie mieszkający na porośniętych lasem deszczowym obszarach wschodniego Ekwadoru. Swój pierwszy pokojowy kontakt z nie-Indianami mieli w roku 1958. Od tego czasu głównymi zagrożeniami dla przetf\vania ich kultury byla działalność grup misyjnych (Letniego Instytutu Lingwistycznego - protestanckiej fundamentalistycznej organizacji misyjnej). przedsiębiorstw poszukujących i wydobywających na ich terytorium ropę naftową a także napływ kolonistów (w tym także Indian Quichua i Shuar. którzy przez małżeństwa z Ihl80rani czują się upoważnieni do polowań i prowadzenia wyrębu na obszarach oficjalnie już przynależnych Huaorani). Innym zagrożeniem dla tubylczej kultury. o którym nie mówiło się dotychczas zbyt często. nie tylko \V odniesieniu do tej grupy. jest turystyka. Według autora książki. którą chciałabym przedstawić. odgrywa ona w tej chwili nąiważniejszą rolę w dekulturacji tej grupy indiańskiej. Sytuacja Huaorani była przedmiotem krótkich badall terenowych pięcioosobowej grupy polskiej - w tym autorki niniejszego tekstu - w 1991 roku. Byly one poprzedzone krótką wizytą u wenezuelskich Panare. którzy pozostają w obszarze zainteresowań polskich etnologów. Od kilkunastu lat zajmują się nimi Mariusz Kairski i Marek Wolodźko. Nakż.y wspomnieć. iż poludniowi Panare sąsiadują z Indianami Hoti. z którymi pierwszy kontakt miał miejsce w 1942 roku (do tego czasu używali oni kamiennych siekier) . .Jednakże kontakty z Hoti. aż do 1969 roku. kiedy to rozpoczęła wśród nich działalność M isja Nowych Plemion. były bardzo sporadyczne. Polskie badania prowadzone Sil w Eklladorzc także na obszarach andyjskich wśród Indian Otavalo oraz Indian Saraguro. Prowadzi je cztcroosobowy zespól poznańskiego Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM pod kierunkiem prof Aleksandra PosernZielińskiego. Problem dekulturacji Indian Huaorani w wyniku ich coraz CZystszych kontaktów z turystami oraz propozycja rozwiązania tego problemu są tematem książki Randy Smitha. Autor przygotowywal książkę współpracując z The Amazon Cooperation Treaty oraz Rainl<)rest Information Centre (RIC). Jest ona częścią szerszego raportu. który byl przygotowywany przez RIC. Randy Smith. Kanadyjczyk. spędził okolo 15 lat pracuj'1c dla przedsiybiorstw nic m'1jących zbyt wiele wspólnego ani z antropologią. ani z ochroną środowiska (np. lirmy tclekomunikacyjne). Z jcgo krótkim życiorysem możemy się zapoznać IV rozdziale ..0 autorzc". Nic dowiadujemy się jednak. jakie jest wyksztalcenie Smitha. a jedynie. iż pracował Ill.in. z s~slcmami komputcrowymi. prowadzil badania chemiczne oraz medyczne. Autor nie przedstawia antropologicznej analizy kultury. leCI. raport z aktualnej sytuacji na terenach zamieszkałych przez lIuaorani. Obscrwacje i doświadczcnia I. trwającej dwa lata pracy wśród Indian. a także prowadzone w tym czasie wywiady z turystami. ich prze\\odnikami. misjonarzami i innymi osobami zaangażowanymi w organizowanie turystyki. bądź będącymi jej przeciwnikami, staly się podstawą do napisania tej ksiąiki. Po przedmowach i informacjach o autorze następuje rozdzial ..Metodologia i cele". gdzie czytamy. iż autor przygotowując publikację posłużył siy kwestionariuszami (pytania. 7. którymi możemy zapoznać się w ..Apendiksach". zadał m.in. I00 turystom i 2<) przewodnikom turystycznym), własnymi doświadczeniami oraz literaturą. i z którego dowiadujemy siy w związku z tym. oczywiście. nie o metodologii. lecz o przyjętych technikach badawczych. Czytamy też o źródlach intonmacji. i okazuje się. iż w jednlCi z miejscowości. w klórej Randy Smith prowadził wywiady z przewodnikami turystycznymi. ()trzymywal groźby - prawdopodobnie śmierci: ..Kilka osób czuło. że zamierzam zrujnować ich turystyczne interesy i najwyraźniej zamierzali je chronić" (s. XXI). Jest to dość ciekawa wiadomość naświetlająca tło .•niewinnej" turystyki. Z bardzo ciekawymi inf<)rmacjami. dotyczącymi izolowanych grup Huaorani. możemy zapoznać się wc "Wstępie do drugiego wydania" i rozdziale III pl. ..Tagaeri". Są one przedstawione w kontekście działań osób i stron zaangażowanych II' dramat rozgrywaj,\ey się pomiędzy rzekami Shiripuno i Curaray. Na szczególną uwagę zasluguje opis ambiwalentnej postawy samych Hu- �347 aorani, z których jcdni chcieliby spacylikować swoich pobratymców, a inni chcą ich chronić przed niechcianym kontaktem z kimkolwiek spoza ich własnej izolowanej grupy. Ta pierwsza postawa jest związana z wciąż żywymi w pamięci Indian wspomnieniami o krewnych, zabitych w endogenicznej wojnic, jaką do niedawna prowadziły ze sobą poszczególne grupy. W dalszcj części pracy przcdstawiono rozmicszczcnie osicdli Huaorani (w obrębie i poza tzw. Protektoratem) i ich charakterystyka. Nie udało się autorowi uniknąć zamieszania związanego z zamiennym stosowaniem (powszechnym na omawianym obszarze) nazw w językach Quichua i Huaorani. Np. to samo miejsce pojawia się w książce jako Dicaron, Garzacocha i Garza Cocha. Dopiero w "Apendiksie" można się zorientować. że idzie o tę samą miejscowość. Niejednolitość pisowni nazw wlasnych jest również mankamentem pracy. Być może drukarską pomyłką jest data wydalenia Letniego Instytutu Lingwistycznego: dekretem prezydenckim został on nominalnie usunięty z Ekwadoru w 1982. a nie w 1992 roku. Mimo. iż dekret ten znacznie ograniczył działalność UL na początku lat 90. okolo 40 jcgo członków w dalszym ciągu pracowało nad różnymi przekładami Biblii w biurach LlL w Quito. Utrzymywali oni również silne związki z nowymi misjami protestanckimi. które działały wśród Indian. Nazwę stosowaną przez Huaorani wobec obcych przyjęto się zapisywać w literaturze przedmiotu jako ,.cohuori". Autor pisząc "cowode" nie wyjaśnia, że chodzi tu o tych samych obcych, których określa słowo "cohuori", a inny zapis jest możliwy, ponieważ I-!uaorani nic rozróżniają "d" i .f'. Problem turystyki na terenie Parku Yasuni, Protektoratu i innych miejsc zamieszkałych przez Huaorani omawiąją dwa następne rozdziały. Przedstawiąją złożony obraz sytuacji i całą gamę oczekiwań, poglądów i napięć wśród Indian, turystów oraz ich legalnych i nielegalnych przewodników. Podano sporo faktów potwierdzających tezę autora o szkodliwości obecnie uprawianej turystyki dla zachowania kultury Huaorani. W rozdziale "Punkty widzenia" na uwagę zaslugują przytoczone tu sprzeczne ze sobą opinie Rachel Saint. ..Królowej Toiiapare". W pozostałej części książki Randy Smith wydaje się traktować poglądy tej byłcj czlonkini Letniego Instytutu Lingwistycznego z dużą wyrozumialością. Misjonarze z LlL pierwsi nawiązali pokojowy kontakt z I-Iuaorani po śmierci pięciu północnoamerykańskich misjonarzy w 1956 roku. Zginęli oni podejmując próbę nawiązania kontaktu z Indianami nad rzeką Curaray. Jednym z zabitych był brat R. Saint. która kontynuowała jego działalność. W 1958 roku członkom LI L udało się założyć misję na terytorium Huaorani. Omawiąjąc ,.Turystykę i inne grupy indiaóskie" autor ogranicza się do kilku przykładów turystyki. bądź jej braku na terenach indiańskich. Niestety. niewiele z nich wynika. Opisując sytuację Indian Yanomami w Brazylii pisze. iż tam turystyka nie istnieje. Pozwolenia wydawane są pod ścislą kontrolą a jedyna osoba. o której słyszaL iż odwiedziła tych Indian. zrobiła to nielegalnie. Nie wspomina ani slowem o tym. że podobny sposób "odwiedzin" stosuje około 45 000 poszukiwaczy złota znajdująccgo się na obszarze zamieszkałym przez 9000 brazylijskich Yanomami. W czasie pisania książki liczba górników była o kilka tysięcy mniejsza, lecz sytuacja równie dramatyczna. Najciekawszą cl.ęścią książki (oprócz rozdziałów o Tagaeri. i Taromenga) są trzy końcowe rozdziały omawiające propozycję rozwiązania problemu z korzyścią dla Huaorani. Jest nią ekotul)'styka. Jej wprowadzenie mialoby m.in.: ograniczyć obszar, po którym poruszaliby się turyści, wyłączając z niego wioski Iluaorani (miejscem spotkwl turystów i Indian byłoby "Centrum Kulturalne Huaorani" usytuowane na obrzeżach ich ziem). wyeliminować działalność nielegalnych przewodników, korzyści linansowe płynące z turystyki rozłożyć równomiernie na wszystkich członków grupy. W jednej z trzech strcl: wyodrębnionych przez projekt, turystyka byłaby całkowicie zakazana. Koncepcja \\prowadzenia ekoturystyki na terytorium I-Iuaorani wydąje się być pomysłem godnym uwagi. szczególnie ii. uwzględnia charakter kultury, dla której została opracowana, chociai.by kłopoty Iluaorani z podpouądkowaniem się nawet własnej organizacji, związane z systemem wartości. na którego czele są niezależność osobista i absolutna równość współmieszkańców. �348 Na uwagę zasługują również kopie dokumentów. listów i raportów zamieszczone w •.Apendiksach'", a szczególnie raport napisany przez Jonathana Millera i Erica Taylora (obydwąj z RIC) z wytyczania w terenie granic terytorium Huaorani, w którym aktywnie uczestniczyli Indianie. Publikacja zawiera dwie wen~je językowe - angielską i hiszpańską. Jest to jej dużą zaletą. Zauważyłam jednak. porównując jedynie wYI)\\kowo obydwie wersje. nieśeislości lub po prostu błędy w tłumaezeniu. Na przykład na stronie 113 dowiadujemy si.; z wersji hiszpańskiej. iż każdego, kto podróżując pieszo lub w powietrzu przekroczy skrzyżowane włóeznie. czeka śmierć. W wersji angielskiej mowa jest jedynie o podróżujących pieszo (być może Monsenor Labaca i siostra Ines Arango - biskup. kapucyn i towarzysząca mu siostra zakonna. którzy zginęli podczas próby nawiązania kontaktu w lipcu 1987 - przed wylądowaniem w osiedlu Tagaeri przelecieli nad takimi włóczniami?). W innym miejscu hiszpaóskie mini-włócznie i mini-dmuchawki . zamieniąją się w angielskie łuki i strzały. gdzie indziej Elisabeth Elliot zamienia się z żony pilota w jego męża. Pomimo tych błędów, czy niedociągnięć. raczej mało ważnych. jest to z pewnością publikacja warta uwagi i przeczytania. Autor wpisuje turystykę do schematu wydarzeń determinujących los grup indiańskich. w którym dotychczas znajdowały się np. kompanie nallOlw czy grupy misyjne. Temu stosunkowo niedawno zauważonemu problemowi -~turystyce na obszarach zamieszkałyeh przez tradycyjne wciąż ludy tubylcze - poświęca się ostatnio coraz wi.;cej uwagi. Książka może być ciekawą lekturą dla osób zainteresowanych antropologią stosowaną. Koncepcja ekoturystyki daje sposobność pogodzenia ochrony lasów tropikalnych i niezależności finansowej zamieszkujących je Indian, ograniczając znacznie zagrożenia dezintegracji ich kultury. Spełnia tym samym podstawowe warunki niezbędne dla umożliwienia Iluaorani określenia przez nich samych własnej przyszłości. Magdalena Klysińska-Kalll::na � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1118bff7dae87f8deb2a418ef65e537f.pdf a962e07e83503de12874e046bca86278 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2063 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.349-380 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 IV. KRONIKA SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1992 DO WRZEŚNIA 1996 Na 68. Walnym Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oW Szamotułach w dniu 18 września 1992 roku, odbyły się wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Kokżeńskiego. Do Zarządu Glównego wybrano: Tadeusza Baraniuka. Ewę Bączyńską, Elżbietę Berendt, Janusza Bohdanowicza. Zbigniewa Jasiewicza, Jana I Icidenreicha. Krystynę Kaczko, Zygmunta Kłodnickiego. Eugeniusza Kłoska. Annę Kwaśniewską. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, Annę Kowalską-Lewicką. Teresę Lasową, Marię Parnowską. Andrzeja Rataja. Magdalenę Rostworowską. Zbigniewa Torol1skiego. Romana Tubaję, Bernadeltę Turno oraz Jana Cieślaka i Adama Bartosza - jako zastępców członków Zarządu (iłównego. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium Zarządu Głównego w następującym składzie: Prezes - Zygmunt Kłodnicki. Wiceprezesi - Roman Tubaia i Anna Kowalska-Lewicka. Sekretarz Generalny - Magdalena Rostworowska. Zastępca Sekretarza Generalncgo - Elżbieta Berendt. Skarbnik - Zbigniew TorolIski, Zastępca Skarbnika - Janusz Rohdanowicz. Członek Prezydium Zarządu (iłównego - Teresa Lasowa. Do Glównej Komisji Rewizyjnej weszły następujące osoby: Przewodniczący - Jerzy Adamczewski. Zastępca Przewodnicz'lcego - Irena Wronkowska. Członkowie - Jan Luczkowski. Wojciech SadO\lski i Irena Soppa. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: Przcwodniczący - Stanislaw Chmielowski. Członkowie - Kazimiera Wołos i Feliks Czyżewski. Zarząd Główny, Prezydium Zarządu Głównego. Glówna Komisja Rewizyjna oraz Sąd Koleżeński działały przez caly okres kadencji w nie zmienionym składzie. W okresie sprawozdawczym odbylo się 25 zebral! Prezydium ZG (nie licząc szeregu spotkań członków Prezydium we Wrocławiu poświęconych przygotowaniom do obchodów jubileuszu PTL). Na zehraniach omawiano najbardziej istotne sprawy związane z działalnością Towarzystwa. jak: - sprawy wydawnicze: typowanie i zatwierdzanie do druku poszczególnych pozycji, kolportaż wydawnictw. przckazy nieodplatne. ceny poszczególnych wydawnictw, honoraria autorów, starania o dotacje i o pozyskanie sponsorów. praca Rady Wydawniczej itp.; - sprawy finansowe: związane z wydawnictwami. linansowaniem Redakcji OWOK w Poznaniu i ODilE IV Lodzi. wykorzystywanic dotacji na działalność Towarzystwa. uposażenia pracowników: - sprawy organizacyjnc: problem clvcntualncgo przyłączenia Pracowni OWOK do Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. podjęcie przez ODilE - na zlecenie MKiS - opracowania kartoteki .•Ginące zawody" i zmiany trybu zatrudnienia pracowników OOiIE. ewentualnego przejęcia przez PTL archiwum PAE oraz Zcszytów PAE do sprzedaży wraz z wydawanymi przez PTL ,.Komentarzami·': utworzenia Oddziału PTL w Bielsku-Białej: przyjmowania nowych członków Towarzystwa; �350 - omawiano również sprawy związane z przygotowaniami do kolejnych walnych zgromadzeń delegatów i towarzyszących im sesji naukowych; szczególnie dużo czasu i starań poświęcono przygotowaniom do jubileuszu stulecia PTL przypadającego na rok 1995, którc obchodzono we Wrocławiu i we Lwowie; rozważano też propozycję zmiany terminu WZO z września na czerwiec każdego roku: - dyskusje dotyczyły też zaktywizowania środowisk młodych etnografów. Zebrania plenarne Zarządu Głównego odbywały się zawsze w przeddzień walnych zgromadzeń delegatów (23 września 1993 roku w Chorzowie, 29 września 1994 w ł.odzi, 8 września 1995 roku we Wrocławiu i 20 września 1996 roku w Zielonej Górze). Zebrania plenarne ZG i WZO każdorazowo były łączone z sesjami naukowymi dotyczącymi następujących zagadnień: - "Źródłowa wartość dorobku O. Kolberga dla współczesnych badań nad kulturą" (Szamotuły, 18-20 września 1992 roku); - "Kultura regionu w programach i podręcznikach szkolnych" (w Chorzowie); - "O pożytkach płynących z etnogratii" (w ł.odzi); - "Przeszłość i teraźnicjszość etnologii polskiej. W stulecic Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego" (we Wrocławiu): - "Utracone i odzyskane małe ojczyzny" ( w Zielonej Górze). Sesja naukowa i WZO w Łodzi połączone były z uroczystościami jubileuszowymi prof. B. Jaworskiej i prof. J. Kucharskicj oraz ze zjazdem absolwentów etnografii Uniwersytetu Lódzkiego, a we Wrocławiu zjubileuszem stulecia naszego Towarzystwa i również ze zjazdem absolwentów etnografii/etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Kilkakrotnie spotykała się też Główna Komisja Rewizyjna ( 10 wrzcśnia 1993 roku, 20 maja i 27 września 1994). przy czym w latach 1994/1995 brała bezpośredni udział w zebraniach Prezydium ZG, natomiast w roku bieżącym oprócz dwukrotnej kontroli dokumentów i spraw finansowych Zarządu Głównego (7-8 czerwca i 26 sierpnia 1996 roku) przeprowadziła też wizytację w Redakcji OWOK w Poznaniu (21 czerwca 1996). W okresie od 5 października do 3 listopada 1994 roku kontrole w PTL we Wrocławiu przeprowadziła Najwyższa Izba Kontrołi, a w kwietniu 1995 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Zalecenia pokontrolne były uwzględniane w póżniejszej pracy Zarządu. W omawianym czasie dokonały się następujące zmiany personalne: w roku 1995 odeszły, na własne życzenie. dwie osoby z księgowości ZG i jedna sekretarka (wszystkie były już emerytkami), a prz):ięto jedną osobę na stanowisko księgowej i jedną sekretarkę: wszystkie te osoby były i są zatrudnione w wymiarze 'I, etatu. Również w roku 1995 sekretarz czasopisma ,.Literatura Ludowa" z y, etatu wróciła na cały etat. Udało się zachować obydwa etaty w ODilE w Lodzi, do chwili obecnej przetrwał także w całości zespół pracowników DWOK w Poznaniu. Członkowie naszego Towarzystwa (głównie prezes Z. Kłodnieki i B. Jaworska) brali udział w wielu zjazdach, konferencjach. sympo/jach, naradach. których tematem były następujące zagadnienia: - opracowanie Karty Regionalizmu Polskiego, - przygotowanie programu kształcenia mlodzieży uwzgl<;dniającego tradycyjną kulturę ludową, folklor, sztukę ludową. kultur\( mniejszości narodowych. - przygotowanie F;ncyklopedii kllllury \lisi polskiej. - opracowanie monogralli terytorialnych w ramach programu .,Dziedzictwo kulturowe w regionie". Naturalną kolt<ją rzeczy było osobiste zaangażowanie pos/.czególnych osób w realizację powyższych zagadnień. B. Jaworska oraz Z. Kłodnicki wes/li do Rady Naukowej Krajowego Domu Twórczości Ludowej w Lublinie. a Z. Kłodnicki wszedł ponadto do Rady Programowej Centrum Animacji Kultury w Warszawie. W mąju 1995 roku prof. B. Jaworska przebywała w Pradze na konferencji UNESCO poświęconej zachowaniu dziedzictwa kulturowego w Europie Środkowej i Wschodniej. W dniach 25-29 marca 1996 roku Prezes Z. Kłodnicki wziął udział w konterencji �351 Etnologic::nego atlasu Europy w Trest na Morawach. Na tym sympozjum postanowiono, że następne, jedenaste sympozjum odbędzie się jesienią 1998 roku we Wrocławiu. Towarzystwo n<LV.ebylo teL współorganizatorem, wraz z Katedrą Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, sesji naukowych: I. "Śląsk, etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność (Wrocław. 25-27 listopada 1993), 2..• Kultura ludów Australii i Oceanii w procesie przemian politycznych. ekonomicznych i wierzeniowych" (Wrocław. 25-26 listopada 1994). W organizacji pierwszej z wymienionych sesji współuczestniczyło Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Rok 1995 upłynąl pod znakiem obchodów stulecia naszego Towarzystwa. W ramach tych obchodów odbyla się sesja naukowa zatytulowana ..Przeszlość i teraźniejszość etnologii polskiej. W stulecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego" (9-11 wrzcśnia 1995 roku). a także zostały otwarte następujące wystawy: - ..Sto lal" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: Lwów 1895 - Wrocław 1995", - ..Polskie opisanie świata" - obie wystawy w Muzeum Etnograticznym we Wrocławiu, - .,Moje widzenie świata - polscy naiwiści" - w MULcum Archeologicznym we Wrocławiu. Ponadto przygotowano tak/c wystawę zatytułowaną ..Pokucie - ziemia Wincenza", która została otwarta w Bibliok(;C Zakładu Narodowego im. Ossoliilskich dopiero 21 września 1995 roku. Do wszystkich tych wystaw wydane zostały przewodniki-informatory. Setna rocznica powstania PTL stala się też oka/ją do organizowania spotkail. wystaw. sesji i innych imprez w kilku oddziałach PTL w Polsce. W obrębie Towarzystwa prowadzi działalność Ośrodck Dokumentacji i Informacji Etnogralicznej w l.odzi oraz Redakcja Dziel Wszystkich Oskara Kolberga. W ODilE pod kierunkiem proC 13. Jaworskiej pracowały przez caly omawiany okres 2 osoby (obecnie na niepelnych etatach). a od maja hr. zespół powiększył sic;:o jedną osobę (również na etacie cząstkowym). W okresie sprawozdawczym prowadzono prace nad bibliografią etnografii polskiej za lata ł991-1995. 1986-1990 (druk w tym roku). ł929-1933 (opublikowana IV 1993 roku). 1934-1939 (druk \\i tym roku), Przygotowywano te? bibliografio< selektywną do Biblioteki Nauk Spolecznych (UNESCO) i Mi<;dzynarodowej Bibliogralii Folkloru: kontynuowano współpracę z Redakcją DEMOSU; koordynowano pracę nad słownikami słów kluczowych dla potrzeb etnogra1icznych baz danych: przygotowane zoslaly słowniki z zakresu: kultury materialnej. kultury środowisk miejskich, medycyny lut1o\\ej, religijności ludowej, plastyki. muzyki instrumentalnej. metodologii, słownik słów kluCZOl\ych do bibliografii etnografii polskiej. Od listopada 1994 r. Ośrodek pracuje nad hazą danych ..Ginące zawody" dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Prowadzona jest też stala obsługa kartotek ODilE I'TL. Dzialalność Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga II' Poznaniu. której Redaktorem Naczelnym jest B. Linelle. jest zagr%na z powodu nieustających. a ostatnio wręcz narastających trudności tinansowych. Przy Zarządzie Gl(lIInym PIL działa 20 oddziałów lercno\\}ch: IVGdańsku, Kaliszu, Koszalinie. Krakowie. I.ublinie. Lalicucie. Lodzi. Mszanie Dolnej. Opocznie. Opolu, Poznaniu, Rzeszowie. Szczecinie. na SI<\sku Górnym. w Toruniu. Warszawie. Wrocławiu, Zakopanem, Zamościu i Zielonej GÓrzl'. Ostatnio powstał jeszcze jeden oddział zatwierdzony na wczorajszym posiedzeniu Zarządu C,łólI'nego - w Bielsku-8iałcj. liczący II członków. W ramach niektórych oddziałów istniej'l koła zaintercSOWaI·l.jak: - Koło Zainteresowali Kulturą Ormian (w Gdalisku. Krakowie. Wrocławiu i Warszawie), - Kolo Zainteresowań Ku\lunl Lu7.yezan (Poznal'l. Szczecin. Wrocław. Warszawa., choć IVWarszawie Kolo Serbolużyczan IVostatnim roku oddzieliło się definitywnie od PTL i L1samodzielniJo się). - Kolo Zainteresowal'l Kulturą Asyryjską (PoznaJi). - Koło lłalciarskie (Kraków). - Kolo Etnografii Miasta (Warszawa). �352 Trzeba podkreślić, żc są oddziały, które wyróżniąją się dużą aktywnością na przestrzeni wielu lat; do takich należy szczcgólnie Kraków i Mszana Dolna. Są i takic. o których nic nie wiadomo, gdyż od lat nie przysyłąją sprawozdań czy informacji o swcj dzialalności; do nich należą oddziały w Kaliszu, Koszalinie, Rzeszowie. Szczecinie i Zakopanem. Od września 1992 do września 1996 roku przyjęto 103 osoby (w 1992 roku - 13 osób, w 1993 - 19, w 1994 - 32, w 1995 - 18 i w 1996 roku - 2 I osób). Po skreśleniu osób, które zrezygnowały z członkostwa oraz osób zmarłych, Towarzystwo nasze liczy obecnic I 087 osób, w tym dwóch członków prawnych. 8 zagranicznych honorowych i 5 zwyczajnych ze Słowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie. (Na wczorąjszym zebraniu ZG przyjęto 19 nowych członków. w tym II osób tworzących nowy oddział w Bielsku-Białej. A zatem stan na dzieó 20 września hl'. - to I 106osóh.) W okresie sprawozdawczym przyznano czlonkostwo honorowc naszego Towarzystwa następującym osobom: - prof Dorocie Simonidcs (w Opolu w 1992 roku), - dr. Piotrowi Świerkowi (w Opolu w 1992 roku), - Franciszkowi Frączkowi (w Chorzowie w 1993 roku). - prof. Jadwidze Kucharskiej i mgr. Zdzisławowi Podkańskiemu (w Łodzi w 1994 roku), - prof. Gerardowi Labudzie i prof Zbignicwowi Jasicwiu.owi (wc Wrocławiu w 1995 roku). Działalność wydawnicza W latach 1992 - 1996 ukazaly się następujące publikacje: Rocznik "Lud": tomy 75 (za rok 1992), 76 (za 1993 rok), 77 (za 1994 rok), 78 (za 1995 rok) i 79 (za 1995 rok - wersja angielska). Redaktorem naczelnym ,.Ludu" jest Z. Jasiewicz. Dwumiesięcznik "Literatura Ludowa": zeszyty L 2, 3, 4-5, 6 za rok 1992 (łączny nakład 3500 egz.); zeszyty L 2, 3, 4-6 za rok ł 993 (łączny nakład 2 400 cgz.); zeszyty I, 2, 3, 4-6 za rok 1994 (łączny nakład I 900 CgL); zeszyty l, 2, 3, 4-5, 6 za rok 1995 (łączny nakład 2 000 egz.); zeszyty 1,2 za rok 1996 (łączny nakład 800 egL). Redaktorem naczelnym jest Czesław Hemas. "Literatura Ludowa" w ostatnich latach ukazuje się bez opóźniell, przy czym niekiedy wychodzi łącznie 2 do 3 zeszytów. W ramach nowej serii ,.Biblioteka Literatury Ludowej'" również pod redakcją Cz. Hemasa ukazała się w ostatnim roku książka Daniela Kadłubca Górnic:::)}.~miech. Humor ludowy pogranicza czesko-polskiego. "Biblioteka Popularna" pod redakcją Anny Kowalski",j-Lewickiej wzhogaciła się o nowy tom: Ubiory ludowe w Polsce autorstwa Tcresy Karwickiej. W serii "Prace i Materiały Etnograficzne" pod redakcją Edwarda Pietraszka ukazała się książka Wilhelma Gąja-Piotrowskiego zatytulowana Duchy i demony w wier:::eniach ludowych w okolicach Stalowej Woli, Ro:::wadowa i Tarnobr:::ega. W ramach "Archiwum Etnograticznego", którego redaktorem naczelnym jest Janusz Kamocki ukazały się dwie pozycjc: Artura Hlebowicza - Bibliografia etnografii polskiej :::alata 19261933, oraz Witolda Piksy - Spojr:::enie na Tatry popr:::e:::lrieki. Od kilku lat ukazują się książki w ramach serii .,Bihlioteka Zesłaóca" której redaktorem naczelnym jest Antoni Kuczyóski. Biblioteka ta w swoim pro/ilu uwzględnia literaturę wspomnieniową związaną z dziejami Polaków na Syberii. zawierającą wiele treści etnograticznych oraz monografie biogratiezne dotyczące postaci wyhitnych badaczy związanych z nurtem zcsłańczoemigracyjnym naszej nauki. W ramach tej serii ukazało się dotychczas 18 pozycji. Od 1994 roku ukazują się Komentar:::e do Polskiego atlasu etnografic:::nego pod redakcją Janusza Bohdanowicza. Wyszły jut dwie części tomu I. (Rolnictwo i hodowla) oraz tom 2. dotyczący budownictwa. �353 W ramach najnowszej scrii wydawniczej noszącej tytuł ..Dziedzictwo kulturowe" pod redakcją Zygmunta Klodnickicgo ukazał się w roku bieżącym pierwszy tOIll dotyczący Dolnego Śląska. Seria ..Lódzkie Studia Etnograticzne" jest organem wydawniczym oddziału PTL w Łodzi. Po zmarkj .I. Kucharskiej redakcję objęła Grażyna Ewa Karpińska. Seria ta \vydała w ostatnich latach 4 pozycje: Pracować aby .:'yć autorstwa Grażyny Ewy Karpińskiej. Bronisławy Jaworskiej i Andrzeja Woźniaka: Pos::ukiwanie to.:'samości kulturowej Kaszubów Jadwigi Kucharskiej; Kultura {/ ikonosfera Krystyny Piątkowskiej oraz 34 tom tej serii będący pracą zbiorową. Wydawnictwa Redakcji D7.id Wszystkich Oskara Kolberga - brak danych. Nie licząc ..Lódzkich Studiów Etnograticznych" oraz kol~inych tomów wychodzących z Redakcji DWOK. hlczna wici kość nakładu wymienionych serii osiągnęła w okresie sprawozdawczym 68909 egzemplarzy. tj. 792 arkusze wydawnicze, przy czym "Łódzkie Studia" i DWOK osiągnęły 101 arkuszy. co dajc łącznie 893 arkusze wydawnicze. Sprawy wydawnicze prowadzi Antoni Kuczyński. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego Księgozbiór liczy obecnie 38 116 woluminów. W okresie od września 1992 do września 1996 roku powiększyl siO;o I 973 woluminy. Najwięcej książek wpływa z wymiany wydawnictw. które Biblioteka prowadzi z 3R instytucjami krajowymi i 160 instytucjami zagranicznymi. Z księgozbioru korzyslali przedc wS/.ystkim pracownicy naukowi i studenci Katedry Etnologii; stałymi czytelnikami są historycy. archeolodzy, kulturoznawcy. geografowie, tilolodzy z Uniwersytetu Wrocławskiego oraz pracOIvniey Muzeum Etnograficznego. Co roku do Centralnego Katalogu Biblioteki Narodowej \\ Wars/awie wysyłany jest wykaz czasopism zagranicznych, które wpływają do Biblioteki 1''1'1. we Wrocławiu. Bibliotekę prowadzi mgr Jadwiga Klodnicka. Archiwum Naukowe W ostatnich C7l1.,rcchlatach Archiwum powiększyło się o materialy po śp. Andrzeju Gólskim (dotyczące hudownictwa ludowego Wielkopolski): Jadwiga Pawłowska przekazała dokumentację m.in. 7. własnych badail terenowych prowadzonych na Dolnym Śląsku; Józef Dzienis przekazał materiały dotyczące historii Lódlkiego Oddziału PTL. Zbiory sybirackie. cieszące si.; niesłabnącym zainteresowaniem powiększyly się o kolejne prace autorskie i liczą obecnie 777 zinwentaryzowanych tek. Z materiałów archiwalnych korzystają (takie w Ii.mnie kserokopii) pracownicy muzeów (Wrocław, Kraków, Rabka., Warszawa, CJdmlsk). pracownicy Uniwcrsytetu Wrocławskiego i Warszawskiego, badacze-amatorzy i bardzo licznie slUdenci historii i polonistyki Uniwersytetu Wrocławskiego i Poznańskiego. Archiwum pnmadzi mgr Paulina Suchecka. Zarówno Bibliotchljak i Archiwum włączyły się do prac związanych z przygotowaniem wystaw organizowanych w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu z oka~ii stulecia PTL. Magdalena Rostworowska SPRA WOZDANIE Z DZIAł.ALNOŚCI ZARZJ\DU ejLÓWN Fe iO POLSK IEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1996 DO WRZEŚNIA 1997 W dniu 20 wrzcśnia 1996 roku na Walnym Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Zielonej C;órze odbyly się wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i S,\du Koleżeilskiego. Do Zarz'ldu Głównego wybrano: Elżbietę Berendt, Janusza BohdanowiCIa, Alfreda Gaudę. Jana Hcidenreicha (zmarł 27 października 1996 roku), Zbigniewa �354 Jasiewicza, Krystynę Kaczko, Zygmunta Kłodnickiego, Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, Annę Kwaśniewską Teresę Lasową. Bogusława Linette. Marię Parnowską Andrzeja Ratąja. Magdalenę Rostworowską. Teresę Smolińską, Zbigniewa Torońskiego. Irenę Soppę. Romana Tubąię. Bernadettę Turno. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium Zarządu Głównego w następującym skladzie: Prezes - Zygmunt Klodnieki. Wiceprezesi - Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Teresa Smolińska. Sekretarz Generalny - Magdalena Rostworowska. zastępca - Allred Gauda. Skarbnik - Zbigniew TorOJiski. zastępca - Janusz 130hdanowiez. W skład Głównej Komi~ii Rewizyjnej weszli: Jerzy Adamczewski. Maria Golubkow, W~iciech Sadowski. Zastępcy członków GKR: Mieczysław Soppa i Irena Wronkowska. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: Anna Brzozowska-Krajka. Stanisław Chmielowski, Aleksandra Tyszkowa. W miejsce zmarłego w październiku mgr. Jana lłcidenreieha Prezydium Zarządu Glównego na posiedzeniu w dniu 14 lutego ł997 roku powolało - zgodnie ze statutem Towarzystwa dr Annę Kowalską-Lewicką na zastępcę członka Zarządu GlÓwnego. W okresie sprawozdawczym odbyło się pięć zebrań Prezydium Zarządu Głównego (7 listopada 1996 roku we Wrocławiu. 6 i 19 grudnia 1996 roku w Poznaniu. 14 lutego 1997 roku we Wroelawiu i 21 czerwca w Lodzi), jedno zebranie Rady Wydawniczej (7 listopada we Wrocławiu) i jedno zebranie Zarządu Głównego (24 września 1997 roku w Mszanie Dolnej). Główna Komisja Rewizyjna obradowała trzy razy wc Wrocławiu. Jej członkowie w roku bieżącym nie uczestniczyli w posiedzeniach Prezydium. Większość zebrań Prezydium (w tym dwa zebrania w Poznaniu) były w całości poświęcone sprawom związanym z Redakcją OWaK. Wobec nieustających trudności finansowych i co się z tym wiąże, zagrożenia bytu Redakcji. podejmowane były liczne i bardzo żmudne starania (głównie ze strony prof Labudy i prof Klodnickiego), by placówkę tę uratować. Nie udało się jednak przyłączyć jej ani do Instytutu Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. ani do Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. ani do Instytutu Badań Literackich PAN. Pod koniec roku 1996 prof B. Linette zrezygnował ze stanowiska redaktora naczelnego Redakcji OWaK i zastąpił go na krótko jako pełniący obowiązki dr hab. Wojciech Lysiak. Brak możliwości funkcjonowania Redakcji zmusił członków Prezydium do rozpatrzenia problemów związanych z likwidacją tej placówki, a mianowicie: - rozwiązanie umów o pracę z pracownikami DWOK-u. - przekazania rękopisów, opracowań powstałych w Pracowni oraz materiałów przygotowanych do kolejnych tomów. - przeniesienie i likwidacja subskrypcji. - zabezpieczenie majątku ruchomego (różnego rodzaju sprzętu: szal: maszyn. komputerów itp.). - opłacenie zaległych rachunków w drukarni oraz za czynsz. energię elektryczną itp. Na zebraniu w dniu 14 lutego 1997 roku J. Pałka sekretarz Redakcji. przedstawił 4 warianty zmiany statusu Redakcji DWOK. a mianowicie: I. podporządkowanie Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. Przypuszczalnie jednak Muzeum to nie wyrazi zgody. Dyrekcja nie jest tym zainteresowana. ponieważ Muzeum jest finansowane przez Ministerstwo Rolnictwa: 2. przejęcie DWOK-u przez Uniwersytet. o czym prof Labuda rozmawiał już wstępnie z prof. Jurgą rektorem UAM. Nie ma jednak jeszcze co do tego pewności i decyzji: 3. przyłączenie DWOK-u do Biblioteki Kórnickiej. Na złożoną propozycję nie ma jeszcze odpowiedzi i raczej jest mała nadzieja. by Biblioteka zgodziła się na to: �355 4. stworzenie nowego organizmu. może pod patronatem wojewody, prezydenta, części poslÓw. ludzi świata nauki: może by było to stowarzyszenie lub fundacja powołana wyłącznie po to, by opracowywać dzieła Oskara Kolbaga. Żadnej z tych propozycji nie udało się zrealizować. Na zebraniu 21 czerwca 1997 roku prot: .Iaw·orska zaproponowała. by na najbliższym ~jeździe PTL wc wrzcśniu br. powołać komisję, która zajęłaby się sprawą likwidacji placówki, a WZD musiałby podjąć ostateczną decyzję. Ustalono jednak. że chodzi nie o likwidację, a jedynie - z braku środków finansowych - o zawieszenie działalności DWOK i umieszczenie całego majątku Pracowni w jednej instytucji, aby w sprzyjających okolicznościach można było uruchomić edycję. W tym celu należy do września przeprowadzić inwentaryzację majątku OWaK. Ostatecznie znaleziono inne rozwiązanie i został utworzony Instytut im. Oskara Kolberga (zarejestrowany 30 lipca br. przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu pod numerem RST 2311). W skład Zarządu. Komisji Rewizyjnej i Rady Naukowej weszli: Zarząd: Prezes Zarządu: proC dr hab. Wojciech Burszta pror. dr hab. Zbigniew Jasiewicz prot: dr hab. Gerard Labuda proC dr hab . .Ian Stęszewski proC dr hab . .Jerzy Wisłoeki dr Maria Kośko Wiceprezes: mgr .Ian M. Pałka Komisja Re\\izyina: Przewodnicząca: mgr Agata Skrukwa proC dr hab. Aleksander Posern-Zieliński dr Ryszard Vorbrich Rada Naukowa: Przewodniczący: proC dr hab. Gerard Labuda Kolejna sprawa omawiana na zebraniach Prezydium to problem przenIesIenia siedziby biblioteki i archiwum oraz n:dakcji \\ydawnict\\" do innego miasta - np. Opola lub Cieszyna. Władze Uniwersytetu Wrocławskiego. do którego należy łokal ząjmowany przez Zarząd Główny, postanowiły obciążyć PTL kosztami utrzymania lokalu. co jest równe całorocznemu budżetowi naszego TO\\·arzystwa. Istnieje także projekt przekazania pomieszczeń Instytutowi Historii Sztuki Uniwersytetu. Na raz.ie udało się nakłonić rektora do odstąpienia od zamiaru pobierania opłat za lokal jak i przeniesienia do niego Instytutu Historii Sztuki. jednak nie wiadomo najak długo. Rozpatrywano różne \varianty rozwiązania tego palącego problemu, a mianowicie: - zwrócenia się do wladz miasta o przydział w innym miejscu lokalu (bezpłatnie), - zwrócenia się o pomoc do Ossolineum. które przejęło budynki po Armii Radzieckiej. Ie względu na ich usytuowanie na obrzcżaeh miasta byłoby to jednak uciążliwe dla czytelników biblioteki. /. powodu trwałych trudności finansowych został zagrożony również byt Ośrodka Dokumentacji i In\(mnacji Etnogralicznej w Lodzi. Nie udało się dojść do porozumienia z Uniwersytetem Lódzkim. ani z Instytutem Sztuki Ministerstwa Kultury i Sztuki w sprawie ewentualnego przejęciaODilL Na posiedzeniu Ogólnopolskiego Przeglądu Dorobku Twórców Ludowych i Popularyzatorów Kultury I.udowej im. O. Kolberga została przyznana Ośrodkowi nagroda honorowa im. O. Kolberga..za zaslugi dla kultury ludowej" (medal i dyplom). Sprawy wydawnicze. jak: pozyskiwanie funduszy na wydawnictwa, wysokość nakładu poszczególnych tytułó\\. terminy opracowań do druku. plan wydawniczy na rok 1997. uwzględniający zaległości z roku 1996. a także rozprowadzanie, sprzedaż gotowych wydawnictw - to tematy omawiane nic tylko na posiedzeniu Rady Wydawniczej. ale i Prezydium. �356 Jak co roku. na każdym zebraniu Prezydium dużo czasu poś\\'ięcano spra\\ol11 tinansO\\ym. które warunkują wszystkie dziedziny dzialalności naszego Towarzystwa. Nalei.y podkreślić. że przychody Towarzystwa pochodzą głównie ze sprzedaży wydawnictw. z czego pokrywane są wydatki takie jak wynagrodzenie redaktora naczelnego. księgowej. magazynierki. koszty rozmów telefonicznych. korespondencji. zakup materiałów biurowych. papieru itp. Na zebraniach Prezydium zajmowano się również. spraw,\ organizacji sesji \V Mszanie. której wstępnego opracowania podjęla się prof. 13. Jaworska. Ze względu na leren. gdzic się odby\\a WZD. zaproponowała tytuł sesji: ..Między Lachami a góralami". Organizacj,\ sesji i :ljazdu deh:gatów zajął się Oddział w Mszanie Dolnej z Teofilą Latoś na czele. Przy Zarządzie Glównym PTL działa 21 oddziałów. Najl11lodszym jcst oddzial powstaly w ubiegłym roku w Bielsku-Białej. liczący liczlonków. W nicktórych odd/.ialach istniej,\ kola zainteresowań. W Gdańsku i w Krakowie istnieją Koła Zainteresowań Kulturą Ormian. w Krakowie Klub Hafciarski. a w Opocznie Koło Miłośników Folkloru Opoczyńskiego. Do 20 września br. zaledwie 6 oddziałów nadesłalo sprawozdania Ie swej rocznej działalności. Jak co roku aktywnością wyróżnia się oddział w Krakowie. Prezydium 1.< i oczekuje. że poszczególne oddziały przedstawią spra\\ozdania na WZD i następnie przekażą je Zarządowi Głównemu. by pozostały w dokumentacji Towarzystwa. W okresie od września 1996 do września 1997 roku w poczet członków Towarzystwa przyjęto 31 osób. Obecnie liczy ono I 081 członków. Działalność wydawnicza W okresie sprawozdawczym ukazal się kolejny - 80 tom "Ludu" w roku 1996, a następny za rok 1997 znajduje się w toku opracowania redakcyjnego. Wysziy równici drukiem zeszyty "Literatury ludowej" 4-6 za rok ł 996 oraz l. 2 i 3 za rok 1997. a pozostałe zesz) ty są w stadium realizacji edytorskit.:j. Ukazał się też 35 tom .,Łódzkich Studiów Etnogralicznych" zatytułowany Wobec ku/tury. Prob/emyantropologa. Zgodnie z zadaniami planowanymi na rok 1996 womawianym okresie sprawozdawczym ukazały sit;: Komentar::e do Polskiego atlasu etnografic::nego tom 3, R. Vorbrich. Góra/e Atlasu Marokwlskiego - seria "Prace Etnologiczne". Dwa polskie pamiętniki z Syberii ..- wiek XI 'II i XI '/II - seria .,Biblioteka Zesłańca". Z. Kierska. Kędy Iwzac/Iski step. Dziennik deportowanej - seria ..Biblioteka Zeslar\ca" oraz A. Andrunik. Bibliografia etnografii po/skiej::a lata /93-1-/939 i J. Kościeiska Bibliografia etnografii polskiej ::a lata 1986-1990 - seria "Archiwum Etnograticzne". Obecnie w trakcie realizacji wydawniczt.:i znąidują się następujące prace: "'omentar::e do Po/skiego at/as1/ etnografic::nego t. 4; ivlięd::y Polską, Bośnią, Bukowiną i Serbią Dusana Drljacy; Karo/ Bohdanowicz: Szkic portretu badac::a A::ji w opracowaniu Z. Wójcika. Należy podkreślić. że redaktor A. Kuczyński zadbał o to. hy zestaw tytułów z serii "Biblioteka Zesłańca" został wręczony Ojcu Sw. w czasie .lego ostatniej pielgrzymki do Polski: nastąpiło to w legnicy 2 czerwca br. Do sprawozdania z działalności wydawniczej Pll dołączone jest zestawienie tytułów poszczególnych tomów. zeszytów. jakie ukazały się od 1992 roku. z zaznaczeniem nakładu i stanu w magazynie na dzień 30 sierpnia 1997 roku. Działalność wydawniczą prowadzi dr Antoni Kuczyl1ski. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył sit; o 396 woluminów (w tym 83 pozycje pochodzą z zakupów. 187 z krajowej i zagranicznej wymiany wydawnictw. III z darów i 16 woluminów to wydawnictwa własne Pll) i liczy obecnie 38513 woluminów. Wymianę wydawnictw Biblioteka prowadziła z 38 instytucjami krajowymi i 160 instytucjami zagranicznymi. Z księgozbioru korzystali pracownicy naukowi i studenci Katedry Etnologii. Muzeum Etnograf1cznego. Stalymi czytelnikami są też historycy. archeolodzy. kulturoznawcy. filolodzy. re- �357 daktorz) radia i ll:lelli/ji i inni. W czytelni udostępniono 3 900 woluminów, na zewnątrz czytelnikom indYIIidualnym wypo;,yczono 820 woluminów. Do Centralnego Katalogu Biblioteki Narodowt:j w Warszawie wysiano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do Biblioteki w 1996 r. Bihliotek.; prowadzi mgr Jadwiga Klodnicka. Archiwum Naukowe W okresie spnll\"Ozdallczym Vi Archiwum powiększył się zbiór wspomnień sybirackich o 42 teki i liczy ohecnie 816 numerów inwentarzowych. Zbiór ten cieszy się nieslabnącym zainteresowaniem. o czym świadczy ilość wypożyczeń: 190 tj. ok. I 200 tck. W oparciu o dwa maszynopisy pr/ygotOll"ywanc s~l kolejnc publikacje z serii ..Biblioteka Zesłańca". Ze zbiorów Archiwum korl> stali glóllnie studcnci i pracownicy naukowi Uniwcrsytetu Wrodawskiego i WSI' w Krakowie. Archiwum pnllladzi mgr Paulina Suchecka. Magdalena Rostworowska 72. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ZIELONA GÓRA. 20 WRZEŚNIA 1996 72. Walnc Igrolllad/cnic Dclegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otworzyła I. Soppa. Prezes Oddziału PTL \I Zicloncj Górze. witając serdecznie wszystkich zebranych, w tym gości zagranicznych. Prezes wyrazila nadzieję. że będzie to czas owocnych obrad, przemyśleń oraz wytyczenia drogi dla PTL na dalsze lata. Prezes poinformowała też zebranych o programie tego dnia oraz pr/ckuala informacje organizacyjne. Następnie poprosiła Z. Kłodnickiego. Prezesa PTL. o zabranie głosu. Prezes powitał zebranych. II' tym Anatola Omclaniuka. Przewodniczącego Krajowej Rady Towarzystw Regionalnych i wiceprzewodniczącego Dolnośląskiego Towarzystwa SpołecznoKulturalnego. Następnie przedstawi! porządek obrad WZD, który zebrani przyjęli jednogłośnie: - Wybór Przewodniczącego i Sekretarza obrad - Wspomnienie zmar/yeh członków PTL - Odczytanic protokółu z poprzedniego. 71. WZD PTL - Powołanie Komisji Mandatowej. Wnioskowej i Skrutacyjnej - Spra\\"Ozdani.: S.:kr':larza G.:neralnego - Sprawozdanie Skarbnika - Sprawozdanie Ciłówn"i Komi~ji Rewizyjnej - Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga - Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej - Dyskw~ja nad sprawozdaniami i udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi - Wystąpienie Komisji Mandatowej - Wybory - Sprawozdania oddzialów i sekcji zainteresowań - Przedstawienie wyników wyborów - Wystąpienie Komisji Wnioskowej - Wystąpienie nowego Prezesa PTL - Zamknięcie obrad �358 Prezes poprosił o dyscyplinę czasową podczas wystąpi cli zc względu na bogaty porządek obrad. O przewodniczenie obradom poproszono prof. dr hab. Annę Brzozowską-Krajkę. zaś funkcję Sekretarza powierzono Alfredowi Gaudzie. Delegaci jednogłośnie zaaprobowali kandydatury. Przewodnicząca podziękowała za wybór. następnie poprosiła Prezesa o odczytanie informacji o zmarłych członkach Towarzystwa. Prezes przeprosił. żc z powodu nagromadzenia spraw jedynie wymieni nazwiska kolegów. którzy odeszli. a którzy pozostaną w pamięci członków Towarzystwa. Zmarł i: Z Oddziału Toruliskiego - Anna Jachnina. wieloletni pracownik Rozgłośni Regionalnej Pol· skiego Radia w Bydgoszczy. popularyzator kultury ludowej. szczególnie lolkloru muzycznego i sztuki ludO\v~j. Z Oddziału Krakowskiego - Tadeusz Korzinek z Koła laintcrcsowat'l Kulturą Ormian oraz Norbert Lippóczy. Tarnowianin. propagator kultury węgierskicj. kolekcjoner sztuki ludowej. Z Oddziału Śląskiego - Anna Oczkowska. kierownik Nadwiślar\skicgo Parku Ftnogralicznego. Z Oddzialu Łódzkiego - Henryk Burzyliski. znany i ceniony artysta ludowy. Księżak i Łowiczanin. Z Oddzialu w Mszanic Dolnej - Stanisław Ciężadlik. artysta i propagator kultury ludowej. Zmarłych uczczono minutl! ciszy. W kolejności porządku obrad protokół z 71. Walnego Zgromadzenia Delegatów odczytała Maria Niewiadomska-Rudnicka. Następnie dokonano wyboru komisji: Do Komisji Mandatowej zgłoszono kandydatury Krystyny Kaczko. Elżbicty Królikowskiej i Anny Spiss. Do Komisji Wnioskowej zgłoszono kandydatury Marii Parnowskiej. Małgorzaty GolickiejJabłońskiej. Alicji Malety. Do Komisji Skrutacyjncj zgłoszono kandydatury .lana Cieślaka. Pauliny Sucheckiej. Marii Gołubkow. Po wyrażeniu zgody przez kandydatów delegaci jednogłośnie zaaprohowali skład komisji. W dalsz~i kolejności porz1ldku ohrad zostaly przcdstawione spramlz.dania Sekrctarza Gcneralnego PTL (odczytała Magdalena Rostworowska). Skarbnika (odczytał I.bigniew Torol\ski) i Głównej Komisji Rewizyjnej (odczytał Jerzy Adamczewski). Sprawozdanie z prac Redakcji Dzid Wszystkich Oskara Kolherga odczytal Bogusław Linelte. zgłaszając jcdnocześnie wniosek o przejście Redakcji DWOI\. z powodów linansowych do innych struktur. Rozważane jest przejście do Instytutu Badań l.iterackich. O działalności Ośrodka Dokumentacji i In liJrmacj i Elnogralicznej poinlilrllH)\vala delegatów Bogusława Kopczyi\ska-Jaworska. Podziękowała pracOl\l1ikom ODilE za prac.,: IV nicslabilnych warunkach oraz kolegom z terenu za lIspółpracę przy opracollywaniu bazy danych dotyczących twórców ludowych. Poprosiła też o nadsyłanie not bibliogralicznych prac o małym nakładzie ukazujących się w \\ ydawnietwach regionalnych. aby zoslały umieszczone w bihliograliach przygotowywanych w Ośrodku. Sprawozdania zostały jednoglośnie przyj.,:te. Po odczytaniu sprawozdań Przewodnicząca oddała głos I. Kłodnickiemu. który podziękował tym wszystkim. z którymi mial zaszcz)'1 \\spółpracolVać - redaktorom serii \\ydawniczych Zbigniewowi JasiewiczolVi. Czesławowi llernasowi. śp. Jadwidze Kucharskiej. Bogusławowi l.inette. Januszowi Kamockiemu. l.eszkowi Dzięglowi. Bronislawie Kopczyi\skiej-Jaworskiej (Kierownikowi ODiłE i za akcję ..Ginące Z3\\ody"). przewodniC/,\cemu CKR Jerzemu Adamczewskiemu. kolegom i koleżankom z ZeJ. praeownikom etatowym I'TI.: \\szyslkim. którzy są współautorami sukcesów To\\arzyslwa. Naslępnie głos zabrał Anatol Omelaniuk. gość WID PTI .. który przyhyl. aby pozdrowić uczestników Zjazdu od regionalistów. Wyraził opinię. że I'lL jesljednym z naj\\ i.,:kszyeh sojusz- �359 ników regionalistów. Podzit;kowal Zygmuntowi Kłodnickicmu za współpracę przy opracowywaniu Karty Regionalizmu Polskiego i Bronislawie Kopczyńskiej-Jaworskiej za współpracę z Krajową Radą Towarzystw Regionalnych. zaprosił również na I. Krajowy Kongres Kultury Wsi, którego rolą ht;dl.ie przyśpieszenie powstania programu rozwoju kultury na wsi. Kongres będzie ważnym krokiem na rzecz kultury wiejskiej. ochrony zabytków, twórczości ludowej. W dyskusji Zbigniew Jasiewicz podkreślił osiągnięcia ostatniej kadencji Towarzystwa: utrzymanie agend. uzyskanie funduszy na działalność. wzmocnienie autorytetu naukowego PTL. Było to możliwe dzit;ki pracy aktywnych członków Towarl.ystwa. zwłaszcza Zygmunta Kłodnickiego. Zbigniewa Tororiskiego. Jerzego Adamczewskiego. oraz pracowników etatowych z Anną I.ubańską na ezck. Wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu. zgłoszony przez przewodniczącego <iKR .I. Adarnczewskiego. zebrani nagrodzili brawami. Po sprawdzeniu kworum odhylo sit; glosowanie. Przy 44 obecnych (na 61) delegatach i 20 osobach z ZG wstrzymujących się od głosu .. 24 głosami udzielono absolutorium ZG. Przewodnicz'lca Komisji Mandatowej Krystyna Kaczko przedstawiła zebranym nazwiska kandydatów do władz Tll\\arz)'stwa. rckomendowanyeh przcz ustępujący Zarząd: do larządu Glówneg,o: L Berendt. .I. Bohdanowic7., M. Fornal, A. Gauda, J. Heidenreich, Z. Jasiewic7.. K. Kaczko. Z. Kłodnicki, B. Kopczyńska-Jaworska A. Kowalska-Lewicka, A. Kwaśniewska. T. Lasowa. B. Linclte. M. Parnowska. A. Ratąi. M. Rostworowska, T. Smolińska. A. Stawarz. I.. TorOliski. R. Tuh,~ja. B. Turno: do Głównej Komisji Rewil.yjnej: .J. Adamczewski. W. Sadowski: do Sądu Koleżcliskiego: S. Chmielowski. Z sali padły nazwiska: J. Luczkowski, I. Soppa, 1\. Spiss. Na tym listę zamknit;to. Sprawozdanie z działalności oddziałów odczytali przedstawiciele: z Gdańska (E. Gilewska), Krakowa (A. Spiss). Lodzi (M. Golicka-Jablońska). Mszany Dolnej (l. Kaplan). Opola (K. Lach), Opoczna (.I. Luczkowski). Poznania (E. Bączyńska). O. Śląskiego (K. Kaczko). Lublina (A. Brzozowska-Krajka). Warszawy (A. Stawarz), Wrocławia (M. Marczyk) i Zielonej Góry (I. Soppa). Pozostałe oddziały zrezygnowały z publicznych wystąpień i dołączyły sprawozdania do akt. Następnie Komisja Mandatowa stwierdziła. że liczba obecnych spełnia warunki kworum i zebranie jcst prawomocne. Komisja przedstawiła też regulamin wyborów. Delegaci olrzymali listy kandydatów do Zarządu Głównego, Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Komisja Skrutacyjna przeprowadziła wybory. W trakcie ohliczania glosów przewodnicząca Komisji Wnioskowej zapoznała zgromadzenie ze zgloszonymi wnioskami: I. Walne Zgromadzenie zapoznało się z projektem listu do Prezydenta Rzeczypospolitej w sprawie dotacji na dokończeni<: prac nad edycją ostatnich tomów Dzieł wszystkich Oskara Kolberga. Projekt listu przedstawił prof. Bogusław Linette. Zebrani wyrazili zgodę na wysłanie listu w imieniu WZD. List został podpisany przez przcwodniczącą obrad. 2. Następnie Zjazd wyraził zgodę na przeniesienie. w razie potrzeby, Redakcji DWOK do innych struktur na przykład Instytutu Badań Literackich PAN. 3. Przeglosowano też wniosek o powołanie nowej Rady Wydawniczej i wniosek Głównej Komisji Rewizyjnej o zmiant; polityki wydawniczej PTL. 4. Na wniosek Anny Kowalskiej-Lewickiej uchwalono przyznawanie dyplomów uznania zasłużonym dla Towarzystwa. 5. Nadano dyplom członka honorowego PTL doc. Soni Kovacevicovej ze Słowacji oraz dyplom uznania dr. Wiesławowi Sauterowi. założycielowi i pierwszemu Prezesowi Oddziału w Zielonej Górze. 6. Walne Zgromadzenie poparlo wniosek proC Zbigniewa Jasiewicza o powołanie przez ZG PTL Komisji. która przygotowałaby propozycje ewentualnej zmiany nazwy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego lub zebrała inne opinie na ten temat. �360 7. Delegaci przegłosowali dwie propozycje związane z organizacją 73. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. Za propozycją Oddziału z Mszany Dolnej opowiedziało si.,: 25 osób, a za propozycją Oddziału Warsza\vskiego - 13 osób. W 1997 roku W/,D odh.,:dzie się więc w Mszanie Dolnej. Komisja Skrutacyjna prz.:dstawiła wyniki \\yhorów w tajnym głosowaniu. Do Zarządu Glównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawcz.:go weszli: Elżhieta Berendt. Janusz Bohdanowicz. Alfred Gauda. Jan Heidenreich. Zbigniew Jasiewicz. Krystyna Kaczko. Zygmunt Klodnicki. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kwaśniewska. Teresa Lasowa. l30gusław l.inette. Maria Parnowska Andrzej Rataj. Magdalena Rostworowska. Teresa Smolińska, Zbigniew Toroński. Irena Soppa., Roman Tubaja. 13ernadetla Turno. Zarząd Towarzystwa ukonstytuował się następująco: Prezes - Zygmunt Klodnicki. Wiceprezesi - I3ronislawa Kopczyńska-Jaworska., Teresa Smolińska, Sekretarz Generalny ~ Magdalena Rostworowska. zastępca - Alfred Gauda. skarbnik - Zbigniew Toroński. zastępca - Janusz Bohdanowicz. W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Jerzy Adamczewski. Maria Gołubkow. Wojciech Sadowski. Zast.;pcy członków CKR: Mieczysław Soppa i Irena Wronkowska. Skład Sądu Koleżcliskiego: Anna Brzozowska-Krajka. Stanisław Chmielowski. Anna Tyszkowa. .Haria :Viewiadol1/ska-Rlldnicka 73 WALNE ZGROMADZENIE DEl.FGAT()W POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO. MS1ANA DOLNA. 25 WRZEŚNIA 1997 73. Walne Zgromadzcni.: D.:kgatów Polskiego Towarzystwa l.udoznawczego otworzyła prof Bronisława Kopczyńska-Jaworska. wiceprezes PTL. witając scrdecznie zebranych. nast.;pnie poprosiła przedstawiciela gospodarzy WZD - .lana Kapłona. pn:zcsa Oddziału w Mszanic Dolnej. który powitał wszystkich IV "malej ojczyźnie" Zagórzan. w miejscu. gdzie dziala! i tworzył Władysław Orkan. B. Jaworska zaproponowała. hy zebranie zechciał poprowadzić praes PTl. prof Zygmulll Kłodnicki przy pomocy All"reda Gaudy. zastępcy Sekretarza Generalnego. jako i.: są najlepiej wprowadzeni w problematykę Towarzystwa. Zebrani przez aklamacj.,: wyrazili z.god.;. Na wstępie Z. K!odnicki przedstawił WZD propozycję Zarz<ldu Głównego. ahy w 50-lecie Oddziału w Mszanie Dolnej nadać Janowi Kapłonowi. od 13 lat Prezesowi Oddz.iału. autorowi opracowania dziejów Oddziału Mszańskiego. godność członka honorowego. Wniosek Zarządu Głównego WZD przyjęło jednogłośnie. W dalszej części Prezes przedstawił porządek obrad Zgromadzenia: I. Powolanie Komisji Wnioskowej 2. Wspomnienie zmarłych członków PTL 3. Wystąpienie prezesa PTL 4. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego 5. Sprawozdanie Skarbnika 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej 7. Sprawozdanie ODilE (Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnogralicznej 8. Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga 9. Sprawozdania oddziałów I O. Dyskw~ia I. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: mgr. J. Cieślaka. dr. K. Woźniaka. prof Józel"a Peł"-ę. Zebrani przyjęli skład Komisji przy jednym głosie wstrzymującym si.;. �361 2. W okresie od ostatniego WZD zmarli: - z Oddziału Warszawskiego: Liii Maria Judenko-Szwengrub i Stanisław Marciniak z Koła Łużyczan - z Oddzialu Poznańskiego: red. Józef Pieprzyk - z Oddziału w Mszanie Dolnej: Jan Kroczka - z Oddziału Lubelskiego: Helena Babinicz - z Oddziału w Zielonej Górze: Wiesław Sauter - zało7.yciel Oddziału - z Oddziału Gdańskiego Piotr l.eo - przewodniczący Koła Ormian - z Oddziału Śląskiego: Jan Heidenreich - z Oddziału Bielsko-Biała: Małgorzata Tamawa Zebrani uczcili pamięć zmarłych minutą ciszy. 3. W swym wystąpieniu Prezes PTL przedstawił obecną trudną sytuację finansową Towarzystwa. Zarówno Komitet Badań Naukowych jak i Ministerstwo Kultury i Sztuki przekazują dotacje celowe w wysokości 60-70% potrzeb. Dzięki dotacji na bazę danych "Ginące Zawody" z MKiS utrzymywał się dotąd Ośrodek Dok.umentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. Ze strony Senatu Uniwersytetu Wroclawskiego Towarzystwo otrzymało gwarancję bezpłatnego użytkowania pomieszczeń biblioteki i magazynu wydawnictw oraz biura. Pracownicy Towarzystwa utrzymywani są głównie z dochodów, płynących zc sprzedaży książek - w ten sposób opłacane są etaty: księgowej, redaktora, sekretarki, magazynierki (pracę bibliotekarek pokrywa KBN). 4. W dalszym porządku obrad sprawozdanie Sekretarza Generalnego odczytała M. Rostworowska. W uzupełnieniu do wystąpicnia Prezes poinformował, że z naj nowszych wydawnictw Towarzystwa Kronika PlL (o której promocję w oddziałach bardzo prosi) jest do nabycia w cenie 20.00 zł za egzemplarz. zaś książkę Piękno lI:':yteczne c::ypiękno ginące uczestnicy Zgromadzenia otrzymają bezpłatnie: w materiałach z WZD jako dar od Ministerstwa Kultury i Sztuki. 5. Sprawozdanie Skarbnika wygłosił Zbigniew Toroński. 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił Jerzy Adamczewski. 7. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej odczytała Bronisława Kopczyńska-Jaworska kierująca Ośrodkiem. W nawiązaniu do sprawozdania Z. Kłodnicki podziękował kierownikowi 13. Jaworskiej oraz pracownikom ODilE Marii NiewiadomskiejRudnickiej i Małgorzacie Wilbik za pracę w tak trudnej sytuacji finansowej (dotacje z KBN są drastycznie niskie). Pracc nad bazą danych, dzięki którym powstała książka Piękno użyteczne cy piękno ginące stworzyły większe możliwości uzyskania dotacji również dla PTL, zaś publikacja wydana w nakładzic 10 tys. egzemplarzy spotkała się z szerokim zainteresowaniem. 8. Z powodu nieobecności przedstawicieli Rcdakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga, Prezes poinformowal delegatów o przekształceniu Redakcji w Instytut im. Oskara Kolberga (lOK) i przedstawił projekt umowy PTL i Instytutem z prośbą o uwagi przed ostatecznym jej podpisaniem. B. Jaworska wystąpiła z wnioskiem fórmalnym aby dyskusja nad sprawozdaniami i decyzjami dotyczącymi DWOK nastąpiła przed sprawozdaniami oddziałów. Zebrani wyrazili zgodę na zmianę porządku obrad. Dyskusja toczyła się nad niedopatrzeniami w umowie przedstawionej Towarzystwu przez instytut im. O. Kolberga. podpisanej przez prof. Gerarda Labudę, przewodniczącego Rady Naukowej lOK. B. Jaworska zapytałajaka w świetle umowy będzie sytuacja subskrybentów OWaK. Wojciech Sadowski zadał p}1anie jak będą t~aktowane zobowiązania finansowe powzięte jeszcze przez Redakcję DWOK w świetle nowej umowy, czy nie należałoby w nil'Cjzawrzeć klauzuli dotyczącej uprzednich zobowi<j7ań i obietnic OWOK. Z. Toroński wyjaśnił. że zobowiązania zostaną ujęte w bilansie ro/.liczeniowym z DWOK. Boguslaw Linctte II' swym wystąpicniu poinformował. w jaki sposób funkcjonowała Redakcja przez 9 lat pełnienia przel niego funkcji Redaktora (w końcu 1996 roku pracownicy nie otrzymywali wynagrodzeń. bezskuteczne były zabiegi o dotacje). B. Linette z goryczą wyznał, iż Wojciech Lysiak. pełniący po nim tę funkcję przez parę miesięcy, w momencie rezygnacji otrzymał �362 podziękowanie, z nim zaś nawet formalnie nie rozwiązano umowy. Z. Kłodnicki przeprosił byłego Redaktora za powstałe niedopatrzenie przypominając. że podziękował mu osobiście na wspólnym zebraniu Rady Naukowej i Prezydium ZG PTL, kiedy B. Linelle z/ożył rezygnację. W takiej sytuacji, w związku z rezygnacją 8. Linette ze stanowiska Redaktora DWOK, Ewa fryśPietraszkowa sformulowała wniosek, iż Walne Zgromadzenie Delegatów przyjmuje do wiadomości rezygnację B. Linette w dniu 6.12.1996 r. oraz wyraża mu serdeczne podzic;kowanie za wieloletnią pracę na stanowisku. Redaktora DWOK. Wniosek przyjęto przy jednym głosie wstrzymującym się. W dalszym ciągu przedmiotem dyskusji stał się majątek ruchomy DWOK w postaci komputerów, los archiwaliów i sytuacja mąjątku także w przypadku gdyby Instytut przestał funkcjonować. W dyskusji udział wzięli: Z. Jasiewicz, Anna Kowalska-Lewicka. Z. Toroński, Andrzej Ratąj, Alfred Gauda, B. Jaworska, Ewa Fryś-Pietraszkowa. Uznano za konieczne zinwentaryzowanie majątku. co jest wymagane przy podpisywaniu umowy. Spis obejmować ma również dokumentację, jaka powstała w Redakcji DWOK przez 37 lat jej istnienia. Konieczne okazało się również ustalenie czy wszystkie teki rękopisów O. Kolberga są własnością PTL. czy były złożone jako depozyt. Z. Kłodnicki zaproponował powołanie komisji opracowującej nowy projekt umowy mającej na celu ochronę wydania D=ieł ws=ystkich Oskara Kolberga i ochronę interesów PTL. Do Komisji zaproponował: Z. Torońskiego, W. Sadowskiego (którzy przygotujll protokół zdawczo-odbiorczy), A. Kowalską-Lewicką i A. Ratllja. Wobec przedłużąjącej się dyskusji, przy braku kompletu dokumentów (rewersów własności archiwaliów; spisu z natury. statutu lOK), B. Jaworska zaproponowała przegłosO\\anie przez WZD wniosku Z. Klodnickiego. Dodala, że powołana komisja powinna się ząjąć kwestiami własności archiwaliów. już istniejącym dorobkiem DWOK, pracami będącymi w toku: należy wszystkie materiały zinwentaryzować. zdecydować, które z nich są depozytem PTL. a które własnością Instytutu. Konieczna jest też konsultacja z prawnikiem dotycząca praw majątkowych. które muszą być jasno i ostatecznie sprecyzowane w umowie. W głosowaniu nad powołaniem komisji w wyżej wymienionym składzie. 3 osoby wstrzymały się od głosu. Wniosek B. Jaworskiej. że WID nadaje komisji pełne uprawnienia dotyczące ostatecznego tekstu umowy zostal prz)~jęty przy 4 osobach wstrzymujących siC;od głosu. 9. W punkcie dotyczącym sprawozdań oddziałów A. Rataj wystąpił z formalnym wnioskiem. aby w wyjątkowej sytuacji tak istotnej dyskusji nad umową z Instytutem im. O. Kolberga, odstąpić od czytania sprawozdań i złożyć je do wglądu u A. Gaudy. Sekretarza WZD. Wniosek zaakceptowano przy 2 głosach wstrzymujących się. Prezes poinformował zebranych o decyzjach Zarządu Glównego z 25.09.1997 roku o utworzeniu stanowiska dyrektora biura i powierzeniu jego obowiązków mgr Paulinie Sucheckiej (pracującej także nadal w bibliotece PTL). oraz o zwolnieniu ze stanowiska Redaktora Wydawnictw dr. Antoniego Kuczyńskiego. Poinformował też o uchwaleniu przez 7,(, PTL. by w bieżącej kadencji funkcję przewodniczącego Rady Wydawniczej PTL pelnił urzędujący prezes Towarzystwa. Przygotowania Regulaminu Rady Wydawniczej PTL i przedstawienia go do dyskusji podjęła się A. Kowalska-Lewicka. Prezes przedstawił też I'.gromadzeniu propozycję Oddzialu Krakowskicgo aby w IOO-lecie powstania Oddziału. 74. WZD odbyło się w Krakowie - wniosek przyjęto przez aklamację. W związku z utratą przez prot: Dorotę Silllonides dorobku. archiwum i bibliotcki \II czasie powodzi. Prezes zwrócił się z apelem o pomoc w odtworzeniu jc:j biblioteki. Poprosił aby listy z ofertami pozycji przesyłać pod adrescm Biura Senatu lub Uniwersytetu Opolskiego. Zwrócił się też do Z. Jasiewicza i B. Jaworskiej z propozycją przygotowania listu od członków Walnego Zgromadzenia PTL IV Mszanic Dolncj z wyrazami żalu z powodu utraty dorobku i z gratulacjami 7. powodu ponownego wybrania prof. D. Simonides na Senatora RP. W wystąpieniu Komisji Wnioskowej Jan Cieślak poinli.JrITIowai.że poza wnioskiem o nadanie godności członka honorowego PTL Janowi Kapłonowi inne nic wpłyn.;/y. Na zakończenie obrad Praes podziękował pracownikom i członkom Prczydium oraz wszystkim zebranym delegatom za współpracę. Maria NiewiadollJska-Rudnicka �363 14. MI~[)ZYNAR()DOWY KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH ..WIEK XXI WIEKIEM ANTROPOLOG l!"', WILLIAMSBURG. USA, 26 LIPCA - I SIERPNIA 1998 MiędzynarodoWI:: Kongresy Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (ICAES) organizowane są przez Międzynarodową Unię Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) co pięć lal. Historia Kongresów sięga roku 1934. kiedy to odhył się pierwszy Kongres Nauk Antropologicznych i Ftnologicznych w Londynie. Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych, organizacja o najszerszym ohecnie zakresie oddziaływania, zrzeszająca instytucje naukowe i członków indywidualnych z ponad 50 krąjów świata. powstała później, dopiero w roku 1948. Od czasu powolania Unii ohydwic inicjatywy organizacyjne zostały połączone i Prezydent Kongresów pełnił jednoczcśnic obowiązki Prezydenta Unii. Fonnalne zjednoczenie obydwu organizacji nastąpi lo jednak w kilkadziesiąt lat po połączeniu, w roku 1968. Ostatni przed Williamsburgiem Kongres odbył się w Mieście Meksyk (1993). następny zorganizowany zostanie w roku 2003 we Florencji. Akceptacja Willamshurga jako micjsca Kongresu hyła zasługą prof. Mario D. Zamora, wybranego na prezydenta Unii w Meksyku. Prof M. D. Zamora umiera jednakże w kilka dni po wyborze (patrz nekrolog w l. 76 .•. Ludu"), a jego obowiązki przejmuje prof. Vonson Sutlive, także z Williamsburga. Funkcje sekretarza Kongresu i przewodniczącej Rady Programowej pełniła prof Tomoko Ilamada. Instytucją goszczącą Kongres był College ol' William and Mary, zalożony w roku 1693. druga ze względu na wiek szkoła wyższa w Stanach Zjednoczonych. Uniwersytet. położony w pobli7.u rzeki James w Wirginii. w bezpośn::dnim sąsiedztwie miejscowości o znaczeniu his:oryeznym. Jamestown i Yorktown. jest znanym ośrodkicm antropologicznym. Miejscowy Instytut Antropologii specjalizuje się między innymi w badaniach społeczeństw trzeciego świata. przcde wszystkim południowo-wschodniej Azji. oraz w archeologii historycznej. Na Kongrcs przybyło około 1500 antropologów. etnologów i przedstawicieli nauk pokrewnych z wielu krajliw świata. Oczekiwano jednakże na przyjazd znacznie liczniejszej grupy uczestników: ograniczenia stworzyły wysokie koszty udzialu w Kongresie, spowodowane między innymi hrakiem wsparcia ze strony rządu Stanów Zjednoczonych. Obrady otworzył wykład prof C. Kottaka z Uniwersytetu Michigan ,.Wezwanie dla państwa". wskazujący na ważne zadania organizacji polityczncj. jaką jcst państwo, w zmieniająccj się rzeczywistości spolecznokulturowej współczesncgo świata. Trzy sesje plenarne nazwane zostały .,Historia antropologii" (przcwodnic/.ący R. L Carneiro) ... Miasto i jego przyszłość" (przewodniczący G. Ansari) oraz ..Rasy i prawa" (przewodniczący V. Sutlive). Dalsze prace Kongresu odbywaly się w ramach okolo 300 ..warsztatów". sesji w sckcjach oraz dyskusji panelowych. Jedno ze spotkań roboczych zgromadziło redaktorów czasopism antropologicznych i etnologicznych. dyskutujących pod przewodnictwcm pro[ R. G. Foxa nad takimi sprav/ami. jak kontrola jakości i oryginalności publikowanych artykułów. czasopisma elektroniczne oraz skutki umiędzynarodowienia nauki dla pisarstwa i wydawnictw naukowych. Kongresowi towarzyszyły koncerty. festiwal filmów etnograticznych. wystawy. przcdstawienia teatralnc oraz prezentacje i sprzedaż wydawnictw antropologicznych. Sesje naukowe w sekcjach. podstawowa forma dyskusji kongresowych. organizowane były zjedncj strony przcz stałe komisje Unii. których działa obccnie 18. a z drugiej przez indywidualnych hadacz). zgłasz<\jących propozycję tcmatyki scsji i skupiających wokół siebie osoby zainteresowane. Komisje. stwarzające mo7.1iwości wymiany infórmacji także w okresie między kongresami i intcrkongresami Unii. mi.,:dzy innymi poprzcz publikacje. kontakty dwustronne i spotkania robocze. okazały się w trakcie prac kongresowych efektywnymi organizatorami sesji. Zapewniały bo\\iem zarówno odpOlvicdni dobór referentów jak i gromadziły szersze zespoły dyskutantów. Przyjęte przcz organi/atorów cele Kongrcsu obejmowały: refleksje nad oświadczeniami z ostatnich 100 lat antropologii; analizę zadań stojących przed antropologią w XX! wieku oraz oceno; możliwości wykor/.yslania antropologii w politycc. edukacji. gospodarce i innych ważnych �364 dla człowieka dziedzinach. Ten szeroki program tylko w części znalazł odbicie w problematyce obrad. Wprowadzeniem do nich były bez wątpienia sesje plenarne. które w zamierzeniach organizatorów miały wskazywać na istotne problemy nauk antropologicznvch u progu przyszłego wieku. Pierwsza z nich dotyczyła retleksji nad drogą jaką przeszła sama antropologia kulturowa od etapu ewolucjonistycznych fascynacji do postmodernistycznej retleksji i od zainteresowań skupionych na egzotycznych ludach do współczesnych dociekań nad formami kultury i życia społecznego w krajach zachodniej cywilizacji. Ta problematyka historyczna była nic:cjako dobrym wstępem do drugiej sesji plenarnej poświęconej miastu i jego przyszłości jako ważnemu obiektowi badań antropologicznych \V naszym i nadchodzącym stuleciu. Zdecydowana większość wygłoszonych w trakcie tej sesji referatów dotyczyła współczesnych problemów wielkich metropolii oraz sposobów wykorzystania antropologicznych ekspertyz \V administrowaniu miastami i w projektowaniu ich rozwoju, słusznie wskazując na fakt. iż większość ludzkości. nic wyłączając krajów trzeciego świata. zamieszkuje obecnie środowisko zurbanizowane. Trzeci wielki temat poruszany w trakcie sesji plenarnych związany był z kwestią rasy i konceptualizacji tej koncepcji w dzisiejszym dyskursie naukowym. politycznym i potocznym. Referenci za~tana\Viali się nad podstawami biolo· gicznymi koncepcji rasy oraz nad implikacjami jakie pociąga za sobą używanie tej konstrukcji klasyfikacyjnej w stosunkach społecznych. edukacji. biznesie. Ze względu na kontrowersyjność głoszonych poglądów dyskusja wokół tej kwcstii byla niczwykle gor<Wa. bowiem ścicrały się w niej poglądy "politycznie poprawne" z przekonaniami antropologicznymi rozdzielającymi idee rasy rozumianej jako ..konstrukt mentalny"' służący do •.Iudowej" klasyfikacji ludzi według widocznych cech tizycznych a koncepcją rasy mającą (lub nie posiadającą) zakorzenienie II' podstawach biologiczno-genetycznych. Poruszane w trakcie sesji plenarnych wątki pojawiały się oczywiście także w trakcie niezliczonych sympozjów w jakie obfitował Kongres. Niestety nie wszystkie z nich doszly do skutku. bowiem wielu antropologów nie przybylo do Williamsburga rezygnując z udziału w spotkaniu. Sprawi/o to uczestnikom sporo kłopotu. bowiem często bezproduktywnie krążyli po uniwersyteckim miasteczku w poszukiwaniu sesji uwidocznionych w programie. które w istocie okazywały się tylko papierowymi fantomami. Tematyka szczegółowa Kongresu była bardzo rozproszona i obejmowała w zasadzie niemal wszystkie specjalności. subdyscypliny i pola badawcze eksplorowane współC/.eśnie przez antropologów. Obok tradycyjnie obecnej na lego rodzaju spotkaniach tematyki z z.akresu antropologii biologicznej (fizycznej). której nic poświt;camy tu uwagi. antropologia kulturowa (społeczna. clllologia) prezentowała się niezwykle interesująco umożliwiaj'lc uczestnikom zorientowanie się w aktualnych tendencjach badawczych i w rozwijających sit; prądach zainteresowań istotnych dla rozwoju naszej dyscypliny w przyszłym stuleciu. Bardzo dużo wystąpieil i sympozjów poświęconych było problematyce antropologii etniczności. co w dut.ej mierze bylo odzwierciedleniem żywiołowego rozwoju tej specjalności począwszy od lat 70. Analizowano konflikty etniczne i politykę narodowościową. procesy powstawania narodów i przejawy dnonacjonalizmu, poświęcano uwagt; strategiom obieranym przez grupy mniejszościowe i narodowe w epoce globalizacji. zajmowano si.,: problemami tożsamości. rasy. etnicznymi granicami i separatyzmami etnicznymi. a także edukacj'l wielokulturową. oraz losem przesiedleńców i uciekinierów, wreszcie zasadami organizacji etnicznych środowisk imigracyjnych i mechanizmami ich trwania. Już tradycyjnie silnie reprezentowana była antropologia płci (anThropology a/gender). powstała z antropologii feministycznej. W tych ramach zajmowano sit; rohl dymorlizmu płciowego w dziejach. pozycją kobiety w dobie globalizacji w różnych kontekstach kulturowych i politycznych, znaczeniem płci w rozwoju krajów trzeciego świata, wreszcie perspektywami badail nad płcią w kulturze IV przyszłym stuleciu. Dużo referatów poświęconych było problematyce globalizacji. Zastanawiano si.,: nad rolą antropologii jako nauki o kulturowym zróż.nicowaniu w świecie zunitikowanych wartości i wzorów. �365 nad możliwościami oddziaływania antropologów na świat polityki i biznesu. wreszcie omawiano problemy ochrony przyrody i zasobów naturalnych w związku z prawem zamieszkałych tam łudzi do kontynuowania swego stylu życia w niezniszczonym środowisku. Ta ostatnia problematyka łączyła się z zagadnieniami antropologii ekologicznej także mocno reprezentowancj na Kongresie. Sporo czasu w obradach poświęcono na zagadnienia analizy roli ekosystemów w rozwoju kulturowego zróżnicowania., adaptacji ludów tubylczych do swego naturalnego środowiska i roli ludowej wiedzy agrotechnicznej w eksploatacji ekosystemów. W związku ze światowym rozwojem przemysłu turystycznego nowa dziedzina w postaci antropologii turystyki od lat już kilkunastu stąje się coraz silniejsza i widoczna na arenie międzynarodowej. Podobnie było i w Williamsburgu, gdzie tej problematyce poświęcono sporo uwagi, w tym takim zagadnieniom jak wpływowi turystycznego ruchu n'a zmianę kultury ludów tubylczycII. roli tak zwanej ekoturystyki w 07.ywieniu gospodarczym regionów trzeciego świata, znaczeniu turystyki w kształtowaniu tożsamości etnicznej (narodowej), tak zwanej turystyce sentymentalnej oraz manipulal:jom przeszlością historyczną i archeologiczną dla celów intensyfikacji turystycznego rUl:hu. Kolejnym znaczącym i mocno obsadzonym problemem antropologicznych prezentacji i dyskusji byly zagadnienia z zakresu antropologii medycznej. które już od kilku kongresów stale znąjdują się w l:entrum uwagi. co należy bez wątpienia wiązać ze wzrostem znaczenia medycyny alternatywn<:.j we współcz<:snym świecie. Wśród poruszanych tematów ząjmowano się tradycyjną wiedza leczniczą. powiązaniami magii i lecznictwa ludowego, związkami między utrzymaniem zdrowcj kondycji a j(:>rmamiopieki zdrowotnej w różnych krajach oraz oddziaływaniem odżywiania na stan zdrowia i kondYl:ję biokulturową lokalnych populacji. Innym bardzo aktualnym tematem współczesnych kongresów antropologicznych jest antropologia prawna. T<: zagadnienia zyskały na aktualności ze względu na ich wagę związaną z etniCLnymi rcwindykal:jami. z problematyką wielokulturowości i z dążeniami do respektowania lokalnych tradycji pr'l\\'nych. Dlatego też na Kongresie sporo było referatów na temat prawa ludowcgo (etniczn<:go) i sposobów godzenia go z systemami prawa pozytywnego. Zastanawiano się nad prawami własności ludów tubylezych wzgl~dem zasobów naturalnych znąjdująeych się na ich terenie oraz szeroko omawiano różne aspekty tzw. pluralizmu prawnego, to jest takich sytuacji. IV których z<:względu na wielodniczność niektórych państw czy regionów i konieczność respektowania \\sp()łwyst.;pujących tam kultur. należy akceptować zasady (do jakiego stopnia., to kwestia dyskusji) wynikające z li.lI1kl:jonowania tam różnych. często bardzo odmiennych systemów prawnych. W związku z tą tematyką należy wspomnieć także o ważnym i do niedawna niemal nieobecnym nurcie zainteresowań alllropologicznych. a mianowicie o antropologii dziedzictwa kulturowego. która zd,~ie si.; dziś zasl~pować dawną specjalność znaną jako muzealnictwo etnograficzne. Współczesna antropologia tej orientacji to dziedzina zajmująca się nic tylko sposobami wystawienniczymi. gromad/,<:niem obiektów dla muzeów i ich opracowywaniem. ale specjalność, która przede wszystkim sIara si" kon<:entrować na problemach ochrony dziedzictwa kulturowego różnych etnosów i spll!ccz,ności. uznając prawa tychże grup do swobodnego dysponowania swoim majątkiem (artystycz.nym. intelektualnym. sakralnym). Dlatego też referaty związane z tym nurtem dotyezyly takil:h kw<:stii jak roli tubylczych antropologów w tworzeniu autochtonicinych centrów kulturowych chroni'lcy<:h zabytki przeszłości. jak ochrony miejsc świętych przed ich dewastacją. jak praw ludó\\' tubylczych do tzw. repatriacji obiektów muzealnych (czyli ich zwrotu pierwotnym \\łaśeicielom) uznanych za sakralne lub szczególnie ccnne dla zachowania tożsamości grupy i wzmocni<:nia j<:j durny etnicznej. Obok ty<:hnaj<:z.;ściej wysto;:pujący<:hnurtów obecne na Kongresie były także i inne pola badawcze. zarówno t<: bard/.i<:j /,akorzenione w tradycji dotychczasowYl:h studiów, jak i te, zwiastujące now<:obszary zainteresowań. Trudno tu byłoby wymienić wszystkie te tematy. ale na kilka z nich chcidibyśmy j<:szC/.<:z\\Tócić uwag.;. Jcśli chodzi o pierwszy wyżej wymieniony aspekt, nalci.aloby wspomnieć o studiach nad nomadyzmem i ludami pasterskimi. nad antropologią po- �366 żywienia (tym razem zajmowano się przede wszystkim piciem i napojami), antropologią dziecka, architektury, antropologią symboliczną. antropologią wizualną związaną z nowymi technikami dokumentacji życia społecznego i kultury. wreszcie o studiach etnohistorycznych i etnoreligioznawczych (tu jak zwykle dominowa/a problematyka szamanizmu). Wśród specjalności szybko zyskujących popularność wymienić należałoby przede wszystkim antropologi~ AIDS oraz studia nad starzeniem się i starością (anthrop%gy ofaging). co jest w rzeczy samej świadectwem zrozumienia przez antropologów wagi współczesnych problemów związanych z procesem starzenia się społeczeństw zachodnich i pojawianiem się nowych zagrożeri epidemicznych. Odmiennym zagadnieniem jest aspekt geograficzny Konferencji. zarówno biorący pod uwagę skład uczestników jak i poruszaną tematykę. Choć Kongres odbywał się na amerykańskim kontynencie to ani nie dominO\vali na nim antropologowie ze Stanów Zjednocl.Onych. ani lcż problematyka amerykanistyczna nic zaznaczyła się na nim niczym szczcgólnym. Niewiele mówiono o współczesnej kulturze amerykańskiego społeczeństwa ( tym coraz częścit:j zajmują się w USA specjaliści od popu/ar cu/lure sludies ), a tematyka indiańska. choć tu i ówdzie pojawiała się incydentalnie. to by/a rozproszona po najróżniejszych tematycznie sesjach. pcłniąc tam rolę raczej ilustracyjną dla prezentacji bardziej ogólnych zagadnień. Jednym z nielicznych wyjątków było spotkanie antropologów ze stanową (stanu Wirginia) reprezentacją wodzów kilku lokalnych plemion, cełcm przedstawienia dziejów i aktualnego stanu społeczności .,Pierwszych Amerykanów" Uak się ich teraz olicjalnie nazywa) na ziemiach nąjwcześniej kolonizowanych przez Europejczyków. Również zagadnienia latynoamerykanistyczne pojawiały się w tematyce obrad nader rzadko. co związane było przede wszystkim z nikłym udziałem antropologów z pobliskiego Meksyku i pozostałych krajów Ameryki Laciriskiej. Mimo sporego uczestnictwa antropologów europejskich problemy antropologii Europy. szczególnie zagadnienia współczesnych przemian także zepchnięte były na dalszy plan i rozproszone pośród nąjrozmaitszych tematycznie sesji (przeważnie poświęconych kwestiom etnicznym). Kilka większych sympozjów dotyczyło antropologii Afryki i szans jej rozwoju z udziałem nowego pokolenia tubylczych badaczy. Natomiast problematyka azjatycka zdecydowanie dominowa/a na Kongresie. podobnie jak i udział antropologów z tego kontynentu rwcał się wyraźnie w oczy. Duże delegacje z Chin. Indii i krajów arabskich, wspomagane amerykariskimi i europejskimi badaczami tych regionów. zadbały o dobrą prezentację wyników badań prowadzonych na Bliskim Wschodzie. w Azji Poludniowej i na Dalekim Wschodzie. Jednocześnie sympozja te umożliwily ukazanie dorobku bardzo licznych i silnych azjatyckich ośrodków lokalnych. które mniej lub bardzicj udanie starają się dziś łączyć własne, narodowe podejścia z interpretacją antropologiczną zapośredniczoną z myśli zachodniej. Można tylko w tym kontekście mieć nadzi~jł,:. iż przyszly kongrcs wc Florencji zostanie w podobny sposób wykorzystany przez europejskich badaczy, którzy wówczas hędą mieli szcze· gólną sposobność przedstawienia swych osiągnięć. Udział polskich uczestników w Kongresie w Williamsburgu był \\ięcej niż skromny. podobnie jak i delegatów z innych krajów byłego "obozu" (wyjąwszy Rosję i Rumunił,:). I lak z Uniwersytetu Warszawskiego przybyła prof. Ewa Nowicka wraz z dwójk,\ swych młodych współpracowników. Zaprezentowali oni wyniki swych badań nad tożsamością niewielkich grup etnicznych zamieszkałych tereny byłego ZSRR. Okazją ku temu było sympozjum prowadzone przez prof. Nowicką na temat małych narodów i ich szans przetrwania w dobie globalizacji. Z kolei prof Yiolctta Krawczyk-Wasilewska z Uniwersytetu Lódzkiego przedstawiła wyniki swych folklorystycznych badań nad środowiskiem ludzi zarażonych wirusem lilY. w!<\czająe się w ten sposób do debaty prowadzonej w ramach specjalistycznej sesji na temat antropologii AIDS. Prof. Zbigniew Jasiewicz i Aleksander Posern-Zieliński.(obaj z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu) reprezentujący w Williamsburgu Komitet Nauk Etnologicznych PAN, uczestniczyli IV sesjach poświęconych ..stosunkom interetnicznym" i przcdstawili na nich wyniki swych badań nad tożsamością Polaków zamieszkałych tereny byłego ZSRR i nad nowymi procesami elnicznymi zachodzącymi obecnic IV środowisku indiańskim w Ekwadorze. Nic ulega wąlpliwości. iż tak skromna reprezentacja nic mogła przedstawić na tym nąjważnicjszym I()rum antropologicznym �367 świata ani wszystkich istotnych osiągnięć polskiej etnologii, ani też nie miała możliwości ukazania jej wspólczesnego znacznego zróżnicowania tematycznego i interpretacyjnego. Wartym podkn.:ślenia polskim wkładem w prace Kongresu było przygotowanie, wzorem lat poprzednich. pracy zespołowej zawierającej kilkadziesiąt artykułów etnologów i antropologów polskich. Tom dedykowany Kongresowi, zatytułowany Ethnology and Anthropology at the Time of Transformation. Po/and at the I -Itl1 Congress of the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences. Lódź 1998. zredagowany przez dr prof K. Kalinowską i dr prof. D. Markowską. wzbudził dute zainteresowanie uczestników. Oddzielny nurt prac kongresowych stanowiły posiedzenia organizacyjne Unii. Sprawom organizacyjnym poś\vięcone zostaly dwa zebrania Rady Stalej oraz Zgromadzenie Ogólne. Przedmiotem obrad byl wybór miejsc następnego Kongresu i kolejnych Interkongresów. propozycje zmian w statucie oraz elekcja nowych wladz Unii. Ważną zmianą. przyjętą przez Radę Stałą Unii, jest możliwość wyboru Prezydenta Unii nie spośród członków delega<.:ji narodowej krąju, w którym ma się odbyć następny Kongres, lecz także spośród innych osób rekomendowanych przez Komitet Wykonawczy Unii. W ten sposób podkreślono znaczenie innych zadań Prezydenta, oprócz organizowania kolejnego Kongresu. Prezydentem został wybrany prof. Eric Sunderland z Wielkiej Brytanii. dotychC/asowy wieloletni Sckretarz Generalny Unii. natomiast na stanowisko Sekretarza (jeneralnego powołano prof. Petera N. M. Nasa z Iłoiandii. Kongres zamkn;!,:ty /Osta! wystąpieniami prof V. Sutlive. ustępującego Prezydenta, oraz prof E.. Sunderlanda. Prezydenta nowo powołanego. Uczestnikom Kongres dostarczył szerokiego przeglądu pra<.:pro\\adzonyeh wspókześnie w najważniejszych ośrodka<.:h antropologicznych, możliwoś<.:ikontaktów i za<.:hętydo myślenia o zadaniach antropologii w XXI wieku. Zbigniew Jasiewic::, Aleksander Posem-Zieliński 6. KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWEGO STOWARZYSZENIA ET OWCIII I FOl.Kl.ORU ..ROOrS A D RITUALS: MANAGI G ETHNICITY", AMSTERDAM. 20-25 KWIETNIA 1998 Międzynarodowe StO\\arzyszenie Etnologii i Folkloru (SIEF). gromadzące etnologów i folklorystów zainteresowanych Europą. wielce zasłużyło się w tworzeniu możliwości kontaktów dla bada<.:zyeuropejskich. również z Europy Środkowej i Wschodniej. i ich integracji. Powstało IV roku 1964 \V Atenach jako kontynuacja Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires (CIAP) i hylo organizatorem ważnych konferencji w Pary tu (1971), Suzdalu (1982), Zuri<.:hu(1957). Ikrgen (1990) i Wiedniu (1994), w który<.:h zawsze uczestniczyli etnologowie i folkloryści z Polski. Gospodarzem konf'creneji w Amsterdamic był Instytut 1'. J. Mecrtensa Królewskiej Holenderskiej Akad<.:mii Sztuk i Nauk oraz Holenderskie Centrum Kultury Popularnej przy współpracy Skansenu w Arnhem oraz Królewskiego Bclgijskiego Komitetu Folkloru. Na czele Komitetu Organizacyjnego sIal dr II. W. Roodenburg a obowiązki sekretarza pełnił dr T. Dekker, obydwaj z Instytutu Meertensa. Ohrady odhywały si.,:w budynku Królewskiego Instytutu i Muzeum Tropikalnego. Program obejl1lo\\al 12 wykładów plenarnych oraz pra<.:ew 30 scsjach w ramach oddzielnych sekcji. Konferencja w Amsterdamic. podobnie jak poprzednia w Wiedniu, koncentrowała się na sprawach etniczności. uznanych za niezmiernie istotne nie tylko dla Europy Środkowej i Ws<.:hodniejale również innych jej obszarów. Zajęcie się ctnicznością wskazuje na zbliżenie się zainteresowań etnologów do przedmiotu badań antropologów i historyków. zresztą uczestniczących w konferencji. �368 Obrady dotyczyły takich zagadnień jak rola etnologii narodowych w konstruowaniu etniczności, miejsce etniczności w pracach muzealnych, relacja mie,:dzy etnicznością a narodowością i regionalizmem. imigranci w Europie i ich ojczyzny. symbole i rytuały i ich związki z etnicznością, wyznaczniki etniczności: język. pożywienie. strój. muzyka i tanicc. wreszcic inne aspekty etniczności. m.in. stereotypizacja. hybrydyzacja, przemoc. Interesującc było wystąpienie prof. A. D. Smitha znakomitego historyka etniczności, na temat roli religii w utrzymaniu i odradzania się społeczności etnicznych; uwagi prof. J. Boissevaina dotyczące ,.ukrywanych" rytuałów mieszkańców regionów turystycznych. usiłujących podtrzymać tożsamość etniczną zagrożoną napływem turystów a także referat dr. R. Johlera analizującego współczesnc uroczystości związanc z .,tworzeniem" tożsamości europejskiej. Szereg prezentacji dotyczyło konlliktów etnicznych na Bałkanach, przy czym w wystąpieniach większości etnologów z tego terenu zabrakło głębszej refleksji ukierunkowanej ku postawom i zachowaniom własnej grupy. Uczestników z Polski na konferencji w Amsterdamie nic było wielu. W swoich referatach mówili oni o budowaniu na nowo lokalizmu w Cieszyńskiem przy pomocy prób intensyfikacji obrzędowości (prof. M. Kempny). roli etnologii polskiej w formowaniu tożsamości narodowej Polaków (dr W. Olszewski) oraz zmianach w stosunkach między wysiedlonymi niegdyś Niemcami i ich potomkami a obecnymi polskimi mieszkańcami ziem zachodnich w wyniku nawiązania osobistych kontaktów (prof. Z. Jasiewicz). Interesujące akcenty polskie znalazły się także w wystąpieniach referentów z innych krajów: prof T. Hofera. który wskazywał na Lwów jako miasto o tradycjach wieloetnicznych oraz dr M. Janowski. analizującej rolę wieczerzy wigilijnej w zachowaniu i ksztaltowaniu się etniczności wśród Polaków w Wielkiej Brytanii i... Kalebitów z Sarawaku. Porządek obrad Walnego Zgromadzenia członków SIEf-u. odbywającego się w dniach konferencji, objął sprawozdania z działalności władz Stowarzyszenia. propozycje zmian w statucie. wybory władz a także ustalenie tematyki następnej konferencji. Nowy statut m.in. uporządkował sprawę członkostwa, określając wysokość składki rocznej na ) 5 USD oraz wprowadził obowiązek organizowania kongresów co najmniej raz na trzy lata. Na Prezydenta Stowarzyszenia wybrano ponownie prof. K. Kostlina (Austria). Vice-prezydentami zostali prof. R. Bendix (USA) i dr H. Roodenburg (Holandia). natomiast obowiązki Sekretarza Generalnego nadal będzie pełnić prof. P. NiedermUller (Niemcy). Tematyka następnej konferencji będzie dotyczyć przemian społeczno-kulturowych w Europie. Interesującym uzupełnienicm konterencji były odwiedziny w Skansenie w Arnhem. Zwiedzającym, podzielonym na zespoly zgodne z zainteresowaniami. umożliwiono szczegółowe zapoznanie się z najważniejszymi kierunkami pracy muzealnej: dokumentacją, studiami nad dawnym budownictwem i farmami. kolekcją strojów regionalnych. ogrodem botanicznym, I()rmami komunikacji i sposobami ekspozycji. W przerwach obrad w Amsterdamie można było zobaczyć eksponowaną w Muzeum Tropikalnym bardzo interesującą wystawi; dotyczącą szamanizmu .,Z Syberii do przcstrzeni cybernetycznej". opartą na unikatowych eksponatach z muzeów rosyjskich. ajednocześnie przedstawiającą c1ementy szamańskie w innych niż syberyjskie kulturach. Konferencja IV Amsterdamie. która zgromadzi la ponad 200 etnologów. 1()lklorystów i przedstawicieli dyscyplin pokrewnych z Europy i Stanów Zjednoczonych. pozwoliła na poznanie problematyki obecnie prowadzonych badań z zakresu etnologii europejskiej. "Antropologizacji" etnologii będą towarzyszyć. na co wskazywały dyskusje, powroty do niektórych tradycyinych zaintercsowań, m.in. kulturą matcrialną lub kulturami regionalnymi i środowiskowymi, korzystające z nowych przemyśleń i doświadczeń. Etnologowie poiscy. od dawna już uczestniczący w konferencjach SIEF-u i próbujący zintensyfikować współprace,: z tym Stowarzyszeniem (por. np. tegoroczne seminarium Grupy Roboczej ds. Etnokarlogralii SIEF-u. zorganizowane w Cieszynie przez prot: Z. Kłodnickiego). winni zapewni~ sobie szcrszy udział w pracach tak ważnej europejskiej organizacji. /.hiRniew Jasiewic:: �369 Mlr;DZYNARODOWA KONFERENCJA ..KULTURA W PRZESTRZENI", CIESZYN. 21-23 PAŹDZIERNIKA 1998 W dniach 21-23 października 1998 roku obyła się w Cieszynie międzynarodowa konferencja z cyklu ..Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych" na temat "Kultura w przestrzeni". Współorganizatorami konferencji byli: Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cieszynie. Pracownia Atlasu Etnograficznego w Instytucie Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu, International European Ethnocartographic Working Group w Bonn. Obrady uroczyście otworzył Prorektor Uniwersytetu Śląskiego prof. dr hab. Alojzy Kopoczek. a ze strony Mi<;dzynarodowej Europejskiej Komisji Etnokartograficznej uczestników powitał jej przewodniCl.ący proC dr l-łeinrich L. Cox. Wprowadzenia do konferencji dokonała prof. dr hab. Irena Rukowska-F1oreńska \\skazując na wagę podjętej problematyki, jej złożoność i możliwości interpretacyjne. W sesji plenarnej wygłoszono trzy referaty. Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prof. dr hab. Zygmunt Klodnicki (Zakład Etnologii, Instytut Nauk Spolecznych i Nauk o Kulturze. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) mówił o zastosowaniu metody etnograficznej w badaniach nad genezą kultury tradycyjnej. Dr hab. Halina Rusek (Zakład Etnologii, Instytut Nauk Społecznych i Nauk o Kultum:. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) w swych rozważaniach teoretycznych dokonała socjologicznej analizy problemu wielokulturowości w przestrzeni pogranicza narodowego i etnicznego. Ks. dr Józef Budniak (Zakład Etnologii, Instytut Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) przedstawił rolę ekumenizmu w przestrzeni religijnej Śląska Cieszyńskiego. Organizatorzy. z powodu pogłębiającej się specjalizacji w zakresie prac badawczych w naukach o kulturze i możliwości wypracowania konstruktywnych ustaleń teoretycznych i metodologicznych. postanowili dalsze obrady i dyskw~ie prowadzić w trzech sekcjach problemowych. Sekcja pien\sza I.ajmowała się metodą etnogeograticzną w etnologii europejskiej. Goście ze Slowacji. zwlaszCl.a PhDr. Sona Kovaćevicova (Ustav etnologie SA V. Bratislava) i PhDr. Rastislava Stoi ićna (lJstav etnologie SA V. Bratisłava) pokazały. w jaki sposób można dokonywać studiów porównawczych poszczególnych atlasów etnograficznych. We wnioskach podkreślały, że na mapach obejmujących Czechy, Morawy, Słowację i Węgry widać wyraźnie, że granice kulturowe zupełnie nic pokrywają się z granicami etnicznymi i politycznymi. Prof. dr Balazs Borsos (Neprajzi Kutato Csoport. Magyar Tudomanyos Akademia, Budapest, Węgry) ukazał możliwości wykorzystania komputera przy wyodrębnianiu regionówetnokulturowych. PhDr. Mojmir Benza «(Jstav etnologie SA V. Bratislava. Słowacja) na przykładzie obuwia i ubioru ludowego pokazał specyfikę tradycyjnej kultury słowackiej. Z kolei prof. dr Alexander Fenton (European Ethnological Research Centre. Edinburgh, Szkocja) zaprezentował historię badań etnokartograticznych w Europie. a dr Bernd Schone (Institut tUr Sachsische Geschichte und Volkskunde. Drezno. Niemcy) scharakteryzował prace kartograficzne Adama Ziirnera. O zmienności zasięgów kulturO\\"ych i dynamice zjawisk kulturowych na przykładzie budownictwa ludowego mówił PhDr. Jifi Langer (Roznov pod Radhostem, Czechy). Przedmiotem rel'eratu PhDr. Josefa Vafeka (lJstav pro etnografii a folkloristiku, Praha, Czechy) były szopki bożonarodzeniowe na pograniczu Czech i krąjów niemieckich. Natomiast prof. dr Gabor l3arna (I.ehrsluhl fUr Volkskunde, Univcrsitat Szeged, Węgry) przedstawił w swoim wystąpićniu na mapach z obszaru Węgier zasięgi występowania zwyczajów ludowych. Próbą ukazania relacji zachodzących pomiędzy etnografią a ludzką świadomością była wypowiedź, prof. dr. .Iurjcna van der Kooi (Nedersaksisch Institul. lJniversiliit Groningen, Holandia), zaś PhDr. Józscl' Liszka (t-:tnologicke centrum. Komarno, Słowacja) opisał kulturę ludową węgierskiej mniejszości \V Słowacji. Na uwagę zasługuje też opracowanie dr. Mieczysława Trojana (Katedra I·:lnologii. Uniwersytet Wrocławski) o przestrzeni kulturowej szwedzkiej wyspy Olandii. �370 Przedmiotem zainteresowań sekcji drugiej była miejska i wiejska przestrzeń kulturowa. Prof dr hab. Anna Brzozowska-Krajka (Instytut Filologii Polskiej. UMCS. Lublin) na przykładzie fenomenu góralszczyzny w Stanach Zjednoczonych Ameryki omówiła przestrzenie tradycji miejskich mniejszości etnicznych w centrum metropolii chicagowskiej. Ciekawej antropologicznej analizy przestrzeni micjskiej Wrocławia dokonali dr Mirosław Marczyk i mgr Konrad Górny (Katedra Etnologii. Uniwersytet Wrocławski). Z kolei przestrzeń miejska Lodzi była przedmiotem zainteresowań dr Ewy G. Karpińskiej i prof. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej (Katedra Etnologii. Uniwersy1e1 Lódzki). Pierwsza zaprezenl<mala opis analityczny idei przestrzeni granicznej jaką jest brama miejskiej kamienicy. Druga prelcgcntka ukazała związki zachodzące pomiędzy spolecznością ewangelików łódzkich a przestrzcni'l materialną i społeczną tego miasta. Tematem wystąpienia prof dr hab. Marii Pulinowej (Zakład Dydaktyki Geografii. INOZ. Uniwcrsytet Śląski) byly formy działań edukacyjnych mających na celu kształtowanic tożsamości kulturowej młodzieży w przestrzcni Zagłębia Dąbrowskiego. Natomiast dr Dariusz Rott (Instytut Nauk o Literaturze Polskiej. Uniwersytet Śląski) odtworzyl przestrzeń kulturową. pośród której poruszali się mieszkańcy Leszna w latach 1628-1656. Autor ten skupił się zwłaszcza na różnorodnych wrażeniach wizualnych wywoływanych przez ową przestrzeń. Intercsujący rekrat wygłosiła prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Zakład Etnologii. Instytut Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynic). klóra zanalizowala z perspektywy antropologicznej ciągłość i zmianę w przestrzeni kulturowcj domu rodzinnego \V tradycyjnych rodzinach górnośląskich. Prof. dr hab. Ryszard Kantor (Zakład Etnologii. Instytut Nauk Społecznych i Nauk o Kulturzc. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) zaproponował rozważania nad rolą. jaką w rcaliach systemu totalitarnego pełni wielkomicjska przestrzeń publiczna. Przestrzeń ta. poprzez odgórnie narzuconą ..szatę ideologiczną". ma przcdc wszystkim indoktrynować a nie jak w systemach demokratycznych - informować. Próbą określcnia odrębności kulturowej regionu lubuskiego było opracowanie dr Barbary Kołodziejskiej (Muzeum Etnogra!icznc \V Zielonej Górze). Z kolei dr Izabela Bukraba-Rylska (Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa) przedstawiła wyniki badań nad świadomością i kompetencją kulturową młodzieży w wybranych gminach Białowieży. Antropologiczny wymiar przestrzcni mlyna był przedmiotem ostatniego referatu wygłoszonego w tej sekcji przez dr. Jerzego Adamezewskiego (Muzeum Etnogratlczne w Toruniu). Trzecia grupa problemowa skupi/a się nad wzajemnymi relacjami zachodzącymi między przestrzenią a tradycją i tożsamością. l tak: dr Przemysław Piekarski (Instytut Religioznawstwa. Uniwersytet Jagielloński) mówił o wizji przestrzeni świata w kulturze indyjskiej. dr Elżbieta Orłowska (Insty1ut Geogratii. Uniwersytet Wrocławski) starała się wyznaczyć współczesny zasi.,:g geograficzny kultury arabsko-muzułmańskiej. dr hab. Ryszard Vorbrich (łnsty1ul Unologii i Antropologii Kulturowej. Uniwersytet im. A. Mickiewicza. Poznati) w oparciu o materiał z badań przeprowadzonych wśród Berberów Marokańskich i mieszkaIieów Cór Mandara scharakteryzował dwie przeciwstawne fi.mny adaptacji do środowiska naturalnego. ks. prof. dr hab. Franciszek Rosiński (Katedra Etnologii. Uniwersytet Wrocławski) przedstawił zagrożenia jakie stwarla współczesna cywilizacja techniczna dla kultur regionalnych w Papui Nowej Gwinei. Kolejne trzy referaty były oparte na danych cmpirycznyeh ze Śląska. Dr Maria Smielowska (Instytut Socjologii. Uniwersytet Opolski) ukazała geograficzne i symbolicznc wymiary przestrzeni życia w doświadczeniach zbiorowości Śląska Opolskiego. dr Urszula Swadźba (Instytut Socjologii, Uniwersytet Opolski) zajt;ła się wartościami. które funkcjonują wśród młodzieży pogranicza polskoniemieckiego i kulturowego. jakim jest Opolszczyzna oraz geograficznego. jakim Sil tereny województwa zielonogórskiego. mgr Grzegorz Odoj i mgr Andrzcj I'eć (Zakład Etnologii. łnstytut Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze. Uniwersytet Śląski Filia IV Cieszynie) przedmiotem swoich zainteresowań uczynili zagadnienie doświadczania przez członków lokalnych zbiorowości Żor miejsc. w których zlokalizowane są kapliczki i krzyże przydrożne. Inny prelegent. mgr Jarosław Eichstaedt (Katedra Etnologii. Uniwcrsytet Lódzki). wykorzystując inspiracje semiotyczne ze szkoły Moskwa-Tartu. spróbował zanalizować przcslrzeń w tych �371 apokryfach ludowych. które koncentrują się wokół osoby Jezusa Chrystusa. O uświęcaniu przestrzeni na przykładzie Sanktuarium Krzyża Świętego w Saląice w Górnej Łomnej na Zaolziu mówi la mgr Malgorzata Michalska (Katedra Etnologii. Uniwersytet Wrocławski). W konferencji brali też udzial Iilozofowie. Mgr Marek Rembierz (Zaklad Dydaktyki Ogólnej, Instytut Pedagogiki. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) wygłosil referat na temat "Metafizyczny lad przestrzeni a dylematy współczesnej kultury". zaś prof. dr hab. Krzysztof Wieczorek (Instytut Filozofii. Uniwersytet Śląski) referat .,Przestrzeń nowej jaskini Platona (o niespójności wyobraźni przestrzeni w kulturze współczesnej)". Obrady w tej sekcji zakończył mgr Paweł Schmidt (Katedra Etnologii. Uniwersytet Łódzki) wystąpieniem pl. "Przestrzeń życia codziennego (badanie toż.samości lokalncj przez identyfikację z grupą)". Miłą atrakcją była zorganizowana w trzeci dzień konferencji wycieczka do Muzeum Beskidzkiego w Wiśle. Należy również dodać. że obradom towarzyszyła okolicznościowa sprzedaż wydawnictw uniwersyteckich oraz publikacji Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Cieszyńska konferencja udowodnila, że możliwe jest wspólne spotkanie i przedyskutowanie poruszonej problematyki przez przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych: etnologów i antropologów kulturowych. socjologów. geogralOw. filozofow. Otwarla szeroki, antropologiczny punkt widzenia na przestrzeli kulturową. ukazała różne aspekty metodyetnogeograficznej i najnowsze osiągnięcia uzyskane dzięki tej metodzie. Obrady i dyskusje uświadomiły też, iż procesy zachodzące między przestrzenią a człowiekiem są złożone i na tyle nie wyjaśnione, że uznanie tej problematyki za w pełni rozpoznaną wydąje się przedwczesne. Należy sądzić, iż konferencja będzie inspiracją dalszych badań empirycznych i dociekań teoretycznych. Gr::egor:: Odoj, Andrzej Peć KONFERENCJA "KONTYNUACJA I ZMIANA W KULTURZE WSPÓŁCZESNEJ WSI POLSKIEJ", OPOLE- BIERAWA. 2ł-22 MAJA 1998 Od czterech już lal. co roku w różnych regionach krąju. spotykąją się badacze kultury, przedstawiciele nauk spolecznych. dzialacze i pracownicy jednostek kulturalno-oświatowych, by wspólnie śledzić przeobrażenia dokonujące się w kulturze polskich społeczności lokalnych po okresie transformacji ustrojowej. W tym roku uczestników konferencji "Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesncj wsi polskiej" gościła ziemia Śląska Opolskiego. Spotkanie zorganizowane przy współudziale Instytutu Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Opolskiego, Muzeum Śląska Opolskiego. Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Muzeum Wsi Opolskiej i Urzędu Gminy w Bierawie zgromadzi lo przedstawicicli rożnych dyscyplin naukowych: etnologów, socjologów, pedagogów. historyków reprezentujących placówki naukowe z Cieszyna, Kiełc, Poznania, Krakowa i Opola. W czasie dwudniowych obrad starano się przybliżyć współczesne oblicze lokalnych środowisk Opolszczyzny. Obok wystąpień o charakterze sprawozdawczym zaprezentowano prace analizujilce aktualny stan i proccs przeobrażeń dokonujących się w różnych sferach życia spoleclnego-kulturalncgo. Wiele ulragi poświęcono problcmatyce stosunków etnicznych i rela'<ii mi.;dzygrup<mych w spo!ccznościach lokalnych Śląska Opolskiego, a także zagadnieniom tożsamości etniczncj i id\'ntylikacji narodowej. Program konferencji obejmujący 18 referatów wzbogacony został inlcrcsuj;ICi\ wycicC/ką krajoznawczą. Zwiedzanie muzeów oraz lokalnych placówek samorządowych pozwoliło przybliżyć uczcstnikom konferencji obraz opolskiej wsi, stanowiło też cenne uzupełnienic teorctycznych rozważań i hipotez. �372 W Imieniu gospodarzy przywitał gości Stanisław Gawlik, Dziekan Wydziału HistorycznoPedagogicznego UO, Życz<1Cuczestnikom owocnych obrad podkreślił aktualność i potrzebę badań nad stosunkami w obrębie środowisk wiejskich. Wyraził nadzieję, iż zaprezentowane w czasie obrad rcleraty, wysunięte spostrzeżenia i konkluzje zostaml spożytkowane dla rozwoju i aktywizacji opolskich społeczności wioskowych. Obrady zainaug.urował Ludwik Kozołub wystąpieniem ..zróżnicowanie kulturowe współczesnej Opolszczyzny". II który m poprzez pryzmat ruchów migracyjnych po roku 1945 starał się wyjaśnić spccyfikę odn;bnośei kulturowej Ziemi Opolskiej. Autor kreśląc obraz stosunków społecznych w obrębie różnych grup: Ślązaków zamieszkujących Opolszczyznę. repatriantów i przybyszów z Polski centralnej, wskazaL iż zideologizowana polityka kulturalna państwa ludowego, jak również konkurencyjnc aspiracje poszczególnych grup staly si.,: gruntem, na którym wzrosła wząjemna niechęć. nieulilość. poczucie krzywdy. a nawet poniżenia. Transformacja ustrojowa stwarzając na nowo możliwość rozwoju lokalnych środowisk i ekspresji etnicznych tożsamości, przyniosla jednocześnie rewizję dotychczasowych postaw, otwierając tym samym nowy etap w kształtowaniu wzajemnych stosunków międzygrupowych. Zagadnienie aklywizal,ii spokczno-kulluralncj II obn;:bie środowisk wioskowych podjął ksiądz Andrzej lianich II wystąpieniu ,.Kulturalne życic paralialne Ilspólczesnej wsi opolskiej". Opisując życic współnot paralialnych na OpolsLcLyźnie wymienił dlla podstawowc nurty społecznej działalności Kościoła: pierwszy, związany z kalcndarzem liturgicznym i obchodzeniem świąt kościelnych, drugi, łączący się z prac'l duszpasterską. tj. !ll"Oueniem paralialn)'ch zcspołów, stowarzyszeli. grup i kólck zainteresowali. Podkreślił tym samym znaczenic i rolę wspólnoty paratialnej. która nie tyłko kształtuje zachowania i postawy religijne. alc także wplywa na życie społeczne. obyczajOlVt: i kulturalne wsi. Swoistym przykładem tego typu działalności. a zarazem potwierdzeniem kulturotwórcLej rołi Kościoła, jest powstanie w 1993 roku Uniwersytetu Diecezjalnej Ludności Wiejskiej. który w systcmic zaocznym ol'cruje kształcenie w zakresie wiedzy religijnej i humanistycznej. Tak więc. podejmowanc i proponowane przez Kościół formy aktywności stają się dla mieszkańców wsi alternatywą wobec kultury masowej lansowanej przez media. a także swoistym antidotum na 7Oboj.,:tnicnie i bierność społeczną Kontynuacją rozll'ażali zaprezentowanych przez ksi.,:dza Ilanicha bylo wyst'lpicnie Alojzego Wierzgonia. w którym autor starał się zilustrować funkcjonowanic sakralnych budowli w życiu mieszkańcóI\ opolskich parafii. Omawiaj,lC inicjatywy podejmowane na rzecz ochrony zabytków sakralnych Śląska Opolskiego. wskazał na społeczny aspekt lego typu działalności. Jak podkreślił autor. slare obiekty: przydrożnc kapliczki. krzyże. drewniane kościółki, będ,\cc znakiem dziedzictwa kulturowego lcj ziemi. pelnią II' życiu miejscowcj ludności 1I"<1ŻnC funkcje integracyjnc. Są bowiem micjscem wspólncgo celebrowania i przeżylvania uroczystości religijnych, w czasie których elementy obrzędowości ludowej często wzbogacają liturgi.,: kościelną nadając nabożeństwom lokalny koloryt i atmosferę ludowego świętowania. Historii. kulturze i losom ludności napływowej z Kresów Wschodnich poświęcony zostal reterat Małgorzaty Goc i Elżbiety Dworzak ..Czy nadrobimy stracony cz.as'F" Autorki w j(lrmie komunikatu przedstawiły stan badań prowadzonych od 1994 roku przcz pracowników Muzeum Śląska Opolskiego wśród mieszkańców wsi Grodzicc, byłych repatriantów z Bitki Szlacheckiej. pow. lwowski. Zwracąjąc uwagę na skąpą ilość materiałów dnogralicznych poświęconych ludności napływowej. zakreśliły główne cele i założenia prowadzonej penetracji: odtworzenie historii i okoliczności związanych z przesiedleniem. adaptacją. a następnie życiem w nowym środowisku ludności przybyle.i na tereny Śląska po roku 1945. a także próbę zrekonstruowania możliwie pełnego obrazu przyniesionej przez nich kultury. Nic jest lo łatwe zadanie. gdyż większość przedmiotów i urządzeri uległa zniszczeniu. a okrcs 50 lat wymazał I. pamięci najstarsLych mieszkańców wiele faktów. przeżyć i wydarzeń. Stąd rejestracja odchodz'lcej w przcszłość kultury wydąje się ważnym i naglącym zadaniem. Obraz życia., więzi i stosunków społccznych opolskich środowisk lokalnych. widziany oczami nąjmłodszego pokolenia micszkańców Opolszczyzny. odslonil blok rekratów zaprczcntowany �373 w drugiej cz;,:ści przedpołudniowych obrad. Autorzy na podstawie badań empirycznych prowadzonych wśród uczniów śląskich szkól starali się przedstawić przekrój postaw. zachowań, poglądów. wartości. aspiracji i planów życiowych opolskiej mlodzieży. Analiza zgromadzonego materiału wykazała występowanie znamiennych różnic w postawach i zachowaniach prezentowanych przez młodzież w zalei.ności od środowiskowego lub etnicznego pochodzenia. Zenon Jasiński, omawiając konsekwencje przemian oświaty dla kultury wsi. wskazał m.in. na dysproporcje w osiąganiu stopnia dojrzałości osobowej między dziećmi ze środowisk wiejskich a ich rówieśnikami z miasta. Z kolei Violctta Ruszczewska, analizując postawy wobec lokalnego środowiska, zwróciła uwagę. ii. mlodziei. z rodzin autochtonicznych o wiele częściej dostrzega znaczenie więzi społecznych i życia wspólnotowego niż dzieci z rodzin naplywowych. Współczcsne oblicza kultury regionalncj Śląska Opolskiego oraz procesy przeobrażeń w sferze życia obyczajowego środowisk wiejskich Opolszczyzny stanowiły zasadniczy temat rozważań zaprezentowanych w popołudniowej części obrad. Teresa Smolińska w referacie "Zjawiska pseudofolklorystyczne na Górnym Śląsku" podjęła próbę analizy fenomenu popularności śląskiego disco . .lak pokazała dokonana przez autorkę interpretacja repertuaru śląskich kabaretów i zespołów illuzycznych. piosenki omawianego nurtu. utrzymane w konwencji disco, łączą w dowolny sposób elementy \\łaściwe kulturze popularnej i ludowej. Mimo odstępstw od tradycyjnych wzorów zarówno w gwar/.e. stroju jak i linii melodycznej zyskują powszechną akceptację wśród rodzimcj ludności. tak w mlodszym. jak i starszym pokoleniu. Poprzez odwołanie do śląskiej tradycji i obyczajowości. przy jednoczesnym zastosowaniu form muzyki popularnej. w sposób zabawny i latwy w odbiorze (zbanalizowana treść i forma) opowiadają o Ślązakach, ich kulturze i życiu. Realizują tym samym mit o arkadyjskiej szczęśliwości śląskiego rąju. Zyskując popularność w szerokich kn;gach społecznych piosenki śląskiego disco stają się znakiem współczesnych przeobrażeń w kulturze obyczajowej Śląska. a być może są zwiastunem tworzenia nowych jakości śląskiego folkloru. łnny aspekt kulturowego oblicza opolskiej wsi omówił Bogdan Jasiński w pracy "Zwyczaj wodzenia niedh\iedzia na SI'ISku Opolskim". Na przykładzie analizy powyższego zwyczaju autor zilustrował proces kontynuacji i zmiany tradycyjnych form kultury we współczesnej rzeczywistości. Po zaprezentllwaniu opisu oraz funkcji wodzenia niedźwiedzia w tradycyjnej społeczności, prześledz.il pr/.eobra;i.enia i transformacje, jakim podlegal ów zwycząj przez okres ostatnich 50 łat, aż do czas(m obecnych. Kreśl,\e współczesny kontekst wodzenia niedźwiedzia, autor scharakteryzowal znamienny proecs zanikania pierwotnych funkcji zwyczaju przy jednoczesnym przetwarzaniu jego dmmych trcści - w miejsce dawnego niedźwiedzia pojawia się pluszowy miś, wróżby o urodzaju zast<,;puje wskazanie szez<,;śliwych liczb wygranej w totolotka. a tradycyjna danina zostaje zamieniona na skrzynkę piwa. D/ięki owcj transformacji i aktualizacji dawnych treści zwyczaj wodzenia nieMnied/ia. podobnie jak i inne formy kultury o proweniencji ludowej zachowują sw'1 żywotność. \\pisując si<,;w specyfikę współczesnego krąjobrazu kulturowego regionu. Z du;i.ym z"interesowaniem spotkało się wystąpienie Jan" Feussette, w którym autor w oparciu o zapisy zamieszczone w Złotej Księdze kroniki Ochotniczej Straży Pożarnej w Brzozowcu odtworzył dzieje i atmosfer;,: działalności Amatorskiego Zespoi u Teatralnego .,Alarm'·. Kreśląc sylwetkę obecnego na konkrencji twórcy teatru Józefa Gacka. przybliżył niezwykłą postać, człowieka o ogromnej pasji twórczej. któremu zaangażowanie i poświęcenie pozwoliło stworzyć \\ niewielkiej miejsCl)\vośei jeden z bardziej znanych tcatrów ludowych \Ii rcgionie. Prezentując osiągnięcia teatru i jego rolę w życiu mieszkańców Brzozowca. autor referatu podkreślił tym samym znac/<Icą roi;,:jednostek w aktywizacji życia społeczno-kulturalnego łokalnych środowisk. Obrady pier\\ szego dnia zamknę/a Elżbieta Wijas-Grocholska wystąpieniem "Lauby jako element architektury wsi (przeobrażenia w XX wieku)". w którym scharakteryzowała specyfikę lokalnych zabudowałl wiejskich. Następnie uczestnicy konferencji udali się do Muzeum Wsi Opolskiej. gdzie po zwiedzeniu skansenu spotkali się w regionalnej restauracji, by podsumować obrady pierwszego dnia. �374 Wycieczka krajoznawcza wiodąca trasą z Opola przez Kamiel] Śląski. Górę Świętej Anny, Leśnicę do Bierawy rozpoczęła drugi dzieJl konferencji. Po zwiedzeniu bazyliki św. Anny i muzeum Powstańców Śląskich uczestnicy przejechali do Bierawy. gdzie w sali Gminnego Centrum Kultury i Rekreacji kontynuowano obrady. Z uwagą wysluchano wystąpienia Henryka Chromika, wójta Bierawy, pl. ..Przemiany w życiu spokczno-kulturalnym Bicrawy w ostatnich latach". w którym scharakteryz(l\\al aktualny stan gminy. począwszy od obrazu stosunków społecznych (struktura zatrudnienia. migracje zarobkowc. wykształcenie i poziom ż.ycia micszkańców), poprzez zagadnienia etniczno-narodowc. aż do działań i osiągni.;ć samorządu tcrytorialnego w zakresie rozbudO\vy lokalncj inti-astruktury. Uzupełnieniem wystąpienia II. Chromika byl komunikat Mirosława Wierzby na temat działalności i dorobku Gminnego Centrum Kultury i Rekreacji w Bierawie. Jak mówca zaznaczy/. proponowane przez miejscową placówkę formy aktywności przyczyniąją się do ożywienia i wzbogacenia życia kulturalnego mieszkańców wsi a także wzmocnienia lokalnych więzi środowiskowych. Prezentacj.; Gminy Bierawa zakończył terenowy objazd. w czasie którego goście zwiedzili ważniejsze placówki samorządowe i najnowsze inwestycje na terenie gminy. Następnie wszyscy udali się do sali Ośrodka Kultury, gdzie nastąpiło podsumowanie konferencji. Na zakończenie obrad zabrał głos Ryszard Kantor. główny inicjator i pomysłodawca konferencji. Dziękując uczestnikom za owocną pracę w czasie dwudniowych obrad, podkreśli/. iż opolskie spotkanie spełnilo oczekiwania organizalorów. Prace zaprezentowane w czasie konterencji przybliżyły aktualny stan kultury i życia społeczności wioskowych Opolszczyzny. pozwoliły lepiej poznać lokalne stosunki. a także uświadomić ujawniające się ostatnio na tym terenie problemy natury etnicznej i narodowej. Biorąc pod uwagI,: dotychczasowy dorobek czterech już konferencji cyklu ..Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej" z satysfakcją przyzna/. że cele i założenia. jakie legly u podstaw organizowania tego typu spotkań, udaje się realizować. Gromadzony w czasie konferencji material. dostarczając cennych informacji na temat kultury lokalnych środowisk w poszczególnych regionach kraju. może bowiem w przyszłości stanowić podstawę do stworzenia calościowego obrazu przeobrażeó dokonujących się w kulturze wsi polskiej po okresie transformacji ustrojowej. Niestety, napięty i obszerny program opolskiej konferencji uniemożliwił zaprezentowanie wszystkich prac. Z braku czasu swych referatów nie wygłosili: Jadwiga Kosowska-Rataj (.,Tradycja w oczach dziecka wiejskiego"). Edward Nycz (.,Spoleczność lokalna wobec kataklizmu powodzi") oraz Ryszard Kantor (..Modernizacja kultury - kaprys czy konieezność'P'). Teksty powyższych referatów \\Taz z innymi pracami ukażą się drukiem w tomiku obejmującym zbiór materiałów pokonterencyjnych. Czytelnicy znajdą w nim pełniejsze omówienie zagadnień i problemów zasygnalizowanych jedynie w powyższym sprawozdaniu. Sranislawa 'liTbllnia-Sras::e! KONfERENCJA ..UTRACONE I ODBUDOWANI: MAłY OJC1.YZNY", ZIELONA GÓRA, 21 WRZEŚNIA 1996 Pierwotnie tytuł brzmiał: ..Kultura ludowa a utracone i odbudO\\'anc male ojczyzny". Nieznaczna zmiana tytułu była konieczna aby poszerzyć zakres tematyczny konferencji. Konferencję przygotował prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. pr/.ewmlniczący Komitetu Nauk Etnologicznych. Obradom przewodniczyli proC dr hab. l3ogusla\\ I.inclle i proC dr hab. Danuta Markowska. Konferencja towarzyszyła 72. Walnemu Zgromadzenia PTL. które odbywało si.; w dniach 2022 września 1996 r. Obok referentów w konferencji wzil,:li udzial członkowie Polskiego TO\\arzy- �375 stwa Ludoznawczcgo w liczbic około 65 osób, przedstawiciele władz województwa zielonogórskiego (m.in. wojewoda) i Zielonej Góry oraz 20-30 osób z regionu Środkowego Nadodrza (pracownicy muzeów. pracownicy innyl:h placówek kulturalnych i in.). Dwóch referentów nic przyjechało (prof. dr hab. Dorota Simonides i mgr Irena Lew), wygłoszono natomiast dwa dodatkowe releraty, a mianowicie mgr Anatol Omelaniuk, przewodniczący Krajowej Rady Rcgionalnych Towarzystw Kultury (,,0 problematyce małych ojczyzn w pracach towarzystw regionalnych") oraz PhDI', Hana HIMkova CSc. z llstav etnologie SAY, Bratysława ("O problematycc małych ojczyzn i regionów na Słowacji"). Niektóre z referatów wzbudziły dyskusjI,:. z\\laS/cza \\")st<lpicnic prof. Zbigniewa Jasiewicza (Poznań). prof. Olgi GoldbergMulkiewicz (Jerozolima) i Mirosława Pecucha. Założenia konferencji zostały spełnione ,.z naddatkicm": problcmatykl,: utraty małych ojczyzn i ich odbudowę w oparciu o kulturę ludową na Ziemiach Zachodnich udało się rozważyć na szerszym tle porównawczym dzięki wystąpieniom dr. Hansa-Dietera Handraka (l3onn) i dr.dr. Elisabeth i Olafa Boekhornów z Wiednia. Obok aspektu etnologicznego pojawił się wątek znaczenia związku uczuciowego migrantów, Polaków, Niemców. Ukrailicll\\ i 7.ydów z dwoma "małymi ojczyznami". tą utraconą i tą odbudowaną, i ich pozytywne znaczenie \\. pokojowej i integrującej się Europie. Zakres treściowy konferencji został wyczerpany a nawet pr/ekroczony. Nieobojętnym aspektem jest fakt znacznego zainteresowania ktloferencją wladz lokalnych, co przejawiło się m.in. w przyrzeczeniu dofinansowania tomu pokon ferenc)j nego. Zygmunt Klodnicki KONFERENCJA "RELIGIJNOŚĆ LUDOWA NA POCiRANICZACH KULTUROWYCH I ETNICZNYCH". CIESZYN. 22-23 PAŹDZIERNIKA 1997 W dniach 22-23 października ł 997 roku odbyla się w Cieszynie konferencja naukowa ..Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych". Współorganizatorami konferencji byli Zaklad Etnologii w Instytucie Nauk Spo!ecznyl:h i Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cieszynic. Komisja Studiów nad Przyszłością Górnego Śląska PAN Oddz. w Katowicach oraz Komisja ds. Polsko - Czeskich i Polsko - Slowackich PAN Oddz. w Katowicach. Zgodnie I. założeniem organizatorów konfcrencja ta była kolejną z cyklu poświęconego wybranym dziedzinom kultury współczesnej. Konferencje; uroczyście otworzył prot: dr hab. Andrzej Wójtowicz, Dziekan Wydziału Pedagogiczno-Artystycznego. Wprowadzenia w problematykI; sesji dokonała prof dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Dyrektor Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, v-ce Przewodnicząca Komisji Studiów nad Przyszłością Górnego Śląska. która podkreśliła wagę i doniosłość podjętej tematyki. jcj zakres. walory poz.nawcze oraz krótko scharakteryzowała możliwości interpretacyjne. Konferencja zgromad/.ila 24 prelcgcntów z rozmaitych ośrodków naukowych i naukowobadawczych z calej Polski. Zaprezentowano wyniki badań nad polską religijnością ludową, jak i \\ybranc aspekty religijności innych grup narodowych i etnicznych (europejskich i pozaeuropejskich). I tak: prot: dr hah. Anna Szyter omówiła znaczcnie ośrodków kultu religijnego dla utrzymania tożsamości etnicznej i narodowej Warmiaków, doc. dr hab. Tadeusz M. Trajdos przedstawił miejsce i role; przydrożnych figur kamiennych w życiu religijnym wsi Górnej Orawy, prof dr hab. Irena Bukowska-F1orcńska zarysowała wspólczesną polską religijność ludową skupiając się głównie na naj hardziej charakterystycznych zachowaniach. normach obyczajowych oraz prakty- �376 kach obrzędowych. Z kolei ks. prof. dr hab. Henryk Zimoń zaprezentował wybrane rytuały religijne u łudu Konkomba z Północnej Ghany, dr Mieczysław Trojan analizował współczesne przejawy religijności ludowej w Szwecji. prof. dr hab. Urszula Kaczmarek ukazała funkcje religii w życiu Polaków na Węgrzech. Inni uczestnicy mówili m.in. o wzorach życia religijnego na pograniczach etnicznych i kulturowych. religijności ludowej okresu Wielkiego Postu w Opoczyńskiem, elementach magicznych IV obrzędowości wiosennej mieszkańców Stryszawy w Beskidzie Żywieckim. o religijności odpustowej na Górnym Śląsku. Konferencja poświęcona ludowej religijności wypclnila lukę. Zwrócono bowiem uwagę na wciąż niedostateczne podejmowanie tej tematyki, zwłaszcza przcz etnologów. którzy - jak się wydąje - powinni wykazywać szczególne zainteresowanie funkcjonowaniem współczesnej religijności. Tkwi ona przecież - co wielokrotnie podkreślano - w mentalności wszystkich środowisk społecznych i jest ich specyliczną wartością. Podczas obrad i dysku~ji pojawiły się też wypowiedzi o charakterze metodologicznym. które wskazały szereg istotnych problemów. wymagających prowadzenia dalszych badań empirycznych i dociekań teoretycznych. Materiał zebrany w czasie konferencji wzbogaca wiedzę o roli. znaczeniu i funkcjach religijności, która nadal jest świadectwem duchowych i społecznych potrzeb człowieka końca XX wieku. Gr::egor:: Odoj, Andr::ej Peć SESJA NAUKOWA .,MIĘDZY LACHAMI A GÓRALAMI". MSlANA DOLNA, 25-26 WRZEŚNIA 1997 Ze wzgl~du na wielopłaszczyznowe ujęcie problematyki konferencję przygotowały dr Anna Kowalska-Lewicka i doc. dr hab. Danuta Tylkowa. sekretarzem konferencji była prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Konferencja towarzyszyła 73. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej w dniach 24-25 września 1997 roku. Obok referentów w konferencji uczestniczyli członkowie PTL w liczbie ok. 130 osób. przedstawiciele władz i kuratorium okręgu szkolnego nowosądeckiego oraz władz lokalnych a także miejscowi dzialacze kultury i oświaty. W tematyce kontt:rencji można wyróżnić trzy nurty: a) lokalny, mający za zadanie podsumowanie dotychczasowego dorobku naukowego badanego pogranicza lachowsko-góralskiego i wytyczenie nowych zadań badawczych, b) nurt .,karpacko-bałkański'· pozwaląjący na interpretację wspomnianego pogranicza lachowsko-góralskiego w makroskali; tu referaty członków Międzynarodowej Komisji do l3adań Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach oraz redakcji Slowiańskie~o AI/as1I Etno~rajicznego. cj obejmujący tematykę regionalną. a mianowicie ochronę i propagowanie dziedzictwa kulturowego. Jednym z osiągnięć konfercncji było zaktywizowanic działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach. czego efektem jest między innymi decy7,ja druku międzynarodowego tomu () folklorze zbójnickim i przyspieszenie prac nad syntezą architektury ludowej i pasterstwem wysokogórskim Karpat i Bałkanów. Poza polskimi naukowcami w konferencji wzięli udzial uczeni z Czech. Slowacji. Ukrainy. Węgier i Serbii. I.ygmunt K/odnicki �377 PROJEKT BADAWCZY ..żYCIE CODZIENNE. CYWILIZACJA 1KULTURA POPULARNA W FINLANDII (1500-2000)'" Fińska etnologia jeszcze do początków lat 90. preferowała tradycyjny sposób uprawiania dyscypliny. Polegał on przede wszystkim na gruntownym badaniu rodzimej kultury tradycyjnej. traktowanej jako integralny i glówny element kultury narodowej. Badania te przynosiły rezultaty w postaci obszernych monografii i opracowań. przy czym szczególny nacisk kładziono na .•romantyczne" przedstawianie materiału etnograticznego: zainteresowania koncentrowały się głównie \\okół czystych i nienaruszonych reliktowych fenomenów kultury ludowej. a bardzo duży nacisk kladziono na dokumentację istniejącej jeszcze kultury materialnej. Ogół wysiłków etnologicznych ukierunkowany był na wydobywanie z kulturowego tła partykularnych kontekstów. cz.,:sto izolowanych od siebie grup. takich fenomenów i artefaktów kulturowych. które ..pasowaly" do tworzenia ogólnonarodowej wizji własnej kultury ludowej. U podstaw takiego dzialania leżało przeświadczenie. iż oryginalność i autentyczność kultury tradycyjnej stanowi niezbywalną podsta\\'ę narodowej tożsamości Finów. Nie ulega wątpliwości. iż takie programowe stormułowanie założeń ideologicznych etnologii. w której kultura ludowa, niczym klamra. miała spinać w jeden historycznie i kulturowo legitymujący się naród. rodziło wiele świadomych lub nieświadomych - manipulacji materiałem terenowym. Pewnym uzasadnieniem takiej postawy jest historyczno-polityczna sytuacja Finlandii. jej ..świeża" jeszcze niepodległość (mam na myśli lata międzywojenne) wymagąjąca poświadczenia w postaci naukowo potwierdzonych faktów. Jeden z przykładów niemalże programowo uporczywego trwania w pozytywistycznoromantycznym przeświadczeniu. iż nąjważniejszym zagadnieniem etnologii tińskiej jest dokumentacja tradycyjnie pojmowanego materiału etnograficznego stanowi At/as Etnograficzny Fin/andii. nad którym prace. rozpoczęte w 1930 roku. z niewielkimi przerwami trwały aż do roku 1976. a dzialy kultury duchowej ujrzały świat/o dzienne dopiero w 1994 roku! Należy podkreślić. iż niemal do samego końca prac ściśle przestrzegano zasad określonych przez jego twórców w 1930 roku. mimo zniknięcia wil,:kszości zamyślonych do udokumentowania w At/asie fenomenów kulturowych. Zmieniające się realia społeczno-kulturowe Finlandii. w postaci szybkiej industrializacji i urbanizacji kraju oraz związanej z nimi ..degradacji" tradycyjnego życia małych agrarnych społeczności. spowodowały proces zanikania obiektów badań etnograficznych. wymuszając tym samym reorientację dyscypliny. Projekt Fińskiej Akademii Nauk jest \'{laśnie próbą spojrzenia na całość kultury w Finlandii nie poprzez pryzmat ideologiczno-narodowego uwikłania dyscypliny. lecz poprzez samą kulturę . .lak piszą w tekście projektu jego pomysłodawcy Bo Lonnqvist i PcHa .Illllkala (Jyvaskyla University): ..impulsem do naszych studiów byly badania życia codziennego w Finlandii w latach 1500-1700. dokonywane na podstawie zebranych materiałów źródłowych"l. Sedno zainteresowań twórców i realizatorów projektu leży pomiędzy zagadnieniami tycia codziennego. cywilizacji oraz kultury popularnej. Autorzy projektu wyraźnie wskazują na dwa źródła impulsów intelektualnych przyświecających ich pracy. płymlce z francuskiej szkoły analitycznej. okresu pomiędzy 1960 a ł 970 rokiem. ze szczególnym uwzględnieniem takich badaczy. jak Fernand Braudel i Lucien Febrve mai z niemieckiej szkoly historycznej uosobionej w postaci Norberta Eliasa, fundatora idei. iż... kultura popularna jest zwierciadłem odbijającym w równej mierze kulturę wysoką. jak i anty-kultun;"c. W poczet duchowych patronów projektu zostali włączeni również • Projekt !(<lmitetuBadal·(Kultury i Spokczcllstwa Fińskiej Akademii Nauk. IB. I.innqvist. Un%gen och den his/oriska dilllensionen. Dugnad. Oslo 1993. c Ibidem. �378 tacy myśliciele i badacze. jak Michel Foucault, Jacques Le GofI Carlo Ginzburg. Juri Lotman. czy Robert Redfield. Pisząc o projekcie nie wolno pominąć jeszcze jednej inspiracji kierującej poczynaniami fińskich etnologów. a mianowicie pracy Step hen a Toulmina Kosl1Iopolis. lIk,y!.v por::.ądek nowoc=esności (Cosmpolis. The Hidden Agenda of Modernity). Autorzy czerpią z tej pozycji inspiracje dwojakiego rodzaju: metodologiczną, pod którą kryje się zdolność przekraczania przez opis naukowy wszelkich ..izmów" i nic krępowania tym samym swobody interpretacji oraz dotyczącą podstawowej kondycji życia (głód. wojna). reprezentującej pro/ii badań noszących nazwę ..studia nad płcią" (gender stlldies). Autorzy wyjawiają. iż tak naprawdę ccntralnym arcałcm ich zainteresowań jest odrzucenie tradycji oralnej przez kulturę pisaną oraz transformacja prywatności i indywidualizmu IV FoucaultolVską sferę ..niecywilizacji". szaleństwa, przestępstwa. choroby, czy Bachtinowskiego prostactwa. U podstaw teoretycznych projektu autorzy kładą publikację Philippe Aries i Cieogresa Duby Historia ::ycia prYl1'atnego przedstawiającą zagadnienia ..prywatnej praktyki społecznej" w pcrspektywie tradycji europejskiej. Glównym zalożeniem projektu jest przerzuccnie pomostu pomiędzy "wielką" a ..małą" perspektywą. co jest nawiązaniem do Redfieldowskicj koncepcji "wielkiej" i .,małej tradycji". Projekt - jak podkrcślają jego twórcy - jest dziełem interdyscyplinarnym. stąd też autorzy lo· kują swoje poszukiwania pomiędzy tradycyjnymi przedmiotami zainteresowań historii. historii sztuki, historii myśli. antropologii kulturowej. etnologii. folklorystyki. semiotyki oraz lingwistyki. które sprowadzone do wspólnego mianownika ujmowane są przez nich jako historia idei lub antropologia historyczna. Autorzy projektu wyznaczają pięć następujacych pól podlcgaj'lcyeh eksploracji: I) reguły związków pomiędzy obyczajem a ciakm. 2) autobiografia 3) prywatność i samotność jako ,,:jawi. sko kulturowe. 4) przyjaźll i jej znaczcnic. 5) funkcjonalność domu. W zakres zaintcresowań badawczych wchodzą równicż zagadnienia uzupclniające. jak: indywidualność. wartość prywatności. życie \V domu. smak. dekoracja domu oraz przygotowywanie posiłków. Autorzy w tekście projektu sygnalizują równic;; własną roboczą definicję kultury codzienności (clI/tllre of eWI}'day life). która ich zdaniem lokuje się mi<;dz)' człowiekiem. jako ,.slugą spo· łecznym"] oraz społeczną rolą ,.osoby prywatnej" i jej jaźnią' (self). Umpclnieniem tej dość szczupłej delinicji kultury jest położenie nacisku na poszczcgólne jej sfery: deskryptywną (totalność. zadowolenie). normatywną (zasady, idcały), psychologiczną (potrzeby, uczenie), strukturalną (moddowość, organizowanie) oraz gcnetyczną (idee. symbole i artelakty). Autorzy chcą być może \\ tcn sposób dokonać rewitalizacji poj«cia k/l//llrv zarzuconego przez postmodernistyczny nurt antropologii. chc<W być tym samym w zgodzie z podkrcślaną przez siebie ideą holistycznego ujmowania poszczególnych części badancj materii. Projekt podzielony jest na pi<;:ćtematycznie ulożonych grup zagadnień ogólnych z podpo· rządkowanymi szczególowymi polami badawczymi: I) Przestrzeń: publiczna - prywatna, kolektywna - lokalna. społeczna - indywidualna. fizyczna (dzika/oswojona). pleć (nll;ska/żeńska). przcstrzenna - symboliczna. ideowa - fizyczna. 2) Ciało: fizyczność. sila i mentalność. ruch (formy religijne). naturalne i nicnaturalne aspekty ciała, normalność i nienormalność. ubiór (okrywanie i obml/.anie ciała). picie i jedzenie. ciało czyste a ciało brudne. śmierć i życic. 3) Seksualność: zróżnicowanie płciowe, moralność (między prywatnym a puhlicznym życiem seksualnym) ... wyłączeni" (prostytutki. homoseksualiści. etc.). seksualność jako honor i zniewaga ..narodowego ciała". 4) Artefakty: od funkcjonalności do estetycznego symbolizmu. kultura materialna (elementy. sposób wykonania i zróżnicowanie technologiczne). wartość i status (hierarchie artefaktów 3 Zob.: R Benedict. W::'(JI)" kll//UI)". PWN. Warszawa t966. �379 aczłowick). przcdmioty ..rytualnc" a przedmioty codzi.::nnego użytku. przedmioty prywatne a publiczne. przcdmioty używane przez mężczyzn a przedmioty .•żeńskie", luksus i wystrój, bogactwo i władza. zmiany w r.::lacjach między człowiekiem a przedmiotem. 5) Czas i pamięć: koncepcje teraźniejszości i przeszłości. nowoczesność i modernizacja.. kontynuacja i przerwanie ... dni świąteczne" jako symbole czasu i pamięci (..świąteczność" przestrzeni. kontrola seksualna. sprzeciw i pamięć), wydarzenie - opowieść - legenda - mit (wspólnotowe kOIH.:epcjea mentalny kr,~jobraz). zapominanie" . Niniejszy projekt lokuje się \\ dość popularnym obccnie nurcie dociekań humanistycznych, który falsyfikuje modernistyczne konccpcje humanistyki - w tym również etnologii - jako ..służąeej" pmistwa i narodu4• a tym samym odchodzi od przedstawiania praktyki spolecznokulturowcj \\ kontckście. czy tcż przez pryzmat narodu. Tym. co budzi zainteresowanie w projekcie. jest lilkt poszukiwań. rzcc by mol.na ... po drugiej stronie perspektywy''' czyli zwrócenia się ku tym f.::nomenom kulturowym. pomijanym w dotychczasowych badaniach kulturologicznych, które stanowią istotną prz.::ciw\\agl( dla ..wielkich tradycji i projektów modernizmu". Owe fenomeny to arealy kultury często pomijane, marginalizowane, skrywane ze wstydem, nie pasujące do ogólnych koncepcji narodu i kultury. jako zwartej wspólnoty terytorialno-kulturowej, to wątki tropi 0n.:: i ukazywane przu przywoływanych już Michela Foucaulta oraz Norberta Eliasas. W filozolicznym horyzoncie projektu zdają się mąjaczyć kontury docickań Heideggera i Geertza nad istotą lokalności i r.::witalizacji takich pojc;:ć.jak ..dom", ..mieszkanic" ... budowanic,·6, Projckt Komitdu do Badali w Kulturzc i Społeczeństwie Fińskiej Akademii Nauk. w kontekście fińskiej etnologii jako samodzielnej dyscypliny. może świadczyć o ciągłym poszukiwaniu nowego i adekwatn.::go sposobu konceptualizacji rzeczywistości kulturowej w zmieniających się warunkach roZ\loju tej dyscypliny. stanowi również próbę wyrwania się z więzów "archeologii etnograficznej" pr.::fcrowanej jeszcze do niedawna przez fińską etnografię. Maciej JDudziak REKONESANS ETNOGRAFICZNY W GRUZJI Jesienią 19<)7 r. jako studl:ntki warszawskiej Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej odbyłyśmy miesięczną wyprawc;: do Gruzji. Dwa tematy. wokół których skoncentrowały się nasze zainteresowania. przygo\(lIrane byly pod okiem prof. Andrzeja Woźniaka. Pierwszy temat "Życie biesiadne. zwyczaje stolu i gościnność" 7.ostal opracowany przez Magdalen.; Prosińską. a zajmował nas wszystkich. h.;dącyeh nie tylko obserwatorami ale i uczestnikami wielu biesiad. Gościnność gruziliska ma \V Polsce dość wyraźny stereotyp. który znałyśmy. Stąd też pojawił się pomysł, hy skonfrontować go z rz,::czyll'istością Poza tym był to ni.::wątpliwie prosty sposób nawiązywania konlakti)\\ /. miejscolI ) mi i nahierania orientacji IV skomplikowanej sytuacji spolecznej II dzisiejszej Gruzji. Drug'l sferę naszych zainteresowań stanowiło środowisko gromadzące się lIokół ulworIOnego II 1995 roku Stowarzyszenia Polaków w Gru7ji ,.Polonia'·. O jego istnieniu .. Opraolllanon<l podslawie: Nesearch prąject. Finnish Academy: Committee/or Research into Clllture and SaCle/]' F/L/I}/J./l IHL. ('I/H/lAno" .IAD POPULAR CULTURE in Finland during the period IjOO- lOOn hy Ho 1.0IIIIII\'is1& /'eHa Junkala. Jyvaskyla 1998. • W lej sprawie zoh.. J.-F I.yotard. I\ondycja ponoll'oc=esna. Raport o stanie Il'ied=y. Warszawa 1997. 'I.oh.: M Foucault. Ilistoria sLalclistwaw dohie klasycyzmu, PIW. Warszawa 1987 oraz N. Elias. Pr=em/On)' ohl'cajrill' II" ć:nl"t1o/(J! /.achodu. PIW. Warszawa J 980. h I.oh.. M. Ilcidcg.g.eLBlli/mroc:. mies=kać'. my.śld. Warszawa 1977 oraz C. Gcertz, Local Knowledge. Furrher Ic'ssa)'s in /nterpretiw! .·/mhrop%gy. Ncw York 1983. �380 dowiedziałyśmy się w Warszawie. Założycielką jest pani Maria Filina. profesor polonistyki Uniwersytetu Tbiliskiego. Z całą pewnością. jak mówi pani profesor. niemale znaczenie dla rosnącego zainteresowania Stowarzyszeniem mąją warunki ekonomiczne. ale przecie/o nie tylko one. Przy okazji odkrywane są. wydobywane z zapomnienia historie rodzin o polskich korzeniach. często wciąż o polskich nazwiskach. których brzmienie ohronione zostało przed rusyfikacją czy ..gruzinizacj,C. Te nazwiska z dumą wymienia proC Filina: Kościuszko. Kwiatkowski. Kozłowski. Stowarzyszenie jest też pewnym nawiązaniem do istnicjących na przełomie XIX i XX wieku towarzystw. dużo liczniejszej wówczas Gruzińskiej Polonii .. kszCle w Warszawie Patrycja Prześlakiewicz przeprowadziła wywiad (zamieszczony w V numerze ..Pro Georgii" z panem Karpowiczem. który jako młody człowiek był świadkiem i uczestnikiem imprez organizowanych przez Dom Polski. prężnie działający aż do lat dwudziestych naszego wieku. Pan Karpowicz wprowadził nas w świat tbiliskiej młodości. którego obraz przefiltrowany został przcz zwodniczą koloryzującą i mitologizującą pamięć. W Tbilisi spędziłyśmy około dwóch tygodni. Gościnność. z jaką bylyśmy przyjmowane. wzmacniana była dodatkowo przez deklarowaną pow"SZechnie przyjaźli do Polaków. Wielu Gruzinów wśród swoich praojców ma Polaków. Jak mówiła nam prof. filina. należy do dobrego tonu pochwalenie się polską habcią lub dziadkicm. Na pozytywny stercotyp Polaka - dobrze urodzonego. z wyższym wykształceniem. którego działalność wiązano z twórczością artystyczną - wpłynęła jedna z pierwszych fal uchodźczych na Kaukaz _. ludzi mocno zaangażowanych w ruch niepodległościowy. Do nich odwołują się tbiliscy poszukiwacze historii zwi'llków polskogruzińskich. Z. dumą mówią o schedzie po polskich architektach. aktorach. działaczach kulturalnych. Polonia tbiliska będzie zapewne przedmiotem pracy magisterskiej Justyny Dohoszyńskiej. Innym wątkiem polonijnym opracowywanym przez Patrycję Przcślakiewicz (równicż z zamiarem finalizacji w pracy magisterskiej) jest historia rodziny Poniatowskich. nalc/ącej od 1997 roku do Stowarzyszenia. Mieszk,~ją oni w miasteczku Achalcyche i w pobliskiej wiosce lJraweli w południowo-zachodniej Gruzji. Seniorem rodu jest Edmund Poniatowski. pan dzicwięćdziesięcioletni. którego wspomnienia d,~ją początek poprzedzielanej plamami zapomnicnia historii rodziny. żyjącej w tym zakątku Gruzji od prawie dwustu lat. Zeszlorocwy wyjazd był rekonesansow"}·. Przemierzylyśmy (iruzję od zachodnich krańcóą. po wschodni jej region - Kachetię. Nie miałyśmy okazji poznać ludzi o polskim pochodzeniu żyjących w Kutaisi (drugim co do wielkości mieście Gruzji), choć spotkani Gruzini bez trudu wymieniali kilka tamtejszych rodzin o polskich nazwiskach. Odwiedziłyśmy natomiast mieszkańców kaehetyńskiej wioski Achaisopeli. państwa Oczyńskich i Duhowskich. Ich bardzo mala znajomość języka rosyjskiego (co częste IV Kachetii) utrudniała bezpośredni dialog. jednak. jak wynikalo z rozmowy. Polska nie jest im obojętna. Jest rajem utraconym i nicosiągalnym. tym bardziej wyrazistym im trudniejszajt:st sytuacja ekonomiczna IV dzisicjszej Gruzji. Druga wyprawa do Gruzji. planowana na wrzesień bieżącego roku. będ/.ie miała na celu zebranie materiałów brakujących do ukOl1czenia naszych prac. Justyna Dobo.c,VJlska. I'atrvcja l)r::e.~/akiewic:: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d6caced5a5c6f850cb063fe6b793596.pdf c283198e0a8d3c0fda6db81725ce8675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource Mach, Jan, ks.(1923-1998) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2064 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.381-382 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, 1998 V. IN MEMORIAM Ks . .IAN MACII (1923 - 1993) W deszczowy dzielI majowy pożegnaliśmy na \\iejskim cmentarzu w Tokami pod Myś\enicami ks. prałata .lana Macha. \\icloletroicgo członka Krakowskiego Oddziału PTL. Był postacią niezwyklą. choć skromną i niepozorną. I'rzcpojony glęhokim patriotyzmem. miłością ojczystej historii. a także tradycyjnej kullury lud:l\vej. polra1i1 te \"•.~rtoŚci wlączyć skutecznie w pracę duszpasterską Pochodzil ze wsi. więc środowisko chłopskic rozumiał doskonale i potrafił nim kierować. W Tokarni. gdzie przepracował ponad pojowę swego życia (od 1961 roku), wpoił parafianom szacunek dla dawnej kultury ludowej. a zwłaszcza sztuki i zdobnictwa, doprowadził do ożywienia i kultywowania ważnych jej gałęzi. Cicszył się wśród nich ogromnym autorytetem i był naprawdę kochany. Ksiądz Mach był na swoim terenie prekursorem i pierwszym organizatorem konkursów na bibułkowe kwiaty i ozdohy wnętrza. Ten pierwszy konkurs urządził wspólnie z Muzeum im. W. Orkana w Rahce. gdyż ówczesnc władze nie zgodziły się na oparcie go o plebanię. Konkursy tego rodzaju. przejęte w następnych latach przez Miejski Dom Kultury w Myślenieach, rozrosły się do rangi ogólnopolskiej i roadal prym w nich \~iodą ..kwiaciorki·' z Tokarni i sąsiedniej Skomielnej Czarnćj. Bez konkursów natomiast ożywil ks Mach tradycję \\\'sokich. harwnych palm wielkanocnych. występujących nic;!.dyś na sporych obszarach Podkarpacia. W uroczystych procesjach Palmowej Niedzicli poj:!I\ia się ich caly las. Procesje tc. wzbogacone toczoną przez ministrantów ligurą Chrystusa na osiołku naturalnej w ielkości (inspiracja średniowiecznym zwyczajem krakowskim) S'I obelilie najhard/.icj malownicze. najpir;kniejs7l:: w południowej części kraju tym hardziej. że odhy\\ajq się \\ szc;~eg6lnci scenerii zabytkowego drewnianego kościółka. Zjeżdża z tej oka;tji do Tokarni wielka liczha kon<:serów i obserwatorów, wycieczki autokarowe z odległych nieraz miejscowości. lic/.lle grupy cudlOziemców. Kościół pod wC/waniem Matki Boskiej Śnie71lej (zwancj Tokarską). rozbudowany i remontowany pieczolO\vicie rl"l:el ks. 'Vlacha w ścis!ym porozumieniu ze służbami konserwatorskimi, został wzhogacony dookolnymi kapiicami. kapliczkami i rLÓ.bami. a w dekoracji oltarzy stosowane są hihu/kowe kwiaty. Kaplice poświ~col1c są m.in. pamięci polskich żolnierzy i partyzantów. którzy polegli w obronie ojczyzny. ofiar ni'~mieckich i sowieckich ohozów koncentracy'jnych. W jednej I. kap Iic mieści się pm:zel pll!skich ś\\iętych i bj('goslawionych. W zahudo\\anim:h prly kościelnych za/(7)'! ks. Mach izbę miejscowych pamiątek. w której wystawi I zebranc [frio siehie i podar(l\',ane przez paratian dawne narzędzia rolnicze i gospodarskie. meble. ohra/Y. rzciby miejsco\\ych Iwórców. Z jednym z r/c7.biarzy związany był szczegółnic mocno. Był mianowicie mecenasćl1l i inspiratorem t\\órczości kościelnego Józefa Wrony. Zachęcał go do pracy. zam<l\vial serie rzcźb do kościoła i kaplic. przyczyniąj,\c się w znacznym stopniu do osiągnięcia przez tego cichcgo i nieśmialego artyslę ugruntowanej pozycji wśród ludowych rzeźbiarzy. Opiekowal si~ rówilićż innymi twórcami zc swćgo terenu. woził na wystawy i wernisaże. cieszy/ si" ich sukcesami. Ks. Mach pojawial się od czasu do .:z.asu na zehraniach i sesjach naukowych naszego Oddziału. gdzie rzadko. alc cdnie zabierał g/os w interesujących go kwestiach. W Krakowie odwiedzał także znajomych i przyjaciół. a Ill:a! ich sporo wśród etnografów. historyków dziejów i sztuki. konSCf\\"alorólI. W tym roku mial przejść na emerytur.;. opuścić parafię. w której duszpasterzował niespełna 40 lat. Pozostal w niej na zawsze. Gdyby więcej kapłanów pojmowało podobnie S\\oją misję jak On. elementy tradycyjnej kultury ludowej byłyby znacznie lepiej widoczne i s/anowanc wc współczesnym i'.yciu naszcgo krąiu. Ewa Fryś-Pietras::kowa �POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE w ramach serii .Biblioteka Zesłańca" opublikowało trzy monografie biografic2lne poświęcone wybitnym polskim uczonym, których losy, z konieczności były, związane z pracą i życiem poza Ojczyzną· ... Książki są zaopatrzone w indeksy geograficzne i nazwisk, streszczenia obcojęzyczne, posłowia, ilustracje; mają twarde lakierowane, piękne okładki. ----_,o::>....,-o~oe:_---Proponujemy: 1. Brzęk G., Benedykt Dybowski. Wrocław 1993 Życie idzido, (cena: 15,00 zł) 2. Wójcik Z., Ignacy Domeyko. Litwa-.Fm/l(:ja-Clrill', Wrocław 1995 3. Wójcik Z., Karol BolJdallowicz. (cena: 25,00 zł) Szkic portretlI badacza Azji, Wrocław 1997 (cena: 15,00 zł) ----_,o=>...,o~oo-o-<o=-_---Zamówienia prosimy kierować nil adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO l.UDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wroclilw tel. 071/ 44·46-13 ---------------_._-_._~--------- �zainteresowanym odległymi dziejami Polaków na Syberii polecamy szczególnie dwie publikacje w wydaniu bibliofilskim; oprawne w imitację skóry, ze zł"Oceniami na okładkach, drukowane na specjalnym papierze, zaopatrzone w ilustracje i mapy. 1. Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich (Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z. Wójcik), Wrocław 1995 - (cena: 22,00 zł) J. Kopeć za udział w powstaniu kościuszkowskim został zesłany na Kamczatkę. Książka ma charakter wspomnieniowy, przedstawia losy brygadiera na tle wydarzeń epoki; wiele miejsca zajmują opisy egzotycznej kultury ludów Syberii. 2. Dwa polskie pamirtniki z Syberii XVII-XVIII (Red. nauk. A. Kuczyński), wiek Wrocław 1996 - (cena: 20,00zł) Pierwsze polskie opisy Syberii autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka (wiek XVII) i Ludwika Sienickiego (wiek XVIII), przebywajacych na zesłaniu w Jakucji. Pamiętniki sa opatrzone komentarzami historyków polskich i rosyjskich. Opisy dotyczą losów zesłańców, a także kultury syberyjskich tubylców. zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wrocław te!. 071/44-46-13 �Książka doskonała jako upominek i jako źródło wiedzy o tradycyjnych strojach ludowvch. Prawie wszystkie ubiory ludowe w jednej książce, bogaty i nader przy· stępny opis. Teresa Karwieka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995 (s. 156,81 ilustracji, 5 barwnych tablic; cena 12,00 zł W publikacji tej autorka przeanaliwwala ubiory ludowe pod wieloma aspektami. Najwięcej miejsca poświęciła zróżnicowaniu regionalnemu wiejskich ubiorów, przybliżyła również rolę stroju ludowegn jako wyrazu zamożności, stanu cywilnego, wieku; opisała stroje odświętne i obrzędowe. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKJE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wrocław tel. 071144-46-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08322095ab999f2627847bfda09f8b26.pdf 6a048f711bf41c95234605f4b3865ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2065 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.3-10 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIII ZA ROK 1999 ��L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXIII ZA ROK 1999 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1999 NAUK �KOMITET REDAKCYJ Y Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Klodnicki. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka. Dorota Simonides. Zofia Sokolcwic;.-: ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Monika Lconowiez Recenzenci tomu: Michał Buchowski. Ilona Czarnańska. Aleksander rosem-Zieliński. Anna Szyfer. Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Marek Wilczyński ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCLAW 1999 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCLAW.UL. SZEWSKA 36. TEl.. (0-71) 344 4613 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ. UL. ŚW MARCIN 78, TEUFAX (0-61) 852 47 82 SKLAD I ŁAMANIE: DALET SP. Z 0.0. POZNAŃ DRUK ZAKLAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU �SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Magdalena K l' Y s i ń s k a. Relatywizm kulturowy a prawa człowieka Ryszard V o l' b l' i c h. Europa w islamskiej wizji świata. Od kraju niewiernych do kraju misyjneg.o. Zygmunt K lo d n i c ki. Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retrogresywnej. Andrzej Piotr K o wal s ki. Wczesnośredniowieczna wspólnota ludycznego sacrum. EtnologiClna intl;rprclacja chrystianizacji Slowian Rastislava tości. Na S t o I i Ć n ii. iektón; aspekty międzypokoleniowego przyldadzie współczesnych zwyczajów związanych i spożywaniem posiłk{m Jerzy K u n i e II s ki. II Słowacji Pochodzenie i w Polsce społeczne i zabobon - odmienne zachowania zawodu kowala na Kaszubach 89 109 133 155 I OPINIE (Dorota Angutek) Leksykonu. Lnaki śl~iata Piotra Kowal- kulturol\c o znaczenie 59 79 wybór Ił. POGLĄDY Pr/.esąd 33 47 przekazu norm i warz przygotowywaniem i Kociewiu Anna S t Y c z Y ń s k a. Zbiór pozacuropcjski Miejskiego MUl:eum Etnograficznego w Łodzi a Liga Morska i Kolonialna . Jolanta K o II a I s k a. Ruchowe desygnaty transformacji osoby inicjowanej w cyklu obrzędów ludu Murngin z Ziemi Arnhema Rafal B c s Z t e l' d a. Kulwra pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu Ilimachal Pradesh Jakie znaki i czyjego świata') Pytania skiego (Waldemar 1\:lIligVlt'ski) II 177 ł8ł III. RECENZJE Etnologio.ne i Antropologiczne. t. 2. KlIltll/T regionalne i pogranic:a kultlIrowe a .Ś'wiadomo,';ćelnicna. red. Irena Bukowska-Floreńska Katowice 1999 (Halina Rusek) Studia ..Dance Studies". l. 1-20. 1976- 199611997. n:d. Roderyk Jersey. Wielka Brytania (Darius:: Kubinowski) Lange. Centre for Dance ł 83 Studies. Dylematy to::swno.\:ci europejskich koniec drugiego tysiąclecia. red. J. Mucha. W. Olszewski, Toruń 1997 (.lIiecvslaw Trojan). Evropsky kulturni prosfor jednofa v ro::manifosfi: Sbornik :: lO. efnokarfograjickeho ,\~vmpo::io.red . .I, Vafck,L M. Holubova L. Petrarlova. Praga 1997 (Miec=yslaw Trojan), Halina G r l y m a I a - M o s z c z y ń s k a. Ewa N o w i c k a. Goście i go~podar::e. Problem adaptacji kulfUr()\l"ejw obo::ach dla uchod::ców ora:: otac=ają(~vchje spolec::no.Ś'ciach lok.alnych. 7.akład Wydawniczy NOMOS. Kraków 1998 (Agnies::ka Oleśkowic::-Popiel) , S::kice:: socjologii lIledy(vny. red. M, Libiszowska-Żółtkowska. M. Ogryzko- Wiewiórowska. W. Piątkowski. UMCS. Lublin 1998 (Jacek. Bednarski) Folklorysty/w lIa pr~e1oll1iewieków. red. K, D. Kadłubiec. Cieszyn 1999 (Jó~ef Budniak). S::tuka ludowa Klyaw. Pr::es::lo,\:i:i tera::niejs::o.Ś'ć. red. W. Szkulmowska, KujawskoPomorskie Towarzystwo Kulturalne, Bydgoszcz 1997 (Teresa Dunin-Karwicka) . Ludwik K (l z (l ł LI b. Rod::ima wid opolska. KulIlIra i :':yciespolec::ne. S'tudium socjologic::no-etllograjic::ne. Opole 1998 (Krystyna Br::o:owska) . 185 189 191 192 194 196 198 203 �6 Stanisław G a d o m s ki. Krajohra:: :: kaplic::ką. Górnośląska 01lcyna Wydawnicza, Katowice 1997; Alicja G a ł c c k a - P a d u c h o w a. Kaplic::ki pr::ydro::lle ::iemi raciborskiej. Centrum Dziedzictwa KulturO\vego Górnego Śląska, Katowice 1997: Maria I. i P ok - B i e r w i a c z o n e k. Pr::y śląskich drogach. Muzeum Śląskie. Katowice 1998 (Klystyna Kiereta) Ga/i::ien. Ethnographische Erdkllndllng bei den Bojken lind HlI::lI/enin den Karpalen. /Jeg/eitbuch ::ur Jalwe.I'ausslel/ung /998 des Elnographischen Muselllns Seh/os,I' Ki/lsee murgen/am!). Osterrcichischt:s Museulll tUrVolkskunde. Wien - Kitt'iee 1998 (Ec!lt'ardPielras::ek) Eva K rek o v i c o va. /.ll'ischen la/eran:: und Barrieren: dl/s /Ji/d der /.igeuner und )uden in del' slovakischen Fo/klOl'e. Frankfurt am Main 1998 (!::abela Polańska) SlovakiaF:lIropean Come"ls of Ihe Folk Culture. red. R. Stolicna. Veda Puhlishing House o!"the Slovak Academy ofSeiences. Bratislava 1997 (/.ygn1llnl K/odnicki) C::echy w /lalyc::yni. Hiohrajic::nyj dowidnyk. opr. A. DrbaL M. KriL A. Motom)', V. Motom)' . .I. Topmka. Lwiw 1998 (Edll'ard Pielras::ek) . Antoni G i z a. Ziemie IIll/CedOl1skiena pr::e/omie X/X i XX 1.'ieku. Szczecin 199ó (Miec::ys/Glt' hojon) , Jagna W oj c i c k a S h a r f f. King Kong on -1'h Street. Familie.l· lind Ihe "io/ence of Poverty on Ihe rower Easl Side, Westview Press 1998 (Danula /'cnka/a-(jawęcka) Maciej Z ą b e k . Arabmt'ie :: Dar /lamid Spolec::no.~ć w syluacji ::agro:':enia ek%gic::nego. Wyd. Akademickie Dialog, Warszawa 1998 (Anna Barska) . Joanna S i e rak o w s k a - D Y n d o. Granice l1:vobra:ni politl'c::nej ./jkwlc::ykólI'. Wyd. Akadcmickie Dialog. Warszawa 1998 (Michal Kl(jliński) 204 206 207 209 217 218 220 221 224 IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa I.udoznawczego za okres od września 1996 do września 1999 roku (J/agda/ena ROSl\llorowska) 74. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towar/.ystwa Ludoznal\czcgo. Kraków 24 września 1998 (illalgor::ala Wilbik). Wspomnienie z 74. Walnego Zgromadzenia Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z okazji 100-leeia Oddzialu Krakowski<::go. Kraków 24-26 wrzcśnia 1998 (Alaigor;ala O/es::kieJl'ic::) . Jubileusz 50-lecia pracy naukowej prof. Anny Czekanowskiej-Kuklińskicj (Zhigniew Jasiewic::) . Siedemdziesięciolecie Profesora Klausa Beitla (Edward Pietl'lls::ek) . Nagroda im. lługo Steinhausa dla dr. Antoniego Kuczyńskiego (i'higniew)asiewic::) Borys Malkin - etnograf- przyrodnik - kolekcjoner (Marills:: Kairski, Janus:: Jaskulski). Konferencja ..Ludy tubylcze - wymiary partnerstwa" Warszawa. 14-15 maja 1999 (Pr::emysimI' l/inca) . Katedra Etnógrafii i Antropologii Uniwersytetu IV Sankt Petersburgu - ważny ośrodek kształcenia etnologów w Rosji (Zbigniew Jasiewic::) , Kult góry Kailas i jeziora Manasarowar. Wybrane zagadnienia z hadaJ) \\ypra\\y etnologicznej ..KAILAS·98" (Anna UrbW1ska) . 9. Kolokwium Międzynarodowego Stowarzyszenia Studiów nad Ladakhicm. Leh. Indie. 25-27 sierpnia 1999 (Pr;emyslaw Hinca) 227 230 233 236 237 238 239 250 252 254 260 V. IN MEMORIAM Malwa Ch'ldzyóska Barycz 1909-1998 (Ka::imiera I.acny). Jan Kapłon 19 I 5-1998 (Teoji/a Laloś) . Zolia Kmiecik 1916-1998 (Jan Kaplon) Jan Kroczka 1906-1997 (flelena Kroc::ka) Roman Reinfuss 1910- I998 (Ewa Frvś-Pielras;k01m). 263 264 265 265 266 �7 CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Magdalena K I' Y s i 11 s k a. Cultural Relativism vs. Iluman Rights Ryszard VOl' h I' i c h. Europ.: in the Islamie Vision of the World. From the Country of Infidels to a Missionary Country Zygmunt K I o d n i c ki. Ethnological and Ethnographic Aspects of the Retrogressive Method Andrzej Piotr K o w' a I s ki. Early Medin'al Community of the Folk Sacred, Ethnological Interpr.:talion of th.: ChriSlinizmion of Slavs c Rastislava S t o I i n {l. Some Aspects of Generational TransleI' of Norms and Values. The Example of Contemrorary Customs Associated with Preparing and Eating Meals in Slovakia and Poland Jerzy K LI n i e vv s ki. Soeial Background and the Choice of the Profession of Blacksmith in th.: Kashuhy Ar.:a and KotsieV'ie . Anna S t Y c z Y 11 s k a. Non-European Collection of the Ethnographic Museum in Lódż V'S.the Marine and Colonial League Jolanta K o wal s k a. Motion Designations of Translormation of a Person During the Rites ofl'assage inthe Murngin I'eorks from the Arnhem Land. Rafał 13e s z t e I' d a. Apiarian Culture and ils Role in the Eeonomy of an Indian Slale of Himachal Pradesh, II. VIEWS Prejudice and Supcrstition What signs and of whose II 33 47 59 79 89 109 133 155 AND OPINIONS - Ditkrent Cultural Behavior (Dorota .-Ingutek) World') Qu.:stions about the Meaning of the Piotr 177 Kowalski's Lexicon Signs o(the IVorld (Waldemar Kul(f?:ol1'ski) 181 Ill. REVIEWS vol. 2, KultlllY regionalne i pogranic::a kulturowe Cultures and Cultural Borderlands vs. Ethnic Concd. Irena Bukowska-F1oreńska Katowice 1999 (Halina Rusek) Studia Etnologiczne i Antropologiczne, a .\'wiadollllJ!iĆ.' etnic::na (Regional sciousness). .. Dance Studies". vol. 1-20. 1976-1996/1997. ed. Roderyk dies. Jersey. Wielka Brytania (I)arius:: Kuhinowski) Dylematy tO=.wmo.l:cieuropejskich Identities Lange. Cenu'e for Dance 183 Stu- 185 koniec drugiego tysiąclecia (Dilemmas at the End or th.: Second Millennium). eds. J. Mucha. of European W. Olszewski. Toruń 1997 (1Iiec::vsIOlf hojan) . F.vropskj' kllltllrni prostor jedno/a v ro::mani/osti: .'lhornik:: /0. etnokartograjickeho slmpo::ia. ed .. 1. Vareka. M. Ilolubova.. L. Petriuiova. Praga 1997 (Miec::yslaw Trajan) Halina G I' Z Y m a ł a - M o s z c z Y ń s k a. Ewa N o w i c k a. Gokie i gospodar::e, PrahlI'm adap/lIfji klll/wOIfej H' oho::ach dla IIc!1od::cówora:: otacających je ~polec::n().l:ciach lokalnych (Guests and Ilosts. The Prohkm of Cultural Adaptation in Refugee Camps and SulTtlUnding I.ocal Communities). Cracow 1998 (Agnies::k£lOleśkowic::-Popie/) S::kice :: socjologii /Iledl'(\'ny (Essays on Sociology or Medicine). eds. M. LibiszowskaŻółtkowska, M. Ogryzko-Wiewiórowska. W. Pi,\tkO\\ski. UMCS. Lublin 1998 (Jacek Bednarski) . ) 89 191 192 194 �8 Folklorvst}'ko na pr:::elolllie wieków (Folklore Studies al the Turn or the Century). cd. K. D. Kad/ubiec. Cieszyn 1999 (.Jó:::efBudniak) S:::tuka ludowa kujaw. Pr:::e.cloH.·i tera:'.niej.cość (The Folk Art ol' Kujawy. Its Past and Present). cd. W. Szkulmowska. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Bydgoszcz 1997 (Teresa Dunin-Karwicka) Ludwik K o z o ł u b. Rod:::imawieś opolska. Kultura i ::ycie spolecne. Studium socjologicno-etnoxra{icne (Native Villages ofthe Opole Region. Its Culture and Social Lilc. A Sociologico-Anthropological Study). Opole 1998 (Kr,vstvno Br:::o:::owsko) Stanislaw Ci a d o m s ki. Krojobra::::::kaplic:::kcZ(Landscape with a Chapel). Górnośląska Oficyna Wydawnicza. Katowice 1997: Alicja G a / c c k a - I' a d u c h o wa. Kaplicki pr:::ydro::ne :::iemiraciborskiej (Roadside Chapcis or the Racihórz Region). Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska. Katowice 1997: Maria L i P okB i e r w i a c z a n e k . Pr:::yśląskich drogach (Silesian Roadsides). Muzeum Śląskie. Katowice. 1998 (krystyna kiereta) . Galben. Ethnographische Erdkllndllng bei den Bojken lind HII:::lIlenin den Karpaten Hegleitblleh:::ur .Jalu·es allsstellllng 1998 des Etnographischen AllIselllns Schloss kiusee (BurgenIand). Osterreichisches Museum tUr Volkskundc. Wien - Kittsee 1998 (Edward Pietros:::ek) Eva K rek o v i e o va. brisehen ToierGI?::: und Barrieren: dos Hild der Ligellner und Juden in der slovakisellen rolkIOl'e. frankfurt am Main 199R (I:::ohela I'olańska) Slovakia ElIropean Contexts of the Folk ClIltllre. cd. R. Stoliena. Veda Publishing Ilouse ofthe Slovak Academy of Sciences, Bratislava 1997 (7ygmunt klodnicki) C:::eclly w Halycyni. Biohrajie:::nyj dowidnyk. eds. A. Drbal. M. Kril. A. Motom)'. V. Motamy. J. Topmka. Lviv 1998 (Edward Pietras:::ek) Antoni G i z a. Zielllie maeedOliskie na pr:::elomie XOr: i XX wiekll (Macedonian territories at the Turn orthc 20th Century). Szczecin 1996 (Aliec:::yslaw 7i-ąjan) . . Jagna W o.i c i c k a S h a r f f. King Kong on -1'h Street. ramilies al/d the "iolence of Poverty on the Lower Last Side. Westview Press 199R (Danllta I'enkala-(jawęcka) Maciej Z ą b e k . Arabowie::: Dar Hamid. Spolec:::no.\:ć11-' .sytuacji :::agro::eniaekologicnego (Arabs of Dar Hamid. A Community in Ecological Danger), Wyd. Akademickie Dialog. Warszawa 1998 (Anna Barska) Joanna S i e rak a w s k a - [) y n d o. Granice wyobra:'.ni politvcnej :/jgańc:::yków (limits of the Afghan Political Imagination). Wyd. Akademickie Dialog. Warszawa 1998 (.lfichal kl!/liński) 196 198 203 204 206 207 209 217 218 220 221 224 IV. CRONfCLE Report on the Activity of the Board of Polish Ethnological Society from Septemb.:r till September 1999 (.l-1agdalena Rostworowska) .. 74'h General Meeting of the Delegates of the Polish Ethnological Society. Cracow. tember 24. 199R (Alalgor:::ata Wilbik) A Recollection rrom the 74th (Jeneral Meeting Occasion of the Centennial of its Cracow 1996 227 Sep- .. 230 of the Polish Ethnological Society on the Branch. Cracow. September 24-26. 199R (Malgor:::ata Oles::kiewic:::). Fifty Years or the Scholarly Jasie wic) . 70'h Birthday of Professor 233 Work of Professor . Anna Czekanowska-Kuklińska (Zbigniew ... 236 Klaus Beitl (F.dward Pietras:::ek) Ifugo Steinhaus Prize for Dr. Antoni Kuczyński (Zbigniew Jasiewic) Boris Malkin - Ethnographer - NaturalistCollector (AlarillS:::kairski. Janus:::Jaskulski) Conference on "Native Peoples - Dimensions of Partnership". Warsaw. May 14-15. 1999 (Pr:::emyslaw Hinea) Department School 250 of Ethnography of Ethnology 237 238 239 and in Russia Anthropology of SI. Petersburg (7b(~niew Jasiewic) lJniversity- a Major 252 �9 Cult ofthl: Kailas Mountain and Lake Manasarowar. Some Aspects ofthe by the "KAll ,AS'9R" Ethnological Expl:dition (rlnna Urbańska) Research Done 9 August th Colloquy og lhe International 1999 (I'rzemyslaw llinca) , Association for Ladakh Studies. India 254 25-27, 260 V, IN MEMORIAM Malwa Chądzyriska Barycz 1909-1998 Jan Kap/on 1915-199R (Teofila Lato.q (Kazimiera Zolia Kmil:cik 1916-1998 (Jan Kopion), .Ian Kroczka 1906-1997 (Helena Kroc=ka) Roman Reinfuss 1910-1998 (I-:wa I-iyś-Pietraszkowa) Łacny) , 263 264 265 265 266 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd17b35ab4d842aa684553470cc606c6.pdf c88a4e3fbbeafbf8b0bf8075460b47d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2224 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource relatywizm kulturowy prawa człowieka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2066 Title A name given to the resource Relatywizm kulturowy a prawa człowieka / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.11-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ,ud. t. 83. 1999 Mi\C;[)/\U:N/\ KRYSIŃSK/\ Konin RELATYWIZM KULTUROWY A PRAWA CZł~OWIEKA " To slulecie h.l'lo llajgors::e. Ludno,{ć cierpiala :: powodu księży, klórzy nie ro::wllie./i ,{wiata, kolollis/<Jw, któr::v g}l'(J/cili kobiety. i przedstawicieli rządu. klór::ypos/Owili prawo na glowie" - Indianin Kogi, Kolumbial. Uwikłanie antropologa w problemy grupy, którą się zajmuje, jest poniekąd ..z definicji" wpisane w jego zawód, choćby dlatego, iż - podobnie jak każdy badacz - musi być on zainteresowany sytuacją przedmiotu swoich badań. Oczywiście dla wielu antropologów nie jest to jedyna przyczyna, która powinna kierować ich uwagę na problematykę praw ludności tubylczej. Może być nią etyka zawodowa. l3ez względu na to, czy badacz będzie podzielał poglądy np. Sola Taxa i akceptował jego ..action anthropology"}, czy też w ogóle nie będzie się angażował w działania na rzecz "podmiotów swoich badań", powinien zapoznać się z głosami w dyskusji na swój temat, a mianowicie na temat antropologa. którego wypowiedzi są analizowane i poddawane krytyce przez teoretyków i praktyków zajmujących się problematyką praw człowieka. W artykule tym chciałabym przedstawić trzy różne przykłady aktualnie funkcjonujących podejść do praw człowieka - uniwersalistycznego, relatywistycznego i pluralistycznego. Każ.de z tych podejść, w swojej argumentacji na rzecz tychże praw. odmiennie ocenia postawę relatywizmu kulturowego i jego wpływ na sposób myślenia o prawach człowieka, a co za tym idzie na ich przyszłość. Troje autorów. których poglądy chciałabym omówić, jako podstawę do analizy relacji pomiędzy relatywizmem w antropologii a prawami człowieka, opublikowało swoje at1ykuły w tym samym numerze amerykallskiego pisma .,Journal of Anthropological Researcll"l. Zamiarem moim jest zwrócenie uwagi na fakt. że antropolog nie musi czuć się ..moralnie zniewolony" postawą relatywistyczną przyjmowaną przez siebie na płaszczyźnie badawczej. a także przypomnienie, iż poglądów moralnych nie można "uprawomocniać dowodami naukowymi". Przy okazji rozważaJ1 na ten temat pojawiają się istotne pytania, takie jak to, czy prawa człowieka I Cytat / filmu .. Indianie Kogi. I'odrói. fruma R. Bauera i Jorge I.angera. 2 W 1952 roku la:\ opisal podejście do krainy starszych do antropologii. brad" które nazwał zrealizowanego "antropologią przez Wol- działąjąeą". Naz\\<; ty nadał procesl1l\i. \\ czasie którego prowadIOne S'I zarówno badania z zakresu nauk społecznych. jak i niesiona jest praktyczna pomoc \V rozwi'\7.ywaniu bie7.'lcyeh problemów grupy (Rubinstein. la:\.19X I: Ruhinslein.19S6: Tax. 1988). 3 • .Journal of /\Illhropological Research". vol. 53. nr 3. 1997. �12 sąjedynie wytworem cywilizacji zachodniej i jakie implikacje wynikają z odpowiedzi na to pytanie. Problematyce tej poświęca się - szczególnie w literaturze anglojęzycznej - coraz więcej uwagi. Teksty, do których odwołuje się ten artykuł, stanowią jedynie bardzo niewielką część publikacji poświęconych związkom pomiędzy antropologią i prawami człowieka, lecz - jak sądzę - część istotną. Przed przystąpieniem do przedstawienia związków pomiędzy relatywizmem a problematyką praw człowieka, konieczne jest choćby krótkie przypomnienie znaczenia tego terminu w antropologii. Nie będę tutaj omawiać jego klasycznych ujęć przedstawionych już bardzo dobrze w polskiej literaturze. Relatywizm kulturowy Najogólniej relatywizm kulturowy można określić jako koncepcję badawczą, która zakłada, iż adekwatne poznanie obcej kultury i zachodzących w niej zjawisk wymaga zakwestionowania uniwersalności pojęć i znaczer1 istniejących w kulturze badacza oraz dokonania próby zrozumienia badanej kultury poprzez jej właściwe kategorie i pojęcia. Ze względu na złożoność zagadnienia relatywizmu kulturowego, nie mogę sobie tutaj pozwolić na dokładne zrelacjonowanie wszystkich związanych z nim postaw badawczych oraz różnych implikacji tego pojęcia zarówno dla nauki, jak i epistemologii, ani też problemów, które pojęcie relatywizmu kulturowego stwarza. Jednakże dla rozważenia i oceny związków pomiędzy antropologią i prawami człowieka ukazanych w ujęciach, które chciałabym przedstawić, konieczne jest przypomnienie choćby niektórych rozróżnier1, jakie można poczynić w jego obrębie, a także umiejscowienie go na odpowiednim poziomie - badawczym lub filozoficznym. Rozpocznę od drugiej kwestii, bardziej ogólnej, lecz zasadniczej dla zrozumienia problemów, jakie mogą wynikać z niewłaściwego zastosowania terminu: relatywizm kulturowy. Relatywizm w antropologii jest koncepcją naukową. stanowiskiem w ramach metodologii badania naukowego, które ma na celu adekwatne wyjaśnienie zjawisk kulturowych. Kwestionując uniwersalność pojęć własnej kultury, prawdy, wiedzy, czy zasady racjonalizmu, pozostaje on w ramach pewnej teorii badawczej przyjętej przez antropologa, który wypowiada się na poziom ie języka przed m iotowego. Innym poziomem - i odrębną "grą językową" - na którym można wypowiadać twierdzenia o relatywności prawdy, racjonalności itd. jest poziom epistemologiczny. Przyjęcie postawy relatywistycznej na poziomie kulturoznawczym nie implikuje konieczności utrzymania jej na poziomie filozoficznym (Buchowski, 1990). Antropolog wcale nie musi się wypowiadać na poziomie teorii poznania, a jeśli to czyni. jego wypowiedzi nie determinuje metodologia badar1 naukowych, której twierdzenia nie mają z założenia uniwersalnej wartości. Innymi słowy, założeniom poczynionym w nauce w celu wyjaśnienia zjawisk kulturowych nie można przypisać uniwersalnej prawomocności. Badacz, który jest świadom tego na jakim poziomie toczy się dyskurs, ma również świadomość statusu wysuwanych przez siebie twierdzer1 oraz ich �13 prawomocności, do momentu, gdy wypowiada się właśnie jako badacz kultury, a nie filozof. Taka postawa umożliwia odparcie wielu zarzutów kwestionujących logiczne podstawy, na jakich opiera się kierunek relatywizmu kulturowego. Jednym z podstawowych rozróżnidł, jakie można poczynić w obrębie relatywizmu kulturowego, jest wyodrębnienie relatywizmu etycznego jako tego aspektu ogólnej tezy relatywistycznej, który odnosi się do sądów wartościujących oraz relatywizmu pojęciowego, odnoszącego się do aspektu poznawczego. Z drugiej strony relatywizm etyczny może być traktowany jako część relatywiZIllU poznawczego. Normy etyczne obowiązujące w danej kulturze są wówczas przez badacza traktowane tak, jak i pozostałe czynności i wytwory kulturowe. Są one bowiem w oczywisty sposób powiązane z jej pojęciami i kategoriami (Burszta, 1992). Relatywizm etyczny (moralny) można rozpatrywać również na innej płaszczyźnie, wyróżniając jego "słabą" i "mocną" formę. Relatywizm w "słabej" postaci stwierdza jedynie, iż poszczególne społeczności posiadają odmienne podstawowe wartości moralne. Jego "mocna" forma, obok stwierdzenia, iż nie można obiektywnie uzasadnić sądów o wartościach, głosi, że należy wstrzymać się od wszelkiego moralnego osądzania innych. Pomiędzy dwoma ostatnimi stwierdzeniami nie ma zależności logicznego wynikania. Przyjęcie założenia, iż nie istnieją obiektywne kryteria, które mogą rozstrzygać o tym, co jest moralnie słuszne, nie implikuje, iż musimy wstrzymać się od osądzania poza badaniami naukowymi. Powstrzymanie się od jakiegokolwiek osądzania oznaczałoby bowiem, że musimy się wyrzec własnej hierarchii wartości, pozbyć się jakichkolwiek wartości oprócz "wartości kwestionowania wartości". ,,Ktokolwiek powiada w Europie, że wszystkie kultury są równe, normalnie nie miałby ochoty żeby mu odcinano rękę kiedy oszukuje przy podatkach pisze Leszek Kołakowski - albo by mu zaaplikowano biczowanie publiczne czy ukamienowanie w wypadku kobiety - jeśli uprawia miłość z osobą, która nie jest jego legalną żoną (lub mężem)" (Kołakowski, J 990, s. 20). Relatywizm kulturowy nic musi być jednak doprowadzoną do absurdu tolerancją, zgodnie z którą ci, którzy jej przeczą i z nią walczą, również mają rację. Może on być koncepcją naukową, postawą i narzędziem służącym do zrozumienia obcej kultury. Kiedy występuje na poziomie epistemologicznym, również nie oznacza moralnego nihilizmu. Ograniczając się jedynie do przedstawienia aspektów relatywizmu, istotnych dla poglądów, które zamierzam omówić w dalszym ciągu tego artykułu, zasygnalizowałam problematykę relatywistyczną bardzo pobieżnie. Tę krótką charakterystykę chciałabym dopełnić cytatem z pracy Wojciecha Burszty bardzo trafilie - jak sądzę - oddającym sens i założenia relatywizmu etycznego: "Pomijając trudności z logicznym uzasadnieniem i spójnością tezy relatywizmu moralnego wydaje się, iż należy ją traktować jako swoistą postawę normatywną, której celem jest zrozumienie innych kultur w ich całokształcie. Rozumienie umożliwia dopiero wyjaśnienie. Z postulatu "rozumienia" nie wynikają żadne systematyczne implikacje dla sposobów ujmowania i osądzania innych kultur. �14 Antropologowie pragnąc rozumieć stany rzeczy "z punktu widzenia tubylca", jednocześnie skłaniają się ku calkowitej akceptacji tychże stanów rzeczy, niekiedy szokujących. Jednakże rozumienie "od wewnątrz" nie musi wcale implikować "wybaczenia" i ,.aprobaty", jak to już zauważył Max Weber" (Burszta. 1990, s. 59). Można by dodać: nie musi też oznaczać przyzwolenia. Prawo a nłcjonalność W rozważaniach nad uniwersalnością praw człowieka należy zadać pytanie, co stanowi o uniwersalności bądź względności prawa w ogóle. Zastanawiać się więc można nad źródłami prawa, teoriami jego obowiązywania, bądź modelami tworzenia. Sądzę, że przybliżenie tej ostatniej kwestii może ułatwić analizę poglądów, które zamierzam przedstawić w dalszej części al1ykułu. Jednymi z kilku teorii wyjaśniających tworzenie prawa są naturalne teorie prawa, oparte na twierdzeniu, iż prawa ludzkie są słuszne dopóty, dopóki nie wchodzą w konflikty z prawami nadrzędnymi (boskimi). Rolą prawodawcy jest ujawnienie ,,tkwiących w bycie społecznym prawidłowości rządzących ludźmi" (Sarkowicz, Stelmach, 1996, s. 18). Koncepcja ta - związana z racjonalnością metafizyczną - sięga w kulturze europejskiej czasów Platona i Arystotelesa. Podobne podejście istniało i istnieje również w innych kulturach (na przykład w kulturach funkcjonujących w oparciu o prawo koraniczne). Teoria racjonalizmu jest wyraźnie powiązana z koncepcją racjonalności instrumentalnej, która zaczęła funkcjonować w XIX wieku. Ta teoria także wskazuje na prawo jako odkrywanie porządku otaczającego nas świata - jednak tym razem porządku przyrodniczego. Przekonanie, iż racjonalność sama w sobie stanowi wartość etyczną, ponieważ jest źródłem postępu w realizacji coraz to wyższych wartości, ..ustępuje \v XX-\viecznej Europie - po zerwaniu więzów pomiędzy wiedzą i moralnością - przekonaniu, iż wiedza jest jedynie neutralnym etycznie instrumentem. Model racjonalnego tworzenia prawa opracowany został przez znanego polskiego teoretyka prawa Jerzego Wróblewskiego" (Wróblewski, 1984: Michalska, Wronkowska, 1983). "W modelu tym prawodawca zwykle samodzielnie, bez udziału społeczellstwa realizuje poszczególne etapy procesu prawotwórczego i «władczo» steruje społeczeóstwem. ( ... ) Model racjonalnego instrumentalnie tworzenia prawa, choć do niedawna chętnie wspierany z jednej strony przez zwolenników pozytywizmu prawniczego, z drugiej przez zwolenników rozmaitych nurtów socjologicznej jurysprudencji i «inżynierii społecznej», w ostatnich latach poddany został gruntownej krytyce" (Sarkiewicz, Stelmach, 1996, s. 120). W teorii racjonalizmu prawo jest jedynie narzędziem realizacji wyznaczonych "odgórnie" celów. We współczesnych koncepcjach teorii pra\ova, instrumentalne pojmowanie racjonalności wypierane jest m. in. przez idee racjonalności argumentacyjnej i konsensualnej. Z pierwszej z nich - opartej na przekonaniu, iż w życiu społecznym najważniejszym zadaniem jest uzyskanie społecznej akceptacji dla ustalonych przez dane społeczer'tstwo praw i zasad - wynika, iż racjonalnym �15 prawodawcą niekoniecznie jest ten, kto wykazuje prawdziwość wiedzy, na jakiej opiera on swoje normatywne rozstrzygnięcia, ani ten, kto dowodzi ich skuteczności \v osiąganiu celów, lecz ten, którego argumentacja skutecznie kształtuje postawy adresatów norm. Racjonalność konsensualna, z kolei, oparta jest na haberrnasowskiej komunikacyjnej wizji społeczeóstwa. Zgodnie z tą koncepcją, najistotniejszymi ludzkimi działaniami są te, które zmierzają do osiągnięcia konsensusu społecznego. Warunkiem jego osiągnięcia jest działanie oparte na intersubiektywnie akceptowanych normach społecznych. E. Kustra, w proponowanym przez siebie rozwojowym modelu tworzenia prawa, wyróżnia trzy typy tworzenia prawa: a) woluntarystyczny, charakteryzujący się zdecydowaną dominacją podmiotu stanowiącego prawo nad jego adresatem, b) legalistyczny, gdzie prawo nadal jest pojmowanie jako instrument sterowania społeczeóstwem oraz c) spolcC/ny typ tworzenia prawa, w którym szeroki udział ma społeczel1stwo. Prawo i proces jego tWNzenia stają się zarówno płaszczyzną komunikacji społecznej, jak i jej wytworem. "Współcześnie można by wyróżnić trzy idealizacyjne modele racjonalnego tworzenia prawa ( ... ) model tworzenia prawa racjonalnego instrumentalnie, model racjonalnyargumentacyjnie i model racjonalny komunikacyjnie" (Sarkowicz, Stelmach, 1996 s. 123). Można więc stwierdzić, iż nie ma obecnie jednego uznanego modelu tworzenia prawa. Nie ma też jednej przyjętej teorii jego obowiązywania. Zastanawiając się nad tworzeniem prawa, można także rozważać jego wartość moralną jako pewnego typu instytucji społecznej. Według Zygmunta Ziembil1skiego argumenty najbardziej przekonujące są "związane zwrotnie z pozyskiwaniem aprobaty dla systemu społecznego, któremu prawo ma służyć. Bez przyjęcia określonej ontologi i istoty ludzkiej, bez założcI1 cschatologicznych co do tego, jaki jest sens. cel, zadania życia ludzkiego, jakie jest jego przeznaczenie, oraz jeszcze innych założe{l tego rodzaju, wiele sporów o oceny moralne może być \\ gruncie rleczy nie do rozstrzygnięcia, czy też przy nieujawnionym braku wspólnych lalożeJ1, może prowadzić do rozstrzygnięć jedynie pozornych" (ZiembiI1ski. 1995, s. (5). Prawo jest jedn,\ z dziedzin życia społecznego. Podobnie jak pozostałe jego dziedziny. jest uwarunkowane kulturowo, a jednocześnie kształtuje kulturę zbiorowości, która się nim posługuje. Tak, jak nie jesteśmy w stanie dowieść, iż dana hierarchia wartości jest słuszna, a inna nie (Kołakowski, 1990), ani rozstrzygnąć sporów moralnych, bez przyjęcia pewnych założeó (Ziembit1ski, 1995), tak i nic jesteśmy w stanie jedynie na drodze logicznego rozumowania udO\vodnić wal10ść moralną konkretnego systemu prawnego. Powszechna Deklarac.ia Praw Człowieka Punktem odniesienia dla rozważat1 na temat praw człowieka wszechna Deklaracja Praw Człowieka (dal~j -- PDPe), która jest zaakceptowaną j<mną. Ogloszona przez Narody Zjednoczone w wi m. in. o prawic do życia, wolności, pożywienia, schronienia. pozostaje Poich naj szerzej 1948 roku móPrzyjmuje się, �16 że zasady tej Deklaracji zaakceptowała większość krajów, a status prawny otrzymały one w szeregu umów międzynarodowych, a zwłaszcza w Międzynarodowej Konwencji Praw Cywilnych i Politycznych oraz Międzynarodowej Konwencji Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturowych. Uchwalenie Deklaracji, która miała reprezentować koncepcje praw człowieka w takiej formie, w jakiej są one rozumiane w demokracjach parlamentarnych, było bezpośrednią reakcją na okropności" wojny światowej, holocaust, procesy norymberskie. Źródeł koncepcji praw człowieka, które posłużyły do sformułowania Deklaracji, można doszukiwać się w różnych czasach i kulturach. Afrykanie twierdzą, iż można je wywieść z tradycyjnych kultur ich kontynentu, podobnie twierdzą uczeni z bliskowschodniej tradycji kulturowej, powołując się na Kodeks Hammurabiego, a Hindusi na króla Aśiokę (Messer, 1997). Wśród źródeł europejskich można wymienić prawo rzymskie, filozofię grecką, chrześcijaJlstwo, humanizm okresu Reformacj i oraz akty takie, jak Magna Charta z 1215 roku czy francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1774 roku. Szczególne znaczenie dla uniwersalnych w założeniu pojęć użytych do określenia praw człowieka miała z pewnością teoria społeczna okresu Oświecenia. Wymienione powyżej tradycje prawne, które artykułowały prawa jednostki w paJlstwie i relacje pomiędzy rządzonym i rządzącym, nie były oparte na zasadzie pełnej równości ludzi. Chroniły one pewne klasy w paJlstwic i były dokumentami prawa wewnętrznego. Jedynie wyodrębniona kategoria uczestników danej kultury była obywatelami, osobami, które posiadały pełnię praw. Nowatorskim punktem wyjścia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka było rozszerzenie tych praw na wszystkich ludzi. Warto zwrócić uwagę na pojęcie osoby, które ukształtowało się w Europie w oparciu o wartości chrześcijaJlskie. O szczególnym znaczeniu tego pojęcia pisze Denis de Rougemont zwracając uwagę na fakt, iż wielkie Sohory formułując dogmat o Trójcy Świętej wybrały termin "osoba", nadając słowu łaciJlskiernu, zinterpretowanemu zgodnie z myślą grecką, nową chrześcijaJlską zawmiość. Stąd wywodzi się nasze pojęcie osoby ludzkiej obdarzonej zarówno powołaniem społecznym, jak i duchowym. "Ten człowiek, zarazem wyróżniający się swoim niepowtarzalnym powołaniem i powiązany tym właśnie powalaniem z bliźnim i z Ojcem wszystkich ludzi, stanie się prawdziwym źródłem nowego prawa, poszanowania człowieka, zachodnioeuropejskiej etyki i charakterystycznych dla Europy instytucji. Zadaniem tych ostatnich jest zapewniać wolność jednostce, a zarazem przestrzegać obowiązków wobec wspólnoty" (de Rougemont, 1991, s. 6). Europejskie wartości i ideały - twierdzi de Rougemont - wywodzą się z wprowadzonego przez chrześcijaJlstwo pojęcia człowieka. Ukształtowane tradycją europejską pojęcie praw człowieka ogranicza się dla wielu europejskich naukowców i filozofów zachodniej polityki liberalnej do praw cywilno-politycznych. Odmawiają oni przyznania takiego statusu "trudnym do sformułowania" prawom ekonomiczno-społeczna-kulturowym. Na przyjęcie takiego rozumienia praw człowieka nie zgadzają się \IV większości przedstawiciele pal1stw afrykallskich i azjatyckich argumentując, iż jest to sprzeczne z ich �17 tradycją. Liderzy biedniejszych paóstw afrykaóskich twierdzą, iż to "Iudom" (narodom, nie poszczególnym grupom etnicznym), a nie jednostkom przysługują szczególne prawa. Prawa bowiem tych ostatnich mogą być poświęcone (przynajmniej na ,.krótki dystans") dla zapewnienia rozwoju ekonomicznego i ,.prawa do egzystencji". Podobne opinie przedstawiają reprezentanci Chin czy Indonezj i, którzy twierdzą, iż indywidualne prawa polityczne są obce azjatyckiej tradycji wspólnotowej. Wyraz swoim poglądom dali oni w Deklaracji z Bangkoku w 1993 roku. która miała być odpowiedzią na zarzuty Zachodu, iż państwa te gwałcą prawa jednostek (Messer, 1997). Z kolei Stany Zjednoczone. które podpisały pope, nigdy nie ratyfikowały traktatów o prawach społecznych i ekonomicznych. Innym, szczególnie dla antropologów interesującym problemem, który staje się coraz ważniejszy \v dyskusji nad prawami człowieka, są prawa ludności tubylczej. Są one szczególnym przypadkiem praw mniejszości (szczególnym choćby z tego powodu, iż ludność tubylcza nie musi stanowić mniejszości w sensie liczbowym). Obecna polityczna i prawnicza retoryka w dyskusjach nad prawam i zbiorowym i podkreśla prawa grup tubylczych do odmienności, jak i do decydowania o sposobach własnego rozwoju. Przedstawiciele autochtonów - przynajmniej ci. których wypowiedzi mogą dotrzeć na arenę międzynarodową - nie dają rządom pallstw, do których zostali siłą włączeni, moralnego i prawnego autorytetu do ich reprezentowania. Podćzas dyskusj i nad uznaniem tradycyjnych praw ludności tubylczej pojawiają się dwie istotne kwestie. Pierwszą z nich jest fakt, iż niektóre kulturowe praktyki tych ludów pozostają w bezpośrednim konflikcie z prawami człowieka uznanymi przez społeczność międzynarodową. Drugą sprawą jest problem reprezentacji grup tubylczych. Grupy te nie są ani homogeniczne, ani statyczne (w znaczeniu kulturowym), co pociąga za sobą różnorodne i sprzeczne interesy. Natomiast kwestie negocjowane przez liderów (którzy mogą reprezentować tylko jedną z fi'akcji) są decydujące dla kultury całej grupy. Po wstępnym zarysowaniu problematyki związanej z różnymi opiniami na temat praw człowieka i tego, co prawa te powinny gwarantować, chciałabym teraz przedstawić trzy różne podt:iścia do tego tematu: "uniwersalistyczne", ..relatywistyczne" oraz "pluralistyczne". Każde z tych podejść w inny sposób ocenia rolę antropologa w tworzeniu kultury praw człowieka, a w szczególności antropologa przyjmującego założenia relatywizmu kulturowego. Przedstawiając te opcje skupię się glównie na ich teoretycznych założeniach. Dla przedstawienia podejścia "uniwersalistycznego" posłużę się artykułami Elizabeth M. Zechenter, przedstawicielki tego kierunku. Podejście uniwersalistyczne Podstawowym założeniem tej koncepcji praw człowieka jest stwierdzenie, iż istnieje zasadnicza jedność rodzaju ludzkiego, uprawniająca wszystkie jednostki bez względu na ich religię, płeć, bądź jakiekolwiek kulturowe czy regio- �18 nalne uprzedzenia - do pewnego podstawowego minimum praw znanych jako prawa człowieka (podobne stwierdzenia wysuwają także pozostałe podejścia, różnica leży w sposobie ich uzasadniania). Dla uniwersalistów, czy antyrelatywistów, koncepcja praw człowieka różni się od innych tradycyjnych kultur prawnych. Zajmuje się ona wyłącznie prawami jednostki vis-a "is państwa poza kontekstem kulturowym. Prawa poszczególnych kultur - choć wartościowe i chroniące ludzką godność - nie mają statusu "praw człowieka". Poparcie dla poglądów uniwersalistycznych E. Zechenter odnajduje w kilku teoriach jurysprudencyjnych: prawa naturalnego, teorii racjonalizmu, teorii pozytywizmu, a także 4 w teorii "ludzkich zdolności", reprezentowan~j m.in. przez Johna Rawlsa . Jednym z argumentów wysuwanych przez Zechenter na rzecz uniwersalistycznego podejścia do praw człowieka jest powołujące się na Ernesta Gellnera stwierdzenie, iż nie ma kultur, które podobnie jak języki, byłyby kompletnie nie dające się pojąć "obcym". Potwierdzeniem wspólnej ludzkiej natury miałyby być współczesne badania m.in. z zakresu psychologii, socjobiologii, psychiatrii. neurologii, dowodzące np. genetycznego uwarunkowania języka. Także uzasadnienie dla przyjęcia " minimum uniwersalnych standardów, które miałyby zastosowanie dla wszystkich ludzi" rodzi pytania: Gdyby nauka nie była w stanie wykazać. iż wszyscy ludzie są podobni, gdyby wręcz "udowodniła", że tak nie jest, czy wówczas w odniesieniu do owych "innych" prawa te nie musiałyby być stosowane? Można też zadać inne pytanie: Jakie miałoby być kryterium wykazujące dostateczną "wspólność" rodzaju ludzkiego i jak dalece należałoby ją dowieść? Czy mieliby więc rację teoretycy apartheidu, gdyby udało się im obiektywnie wykazać dostatecznie istotne (biologiczne? psychiczne?) różnice pomiędzy rasami? Z pewnością nie takie wnioski leżały w zamierzeniach zwolenniczki uniwersalizmu. Lecz próby naukowego uzasadnienia praw moralnych mogą właśnie do nich prowadzić. Zdaniem Zechenter, zagrożeniem dla koncepcji praw człowieka jest relatywizm kulturowy, a jego "krytyka nowoczesnego ustroju praw człowieka jest w znacznym stopniu nieprawomocna i działa na niego korumpująco" (Zechenter, 1997a, s. 17). Dla Zechenter relatywizm kulturowy jest teorią, która utrzymuje, że nie ma absolutnej prawdy, czy to etycznej, moralnej, czy też kulturowej i nie ma też sensownego sposobu na osądzanie różnych kultur, ponieważ każdy osąd jest etnocentryczny. Powyższa definicja oznacza, iż - pomimo że autorka (raczej w ujęciu historycznym) pisze o relatywizmie deskryptywnym, normatywnym, a także o reprezentowanym przez Clifforda Geertza relatywizmie epistemologicznym - w zasadzie nie czyni rozróżnień pomiędzy współczesnymi podejściami relatywistycznymi, w szczególności pomiędzy płaszczyzną badawczą i filozoficzną. Nie zakłada też możliwości, w której relatywizm 4 Celem Rawlsa jcst wypracOI\anic koncepcji sprawiedliwości. która by/aby alternatywą wobec utylitaryzmu dominującego w anglosaskiej myśli społecznej . .leg.o teoria sprawiedliwości. która zakłada m.in .. iż ludzie rodzą się \\ określonych warunkach przypadkowo: złe warunki ..wyjściowe·· powinny zostać zrekompensowane przez społeczeństwo (Rawls. 1994 l. �19 etyczny byłby jedynie szczególną formą relatywistycznego podejścia w antropologii. Jednym z argumentów przeciw relatywizmowi ma być stwierdzenie jego wewnętrznej sprzeczności. Głosząc brak uniwersalnych zasad i praw, jego przedstawiciele twierdzą, iż należy być tolerancyjnym wobec innych kulturowych praktyk, czyniąc w ten sposób tolerancję zasadą uniwersalną (Zechenter, 1997a, s. 18). Jednakże, jak wiemy, antropolog mówiąc o względności praw i zasad wypowiada się jako badacz kultury, a nie filozof. Dla Zechenter wstrzymanie się od oceny zasad moralnych (także na poziomie badawczym) i stwierdzenie, iż nie można oceniać sądów o wartościach, oznacza etyczny nihilizm. Innego zdania jest Leszek Kołakowski, gdy pisze: "Sytuacja antropologa nie polega naprawdę na zawieszeniu oceny i jego postawa opiera się na przekonaniu, że opis i analiza uwolnione od normatywnych przesądów, są więcej warte niż duch wyższości lub fanatyzmu; jest to wszelako sąd wartościujący w sensie równie mocnym, jak sąd przeciwstawny. Niepodobna naprawdę porzucić wartościowania. To co nazywamy duchem naukowym jest postawą kulturalną, związaną swoiście z cywilizacją zachodnią i jej hierarchią wartości" (Kołakowski, 1990, s. 16). Badacz, który próbuje zawiesić swoje oceny w trakcie postępowania naukowego, nie wyrzeka się tym samym swoich własnych poglądów i wartości. Próba zrozumienia "innego" nie oznacza utraty własnej tożsamości. E. Zechenter zdegustowana jest jednakże wszystkimi relatywizującymi postawami dotyczącymi nauki. Uważa bowiem, iż kwestionując obiektywność własnych sądów o rzeczywistości w konsekwencji odrzuca się też każdy uniwersalizm, w tym uniwersalizm praw człowieka (Zechenter, 1997b, s. 325326). Stawia ona znak równości pomiędzy dowodem naukowym a racją moralną. Zakłada, iż hierarchia wal10ści człowieka Zachodu musi być kształtowana przez ocenę możliwości naukowego poznania rzeczywistości. A przecież jak uważa Kołakowski - "nie sposób dowieść - co się zowie dowieść - że tolerancja religijna jest lepsza niż reżym, w którym ludzie są skazywani na śmierć za chrzczenie swoich dzieci, że równość wobec prawa ma wyższość nad prawodawstwem, które udziela przywilejów określonym kastom, że wolność jest lepsza niż despotyzm itd." (Kołakowski, 1990, s. 19). Z artykułów E. Zechenter dowiadujemy się, że "wielu relatywistów po cichu lub wprost usprawiedliwia kanibalizm, dzieciobójstwo, okaleczanie genitaliów, tortury, przemoc i brutalność wobec kobiet i dzieci, torturowanie zwierząt oraz inne praktyki, które są niezgodne z ideami międzynarodowych praw człowieka" (Zechenter, 1997a. s. 18). Ze stwierdzeniem tym - podobnie jak i z zarzutami, iż wielu antropologów woli unikać osądów, ponieważ tak jest im wygodniej nie mogę się zgodzić. Próba zrozumienia obcej kultury nie jest równoznaczna z porzuceniem własnej hierarchii wartości, zrozumienie z "wybaczeniem", a o zawodzie antropologa należy jednak dyskutować głównie jako o profesji, a nie powołaniu. �20 Z pewnością należy się zastanowić nad każdą krytyką, także i nad opinią, że to troska o możliwość przeprowadzenia badar't terenowych i dbałość o to, by nie narazić się żadnej ze stron powoduje brak zaangażowania i jasnej postawy etycznej ze strony antropologa. Można jednak także wyliczać przykłady badaczy, którzy takie postawy przyjmowali, choćby Myrnę Mack Chang badającą w Gwatemali sytuację ludności przesiedlonej przez wojsko w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Została ona zastrzelona w 1990 roku zanim zdążyła zeznawać przed Mi~dzyamerykar'tską Komisją Praw Człowieka (Human Rights ..., 1992; Wilson, 1997). Elizabeth Zechenter zauważa, iż w ostatnich latach wiele rządów krajów Trzeciego Świata zakwestionowało uniwersalizm praw człowieka, wykorzystując do tego koncepcję relatywizmu ku Iturowego. Opierają się na niej w twierdzeniu, iż mogą zawiesić prawa człowieka wobec swoich obywateli w imię kulturowej suw~renności (Zechenter, l 997a. s. 19). Tego spostrzeżenia, które także ma dyskredytować relatywizm, nie można jednak policzyć na korzyść uniwersalizmu, nie udzieliwszy wcześniej odpowiedzi na pytania: Gdyby owi politycy nie mogli odwołać się do relatywizmu kulturowego jako wytłumaczenia swojego postępowania, to czy by je zmienili? Po drugie, czy należy wnioskować, iż w nauce nie powinno się tworzyć koncepcj i i rozwijać teorii, które mogą być użyte w "nieetyczny" sposób? Czy w tak samo "nieetyczny" sposób nie może zostać wykorzystana idea uniwersalności praw człowieka (np. gdy tyran uzna za "uniwersalne" jakieś "barbarzyr'tskie" prawo)? Relatywizm kulturowy jest, zdaniem Zechenter, oparty na statycznej, błędnej koncepcji kultury. Kultura bowiem według niej jest trwającą adaptacją do zmieniającego się środowiska (Zechenter, 1997a, s. 18; 1997b, s. 332). Choć można oczywiście polemizować z przypisaniem relatywizmowi statycznej koncepcji kultury, a także z tym, co ma implikować ta bardzo uproszczona definicja kultury przyjęta przez autorkę, należy jednak zwrócić uwagę, iż kwestionując statyczny obraz kultury, podejście uniwersalistyczne przyjmuje, iż inne kultury, którym dotychczas obce było akceptowanie praw człowieka w sensie zachodnim, mogą zacząć i zaczynająje w takiej formie przyjmować. Gdy w ramach tej samej kultury zaczynają funkcjonować, bądź funkcjonują od dawna, różne systemy wartości, należy zadać pytanie, który z nich jest dla niej reprezentatywny. Innym istotnym problemem, który porusza Zechemer. jest kwestia relacji pomiędzy prawami jednostek a prawami grup, które "wykazują skłonność do wykorzystywania jednostek lub pewnych klas, np. kobiet, czy dzieci" (Zechenter, 1997a, s. 19). Skłania ona do zastanowienia, czy gwarantowanie praw grupom chroni słabsze jednostki. Według tej autorki zbyt mało jest badań i informacji o wewnątrzkuiwrowej różnorodności, a zwyczaje kulturowe odzwierciedlają interesy klasy dominującej w obrębie grupy. Zechenter uwaza leż, że niezmiernie trudno jest określić, które zwyczaje są reprezentatywne dla danej kultury. Czy bowiem założenie, że 100 % osób w danej grupie praktykuje dany zwyczaj oznacza, że jest on "prawomocny"? Czy możemy przyjąć punkt widzenia więk- �21 szości? Co w sytuacji, jeśli większość korzysta z danej praktyki kosztem mniejszości? Czy taka praktyka jest wciąż "uprawniona"?). Autorka stawia także inne pytania - które, jak i powyższe - świadczą, iż "uniwersalizm" nie jest tak do końca uniwersalny (np. pytanie: "Czy możliwe jest stworzenie międzynarodowego konsensusu jako kryterium, które mogłoby być używane do krytycznej oceny kulturowych zwyczajów i ich osądzania?") (Zechenter, 1997a, s. 21) i nie może udzielić jasnych odpowiedzi na wiele pytań związanych choćby z faktem, iż problem odmienności kulturowej jest coraz wyraźniej artykulowany również przez ludy tubylcze. Zechenter w jednym zdaniu przyznaje, i7.odmawiają one rządom moralnego prawa do ich reprezentowania (Zechenter, 1997a, s. 16), lecz na tym poprzestaje, nie wdając się ani w ocenę ich stanowiska, ani w implikacje, jakie z niego wynikają dla rozważań na temat praw człowieka. Jej zdaniem "odrzucenie uniwersalizmu na rzecz relatywizmu kulturowego miałoby bardzo znaczące konsekwencje i prowadziło do brutalizacji życia w imię religii i kultury" (Zechenter, 1997b, s. 341). Podejście uniwersalistyczne jest dla niej jedyną opcją, która umożliwia istnienie praw człowieka w takiej formie, by chroniły prawa jednostki. Relatywizm kulturowy - tak jak jest on rozumiany przez autorkę - jawi się jako "zgoda na wszystko" w imię wyrzeczenia się etnocentryzmu. Przyjrzyjmy się teraz, jaką postawę wobec praw człowieka przyjmuje przedstawiciel współczesnego nurtu relatywizmu kulturowego w antropologii. Podejście relatywistyczne Relatywiści kulturowi (antropologowie) - dla których prawa jednostki nie są oczywiste same z siebie - argumentują na rzecz takiej koncepcji praw człowieka, która domaga się większego szacunku dla różnic kulturowych, a szczególnie większej ochrony dla praw ludności tubylczej. Obiekcje relatywistów wzbudza struktura "zaszczepienia" praw człowieka, ustanawiająca międzynarodowe komisje i instrumenty jako arbitrów globalnej moralności, a prawa międzynarodowe i narodowe stawiająca ponad zwyczajami i wartościami grup kulturowych. ,,Antropologowie nie ulegają prawnej strukturze praw człowieka, która powierza ich ochronę tym samym paIlstwom, które są głównymi sprawcami nadużyć. (...) Są także sfrustrowani prawniczymi imerpretacjami, ograniczającymi rodzaje zarzutów lub dowodów, które mogłyby zostać użyte do obrony praw człowieka, a które czasami - dla własnych korzyści - wykorzystywane są przez łamiących te prawa" (Messer, 1997, s. 293-294). Terence Turner, którego poglądy chciałabym przedstawić, jest członkiem powołanych w ramach Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (da- , Ciekaw;\ lmagl,: c/.yni i\bdullahi A An-Nairn pisząc. iż poparcie dla dyskryminowanej w danej kulturze grury ze strony ..obcego" i jego twierdzenie. że to właśnie on wie, jaka jest słuszna wilja Kultury OWl:go spoleczeństwa. nic prowadzi efektywnie do osiągnięcia celu, a mianowicie do porra\\ y sylllal:ji dyskryminowanej grupy (An-Nairn. I992b, s. 20). �22 lej ATA) Komisji Praw Człowieka, Grupy Zadaniowej Działającej na Rzecz Praw Człowieka (Task Force on Human Rights) oraz stałego Komitetu na Rzecz Praw Człowieka utworzonego w 1995 roku. Sformułowanie ogólnych deklaracji dotyczących praw człowieka w świetle antropologicznej wiedzy i teorii, jest jednym z głównych zada6 tych ciał. Poglądy Turnera - jak sam stwierdza - zostały w znacznym stopniu sformułowane podczas dyskusji zakOł1czonej wydaniem przez A TA dokumentu wyjaśniającego jego problemy teoretyczne i służącego jako praktyczny przewodnik dla działa6 antropologa, stykającego się z przypadkami łamania praw człowieka. Przedstawiając poglądy Turnera, skupię się głównie na tym aspekcie jego rozważa!'l, który dotyczy teoretycznego wymiaru pracy antropologa. Koncepcja uniwersalnych kulturowych cech lub zasad nie jest - według Turnera - sama w sobie niezgodna z pewnymi fonnami kulturowego relatywizmu. "Prawa" w szczególnym sensie nie mogą być uniwersalnymi atrybutami "ludzkości" postrzeganej antropologicznie, lecz generalne zasady prawa lub sprawiedliwości - mogą. Antropologia może być w stanie dostarczyć wiedzę o uniwersalnych atrybutach ludzkości. Według Elizabeth Zechenter to biologia miała dostarczyć dowodów na rzecz wspólnej natury człowieka, na których można by oprzeć ideę uniwersalności praw człowieka (Zechenter, I997b, s. 327). Tlirner chciałby, aby uczyniła to antropologia. Oboje odczuwają potrzebę naukowego potwierdzenia podstaw uniwersalności praw człowieka. "Jest oczywiste - pisze Turner - iż prekulturowa, psychobiologiczna konstytucja istot ludzkich jako jednostek nie może być interpretowana jako potwierdzenie czegokolwiek co jest społecznie i kulturowo utworzone jako «prawo», lecz czy istnieje jakiś wspólny aspekt społecznej i kulturowej konstytucji ludzi, który może zostać rozpoznany jako implikujący, jeśli nie potwierdzający, prawa w tym sensie? Odpowiedź na to pytanie, jak wierzę, brzmi: «tak»" (Turner, 1997, s. 275). Czy z obiektywnej wiedzy -jeśli takąjest antropologia - można wyprowadzić moralne lub polityczne zasady? - pyta Turner. Nie odpowiada on na to pytanie wprost, lecz wydaje się, iż z przekonania, że w ramach koncepcji relatywistycznej istnieje potrzeba dowiedzenia pewnych uniwersaliów, można by wnioskować, iż zakłada, że mogą one służyć jako wzmocnienie i potwierdzenie praw człowieka. Wniosek ten zilustruje jeszcze jednym cytatem z artykułu Human rights, human difference: "Wolno także sugerować, że jeśli antropologicznie uzasadnione podstawy do obrony praw osób i grup pozbawionych przywilejów lub odsuniętych na margines mogłyby zostać określone, zapewniłyby one mocną podstawę do obrony ludzkiego i pragmatycznego kulturowo relatywistycznego podejścia zalecanego przez Hatcha i Greenwooda przeciwko prawicowym atakom na kulturową i społeczną różnorodność" (Turner, 1997, s.277). W sugerowanej .- przez wspomnianych przez Turnera, Elvina Hatcha i Davydda Greenwooda - koncepcji relatywizmu uważa się go raczej za metodę niż teorię. Powinien on być traktowany nie jako w pełni rozwinięte stanowisko teoretyczne, lecz zobowiązanie do wstrzymywania się przed osądem moralnym. �23 aż do momentu poczynienia wysiłków, w celu zrozumienia innej kultury w jej własnym kontekście. Takie podejście - jak uważa Turner - nie kwestionuje potrzeby teoretycznie ugruntowan~j międzykulturowej zasady sprawiedliwości i równości, zdolnej do tego, by służyła jako podstawa dla praw człowieka. Uczony- ten zakłada istnienie pewnych "ukrytych,,6 - w przypadkach prostych społeczności - zasad: uczciwości, słuszności, sprawiedliwości czy równości. Ponieważ są one ,.ukryte'·, a więc studia porównawcze nie mogą odkryć uniwersalnej międzykulturowej zasady, czy zasad praw człowieka. Powyższe stwierdzenie jest typowym założeniem uniwersalistycznym. Tak \vięc w jednej metodzie badawczej mielibyśmy połączyć zarówno założenia uniwersalistycznc, jak i relatywistyczne. Powstaje pytanie, jak daleko można rozgraniczyć sfery kultury, których one dotyczą? Istnienie kulturowych różnic - uważa Turner - nie wyklucza istnienia kulturowych uniwersaliów, nie bardziej niż różnice pomiędzy językami nie wykluczają istnienia uniwersalnych cech języka. Podobnie uniwersalna jest ludzka zdolność do ,,tworzenia kultury", a "zawartości" poszczególnych kultur są kontekstowo uwarunkowane. Turner przypisuje atrybut "uniwersalnych matryc" procesom społecznej i kulturowej produkcji i reprodukcji, a nie wyabstrahowanym z nich kulturowym cechom, wartościom i normom. Argumentuje dalej, że takie uniwersalne atrybuty mogą być zgodne z pragmatycznym kulturowym relatywizmem. Taki pragmatyczny relatywizm byłby rozumieniem specyficznych kulturowych różnic jako produktów działa!'l, które zapośredniczają uniwersalne ludzkie zdolności do kontekstowo zróżnicowanych okoliczności. A te uniwersalne ludzkie zdolności mogą być interpretowane jako podstawy uniwersalnych zasad sprawiedliwości, równości, czy wzajemności. Argumentacja Turnera nasuwa pewne wątpliwości i pytania. Czy "pragmatyczny relatywizm". który stwierdza po prostu, że kultury się różnią ze względu na ,.kontekstowe okoliczności", jest czymś więcej. niż banalnym stwierdzeniem stanu rzeczy, że kultury w ogóle się różnią (bo właśnie wszystko można uznać za "kontekstową okoliczność") i czy koncepcję taką można wciąż nazywać "relatywizmem kulturowym?" Po drugie, dlaczego z .,uniwersalnych matryc" jakimi są procesy produkcj i i reprodukcj i kulturowej - nie można wywieść także szeregu innych uniwersalnie obowiązujących zasad. Jeśli nie, to dlaczego i co stoi na przeszkodzie, by to uczynić, jeśli zaś można, to koncepcja ta jest \vedług mnie typową koncepcją uniwersalistyczną. Jeszcze jedna wątpliwość dotyczy samcgo pojęcia "uniwersaliów". "Geettz zastanawia się, jaki status ontologiczny posiadają takie wyróżniane uniwersalia - pisze W. Burszta czy nie są to przypadkiem pojęcia puste. ( ... ) Pojęcie «uniwersaliów» oznacza, że powinny one posiadać identyczną zawartość, a nie treść specyficznie kultu- "Na j.:dnym krar"lCu ..kontinuum zrl)żnicowania form prawnych" Turner umiejscawia ,.niektóre proste bcZpallS!WO\\ c spo!cuności l IV których - M. K.I hrak jest spccyficznych 7.ądań i roszczcń wohcc innych członków spo!cczności Iuh społeczności jako całości lub wyróżnianych spokCl.l1ych Illcchanizll1('l\\ służ<jeych do ich wprowadzenia" Cfurner. 1997. s. 276). �24 rową. ( ... ) Geertz nie twierdzi, że nauki o kulturze nie są w stanie formułować generalizacji o człowieku jako człowieku, przeciwnie - zwłaszcza antropologia ma tutaj dużo do powiedzenia. Jednak poszukiwania uniwersaliów zgodnie z modelem Bacona (czy szerzej oświeceniowym), jest poszukiwaniem «com,'ensus gentiul11» nie istniejącego w rzeczywistości oraz - kiedy nie znajduje się tego rodzaju substancjonalnych uniwersaliów - prowadzi do «wirówki» relatywiZlnu kulturowego z jego wszelkimi niekonsekwencjami" (Burszta, 1990, s.78). Turner w swoich poglądach - na których kompletne omówienie nie ma tu niestety miejsca - argumentuje na rzecz działall antropologów w obronie ludzkiej różnorodności. Zgadza się z krytykami zachodniego indywidualistycznego podejścia do praw człowieka, iż "społeczellstwo obywatelskie", w sensie zakładanym przez zachodnią liberalną filozofię i myśl prawniczą, nigdy nie istniało i nie istnieje w większości krajów Trzeciego Świata, a zamiar nałożenia jego prawnych form i standardów na tradycyjne i wspólnotowo zorganizowane społeczności może stać się społecznie destrukcyjnym nadużyciem prawa. Kryterium ludzkiego zróżnicowania implikuje nową koncepcję roli społecznych praktyk i instytucji, takich jak pallstwo, jako mediatorów, arbitrów i regulatorów różnorodnych, potencjalnie konfliktowych kulturowych tożsamości (Turner, 1997, s. 284-287). Turner uważa, iż dla odparcia ataków krytyków relatywizmu kulturowego, należy well wpisać - poprzez założenie istnienia kulturowych uniwersaliów uniwersalizm praw człowieka. Relatywizm w antropologii jest dla niego - podobnie jak dla E. Zechenter - wewnętrznie sprzeczn/. Nie odrzuca go jednak, lecz stara się mu nadać formę, która nie będzie pozostawała w sprzeczności z zasadami moralnymi, głoszącymi uniwersalność pewnych prawd. Nie zauważa przy tym, iż zabieg ten jest zbędny, ponieważ taka sprzeczność nie występuje, jako że antropolog posługuje się relatywizmem jako narzędziem badawczym, nie nadając swoim wypowiedziom uniwersalnego znaczenia (o czym pisałam już na początku tego artykułu). Pomimo, iż Turner pojmuje prawa człowieka inaczej niż Zechenter, stawiając obok praw jednostki także prawa grup kulturowych, to jednak oboje autorów łączy poszukiwanie "naukowego uzasadnienia" dla uniwersalnej idei tych praw. Czynią to, szukając dodatkowego wsparcia dla idei praw człowieka, którą obydwoje popierają. Niestety, skupiając się w tym artykule na teoretycznym aspekcie relacji pomiędzy relatywizmem w antropologii, a poparciem dla tejże idei, nie mogę sobie pozwolić na wskazanie wielu trafnych spostrzeżeń, dotyczących innych aspektów problematyki praw człowieka poczynionych przez tych naukowców. 7 •• Dyskusia nad zgodności,! relatywizmu kulturowego L pewnymi empirycznymi. czy teon> tycznymi kulturowymi uniwersaliami powinna rozpocząć sil,: od stwierdzenia. iż relatywizm kulturowy jest. paradoksalnie. uniwersalnym twierdzeniem. co do natury kultury w ogólności. które zakłada. że wszystkie «kultury» są całościami tego samego rodzaju" (Turner. 1997. s. 278). �25 Podejście pluralistyczne Zupełnie chciałabym inny punkt widzenia przYJmuJe podejście pluralistyczne, które krótko przedstawić w oparciu o artykuł Ellen Messer, Pluralist Approaches lo Human Righls (Messer,1997). Jest to podejście pragmatyczne, w ramach którego przyjmuje się, iż prawa człowieka mają źródła w różnych tradycjach i kulturach. Aby prawa te mogły skutecznie spełniać swą rolę, muszą zostać zaakceptowane we wszystkich tradycjach kulturowych. Aby tak się stało, konieczny jest konsensus. Pojęcie konsensusu odgrywa w tym ujęciu kluczową rolę. Przedstawiciele tego podejścia nie zakładają, że prawa człowieka mogą zostać dowiedzione, czy też uprawomocnione dzięki nauce. Uznają, iż mają one "pozaprawne wymiary" i podkreślają ,jedność w różnorodności" ich współczesnej formy. Rola antropologa w tym ujęciu pozostaje niepoślednia. Jego wkładem jest łączenie kulturowo specyficznych, wspólnotowych pojęć i praktyk z międzynarodowymi standardami i instrumentami. Zarówno relatywiści jak i antyrelatywiści zgadzają się co do faktu, iż prawa człowieka Narodów Zjednoczonych (NZ) są szczególnym wyrazem międzynarodowo - międzYPaJlstwowej kultury prawnej, a kultura polityczna Zachodu jest ich główną inspiracją. N ie zgadzają się w kwestii, czy są one uniwersalne i adekwatne dla wszystkich czasów, miejsc i ludzi. Szczególnie różnią się w opinii na temat moralnego autorytetu instrumentów praw człowieka oraz tego, czy kulturowe pojęcia prawa odpowiadają międzynarodowej teorii i praktyce. Podejście pluralistyczne jest w pewnej płaszczyźnie podejściem relatywistycznym, nie uznaje bowiem, iż zachodnia uniwersalistyczna koncepcja praw człowieka, traktująca jedynie o prawach jednostki i uznająca ich ponadkulturowy wymiar, jest koncepcją ,jedynie słuszną". Podejście to nie jest jednak koncepcją badawczą - jak jest nią relatywizm kulturowy w obrębie antropologii lecz koncepcją tworzenia szczególnego rodzaju prawa, jakim są prawa człowieka. Jest to więc podejście prawodawcy, który sięga do metod i środków zalecanych przez racjonalność komunikacyjną (konsensualna). Wykorzystuje do swojego modelu tworzenia prawa m. in. prace antropologów, zakładając, iż "jądro podobiellstw" może zostać odnalezione w różnych kulturach i systemach politycznych (czyni tym samym założenie uniwersalistyczne, lecz nie na poziomie badawczym). Punktem wyjścia dla "pluralistów" pozostaje zachodnia koncepcja praw człowieka. Zgodnie z pod~jściem pluralistycznym, źródeł praw człowieka sformułowanych - i wciąż formułowanych - należy szukać w różnych kulturach i tradycjach w tym także w tradycji socjalistycznej. Podejście to wspiera założenia o współzależności praw ekonomiczno-społeczno-kulturowych i cywilno-politycznych, próbując łączyć tradycje "Wschodu" z "Zachodem". (Zdecydowanie ..zachodnie'· stanowisko przyjmują Stany Zjednoczone, które odmawiają ratyfikacji Konwencji Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturowych, obawiąjąc się, że "uwolnienie od niedostatku" mogłoby stać się prawnym obowiązkiem pallstwa. USA oskarżone są o to, iż są głównym sprawcą nadużyć ekonomicz- �26 nych praw człowieka poza swoimi granicami). Podobna współzalcżność istnieje pomiędzy prawami jednostki, a prawami zbiorowymi, np. prawami grup kulturowych. Wiele żądaó grup może wchodzić w konflikt z prawami jcdnostek gwarantowanymi w PDPe. O tym, które z nich mają pierwszelistwo, powinno byćzgodnie z podejściem pluralistycznym - rozpatrywane przypadek po przypadku. W ten sposób stwierdzono na przykład, iż okaleczanie genitaliów kobiet w kulturach afrykańskich, nierówny dostęp do ziemi czy pożywienia nie są istotne dla przetrwania wspólnoty kulturowej. Takie pragmatyczne podejście sprawdzające, czy dana cecha jest istotna dla tożsamości kulturowej, czy też leży w interesie jakiejś frakcji, wywołuje krytykę antyrelatywistów i oponentów praw zbiorowych. Ci ostatni domagają się, by prawa te zostały wpierw zaakceptowane jako prawa człowieka. Uważają, iż tożsamość kulturowa powinna być chroniona poprzez wzmocnienie praw cywilno-politycznych, a nie trudnych do sformułowania "praw do kulturowej tożsamości". Uzasadniona wydaje się ich obawa, iż "mnożenie praw człowieka" może prowadzić do ich osłabienia, wiele zaś grup może deklarować się jako "ludy", wysuwając swoje żądania. Oczywiste wątpliwości może też wzbudzać odpowiedź na pytanie, kto i w jaki sposób ma decydować o tym, które zwyczaje są ważne dla przetrwania danej kultury. Prawa zbiorowe (w tym prawa ludności tubylczej), poprzez które komisje praw człowieka NZ próbują rozwinąć problemy kulturowej i politycznej różnorodności, są przez nie formułowane w sposób niejasny. Mogą więc być szeroko akceptowane, ale pozostają też "szeroko otwarte na interpretacje i kwalifikacje, kto jest «osobą» zasługującą na ochronę" (Messer, 1997, s. 304). Ta ostatnia kwestia, a więc kto jest uznawany za "uprawnionego" do ochrony w poszczególnych kulturach, jest jednym z naj istotniejszych problemów do rozwiązania w ramach podejścia pluralistycznego. Wiele kultur określa "innego" jaką "mniej niż człowieka" (o brytyjskiej koncepcji "pełnego człowieczellstwa" w kolonialnym Egipcie, zob.: Asad, 1997). W takiej sytuacji zarówno antropologowie, jak i filozofowie wysuwają obiekcje wobec założenia, iż przyjęcie wspólności rodzaju ludzkiego jest samo z siebie oczywiste. Rolą antropologa, który bada konkretne p~jęcia kulturowe, porównuje je i analizuje, miałoby być umożliwienie "wielokulturowego spojrzenia" (dla konsckwentnego relatywisty kulturowego jest to sytuacja niemożliwa), które przyczyniłoby się m.in. do zrozumienia, kto w odmiennych kulturach jest pozbawiony przywilejów (praw) i dlaczego. Praca antropologa miałaby służyć nie tylko teoretycznym rozważaniom, ale i konkretnym działaniom. np. podejmowaniu decyzji o rozdziale żywności, a także (sic!) tworzeniu "efektywnych materiałów edukacyjnych" dotyczących praw człowieka. Podejście plural istyczne zakłada bowiem, iż dopiero przyjęcie i zrozumienie tych praw przez wszystkie kultury i warstwy społeczne może zagwarantować ich skuteczność. Można stwierdzić. iż podejście pluralistyczne służy wypracowaniu skutecznych narzędzi dla ochrony praw człowieka bardziej niż filozoficzno - prawniczym odpowiedziom, czy takie (uniwersalne) prawa istni~ją. Oczywiście, by chronić te prawa �27 wpierw musi zakładać ich istnienie, choć uznaje, iż nie są wyłącznie dziedzictwem Zachodu i w związku z tym powinny być formułowane przy udziale innych kultur, dając tym samym większą gwarancję, iż zostaną przez nie zaakceptowane. Podstawą do tej dyskusji pozostają war10ści kultury zachodniej. Pozostaje pytanie na ile wartości te są "negocjowalne" i czy w ogóle są, podczas dążącego do konsensusu procesu tworzenia "nowych praw człowieka", jak na przykład praw ludów tubylczych. Podsumowanie Moim celem było przedstawienie różnych, rozwijanych w drugiej połowie lat 90. podejść do koncepcji praw człowieka, których poznanie powinno być dla antropologa istotne zarówno ze względu na relację (bądź jej brak) pomiędzy konkretnym podejściem, a zadeklarowaną przez naukowca koncepcją badawczą w ramach antropologii, jak i na przedstawienie roli, jaką może odegrać antropolog w działaniu na rzecz praw człowieka, tak jednostki, jak i grupy etnicznej. Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to należy mieć świadomość, iż relatywizm kulturowy w antropologii nie jest jednoznaczny z nihilizmem moralnym, że zakładając kulturowe zdeterminowanie wyrzekamy się własnej moralności i własnej hierarchii wartości. Nasze przekonania nie wymagają żadnych dowodów naukowych, co więcej, ich słuszność nie może zostać dowiedziona. Nie możemy w tym względzie liczyć na pomoc nauki, ale też nie musimy obawiać się, iż postrzegając naukę jako dziedzinę kultury i jeden z wielu sposobów widzenia świata, będziemy musieli wyrzec się naszych poglądów etycznych. Różne kultury moglibyśmy przyrównać do ślepców ze staroindyjskiej przypowieści. Obmacując słonia starali się oni poznać to, czego dotykali. Każdy z nich mówił co innego: jeden, że to trąba, drugi, że ogon, itd. Nikt z nich nie potrafił rozpoznać słonia, co nie znaczy, że ich stwierdzenia o ogonie i trąbie nie były prawdziwe. Tak więc różne kultury mogłyby wypowiadać sądy prawdziwe, choć ze sobą sprzeczne. By móc odkryć tego "słonia - most międzykulturowy", trzeba wpierw założyć możliwość jego istnienia. Istnienie takiego mostu może być postulowane także na płaszczyźnie poszukiwania uniwersalnych praw człowieka. Uniwersalnych w tym sensie, że zaakceptują go wszyscy "ślepcy". To chyba postuluje podejście pluralistyczne, które (pomimo wielu słabych punktów dotyczących głównie "niejasnych sformułowal1") chce wykorzystać relatywistyczne nastawienie wielu antropologów. Narzucanie praw innej kultury potraktowane tu może bowiem być jako zmuszanie do zaakceptowania "cudzej wersji słonia". Posłużmy się przykładem: "Zdaniem prawnika adivasl praktykującego w Bastarze, prawo nie-adivasi (hinduskie) jest narzucane adivasi. Ma on nadzieję, iż w przyszłości adivasi będą mogli ustanowić swój własny system prawny oparty na tradycyjnej wioskowej sprawiedliwości. W przypadku, gdy - mówi - czyjś kozioł został skras Adivasi. o kt(lrych mowa w artykule Madhu Ramnatha. to tubylcza plemienna ludność Indii. �28 dziony, typowy sąd nie-adivasi zareaguje karząc złodzieja. Jednakże ten, kto poniósł stratę, niewiele z tej kary zyska. Przeciwnie, jeśli się ona przeciągnie, wrogość pomiędzy stronami będzie narastała, prawdopodobnie skutkując złym nastawieniem pomiędzy ich rodzinami" (Ramnath, ł 997, s. 269). W tradycji adivasi wioskowa rada wpierw nakaże zwrot kozła lub jego równowartości, a potem poprowadzi rytuał pojednujący obydwie strony. Innym przykładem tragicznego wpływu zachodniej kultury prawnej na sytuację ludności tubylczej może być ustawa kongresu USA znana jako Daves General Allotment Act (Indianie ..., 1991). Rozdzielała ona ziemię plemienną pomiędzy poszczególne rodziny i szybko doprowadziła w ten sposób do jej sprzedania, choć celem ustawy było lepsze zagwarantowanie Indianom prawa do ZiemI. Z drugiej strony kultura zachodnia ma również "własną wersję słonia", która określa to, co uznajemy za słuszne. Czy zgodzilibyśmy się, by usprawiedliwić odmiennością kulturową zabicie kobiety, która idąc z dzieckiem do lekarza znalazła się na afgańskiej ulicy bez męskiego krewnego? (Oczywiście musielibyśmy wpierw rozstrzygnąć, czy rządy Talibów są reprezentatywne dla afgańskiej kultury). Czy brak znaku określającego "wolność" w chińskim piśmie możemy przyjąć jako wyjaśnienie, dlaczego w Chinach łamane są podstawowe prawa jednostki? Z jednej więc strony możemy wątpić w to, czy wiemy wszystko i szanować prawdy innych, z drugiej, kwestionowanie własnej hierarchii wartości jest niemożliwe. Nie zakłada tego też relatywizm, który jest próbą poznania i zrozumienia innej koncepcji świata. I jako taki pozostaje w zgodzie z wartością kultury zachodniej,jakąjest szacunek dla "innego". Droga do utworzenia międzynarodowego systemu praw człowieka, które byłoby przestrzegane, wydaje się bardzo długa. Mamy dwa wyjścia, albo uznawać własne tradycyjne prawa za jedynie słuszne i przy nich obstawać (co w żadnym razie nie daje gwarancji, że będą przestrzegane np. w Chinach) bądź dopuścić możliwość, że prawa człowieka mogą mieć również swój aspekt kulturowy, o co dopominają się m. in. ludy tubylcze. Negocjowanie praw człowieka może z drugiej strony doprowadzić do osłabienia jednoznacznego odbioru ich treści. Istota rzeczy leży jednak w tym, by te ustanowione prawa były respektowane, a nie jedynie dyskutowane. "Po 50 latach prawnicy wciąż zastanawiają się, jak stworzyć i wdrożyć standardy praw człowieka, które położą kres wszystkim formom przemocy; podczas gdy jednostki, wspólnoty, organizacje pozarządowe oraz religijne i kulturowe grupy cierpiące z powodu łamania praw człowieka, wciąż mają nadzieję, że struktura praw człowieka może pomóc im w przezwyciężeniu przemocy w uniwersalistycznych lub kulturowo-relatywistycznych terminach" (Messer, 1997, s. 310). �29 BIBLIOGRAFIA /-Iuman RighlL 1992 /-Iuman Ri~hls /'iolalions Againsllhe Indigenous Peoples oflhe Americas, Amnesty International, Londyn. An-Naim·A. A. (red.) 1992 Iluman Righls in ('ross-Cullural Perspeclive. A Quesl for Consensus, University of Pcnsylvania Press. Philadelphia. 1992 Toward a Cross-Cull1lral Approach lo Defining International Standards of Human Rigllls: lhe Meaning ofCruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Asad T. On Torl1lre, or Cruel, Inhuman and Degrading Treatment, w: Human Rights, Cul1997 lUre and Comext. Anthropological Perspectives, R. A. Wilson (red.), London, Chicago-Illinois. Bajor J. Todav's Concerned Anthropologists on the Subject on Human Rights, "Anthropol1998 ogy in Action" 1/2. s. 28-30. Bratt-Paulston Ch. 1997a Language Policies and Language Rights, "Annual Review of Anthropology" 26, s. 73-85. J997b Epilogue: Some Concluding Thoughts on Linguistic Human Rights, "International Journal of the Sociology of Language" 127, s. 187-195. Ruchowski M. 1990 Racjonalno§ć. translacja, interpretacja, Poznań. 1993 Przeciw skrajnemu relatywi::mowi, "Poznańskie Studia z Filozofii Nauki" 13, s. 113-133. Buchowski M .. Burszta W. 1992 O ::alo:::eniachinterpretacji antropologicznej, Warszawa. Burszta W. Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań. 1993 Indianie ... I. Indianie Stanów Zjednoczonych. Antologia lekstów źródłowych, E. Nowicka 1991 Rusinowa (wyb. i opr.). Warszawa. Kolakowski L. 1990 Cywilizacja na lawie oskarżonych, Warszawa. Messer E. 1997 PIwalisI Approaches lo Human Rights, ,Journal of Anthropological Research" 53, s. 293-317 Michalska A., Wronkowska S. 1983 Zasady tworzenia prawa, Poznań. 1996 WSlęp do prawoznawstwa, Toruń. Ramnath M. Plants. People. Politics and Management, "Natural Resources Forum" nr 4, s. 2571997 271 Rawls J. 1994 Teoria sprawiedliwo§ci, Warszawa. Rival L. 1993 Conji'onting Pelroleulll Development in the teL/adorian Amazon: the Huaorani, /-Iwnan Rig/lis and Environmenral Proteclion, "Anthropology in Action" 16, s. 1416. de Rougemont D. 1991 List otwarty do LL/ropejc::yków (fragmenry), "Literarura na świecie" 10, tłum. A. Olędzka-Frybesowa. s. 3-42. �30 Rubinstein R. A. 1986 Rubinstein Reflections on Action Anthropology: Some Developmental pological Tradition, "Human Organization" 3. s. 270-279. Dynamics of an Anthro- R. A., Tax S. 1981 Literacy, Evolution and Development, w: The Spirit oj'the l:'arth A. Teilhard Centennial Celebration. J. Perlinski (wyd.). Nowy Jork. Posey D. A. Provisions and AIechanisms ofthe Convention on Biological Diversity lor Access to Traditional Technologies and Benefit Sharing for Indigenous and Local Communities Embodying Traditional Lifestyles, "OCEES Research Paper" 6. Oxford. 1996 Sarkowicz R., Stelmach J. 1996 Teoria prawa. Kraków. Stawecki T., Winczorek D. 1995 Wstęp do prawo::nawstwa. Skrypty Becka, Warszawa. Yanomami. Yanomami, Survival International. Londyn. 1990 Guardians .. 1994 Guardians ofthe Sacred Land. Survival International, Londyn. Confederacy. .. 1993 Confederacy ąf Treaty Six First Nations. In Bad Faith Britain, Canada and the Violation of Indians Rights, Survival International. Londyn. Szynkiewicz S. 1991 Przetrwanie etniczne. "Etnografia "Tawacin" 1998 Tax S. 1988 .,Tawacin" Record of 60 }'ears of Anthropology, 17. s. 1-2 I. of Anthropology" Ph. 'Return ofthe Indian. Londyn. S., Shore C. 1993 Wilson Review Human Rights, fluman Difference: Anthropology's Contrihution to an f:manc/patO/y Cultural Politics .. ,Journal of Anthropological Research" 53. s. 273-291. 1996 Wright 1998. T. 1997 Wearne l, s. 217-222. Pride and Pu::zlement: A Retro-introspective ..Annual Turner nr 3, jesień Polska" Anthropology and the Rights of Indigenous People ... Anthropology in Action" 16. s. 1-2. R. A. (red.) 1997 Human Rights, Culture and Context. Anthropological Perspectives, Londyn, Chi- cago - Illinois. Wilson R. A. 1997 Wróblewski Representing fluman Rights Violations: Social lontext and Subjectivities. w: Human Rights. lulture and Context. Anthropological Perspectives. R. A. Wilson (red.), J. 1984 London. Chicago Wstęp do prawo::nawstwa. Łódź. Zechcnter E. M. 1997a 'ts i\4odern Human "American Society nal of Anthropological 1995 Rights Regime Appropriate of International In the Name olCulture: 1997b Ziembiński - Illinois. in LIRht ąj' Human Diversity. Law" 3, s. 16-22. Cultural Relativism and t/Je Ahuse olthe Individual, ,,JourResearch" 53, s. 319-347. Z. O stanowieniu i obowiązywaniu prawa. Zagadnienia podstawowe. Warszawa. �31 Magdakna Krysińska CULTURAL RELATIVISM VS. HUMAN RIGHTS (Summary) This tcxt discusses the rclation between different attitudes to the concept of human rights and cultural relativism in anthropology. Following the assumption that relativism on the level of cultural studies docs not imply that the researcher has to adopt the relativistic approach on the philosophical level. the author analyzes examples of the 'universalistic," "relativistic," and "pluralistic" approach to human rights, indicating a seeming contradiction between the assumption of the universalislic approach to the concept of these rights and of the relativistic approach in anthropological studies. Assumption of both approaches at the same time requires neither "adjustment" of the n:lativistic approach on the scientific level, which is suggested by the "relativistic" approach. nor justitication of the universal character of human rights, whose legitimacy cannot be "proved" (this is what the "universalistic approach" is aiming at), and it does not demand such an approval cither. The "pluralistic"' approach presented in the text (let not engage in a discourse combining the scientific and philosophical dimension). seems - despite its weak points - to enable anthropologists of different methodological views to share the same ideas concerning human rights or engage in a discussion which will not be forjudged by their scientific concepts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ee570985b51f0eca9736d86045fdcab.pdf 57de30e406611cc0bc5782e15672bf45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource islam relacje międzykulturowe islam - wizja świata Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2067 Title A name given to the resource Europa w islamskiej wizji świata / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.33-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 RYS/Af{D VOIWR 1(11 InSI: lui I-:tnologii i I\nlroroloi-'ii l'ni\\crs\lcl Kulturowcj illl. .i\. Mid,ic\\iua !'oznali EUROPA W ISLAMSKIEJ WIZJI ŚWIATA. OD KRAJU NIEWIERNYCH DO KRAJU MISYJNEGO Kwestia relacji międzykulturowych stanowi jeden z kluczowych problemów \\spółczesncj antropologi i kulturowej. Problem ten stał się w ostatnich latach niezwykle wainy także dla Europy integrującej się i budującej swą współczesną tożsamość. Historia polityczna ostatnich stuleci sprawiła, iż w wizji świata Europejczyków przeważał etno-, czy może należałoby powiedzieć kulturocentryzm. Europocentryzm podbudowany był bezsprzecznym sukcesem, z jakim Europejczycy narzucali innym kontynentom, innym kręgom kulturowym swoją kulturę i swoje języki. Kultura europejska, a raczej kultura euroamerykal1ska aspiruje zatem do m iana un iwcrsalncj. W konsekwencj i w europejskiej wizj i świata ugruntował się dychotomiczny układ przeciwstawiający Europejczyków - nie-Europejczykom. Zależnic od fazy rozwoju refleksji nad społecznościami odmiennymi od cywilizacji typu europejskiego w literaturze i świadomości zbiorowej pojawiały się opozycyjne kateg(\rie społeczne: cil'is - harhari, chrześcijanin - poganin, człowiek cywilizowany - dziki, spoleczdlstwo europejskie (cywilizowane) spoleczellstwo pierwotne (prym itywne) I. W rezultacie curopejska wizja świata, skażona europocentryzmem, z trudem akceptowała istnicnie odmiennych układów odniesienia dla własnej kultury. Od średniowiecza istniał jednak odrębny - i traktowany jako konkurencyjny krąg kulturowy. którego sila, żywotność i ekspansja przyczyniły się do budowy europejskiej toisamości. Tym odmiennym światem byt świat islamu. Nie bez słuszności zauwai.yl L. Kotakowski, iż "Europa być może głównie dzięki zagrożeniu tureckicmu doszła do jasnej świadomości własnej identyczności"". Warto być moie przyjrl'.cć się - niczym w krzywym zwierciadle - jak Europajest postrzegana przez islam,jakie miejsce zajmuje w islamskiej wizji świata. Wizja ta - p%mie niezmienna, uksztahowana bowiem przez Koran i Sunnę (tradycję islamską), źródła prawa muzułmaóskiego - zmieniała się jednak, zależnie od zmiany 'A-arunkóvv politycznych i demograficznych. Ogromnego znaczenia nabrało w tym wypadku ijawisko masowej migracji kilkunastu milionów --------------I Por.: R. Vorhrich. I.III!I· lIi<'I'i.(lIIie/1/1<'. w: /. Swszczak (rcd. l. S!mvnik elno!oRicny. ogl)!III!. PO/Ila{] 19X7. s. 2U<~17. , /oh.: I.. KolakO\\ski. S:IIA"lIil' h"rh"r:.l·/lsCl'. w: I.. Kolakowski (red.). (),ri!i:acja osA"r:OIl\'('/1. Wars/alIa I ()90. s. 1-t-15. Tenniny na lawie �34 muzułmanów, którzy napłynęli do Europy w ciągu ostatnich 30 lar'. Obecność tak znacznej liczby muzułmanów pociągnęła za sobą nie tylko reperkusje w krajach osiedlenia. Reperkusje te objęły również zmiany w systemie prawnofilozoficznym krajów pochodzenia imigrantów - w obrębie świata islamu. W świecie islamu imię Europy było przez wieki nie zilane i praktycznie przed koJ'Jcem XIX wieku nie stosowane. W społeczeJ'Jstwie islamu, które definiowało się wedle kryterium religijnego, wspólnota wiary nadawała tożsamość i wewnętrzną spoistość. Oparte na Koranie i Sunnie klasyczne prawo muzułmaJ'Jskie dzieliło zatem świat na dwie ostro przeciwstawiane części: dar el islam i dar el habr4. Pierwszą tworzyły (i tworzą) kraje muzułmallskie, kraje zamieszkałe przez muzułmanów lub niekoniecznie tylko przez muzułmanów, lecz znajdujące się pod władzą muzułmanów, kraje w których znajduje zastosowanie szaria! - prawo islamu. Dar el harb natomiast oznacza dosłownie "kraj wojny". Termin ten odnosi się do ziem zamieszkałych przez niewiernych, do krajów wymykających się władzy islamu. Stąd też synonimem dar el harb jest dar el kufr (dosłownie: "kraj niewiernych"). W myśli prawnej islamu status dar el harb jest przejściowy. Logika historii, wola boska sprawi, iż prędzej czy później religia będąca ostateczną i doskonałą formą objawienia zapanuje na całym świecie. Cały świat stanie się dar el islam. Z teologicznego punktu widzenia, pomiędzy dar el islam i dar el harb trwa nieusuwalny konflikt, narzucony przez prawo stan wojny o charakterze religijnym - dżihad. Ten stan wojny może zakończyć się dopiero z chwilą opanowania całego świata przez islam. Należy jednak zaznaczyć, iż arabski termin dżihad był na przestrzeni wieków różnie interpretowany przez muzułmańskich teologów i przywódców politycznych. Zależnie od interpretacji Koranu, dostarczano argumentów zarówno zwolennikom dosłownego traktowania hasła "wojny" - stosowania "argumentu siły", jak i tym, którzy pod hasłem dżihadu chcieli widzieć pokojowe metody perswazji - "siłę argumentu". Zwolennicy pokojowej drogi szerzenia objawienia Allacha mogą powoływać się na słowa Proroka (dla wierzących były to słowa Boga), pozwalające na użycie broni (jedynie) w obronie: "Pozwala się brać do ręki broil tym, przeciwko którym prowadzona jest wojna, ponieważ zostali poszkodowani" (22:40); "Jeżeli okażecie cierpliwość wówczas zaiste najlepsze jest to dla tych, którzy są cierpliwi" (16: 127)5. Zwolennicy metod militarnych mogą natomiast znaleźć zachętę w poniższym wersecie Koranu: "A zabijajcie tych grzeszników zawsze, gdy ich spotka3 Zob.: Tcndances des migrations internationales. Rapport !\nnualcs 1993. Syslcmc d'observation permanente des migrations (SOPEMI). Organisation de Coopćration et de Dćveloppcmcnt (:conomiques. 4 Zob.: F. Maoulawi. Les basesjuridiques des re/aliOlls ell/n' musu/mans 1'1 non-musu/mans. Beyrouth 1987. , W niniejszym studium tlumaczcnie Koranu podaj.; za: .5więr.v l\.oral1. TekI'! arahski i !/z/macenie polskie. Ahmadiya Muslim Associacion. Islamabad - Tillilrtl 1996. �35 cie oraz wypędzajcie ich stamtąd, skąd oni przedtem wypędzili was ... " (2: 191); ..A jeśli chodzi o tych, którzy nie wierzą w Znaki Allacha, to Allach z pewnością nie będzie nimi kierował i otrzymają oni srogą karę" (16: 105). Dosłowne traktowanie wezwania do dżihadu odnaleźć można w radach średniowiecznego muzułmallskiego prawnika (prekursora muzułmaJlskiego prawa międzynarodowego) - Mmverdi (zm. w 1058 r.): "Walcz z tymi, którzy, po otrzymaniu wezwania, nadal odmawiają przyjęcia islamu, aż do momentu gdy się oni nawrócą lub zaczną płacić haracz, wtedy ustanowisz prawa Allacha,,6. Niezależnie od znaczenia, jakie egzegeci nadawali terminowi dżihad, między dar· el islam a dar el harb istniała ideologiczna przepaść. Obie części dychotomicznego układu były mało przenikalne. Obu częściom teologicznej wizji świata odpowiadał różny zespół norm społecznych. Wabu częściach świata obowiązywały muzułmanina nieco odmienne zasady zachowania. Nim omówimy odmienne normy dla obu części teologicznie podzielonego świata, skupmy się na chwilę nad statusem dar et harb. Pojawia się pytanie: Czy jeśli muzułmanin chciałby traktować termin harb - "wojna" dosłownie, to starcie zbrojne między dar el islam (światem islamu) a dar et kufr (światem niewiernych) byłoby dla niego imperatywem. Należy zacząć od stwierdzenia, że wojna jako forma realizacji celów politycznych jest od zarania obecna w tradycji islamskiej, tradycji arabskiej, podobnie zresztą jak i w tradycji wielu innych kultur. W tradycji isłamskiej zakorzeniło się jednak silne przeciwstawienie sprawiedliwej i słusznej wojny prowadzonej w imieniu islamu i wojny pozbawionej sankcji moralnej - wojny prowadzonej przez niewiernych. Już łbn Chaldun (zm. w 1406 roku) wyraźnie rozróżniał diihad - wojnę prowadzoną przez muzułmanów i wojnę wywołaną przez kafrów - ..niewiernych". Ofensywną wojnę muzułmanów legitymizuje według niego uniwersalna misja islamu. Wyznawcy innych religii - nie posiadających misji uniwersalnej - mogli prowadzić według niego jedynie wojnę obronną? Tutaj należałoby zasygnalizować wyraźne rozróżnienie, jakie czyni islam między niemuzułmaI1skimi religiami monoteistycznymi i kultami politeistycznymi ("bałwochwalcami"). Wyznawcy judaizmu i chrześcijaI1stwa (zwani ..Iudźmi księgi") -- jako korzystający z wcześniejszych, przed islamskich, niedoskonałych i zafałszowanych, ale jednak uważanych za boskie, objawień - korzystają z pewnych warunkowych praw. Wyznawcy pozostałych religii posta,Vlenl są pala prawem. Według tradycji, prorok Mahommed, jeszcze za swego życia wystosował pismo do władców ościennych państw (m.in. do Negusa z Abisynii, szacha perskiego Chozroesa i bizantyjskiego cesarza Herakłiusza) wzywając ich do przyjęcia islamu. Monoteistom pozostawił możliwość pozostania przy starej wierze, ó Mawerdi. I.es sialIlIs }!.ou\'ernementollx. Paris 1982: cyt za: S. A. Aldeeb Abu-Sahlieh, Moderno" nr 7, 1994. s. 223. j\latba 'al Ibn Saqrun. Kair (bez daty), s. 202, podąję La lIligralion .... s. 223. La migration dons la conceplionlllllsllllllane. 7 Ibn .IIaldun .. \Il1qaddilll(l/ IniJ /laldun. za Sami i\. Ailkcb Ahu-Sahlich. "Oriente �36 pod warunkiem płacenia odpowiedniego haraczu. Odmowa nawrócenia lub płacenia trybutu oznaczała wojnę a w konsekwencji śmierć lub niewolę. "Bałwochwalcom" pozostawił Mohammed tylko nawrócenie na islam lub wojnęs. Alternatywą wojny był rozejm, chwilowy pokój (ahd). Ponieważ jednak obowiązkiem każdego muzułmanina, każdej wspólnoty muzułmaJ1skiej jest szerzenie islamu, pokój z niewiernymi mógł być zawierany tylko czasowo, z formalnego punktu widzenia mógł on przybierać jedynie postać rozejmu'!. Według wspomnianego już islamskiego prawnika - Mawerdi, rozejm z niewiernymi powinien być tak krótki jak to możliwe, a jego długość nie powinna 10 przekraczać 10 lat po tym okresie traci on bowiem ważność • Według Abu Yusufa z Bagdadu (zm. w 798 roku) - wielkiego klasyka prawa muzułmallskiego - pokój z niewiernymi mógł być zawierany tylko z silniejszym przeciwnikiem i to pod warunkiem, że będzie to prowadziło do nawrócenia wrogówl'. Według egzegetów, Abu Yusuf uzasadniał swą wykładnię treścią Koranu: "Zaprawdę, tym, którzy nie wierzą i powstrzymują się przed wejściem na drogę Allacha, a potem umrą, będąc niewierzącymi, Allach niechybnie nie przebaczy. Zatem nie bądźcie ospali i nie proście o pokój, albowiem wy niechybnie będziecie górą" (47:35-36)12. Praktycznie zatem imperatyw wojny świętej, wojny prowadzon~j w celu szerzenia islamu mógł być obchodzony lub zawieszany. Dar el har!> mógł korzystać z błogoslawiellstwa pokoju, mógł stać się dar el ahd - "krajem pokl~iu". W muzułJnallskich kodeksach można znaleźć szczególowe zasady zawierania rozejmów z niewiernymi. Defacto przyjmują one postać muzułmaJ1skiego prawa międzynarodowego. Według prawa islamu Europa należy zatem formalnie do świata zewnętrznego, do dar el kufr c,kraju niewiernych"). Zależnie od układów politycznych i siły militarnej islamu (zawarcia pokoju, lub nie), Europa jest dar el harb ("krajem wojny") lub dar el ahd ("krajem pokoju"). Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż prawo muzulmallskie nie przewiduje możliwoścI oddania pola przez islam. Podobnie jak konwer~ja na rzecz innej religii karana jest śmierciąl', tak i muzułmanin nigdy nie powinien pogodzić się z oddaniem nawet najmniejszego skrawka dar el islalll niewiernym II ZnamienUli.! ofMulwl11l11ad. l/um. A. (juillaullle:. Oxford 1')55. s. 652. Por.: K. Mie:halski (r,'d). lćuropa i co ~ lego 11)"I1ika.Warsza\\a 1')')0. s. :lO'). IDMawerdi, op. cil .. s. 31. II Abou YousofYa·kouh. I.e livre de l"impóf/ollcicr (kila/) al-kllill'i"/::). trao. L Fagnan. Paris 1921. cyt. za S. i\. Aloeeh i\hu-Sah/ićh. La migralio17 .... s. 223. I~ W niektórycli \\~ daniaeh ninit:jsz~ wcrseljestllulllaczony banL'i~i dobilnic: "Nic wzywacie: do pokoju. gdyjestt:śeie naisilnie:isi" (47:36). cyt. 7.a: A. Aided) !\bu-Sahlich.l.a nll~~ralJ"I/..., s. 223. 1\ •..Icśli kio prze:stanie: I\iazyć \\ Allacha po tym jak lI\\ier/.Y!· I \\yj'llkiem tego. klO zmuszony .jest zadeklanll\ać nie\\ian;. podczas gdy jego serce znajduje: pokój II \\ier/ei je:go pierś otwarta jesl dla nie:\\iar~. na niego spadnie !omiel\ Allacha. Dla takich lIyznaCl.ona jest sroga kara" (16: \(7). I~ Por. ey towany jUl \\erset Koranu: .. Wyp<;ozajcie: ich slalllqd. sk'ld oni pr/.eolem \Iyp<;dzali was" (2: /92) x 7.ob.: Ibn Ish'll]. nU' 9 �37 ne będą tu raporty ambasadora marokal1skiego w Hiszpanii. Jeszcze w XIX wieku, nazwie każdej hiszpallskiej miejscowości, którą odwiedził ambasador, towarzyszyła formula: J)by Bóg rychło przywrócił ją islamowi,,'5. Nawet Kamieniec Podolski, który znajdował się w rękach Turków niecałe 30 lat, traktowany był w źródlach tureckich w podobny sposóbl!>. Jeśli zatem relacje między światem islamu a krajami niewiernych mogły przybierać pokojowy charakter, to także prawo islamskie, prawo regulujące przecież jak wiemy wszystkie sfery życia człowieka, musiało dopracować się szczegó/mvych reguł określających zasady życia w kraju, gdzie nie obowiązują, jako powszechne, zasady s::;ariafu. Podział na dar el islam i dar el harb miał też w konsekwencji istotne znaczenie dla historii i rozmiarów migracji w świecie islamu. Należy zacZ<lć od stwierdzenia, iż klasyczne prawo islamskie nie przewidywało w ogóle możliwości emigracji muzułmanina z dar el islam do dar el harh (dor el ku/i"). Co prawda podstawowe dla islamu źródła prawa: Koran i Sunna (Hadisy przypowieści z życia Proroka) często wspominają o migracji, ale czynią to zawsze w kontekście przyjazdu lub ucieczki muzułmanina do dar el islam. Nigdy \V kierunku przeciwnym - z dar el islam do dar el harb (!). Termin "migracja" (ar. hid::'ra) pojawia się aż 27 razy w Koranie, lecz przeważnie w rozumieniu l7 opuszczenia ojczyzny w obawie przed prześladowaniami ze strony niewiernyeh . Tak pojęta "emigracja" pojawiła się zresztą u zarania islamu, towarzyszy też. jako staly motyw. dziejom wspólnoty muzulmallskiej. Hadisy - biografie Mohammeda - przekazują nam informacje, jak to Prorok, w początkowym okresie dzialalności. nakazał swoim zwolennikom wyjazd do Abisynii, gdzie mogliby przeC/ekać okres przcśladowal1 w Mekce. W kOl1cu - naj istotniejsze sam początek ery muzu/maliskiej liczony jest przecież od hidżry - emigracji (ucieczki) Proroka z Mekki do Medyny. Z punktu widzenia pierwszych muzułmanów celem migracji było zatem uwolnienie się od prześladowall i znalezienie miejsca, w którym można było swobodnie oddawać cześć Allachowi. Należy podkreślić. iż bylo wręcz obowiązkiem muzułmanina opuścić swój kraj, jeśli ls dostał się on pod władzę niewiernych . Nakaz ten motywowany był przez muzulmallskich prawników dwojako; po pierwsze praca muzulmanina mogłaby wspierać niewiernych, po drugie przybycie Illuzułmanina do dur el is/ul/I, przyczynia/o się do jego wzmocnienia i efektywniejszego prowadzenia d::ihadu. Dobrmvolne pozostanie w dar el harb nie było w ogóle brane pod uwagę. Dla pochodzącego z Sycylii i zmarłego w Północnej Afryce (1141) AI-Mazari, obeznanego zatem z problemami, zjakimi borykali się muzułmanie na ziemiach l' loh.: !l. Ll:\\i,. /curo/m a iS/alii. \I.: K. Michalski (red.). Europa '7.<I\\a 1')<)0. ,. 30<). It l(liU~('. 17 Por.' S. IX I(IIII~('. /I. ,. J\l,kl'h /\hu-Sahkh. 22fl-22X. /ca lIIigration .... i co:: lego wynika. War- �38 świeżo oderwanych od dar et islam, pobyt w dar et ahd (kraju pokoju) uspral9 wiedliwiony był natomiast jedynie pod pewnymi warunkami : I) gdy pobyt w kraju niewiernych miał miejsce w sprawach naglących, lub w służbie islamu (np. w ramach poselstwa muzułmańskiego władcy), 2) gdy dobrowolnie przebywający tu muzułmanin nie był świadomy istniejącego zakazu, 3) gdy pobyt w kraju niewiernych wiązał się z nadzieją odbicia go z rąk niewiernych. Dla zwolenników szkoły malikickiej (np. dla AI-Baqillani, zm. w 10 12 roku) pobyt w dar et harb mógł być usprawiedliwiony także chęcią wybawienia mu20 zułmanów z niewoli niewiernych . Ogólnie biorąc, pobyt muzułmanina w kraju niewiernych w celach handlowych był w zasadzie naganny. Traktowany był natomiast jako ciężki występek, jeśli wiązał się z przekazywaniem niewiernym towarów o strategicznym znaczeniu (metali szlachetnych i półszlachetnych, stali - w tym nawet igieł, koni, lin okrętowych itp.). Postępy rekonkwisty na Półwyspie Iberyjskim pociągnęły za sobą nowe problemy prawno-teologiczne dla tamtejszych muzułmanów. W obliczu prześladOWał) ze strony chrześcijaóskich władców, musieli oni znaleźć nowe reguły postępowania i formy życia religijnego. Po zajęciu Andalu~ i przez chrześcijan, ówczesny największy autorytet prawa islamskiego mufti Ahmed Ibn Gumayarah wydał w 1504 roku fatwę (wykładnię prawną), w której zawarł zasady zachowania się muzułmanina we wrogim środowisku "niewiernych". W wykładni tej znalazła zastosowanie zasada zachowania czystości religijnej "w głębi duszy". Oto jej podstawowe zasady: I) Gdy muzułmanin zmuszany jest do znieważenia Mohammeda powinien on wymawiać zniekształcone imię Proroka (Hamed), tak jak czynią to chrześcijanie, lub głośno złorzecząc Mohammedowi kierować - w myśli - słowa przekleństwa do jakiegoś Żyda noszącego imię Mohammed. 2) Rytualne ablucje należały wykonywać w nocy, kąpiąc się w morzu lub stosując zamiast wody piasek. 3) Muzułmanin zmuszany do spożycia wieprzowiny lub alkoholu mógł to czynić zachowując czyste intencje. Nawet zmuszony do wyrzeczenia się wiary Andaluzyjczyk mógł pozostać muzułmaninem przecząc w głębi 21 duszy publicznemu oświadczeniu . Inne przepisy prawa koranicznego dotyczące zasad postępowania muzułmanina w kraju niewiernych zwalniały go z wielu obowiązków, udzielały dyspen- Tam:::e.s. 230-231. Tam:::e.' 21 L. Cardaillac. A/orisqlle.l' et chretiens. lin alJro/1/ement polemiqlle 1-192-16-10. Paris 1977. s. 88-90. cyt. za S. A. Aldeeb Abu-Salich. La migratiun dans la concepion M/lSlIlmane ... Orienłe Moderno" 1994. anne 13. nr 7-12. s. 232. 19 20 �39 sy podobnej do tej jaką otrzymują podróżni. Warunkowa dyspensa dotyczyła zakazów spożywczych oraz obowiązku odprawiania obowiązkowych modlitw. Prawo islamskie nakładało jednak na muzułmanów mieszkających w kraju niewiernych także pewne ograniczenia. Muzułmanin nie powinien na przykład poślubiać kobiety niewiern~j. Groziło to bowiem przejęciem przez jego dzieci moralności niewiernych lub popadnięciem w przyszłości w niewolę - po zajęciu kraju przez muzułmanów. Jak starałcm się wykazać, nie tylko stan stosunków politycznych, Iccz także bariery prawnc i obyczajowe sprawiły, jż do kOllca XIX wieku oba światy dar el islam i dar el harh były mało przenikalne. Co prawda, od średniowiecza europejscy uczeni zgłębiali język arabski, tłumaczyli Koran i inne teksty oraz studiowali doktrynę islamu. Wysiłki te zaowocowały powstaniem nowoczesnej orientalistyki. Przez długie wieki, niemal do czasów współczesnych, proces ów nie znajdował jednak ż.adnej analogii po stronie islamu. Wprawdzie wraz z rozwojem tendencji modernistycznych muzułmanie zaczęli od XVIII wieku przejmować od Europejczyków coraz więcej elementów ich kultury, dotyczyło to jednak głównie zagadniell technologii i organizacji wojskowości. Wymianie myśli nie towarzyszyła jednak na podobną skalę wymiana ludzi. Stopniowo jednak następstwem ekspansji gospodarczej i politycznej mocarstw europ~iskich stało się zjawisko masowej migracji. Masowe osiedlanie się w Europie imigrantów z krajów muzułmańskich doprowadziło do przewartościowania, redefinicji i zmiany statusu Europy w muzułmaJ1skiej wizji świata. Zjawisko migracj i z krajów muzułmaJ1skich do Europy Zachodniej pojawiło się dopiero u schylku XIX wieku. Jeśli nie liczyć okresów dwóch wojen światowych, przez blisko 100 lat liczba imigrantów muzułmał1skich nie przekraczała 20-30 tys. OS(\b22. Emigracja nabrała masowego charakteru od lat 60. naszego wieku. Związana była z deficytem na zachodnioeuropejskim rynku pracy w okresie europejskiej prosperity lat 60. i 70., kiedy to do Francji przyjeżdżało rocznie ponad 30000 samych tylko Marokal1czyków. Obecnie pomimo wprowadzonych ograniczeń migracyjnych, liczba muzułmanów rośnie nadal choć w wolniejszym tempie (np. we Francji: 3-4 tys. imigrantów rocznie)1:1. Na tempo wzrostu populacji muzułmańskiej w Europie ma również trudna do oszacowania liczba nielegalnych migrantów oraz wyższy od przeciętnej europejskiej przyrost naturalny w grupie muzułmanów2~. = 22 Por.: R. Vorhrich .. \!lcu/manie Maghrehu IV Europie Zachodniej ..• Sprawy Narodowościo\1e. Seria NOlI a" t. 4. I. l (6 l. s. 100-10 I. 2) Zoh.: I\. Ikncherilil (coordin.). Etl/de de mouvements migrataires du Alarac vers la CommIIIWl/le Europeel1e. Rahat 1993. s. 20. 24 Np. jeżeli r"lrl.eci~tna Franell/ka radli 1.84 dzieci (lob. M. Llallmett. Les jellnes d'origine elrangere. Ue /(/ JJlarginalisation a la participation. Paris 1987. s. 26). to TlInezyjka zamieszka/a \\e Francji rodzi przl:ci~tnil: od 5.27 do 6.28 dzieci (Zoh.: M. Tribalant-Brahimi, Fecondite et marlalite des etrangeres en France, ..Dossier M igrations" nr 3. 1981. �40 Ustalenie obecnej liczby muzułmallskich imigrantów w Europie okazuje się zatem nadzwyczaj trudne, zarówno z powodu stałej fluktuacji populacji, niejednorodności kryteriów (odmienne definiowanie ,.drugiei generacji") oraz zjawiska imigracji nielegalnej. Na ogół populację imigrantów z krajów muzułmal1skich szacuje się w Europie Zachodniej na 8-16 mln. osób. Największe skupisko muzułmanów znajduje się we Francji (2,5-6 mln.), Wielkiej Brytanii (2,5-4 mln.) oraz Niemczech (2-3 mln.). Po kilkaset tysięcy imigrantów muzułmallskich przebywa w Belgii, Holandii, Hiszpanii i we Włoszech. Po uszczelnieniu granic Unii Europejskiej, największą dynamiką wzrostu ludności muzułmal1skiej odznaczają się właśnie kraje południowoeuropejskie: Hiszpania i Włoch/'. Główne skupiska ludności muzułmańskiej w Europie Zachodniej ciągną się wzdłuż tradycyjnie uprzemysłowionych regionów pogranicza franeuskobelgijskiego i wzdłuż południowego wybrzeża Francji. Obejmują południową Holandię oraz portowe miasta Hiszpanii (Alicanle) lub Włoch (Neapol). Znacznymi regionami koncentracji muzułmanów są również wielkie aglomeracje: Paryż, Lyon, Frankfurt n. Menem. W Wielkiej Brytanii skupiają się oni w większych miastach południowej i środkowej Anglii. Tak jak głównym miastem muzułmanów brytyjskich stało się Birmingham, tak stolicą diaspory muzułmańskiej na kontynencie pozostaje Marsylia, gdzie mieszka ok. 90 000 osób wywodzących się z Maghrebu. Stanowią oni kilkanaście procent mieszkailców tego portowego mlasta- . Kilkunastomilionowa mniejszość muzułm3łlska ginie pozornie w blisko 500 milionowej rzeszy Europejczyków. Pominąwszy Rosję, stanowi,! oni zaledwie 5% ogółu mieszkal1ców naszego kontynentu. Fenomen opisywanej grupy polega jednak nie na jej liczebności, lecz na dynamice wzrostu populacji, podwajającej się co kilkanaście lat. Trwałe zainstalowanie się milionów muzułmanów w Europie nie pozostało. jak już zaznaczyłem, bez konsekwencji zarówno dla jej mieszkalków, jak i dla świata islamu. Z punktu widzenia Europy najważniejszą konsekwencją są procesy i zjawiska, jakie rodzi fala imigrantów muzułmai1skich zasiedlających obecnie tereny nie znające lub pozbawione od 500 lat rodzimej mniejszości muzułmai1skiej. Problemy, jakie wiążą się z inlegracją nowej mniejszości, która nie partycypowała w historycznym procesie ksztahowania sil; współczesnych narodów europejskich, rodzą u antropologów poglądy o kryzysie pal1stwa jako formy kulturowej, innych zaś autorów skłaniają do tworzenia koncepcj i pal1stwa postnarodoweg"o27 . . 1; R Vorhrich 1() .. \helllllU/ni!' .... s. 99-102. 16 Tam':e. 17 Por.: R. Haleher. Tralls/ormatioll de la raison 1.'1modernes/ace all dr!(i ide%Kiqlle de I 'tlal-Salion. di!veloppemel7l. Rabat 1977. s. 391-41 X. islamiqlle. /)iscollrs islwl/ii/lIL' Iradilionncls \I: !-II RecherchL' sciel7li/h/lle ({II .\·(,{TicL'd/l �41 Stopiell integracji imigrantów muzułmańskich ze społeczellstwami krajów przyjmujących zależny jest od wielu czynników o charakterze formalnopraw2x nym i ekonomicznym . Istotną barierą asymilacyjną imigrantów muzułmałlskich jest jednak głównie ich tradycja kulturowa, silnie sprzęgnięta z islamem. Religia i związana z nią sfera wartości i obrzędowości traktowane są jako najważniejsze elementy tożsamości muzułmanów. Sama zaś idea asymilacji jest odrzucana przez elity muzułmallskie. Muzulmallscy emigranci nie dążą do wtopienia się w społeczel1stwo krajów osiedlenia. Ich aspiracje ujawniają się raczej w żądaniach równouprawnienia ich wyznania i wymiany wal10ści kulturowych a nie w żądaniach usprawnienia mcchanizmów sprawnej integracji i asymilacji. Opisywanym postawom towarzyszy zjawisko reislamizacji drugiego pokolenia imigrantów. Podstawowym czynnikiem identyfikacji staje się tu nie język, lecz religia, a konkretnie cechy symboliczne, wyznaczające przynależność do społeczności wiernych: obrzezanie i broda (u mężczyzn) i strój (chusty u kobiet). Manifestovianie poprzez strój przynależności do wspólnoty muzułmaIlskiej stało się zatem dodatkowym czynnikiem utrudniającym asymilację. We Francji publiczne okazywanie symboli religijnych otworzyło bowiem nowe pole konfliktu z państwem o tradycji laickiej. Na współczesnym stosunku muzułmanów do Zachodu zaciążyło doświadczen ie h istoryczne i jednostronne, przesiąknięte uprzedzeniem do chrześcijallstwa, podejście historiozoficzne. Głębsze zainteresowanie Europą, jej mieszkallcami i "sekretem" ich sukcesów przypadło bowiem na wiek XIX. a Wielka Rewolucja Francuska stała się pierwszym europejskim wydarzeniem politycznym, które wzbudziło żywe zainteresowanie władców świata islamu. Dlatego percepcja kultury europejskiej wśród obserwatorów i badaczy muzulmallskich dokonywała się przez pryzmat europejskich idei Oświecenia. Jak zauważyła Elżbieta Podhorska-Rekłajtis, ówcześni "muzułmanie pilnie słuchali głosów zachodnich wolnomyślicieli, gdyż interesowały ich argumenty wytaczane przeciw chrześcijal1stwu,,29. Równocześnie obserwatorzy muzuhnariscy pomijali i nie dostrzegali najczęściej tych elementów i aspektów cywilizacji europejskiej, które wyrastały z tradycji chrześcijal1skiej. Związane to jest być może z faktem, iż tradycja islamska nie zna oddzielenia sacrum od prą(anum a przez to muzułmanie nie są w stanie oddzielić współczesnych, wysoce zlaicyzowanych nurtów cywilizacji europejskiej od jej chrześcijal1skich korzeni. W efekcie współczesna zsekularyzowana kultura europejska postrzegana jest przez nich jako uwspółcześniona forma chrześcijal1stwa, podczas gdy tworzącą fundament nowoczesnej Europy epokę pozytywizmu określa się mianem "stulecia bez Boga"w. Jeśli dla muzułmanów Europa pozostaje krainą ludzi żyjących ,.bez Boga", to tym bardziej uzasadniona i na czasie staje się tu dzia- eS Tal/ó'. s. 102-101.). c'J E. Podhorska-Rddajtis. ". (leach .·/rahów. \\': 1\. 7.a;ączko\\'ski In·h. Warsz<l\v<l 1973. s. 2óO, ;" ..I\f-Iliklllah" 1997. nr 34. s. 7. (red.), Ohm::y świata bia- �42 łalność misyjna. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera fakt zainstalowania się w krajach zachodnioeuropejskich mniejszości muzułmańskiej. Istnienie milionów nowych "Europejczyków" - wyznawców islamu, a zwłaszcza zwiększająca się liczba nawróceJ'1 na islam wśród autochtonicznej ludności europejskiej, pociąga jednak za sobą konieczność rewizji dotychczasowego, dychotomicznego podziału świata na dar el islam i dar el habr. Fakt istnienia licznej diaspory muzułmańskiej w Europie, której nie grożą prześladowania religijne, i która nie jest ograniczona w swych praktykach religijnych, wyprowadził ten kontynent z obszaru dar el harb. Europa zamieszkiwana przez niewiernych, czy to przez chrześcijan (rumi), czy to przez ludzi żyjących "bez Boga", miała status dar el kufr. Europa zamieszkała przez znaczącą mniejszość muzułmańską nie jest już kontynentem wrogim, nie jcst jednak jeszcze w pełni ziemią islamu - dar el islam. Na określenie jej statusu prawnoteologicznego zastosowano znane już wcześniej w prawie islamskim terminy: dar el ahd - "kraj pokoju" oraz dar el dawa (dar al da 'wah) "kraj misyjny", "kraj na drodze do nawrócenia,,31. Ostatni z terminów używany jest w wypowiedziach skierowanych do muzułmanów, pierwszy jako bardziej neutralny używany jest w publikacjach adresowanych także do Europejczyków. Wśród myślicieli muzułmańskich zarysowały się dwa typy reakcji na pojawienie się mnicjszości muzułmallskiej w dawnym dar el harb. Pierwszy, apelując o przeniesienie do "krajów misyjnych", jako równoprawnych praw islamu, zakłada zarazem utrzymanie dystansu do społeczellstw i kultury niewiernych. Drugi natomiast, potwierdzając chęć i potrzebę islamizacji "bezbożnej" Europy, kładzie zarazem nacisk na konieczność dostosowania praw i zwyczajów muzułmańskich - na ile to możliwe (nie podważając przesłania Koranu) - do realiów kulturowych krąjów osiedlenia. Pierwszy typ reakcji można nazwać fundamentalistycznym. Traktuje on pobyt muzułmanina w Europie jako niebezpieczet'1stwo. Zwolennicy tendencji fundamentalistycznej formułują zespół zakazów i nakazów mających pełnić rolę - jak sami mówią - "szczepionki duchowej przeciw wpływom niewiernych". Świadectwem tej tendencji jest opublikowana w 1990 roku w Libanie książka pl. Przewodnik muzułmanina za granicą32. Przewodnik odradza w ogóle podróż do Europy. W wypadkach wyższej konieczności, gdy pobyt w Europie jest konieczny, nakazuje muzułmanom utrzymywanie dystansu między nimi a niewiernymi, zgodnie ze wskazówką Koranu: ,,0 \"'y, którzy wierzycie! Zaprawdę, bałwochwalcy są nieczyści" (9:28). Muzułmankom. które znalazły się jednak za granicą (w krajach niewiernych) doradza on noszenie chust, muzułmanom przebywającym poza dar el islam radzi zaś powstrzymywać się od golenia brody, podawania rąk kobietom, spożywania wieprzowiny i alkoholu. Muzułmanin załatwiający potrzeby naturalne w Europie powinien zwracać szczególną na to, by nie czynił tego w pozycji zwróconej w stronę Mekki, toalety europejskie nie odpowiadają bowiem pod tym względem normom islamskim. Muzułmanin 31 32 Por.: J. Cesario {(re musulmon en France. i\ix-cn-Provcncć DaliI a/-muslim/i bi/od a/glll·bah. Bcyroulh 1990. 1994. �43 nie powinien dotykać obcej (niewiernej) kobiety. Małżeóstwo z chrześcijanką lub żydówką powinno mieć charakter czasowy, a w wypadku rozwodu dzieci nie mogą być pozostawione matce. W przypadku choroby muzułmanin powinien być badany przez lekarza - mężczyznę, a muzułmanka (z wyjątkiem sytuacji niezbędnych) - przez kobietę. W wypadku śmierci za granicą muzułmanin nie może być pochowany na cmentarzu chrześcijańskim. Muzułmaóski student medycyny nie może też dokonywać sekcji na ciele innego muzułmanina. Muzułmański emigrant powinien też prowadzić działalność misyjną, co będzie formą odkupienia za grzech opuszczenia "kraju islamu"J]. Według Przewodnika muzułmanin nie powinien pracować w supermarketach, w których sprzedaje się alkohol. lub wieprzowinę. Nie powinien też sprzedawać ani kupować biletów loteryjnych lub instrumentów muzycznych. Dla zwolenników tendencji fundamentalistycznych nie do przyjęcia jest europejska koncepcja prawa. Przeciwstawiają jej prawa islamu. "N ie są one nadane - mówią - ani przez króla, ani przez żadne zgromadzenie ustawodawcze. ( ... ) Nawet Karty Narodów Zjednoczonych, ani ich proklamacji i rezolucji, nie można przyrównywać do praw zatwierdzonych przez Allacha. ( ... ) Wszyscy muzułmanie albo ci, którzy rządzą w imieniu islamu muszą je nie tylko zaakceptować i uznać, ale również w praktyce ich przestrzegać"·~4. Wedle konstytucj i Rady Islamskiej - obowiązkiem paJlstwa jest upowszechnianie przesłania Koranu i skłanianie do przyjęcia islamuJ5. Rozwinięciem tego punktu widzenia jest stwierdzenie, iż podstawowym zadaniem państwa jest wzywallie do stosowania i przyjęcia zasad islamu a dżihad (niezależnie od treści tego terminu) jest obowiązkiem (fard) muzułmanina. W konsekwencji fundamentaliści nic wykluczają "wojny świętej" dla ustanowienia władzy islamu, a zawieranie rozejmów z niewiernymi uważają za szkodliwe, wyznaczają one bowiem i podtrzymują sztuczną granicę między dar el islam a dar el kujr36. Zwolennicy tendencji fundamentalistycznej, nawet jeśli odrzucają "argument siły", odrzucają także europejskie formy ustrojowe i wzory kulturowe, jako pozbawione pierwiastka duchowego i apelują do muzułmanów żyjących w Europie o upodobnienie krajów ich pobytu do dar cI islam. Jak ujął to jeden z moich rozmówców: "Tak jak Europejczycy żądają od nas dostosowania naszych praw do «praw człowieka», tak my żądamy zastosowania prawa islamu \v krajach chrześcijallskich". Logiczną konsekwencją takiej postawy są poja3; .ledna I. gal.d saudyjskich daje nast~pujące rady studentom wyjeżdżającym na studia do Europy: ..Jest niedopuSl.oalnc. aby student mieszkał z (miejscową) rodziną. ponieważ ryzykuje skażenie moralnością niewiernych i ich kobiet. Należy zatem unikać podróży do krajów niewiernych. chyba że \Ii \\) padkach skrajnej konieczności". Jeśli jednak podróż podjęta będzie w celu szerzenia islamu. podróż taka ..będl.il: chwalebna". Zob.: ,.Magallat al-buhut al-islamiyyah" (Riyad). nr 27. I <}'-)O. Cyt. za: S. A. Aldeeb !\bu-Sahlieh. La migration .... s. 252. q I'rawa c:IO\l"ieAa II" islamie. druk ulotny Stowarzyszenia Studentów Muzułmańskich w Polsce. bez daly i miejsca wydania. 3' S. A. Aldccb !\bu-Sahlich. Les l11usulmansjóce aux droits de I 'homme. Religion & droit & politiqlle. ellule et docllments. Bochum 1994. s. 557-565. 36 Por.: /(lf/l::e.s. 452-453. 528-540. �44 wiające się postulaty uwzględnienia przez europejskie prawo cywilne zwyczajów muzułmallskich (np. poligamii) i ustanowienia odrębnych trybunałów dla 7 ludności muzułmallskie/ . Te zaskakujące z pozoru żądania zgodne są jednak z tradycją islamską, pozostawiającą chrześcijanom a zwłaszcza Żydom (żyjącym w wyizolowanych przestrzennie gettach) dużą autonomię prawną18. Drugi typ reakcji określić można jako adaptacyjny. Dążąc do legalizacji zasad prawa muzułmallskicgo w Europie, dopuszcza on zarazem możliwość pewnej adaptacji tradycyjnych wzorów kulturowych islamu do tradycji europejskiej. Problem adaptacji kulturowej i jej granic, wyznaczonych przez przesłanie Koranu, jest w dobie obecnej największym wyzwaniem, jakie stanęło przed islamem. Uczeni Illuzułmallscy pracują nad "stworzeniem, na bazie prawa muzułmallskiego, systemu reguł pozwalających muzułmanom żyć na Zachodzie, realizować ich podsta\\<owe cele i utrzymać tożsamość bez ryzyka popadnięcia w dysharmonię ze spoleczcllstwem, które zachęca ich do integracji,,19. Jak zauważył rektor Wielkiego Meczetu Paryskiego mówiąc o tradycyjnym podziale na dar el islalll i dor e! harh.. .ten układ kologiczno-prawny. SIary i niebezpieczny, nie przY'staje .już do mniejszości muzułmallskiej. Trzeba zatem opracować nową teologiI;, zdesakralizować naszą spuściznę, aby odkryć autentyczny sens objawienia Bożego. ( ... ) Islam umiarkowany i autentyczny jest szansą dla uduchowienia Europy,,4o. Zwolennicy tendencj i adaptacyjnej apelują do muzułmanów europejskich, aby ograniczyli poligamię do wypadków szczególnych, zgodnie z prawdziwym duchem islamu, i any ograniczyli ilość rozwodów przeprowadzonych na wzór islamski (poprzez jedno<;tronne zerwanie umowy ślubnej przez męża)~ I. Ostatnią próbą adaptacji islamu dn warunkóvv clIi'opejskich jest propozycja powołania we Francji Kc.ścioła Islamskiego -- i n<;tytllej i powalanej na wzór Federacji Kościółów Prote:>tanckidl lub Konsystorza l;~raeiitów42. Przyszłość pokaże, czy ta propozycja, :...ałkowici~ obca duchowi islamu. przyhierze realne kształty. Dla prostych muzldmanów świadomość zmiany statusu prawnoreligijnego Europy z dar el harh na dar el dawa, ma bezpośrednie konsekwencje praktyczne. Nie majuż dla nich dyspensy od obowiązku modlitwy. W miejscu ich osiedlenia, na równi z krajem pochodzenia, zaczęły obowiązywać zakazy i nakazy dotyczące pożywienia. Wspólnota muzulrnallska poczuła się ,.jak u siebie". Zmieniło to polityczne j kulturalne aspiracje diaspory llluzułrnat'Jskiej \-\-'Europie. 37 Por.: S .. '\. Aidcb Ahu-S:lhlch. 1.0 lIligrafion ..., s. 253 Por.: R. Vorbrich. Góralr Arlasu nwrokmiskiego. l'erv/ervillo.I:('· i pr::rjowv n!wxinalności. Wrocław I 'J96. s. 179-! g I i n. )'J F. Riad. I'our un code europern de droir musu/mail. w: .1.-Y. Carler. M. Vcrwilghcn (red.). 1X I.e .SratuI personel des lIlusull7wns. droil compare el droil inrernalional prive. Bru:\clles 1992. s. 379-380. 40 Zob.: M. Go/Ian. L 'Islam el la Repubhque: des musuimanI' de France conrre I 'inlegrisme. Paris. s. 177, cyt. za: S. A. Aldecb Abu-Sahlich. La migroliOli .... s, 259. 4\ Por.: S. A. Aldcch Bou-Sahlieh. La migration .... s. 254. 42 Eire )l'anrais {/ujo1ll'd'/lUiet delJlail7. NappoI'I remis au !'relJlirr millislre par M. Long. presidl'ili de la COlllission d" la t/utiollulile_ t. 2. Paris 1988. s. 135. �45 Muzułmanie urodzeni i wychowani w Europie przeważnie już odrzucają, choć niekiedy kierując się odmiennymi motywami, podział na dar el islam i dar et hurb. Slabiej zintegrowani dążą do odtworzenia w Europie tradycyjnego środowiska - struktur i praw świata islamu. Lepiej zintegrowani chcą natomiast być pośrednikiem między Wschodem i Zachodem, tak np. formułują swoją misję dziejową polscy Tatarzl\ lub "pomostem pomiędzy Północą ( ... ), coraz bardzi~i materialistyczną i egoistyczną, a Południem ( ... ) spragnionym chleba i wolności",jak widzą swą rolę muzułmanie francuscy44. Jak zauważył Bernard Lewis, wielki znawca islamu: "Powstanie idącej w miliony społeczności muzułmanów, urodzonych i wykształconych w Europie, uważających się la Europejczyków, będzie miało ogromne i nie dające się przewidzieć konsekwencje dla Europy, islamu i stosunków między nimi,,4s. Ryszard Vorbich FROM FURO!'E IN THE ISLAMIC VISION OF THE WORLD. TIll: COUNTRY OF INFIDELS lO A MISSIONARY COUNTRY (Summary) Inasmuch as Ihe ":lIropean vision of the world is tint~d with Europocentrism. the Islamic perception of cullura~" di!'ferclll rcgions is also passed through the "prism" of typically Muslim Yalu~s. In the Islamic society. dctined according to a religious criterion, a common faith defines the idemity and intc~rilY of a grvup. The Muslim law. based on Koran and Sunna. divides the \\orid into two ju:\l:lposed spheres: dar el islam (the Islamic world) and dar el harb ("the world of \\ar" - thc \Aorld ol inlitkis). This article discusscs thc doctrinal bases and practical consequences of such a division of the \\orld. and it shows the piace that in the dichotomous division ofthe world is occupied by Europe. \\ hieh I()r centurics has he.::n treated as .. the world of infidels:' The Islamic vision of Europe is not however a static one: it changed and it has been changing. depending on political graphic conditioll'-. In the beginning. MII,lil11s perccived both worlds as impenctrable, a consequence lIas a hall to emigrate I,) Lump.::. Those individuals who hy chance (because and demoof which of the shrinking dar el islam) happened of lo sdtle in the country of "infidels" (i.e. in Christian Europe) had to obey specilic orders and prohibitions: they wac also dispensed from following some religious duties. The last dozens years havc witnessed a massive economic migration of Muslims to European countries. which led to a change of a status of that continent in the Islamic vision of the world: Irom the country or "inlideis". Europe has turned into the "missionary" continent (dar el dawaj. On the one hand. this transfonnation changed the demands raised for the local followers of Islam, who were no longer dispensed from perlorming their religious duties: on the other hand, however, it has triggered ity of cultures \\orld . a theological and ahout and social discussion the adaptation of Muslims about the possibilities to the likstyle and limits of permeabil- outside the Islam-dominated .•3 Por.: S. Chazhijewicz. Ideologie !vhclIłmanów - Tatarów Polskich 1918-1939, Tatarów Polskich" l. I. 19')3. s. 15-42. 4 .• .I.-f·1. et 1'.-1'. Kalt'::llbaeh. I.a J-'·ance. line chance pour I '/slam, Paris 1')9\. s. 20. 4.' Zoh.: B. Lewis. op. cil.. S. 300. .,Rocznik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd40c496508ad43403f4488c2b11decc.pdf fe6f8c6e2c343fa2b5fc8bfbacc921c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:454 Title A name given to the resource Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.41-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA DAWNE ORAZ WSPÓŁCZESNE FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH Rozważania nad formami organizacji pasterstwa w Bieszczadach do­ tyczą głównie obszaru położonego w granicach powiatów Ustrzyki Dolne, Lesko oraz wschodniego pogranicza powiatu sanockiego Są one wstęp­ nym podsumowaniem wyników badań terenowych z lat 1960—1961, prowadzonych w Bieszczadach przez pracowników Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie, z udziałem studentów etnografii Uniwersytetu Warszawskiego . 2 1 Patrz mapka punktów badań terenowych w latach 1960 i 1961. Badania bieszczadzkie stanowiły drobny wycinek poszukiwań badawczych pro­ wadzonych na caiym obszarze Karpat z ramienia Międzynarodowej Komisji do Badań Karpackich. Udział w badaniach brali pracownicy Zakładu Etnografii I H K M P A N : K . Adamus, M. Biernacka, J . Olędzki, L . M. Szwengrub-Judenko oraz studenci Uniwersytetu Warszawskiego: K . Chojnacki, J . Kowalik, L . Mróz, B. Pucek. W roku 1960 przeprowadzono badania wśród pasterzy podhalańskich, wypasają­ cych swoje owce sezonowo w Bieszczadach. G ł ó w n y m celem badań była rejestracja bacówek pasterskich, uwzględniająca obszar wypasów, stosunki własnościowe, ilość i rodzaj pogłowia znajdującego się na szałasie, liczbę i pochodzenie pasterzy za­ trudnionych na szałasach oraz stopień zagospodarowania pastwisk użytkowanych przez daną bacówkę. Ponadto zaplanowano przeprowadzenie wśród baców podhalań­ skich lub ich zastępców sondażowych badań na temat organizacji pasterstwa, bu­ downictwa szałasowego, gospodarki mlecznej, zagospodarowywania terenów wypaso­ wych, pasterskiego trybu życia oraz zwyczajów i obrzędów związanych z pasterstwem. W wyniku badań uzyskano materiał rejestracyjny do 44 bacówek, przeprowa­ dzono 6 pełnych w y w i a d ó w dotyczących organizacji pasterstwa i pozostałych tema­ tów, wykonano ok. 200 zdjęć oraz krótkometrażowy film dokumentalny z życia ludności autochtonicznej. Plany badawcze w roku 1961 zakładały kontynuację tema­ t ó w z roku ubiegłego, jednakże przy znacznym poszerzeniu zagadnień związanych z organizacją w y p a s ó w oraz kulturą życia pasterskiego Podhalan. Oprócz tego podjęto plan przeprowadzenia badań wśród ludności pochodzenia miejscowego na temat dawnych oraz współczesnych form pasterskich. Z tych w z g l ę d ó w charakter tegorocznych badań był stacjonarny i obejmował miejscowości zamieszkane bodaj częściowo przez ludność pochodzenia bieszczadzkiego. Wymogom tym najbardziej odpowiadała wieś Ropienka (wraz z sąsiadującymi wsiami), położona w północnej 2 �42 MARIA BIERNACKA Ostatecznym celem prowadzonych badań było odtworzenie obrazu przemian gospodarki hodowlano-pasterskiej, na terenie Bieszczad po roku 1947 dokonywaj ących się pod wpływem osadnictwa sezonowego i stałego, oraz wydobycie z pamięci ludności miejscowej najstarszych tradycji pasterskich, charakterystycznych dla tutejszych ziem. Szczególną uwagę zwrócono ponadto na zagadnienie kultury pasterskiej górali podhalań­ skich, spiskich i limanowskich, którzy od roku 1949 prowadzą sezonowe wypasy swoich owiec i bydła w Bieszczadach. Problem właściwego zagospodarowania opustoszałych w roku 1947 terenów bieszczadzkich nie został dotąd jeszcze rozwiązany. Piękny w swym górskim i nieco dzikim krajobrazie obszar kraju o powierzchni 4000 k m — czeka na gospodarzy, którzy podejmą trud przywrócenia mu należytej k u l t u r y . Pierwsze próby zasiedlenia Bieszczad nie w pełni zdały egzamin. Kon­ cepcja tworzenia wielkich Państwowych Gospodarstw Rolnych nastawio­ nych na rolnictwo i hodowlę miała swoje głębokie uzasadnienie, jednak w praktyce napotkała znaczne trudności. Zainwestowanie poważnych środ­ ków finansowych w uruchomienie wielkich gospodarstw rolnych lub ho­ dowlanych przy braku dróg, elektryczności, odpowiednich pracowników rolnych nie przyniosło niestety spodziewanych rezultatów. W tych wa­ runkach musiała nastąpić likwidacja wielkich ośrodków gospodarczych, które nie były w stanie uporać się z deficytem. Niektóre opustoszałe bu­ dynki gospodarcze znajdujące się w głębi Bieszczad wykorzystują częścio­ wo górale podhalańscy dla swych owiec i bydła , inne nie wykorzystane ulegają zniszczeniu . Obszary nie wykorzystane pogłębiają stan dzikości i zaniedbania Biesz­ czad. O istnieniu dawnych ludnych wsi bieszczadzkich świadczą dziś zdzi­ czałe drzewa owocowe, kwiaty oraz resztki murów z dworów, cerkwi lub piwnic domów mieszkalnych. Na obszarach dawnych uprawnych pól w y ­ rosły przez lat czternaście drzewa, krzewy, które zmieniły w sposób zasad­ niczy krajobraz tej ziemi . Stare wiejskie drogi łączące dawne wsie ulega2 :i 4 5 6 części pow. ustrzyckiego, oraz Baligród, Cisną i Wetlina, leżące w środkowym i po­ ł u d n i o w y m pow. leskim. Wyniki tegorocznych badań rzuciły sporo nowego światła na bieszczadzkie tradycje hodowlano-pasterskie z końca ub. stulecia oraz na formo­ wanie się nowych form hodowli i pasterstwa w warunkach postępującego osadnictwa. Na trasach badań autorki w 1960 r. stan ten zanotowano w Daszówce, Chrewcie, Tworylnym. '* Do roku 1960 nie wykorzystane zabudowania gospodarcze stały w Hulskiem oraz częściowo w Chrewcie. Por. R. I z b i c k i , Bieszczady na dorobku, „Trybuna Ludu", Warszawa 1961, nr 203, s. 3. Na całym obszarze nie zasiedlonych Bieszczad można jeszcze teraz doskonale odróżnić granicę dawnych lasów i pól rolnych. 3 r> 6 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W Zawadka KSanok / O Rakowa 43 BIESZCZADACH Ropienka \ Paszowe Wańkowal ¡Brgików QLeszczowa'te^ Wola JŠSerednica Maćkowa Krośoenko \±esko- V pstrzy ki bolne *Ustianowa •Szczawne .Serednie A A Jawornik Łobozew Wielkie ADaszówka Suko wat e Czysta \\ "ÁZ "^^^ O (. Baligród Stążnica/y Спотарсга •^ołżyca .Rabe \ ftęry KoioniceA с$1 Łupków *Jabhnki С Dołżyca Przysłup± ^Strubowiska C . ^ O A ВегесН ААА У Wetlina Mapka badan w latach terenowych 1960 -1961 ^Ustrzyki Górne V. <1 km O A Д • Ф Osady z ludnością m i e j s c o w e g o Bacówki podhalańskie Bacówki PGR PGR Spółdzielnie produkcyjne .Wołosate pochodzenia 1. Mapka badań terenowych ją również zatarciu. Przejaskrawione opowiadania o wilkach, dzikach i żmijach potęgują jeszcze wrażenia o niedostępności Bieszczad wśród tych, którzy znają je zbyt powierzchownie lub nie znają wcale. Poważnym wydarzeniem w życiu Bieszczad stała się w roku 1958 pod­ jęta przez Rząd nowa akcja zasiedlania i zagospodarowywania tych te­ renów. Wydaje się„ że plan ten, realizowany z wielkim nakładem środków finansowych oraz sił ludzkich, stworzy właściwe podstawy przyszłego zagospodarowania tej ziemi. Perspektywę tę gwarantuje przede wszystkim �44 MARIA BIERNACKA budowa sieci nowoczesnych dróg oraz kolejki wąskotorowej które — miejmy nadzieję — udostępnią piękną ziemię bieszczadzką nie tylko roz­ miłowanym w jej krajobrazie turystom, ale przede wszystkim osadnikom, którzy życie swe zwiążą na stałe z Bieszczadami. Nowością akcji zasiedla­ nia w roku 1958 jest udostępnienie nabycia ziemi gospodarstwom indywi­ dualnym . Nowi osadnicy mają prawo zakupu ziemi w cenie od 3 do 7 tysięcy złotych za 1 ha, przy czym otrzymują kredyty w wysokości 120 tysięcy złotych na zagospodarowanie swych działek. Równolegle z budową dróg powstają ośrodki przemysłowe (leśne, wod­ ne i inne), które stwarzają bazę pod przyszły, harmonijny rozwój gospo­ darki rolniczo-przemysłowej tych terenów . Mimo wzrastających perspektyw gospodarczych wydaje się, że przy zagospodarowaniu ziem bieszczadzkich najtrudniejszy problem stanowić będą przyszli osadnicy. Jeśli chodzi o dotychczasowy stan zasiedlenia Bieszczad, główny trzon stanowi tu ludność autochtoniczna, skupiona przede wszystkim we wsiach położonych bliżej większych osiedli i miast, oraz dawni mieszkańcy południowo-wschodniej Lubelszczyzny, którzy przeszli na te obszary w związku z regulacją granicy pomiędzy Polską i Związkiem Radzieckim. Zarówno jedni, jak i drudzy są spośród ludności bieszczadzkiej najbardziej związani z prowadzeniem gospodarstw rolnych. Do osadników rolnych należy również zaliczyć indywidualnych przy­ byszów z terenu pow. brzozowskiego, krośnieńskiego, jasielskiego, strzyżowskiego, gorlickiego, limanowskiego, nowosądeckiego, Sucheckiego i i n ­ nych uboższych okręgów. Wielu z nich korzystało z akcji osiedleńczej już w 1958 r. 8 9 7 W chwili obecnej teren Bieszczad przecinają drogi asfaltowe biegnące z Sanoka przez Lesko do Ustrzyk Dolnych i Krościenka. Z Ustrzyk Dolnych prowadzi droga przez Czarną, Lutowiska, Stuposiany w kierunku Ustrzyk Górnych (jeszcze nie wykończona). Drugie odgałęzienie tejże szosy prowadzi z Lutowisk do Dwernika i Berech, skąd w najbliższym okresie zostanie przedłużone do Wetliny. P o n i e w a ż Wetlina jest połączona siecią dróg z Leskiem (przez Baligród, Cisnę), najbardziej oddalone tereny staną się więc dostępne dla komunikacji samochodowej. Obok tej zasadniczej drogi buduje się odcinki mniejsze, jak np. Dwerniczek — Zatwarnica. Ponadto przedłuża się istniejącą od okresu przedwojennego linię kolejki w ą s k o ­ torowej z Łupkowa do Cisny w kierunku Wetliny. Kolejka ta na razie służy do celów transportowych, w przyszłości będzie jednak częściowo wykorzystana dla ruchu pasażerskiego. 8 Jak już zaznaczono, początkowa akcja zasiedlania Bieszczad przewidywała tylko tworzenie p a ń s t w o w y c h i spółdzielczych gospodarstw rolnych. Do najpoważniejszych inwestycji należy wielka elektrownia wodna w Myczkowcach i Solinie n. Sanem, kombinat drzewny w Rzepedzi n. Osławą, a do mniej­ szych — tartaki drzewne. Trzeba również dodać, że w północnej części p o w i a t ó w leskiego i ustrzyckiego znajdują się od lat kilkudziesięciu czynne do dziś szyby ropy naftowej. Wymienia się tu dla przykładu miejscowości: Rajskie, Ropienkę, Brelików, Leszczowate. Por. I z b i с к i, l. c. 9 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 2. Szałas we wsi Dwerniczek, pow. 45 Ustrzyki Fot. M. Biernacka Znaczną część nowych osadników stanowią pracownicy służby leśnej i drogowej. Dla nich przede wszystkim buduje się nowe domki mieszkalne oraz gospodarcze obejścia (najczęściej drewniane), harmonizujące z gór­ skim i leśnym otoczeniem. Robotnicy zatrudnieni sezonowo przy budowie dróg i wyrębach leśnych zamieszkują osiedla barakowe. W większych skupiskach nowych osiedli pracowniczych (leśnych, drogowych, rolnych) buduje się nowe szkoły, zakłada sklepy, stołówki i inne najkonieczniejsze placówki. Ta kategoria ludności zamieszkuje tereny najbardziej odosob­ nione i niedostępne. Wiele z tych osiedli powstaje jednak wzdłuż budują­ cych się szlaków drogowych. Do nich należy zaliczyć osiedla położone na takich szlakach, jak np. Ustrzyki Dolne — Stuposiany — Dwernik — Zatwarnica w pow. ustrzyckim, czy też Baligród — Cisną — Wetlina w pow. leskim. Jest nadzieja, że owe osiedla robotnicze dadzą początek przyszłym nowym wsiom. Niestety, akcja osadnictwa indywidualnego nie dała jesz­ cze dotąd spodziewanych rezultatów . 10 Do zadań tego artykułu nie należy szczegółowa analiza przyczyn owego stanu rzeczy. Przyczyny te są na pewno bardzo złożone. Ludność, która 1 0 Według danych I z b i c k i e g o (op. cii.) od r. 1958 zaledwie 500 rolników zakupiło ziemię, co oznacza, że dopiero jedna ósma ziemi ornej ma swoich gospo­ darzy. �46 MARIA BIERNACKA podjęła decyzję osiedlenia się w Bieszczadach, skazana jest jeszcze w chwili obecnej na wielki trud i wyrzeczenia. Jeśli się weźmie pod uwa­ gę, że przychodzą tu najczęściej ludzie nie posiadający większego majątku i główną podstawą ich zagospodarowania jest 120 tysięcy złotych kredy­ tów państwowych, to trzeba stwierdzić, że suma ta wystarcza zaledwie na najniezbędniejsze inwestycje gospodarcze. Jeśli się nie ma swych pie­ niędzy, to resztę potrzeb trzeba pokrywać ogromnym nakładem sił. Lepiej się tu dzieje tym, którzy zajęli stare budynki po ludności wysiedlonej. Wprawdzie i przed nimi stoi problem wznoszenia nowych zabudowań (stare budynki z reguły wymagają generalnych remontów, wiele z nich za lat kilka będzie nie do użytku), ale przynajmniej na razie mieszkając w starych mogą się powoli dorabiać. Niemało kłopotu sprawia nowym osiedleńcom sprawa zagospodarowa­ nia swej działki, a następnie utrzymywanie jej we właściwej kulturze. Część przyjętej ziemi pozostawia się z reguły na łąki i pastwiska, gdyż hodowla jest t u podstawową gałęzią gospodarstwa wiejskiego; pozostałą część ziemi należy zamienić w orną. Każdy rolnik, a nawet działkowicz miejski wie dobrze, ile trudu trzeba włożyć w oczyszczenie odłogiem leżącej ziemi. Nowy osadnik bieszczadzki musi się więc uporać z dzikimi krzewami i chwastami z lat czternastu. Czyni to w stosunkowo dużym 3. Naczynia pasterskie we wsi Horodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 4. Koszar i koliba. Ustianowa, pow. 47 Ustrzyki Fol. J. Kowalik osamotnieniu, gdyż osiedla są tu małe i nie może liczyć zbytnio na pomoc sąsiadów. W nie mniejszym osamotnieniu musi później strzec swych zbiorów przed zniszczeniem, plagą dzików, wilków, lisów. Prawie wszyscy mieszkańcy oddalonych osiedli narzekają na niezwykle wyczerpujący tryb życia. W okresie letnim z reguły nie dosypiają, bo nocami muszą pilno­ wać pól przed niszczeniem ze strony dzików. Walka, jaką na t y m odcinku prowadzą, nie chroni ich jednak całkowicie od strat. Duże trudności napotyka również osadnik przy dostosowywaniu się do nowego środowiska geograficznego, zwłaszcza jeśli pochodzi z terenów równinnych . Górski klimat, krótki okres wegetacji, górzystość terenu, ilasta gleba i charakterystyczna wilgotność terenu, spowodowana znacz­ nym zalesieniem i dużą ilością potoków , oto inne przyczyny utrudnia­ jące asymilację przybyszów w nowym środowisku. Ostatnie względy każą czynnikom administracyjno-gospodarczym państwa szukać kandydatów na przyszłych osiedleńców Bieszczad wśród ludności pochodzenia górskiego lub podgórskiego. W tym wypadku oczy wszystkich zwracają się w kie­ runku górali podhalańskich, spiskich, limanowskich, którzy od wielu lat związani są z tym terenem sezonowym wypasem swoich trzód. Niestety, przywiązani do swoich rodzinnych stron bacowie i juhasi podhalańscy jak dotychczas nie wykazują tendencji do osiedlenia się t u na stałe i wolą w dalszym ciągu ograniczać swój kontakt z Bieszczadami do rokrocznych podróży i jedynie sezonowego tam pobytu. Mają swoje gospodarstwa na Podhalu, Bieszczady zaś stanowią dla nich teren eksploatacji i dodatko­ wego źródła dochodu. Nie ukrywają zresztą swego komercyjnego stosunku u 12 11 Zmiany te szczególnie odczuwają przesiedleńcy z Lubelszczyzny, którzy przy­ zwyczajeni byli do gospodarowania na dobrej ziemi. Wielu z nich opuściło lub jeszcze obecnie opuszcza tutejsze tereny, przenosząc się na Ziemie Zachodnie lub do miast (informacje ze wsi Brzegi, pow. ustrzycki, oraz Ustrzyk Dolnych). Na o w ą charakterystyczną wilgotność zwracają u w a g ę starzy mieszkańcy tutejszych ziem. 12 �48 MARIA BIERNACKA 5. Dojenie owiec. Ustianowa, pow. Ustrzyki Fot. J. Kowalik do Bieszczad, choć w wypowiedziach na ten temat na pierwszy plan w y ­ suwają argumenty natury uczuciowej i społeczno-środowiskowej. Dla nich „prawdziwe" góry, „wesołe" góry — to Tatry. Bieszczady to góry „po­ nure", a w dodatku z plagą wilków i dzików. A już najgorszą przeszkodę ma według nich stanowić rzekome niebezpieczeństwo grożące im ze strony dawnej ludności łemkowskiej Pewien wyjątek pod t y m względem sta­ nowi próba osiedlenia się w Bieszczadach bacy Macieja Zubka z Ratułowa, pow. nowotarski. Ojciec Maciej Zubek i dwóch dorosłych synów (wszyscy bacowie) prowadzą od kilku lat swoje bacówki w Strubowiskach, Wetlinie i Krywem, pow. leski. Bacówki są duże i prowadzone wzorowo. W roku ubiegłym ojciec Maciej Zubek zakupił w Strubowiskach kilkanaście ha ziemi, wynajął obory PGR-owskie w Krywem i tam zimuje owce swoich synów i własne. Na razie jednak Zubkowie gospodarstw swych w Ratułoi: ' Por. J . O l ę d z k i , 1961, nr 32, s. 1, 9. Bacówka to życie niespecjalne, „Argumenty", Warszawa �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 49 wie nie likwidują, ani też nie budują w Bieszczadach nowych domów. Zimą zmieniają się wzajem w dyżurach przy owcach pozostających w Krywem. Podobną próbę osiedlenia się podjęli wraz z Zubkiem K . Wyroba oraz J. Staszel z Ratułowa (Wyroba w Strubowiskach, Staszel w K r y ­ wem). Wszyscy zimują owce w Krywem. Wydaje się, że postawa baców podhalańskich nie jest reprezentatywna dla całego środowiska podhalańskiego . Bacowie reprezentują tu przed­ siębiorców, którzy kalkulują, w j a k i sposób uzyskać największy dochód, Vi 6. Czerpak.- Horodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka i w tym kierunku działają. A tymczasem już obecnie spotyka się w Biesz­ czadach wielu stałych osadników z nowotarskiego, limanowskiego (tych najwięcej), myślenickiego i Sucheckiego. Ciężkie warunki materialne ka­ zały im szukać pracy w Bieszczadach. Z tych też względów koncepcja " Charakterystyczne pod tym względem były wypowiedzi ludności w Cisnej, Baligrodzie oraz powiatowych władz rolnych w Lesku i Ustrzykach Dolnych. Etnografia Polska, t. VI 4 �50 MAKIA BIERNACKA zasiedlenia ziemi bieszczadzkiej przez ludność przeludnionych okolic górskich powinna być wszechstronnie i na serio rozpatrywana. Przemawia za t y m podobieństwo środowisk geograficznych, które w dużym stopniu ułatwią przybyszom wrośnięcie w nowy teren. Za takim rozwiązaniem pro­ blemu wypowiadają się również starzy mieszkańcy Bieszczad, którzy bar­ dzo pragną tego, aby ich opustoszałe tereny wypełniły się znów normal­ nym życiem ludzi ustabilizowanych, gospodarnych i uczciwych. Spra­ gnieni są bowiem sąsiedztwa przyjaznego, twórczego, zapewniającego ziemi, którą kochają, lepszą przyszłość. Z takimi ludźmi chcą wyrównać dystans, jaki dzieli zapóźnione w rozwoju gospodarczym i kulturalnym tereny Bieszczad od innych obszarów kraju. Współczesna organizacja gospodarki hodowlano-pasterskiej w Bieszcza­ dach w praktyce prowadzona jest trzema odrębnymi torami, a mianowicie poprzez gospodarstwa indywidualne, państwowe i spółdzielcze oraz ba­ cówki górali podhalańskich. Hodowla i organizacja p a s t e r s t w a w gospodar­ stwach indywidualnych nie posiada obecnie cech szczegól­ nych, wyróżniających ją zdecydowanie od innych terenów podgórskich. 1 5 1 "' Dla przykładu podajemy przybliżony zestaw mieszkańców poszczególnych wsi należących do Gromadzkiej Rady Narodowej w Cisnej, pow. Lesko, sporządzony na podstawie spisu z 1961 r. (uwzględniający również mieszkańców sezonowych): Cisną 300 osób, Habkówka 25, Dołżyca 300, Buk 20, Krywe 60, Kalnica 150, Smerek 40, Strubowiska 25, Przysłup 200, Majdan 100, Liszna 30, Roztoki Górne 60, Solinka 0, Zubracze 60, Wetlina 250, Łopienko 0, Łuk 0, Jaworzec 0, Zawój 0. Ogółem w 19 wsiach było ludności 1749, w tym mieszkańców stałych ok. 700—800 (tylko Cisną nie posiada mieszkańców sezonowych). G R N w Cisnej liczy ogółem 83 gospo­ darstwa. Warto przy tym zaznaczyć, że w roku 1947 teren G R N w Cisnej liczy! 119 osób. Na terenach południowych pow. leskiego jedynie w Cisnej i Baligrodzie znajdują się starzy mieszkańcy tutejszych okolic. Według spisu G R N w Cisnej żyje ok. 170 osób, tzw. ludności autochtonicznej, w tym wróciło z Ziem Zachodnich ok. 50 osób, urodziło się ok. 20 osób. Okolice Cisny należały do terenów w y j ą t k o w o wyludnionych. Stan zaludnienia w Gromadzkiej Radzie Narodowej w Baligrodzie przedstawiał się w 1961 r. następująco: Baligród 978 osób, Mchawa 363, Stężnica 157, Roztoki 189, Cisowiec 48, Kielczewa 87, Jabłonki (PGR) 30. Ogółem w 7 wsiach 1852 mieszkańców i 331 gospodarstw. Znacznie większą liczebność wsi obserwujemy już począwszy od Baligrodu w kierunku Leska. Podobne wyludnienie jak w okolicach Cisnej obserwować można w pow. ustrzyckim, szczególnie na terenach położonych na południe od Ustrzyk Dolnych. W północno-wschodnich terenach pow. ustrzyckiego sytuacja była i jest nieco lepsza. Dla przykładu podajemy, że w Gromadzkiej Radzie Narodowej w Ropience (do której należą wsie: Stonkowa, Zawadka, Ropienka — w i e ś i kopalnia ropy naftowej) było w 1960 r. 1500 mieszkańców, w tym w samej Ropience — wsi 451 osób i w ko­ palni 442. Robotników kopalnianych było ok. 250. W sąsiednich 5 wsiach należących do Gromadzkiej Rady Narodowej w Wańkowej (Wańkowa, Brelików, Leszczowate, Paszowa, Serednica) mieszka ok. 1300 osób, w tym w samej Wańkowej 370 (wieś i PGR). �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 51 7. Dojenie krowy. Dwerniczek, pow. Ustrzyki Przedmiotem hodowli są tu krowy, konie, owce, częściowo kozy, trzoda chlewna i stosunkowo dużo gęsi oraz kur. Bydło w przeważającej mierze należy do rasy czerwonej polskiej. Liczebność dobytku w poszczególnych gospodarstwach zależna jest w zasadzie od bazy paszowej, a więc od wiel­ kości danego gospodarstwa, ilości łąk i pastwisk, możliwości produkcyj­ nych w zakresie roślin pastewnych, okopowych, liczby osób zdolnych do pracy w gospodarstwie itp. We wszystkich wsiach bieszczadzkich istnieją ponadto możliwości poszerzenia naturalnej bazy paszowej poprzez dzier­ żawienie za niewielką opłatą łąk i pastwisk należących do Państwowego Funduszu Ziemi i Państwowych Gospodarstw Rolnych lub Nadleśnictwa. Przeciętna ilość bydła waha się tu od 2 do 5, koni 1—2, owiec 3—8, świń 1—2. Pewne ochylenia od przytoczonych liczb obserwujemy zarówno w jedną, jak i w drugą stronę Warto dodać, że dzięki łatwemu zdobyciu 10 Dla przykładu podajemy, że wg spisu rolnego z 1961 r. na terenie G R N Cisną, liczącej 83 gospodarstwa, hodowano: bydła 321, koni 58 sztuk, owiec 1231, trzody chlewnej 132. Na terenie G R N Baligród, liczącej 7 wsi, hodowano: bydła 1029 sztuk, koni 327, owiec 372 (bez P G R w Stężnicy), trzody chlewnej 968. Przeciętna wielkość gospodarstw w tych wsiach waha się od 3 do 5 ha (Baligród, Cisną). Na terenie wsi Ropienka, liczącej 189 n u m e r ó w (116 wieś i 73 kopalnia), W której w i e l k o i ć gospodarstw waha się od 1 do 7 ha, stan inwentarza przedstawiał się w 1961 r. następująco: bydła 287 sztuk, koni 39, owiec 25, trzody chlewnej 141. �52 MARIA BIERNACKA paszy rodziny nie posiadające własnych gospodarstw rolnych hodują rów­ nież bydło, owce, trzodę, konie oraz ptactwo domowe . Wypas bydła i owiec odbywa się z reguły indywidualnie. Zajmują się nim zarówno młodzi, jak i starzy. Zdarza się coraz częściej, że niektórzy gospodarze próbują stosować metodę palikowania bydła (Ropienka, Cisną), która zwalnia od obowiązku spędzania wielu bezproduktywnych godzin przy pasionce. Owce pasą się razem z bydłem. We wsiach, gdzie znajdują się bacówki pasterzy podhalańskich, część gospodarzy praktykuje oddawanie im owiec, a czasami nawet jałowizny, na letni wypas do szałasów (Cisną, Baligród, Zawóz). Zastosowanie tej formy wypasu przez gospodarstwa indywidualne mogłoby mieć w przy­ szłości duże powodzenie, ale pod warunkiem, że bacówki będą solidnie w y ­ wiązywać się ze swych obowiązków . Należy bowiem zaznaczyć, że lud­ ność miejscowa ma niechętny stosunek do sezonowego pasterstwa podha­ lańskiego, choćby z tego względu, że wypasające się owce i bydło w wyso­ kim stopniu niszczą obszary byłych pól, łąk i pastwisk. Dużo zastrzeżeń wywołuje poza t y m zawadiackość górali podhalańskich, ich „cygański" tryb życia, brak higieny itp. Najbardziej krytyczny stosunek mają do nie­ higienicznego — ich zdaniem — przetwórstwa mleka na szałasie. Brzydzą się mlekiem, serem i żętycą. Większość informatorów zaklina się, że za żadne skarby nie wzięłaby do ust góralskiego sera lub żętycy . Pomimo zdecydowanej przewagi elementów życia rolniczego, ob­ jawiających się we współczesnej kulturze ludności bieszczadzkiej miejsco­ wego pochodzenia, w starych tutejszych tradycjach znajdujemy nawiąza­ nia do dawnej kultury pasterskiej. Nawiązania te są znacznie wyraźniej­ sze wśród ludności zamieszkującej południową, najbardziej górską część Bieszczad (Cisną, Wetlina, Wołosate). Mieszkańcy obszarów północnych (Ropienka, Zawadka, Wańkowa) ludność ową określali mianem górniaków lub łemków. Bojkami zaś nazywali ludność mieszkającą na terenach poło­ żonych w Bieszczadach wschodnich, należących obecnie do Republiki Ukraińskiej . Mieszkańcy, którzy znali dokładnie obszary Łemkowszczyzny i Bojkowszczyzny, stwierdzają, że pomiędzy tymi dwoma grupami etnograficznymi istniały różnice w zakresie gwary, budownictwa, sposobów gospodarowania, stroju, zwyczajów itp. Zdaniem ich kultura Bojków była prymitywniej sza i w większym stopniu niż łemkowska nawiązywała do 17 18 19 20 1 7 Tak np. w G R N Cisną spis rolny z 1961 r. wykazuje, że rodziny nie posiada­ jące gospodarstw rolnych hodują bydło, konie, owce i trzodę chlewną. W Cisnej napotkaliśmy gospodarstwa, które wyrażały swoje pretensje pod adresem baców, rzekomo zamieniających owce na gorsze, nie dotrzymujących u m ó w w wypłacie sera itp. Informacje powtarzające się w Ropience, Zawadce, Cisnej, Baligrodzie. Jako tereny bojkowskie wylicza się tu zawsze okolice dawnego pow. Turka. 1 8 w 2(1 �FOHMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 53 8. Obroża dla psa, Ilorodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka kultury pasterskiej. Uboższy był strój bojkowski, prymitywniejsze domy, gwara nie posiadała akcentu polskiego, inne były ich zwyczaje -'. Wśród ludności łemkowskiej wyróżniała się natomiast grupa zamiesz­ kująca okolice Żubraczego i Łupkowa, która nosiła nazwę korolewców lub koroliwców. Do zewnętrznych cech ich odrębności należał barwniejszy strój oraz biało-czerwone naszywki na kaftanach zwanych szerakami. Według opowiadań naszywki te oraz nazwa korolewcy świadczyły o uzys­ kaniu przez t ę grupę w dawnych czasach przywilejów królewskich, mocą których zwolnieni zostali od różnych ciężarów . 22 л Szczegółową i — jak się wydaje — trafną charakterystykę różnic podał prze­ wodniczący G R N w Wańkowej, pow. Ustrzyki Dolne, który pochodził z dawnego pow. tureckiego i w życiu swym odbywał liczne wędrówki za zarobkiem wzdłuż południowych granic Karpat. - Informacje uzyskane od J . Wierzbickiego, J . Feczycza, W. Józefczyka w Cisnej. ¡ �54 MARIA BIERNACKA Dawna ludność łemkowska zamieszkująca południowe części dzisiej­ szych Bieszczad przywiązywała wielką wagę do prowadzenia gospodar­ stwa hodowlanego. Rozwój hodowli zapewniały obszary łąk, pastwisk, a przede wszystkim połonin i lasów. Połoniny były jednokośne, toteż po zebraniu siana można było swobodnie wypasać na nich dobytek. Na w y ­ sokich połoninach, jak np. Wetlińska, Caryńska, Smerek, Wołosate, w y ­ pasały się do czasów I I wojny światowej stada bydła, w t y m głównie jało­ wizny. Przed I wojną światową i bezpośrednio po jej zakończeniu na po­ łoninach wypasano również stada wołów przeznaczonych bądź do podchowania, bądź też na sprzedaż. Hodowla wołów była tam szeroko rozwinięta. Gospodarstwa większe hodowały z regufy po 3 pary wołów, a największe, 40-hektarowe, po 4 i 6 par wołów. Młode przeznaczone do chowu oraz stare szły do wypasu na połoniny, średnie używano do prac polnych. Obok wołów hodowano także znaczną ilość krów. Gospodarstwa duże hodowały po kilka lub kilkanaście sztuk, szczególnie jałowizny. Konie należały do rzadkości i służyły do wyjazdów . Wypas na połoninach odbywał się zbiorowo, trwał cały sezon letni. Pasterzy wspólnych jednak nie było, tylko kolejno z każdego domu szli do wypasu dwaj mężczyźni lub przynajmniej jeden. Stada jałowizny nie były zbyt duże (kilkanaście lub najwyżej kilkadziesiąt sztuk). Po żywność schodzono do wsi i zabierano zapasy na czas dłuższy. Ochronę przed wa­ runkami atmosferycznymi stanowiły dla pasterzy szałasy budowane na stałe '>. Woły wykorzystywane do pracy w polu lub transporcie wypa­ sano na terenach niższych i lepszych. Krowy dojne wypasano również na pastwiskach niżej położonych. Zarówno krowy, jak i woły służące do pracy spędzano codziennie do obór. Dojenie krów w południe odbywało się na pastwiskach. Domownicy wychodzili z naczyniami na pastwiska, doili krowy, po czym znosili mleko do swych domów, gdzie następowała przeróbka mleka na bryndzę, ser zwykły lub masło. Zarówno dojeniem bydła, jak i przeróbką mleka zajmowały się kobiety . 23 2 2 o 2fi 2 3 Wypowiedzi dotyczą okolic Baligrodu, Cisny, Solinki, Wetliny. -'' Według informacji Michalczyka z Baligrodu i J . Feczycza z Cisnej szałas był zbudowany z drzewa, o dachu jednospadowym, kryty jodłą, dużymi liśćmi łopuchu itp. Jeśli była pogoda, pasterze sypiali przy ogniskach i nie korzystali z szałasów. Woły wykorzystywane do przewożenia ciężarów podkuwano półpodkówkami (informator Michalczyk z Baligrodu). 2c p wyrobu bryndzy był podobny jak u górali podhalańskich. Słodkie mle'ko od krów klagano (klag robiono z żołądka młodego cielęcia), następnie wyra­ biano bunc, zwany także hrudka, a z niego dopiero bryndzę, którą przechowywano w specjalnych, drewnianych faskach. Na przykrywę faski kładziono ciężki kamień, aby się bryndza nie psuła (Baligród, Cisną). Wyrabiano tu bryndzę owczą, krowią i owczo-krowią. 2 5 r o c e s �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 55 9. Budynki P G R we wsi Tworylne, pow. Ustrzyki Fot. M. Biernacka Hodowla owiec na terenie Bieszczad przechodziła różne fazy nasilenia. Obecnie gospodarstwa hodują po kilka owiec, ale w okresie międzywojen­ nym 1 przed I wojną światową owiec prawie wcale nie hodowano. Naj­ starsi gospodarze pamiętają jednak, że w czasach ich młodości, a więc ponad 60 lat wstecz, hodowano tu dużo owiec, Wypas owiec odbywał się indywidualnie bądź zbiorowo na szałasach zwanych sałaszami. Szałasy organizowano na połoninach: Wetlińskiej, Caryńskiej, Smereku, Wołosatym. Kierownik szałasu nazywał się juhasem, pomocnicy pastuchami. Dziadek 80-letniej informatorki z Baligrodu prowadził szałas, w którym miał kilkaset owiec pozbieranych od ludzi. 86-letnia informátorka z Cis­ nej pamięta, że na Wołosatym prowadził szałas Żyd Lejbach . 70-letni informator z Solinki pamięta, że owce wypasano na szałasach. Z mleka owiec wyrabiano bryndzę, a nawet oszczypki, ale o kształ­ tach okrągłych. Sery wyrabiano w domach. Na miejscach wypasów nie było stałych kolib (jak to obserwuje się u górali podhalańskich), tylko 27 28 2 7 W wieku lat 70—86. Są to informatorzy. J . Feczycz z Cisnej lat 70, Michalczykowa z Baligrodu lat 80, Michalczyk lat 73 oraz babcia J . Wierzbickiego w Cis­ nej lat 86. Według jej opowiadania Żyd Lejbach nie w y w i ą z a ł się ze swych obowiązków wobec właścicieli owiec i z rozpaczy i strachu przed ludźmi podciął sobie gardło .brzytwą. 2 8 �56 MARIA BIERNACKA małe przenośne kolibki służące pastuchom do spania. Właścicielom owiec płacono serem. Ziemię koszarowano . W związku z wypasem zachowały się tradycje posiadania przez paste­ rzy trombit, zwanych tu trombetami. W wypadku grożącego niebezpie­ czeństwa pasterze wygrywali na trombitach umówiony sygnał, który przywoływał mieszkańców wsi na pomoc \ Należy podkreślić, że na terenach północnych (w okolicach Ropienki) w badaniach naszych nie natrafiono na ślady wypasów w górach zarówno owiec, wołów, jak i jałowizny. Na tym terenie gospodarstwa rolne były mniejsze, przy czym posiadały minimalne obszary łąkowe i pastwiskowe. Zdecydowana większość ludności zmuszona była odrabiać liczne dniówki za prawo wypasu w lasach lub połoninach dworskich. W okresie między­ wojennym sytuacja ludności uległa dalszemu pogorszeniu. Zjawisko to wystąpiło zresztą jaskrawię na całym obszarze Bieszczad. Przed I wojną światową emigrowały stąd liczne rzesze ludności na Madziary (Węgry) i do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W okresie międzywojen­ nym wyjeżdżano do Francji oraz krajów Ameryki Południowej. Ponadto uboga ludność Bieszczad tłumnie uczestniczyła w wyjazdach na roboty sezonowe do dworów położonych w innych okolicach kraju oraz obrabiała za nędzne wynagrodzenie liczne folwarki bieszczadzkie . Poważny rozwój hodowli w okolicach wysokich połonin sprawiał, że do czasów I wojny światowej ziemia bieszczadzka słynęła szeroko z targów i jarmarków. Największe jarmarki na bydło, głównie woły, odbywały się w Lutowiskach (dziś pow. ustrzycki) lub Baligrodzie. Starsi wspominają, że na owe jarmarki przyjeżdżali wiedeńscy kupcy. Na jesienny jarmark w Lutowiskach gospodarze spędzali swoje woły bezpośrednio z połonin. Według licznych inforrnacji południowe Bieszczady były do czasów I I wojny wielkim rezerwatem hodowlanym, z którego okupanci niemieccy czerpali ogromną ilość bydła i trzody chlewnej. W tym też okresie — jak opowiadają starsi — Niemcy wytrzebili ostatnie bieszczadzkie woły. Do czasów ostatniej wojny na obszarze Bieszczad występowała wła­ sność: chłopska, dworska, gromadzka, parafialna i kapitulna . Dotyczy tc 29 ?Á 3I 32 5 0 J . Feczycz opowiada, że bogatsi gospodarze mieli swoje koszary. Materiał na ogrodzenie, zwane ostrożyną, brano z dartej jodły. Ogrodzenie budowano na wys. ok. 1,5 m jako ochronę przed wilkami. Koszary przestawiano i siano później na tym miejscu żyto, które się bardzo dobrze rodziło. " Tekst takiej piosenki zapisany przez J . Wierzbickiego z Cisnej: „Tatuniu. tatuniu, berit sirak i huniu I totuk fłyntynu, szczo wysyt na kłynu, Bo już nasze wiłczy na desiatej hircy". Informacje zaczerpnięte z Ropienki, Zawadki, Cisnej, Baligrodu, Wetliny. '- Ziemia parafialna w jednej wsi wynosiła najczęściej ok. 20 ha. Ponieważ pa­ rafie obejmowały z reguły kilka wsi (przeważały tu zresztą parafie greckokatolickie), л 111 ? �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 57 zarówno areału uprawnego, jak lasów oraz terenów wypasowych. Jedynie własność gromadzką stanowiły z reguły lasy, do użytkowania których uprawniało posiadanie gospodarstwa rolnego. Ziemia poszczególnych gospodarstw lub dworów ciągnęła się pasami od granicy do granicy, łącznie z połoninami i lasem. Do I wojny światowej nie praktykowano tu podziałów ziemi. Gospodarstwo dziedziczył naj­ częściej najstarszy syn, który spłacał pozostałe rodzeństwo. Zbiór siana na połoninach chłopskich odbywał się indywidualnie, ale już wypasy dobytku prowadzono zbiorowo, bez przestrzegania podziałów granicznych. Największy udział w połoninach miały gospodarstwa duże, głównie dwory, które jednak granic swej własności przestrzegały. Po I I wojnie światowej oraz wydarzeniach roku 1947 sytuacja własno­ ściowa w Bieszczadach zmieniła się gruntownie. W tych warunkach istnieje duża możliwość zwiększenia hodowli. Jej obecny stan wymaga poprawy, co wiąże się z koniecznością racjonalnego zagospodarowania Bieszczad . Państwowe Gospodarstwa R o l n e po roku 1954 były w posiadaniu wszystkich nie zamieszkanych wsi bieszczadzkich. W ostat­ nich latach obszar ich zmalał wybitnie na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi oraz gospodarstw indywidualnych. PGR prowadzą w dalszym ciągu gospodarkę nastawioną na hodowlę oraz rolnictwo. Niektóre z nich, jak np. Czarna i Serednica, pow. ustrzycki, lub Jabłonki, pow. leski, oprócz bydła hodują także owce. Organizacja wypasu owiec wzorowana jest na przykładach bacówek podhalańskich. W obu wypadkach funkcję gospoda­ rzy bacówek spełniają starzy doświadczeni bacowie z Podhala. Są między nimi pewne różnice. Tak np. PGR w Serednicy {liczący ok. 600 owiec) nie prowadzi przetwórstwa mleka na sery, lecz oddaje mleko do mleczarni. Natomiast PGR w Jabłonkach (hodujący 800 owiec) prowadzi własną bacówkę w Stężnicy, która zajmuje się wyrobem sera na szałasie. Pracownicy zatrudnieni przy PGR-owskich bacówkach są jednak ina­ czej wynagradzani niż bacowie podhalańscy, tzn. według stawek obowią­ zujących wszystkich pracowników PGR. Gospodarstwa PGR-owskie po33 3 4 posiadłość księdza była nieraz znaczna. Ziemia kapitulna występowała w Woli Michowej, pow. sanocki. Informacje dotyczące własności pochodzą od najstarszych informatorów badanych wsi. • Charakterystyczna pod tym względem była w y p o w i e d ź Józefczyka z Cisnej, który uważa, że należy wprowadzić różne formy dobrze pomyślanego współzawod­ nictwa, które zmobilizuje ludność do racjonalniejszej gospodarki rolnej i hodo­ wlanej. - W roku 1960 P G R w Czarnej prowadził 2 własne bacówki liczące po kilka­ set owiec. Hodowlę owiec i bacówkę prowadził również P G R w Żernicy, pow. leski. W Rajskiem, pow. leski, obok hodowli bydła istniała hodowla owiec, ale bez bacówki (informacje zaczerpnięte z Powiatowych Wydziałów Rolnictwa). a v �58 MARIA BIERNACKA siadają liczne umowy z bacami podhalańskimi, Kółkami Rolniczymi, Państwowym Przedsiębiorstwem Tuczu, którym wydzierżawiają duże obszary ziemi na wypas lub na siano . Drugą instytucją społeczną, która podobnie jak PGR prowadzi gospo­ darkę hodowlano-pasterską, jest spółdzielczość produkcyjna. Na terenie Bieszczad istnieje kilka spółdzielni produkcyjnych (między innymi Kro­ ścienko, Kwaszenica, Moczary). Najbardziej zagospodarowana jest spół­ dzielnia produkcyjna w Krościenku pod Ustrzykami Dolnymi. Krościenko zostało zasiedlone przez emigrantów greckich w liczbie ok. 4 tysięcy osób. Większość ludności greckiej opuściła po pewnym czasie wieś, wyjeżdżając do swych krewnych za granicę lub do osiedli greckich na Dolnym Śląsku. Obecnie we wsi mieszka ok. 800 Greków oraz spora liczba Polaków. Spół­ dzielnia prowadzi zbiorowy wypas bydła i owiec oraz wyrabia sery. We wsi istnieje wiele instytucji gospodarczych i kulturalnych prowadzonych przez Greków. Część ludności greckiej mieszka również we wsi Trzcianiec . N a j w i ę k s z y m e k s p l o a t a t o r e m opuszczonych tere­ n ó w b i e s z c z a d z k i c h s ą b a c ó w k i p o d h a l a ń s k i e . Od roku 1949—1950 rokrocznie bacowie nowotarscy, limanowscy, a sporadycznie i nowosądeccy, przywożą wagonami towarowymi swoje stada owiec i by­ dła, aby je wypasać na bieszczadzkich pastwiskach. Liczba przetransporto­ wanych owiec w czasie jednego sezonu wynosiła w 1960 r. 47 000, a w 1961 r. ok. 50 000 sztuk. Terminy pobytu owiec podhalańskich w Bieszczadach zależą od możliwości transportowych oraz warunków k l i ­ matycznych. Na ogół sezon wypasów trwa od początku maja do końca września. Owce i pozostały dobytek przywozi się taborem kolejowym do Leska, Ustrzyk Dolnych, Baligrodu lub Łupkowa i stamtąd pędzi się je do miejsca przeznaczenia. Drogę powrotną przebywa się w ten sam sposób. Całą organizację owego wielkiego przedsięwzięcia przeprowadzają bacowie, zrzeszeni we własnym związku zawodowym. Bacowie są faktycz­ nymi kierownikami poszczególnych zespołów wypasowych i ponoszą pełną odpowiedzialność prawną, materialną oraz moralną za całość podjętych zobowiązań. Nie trzeba zatem przekonywać, jak bardzo baca musi być zainteresowany takimi sprawami, jak właściwy dobór zespołu, zawarcie 35 30 3 5 W 1960 r. 5 istniejących P G R na terenie pow. ustrzyckiego odstąpiło bacom podhalańskim 6 obszarów wypasowych, w zamian za oddanie im swego bydła do wypasu, oraz część łąk za zwrot ustalonej ilości siana. Równocześnie P G R ustrzyckie wydzierżawiły ziemię dla 27 wsi z powiatów: mieleckiego, rzeszowskiego, jasielskiego. Sucheckiego i łańcuckiego. Wielkość wydzierżawionych obszarów wahała się od 17 do 400 ha. W pow. leskim od roku 1950 do tej pory prowadzi się hodowlę tuczu przemy­ słowego w Kalnicy I, Choceniu i Seredniach Wielkich. Informacje zaczerpnięte w Krościenku oraz w Powiatowym Wydziale Rolnym w Lesku. 3 0 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 59 intratnych umów dzierżawczych, umiarkowana wysokość wynagrodzeń pracowniczych, opłaty za owce, koszty transportu itp. Większość wymie­ nionych transakcji jest już obecnie uregulowana i ujednolicona dla wszystkich bacówek, niemniej jednak inicjatywa, energia, zdolności orga­ nizacyjne oraz umiejętność fachowa pozwalają bacom osiągać lepsze lub gorsze wyniki. Bacówki podhalańskie rozrzucone są na całym terenie Bieszczad; największe ich skupiska znajdują się w południowych częściach powiatów: ustrzyckiego, leskiego, sanockiego. Terenem wypasów są obszary dawnych pól ornych, łąk i pastwisk, które bacowie dzierżawią od Państwowych Gospodarstw Rolnych, Państwowego Funduszu Ziemi, Parku Tatrzań­ skiego, Nadleśnictw, a ostatnio także od Kółek Rolniczych. W pierwszym okresie wypasów umowy z tymi instytucjami zawierali bacowie indywi­ dualnie, obecnie coraz częściej występują w imieniu podhalańskich kółek rolniczych, które mają pierwszeństwo oraz ulgi przy zawieraniu umów. Bacowie zabiegają usilnie o to, aby wydzierżawiony teren wypasowy utrzymać przez kilka lat z rzędu w swoim posiadaniu (szczególnie wtedy, jeśli posiada on odpowiednie walory, jak np. łatwy dojazd, dobra trawa, bliskość rzeki). Niestety, walka o lepsze położenie szałasów jest wśród baców bardzo silna i dlatego zjawisko przenoszenia się poszczególnych zespołów co rok w inne miejsce jest dość częste. Są bacowie, którzy w ciągu ubiegłych lat przewędrowali wiele miejscowości bieszczadzkich. Połoniny bieszczadzkie są obecnie w minimalnym stopniu wykorzy­ stane do celów wypasowych. Górale podhalańscy osiedlają się ze swymi bacówkami na terenach dawnych wsi i nie puszczają swego dobytku w wyższe partie gór. Po prostu nie mają potrzeby tego czynić, ponieważ na dole jest wystarczająca ilość potrzebnej paszy. Budownictwo podhalańskich bacówek jest z reguły proste i często bardzo prowizoryczne. Niepewność co do miejsca swego pobytu w latach następnych wpływa demobilizująco na właścicieli inwestujących w urzą­ dzenie szałasu. Są jednak tacy bacowie, którzy się wyłamują z tego i budują piękne szałasy (Horodek, Strubowiska). Bacówka podhalańska składa się najczęściej z szałasu dla ludzi, koszaru dla owiec i bydła, zagrody dla świń, bud dla psów-owczarków oraz przenośnych kolibek, służących do spania pasterzom stróżującym nocą (w obawie przed w i l ­ kami). Szałas mieszkalny jest budynkiem stałym, koszar dla owiec i bydła przebudowuje się w myśl zasad obowiązujących przy prowadzeniu racjo­ nalnej gospodarki pastwiskowej. Bacówka jest jednostką gospodarczą wypasową i zarazem produkcyjną. Na bacówce odbywa się dojenie owiec oraz przetwórstwo mleka na sery. Buncem i oszczypkami wyprodukowanymi na szałasie płacą bacowie wła­ ścicielom owiec, pozostałe zaś nadwyżki sprzedają mleczarni w Rymanowie, �00 MARIA BIERNACKA która we własnym zakresie organizuje zakup sera w Ustrzykach i Lesku, czasami nawet dojeżdżając na bacówki (Strubowiska). Nie wdając się w szczegółową analizę i opis życia i kultury górali podhalańskich w Bieszczadach należy podkreślić, że kultura ta związana jest jak najściślej z Podhalem. Tak w zakresie kultury materialnej, jak obyczajów społecznych lub wierzeń górale pozostają wierni własnej, pod­ halańskiej tradycji. Dotyczy to szczególnie osób starszych. Młodzież coraz częściej wykazuje tendencje do zrywania tradycyjnych więzi. Wyraża się to między innymi w nowoczesnym sposobie ubierania, zachowania, w odruchowych reakcjach, lekceważących np. opowiadania starych baców na temat wierzeń, guseł, czarów. Życie górali podhalańskich w Bieszczadach jest na ogół ciężkie i mało atrakcyjne. Szczególnie dokuczliwe są okresy długotrwałych deszczów. Górale w małym stopniu nawiązują kontakty z ludnością miejscową (nie zawsze są do tego zresztą odpowiednie warunki ze względu na oddalenie bacówek od osiedli). Kontakty między poszczególnymi bacówkami są również sporadyczne. Pewną atrakcję w jednostajnym życiu stanowią wędrówki turystów, wyjazdy ż serem do miasta, a przede wszystkim w y ­ jazdy urlopowe do rodzinnych domów. Mimo wielu ujemnych stron życia pasterskiego większość górali wraca stale w Bieszczady. Wiąże ich z t y m zajęciem perspektywa zarobków, ale nie mniej ważną rolę odgrywa przywiązanie do zawodu. Pasterstwo, juhasowanie — to zawód. Wielu z młodych i zdolnych ludzi liczy przy tym na awans, który może pozwoli objąć w przyszłości funkcję bacy. Ale czy istnieje perspektywa zdobywania awansu osobistego w za­ wodzie pasterskim oraz możliwość dalszego rozwoju sezonowego paster­ stwa w Bieszczadach? Wydaje się, że w miarę zasiedlania Bieszczad przez nowych stałych osadników zanikać będzie forma sezonowych wypasów. Według relacji władz powiatowych w Lesku i Ustrzykach nasilenie sezono­ wych wypasów maleje i tendencja ta będzie się raczej pogłębiać. Jeśli nawet pasterstwo sezonowe utrzyma się przez czas dłuższy, to będzie wypierane na wysokie połoniny. Ponieważ gospodarstwom indywidualnym odpowiada forma oddawania owiec i jałowizny na okres letni, istnieje możliwość przywrócenia starych miejscowych tradycji wypasania zbioro­ wego na połoninach. W t y m wypadku dużą usługę mogą tu oddać pasterze podhalańscy, którzy posiadają rzeczywistą umiejętność prowadzenia gór­ skiej gospodarki pasterskiej . 37 Problem współczesnych form organizacji sezonowego pasterstwa górali pod­ halańskich w Bieszczadach posiada w Zakładzie Etnografii I H K M P A N pełną do­ kumentację. Tu zawarto tylko luźne uwagi natury ogólnej. �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 61 Мариа Бернацка ДАВНИЕ И СОВРЕМЕННЫЕ ФОРМЫ ОРГАНИЗАЦИИ ПАСТУШЕСТВА В БЕЩАДАХ Резюме Эта статья является предварительным итогом этнографических полевых работ, про­ водимых в 1960 — 1961 годах в Бещадах сотрудниками Отдела Этнографии Института Ма­ териальной Культуры Польской Академии Наук в Варшаве и студентами этнографии Вар­ шавского Университета. Статья представляет образ современного скотоводственного хозяйства на территории горной области Бещад. Территорию эту. от 1947 года едва в малом проценте заселенную, характеризовала в последних годах малая доступность, и даже дикость. В настоящем вре­ мени проводятся здесь большие подготовительные работы для будущих поселенцев. На этой территории имеются большие районы земли годящиеся в первую очередь для уста­ новления рационального хозяйства. В настоящее время завелась здесь специфическая форма сезонного пастушества, пере­ мещённая с дальнего района горного Подхаля. Подхалянские горцы ежегодно приезжают в Бещады с целым своим пожитком и нарядом (главным образом с овцами) на время лет­ них откормов и здесь ведут такоеже скотоводственное хозяйство как на Подхале. На ряду с этими формами скотоводческого хозяйства существуют здесь также и иные. Исходят они с одной стороны с почина опытов завести в Бешадах колективный строй го­ сударственного или артельного хозяйства и с другой со своеобразной традицией местного скотоводческо-пастушеского дела. Которая из этих форм окончательно присвоится, по­ кажет ближайшая будущность. Интереснейший вопрос в этом процессе, это модернизация традиционных форм мест­ ного скотоводческого дела (правда, во многом изменившихся в течении последних несколь­ ких лет) и слияние этой модели с формами подхалянского хозяйства. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c1f2a8a396cb265f29fefc5d7b87be0.pdf e669ffbb217e9404c7813ed42993e196 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:497 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:452 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII KULTURY POLSKIEJ AKADEMII MATERIALNEJ NAUK ETNOGRAFIA POLSKA vi WROCŁAW—WARSZAW A - KRAKÓW ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK 1962 �KOMITET REDAKCYJNY Kazimierz Dobrowolski, Witnid Dynowski (redaktor) Józef Gajek, Mieczysław Gładysz (zastępca redaktora). Jadwiga Klimaszewska, Anua Kutrzeba-Pojnarowa (zastępca redaktora), Danuta Markowska (sekretarz redak­ cji), Adolf Nasz, Zofia Szromba (sekretarz redakcji), Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska l B 8 t t i i l u H i s t o r i i IW.U. • , M a t r r i d w l P O L S K U . J A K A D ! >.iil N A U K B W a r s z a w a ul Hoża Nt 14 l*L SU-77-S7 h , .w, V Redaktor Zyta Kwiecińska Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1962. W y d . I . N a k ł a d 520 + 140 egz. O b j . a r k . w y d . 37,45, a r k . d r u k . 29,63 + 3 w k l . , a r k . form. A l 40,41. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 x 100 (16) z ť a b r y k i we W ł o c ł a w k u . Oddano do s k ł a d a n i a 26 I 1962. P o d ­ pisano do d r u k u 4 V I I I 1962. D r u k u k o ń c z o n o w sierp­ n i u 1962 r. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Nr zam. 5 2 5 / 6 2 . - B - 8 . - C e n a zł 8 0 . - �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Mieczysław G l a d y s z — Zarys planu działalności i organizacji Międzynaro­ dowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach Streszczenie w j . rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach Streszczenie w j . rosyjskim Tadeusz L e w i c k i — Południowe stoki Karpat w świetle opisu al-Idrlsiego (1154 r.) Streszczenie w j . angielskim Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Problematyka polskich prac etnogra­ ficznych dotyczących terenów Zachodnich Karpat Streszczenie w j . rosyjskim Wolfgang J a c o b e i t — Owczarze i hodowla owiec w Europie środkowej do początku X X wieku Streszczenie w j . angielskim 15 38 41 61 63 73 75 82 83 92 S T U D I A I MATERIAŁY Zagadnienia kultury Karpat i Podkarpacia Marian G o t k i e w i c z — O czadeckich repatriantach z Bukowiny . . . . Streszczenie w j . francuskim Władysław K w a ś n i e w i c z — Ze studiów nad rzemiosłem wiejskim Pogórza Karpackiego. Swiątnicki handel kłódkarski w latach 1850—1914 . . . . Streszczenie w j . niemieckim Stefan Z w o l i ń s k i — Badania nad historią górnictwa i hutnictwa w Tatrach Polskich Streszczenie w j . rosyjskim Porównawcze zagadnienia gospodarki i kultury innych terenów górskich i Janina P e t e r a — Wędrówki pasterzy Aromunów w Albanii Streszczenie w j . francuskim Barbara U r b a ń s k a — Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach Streszczenie w j . francuskim 93 133 134 161 163 190 leśnych 192 201 202 224 �6 SPIS TREŚCI Danuta M a r k o w s k a — K i l k a uwag o procesie zanikania nomadzkich mi­ gracji pasterskich na terenie Bułgarii Streszczenie w j . francuskim Władysław J e ż - J a r e c k i — Bartnictwo Puszczy Solskiej Streszczenie w j . francuskim Z zagadnień historii etnografii i nauk 226 239 240 266 pokrewnych Franciszek G e r m a n — Aleksander Rypiński Streszczenie w j . francuskim Jerzy D a m r o s z — Na marginesie edycji materiałów rękopiśmiennych Micha­ ła Federowskiego Streszczenie w j . rosyjskim Irena T u r n a u — Materiały etnograficzne w polskich czasopismach X V I I I w. Streszczenie w j . angielskim Elżbieta O s t r o w s k a — Drewniane budownictwo i obróbka drewna we wczesnośredniowiecznym Wrocławiu Streszczenie w j . niemieckim 267 279 281 290 291 301 303 320 BADANIA TERENOWE Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — Szałaśnictwo w Karpatach Polskich w świetle prac zespołowych w r. 1960 Maria L e c h o n s k a - B u j a k — Ż y w e tradycje pasterstwa górskiego w Bes­ kidzie Wyspowym Danuta T y l k o w a — Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo­ wej Sądeczyźnie 321 330 338 KRONIKA Przed V I I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie — Witold Dynowski, Krzysztof Makulski . . . . Sprawozdanie z wycieczki do Bretanii, odbytej po zakończeniu V I Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu — Maria Znamierowska-Priifferowa Działalność naukowa i organizacyjna dotycząca terenu ośrodków 357 Karpat Archeologiczne Sympozjum Karpackie — Anna Kowalska-Lewicka . . . . Osadnictwo wczesnośredniowieczne w dorzeczu Sanu — Antoni Kunysz . . O zabytkach wiejskiego przemysłu na terenie Podhala — Henryk Jost . . . Z; prac nad organizacją Podhalańskiego Parku Etnograficznego — Wanda Jostowa Ochrona zabytków techniki w powiecie nowotarskim — Wanda Jostowa . . Związek Podhalan w Ameryce Północnej — Anna Kowalska-Lewicka . . . Prace etnograficzne 349 358 358 366 381 383 385 pozapolskich Działalność etnograficzna w Estońskiej S R R w latach 1945—1960 — Jüri Linnus Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J . E . P u r kyňego w Ernie — Richard Jeřábek Mapy etnograficzne w Atlasie Górnej Austrii — Ernst Burgstaller . . . . 388 400 403 �SPIS TREŚCI 7 RECENZJE Próby zorganizowania w Czechosłowacji muzeum typu skansenowskiego — Helena Johnová Sowietskaja Etnografija, 1960 — Edward Pietraszek Československá Ethnografie, R. 8: 1960 — Zofia Szromba Slovenský Národopis, R. 8: 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz . . • Acta Archaeologica Carpathica, t. 1: 1960 z. 2 — Anna Kowalska-Lewicka Rocznik Sądecki, 1—4: 1939, 1949, 1957, 1960 — Helena Burchardówna . . . Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. 1—3: 1959—1961 — Anna Kowalska-Lewicka . . . . . . . . H . Pieńkowska, Podtatrzańskie obrazy na szkle — Anna Kowalska-Lewicka P. Chombart de Lauwe (red.), Familie et habitation, t. 1 i 2, Paris 1959, 1960 — Danuta Dobrowolska . A . Leroi-Gourhan i J . Poirier, Ethnologie de l'Union Francaise, t. 1, Afriąue, Paris 1953 — Krzysztof Makulski P. Bohannan, Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957 — Zofia Szyfelbejn Przegląd prac o rzemiosłach zajmujących się obróbką metali na terenie ra­ dzieckich republik środkowoazjatyckich — Zbigniew Jasiewicz . . . . T. Hornberger, Die kulturgeographische Bedeutung der Wanderscháferei in Süddeutschland — Wolfgang Jacobeit E . Burgsteller, Felsbilder und -inschriften im Toten Gebirge in Oberosterreich — Wolfgang Jacobeit Indeksy — Zofia Szromba 407 415 418 422 427 430 430 433 433 438 444 449 456 459 461 �ОГЛАВЛЕНИЕ СТАТЬИ Мечислав Г л а д ы ш — Очерк плана деятельности и организации Международной Комиссии для Исследования Народной Культуры в Карпатах Резюме на русском языке Мария Бернацка — Давние и современные формы организации пастушества вБещадах Резюме на русском языке Тадэуш Л е в и ц к и — Южные склоны Карпат в освещении описи аль-Идриссго (1154 г.) Резюме на английском языке Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Вопросы по этнографическим работам в западных Кар­ патах Резюме на русском языке Вольфганг Я к о б е й т — Овцеводы и овцеводство в Центральной Европе до начала X X века Резюме на английском языке 15 38 41 61 63 73 75 82 83 92 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Проблемы культуры Карпат и Подкарпатия Мариян Г о т к е в и ч — Про чадецких репатриантов с Буковины Резюме на французском языке Владислав К в а с ь н е в и ч — С исследований сельского ремесла Карпатского Подгорья. Святницкая торговля висячими замочками в 1850—1914 годах Резюме на немецком языке Стэфан З в о л и н ь с к и — Исследования истории горного дела и металлургии в поль­ ских Татрах Резюме на русском языке 93 133 134 161 163 190 Сравнительные вопросы хозяйства и культуры иных горных и лесных территорий Янина П э т э р а — Странствования пастухов Аромовых в Албании Резюме на французском языке Барбара У р б а н ь с к а — Каракачани. Номадское пастушеское население на Балканах Резюме на французском языке Данута М а р к о в с к а — Несколько замечаний о процессе исчезания номадских пере­ селений на территории Болгарии Резюме на французском языке 192 201 202 224 226 239 �SPIS TREŠCI 9 Владислав Е ж - Я р э ц к и — Пчеловодство в Сольской Пуще Резюме на французском языке 240 266 С вопросов истории этнографии и родственных наук Францишэк Г е р м а н — Александер Рыгшньски 267 Резюме на французском языке 279 Ежи Д а м р о ш —По поводу публикации рукописных материалов Михала Фэдэровского 281 Резюме на русском языке 290 Ирена Турнау — Этнографические материалы в польских журналах с XVIII века . 291 Резюме на английском языке 301 Эльжбета О с т р о в с к а — Деревянное строительство и обработка древна в раннесредневековом Вроцлаве 303 Резюме на немецком языке 320 ТЕРРИТОРИАЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Шалашничество в польских Карпатах в осве­ щении коллективных работ в 1960 г Мария Л е х о в с к а - Б у я к — Живые традиции пастушества в Островном Бескиде . . Данута Тылькова — Деревянные амбары бочкообразно сводчатые в южной Сондечизне 321 330 338 ХРОНИКА На кануне VII Международного Конгресса Антропологических и Этнографических Наук в Москве — Витольд Дыновски, Кжиштоф Макульски 349 Отчет с этнографической поездки в Бретанию — Мария Знамеровска-Прюфферова . . 357 Научная и организационная деятельность кассающаяся территории Карпат Археологическое Карпатское Симпозиум — Анна Ковальска-Левицка Раннесредневековое поселение в бассейне Сана — Антопи Куныш О памятниках сельской промышленности на территории Подхаля — Хэнрык Мост . . Из работ над организацией Подхалянского Этнографического Парка — Ванда Иостова Охрана памятников техники в новотарском уезде — Ванда Иостова Союз Подхалян в Северной Америке — Анна Ковальска-Левицка 358 358 366 381 383 385 Этнографические работы внепольских центров Этнографическая работа в Эстонской СССР в 1945—1960 годах —Юри Линнус . . Деятельность Семинария поЭтнографии иФольклористикеуниверситета И.Э. Пуркинего в Брне — Рихард Ежабэк Этнографические карты в Атласе Горной Австрии — Эрнст Бургсталлер . . . . Пробы организации в Чехословакии музея скансеновского типа — Хэлена Ионова 388 400 403 407 РЕЦЕНЗИИ ; Советская Этнография, 1960 — Эдвард Петрашек Ческословенская Этнография, Р. 8: 1960 — Зофия Шромба Словенский Народопис, Р. 8: 1960 — Анна Замбржицка-Кунахович Acta Archaeologica Carpathica, т. I з. 2: 1960 — Анна Ковальска-Левицка Сондецкая Летопись, т. 1—4: 1939, 1949, 1957, 1960 — Хэлена Бурхардувна . . . . 415 418 422 427 430 �10 SPIS TREŚCI Пастушество Польских Татр иПодхаля , т. 1 — 3: 1959 — 1961 —Анна Ковальска-Левицка X . Пеньковска, Изображения на стекле у подножия Татр — Анна Ковальска-Левицка П. Шомбарт де Лёв (ред.), Семья и жительство, т. I и 2, Париж 1959, 1960 — Данута Добровольска А. Леруа-Гурхан и И. Пуарие, Этнология Французского Союза, т.1,Африка, Париж 1953 — Кжиштоф Макулъскл П. Боханнан, Право и судебность, Оксфорд 1957 — Зофия Шифелъбейн Обзор работ о ремеслах занимающихся обработкой металлов на территории советских средне-азиатских республик — Збигнев Ясевич Т. Хорнбергер, Культурно-географическое значение переселенческого пастушества в Южной Германии — Вольфганг Якобейт Э. Бургшталлер, Каменные резьбы и написы в Мертвых горах в горной Австрии — Вольфганг Якобейт Индексы — Зофия Шромба 430 433 433 438 444 449 456 459 461 �CONTENTS PAPERS Mieczysław G ł a d y s z — International Commission for Cultural Research in the Carpathian Mountains. Plans and Activities 1960—1962 Russian Summary » Maria B i e r n a c k a — Old and Modern Organization of Sheep Farming in the Bieszczady Region Russian Summary Tadeusz L e w i c k i — The Southern Slopes of the Carpathian mts. in the light of Al-Idrisi's Description (year 1154) English Summary Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Polish Ethnographic Work on the Western Carpathian Regions Russian Summary Wolfgang J a c o b e i t — Sheepherders and Sheepfarming in Central Europe up to the Beginning of the XXth Century . English Summary 15 38 41 61 63 73 75 82 83 92 S T U D I E S AND M A T E R I A L S Cultural problems in the Carpathian Mts. and the subcarpathian regions Marian G o t k i e w i c z — Notes on the Czadc Repartiants from Bukovina French Summary Władysław K w a ś n i e w i c z — Studies on Rural Handicraft of the Car­ pathian Foreland. The Ś w i ą t n i k i Padlock Trade 1850—1914 German Summary Stefan Z w o l i ń s k i — Investigations into the History of Mining and Me- . tallurgy in the Polish Tatra Russian Summary Comparative studies in economy and culture and forest regions of other 93 133 134 161 163 190 mountain Janina P e t e r a — Migrations of the Aromenian Pastoralists in Albania . . French Summary Barbara U r b a ń s k a — The Karakatchans, the Nomadic People of the Balkan Mountains Freneh Summary 192 201 202 224 �12 SPIS TREŚCI Danuta M a r k o w s k a — Some Notes on the Process of Disappearance of Nomad Pastoral Migrations on the Bulgarian Territory French Summary Władysław J e ż - J a r e c k i — Apiculture of Solska Forest French Summary Studies in historical ethnography and related 226 239 240 266 problems Franciszek G e r m a n — Alexander Rypiński French Summary Jerzy D a m r o s z — Notes on the Edition of M. Federowski's Manuscript . . Russian Summary Irena T u r n a u — The Ethnographic Material in Polish Periodicals of the 18th Century English Summary Elżbieta O s t r o w s k a — Wooden Construction and Woodworking in Earlymedieval Wroclaw German Summary 267 279 281 290 291 301 303 320 F I E L D STUDIES Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — Summer Grasing in the Polish Carpathians (Transhumance) in the Light of Colect Research Conduited in Poland in 1960 Maria L e c h o w s k a - B u j a k — Living Hill-pasturing Traditions in the „Is1and"-Beskids Danuta T y l k ó w a — Barrel-arched Wooden Granaries in the Southern Sącz Region 321 330 338 CHRONICLE Before the V I I International Anthropological and Ethnological Congress in Moscow —- Witold Dynowski, Krzysztof Makulski Report of an Ethnographical Excursion to Brittany — Maria Znamierowska-Priifferowa Scientific and Organizational Activities Concerning the Carpathian Work of Centers outside 357 Region Carpathian Archaeological Symposium —• Anna Kowalska-Lewicka . . . . Early-medieval Settlement in the San Basin — Antoni Kunysz Relics of Rural Industry in the Podhale Region — Henryk Jost Works on the Podhale Scansen — Wanda Jostowa Conservation of Ethnographical Monuments in the Nowy Targ District — Wanda Jostowa The Podhale Association in U S A — Anna Kowalska-Lewicka Ethnographical 349 358 358 366 381 383 385 Poland Ethnographical Work in the Estonian Soviet Socialist Republic — Jiiri Linnus Activities of the Ethnography and Folklore Seminar of J E P at Brno — Richard Jeřábek Etnographical Maps in the Atlas of Upper Austria — Ernest Burgstaller . . Attempts at the Establishment of a Czechoslovakian Scansen — Helena Johnové 388 400 403 407 �SPIS TREŚCI 13 REVIEW Sovietskaja Etnografija, 1960 — Edward Pietraszek Československá Ethnografie, R. 8, 1960 — Zofia Szromba Slovenský Národopis, R. 8, 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz . . . . Acta Archaeologica Carpathica, t. I : 1960 z. 2 — Anna Kowalska-Lewicka . . Yearbook of the Sącz Region, vol. l - ^ l : 1939, 1949, 1957, 1960 — Helena Burchardówna Pastorialism in the Polish Tatra Mts. and Podhale, t. 1-3: 1959-1961 — Anna Kowalska-Lewicka H. Pieńkowska, Glass Paintings from the Tatra Foreland — Anna KowalskaLewicka P. Chombart de Lauwe (red.), Familie et habitation, t. I, I I , Paris 1959, 1960 — Danuta Dobrowolska A. Leroi-Gourhan, J . Poirier, Ethnologie de l'Union Francaise, t. I, Afrique, Paris 1953 — Krzysztof Makulski P. Bohannan, Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957 — Zofia Szyfelbejn Review of Literature on Metal-working Handicraft on the Territory of the Middle-Asiatic Soviet Republics — Zbigniew Jasiewicz Т. Hornberger, Die Kulturgeographische Bedeutung der Wanderscháferei in Süddeutschland — Wolfgang Jacobeit > . E . Burgstaller, Felsbilder und -inschriften im Toten Gebirge in Oberosterreich — Wolfgang Jacobeit Index — Zofia Szromba 415 418 422 427 430 430 433 433 438 444 449 456 459 461 �Dnia 9 lutego 1962 roku zmarł w Poznaniu Prof. Dr EUGENIUSZ FRANKOWSKI Długoletni kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. W Zmarłym nauka polska straciła wybitnego przedstawiciela starszej generacji etnografów, znawcę zagadnień iberyjskich i czołowego organizatora muzeal­ nictwa etnograficznego. Artykuł dotyczący życia i pracy Zmar­ łego zamieszczony zostanie w następnym tomie „Etnografii Polskiej". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e30c6b002f0d566d77b06a80ab023b12.pdf 01c8052c3966c4e1004292058ef00499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:494 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:450 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.387-412 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Zagadnienia kultury ludowej terenu Karpat w czasopiśmie krajoznawczym „WIERCHY" (1923-1959) W 1923 r. z inicjatywy Oddziału Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego zosta! wydany pierwszy rocznik pisma „poświęconego górom i góralszczyźnie", któremu nadano tytuł „Wierchy". Była to realizacja postulatu wysuniętego przez Jana Gwalberta Pawlikowskiego jeszcze przed 1 wojną światową, na zjeździe w Krakowie, poświęconemu 40-leciu istnienia Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Wysunięcie tego postulatu uzasadnione było koniecznością zmiany charakteru organu Towarzystwa, którym do tego czasu był „Pamiętnik Tatrzański", pismo poświę­ cone przede wszystkim sprawozdawczości i działalności Towarzystwa. Nowe pismo miało mieć charakter szerszy. Miało ono nie tylko informować o działalności, lecz także i krzewić wiedzę 0 górach i góralszczyźnie. Do 1939 r. wychodzi 16 roczników pisma o przeciętnym nakładzie 3 tys. egzemplarzy. Wybuch I I wojny światowej przerywa działalność redakcji, która traci w tym okresie wielu współpracowni­ ków. Po zakończeniu wojny w 1947 r. zostaje wydany przez nowo powstały komitet redakcyjny 17 z kolei rocznik „Wierchów", dedykowany „ludziom gór, którzy odeszli od nas czasu wojny". Otwiera go długa lista zmarłych, poległych i zamordowanych w latach 1939-1947. Do roku 1950 „Wierchy" są organem Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Po odbytym w tym samym roku w Warszawie zjeździe Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Krajo­ znawczego, który stworzył nową organizację: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, pismo nie przerywa swej ciągłości wydawniczej.' Staje się odtąd organem nowej organizacji. Nie zmienia jednak swojego profilu. Przez cały czas istnienia „Wierchów" na ich układ składają się dwa działy: artykuły i kronika. Grupa pierwsza zawiera publikacje naukowe z zakresu przyrody, geografii, historii, etnografii, językoznawstwa itp., a także artykuły popularne o tematyce krajo­ znawczej i turystycznej. Zadaniem kroniki jest dawać stały i wyczerpujący przegląd bieżących spraw związanych z ochroną przyrody, parkami narodowymi, uzdrowiskami oraz osiągnięciami turystyki górskiej. Umieszczony jest tu również dział recenzji oraz sprawozdań z prac naukowych. W rocznikach powojennych rozbudowany jest szeroko dział bibliografii. Format i układ pisma pozostaje niezmieniony. Charakteryzując zawarty w „Wierchach" materiał dotyczący historii kultury ludowej terenu Karpat trzeba podkreślić, że artykuły umieszczone w tomach przedwojennych są na ogół publi­ kacjami naukowymi, natomiast w rocznikach powojennych spotykamy się z opracowaniami typu popularnonaukowego. W rocznikach powojennych jest tego materiału bez porównania mniej. Prawie w każdym z szesnastu roczników wydanych przed wojną znajdujemy po jednym albo dwa artykuły o tematyce etnograficznej, nie licząc krótkich licznych informacji w kronice. W dwunastu rocznikach „Wierchów" powojennych znajdujemy z tego zakresu przede wszystkim krótkie infor­ macje w kronice. Większych artykułów jest niewiele i dotyczą niemal wyłącznie tylko Podhala 1 Tatr. Przechodzę do szczegółowszego omówienia najważniejszych artykułów o tematyce etnogra­ ficznej. Rozpatrywać je chcę pod kątem widzenia ich przydatności dla badań nad historią kultury karpackiej. Przegląd ten rozpoczynam od zagadnień osadnictwa. �RECENZJE 388 Zagadnieniu osadnictwa terenu Karpat, w tym przede wszystkim obszaru Podhala, poświęcono bogatą literaturę. Również i „Wierchy" poświęcają mu sporo miejsca. Wśród licznych prac okresu przedwojennego nie znalazła się jednak żadna poświęcona najwcześniejszym okresom tego osad­ nictwa. Dopiero w 1955 r. Andrzej Żaki w artykule Początki osadnictwa w Karpatach Polskich wspomina, iż istnieją poszlaki wskazujące na możliwość pobytu człowieka paleolitycznego w Tatrach. „Od tego czasu datuje się historia osadnictwa Karpat Polskich, historia, której początki podzielić można na trzy główne okresy ". Autor charakteryzuje rozwój osadnictwa w Karpatach Polskich w okresie paleolitu i mezolitu, następnie: neolitu, epoki brązu i żelaza oraz w trzecim okresie: wczesnym średniowieczu. Wykazuje na podstawie ostatnich wykopalisk archeologicznych, że w każdym z okresów mamy do czynienia z postępującym nasileniem osadnictwa na tych terenach. Stan badań nad osadnictwem Podhala*, dotyczący późniejszych okresów chronologicznych, omawia w 1928 r. praca Stanisława Kupczyńskiego. Autor daje przegląd literatury przedmiotu począwszy od omówienia źródeł historycznych aż do lat dwudziestych bieżącego wieku i na tej podstawie charakteryzuje rozwój osadnictwa na terenie Podhala. Uwzględnia również osadnictwo krain sąsiadujących z Podhalem. Niezależnie od ogólnego omawiania stanu badań znajdujemy w „Wierchach" również artykuły i recenzje poświęcone konkretnym, węższym okręgom historii osadnictwa terenu Karpat. I tak w 1929 r. Ignacy Moczydłowski zestawia dokumenty z wieku X I I I D. e. dotyczące lokacji Nowego Targu . Również w oparciu przede wszystkim o materiały ręko­ piśmienne z ubiegłych stuleci Józef Broda w artykule drukowanym po wojnie w 1955 r. stara się dać możliwie wszechstronną ilustrację procesu powstawania i rozwoju wypaleniskowych karczunków leśnych w Beskidzie Żywieckimi Wcześniej, bo w latach 1950-1951, Marian Gotkiewicz recenzuje obszernie pracę W. Chaloupeckego Valaśi na Slovensku . Autor dorzuca do zagadnień osadnictwa na Podhalu garść uwag na temat kolonizacji wołoskiej, której w tym czasie poświęca tyle uwagi w swych studiach (nie drukowanych już tym razem w „Wierchach") najlepszy w Polsce znawca tych zagadnień, Kazimierz Dobrowolski. Do studiów nad zagadnieniami osadnictwa w Karpatach zaliczyć trzeba równićż studia toponomastyczne. I w tym zakresie „Wierchy" dostarczają materiałów. Przynosi je cenna praca Witolda H . Paryskiego, drukowana w 1952 r. . Autor charakteryzuje bibliografię naszych i obcych prac dotyczących zagadnień toponomastycznych. Z kolei posługując się własnymi materiałami przed­ stawia historię nazewnictwa tatrzańskiego. Wspomina, że w opracowaniu tematu posługiwał się między innymi zbieraniem materiału u baców i juhasów. Temat kontynuuje referując go ostatnio w rozpoczętym wydawnictwie zbiorowym Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, pod redakcją Włodzimierza Antoniewicza. Na łamach „Wierchów" w okresie powojennym dużo miejsca poświęcono h i s t o r i i w a l k k l a s o w y c h oraz ruchów społecznych na wsi. Tak więc szczegółowo opracowane zostały kwestie warunków bytowych i ucisku chłopa w dobie pańszczyźnianej oraz bunty chłopskie na Podhalu. Wyczerpująco omówiono metody oporu górali wobec ucisku innych jako przykład walki klasowej na wsi podhalańskiej. Między innymi przedstawiono w nowym świetle zagadnienie zbójnictwa w Tatrach. Jan Reychman w artykule W sprawie ruchów społecznych na Podhalu* konkluduje, że „ . . . zagadnienie zbójnickie traktowane było dotąd głównie bądź jako objaw z dziedziny kry1 2 4 6 7 1 A. Ż a k i , Początki osadnictwa w Karpatach Polskich, „Wierchy", R. 24: 1955, s. 99-116. Ż a k i , op. cit., s. 115. S. K u p c z y ń s k i , Stan badań nad osadnictwem Podhala, „Wierchy", R. 6: 1928, s. 8-51. J. M o c z y d ł o w s k i , O założeniu Nowego Targu na Podhalu i nazwie tego miasta, „Wierchy", R. 7: 1929, s. 29-38. J. Broda, Chłopskie karczunki wypaleniskowe na Żywiecczyźnie w okresie gospodarki fol­ warcznej, „Wierchy", R. 24: 1955, s. 20-42. 6 M . G o t k i e w i c z , O tzw. Wołochach na Słowacji, „Wierchy", R. 20: 1950-1951, s. 192-195. W. H . Paryski, O nazewnictwie Tatr i Podtatrza, „Wierchy", R. 21: 1952, s. 152-172. J. R e y c h m a n , W sprawie nowych badań nad przeszłością ruchów społecznych na Podhalu, „Wierchy", R. 20: 1950-1951, s. 93-113. 2 3 4 5 7 8 �389 RECENZJE minalistyki, bądź jako przejaw jakiegoś romantyzmu góralskiego". Właściwsza była ludowa tra­ dycja o zbójniku jako o tym, „co świat równa", a więc jest bojownikiem o sprawiedliwość społeczną . W dalszym ciągu wyjaśnia, że zbójnicy rekrutowali się z chłopów zamieszanych w bunty chłopskie, dezerterów z wojska, inteligentów skłóconych z władcami, nieraz głosicielami nowej wiary, oraz z różnych innych ludzi nie mogących znieść zaciskającej się obręczy pańszczyźnianej. Wspomina również, że „niektórzy historycy rumuńscy skłonni są nawet migracje wołoskie w Karpatach przy­ pisywać ucieczce przed represjami" 10 za udział w powstaniach chłopskich. Tak więc tradycje zbój­ nickie na Podhalu badać należy na podstawie wyjaśnienia społecznej roli tego zjawiska. Krótko 0 zbójnictwie jako zaszczytnym udziale w walce klasowej na wsi góralskiej wspomina również Adam Przyboś w artykule Ruchy chłopskie na Podhalu w XVII w. S t o s u n k i e k o n o m i c z n e panujące na Podhalu w ubiegłym wieku, przejawiające się między innymi w wędrówkach zarobkowych ludności góralskiej, oraz obrazy z życia najuboższych warstw tejże ludności są tematem artykułów Wandy Jostowej. Są to artykuły: Z życia góralskiej biedoty w 19 w. i Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, drukowane w latach 1953 i 1955!2. Zagadnienie wędrówek górali podhalańskich przedstawia ponadto w r. 1956 w artykule Na tulaczych szlakach górali Marian Gotkiewicz. Autor charakteryzuje dzieje trzech polskich osad założonych w rumuń­ skich górach Bukowiny w latach 1834-1842!3. Jeśli chodzi o gospodarkę na terenach Karpat, przewaga jest w „Wierchach" artykułów przy­ noszących charakterystykę g o s p o d a r k i p a s t e r s k i e j . Wyszły one w latach 1930 i 1936 spod pióra znanej badaczki tego zagadnienia, Zofii Hołub-Pacewiczowej. Jest ona autorką obszernej, porównawczej pracy, Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim *. Jak zaznacza sama, ogranicza się „do podkreślenia pewnych ciekawych szczegółów podobnych do pasterstwa kar­ packiego i alpejskiego, a nasuwających refleksje co do genezy życia pasterskiego w systemie gór karpacko-alpejskim"! . Autorka przedstawia historię i stan aktualny badań nad pasterstwem w Karpatach, po czym na podstawie wielu przykładów z kultury materialnej, społecznej i duchowej wskazuje na pewne charakterystyczne podobieństwa, jakie zachodzą między kulturą ludności w Karpatach i w Alpach. W opisie wycieczki, Przez Pireneje od Morza do Oceanu , tej samej autorki, znajdujemy garść uwag o pasterstwie i o szałaśnictwie terenów Hiszpanii. Autorka wspo­ mina o analogiach między karpacką kulturą pasterską a kulturą pasterską Basków w Pirenejach. O pasterstwie z terenu Gorców dowiadujemy się z artykułu Sebastiana Flizaka . W krótkim szkicu charakteryzuje autor pracę i zwyczaje owczarzy. Jako uzupełnienie jego artykułu można traktować luźne uwagi tegoż autora o wierzeniach, zwyczajach itp., opracowane w artykule Opo­ wieści ludowe z gór *. W 1947 r. z propozycją rozwiązania palącego problemu zmiany organizacji hodowli owiec w Tatrach występuje Jan Kolowca w artykule Uwagi nad projektem uzdrowienia stosunków w pasterstwie i hodowli na Podhalu . Zagadnienie to było od dawna tematem obrad 1 konferencji, jednakże próby rozwiązania tej sprawy natrafiały na opór miejscowej ludności, przede wszystkim właścicieli hal i owiec. Autor artykułu na podstawie danych statystycznych wykazuje stały 9 11 1 5 16 17 1 19 9 R e y c h m a n n , op. cit., s. 100. R e y c h m a n n , op. cit., s. 103. " A. P r z y b o ś , Ruchy chłopskie na Podhalu w XVII w., „Wierchy", R. 21: 1952, s. 47-72. W. Jostowa, Z życia góralskiej biedoty w 19 w., „Wierchy", R. 22: 1953, s. 110-130; t e n ż e , Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, „Wierchy", R. 24: 1955, s. 141-153. M . G o t k i e w i c z , Na tulaczych szlakach górali, „Wierchy", R. 25: 1956, s. 89-100. Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim, „Wierchy", R. 8: 1930, s. 89-121. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , op. cit., s. 85. Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Przez Pireneje od Morza do Oceanu, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 25-67. S. F l i z a k , Z życia owczarzy gorczańskich, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 69-80. 18 S. F l i z a k , Opowieści ludowe z gór, „Wierchy", R. 27: 1958, s. 172-186. J. K o l o w c a , Uwagi nad projektem uzdrowienia stosunków w pasterstwie i hodowli na Pod­ halu, „Wierchy", R. 17: 1947, s. 170-175. 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 9 �RECENZJE 390 wzrost ilości owiec wypasanych w Tatrach w okresie wojny i po wojnie. Możliwość uzdrowienia zagadnienia w odniesieniu do Podhala widzi (biorąc na wzór analogiczną sytuację w Hiszpanii) w przewożeniu owiec koleją na tereny połemkowskie. Wiemy, że projekt ten został wprowadzony w życie i że od 1900 r. owce z Podhala są przewożone koleją na tereny Bieszczad i Beskidu Niskiego. Zastosowanie tego sposobu odciążenia nadmiernie eksploatowanych wypasami owiec obszarów Podhala było punktem zwrotnym w historii organizacji pasterstwa w Karpatach Polskich. W pracach dawniejszych, dotyczących już historycznych dziś zagadnień szałaśnictwa paster­ skiego, wartościowy materiał terenowy znajdujemy w krótkim artykule Stanisława Leszczyckiego, Szałasy kamienne w Beskidzie Małym . Szałasy te, posiadające stare, prymitywne szczegóły kon­ strukcji, należą do osobliwości etnograficznej. Nigdzie indziej w Karpatach Polskich nie występo­ wały tak licznie. Przy omawianiu kultury pasterskiej należy wspomnieć o dwóch ważnych artykułach: Czerpaki, Adama Fischera , oraz Oszczypek, Janusza Królikowskiego . Pierwszy z nich to studium porów­ nawcze, zestawiające materiał dotyczący występowania czerpaków glinianych i drewnianych w Kar­ patach Polskich z podobnymi wyrobami z innych terenów. Autor stara się wysunąć wnioski doty­ czące historii i rozpowszechniania się wytworów. Artykuł drugi opisuje formę oraz sposób wyrobu serów noszących wymienioną nazwę. Publikowane w „Wierchach" artykuły poświęcone a r c h i t e k t u r z e w większości dotyczą budownictwa miejskiego, jak i budowy schronisk wysokogórskich. Przez wiele lat toczy się na łamach tego pisma walka o zachowanie w budownictwie tym stylu kształtowanego na motywach budownictwa ludowego. Jeśli chodzi o materiały do historii budownictwa ludowego, na specjalną uwagę zasługuje krótki artykuł Stanisława Leszczyckiego, Górny zasięg dachów krytych słomą na Podhalu . Autor załącza mapę, według której zorientować się można, że zasięg tego typu pokrycia obejmuje kilka wsi, „...nie można go więc tłumaczyć kulturą czy zwyczajem miejscowym, lecz brakiem odpowiedniej do pokrycia słomy, to zaś uwarunkowane jest podłożem, a bezpośrednio glebą i klimatem" . Kilka ilustracji typowych dworów podhalańskich oraz krótkie ich omówienie znajdziemy w artykule Dwory i dworki pod Tatrami Jana Reychmana . Szerzej rozpracowuje ten temat w arty­ kule Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej — przyszłe orawskie muzeum regionalne Bohdan Treter . Autor charakteryzuje budownictwo ludowe na Orawie, porównuje chałupę podhalańską z chałupą orawską, a w końcu opisuje sam dwór Moniaków, jego konstrukcję, rozplanowanie i wnętrze. Autor konkluduje: „Jeśli teraz popatrzymy na dwór Moniaków stawiany w r. 1784, to zdumiewa nas jego wielkie podobieństwo do chałupy orawskiej i od pierwszego wejrzenia stwierdzamy, że mamy przed sobą typ takiej samej chałupy, tylko rozwiniętej w nowy, okazalszy organizm archi­ tektoniczny" . W artykule obok wniosków brak nam naszkicowania historii omawianego obiektu. Stosunkowo dużo znajdziemy w „Wierchach" materiałów i opracowań dotyczących m u z y k i l u d o w e j . Melodie podhalańskie, różniące się charakterem od innych melodii ludowych naszego kraju, zajmują odrębne miejsce w polskiej muzyce ludowej. Muzyce tej poświęcono wiele cennych publikacji. Przegląd badaczy interesujących się muzyką podhalańską podaje Stanisław Mierczyński w artykule Muzyka podhalańska *. W artykule tym charakteryzuje on muzykę podhalańską, 20 21 22 23 24 25 26 27 2 2 0 S. Leszczycki, Szałasy kamienne w Beskidzie Małym, „Wierchy", R. 10: 1932, s. 120-123. 21 A. Fischer, Czerpaki, „Wierchy", R. 5: 1927, s. 63-71. J. K r ó l i k o w s k i , Oszczypek, „Wierchy", R. 2: 1924, s. 36-47. S. Leszczycki, Górny zasięg dachów krytych słomą na Podhalu, „Wierchy", R. 11: 1933, s. 208-210. Leszczycki, op. cit., s. 210. 5 J. Reychman, Dwory i dworki pod Tatrami, „Wierchy", R. 16: 1938, s. 52-61. B. Treter, Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej — przyszłe orawskie muzeum regionalne, „Wierchy", R. 16: 1938, s. 62-70. Treter, op. cit., s. 65. » S. M i e r c z y ń s k i , Muzyka podhalańska, „Wierchy", R. 10: 1932, s. 65-76. 2 2 2 3 2 4 2 2 6 2 7 2 �RECENZJE 391 daje opis instrumentów oraz szkicuje życiorysy wykonawców, zwłaszcza ogólnie znanej badaczom Podhala postaci Bartusia Obrochty. Charakterystykę i analizę muzyki związanej z kulturą pas­ terską, opracowane na podstawie materiałów zebranych przez Eugeniusza Janotę (żyjącego w wieku X I X ) , znajdziemy w artykule Z dawnej pasterskiej poezji i muzyki górali podhalańskich najlepszego znawcy muzyki tego terenu, Adolfa Chybińskiego . Za rękopisem Eugeniusza Janoty autor opi­ suje melodie grane na tzw. trąbicie, a więc na dętym instrumencie pasterskim dawno już zaginionym na Podhalu. Autor podaje również opis trąbity. Artykuł swój ilustruje tekstami pieśni dotyczących obrzędów pasterskich według kolejności ich występowania, a więc: związanych z rozpoczęciem życia pasterskiego na halach, pobytem i zejściem z hal. Na pytanie: „kim są dziś żyjący autorzy dzieł s z t u k i l u d o w e j na Podhalu" — stara się dać odpowiedź na podstawie materiałów terenowych Wanda Gentil-Tippenhauer . Autorka stara się udowodnić, że Podhale w dobie obecnej jest regionem posiadającym największą ilość żyjących i tworzących ludowych artystów. Z prac dawniejszych, dotyczących specjalnie ubiorów ludowych, ciekawym studium porównawczym jest artykuł Konstantego Kietlicz-Rayskiego . Autor, z zawodu plastyk, daje szczegółowy opis stroju męskiego i kobiecego górali szczawnickich, jaki zastał na tych terenach w 1919 r. W drugiej części artykułu pisze o pewnej osobliwości etnograficznej, jaką są sło­ miane ramy do obrazów na szkle, oraz szerzej omawia histerię tego typu zdobnictwa. Również o stroju pisze malarz Józef Pieniążek . Ilustruje on artykuł własnymi akwarelami. Opisuje stroje chaiakterystyczne dla terenów górskich i różnych regionów kraju. Próbuje dać zarys historyczny rozwoju ubiorów ludowych, przy tym-podkreśla również wpływy obce. Autor wspomina o współczesnym bezrobociu wytwórców stroju ludowego wskutek wypierania ubioru ludowego przez odzież miej­ ską. Terenów Beskidu Śląskiego dotyczy z kolei niewielka praca Władysława Oszeldy o słynnych białych koronkach cieszyńskich . Autor daje krótki zarys historyczny tej dziedziny sztuki ludowej, charakteryzując okresy rozwoju, upadku i obecnego renesansu wyrobu koronek we wsiach cie­ szyńskich. Występuje w obronie nie docenianej przez odbiorców (głównie CPLiA) dużej wartości koronkarstwa. Proponuje, aby zainteresować nimi nie tylko rynek krajowy, ale przede wszystkim rynki zagraniczne. Oprócz wspomnianych artykułów specjalnych, dotyczących różnych dziedzin historii kultury ludowej terenu Karpat Polskich, interesują nas w tej chwili również zamieszczone w „Wierchach" prace o charakterze wielotematycznych monografii regionów. W pracach tych znajdziemy również materiały dotyczące historii kultury ludowej omawianych obszarów. Są to, aby przypomnieć tylko najważniejsze zamieszczane w pierwszych rocznikach pisma, dwa szkice Kazimierza Sosnowskiego, poświęcone opisom regionu babiogórskiego i Beskidu M a ł e g o . W numerze 11 zamieszczają „Wierchy" pracę zespołową dotyczącą Czarnohory ?. Przy omawianiu tego regionu wspomnieć należy o artykule Henryka Gąsiorowskiego, Uwagi o rozmieszczeniu siedzib huculskich ^, w którym autor polemizuje z Szuchiewiczem, autorem Huculszczyzny, i udowadnia nieścisłości wypływające z jego pracy. Podobny charakter, co praca O Czarnohorze, nosi zespołowa monografia O Śląskim 29 30 31 32 33 34 3 3 2 9 A. C h y b i ń s k i , Z dawnej pasterskiej poezji i muzyki górali podhalańskich, „Wierchy", R. 1: 1923, s. 98-111. W. G e n t i l - T i p p e n h a u e r , Wytwórcy ludowi na Podhalu, „Wierchy", R. 23: 1954, s. 186¬ -194. K . K i e t l i c z - R a y s k i , Sztuka u górali szczawnickich, „Wierchy", R. 1: 1923, s. 69-82. J. P i e n i ą ż e k , O ginącym stroiu ludowym i ostatnich jego wytwórcach, „Wierchy", R. 12: 1934, s. 34-65. W. Oszelda, Białe koronki z Zielonego Śląska, „Wierchy", R. 27: 1958, s. 185-205. K . Sosnowski, Babia Góra, „Wierchy", R. 1: 1923, s. 52-69; t e n ż e , Beskid Mały, „Wier­ chy", R. 3: 1925, s. 119-159. 35 Praca zbiorowa, O Czarnohorze, „Wierchy", R. 11: 1933, s. 71-131. H . G ą s i o r o w s k i , Uwagi o rozmieszczeniu siedzib huculskich, „Wierchy", R. 4: 1929j s. 79-118. 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 6 �RECENZJE 392 37 Beskidzie . Wszystkie te prace zawierają stosunkowo niewiele danych o kulturze ludności tych terenów. Znacznie więcej materiałów znajdujemy m. in. w pracy Seweryna Udzieli, Górale od Żywca *, w której autor opiera się wyłącznie na materiale terenowym. W artykule szczególny nacisk położono na przedstawienie kultury duchowej oraz stosunki społeczne panujące na wsi żywczańskiej. Mniej miejsca poświęcono kulturze materialnej. Specjalnie dużą grupą monografii regionalnych, jakie znalazły miejsce w przedwojennych rocznikach „Wierchów", są prace poświęcone terenom łemkowskim. Jest to w pierwszym rzędzie zespół prac drukowanych w 1935 r. pod wspólnym tytułem: O Łemkowszczyźnie . Są to w przeważnej mierze wyniki prac prowadzonych w 1934 r. na terenach łemkowskich przez grupę specjalistów z najrozmaitszych dziedzin, obejmujących zagadnienia: geomorfologia obszaru, gleba, szata leśna, materiał hodowlany, studia nad gwarą łemkowską, opracowanie problemów demograficznych, analiza osadnictwa i zagadnienia etnogeograficzne. Spomiędzy artykułów wynrenionej pracy interesować nas będą zwłaszcza Stanisława Leszczyckiego Zarys antropogeograficzny Łemkowsz­ czyzny , ponadto opis monograficzny wsi mający charakter ciekawego reportażu, przygotowany przez Witolda Mileskiego i Jana Reychmana, Osturnia. Wieś spiska na kresach Łemkowszczyzny . Pracami badawczymi nad etnografią zachodniej Łemkowszczyzny zajmował się Roman Reinfuss, część wschodnią badali z ramienia Lwowskiego Instytutu Etnologicznego J. Falkowski i B. Pasznycki. Artykuły te szkicują całokształt zagadnień związanych z życiem, gospodarką i obszarem Łemków na terenie Beskidu Niskiego. Uzupełnieniem tej pracy jest gruntowny artykut Romana Reinfussa, Łemkowie* . Jest to „opis etnograficzny", w którym autor przedstawia niektóre zagad­ nienia kultury wg klasycznego podziału: kultura materialna, społeczna i duchowa ludności łem­ kowskiej. Najbardziej ogólnym podsumowaniem stanu badań dotyczącym kultury pasterskiej w Kar­ patach jest zamieszczone w ostatnim roczniku „Wierchów" streszczenie referatu wygłoszonego przez Kazimierza Dobrowolskiego na Międzynarodowej Konferencji Karpackiej, zorganizowanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie w dniach 25-26 lutego 1959 r. Treś­ cią referatu, jak podaje autor, były następujące zagadnienia: 1) kultura pasterska jako więź spa­ jająca różne kraje wspólną problematyką naukową; 2) udział różnych krajów i dyscyplin naukowych w badaniach nad kulturą pasterską; 3) główne problemy sporne; 4) ogólne uwagi oceniające obecny stan badań; 5) próba ustalenia spornych zagadnień; 6) podstawowe postulaty badawcze dotyczące Polski; 7) znaczenie współpracy międzynarodowej w badaniach nad kulturą pasterską; 8) znaczenie współpracy polsko-słowackiej; 9) Karpaty jako niezwykle cenne laboratorium dla studiów nad zasadniczymi problemami teorii kultury; 10) nowa rola uczonego we współpracy międzynarodowej w państwach socjalistycznych. Referat ten zapowiada nowy etap badań, w które pod egidą Polskiej Akademii Nauk włączają się również inne instytucje naukowe, jak na przykład katedry uniwer­ syteckie, muzea, a współpraca pomiędzy naukowcami różnych dziedzin wykracza poza granice naszego państwa. We wspomnianej wyżej konferencji brali udział przedstawiciele Słowackiej Aka­ demii Nauk. W dalszym ciągu zapowiedziany jest udział również szeregu innych narodowości. 3 39 40 41 2 43 Maria Lechowska-Bujak * 37 Praca zbiorowa, O Śląskim Beskidzie, „Wierchy", R. 9: 1931, s. 1-74. 38 S. U d z i e l a , Górale od Żywca, „Wierchy", R. 2: 1924, s. 151-166. 39 Praca zbiorowa, O Łemkówszczytnie, „Wierchy", R. 13: 1935, s. 51-117. S. Leszczycki, Zarys antropogeograficzny Łemkowszczyzny, „Wierchy", R. 13: 1935, s. 62-88. 1 W. M i l e s k i , J. Reychman, Osturnia, „Wierchy", R. 13: 1935, s. 117-140. « R. Reinfuss, Łemkowie, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 1-24. K . D o b r o w o l s k i , Kultura pasterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina między­ narodowej współpracy naukowej, „Wierchy", R. 28: 1959, s. 217-221. 4 0 4 4 3 �393 RECENZJE GRONIE, R. 1-2: 1938-1939 W 1938 r. począł ukazywać się kwartalnik „Gronie", dla spraw Żywiecczyzny. Pismo wyda­ wane przez Sekcję Miłośników Żywiecczyzny przy kole Towarzystwa Szkół Ludowych im. A. Asnyka w Żywcu było jednym z nielicznych periodyków poświęconych całkowicie zagadnieniom regionu. „Gronie" wydawane przez dwa lata składają się w sumie z 7 zeszytów. Rocznik pierwszy zawiera 212 stron, rocznik drugi 147. W 1939 r. „Gronie" liczyły 300 prenumeratorów, którzy niestety nie mogli utrzymać pisma. Stąd apele redakcji do czytelników o werbowanie nowych sympatyków. Trzy pierwsze zeszyty 1938 r. redagowane były przez Komitet, a redaktorem odpowiedzialnym był W. Nowotarski; od numeru 4 (1939) kierowane były przez M . Jeziorskiego i S. Szczotkę. Układ wewnętrzny pisma pozostał niezmienny przez 2 lata. Tworzyły go działy: artykułów, materiałów i kronika. Warto zwrócić uwagę na jego staranną szatę graficzną i dobre ilustracje, które niewąt­ pliwie dodają pismu wartości. W artykule wstępnym redakcja „Groni" formułuje w dużym skrócie cele, jakie stawia przed wydawanym czasopismem. Zamierzano: „wyzwalać narastającą i prężącą się w sobie samowiedzę Żywiecczyzny, wskazując jej równocześnie zdrowy kierunek rozwoju, przetwarzając tę samowiedzę w wielką siłę motoryczną wszelkich poczynań...", chciano „utrzymać łączność ojczystego zagonu z tymi, którzy się z niego wywodzą, a których los rozproszył po całej Polsce, informować uczciwie i rzetelnie liczne rzesze turystów i letników o urodzie fizycznej i swoistości charakteru ziemi ży­ wieckiej, leżącej o miedzę od zadymionych centrów przemysłowych Zagłębia Śląskiego i Dąbrow­ skiego, spragnionych górskiego powietrza, słońca, zieleni lasów i śnieżnych dali naszych grani" . Potrzeba pism regionalnych zrodziła się w Polsce na długo przed rokiem 1938. Była ona wyni­ kiem ożywionego ruchu regionalistycznego, który poruszył umysły przedstawicieli różnych dys­ cyplin naukowych oraz osób zajmujących się organizacją życia kulturalnego prowincji. Bogata literatura dotycząca tego tematu, zestawiona częściowo przez A. Patkowskiego , pozwala na za­ poznanie się ze wszelkimi aspektami tej sprawy. Liczni autorzy, wypowiadający się za koniecznością ożywienia regionalizmu w Polsce, przemawiają z punktu widzenia potrzeb politycznych , gospo­ darczych czy kulturalnych. Osobnym zagadnieniem było znaczenie tego ruchu dla etnografii. W szeregu artykułów dotyczących tego tematu omawiano znaczenie ruchu regionalistycznego dla ożywienia zainteresowań kulturą ludową, która jest jednym z elementów decydujących o odręb­ ności regionu . W wyniku ożywienia wspomnianego ruchu postulowano potrzebę zakładania muzeów terenowych, w których etnografia będzie zajmowała jedno z ważniejszych miejsc . Zain­ teresowania regionem znajdują swe odbicie również w badaniach nad zagadnieniami z nim związa­ nymi, rodzi się potrzeba wymiany poglądów, polemiki. W związku z tym w ogólnopolskiej dyskusji nad istotą i celowością regionalizmu w naszym kraju podniesiono sprawę pisma regionalnego, któremu przeznaczono dużą rolę . A. Patkowski w artykule omawiającym program i zadania czaso­ pism regionalnych stwierdza, że „Czasopismo regionalne kształtuje i odtwarza całokształt życia 1 2 3 4 5 6 7 1 Nasze zadania, „Gronie", R. 1: 1938 nr 1, s. 1. A. Patkowski, Ruch regionalistyczny w Polsce. Bibliografia za lata 1922-1932, [w:] Puch regionalistyczny w Europie, t. 2, Warszawa 1934, s. 274-391. A. P a t k o w s k i , ldeje przewodnie regionalizmu, „Przegląd Współczesny", R. 3: 1924 nr 30, s. 1-4; W. Staniewicz, Zagadnienia regionalizmu w Polsce, „Ziemia", R. 10: 1925 nr 1, s. 2-4. W. O r m i c k i , Regionalizm gospodarczy w Polsce, [w:] Ruch regionalistyczny w Europie, t. 2, Warszawa 1934, s. 21-77; S. P a w ł o w s k i , Regionalizm geograficzny i jego rozwój w Polsce, tamże, s. 3-20. K . M o s z y ń s k i , Regionalizm wobec etnografii, „Ziemia", R. 10: 1925 nr 1, s. 11-16; S. U d z i e l a , Etnografia i krajoznawstwo, „Ziemia", R. 11: 1926 nr 8, s. 116-118; R. D a n y s z -Fleszarowa, Krajoznawstwo a regionalizm, „Ziemia", R. 11: 1926 nr 1, s. 11-12. K . M o s z y ń s k i , Etnografia w muzeach regionalnych, [w:] Muzea regionalne, ich cele i zadania. Warszawa 1928, s. 98-170. K . K w i a t k o w s k i , Prasa regionalna, „Ziemia", R. 14: 1929 nr 14, s. 238-240. 2 3 4 5 6 7 �RECENZJE 394 8 środowiska, i to w jego dynamicznej, a więc zmiennej, postaci" . Wymagano od tego typu czaso­ pisma, by ogniskowało życie kulturalne swego regionu, by nie zrywając z jego odrębnością dbało o podniesienie życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego. Powinna budzić zainteresowania sprawami otoczenia oraz odzwierciedlać wszelkie przejawy życia własnego środowiska*. F. Bujak w wypowiedzi przenaczonej dla „Groni" uważa, że m. in. należy do zadań pisma regionalnego „poznanie i stwierdzenie charakteru regionu, czyli tworzenia jego syntezy" . Realizować ten program należałoby przez zamieszczanie artykułów o różnej i szerokiej tematyce, przez nawiązy­ wanie kontaktów z ludźmi regionu, niejednokrotnie pozostającymi poza jego granicami. Nasuwa się pytanie, jak wobec tak pojętych celów czasopisma regionalnego spełniały swe zadania „Gronie"? Otóż w sposób wyjątkowo udany łączyły one cele naukowe z popularyzacją, realizując większość z ambitnych zamierzeń. Przede wszystkim „Gronie" nie cofały się przed podej­ mowaniem i próbą rozstrzygnięcia węzłowych zagadnień z życia regionu, jak np. połączenie Żywiec­ kiego ze Śląskiem, co byłoby korzystne ze względów gospodarczych . Poza tym uderzająca jest różnorodność tematów podejmowanych w artykułach, które prawie wszystkie podają swój materiał w sposób żywy i nie nużący. W obu rocznikach „Groni" zamieszczano artykuły z dziedziny historii (22), etnografii (12), archeologii (1), numizmatyki (1), sfragistyki (1), literatury (4), krajoznawstwa (7). Kilka artykułów (3) dotyczy ówczesnej sytuacji wsi, a więc struktury demograficznej i rolnej powiatu żywieckiego, stanu szkolnictwa oraz poziomu opieki lekarskiej na wsi. Poza artykułami cennym działem pisma jest kronika, która zawiera wszelkie aktualności dotyczące Żywiecczyzny, ujęte w formie drobnych notatek. „Gronie" informują w tym dziale np. o uroczystościach z okazji stulecia huty w Węgierskiej Górce, o wznowieniu prac wykopaliskowych na Grójcu, podają wypowiedzi na temat „Groni" zamieszczone w prasie codziennej. Informacji jest wiele i z pewnością były z zaintersowaniem przeglądane przez czytelników. Wspomnieć trzeba również o rubryce nekrologów, zawierającej charakterystyki zmarłych działaczy zasłużonych dla Żywiecczyzny. Spośród wszystkich artykułów nas interesować będą prace o tematyce etnograficznej. Nie są one reprezentowane zbyt licznie, mimo że po historycznych stanowią najpoważniejszą grupę. Są to prace materiałowe, nie silące się na uogólnienia i nie sięgające na ogół do materiałów porów­ nawczych. Głównie dotyczą one zwyczajów, natomiast uderza brak zainteresowania zagadnieniami z zakresu kultury materialnej względnie organizacji społecznej. Dwa artykuły dotyczą pasterstwa w Żywieckiem. Jeden z nich omawia dokumenty z X V I I i X V I I I w. odnoszące się do gospodarki halnej w Zawoi , drugi zawiera materiał dotyczący życia pasterzy w paśmie babiogórskim . Ciekawym przyczynkiem do medycyny ludowej jest artykuł J. Nowaka, w którym autor wy­ mienia wszelkie zioła lecznicze znane i stosowane we wsiach żywieckich . Region żywiecki kon­ taktował się w przeszłości dość żywo ze Słowacją, czego ślady pozostały chociażby w języku. Udo­ wadnia to S. Szczotka na przykładzie tekstu szopki żywieckiej z X V I I I w . 5 Jest to niezwykle ciekawy dokument mogący stanowić materiał porównawczy do badań nad współczesnymi tekstami szopek. 10 11 12 13 14 1 8 A . P a t k o w s k i , Program i zadania czasopism regionalnych, „Polska Oświata Pozaszkolna" R. 9: 1932, s. 39-47. Program regionalizmu polskiego, Kraków 1926, s. 3. i " F. Bujak, Czym winny stać się Gronie?, „Gronie", R. 1: 1938 nr 3, s. 101-104. n Z. D o l l i n g e r , O złączenie Żywiecczyzny ze Śląskiem, „Gronie", R. 2: 1939 nr 2-3 (6-7), s. 84-87. Z. K a r c z m a r c z y k , Trzy dokumenty z XVII i XVIII w. odnoszące się do gospodarki halnej w Zawoi, „Gronie", R. 1: 1938 nr 4, s. 196-198. A . K u t r z e b i a n k a , Życie pasterzy w paśmie babiogórskim, „Gronie", R. 1: 1938 nr 2, s. 50-55. 1 J. N o w a k , Z medycyny ludowej w Żywieckim, „Gronie", R. 1: 1938 nr 2, s. 67-78. is S. Szczotka, Szopka żywiecka, „Gronie", R. 1: 1938 nr 4, s. 198-205. 9 1 2 1 3 4 �395 RECENZJE Stary zwyczaj, tzw. jukace (tradycja napadu w Nowy Rok zbójników na Żywiec), opisuje w swoim artykule Harnaś z Beskidu , a E. Pohoska podaje zwyczaje związane z Zielonymi Świąt­ k a m i . Oba artykuły są skrupulatnie zanotowanymi materiałami terenowymi. Ten sam charakter posiadają prace J. N o w a k a : Przepowiednie pogody, dobrego roku i urodzaju... * oraz Wyobra­ żenia astronomiczne ludu żywieckiego . Jednym z ciekawszych artykułów jest praca S. Stoińskiego o dudach żywieckich . Autor potraktował temat szerzej niż wszyscy pozostali i nie ograniczał się do opracowania materiałów; wychodząc od dokładnego omówienia budowy, stroju i skali tego instrumentu porusza zagadnienie zapożyczeń pomiędzy różnymi regionami. Poszukując uzasadnienia form dud żywieckich w zapo­ życzeniach daje przyczynek do ogólniejszego problemu przenoszenia się pewnych elementów kul­ turowych pomiędzy różnymi grupami etnograficznymi. Drugim ciekawym zagadnieniem poru­ szonym przez autora jest możliwość powstania podobnych melodii u różnych ludów pasterskich na skutek posiadania zbliżonego instrumentu. Zagadnienia związane ze sztuką ludową uwzględnione są niestety tylko w dwóch artykułach: A . Kutrzebianki i J. Grabowskiego . Wobec możliwości, jakie przedstawia w tym zakresie Żywieckie, powyższe pozycje jedynie sygnalizują potrzebę zwrócenia uwagi na tę, tak istotną dla omawianego terenu, problematykę. Ostatnim artykułem etnograficznym zamieszczonym w „Groniach" jest J. B i e l a t o w i c z a Żywiecka poezja ludowa, gdzie zapoznaje nas autor z mało oryginalną zresztą, jeżeli chodzi o treść i język, twórczością kilku poetów ziemi żywieckiej . Poza artykułami o tematyce wyłącznie etnograficznej dla badacza kultury ludowej ciekawe są również pozostałe artykuły, które pozwalają na wytworzenie sobie obrazu przemian zachodzą­ cych na wsi żywieckiej. Wszystkie prace zamieszczane w omawianym piśmie stanowią ważny przy­ czynek dla badaczy Karpat, i to określa już rolę „Groni", jaką spełniały w ciągu krótkiego istnienia. Należy żałować, że wojna przerwała wydawanie tego cennego periodyku i że inicjatywa nie została podjęta po jej zakończeniu. Anna Zambrzycka-Kunachowicz 16 17 1 19 20 21 22 23 ACTA ARCHAEOLOGICA CARPATH1CA, t. 1: 1958 z. 1 Karpaty stały się w ostatnich latach ośrodkiem szczególnie żywego zainteresowania archeo­ logów. Od roku 1951 działa na ich terenie grupa młodych badaczy, która z inicjatywy i pod kierun­ kiem doc. A . Żakiego przeprowadza systematyczne badania północnych stoków Karpat i Pod­ karpacia. Grupa ta, pracująca pierwotnie przy współudziale innych instytucji archeologicznych, z chwilą utworzenia Oddziału P A N w Krakowie, a następnie Komisji Archeologicznej przy tym Oddziale, związała się z nią organizacyjnie tworząc Karpacką Stację Archeologiczną przy Oddziale P A N w Krakowie. Na jej czele stoi inicjator całej akcji, doc. Żaki. Organem Stacji stały się „Acta Archaeologica Carpathica". Redakcja tego periodyku posta­ wiła sobie jako naczelne zadanie opracowanie archeologicznych problemów ogólnokarpackich ł « H a r n a ś z Beskidu, Jukace, „Gronie", R. 1: 1938 nr 4, s. 170-173. E. Pohoska, „Żrej żytko, żrej", „Gronie", R. 2: 1939 nr 2-3 (6-7), s. 74-77. J. N o w a k , Przepowiednie pogody, dobrego roku i urodzaju, według dni Świętych Pańskich w okresie zimowym, „Gronie", R. 1: 1938 nr 1, s. 44-45. J. N o w a k , Wyobrażenia astronomiczne ludu żywieckiego, „Gronie", R. 1:1938 nr 1, s. 34-37. <> S. M . S t o i ń s k i , Dudy żywieckie, „Gronie", R. 1: 1938 nr 1, s. 25-34, nr 2, s. 58-66, nr 3, s. 144-153. A. K u t r z e b i a n k a , Zdobnictwo w stroju, drzewie i metalu, „Gronie", R. 2: 1939 nr 1 (5), s. 42-44. J. G r a b o w s k i , Tragedia artysty ludowego, „Gronie", R. 1: 1939 nr 1 (5), s. 44-47. J. Bielatowicz, Żywiecka poezja ludowa, „Gronie", R. 2: 1939 nr 2-3 (6-7), s. 89-106. 1 7 1 8 1 9 2 2 1 2 2 2 3 �RECENZJE 396 (dotyczących zarówno Karpat Polskich, jak i pozapolsklch) oraz podjęła się służby informacyjnej w zakresie poczynań naukowych na całym obszarze tych gór. Stąd zamieszczanie artykułów doty­ czących partii Karpat leżących poza granicami naszego państwa i obszerne streszczenia artykułów, a nawet notatek i recenzji w językach francuskim i rosyjskim. Ogólne założenia czasopisma, a tym samym Karpackiej Stacji Archeologicznej, podaje na­ czelny redaktor A. Żaki we wstępnych Prenotacjach redakcyjnych. Cytuję je dosłownie: „Rzecz oczywista, że czas najwyższy podjąć jeśli już nie zespołowe badania uczonych krajów karpackich, to przynajmniej prace w jakimś, choćby niewielkim, stopniu skoordynowane, prace oparte o dokładny przegląd poczynań i osiągnięć wszystkich specjalistów zajmujących się problemami historii Karpat. (Postulaty te idą całkowicie po myśli etnografów, którzy wystąpili z identyczną koncepcją tworząc Międzynarodową Komisję do Badań Kultury Ludowej Karpat — przyp. recenzenta.) Zadaniem niniejszego nowo powstającego czasopisma będzie częściowa realizacja tych postulatów... tu w pierwszym rzędzie zamieszczane będą opracowania czołowych problemów historii tego teryto­ rium, krótkie komunikaty o wynikach eksploracji polowych oraz wiadomości o wszelkich nowościach w zakresie metod i technik badawczych" [s. 5]. Słuszne wydają mi się nie tylko założenia, ale i układ tomu. Ponad połowę jego objętości zajmują artykuły problemowe lub monograficzne z zakresu archeologii i nauk z nią związanych (antropologia, numizmatyka, toponomastyka). Po nich następują Komunikaty — krótkie spra­ wozdania z prac wykopaliskowych lub poszukiwań powierzchniowych, orientujące czytelnika, co bieżąco bada się i odkrywa na terenie Karpat. Niemal wszystkie dotyczą Polski, z wyjątkiem jed­ nego, gdzie mowa o Rumunii. Należałoby sobie życzyć, żeby i inne kraje, na których terenie leżą Karpaty, zechciały zasilić czasopismo podobnymi komunikatami. Pewnym niedopatrzeniem Redak­ cji jest zamieszczanie tylko badań prowadzonych przez Stację, z pominięciem prac innych insty­ tucji naukowych, które w tym czasie działały na terenie Karpat Polskich. Obniża to nieco wartość czasopisma jako źródła informacji o tym, co zrobiono w archeologii Karpat. Trzeci dział to Rejestr nowych stanowisk i znalezisk ~ krótkie, w jednym lub najwyżej paru zdaniach zawarte wiadomości o nowych punktach, gdzie dokonano odkryć archeologicznych, na razie tylko z terenu Polski; dział ten pomyślany jest jako rejestr stanowisk z całych Karpat. Po nim idzie dział Recenzji; wreszcie novum dla naszego czasopiśmiennictwa, niechętnie wychodzącego poza własne podwórko — dział zatytułowany Z archeologii innych gór. Całość zamyka Kronika. Przejdźmy z kolei do szczegółowego omówienia wszystkich działów. Serię artykułów otwiera podsumowanie tego, co dotychczas zrobiono w archeologii na terenie Podkarpacia i Karpat Pol­ skich. Pisze o tym S. Nosek w Badaniach nad archeologią Polskich Karpat. Obok zestawienia prowadzonych tutaj badań autor daje ich krytyczną ocenę, dołączając w przypisach wykaz publi­ kacji z archeologii Karpat Polskich. Jak się dowiadujemy z artykułu S. Noska, początki zaintereso­ wania archeologiczną przeszłością Karpat sięgają połowy X I X w. (w 1863 r. ukazuje się książka Szczęsnego Morawskiego, Sądeczyzna). Od tego czasu przez z górą 60 lat, poza paroma zaledwie systematycznymi badaniami, spotykamy tylko sygnalizowanie przypadkowych odkryć. Sytuacja zmienia się dopiero około 1925 r., kiedy to problematyką karpacką zainteresował się młody wówczas, ale obdarzony szerokimi horyzontami badacz, J. Żurowski. On pierwszy postawił sobie za zadanie przebadanie przeddziejowego osadnictwa Pogórza Karpackiego i Karpat właściwych. Przeprowadza systematyczne poszukiwania i publikuje ich wyniki. Uwieńczeniem jego krótkich, bo niespełna 10 lat trwających, prac jest referat wygłoszony w 1935 r. na I I Zjeździe Prehistoryków Polskich w Krakowie, w którym daje już pewne wnioski i podsumowania dotyczące historii osadnictwa przeddziejowego północnych zboczy Karpat Zachodnich i Małopolski — bo ten odcinek stanowił 1 1 Tu drobne sprostowanie: Autor w przypisie 19 podaje, że wykopaliska w Szaflarach koło Nowego Targu prowadził R. Jamka „z ramienia Ostinstitutu pod kierunkiem W. Radiga". Istotnie wykopaliska te prowadził R. Jamka, przy współudziale m. in. S. Noska, ale z ramienia Muzeum Archeologicznego P A U pod zarządem powierniczym Abteilung Wissenschaft und Unterricht, a nie Ostinstitutu. �RECENZJE 397 teren jego zainteresowań. Stwierdza tam np.: nasilenie stanowisk neolitycznych w stosunku do okresów późniejszych, koncentrowanie się osadnictwa w dolinach rzek i zmniejszanie ilości stano­ wisk w miarę podnoszenia się terenu ( /3 stanowisk przypada na Pogórze, a tylko '/3 na Beskidy). Po śmierci Żurowskiego, w 1936 r., Karpaty z powrotem stają się terenem przypadkowych, nie powiązanych jakąś wspólną myślą badań archeologicznych. Dopiero w 1951 r. inicjatywę Żurowskiego podejmuje A . Żaki, przenosząc jednak swoją działalność na zupełnie niemal nie zbadaną archeologicznie wschodnią część Karpat Polskich i Podkarpacia. Jak wynika z danych w artykule Noska, dzięki 7 latom prac Żakiego i jego zespołu sieć punktów osadniczych niezwykle się zagęściła. Naczelnym celem badawczym postawionym sobie przez Żurowskiego było udowodnienie, że Karpaty nigdy nie były pustką osadniczą, że tutaj — podobnie jak na nizinach — od najdawniejszych czasów człowiek zakładał swoje siedziby, a co za tym idzie, znajdował środki utrzymania. Cel ten został osiągnięty, problem zasiedlenia Karpat rozwiązany, a dalsze badania przyniosą już tylko pomnożenie punktów na mapie. Jak wynika z artykułu, w chwili obecnej baza źródłowa przedstawia się, w zestawieniu z okresem sprzed 1950 r., wcale pokaźnie. W związku z tym — jeśli wolno nam, przedstawicielom pokrewnej dyscypliny, wysuwać postulaty pod adresem archeologów — pragnęlibyśmy jak naj­ szybciej widzieć to, czego dokonał Żurowski, tzn. próbne, choćby zupełnie robocze, podsumo­ wanie wyników badań osadniczych. Niewątpliwie rezultat, zwłaszcza w zestawieniu z takim podsumowaniem Żurowskiego, byłby niezwykle interesujący. Dalsze artykuły poświęcone są zagadnieniom szczegółowym. I tak J. K o z ł o w s k i i P. S i k o r a w artykule Człowiek neandertahki na terenie Karpat, omawiają znaleziony w Ganowcach nad Popradem odlew wnętrza czaszki człowieka z okresu paleolitu i towarzyszące mu wyroby krze­ mienne. J. Reyman publikuje Uwagi o roli Przełęczy Użockiej w świetle znalezisk monet rzymskich. Zwraca on uwagę na rolę przełęczy karpackich (Dukielskiej, Łupkowskiej i zwłaszcza Użockiej) w przedostaniu się na ziemie polskie monet rzymskich w I - I V w. n. e. W. B u d i n s k y - K r i ć k a , W kwestii kurhanów słowiańskich na Słowacji, daje opis kurhanów wczesnośredniowiecznych wystę­ pujących na południowych słowackich stokach Karpat. Następny jest artykuł A . Ż a k i e g o , Topo­ grafia wczesnośredniowiecznego Przemyśla, w którym autor zwrócił uwagę na Przemyśl jako naj­ wcześniej w historii wspomniane miasto Podkarpacia. Zebrał więc wyniki dotychczasowych prac archeologicznych na terenie miasta oraz dane historyczne i przygotował tymczasowe podsumo­ wanie, aby na jego podstawie wysunąć hipotezy robocze i opracować dalszy plan badań. Serię artykułów kończy rozprawa K . A n d e l a , Toponomastyczne ślady pobytu ludów koczowniczych na Słowacji. Autor zebrał szereg nazw wsi i łączy je z różnymi plemionami, które się tutaj kiedyś zapuszczały: np. Pieczyngami, Uzami, Tatarami, oraz usiłuje powiązać znaleziska archeologiczne, w tym wypadku groby staromadziarskie, z odpowiednimi toponimami; nie udaje mu się to, gdyż we wschodniej Słowacji istnieją groby staromadziarskie, a nie ma natomiast Madziarów w topo­ nomastyce. O Komunikatach i Rejestrach nowych stanowisk i znalezisk mówiłam już poprzednio. Ciekawie przedstawia się również dział Recenzji, gdzie szczególnie daje się zauważyć międzynarodowy charak­ ter imprezy karpackiej — omawiane są bowiem dzieła węgierskie, rumuńskie, słowackie i ukraińskie. Jeśli idzie o rubrykę Z innych gór, w pełni popieram punkt widzenia Redakcji, że wyświetlenie niektórych problemów karpackich możemy uzyskać dzięki znajomości innych górotworów. Ale, moim zdaniem, powinny się tu znaleźć jakieś syntetyczne ujęcia, omówienia węzłowych problemów, akcji badawczych na wielką skalę itp., a nie luźne informacje dotyczące oderwanych i niekoniecznie ważnych szczegółów, nie mówiąc już o takich notatkach, w których autor zupełnie oczywiście nie rozumie sam tego, co pisze, jak w artykule Andy — wysokogórskie eksploracje archeologiczne. Tom zamyka Kronika. Znajdujemy w niej sprawozdanie z bogatej działalności Karpackiej Ekspedycji Archeologicznej w roku 1957. Szkoda tylko, że brak relacji z działalności innych ośrod2 �398 RECENZJE ków, o czym już wspomniałam. Ostatnią pozycję stanowi sprawozdanie pióra A. Ś r o d o n i a , Paleobo'aniczne prace w Karpatach z zakresu najmłodszego plejstocenu i holocenu w latach 1954¬ 1957. Pomysł publikowania w formie zwięzłych sprawozdań przebiegu i rezultatów prac innych dyscyplin na interesującym nas terenie jest i nowatorski, i wyjątkowo szczęśliwy. Z notatki tej widzimy, jak bardzo potrzebna i owocna może stać się współpraca różnych, na pozór odległych, dyscyplin. Zamykając krótkie omówienie pierwszego zeszytu pierwszego tomu „Acta Archaeologica Carpathica" powtórzę raz jeszcze, że zarówno pomysł stworzenia czasopisma poświęconego wy­ łącznie problematyce pewnej, zamkniętej krainy geograficznej, jak i zainteresowanie tą inicjatywą innych narodów z Karpatami związanych uważam za bardzo pożyteczne, układ pisma zaś i dobór tematów za bardzo dobre. Poziom artykułów i notatek jest co prawda niezupełnie wyrównany, ale przecież to dopiero pierwszy zeszyt, niejako pierwsza próba generalna. Anna Kowalska-Lewicka R U D O L F ŚMIAŁOWSKI, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich (Archi­ tekturę et manieres de construire les chalets dans le Tatra Polonais), Kraków 1959, ss. 88, wyd. PWN. W drugiej połowie 1959 roku ukazało się z wielu względów interesujące studium z 1958 roku przeprowadzone przez profesora architektury, R. Śmiałowskiego, o zanikającym budownictwie pasterskim w Tatrach Polskich, wydane w serii prac Politechniki Krakowskiej. Zaraz na wstępie należy podnieść, że publikacja ta, niewielka rozmiarami, ale w całej pełni oparta na metodycznie przeprowadzonych badaniach terenowych, nie tylko poważnie przyczynia się do poznania zanikających w Karpatach drewnianych pomieszczeń gospodarczo-hodowlanych (przedstawiając nowy sposób podejścia do zjawisk architektonicznych), ale nadto dla etnografa stanowi dobry przykład opracowania budownictwa ludowego i może zachęcić, zgodnie z wyrażoną intencją autoia, do kontynuowania tego typu badań. Już w przedmowie prof. Śmiałowski zwraca uwagę na konieczność większego niż dotychczas zwrócenia uwagi na badanie materiału i konstrukcji jako podstawowych cech budownictwa ludo­ wego, z uwzględnieniem przy tym analizy jego formy i funkcji. Autor, wprowadzając czytelnika w zagadnienie, krótko charakteryzuje budownictwo pasterskie, a przede wszystkim jego zakres, przeznaczenie i charakter. Następnie uzasadnia cel publikacji, którym jest m. in. konieczność utrwalenia i przekazania ginących form drewnianego budownictwa tradycyjnego, stanowiącego nie tylko wartościowy materiał do historii rozwoju architektury, ale także zawierającego poważny dorobek i wynik doświadczeń przeszłości, godne wykorzystania w budownictwie współczesnym. Autor zastrzegając się, iż nie zamierza wyczerpać tematu, podaje zaledwie kilka, ale typowych przykładów budownictwa pasterskiego z hal tatrzańskich. Jednakże na ich przykładzie można wyrobić sobie w zupełności pojęcie o cechach charakterystycznych i typach tej architektury w prze­ badanym regionie. Przedstawione więc zostały architektoniczne zdjęcia pomiarowe pięciu szałasów i jednej stajni z hal: pod Upłazem Miętusim, Na Stołach, pod Tylkowymi Kominami, z Jaworzynki oraz z Doliny Pięciu Stawów Polskich. Poza pełną inwentaryzacją tych sześciu obiektów podano rzuty poziome sześciu szałasów oraz jednej stajni z hali Jaworzynka i Na Stołach, obrazujące różne odmiany rozplanowania wnętrza z określeniem jego przeznaczenia. Materiał rysunkowy został uzupełniony licznymi i dobrymi fotografiami. W dążeniu do przejrzystości wykładu autor nie obciąża tekstu nużącymi opisami szczegółów, odsyłając czytelnika do materiału ilustracyjnego, którego staranny dobór — uwzględniający wszyst­ kie ciesielskie węzły, wręby i zaciosy - w pełni wyjaśnia wszystkie zagadnienia konstrukcyjne przedstawionego działu budownictwa. �399 RECENZJE Prof. Śmiałowski, poddając dokładnej analizie konstrukcję szałasów, precyzuje określenia, którymi posługuje się w toku wykładu. W jasny sposób charakteryzuje materiał budowlany oraz zasady budowy, a równocześnie bierze pod uwagę wszystkie detale, nie zapominając o prymityw­ nych fundamentach czy dokładnym opisie stropów i podłóg. Jako przykład metodycznego i wnikli­ wego postępowania może posłużyć omówienie konstrukcji ścian. Autor rozpoczyna wykład od zwięzłego, popartego rysunkami przeglądu wszystkich odmian zamków ciesielskich, jakie wystę­ pują w zinwentaryzowanych budynkach, a następnie przechodzi do szczegółowego opisu konstruk­ cji, omawiając ją w porządku zgodnym z przebiegiem budowy. Podobnie postępuje z ujęciem więźby dachu która została opracowana w najdrobniejszych szczegółach na przykładzie jednego ze starych szałasów z hali Na Stołach. Reprodukowane przy tym rysunki wraz z dokładnymi objaśnieniami wszystkich wiązań i złączy dają możność pełnego poznania sposobów konstrukcyjnych. Należy więc jeszcze raz podkreślić, iż praca ta — zgodnie z założeniami autora — przynosi rzadko spoty­ kaną w opracowaniach budownictwa ludowego pełną analizę zagadnień konstrukcyjnych, tak bardzo pożyteczną nawet na tym wąskim odcinku budownictwa pasterskiego, przedstawionym przez autora. Nadto uwzględnione zostało częściowo nazewnictwo ludowe elementów i szczegółów konstrukcyj­ nych, co oczywiście podnosi jeszcze bardziej wartość materiałową opracowania i . W miarę możności autor czyni pewne uogólnienia i generalizuje niektóre zjawiska, a ponadto uwzględnia ich zmiany zachodzące w czasie. W analizie układu konstrukcyjnego wskazana jest jego celowość i dokładność ciesielska oraz walory architektoniczne. Autor zwraca jednocześnie uwagę na dojrzałość techniczną, dostosowaną przy tym do tworzywa, a uzyskaną przy użyciu bardzo prostych narzędzi. Silnie podkreślony również został związek budownictwa pasterskiego ze środowiskiem, a więc zastosowanie miejscowego materiału budowlanego, zależność usytuowania budynków od rzeźby terenu i w ogóle topografii z uwzględnieniem możliwości prawnych, a wreszcie dostosowanie konstrukcji do warunków klimatycznych. Specjalne miejsce zajmuje omówienie funkcji budownictwa pasterskiego w surowych, górskich warunkach bytu. Tak więc w opisie rzutu poziomego przeanalizowany został jego rozwój od naj­ prostszych jednoizbowych form do rozbudowanych przez połączenie z pomieszczeniami dla zwie­ rząt. Poza tym szczegółowo została określona funkcja poszczególnych pomieszczeń, a także dokładny opis wyposażenia wnętrza szałasów, z podaniem nazw i określeniem przeznaczenia wszystkich urządzeń i sprzętów. Ze szczególnym umiłowaniem przedmiotu rozważa autor walory architektoniczne szałasów pasterskich. Podnosi zharmonizowanie bryły szałasu z otaczającą przyrodą. Rozważa wyraz plas­ tyczny zrębu w połączeniu z połaciami dachowymi oraz detali podkreślających walory całości. Ponadto zwraca uwagę na konieczność zrewidowania dotychczasowych prób unowocześnienia pasterstwa wysokogórskiego w zakresie budownictwa. Wnioski końcowe zbierają przeanalizowane w toku pracy cechy charakterystyczne architektury i budownictwa pasterskiego w Tatrach Polskich, jako mające znamiona „swoistej klasyczności" architektonicznej i doskonałości konstrukcyjno¬ -technicznej. Dla dopełnienia obrazu związku budownictwa pasterskiego ze środowiskiem przyrodniczym w najszerszym znaczeniu oraz jego roli kulturowej autor zamyka swe rozważania rozdziałem Szałas a człowiek, gdzie na tle zarysowanych trudnych warunków środowiskowych przedstawia zakres pracy pasterzy na halach, przytaczając opis ich czynności i zwyczajów. W dążeniu do naukowej precyzji autor poświęca jeden z rozdziałów krytyce znanej pracy H o ł u b - P a c e w i c z o w e j , Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu , a właś; 2 1 Większość z wymienionych nazw gwarowych zgodna jest z podanymi w: M . M a ł e c k i , K . N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934; J. K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, Kraków 1900-1911. Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu, Kraków 1931. 2 �RECENZJE 400 ciwie jej fragmentów, zarzucając nieścisłości oraz błędy przede wszystkim w określaniu funkcji szałasów i prymitywności konstrukcyjnej. Praca ta posiada, o czym już wspomniano, specjalne walory dla badaczy kultury ludowej, łącząc doskonały opis techniczny z wnikliwym uzasadnieniem funkcji użytkowej i celowości obie­ któw budownictwa pasterskiego. Maria Gładyszowa PASTERSTWO W SŁOWENII Pasterstwo w Jugosławii od wielu lat jest przedmiotem zainteresowania naukowego. Tereny te omawiali autorzy zajmujący się Półwyspem Bałkańskim, jak Cvijic , J. Dedijer , a w latach międzywojennych B. Milojevic . Rozmiary hodowli bydła, a zwłaszcza owiec, w Jugosławii do dziś są znaczne, przede wszystkim w Macedonii, Bośni i Hercegowinie ; mniejsze rozmiary ma ona w Słowenii. Jednakże według zebranych przez nas informacji (być może niepełnych) po ostatniej wojnie etnografowie jugosłowiańscy nie poświęcają specjalnej uwagi pasterstwu wysokogórskiemu. Do wyjątków należy ośrodek uniwersytecki w Ljubljanie, pod kierunkiem doc. dr Vielko Novaka, który ma pewien dorobek w tym zakresie. Ze względu na rosnące u nas zainteresowanie proble­ matyką górską podajemy poniżej materiał faktograficzny z zakresu pasterstwa w Słowenii na pod­ stawie dwóch prac V. N o v a k a , Ovcarstvo pod Stolom in v Planicy („Etnolog", R. 15: 1942), i Odkup in ureditev slużnostih pasnih pravic v Bohinju („Zbornik Filozofske Fakultete Univerza v Ljubljani", t. 2: 1955), oraz opracowania R. L o ż a r a , Plansarstvo in pastirstvo (Narodopisje Slovencev, podręcznik, t. 1, Ljubljana 1944). Prace te są pracami materiałowymi, nie zawierają teoretycznych uogólnień, niemniej zestawienie ich z materiałami polskimi wydaje się nam celowe. V. Novak w artykułach swoich opisuje pasterstwo tych okolic, gdzie w latach 1915-1930 owczarstwo prawie zupełnie zaginęło. Podobna sytuacja jest w całej Słowenii, gdyż ilość wypasanych owiec w ostatnich sześćdziesięciu latach stale maleje. W roku 1900 hodowano w Alpach Julijskich i Karawankach ok. 75000 owiec. W roku 1910 tylko 50 000, po chwilowym wzroście pogłowia obserwowanym zaraz po I wojnie światowej liczba owiec w 1934 r. spadła do 35 318 sztuk. Główną przyczyną upadku owczarstwa po I wojnie była parcelacja wiejskich pastwisk, które pozwalały na trzymanie większych stad bydła i owiec . Do zaniku hodowli owiec przyczyniło się też wykupywanie górskich pastwisk przez wielką własność, a ponadto wyniszczenie lasów, które odbiło się ujemnie na klimacie górskim. Owce hodowane są nadal jedynie w okolicach oddalonych od ośrodków przemysłowych, krowy hodowane są tam, gdzie są możliwości zbytu produktów mlecznych . W roku 1944 na pastwiskach górskich Słowenii, o powierzchni około 30 000 do 40 000 ha, wypasało się do 12000 sztuk bydła . Jedna z opisywanych przez Novaka miejscowości leży na północnych stokach Alp Julijskich, sąsiadując z terenem Bohinji, który jest przedmiotem zainteresowania Novaka w drugiej jego pracy. Owce z miejscowości Rateć wypasano między innymi w tej samej dolinie Zajezerom, co 1 2 3 4 5 6 7 1 J. Cvijic, La péninsule balcanique, Paris 1918. J. D e d i j e r , La transhumance dans les pays dinarique, „Annales de Géographie", 1916. B. M i l o j e v i c , Les hautes montagnes dans le Royome de Yougoslavie, Beograd 1939 (cyto­ wane za Berezowskim). S. Berezowski, Problemy geograficzne pasterstwa wędrownego, [w:] Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. 1, Wrocław 1959, s. 108. 5 V. N o v a k , Ovcarstvo pod Stolom in v Planicy, „Etnolog", R. 15: 1942, s. 89; por. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Hodowla w kulturze tradycyjnej Podhala, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 5: 1957 nr 2, s. 297. R. L o ż a r a , Plansarstvo in pastirstvo, „Narodopisje Slovencev", t. 1: 1944, s. 167. L o ż a r a , op. cit., s. 155. 2 3 4 6 7 �RECENZJE 401 owce z Bohinjis. Druga miejscowość leży w Karawankach położonych na wschód od Alp Julijs­ kich. W RateS około 1912 r. organizowano wypas zbiorowy owiec na dwóch pianinach (halach). W dniu 23 V I wyprowadzano owce na pastwisko. Owce prowadzili pasterze pod wodzą głównego pasterza, zwanego voci majster. Gospodarze naprawiali na pastwisku zagrody dla owiec i szałas. Następnego dnia odbywało się uroczyste mierzenie mleka, merni dan. Dziewczęta myły naczynia do dojenia, a mężczyźni doili owce. Przy odbieraniu umytych skopków oblewano dziewczęta wodą. Mleko od swoich owiec każdy gospodarz wlewał do naczynia pomiarowego z bukowego drzewa, zwanego nafa. Kto miał jedną nafę mleka, dostawał jeden ser. Do karbowania ilości mleka służył rovaś. Owce na pastwisku dojono dwa razy dziennie. Koło szałasu pasterskiego, zwanego klieta, były porobione zagrody dla owiec do dojenia, czyli tamar. Miejsce do dojenia, moża, mieściło się pod wystającym okapem szałasu. Mleko udojone zakwaszano przy użyciu podpuszczki, zwanej sirisnilc. Robiono ją z żołądka cielęcia lub jagnięcia. Do rozbełtywania ściętego mleka używano rodzaju motyczki drewnianej, trnjac. Zbierano ser rękoma, a następnie wkładano do drewnianego skopka, w którym ugniatano go, ażeby usunąć nadmiar serwatki (podobnie jak u nas przy wyrobie oszczypków). Gdy ser był dostatecznie wygnieciony, wykładano go do formy i przyciskano kamie­ niem. Po kilku dniach ser wyjmowano z formy i posypywano solą, najpierw z jednej, a potem z dru­ giej strony. Pozostałą po wyrobie sera serwatkę gotowano, a następnie przechowywano w stojących przy wejściach do szałasu naczyniach, zwanych dieza. Ser robił spravnik, który nie zajmował się wypasem. Zarówno spravnik, jak i pasterze dosta­ wali wynagrodzenie w serze. Sprawnik miał do pomocy kuchcika, zwanego zakotlam (nazwa ta wywodziła się od jego miejsca spania, które znajdowało się za ogniskiem, a więc za kotłem). Owczarz miał do pomocy poganjaća i do wypasu kóz kozara. Pasterze przez całe lata żywili się polentom, czyli bryją z mąki kukurydzanej z mlekiem. Po św. Jakubie (26 V I I ) , kiedy robiono ser już tylko raz dziennie, zbierali z mleka śmietanę i gotowali na niej meśtco, przysmak pasterski, odmianę polenty. Owce i kozy wypasano przez cały dzień, przy czym owce bezmleczne wracały z pastwiska tylko na noc. Bardzo uroczyście obchodzony był dzień powrotu z szałasu. Na przedzie jechał wóz ze sprzętem i całym serem wyprodukowanym przez lato. Za nim pasterze pędzili owce. Ze wsi wychodzili na­ przeciw gospodarze z wódką. Chłopcy nieśli dzwonki, które zakładali wracającym owcom. Kapelusze i laski mieli ubrane zielenią. We wsi zaganiano owce do zagrody jednego z właścicieli i tam je roz­ dzielano. Tam też odbywało się rozmierzanie wyprodukowanego sera. Po powrocie z pastwiska owce trzymano na wybiegach przy domu. Część wydzielano do tuczenia na ubój, który odbywał się około Św. Marcina (11 X I ) . Do pozostałych dopuszczano barany, które przez lato zostawały we wsi. Gdy spadł śnieg, owce zamykano w szopach położonych blisko wsi na łąkach sianokośnych. Każdego dnia gospodarze chodzili je karmić lub posyłali specjal­ nie w tym celu najętych pasterzy. W roku 1942 w Rateć chowano pewną ilość owiec, lecz nie prowadzono gospodarki mlecznej. W lecie wypędzano owce na pastwisko wysoko w góry, pozostawiając je tam bez opieki. Jedynie raz na tydzień, w niedzielę, idą gospodarze z solą skontrolować wypas. Jedyna korzyść, jaką przy­ noszą owce, to wełna i mięso. Kozy można spotkać tylko wyjątkowo. Obecnie w okolicy Rateć tylko na hali pod Mongrtem produkuje się ser. Obok pasterstwa z okolic Rateć V. Novak opisuje również owczarstwo w Zirovnicy pod Stolom w Karawankach. Podobnie jak w Rateć okres jego rozkwitu należy do przeszłości. Niewiel­ kie ilości owiec wypasane są tu razem z bydłem. W okresie prowadzenia badań zaledwie 12 rodzin w dwóch wsiach miało do 50 owiec. Przeciętnie na gospodarstwo przypada 1-5 sztuk. Do roku 1938 w Zirovnicy był osobny pasterz do owiec. Bogatsi gospodarze mieli nawet swoich własnych pasterzy. 8 L o ż a r a , op. cit., s. 159. Etnografia polska, t. V 26 �RECENZJE 402 Stado wypasane przez jednego pasterza nosiło nazwę trop. Pasterz miał na pastwisku szałas, zwany bajto, posiadający jedno pomieszczenie i pokryty drzewem, dilami. Szałasy pasterskie były tak niskie, że przy wchodzeniu trzeba było mocno się pochylić. Po 1 wojnie zaczęto budować szałasy beto­ nowe. Na pastwiskach Zirovnicy nie produkowano nigdy sera. Proces hodowlany ograniczał się do wypasu. Główny pasterz, ćedank, miał do pomocy tretinka, chłopca około 16 lat. Pasterze otrzymywali wynagrodzenie od każdej wypasanej sztuki owiec i krów oraz pridau, czyli przydział żywności (żyto, brukiew, fasola). Przy wypasie pomagały pasterzom psy, które dla ochrony przed niedźwiedziem i wilkami posiadały gradanico, żelazną obrożę z kolcami. Artykuł Novaka przynosi sporo materiału szczególnie ciekawego, gdy go zestawimy z danymi karpackimi, gdyż widać wtedy podobieństwa i różnice. Wyjście na pastwisko górskie oraz powrót z niego, podobnie jak i u nas, miały charakter uroczysty. Ciekawe są dane o zawieszaniu owcom dzwonków na czas schodzenia z szałasów, który to zwyczaj spotykamy również i w Tatrach Polskich. Świadczyłoby to chyba o dominującym znaczeniu magicznym dzwonków. Miejsce i kolejność wypasu w Rateć i Zirovnicy określić można, według nomenklatury lansowa­ nej przez Berezowskiego, jako typowy „letni wypas w górach"*. W Rateć był to wypas etapowy, połą­ czony z zimowaniem stad w szopach na łąkach sianokośnych. Warto tu zaznaczyć, iż pisząc o tej odmianie pasterstwa Lożara podkreśla jej związek z gospodarką uprawną ". Z pracy jego wiemy, że w Słowenii w okresie rozkwitu owczarstwa można było spotkać transhumancję wahadłową , przede wszystkim w okręgu Zilje, skąd owce i bydło w zimie wędrowały na odległe nieraz nizinne pastwiska . Podobnie w Alpach Julijskich już w X V I w. wypasano owce w górach, a na zimę pędzono je na niziny, gdzie pasterze słoweńscy mieli możność zetknąć się z pasterzami włoskimi, i tym tłumaczą się wpływy włoskie w słoweńskim nazewnictwie pasterskim . Dotyczą one przede wszystkim sprzętu związanego z produkcją mleczną (np. nazwa naczynia pomiarowego nafa), jednakże sama produkcja przypomina bardzo karpacką. Nieliczne terminy wspólne w nazewnictwie słoweńskim i spotykanym u nas są pochodzenia słowiańskiego (rogata — nazwa owcy, kozar — koźlarz, zvara — gotowana serwatka, poganjać — pomocnik owczarza naganiający owce do do­ jenia) *. Stosunkowo mało wiadomości przynoszą wymienione prace odnośnie do stosunków włas­ nościowych i ich wpływu na organizację pasterstwa. Novak interesuje się przede wszystkim ginącym owczarstwem, podczas gdy Lożara pisze, iż w górach Słowenii poza wypasem owiec przypomi­ nającym nasze karpackie szałaśnictwo możemy spotkać wypas bydła mlecznego, połączony z pro­ wadzeniem gospodarki mlecznej, oraz wypas bydła jałowego. Ponadto wypas bydła i owiec na pastwiskach gromadzkich we wsi. Przeważającą formą wypasu na Słowenii jest wypas bydła połączony z gospodarką mleczną. Posuwając się wzdłuż pasm górskich, począwszy od doliny Soczy na zachodzie, a skończywszy na Pohorju na wschodzie, spotykamy najróżniejsze rodzaje wypasu. W południowo-zachodniej części A l p Julijskich w okolicy miasta Tolmin znajdują się liczne hale, na których do niedawna szczególnie była rozwinięta gospodarka mleczna i serowarstwo. Znajduje się tam mnóstwo małych hal, na których wypasa się prawie wyłącznie bydło, zmniejszając stale liczbę wypasanych owiec . Z halami tolmińskimi sąsiadują od północy hale trentarskie. Pod Triglavem i w dolinie Zajezerom pasą swe bydło gospodarze z Bohinji. Wypas owiec w tej okolicy, podobnie jak w poprzednio oma1 11 12 13 1 15 9 10 u 12 1 Berezowski, op. cit., s. 81. L o ż a r a , op. cit., s. 160. Berezowski, op. cit., s. 81. L o ż a r a , op. cit., s. 160. L o ż a r a , op. cit., s. 155-156. W pracach omawianych nie znalazłam terminu krdel, cytowanego przez Z. G o ł ą b a , Wyrazy poludniowo-slowiańskie w polskich gwarach góralskich, „Język Polski", R. 32: 1952, s. 206. 15 Dane o stanie pasterstwa pochodzą sprzed 1944 r. 3 1 4 �RECENZJE 403 wianej, zaginął już prawie całkowicie. Na północ od miejscowości Zilje w latach trzydziestych kwitła gospodarka pasterska, szczególnie na pianinie bystrzyckiej, która miała 400 ha powierzchni. Wypasano na niej bydło jałowe i mleczne oraz konie i świnie. Owce i kozy wypasano na tych samych pianinach, tylko w najwyższej partii gór. Podobnie w innych okolicach wypas wołów odbywa się na tych samych pastwiskach, co i wypas dobytku mlecznego. Osobne wolarnie najliczniej wystę­ pują w koroszskiej części Karawanków. Dalej ku wschodowi na kamniszckich pianinach (Alpy Savinjskie) rozwinięty jest wypas bydła mlecznego. Spotyka się tam prawdziwą gospodarkę wysokogórską typu alpejskiego. Hale są bardzo żyzne, lecz okres wypasu bydła mlecznego jest krótki (zaledwie cztery tygodnie). W drugiej połowie lipca na hali zostają tylko woły i jałówki. Owczarstwo rozwinięte było tylko nad Gornjim Gradem. Na halach Pohorja wypasu już prawie nie ma. W końcu X I X w. wypasano tam duże stada owiec oraz bydła, czasem z odległych nawet stron. Niestety w literaturze słoweńskiej nie ma opisów pasterstwa z tych okolic. Z artykułu Novaka dowiadujemy się, jaka była organizacja wypasu owiec i mechanizm podziału sera we wspólnej gospodarce. Opisany przez Novaka próbny udój mleka występował nie tylko w okolicy Ratec, lecz także i na tolmińskich pianinach . Podobne mierzenie mleczności owiec spotykamy również szeroko w Karpatach . System podziału ze Słowenii wśród sposobów karpac­ kich należy do prostszych, gdyż objętość mierzonego mleka przeliczano od razu na umówioną ilość sera , natomiast nie stosowano tam skomplikowanego przeważania mleka, celem przeli­ czenia go na ser, jak np. przy mirze podhalańskiej, huculskiej czy w podziałach stosowanych w północnej Rumunii. Artykuł Novaka nie przynosi żadnych informacji dotyczących zasad, na jakich się zrzeszał zespół właścicieli pastwiska i owiec. Z pracy Lożary wiemy, że prawo wypasu na pianinach w prze­ ważającej części Słowenii jest prawem serwitutowym. Prawo użytkowania, zwane roźa, mają potom­ kowie gospodarzy, którzy zdobyli to uprawnienie w przeszłości. Noszą oni różne nazwy, jak staniki czy lastniki. Bydło na planinę mogą również oddawać gospodarze nie posiadający uprawnień, których nazywają stojino. Tam, gdzie nie prowadzi się gospodarki mlecznej, organizacja jest prosta, gdyż gospodarze nie posiadający uprawnień wypasowych płacą współwłaścicielom pastwiska opłaty od sztuki wypa­ sanego inwentarza. Równie prosta jest organizacja tam, gdzie pianina ma jednego właściciela, który sam wypasa swoje owce i produkuje dla siebie sery. Przed laty gospodarze, którzy mieli duże stada owiec, często wypasali je indywidualnie pod opieką własnych pasterzy (jak to występuje w Żirovnicy). Szczegółowe wiadomości mamy jedynie odnośnie do wypasu w Kanalskiej Dolinie. Zespół wypasowy zwany tu był kompanije. Na czele gospodarki stał sprarnik, który kupował sól dla owiec. Właściciele większych stad, zwani mezdarji, wybierani w liczbie ośmiu przez cały zespół, dawali po jednym pasterzu do wypasu i pomocy sprawnikowi. Mleko dzielono nie według mlecz­ ności owiec, lecz rozdzielano udoje: udoje z pierwszych dni szły na rachunek zespołu, mleko z czwar­ tego dnia dostawał spravnik, udoje od 5 do 10 dnia współwłaściciele pastwiska, następnie po jednym udoju właściciele bydła, 3 dni pasterze, a potem znowu zespół. Udój w dniu św. Wawrzyńca (5 I X ) przeznaczony był na zakup kotła. Gdy okres gospodarki, zwany pianina (w tym wypadku odpo­ wiednik naszego szałasu jako organizacji), był zakończony, robiono dokładny rachunek strat i zysków. Lożara opisując tę gospodarkę robi uwagę, że jest ona nietypowa dla Słowenii ! , my ze swej strony możemy dodać, iż podobną można spotkać w wielu okolicach Karpat. 16 17 18 1 1 6 1 L o ż a r a , op. cit., s. 164. 17 w Tatrach Polskich, Bieszczadach, u Bojków, w Gorganach na Huculszczyźnie, na Sło­ wacji i w Rumunii. Podobny sposób spotykany był w latach międzywojennych na Słowacji: V. M a c h a , Pastevnictvi na Slovensku, Praha 1925, s. 88; Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Pastierstw v Nizkich Tatrach, „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spolocnosti", R. 27-28: 1933-1934, s. 34. L o ż a r a , op. cit., s. 169. 1 8 1 9 �RECENZJE 404 W innym miejscu artykułu Loźary spotykamy wzmiankę, że w okolicach Gornjego Gradu gospodarką wypasową zajmują się zespoły nazwane przez niego „pasne zadrugi" , ale brak jest wyjaśnienia, jak są one zorganizowane. Więcej natomiast możemy dowiedzieć się o pasterzach. Trzodami mieszanymi opiekuje się kilka ich kategorii, a jeden osobnik (przypominający karpackiego bacę) trudni się wyłącznie gospo­ darką mleczną. On też stoi na czele zespołu pasterzy. Ciekawostką jest, iż w okolicy miasta Trźic w Alpach Savinjskich sprawy sporne zespołu sądził zawsze koźlarz. W gospodarce owczej Sło­ wenii nie spotykamy kobiet. Na pastwiskach, podobnie jak w Tatrach, kobiety zajmują się wyłącznie krowami. Na zakończenie chcielibyśmy kilka słów powiedzieć o pracy Novaka poświęconej zagadnieniu regulacji serwitutów w Bohinji. Na wstępie pracy analizuje on istotę prawa serwitutowego i historię jego powstania na Słowenii. Serwituty pastwiskowe dzieli na serwituty w obrębie wsi i paszy na pianinach. Osobno omawia ponadto innego typu służebności, jak prawo poboru drzewa budul­ cowego, opałowego, przegonu bydła itp. W opracowaniu swym na podstawie dokumentów Komisji do Regulacji Serwitutów, planów i zapisów katastralnych z początku X I X w. daje pełny materiał dotyczący służebności we wszystkich wsiach Bohinji (8 wsi) i na wszystkich pianinach (27 pianin). W opracowaniu tym przedstawiony jest stan rzeczy w momencie regulacji serwitutów, jak również w wielu wypadkach przedstawione są zmiany, jakie zachodziły w stosunkach własności ziemi w pierwszej połowie X I X w. Zestawienie to stanowi doskonałą podbudowę i punkt wyjścia do dal­ szych badań zarówno pasterstwa, jak i gospodarki wiejskiej w Bohinji. Dla czytelnika polskiego interesujące jest śledzenie metody opracowania materiałów, przy czym budzi ona pragnienie, żeby i Karpaty Polskie doczekały się podobnego opracowania. 20 Bronisława Kopczyńska-Jaworska I . I . RUSSU, Din trecutuł pastoritułui rominesc [Z przeszłości pasterstwa rumuńskiego], „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 ci 1958" [„Rocznik Transylwańskiego Muzeum Etnograficznego za rok 1957 i 1958"], Cluj 1958, s. 135-156. Prof. Russu od dwudziestu lat prowadzi badania nad podłożem języka rumuńskiego. Wyniki jego badań po zestawieniu z wynikami badań archeologicznych i etnograficznych rzucają również światło na wiele zagadnień związanych z życiem pasterskim Rumunów oraz innych ludów zamiesz­ kujących północne Karpaty (jak Ukraińcy, Polacy, Słowacy, Czesi itd.). Pasterstwo, podobnie jak i gospodarka rolna, odgrywało zawsze ważną rolę w życiu narodu rumuńskiego. Już w starożytności i średniowieczu dorównywało rolnictwu i stanowiło przewa­ żający typ gospodarki, wysuwając się na plan pierwszy przed pracą w lesie i innymi zajęciami. Dowodem tego jest wielka liczba pasterskich wyrazów autochtonicznych (trako-dackich), rzym­ skich i słowiańskich w języku rumuńskim. Specjalną uwagę poświęca I . I . Russu terminologii pochodzenia przedrzymskiego, trako-dackiego. Na podstawie analizy etymologicznej, historyczno-porównawczej i etnograficznej wyróż­ nia 32 słowa przejęte przez język łacińsko-rumuński, a jego zdaniem pochodzenia przedrzymskiego. Kontynuuje w ten sposób linię badań zapoczątkowaną przez B. P. Hacdeu , odrzuca natomiast stanowisko O. Densucianu , które uważa za nienaukowe. Wyselekcjonowane wyrazy dzieli się na trzy grupy, a więc dotyczące zwierząt, organizacji pasterstwa, wyrobów mlecznych. Z grupy nazw, które dotyczą zwierząt domowych, wymienia: minz, das (jagnięta), clrlan, vdtuiu, (ap, basca (ostrzyżona sierść owcza), ghiara, soriciu, capusa, 1 2 2 0 L o ż a r a , op. cit., s. 158. B. P. Hasdeu, Etymologicum Magnum Romaniae, Bucuresti 1887-1898, s. 2595. 2 O. Densucianu, Aspecte lingvistice ale pastoritułui, t. 1, Bucuresti 1933-1934, s. 89-94. 1 �RECENZJE 405 strepede, galbeazd, buiestm, barz, murg, stdrnut, sterp, sut (bezrogi), baligd. Ciekawe są również nazwy odnoszące się do organizacji i sprzętu pasterskiego, jak np.: baciu, stind(T), (arc, strungd, ca(a, ghioagd, caciuld. Interesujące są również nazwy dotyczące wyrobów mlecznych: marcat (mleko kwaśne), strdgheatd, brinzd, zdr, zora, wda, sarbdd. Z tych wyrazów niektóre dotarły do polskiego języka, np.: wetula, cap, szuty, baca, córek, stranga, brindza, dzer, urda. Powyższe 32 wyrazy pochodzenia autochtonicznego i indoeuropejskiego wyróżnił autor nie drogą selekcji, lecz metodą wewnętrznej analizy języka rumuńskiego oraz w oparciu o badania porównawcze języków indoeuropejskich. Wyróżnienie w terminologii pasterskiej słów pochodzenia przedłaciriskiego uważa autor za wielkie osiągnięcie, gdyż są one „Najważniejszym dowodem rzeczowym starożytności pasterstwa u Rumunów i mówią o jego początku i strukturze przedrzymiańskiej" [s. 17]. Według I . I . Russu w języku rumuńskim, oprócz wyżej wymienionych słów z terminologii pasterskiej, przetrwało do dziś 130 słów pochodzenia trako-dackiego, które dotyczą różnych dziedzin życia ludzkiego. Autor tłumaczy to tym, że ludność tubylcza w Dacji, składająca się z Traków i Geto-Daków, nie została zniszczona ani usunięta przez Rzymian, tylko uciskana uległa wyna­ rodowieniu i romanizacji. Ludność trako-dacka uprawiając pasterstwo używała swojej własnej terminologii o archaicznym charakterze indoeuropejskim, kultywując je wśród innych form kultury narodowej na terytorium dawnej Dacji. Tłum. Bronisława Jaworska Nicolae Dunare (Cluj) NICOLAE D U N A R E , Problema cercetarii etnografi.ee a pdstoritului [Problem badań etnograficz­ nych życia pasterskiego], „Studii si cercetari de istorie", t. 7: 1956, s. 173-176. N . Dunare, pracownik zespołu etnograficznego Rumuńskiej Akademii Nauk w Cluj, w krót­ kim szkicu poddaje pod dyskusję proponowany przez siebie zakres badań nad pasterstwem w Rumu­ nii. Ze względu na toczące się w środowisku polskim dyskusje nad badaniem kultury ludowej Karpat, a w szczególności kultury pasterskiej, wydaje się pożyteczne omówienie dla porównania tego arty­ kułu. Na wstępie autor stwierdza, iż w literaturze rumuńskiej brak jest nie tylko syntetycznej pracy dotyczącej pasterstwa, lecz także etnograficznych opracowań wszystkich regionów pasterskich. Podjęcie badań terenowych w tej dziedzinie jest konieczne ze względu na szybkie tempo prze­ mian gospodarczych. O ile z opracowaniem końcowym można zwlekać, o tyle badania powin­ ny być zorganizowane jak najszybciej, gdyż stare formy giną bezpowrotnie, a wspomnienia i do­ kumenty nie zastąpią nigdy żywych faktów, dostępnych obserwacji. Badania winny być zdaniem N . Dunare zorganizowane przy współudziale specjalistów z pokrewnych dyscyplin, zorientowa­ nych jednak w problematyce etnograficznej. W proponowanym planie pracy badawczej całość badań nad pasterstwem dzieli N . Dunare na sześć działów: A . Morfologia, B. Kultura materialna, C. Życie pasterskie, D . Kultura duchowa, E. Uwarunkowania pasterstwa, F. Rola i rozwój pasterstwa w RRL. Problematyka morfologiczna zdaniem autora powinna objąć zasięg występowania pasterstwa w przeszłości, obecny jego zasięg wraz z analizą gospodarczą oraz omówienie typów pasterstwa. Omawiając historię pasterstwa i zasięg jego występowania N . Dunare zwraca uwagę na zmiany, jakie zachodziły w gospodarce pasterskiej w zależności od lokalnych warunków naturalnych oraz ogólnego etapu rozwoju gospodarczego. Przy czym wykształcenie się zawodowej grupy pasterzy podczas wypasu poza wsią uważa za jeden z etapów likwidacji gospodarki naturalnej. Osobne miejsce poświecone jest zagadnieniu rozmieszczenia pastwisk, drogom wędrówek pasterskich oraz zmianom, jakie w nich zachodziły, a w związku z tym rejonizacji pasterstwa. W części dotyczącej życia pasterskiego omówione są zagadnienia związane ze społeczną orga­ nizacją pasterstwa, a więc organizacja zespołów pasterskich, pasterstwo jako zawód i zagadnienie walki klasowej w życiu pasterzy. Biorąc pod uwagę specyfikę pasterstwa rumuńskiego autor prze-* �406 RECENZJE ciwstawia pasterstwo zorganizowane w oparciu o zespół rodzinny pasterstwu zawodowemu, a w związku z tym pasterstwo z udziałem kobiet pasterstwu wyłącznie męskiemu. Osobno uwzglę­ dnia podział pracy i tryb życia w zespołach pasterskich. Ponadto omawia rekrutację społeczną pasterzy, hierarchię zawodową, wreszcie wpływ zajęcia pasterskiego na inne dziedziny życia. Mówiąc o walce klasowej pasterzy ciekawe jest, oprócz omówienia spraw walki z panami feudalnymi o past­ wiska, zwrócenie uwagi na rolę bogaczy wiejskich w zespole pasterskim (walka o nawóz, ser) oraz sprawę wynagrodzenia pasterzy, możliwości wyzysku i związane z nim stosunki między pasterzami. Wskazówki dotyczące zakresu badań nad kulturą materialną są bardzo ramowe. Jest to właś­ ciwie wykaz problematyki mający służyć za podstawę do opisu kultury materialnej: gospodarka pasterska, opis osiedli i architektury pasterskiej, opis sprzętu zarówno produkcyjnego, jak i wypo­ sażenia pasterzy, opis wyrobu i zbytu produktów mlecznych oraz odzieży i odżywiania pasterzy. Kultura duchowa w planie nie została prawie zupełnie rozpracowana. Autor podaje jedynie schematyczny podział na: sztukę plastyczną, zwyczaje i tradycje, literaturę pasterską, język oraz wiedzę i wyobrażenia związane z życiem. Badania uwarunkowań pasterstwa dzieli autor szkicu na uwarunkowania ekonomiczne, przez które rozumie zależność pasterstwa od stosunków produkcyjnych i stanu sił wytwórczych na różnych etapach rozwoju historycznego, oraz uwarunkowanie pasterstwa środowiskiem geograficznym, to znaczy warunkami orograficznymi, a co za tym idzie — rozmieszczeniem i naturalną bazą paszową. Na końcu omawia wpływ stosunków demograficznych na rozwój pasterstwa. Chodzi tu przede wszystkim o przyrost ludności, rozwój osiedli, który wpływa na kształtowanie się gospodarki pasterskiej. Omawiając rolę i rozwój pasterstwa w Rumuńskiej Republice Ludowej autor szkicu sygnalizuje wpływ gospodarki pasterskiej na tworzenie się rumuńskiej kultury narodowej. Dalej zwraca uwagę na proces ograniczania pasterstwa w poprzedniej epoce gospodarki kapitalistycznej (selekcja owiec ze względu na wełnę, proces industrializacji i jego wpływ na życie i ekonomikę wsi). Wreszcie oma­ wia socjalistyczne formy organizacji gospodarki pasterskiej. Szkic swój kończy N . Dunare wskazaniami dotyczącymi pracy badawczej, która jego zdaniem powinna polegać na stosowaniu założeń metodologii marksistowskiej, przedstawianiu badanych faktów w procesie historycznym oraz umiarkowanym stosowaniu metody porównawczej. Omówiony powyżej plan badań nie może być naturalnie uważany za reprezentacyjny dla całej etnografii rumuńskiej, przedstawia on jedynie postawę badawczą autora. W planie tym uderza chęć pogodzenia dawnego tradycyjnego antropogeograflcznego podejścia do problematyki pasters­ twa z podejściem nowym, w którym na czoło wysuwa się problematyka ekonomiczno-historyczna. Ujęcie takie tłumaczy historia rozwoju etnografii, która w Rumunii występowała przede wszystkim jako nauka pomocnicza geografii, oraz socjologiczne przygotowanie autora. Plan ten, podobnie jak wiele innych, zakrojony jest bardzo szeroko i dopiero realizacja jego założeń pokaże jego przy­ datność, walory i braki. Na zakończenie trzeba nadmienić, że o ile pełny zakres problematyki zawar­ tej w szkicu N . Dunare jest niewątpliwie ciekawy, o tyle jego układ jest często niejasny, a niektóre kwestie poruszane są po kilka razy w różnych miejscach. Bronisława Kopczyńska-Jaworska LASZLÓ N A G Y CZIROK, Pdsztorekt a Kiskunsagon [Życie pasterskie na Kis-Kunsdg], Buda¬ pest 1959, ss. 384, tabl. kol. 30, ilustracje w tekście, wyd. „Gondolat". Nizinne życie pasterskie na Węgrzech jest od dawna jednym z głównych zagadnień etnogra­ ficznych badanych metodycznie. Pionierskie badania w tym zakresie prowadził w ubiegłym wieku Otto Herman, a potem każde pokolenie badaczy wzbogacało je swoimi wynikami. Istvan GySrffy, Istvan Ecsedi, Margit Luby, Laszló Madarassy, Sandor Szucs, Istvan Talasi i inni usystematyzo­ wanymi i starannymi opisami dali bogaty obraz form hodowli bydła, pokazując różnorodność �407 RECENZJE sposobu wypasów, uzależnionych od zwyczajów panujących w danej okolicy. Wiele z tych badań poświęcono historii rozwoju nizinnego życia pasterskiego (Istvan Balogh, Sandor Takats i inni). Obecnie mniej więcej dobrze orientujemy się, w jaki sposób w X V I - X V I I I w., po wyniszczających walkach tureckich, zdobył na długi okres decydujące znaczenie pierwotny chów bydła na terenie Wielkiej Niziny Węgierskiej o zmienionej strukturze osiedleńczej. Zoologowie wykazali prawdo­ podobieństwo wschodniego pochodzenia dawnych gatunków nizinnego bydła domowego. Podobnie wyniki niektórych badań etnograficznych, a między innymi prace Beli Gunda, wskazują, że również sprzęty pasterskie posiadają elementy świadczące o ich pochodzeniu z okresu starowęgierskiego osadnictwa ( I X w.) na terytorium dzisiejszych Węgier. Chociaż te zależności nie zostały jeszcze wykazane z całą jasnością, pewne jest, że pasterze zgodnie ze swoim zawodem, prowadząc trady­ cyjny tryb życia, wytrwale zachowują archaizmy, jak np. sprzęty, ubiory, wierzenia czy śpiewy, tak bardzo charakterystyczne dla węgierskiej kultury ludowej, czego na innych terenach etnogra­ fowie wykazać nie mogą. Badania węgierskiego nizinnego pasterstwa objaśniają nie tylko sposób pasterskiego życia, ale pomagają poznać różnorodność warstw starej ludowej kultury węgierskiej. Dlatego należy powitać z osobliwą radością nowe, bogate w treści wydanie o nizinnym pasterstwie. Laszló Nagy Czirok urodził się na opisywanych w swej pracy terenach Kis-Kunsag ; należy też do potomków legendarnych, bohaterskich zbójników. Etnografem został nie dzięki studiom uniwersyteckim, lecz na skutek wielkiego umiłowania kultury ludowej. Materiały do swojej książki gromadził przez kilkadziesiąt lat, rozpoczynając ich zbieranie od wczesnej młodości. Poszczególne rozdziały książki zawierają też różnorodność i wielostronność ujęcia, będącego wynikiem poprzed­ nich badań. Mimo iż tom zawiera wiele historycznych danych, wydobytych z miejscowych zbiorów archiwalnych, to przecież treść pracy, a nawet jej styl oparte są na tradycyjnym materiale folklo­ rystycznym, a więc pieśniach, opowiadaniach, anegdotach, opowieściach historycznych itp., wzię­ tych wprost od starych pasterzy i chłopów żyjących współcześnie z autorem, a pamiętających stare, miejscowe zwyczaje. Pracą swoją autor przysporzył etnografii wiele ciekawych elementów pozostających w węgierskiej tradycji. Literatura dotycząca życia pasterskiego może być znakomitym przykładem, jak badacze w każdej epoce umieli połączyć naukowe opisy z właściwym obrazem życia. Najwięcej danych pochodzi z Kiskun-Halas, gdzie urodził się autor. Jest to miejscowość posiadająca licznych mieszkańców i wielkie obszary ziemi. W połowie ubiegłego wieku należało do niej ponad 76000 hołdów gminnych pastwisk . Stada bydła były strzeżone przez ponad 300 pasterzy. Autor opierając się na opowiadaniach starców z Kiskun-Halas i na danych archiwalnych rozróżnia dwa sposoby hodowli bydła. Pierwszy, całkiem pierwotny, polegał na tym, iż bydło przez cały rok znajdowało się na pastwiskach, pod otwartym niebem, a więc nawet zimy nie spędzało pod dachem. Natomiast drugi, według którego pasterze paśli bydło od wczesnej wiosny do późnej jesieni, tworzył tzw. półdziki system hodowlany. Autor w dobrze usystematyzowanych rozdziałach charakteryzuje rozmaite formy życia pas­ terskiego, różne jego przejawy i cechy. Opisuje sposoby wykorzystania i podziału pastwisk, zrze­ szenia pasterzy oraz sposoby państwowej kontroli nad ich pracą. W obszernych rozdziałach tego dzieła mówi szczegółowo o różnorodnym sprzęcie pasterskim, rozmaitych zjawiskach życiowych pasterzy towarzyszących wypełnianiu ich pracy. Opisuje także własne stada pasterzy, ich sposoby odżywiania się oraz zabezpieczania stad olbrzymią ścianą z ple­ cionej trzciny (lesa), której dolną część wkopywano w ziemię. Takie obudowanie chroniło bydło przed wiatrem. Poza tym przedstawia nam dokładne obrazy codziennej pracy pasterskiej, rozmaite sposoby wypasania i chronienia stada w czasie złej pogody i obrony ich przed wilkami. Często wspomina autor o pasterzach, którzy doskonale znali się na zjawiskach przyrody czy leczeniu 1 2 1 Kraina Kis-Kunsag znajduje się na południowy zachód od Budapesztu, pomiędzy rzekami Dunajem i Cisą, stanowiąc środkową część Wielkiej Niziny Węgierskiej (Nagy Magyar Alfold). Hołd 'jednostka miary ziemi', ok. 5200 m , mniej więcej jak morga, joch itp. 2 2 �RECENZJE 408 3 bydła. Wartościowe i zupełnie nowe są materiały dotyczące stosunków prawnych organizacji pasterskich, a także regulujących sprawy moralności. Dokładne relacje o przeżytych ciężkich zimach, walkach z wilkami i betydrami przeplatane są opowieściami o wesołych zabawach pasterskich. Mamy tu dokładne opisy przyjmowania kandydatów na pasterzy, zwyczajów związanych z wypę­ dzaniem (wiosenny redyk) i spędzaniem z pastwisk bydła (jesienny redyk), rozmaitych uroczystości pasterskich, z których np. wspomina strzyżenie źrebaków. Nie pominięto także opisów tańców pasterskich czy zabaw w karczmach puszty*. Osobny rozdział zajmują opowiadania z życia dawnych, znanych postaci pasterzy lub z nimi zaprzyjaźnionych betydrów. Ostatni rozdział tej książki zajmuje się historią podziału i zaorania olbrzymich pastwisk ( X I X w.) oraz losem pasterzy, którzy pozostawali bez chleba. Książka zawiera także słownik, dokładnie objaśniający znaczenie wyrazów gwarowych, stanowiących niekiedy terminologię pasterzy z Kis-Kunsag. L . Nagy Czirok w dobrze przemyślanych rozdziałach swej książki oddaje w pełni piękno nizinnej mowy węgierskiej, czego niestety nie może ocenić człowiek obcy, przedstawiając przy tym jednolity pogląd na świat dawnych pasterzy. Opisane obserwacje i wspomnienia o pasterzach z Kis-Kunsag zaszeregowuje tę bogatą w treść książkę do jednej z najcenniejszych, jakie ukazały się o nizinnym pasterstwie węgierskim. Nie tylko etnografowie, ale i wszyscy interesujący się starą ludową kulturą węgierską, z radością i pożytkiem mogą wziąć do ręki tę książkę, która jest wspa­ niałym pomnikiem minionych form życia puszty. 4 Tłum. Józef Tómri Tamds Hofer E. A D A M S O N HOEBEL, The Law of Primitive Man, A Study in Comparative Legal Dynamice, Harvard University Press, Cambridge Massachusetts, 1954, ss. V I I I , 357. Nazwisko E. A. Hoebla jest dobrze znane w piśmiennictwie z zakresu antropologii kulturo­ wej (etnologii). Hoebel, co jest zjawiskiem raczej wyjątkowym, łączy kwalifikacje etnologa z wykształ­ ceniem prawnika-teoretyka. Głównym przedmiotem jego zainteresowań jest zjawisko prawa w społe­ czeństwach prymitywnych. W latach trzydziestych współpracował Hoebel blisko ze znakomitym prawnikiem i jednym z głównych przedstawicieli amerykańskiej szkoły realistycznej, Karlem N . Llewellynem. Owocem tej współpracy jest książka o instytucjach prawnych Indian Cheyenne . Hoebel ogłosił ponadto szereg rozpraw dotyczących organizacji politycznej i życia prawnego ludów północnoamerykańskich, zaś w opublikowanym niedawno podręczniku antropologii kulturowej poświęcił wiele miejsca problematyce prawa. Jako prawnik-teoretyk pozostaje Hoebel pod wpływem instrumentalizmu zapoczątkowanego na kontynencie europejskim przez Rudolfa Iheringa, a upra­ wianego potem niezależnie przez szkołę realistyczną w Stanach Zjednoczonych. Na poglądach Hoebla zaciążyły nadto nauki amerykańskiego teoretyka prawa z lat dwudziestych, W. N . Hoch¬ felda, zaś z Europejczyków — niemieckiego prawnika-filozofa, Josepha Kohlera. Łatwo w nich również dostrzec wpływy Bronisława Malinowskiego, którego prace zresztą Hoebel dość surowo krytykuje. Założeniem Hoebla jest, że prawo winno być rozpatrywane jedynie z kontekście innych, równoległych zjawisk kulturowych. Gdy chodzi o poglądy na kulturę, Hoebel zalicza się do zwolen1 2 3 Por. L . N a g y C z i r o k , Pdsztortdrvenyekes szabdłyok u. n. reguldk a Kiskunsdgban [Prawa i reguły pasterzy na Kis-Kunsdgu], „Neprajzi Ertesitó", Budapest, t. 36: 1954, s. 259-272. Betydr 'rozbójnik'. Puszta step'. 1 K . N . L l e w e l l y n , E. A. Hoebel, The Cheyenne Way: Conflict and Case Law in Primitive Jurisprudence, Norman 1941. E. A . Hoebel, Man in the Primitive World, Mc Graw-Hill, 1958. Książka ta zawiera cąłr kowitą bibliografię prac E. A . Hoebla. 4 5 2 c �RECENZJE 409 ników tzw. tezy ponadorganicznej. Kultura jest według niego „zintegrowaną sumą wszystkich wyuczonych wzorów zachowania się, w których uczestniczą i które manifestują członkowie społe­ czeństwa.,Skoro jednostka zastaje te wzory rodząc się i skoro trwają one po jej odejściu, to należy im przypisywać charakter ponadorganiczny, t j . wybiegający poza zakres pojedynczego organizmu. Nie odbiera to kulturze charakteru zjawiska naturalnego". Hoebel podkreśla, że kultura jest w rów­ nej mierze zjawiskiem naturalnym, jak zjawiska chemiczne czy fizyczne. Prawo jako jeden z aspek­ tów kultury dzieli z nią ów ponadorganiczny i ponadjednostkowy charakter [s. 8]. Za Ruth Bendix przyjmuje Hoebel, że każda kultura, wytwarzając swoiste dla siebie wzory zachowań się, dokonuje określonego wyboru z olbrzymiej ilości możliwości, które stoją przed gatunkiem ludzkim. Wyniki tego wyboru zdeterminowane są przez treść leżących u podstaw kultury zapatrywań, dotyczących wartości. Zapatrywania te decydują o tym, co ma uchodzić za godne pożądania, a co za bezwartościowe. Słowne sformułowanie tych zapatrywań tworzą tzw. podsta­ wowe postulaty (aksjomaty) określonej kultury. Członkowie społeczeństwa traktują je jako rozu­ miejące się same przez się prawdy. Postulaty owe nie zawsze jednak są ze sobą zgodne. Każda kultura wykazuje pewien stopień odporności na zjawisko sprzeczności, leżących u jej podstaw postulatów i , stanowiących ich rozwinięcie, zasad szczegółowych. Jeżeli jednak sprzeczność ta osiąga określone nasilenie, następuje dezintegracja danej kultury [s. 14]. Hoebel odróżnia normy w rozumieniu statystycznym (jako pewne regularności występujące w zachowaniu się ludzi) i normy w rozumieniu właściwym. Te ostatnie są elementami systemu kontroli społecznej [s. 15]. Należą do nich normy prawa, tj. szczególnego rodzaju normy społeczne, utrzymywane w mocy przez system swoistych sankcji. Nie wszystkie podstawowe postulaty kultur rowe znajdują swój przejaw w normach prawa, gdyż system prawa nie pretenduje bynajmniej do kontrolowania wszystkich dziedzin i faz życia ludzkiego. Za Kohlerem przyjmuje Hoebel, że zadaniem prawoznawstwa porównawczego winno być wykrycie zasad, które leżą u podstaw badanego systemu. Wykonanie tego zadania nastręcza szcze­ gólne trudności, gdy chodzi o społeczeństwo prymitywne. Na każdym kroku czyha tu na badacza niebezpieczeństwo zniekształceń i nieporozumień wywołanych pokusą opisywania faktów odno­ szących się do prawa ludów prymitywnych, przy zastosowaniu aparatury terminologicznej dostoso­ wanej do opisywania instytucji prawnych ludów cywilizowanych. Hoebel odcina się zdecydowanie od formalistycznych metod stosowanych na przełomie X I X i X X w. przy badaniu prawa ludów afrykańskich przez Niemców. Metody te koncentrowały całą uwagę na brzmieniu odpowiednich zasad, z pominięciem realiów funkcjonowania badanego systemu. Nieco bliższa jest mu holen­ derska szkoła prawoznawstwa etnologicznego, zapoczątkowana przez van Vollenhovena i posłu­ gująca się w dużej mierze metodą badania poszczególnych przypadków. Hoebel poświęca dość wiele miejsca krytyce metod stosowanych przy badaniu prawa ludów prymitywnych przez Bronisła­ wa Malinowskiego. Zdaniem Hoebla Malinowski budował zbyt łatwo śmiałe i wielkie syntezy nie oparte dostatecznie na studiowaniu poszczególnych przypadków. W całym Crime and Custom analizuje on nie więcej jak 6 konkretnych przypadków prawniczych, i to — zdaniem Hoebla — w sposób niewystarczający. Hoebel przeciwstawia Malinowskiemu jako poprawniejsze pod tym względem badania Bartona nad prawem ludu Ifugao i Rattraya nad prawem ludu Ashanti. Hoebel zarzuca nadto Malinowskiemu nielojalną jego zdaniem krytykę przeciwników, a w szczególności takich, jak Maine, Hobhouse i Steinmetz. Zdaniem Hoebla najlepsze wyniki, gdy chodzi o badania prawa ludów prymitywnych, osiągnąć może etnolog działający w roli tzw. uczestniczącego obserwatora (participant observer). Nie znaczy to jednak, by etnolog rezygnować miał z zasięgania wiadomości o treści funkcjonujących w badanym społeczeństwie norm. Uzyskanie takich wiadomości jest często trudne, gdyż nie wszystkie kultury wykazują tendencję do werbalizowania reguł postępowania. Hoebel przeciwstawia sobie pod tym względem kulturę Polinezyjczyków, którzy mają skłonność do słownego formułowania zasad postępowania, i Komanczów, którzy na pytanie, jak postępują w określonych sytuacjach, odpowiadają: „to zależy" [s. 40"]. Przy badaniu kultur owego drugiego rodzaju dopiero ana- �RECENZJE 410 liza poszczególnych przypadków pozwala na ujawnienie działania pewnych uogólnionych wzorów. Zasadniczą funkcję prawa upatruje Hoebel w sprawowaniu kontroli społecznej, tj. w zapo­ bieganiu temu, by ludzie odbiegali od wytworzonych przez kulturę wzorów postępowania. Tam, gdzie formy i procedury prawne nie zostały jeszcze wytworzone, funkcje te spełniać mogą inne mecha­ nizmy, w szczególności zaś magia. Prawo jest jednak „naturalnym wrogiem" owych prymitywniejszych od niego mechanizmów i stara się mechanizmy te wypierać [s. 274]. Funkcjonowanie prawa jest z reguły związane ze stosowaniem przymusu. Jedna ze szczególnych funkcji prawa polega na określaniu, kto i w jakich warunkach stosować może siłę fizyczną. Inna z tych funkcji polega na ustalaniu zakresu władzy związanej z zajmowaniem pewnych stanowisk. Hoebel podkreśla z dużym naciskiem zależność między funkcjonowaniem systemu norm i ocen a uwarstwieniem społecznym. Przykładem tego zjawiska jest między innymi panujące wśród ludu Ifugao przekonanie, że kadangyang (tj. członek wyższej klasy) nie kradnie, lub panujące wśród ludu Kiowa przekonanie, że dapom (tj. członek najniższej z czterech klas) okrada nawet swoich krewnych [s. 43]. Przekonania takie zniekształcają oczywiście relacje o postępowaniu członków poszczególnych klas. Charakterystyczne jest zresztą, że w relacjach pochodzących od badanych występują pewne szczegóły dodawane dowolnie dla uzyskania większego realizmu opowiadania, a biorąc ściśle, dla uzyskania efektu, który w oczach badanych uchodzi za realistyczny. Rozwój prawa nie przybiera zdaniem Hoebla postaci linearnej i pozbawionej odchyleń ewo­ lucji. Błędem byłoby przypuszczać, że wszystkie kultury przebiegały w swojej historii przez analo­ giczne stadia [s. 289]. Dającą się zauważyć tendencją w rozwoju kultur jest stale zwiększający się stopień skomplikowania. Dotyczy to między innymi rozwoju prawa. Pierwotne społeczeństwa nie potrzebują takiej ilości norm, jak społeczeństwa cywilizowane. Nie oznacza to jednak bynajmniej, by społeczeństwa pierwotne były z reguły w mniejszym stopniu uporządkowane. Po prostu pewne funkcje, które w społeczeństwach cywilizowanych spełnia prawo, wykonywane są w społeczeństwach pierwotnych przez inne, nieformalne mechanizmy kontroli. Rozwój prawa zdeterminowany jest w dużym stopniu przez rozwój form gospodarowania. Tak na przykład rozwój prawa rzeczowego zaczyna się od chwili przejścia do gospodarki rolnej. W szczególności pewne formy stosunku do ziemi, pozbawione znaczenia przy gospodarce zbieractwa czy pasterstwa, nabierają po przejściu do stałej uprawy znaczenia zasadniczego. Zdaniem Hoebla pewien odłam prawa ludów cywilizowanych wykazuje, na obecnym szczeblu rozwoju, duże podobieństwa z prawem ludów prymitywnych. Odłamem tym jest prawo między­ narodowe. Podobieństwo polegać ma na tym, że w sferze tego prawa, podobnie jak w prawie ludów prymitywnych, użycie siły nie jest poddane kontroli całej społeczności (międzynarodowej). Tak, jak w prawie ludów prymitywnych, siłę stosować tu mogą czynniki i grupy partykularne. Hoebel wyraża przypuszczenie, że stan ten ulegnie w niedługim czasie zmianie [s. 333]. Blisko /s książki zajmują rozważania ogólne, których najważniejsze tezy starałem się po­ krótce przedstawić. Resztę książki stanowią następujące kolejno po sobie opisy życia prawnego kilku ludów (Eskimosów, ludu Ifugao zamieszkującego Filipiny, niektórych ludów indiańskich Ameryki Północnej, Trobriandczyków i Ashanti). Opisy te uszeregowane są w taki sposób, że czytelnik poznaje najpierw życie prawne ludu o niezwykle luźnej, niemal nie istniejącej, strukturze prawnoustrojowej (Eskimosi), aby stopniowo przechodzić poprzez obrazy ludów, które rozwinęły u siebie bogatsze formy ustrojowe, do wiadomości o urządzeniach prawnych ludu, który stworzył duże państwo plemienne (Ashanti). Opisy te oparte są tylko w części na badaniach własnych autora. Każdy z nich rozpoczyna się od wyliczenia podstawowych postulatów, wyznaczających sposób życia opisywanego ludu i płynących z nich konsekwencji w postaci zasad szczegółowych. Opisy uwzględniają charakterystyczny dla danego ludu sposób pojmowania wykroczeń i przedstawiają stosowane przez ten lud procedury reagowania na naruszenie norm i załatwiania sporów. Z opisa­ nych przez Hoebla zwyczajów najciekawsze to chyba: pojedynek pieśniowy Eskimosów, rozstrzy­ gany oklaskami audytorium i dający antagonistycznym nastrojom uczestników ujście w sferę, 2 �RECENZJE 411 w której nie są one już niebezpieczne dla grupy, oraz funkcjonująca u ludu Ifugao instytucja pośred­ ników, kursujących między stronami sporu i doprowadzających stopniowo do ustalenia wysokości pokutnego. Książka Hoebla stanowi próbę jednolitego zinterpretowania obfitego materiału zebranego przez badaczy reprezentujących różne orientacje naukowe. Materiał ten eksponuje Hoebel na ramie, którą wyznacza konsekwentna podbudowa teoretyczna dzieła. Niektóre elementy owej leżącej u podstawy książki teorii prawa budzić mogą wątpliwości. Dotyczy to zwłaszcza koncepcji naczel­ nych postulatów kultury. Droga, w której autor dochodzi do sformułowania owych postulatów, nie jest bynajmniej jasna. Nadto pojmowanie całego systemu prawa jako rozwinięcia pewnych zasad podstawowych prowadzić może do dużych trudności. Wydaje się niekiedy, że Hoebel nie zdołał się całkowicie ustrzec przed błędem, który sam zarzuca Malinowskiemu, tj. przed błędem zbyt śmiałych uogólnień. Niezwykle żywo napisana i niezwykle interesująca książka Hoebla uchodzi za jedną z najcelniejszych współczesnych prac o prawie ludów prymitywnych. Franciszek Studnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac2ffe401c19ef1d43175d3d2783a308.pdf 4fb0f491fc562090375b53f4d7f59260 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:495 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:451 Title A name given to the resource Indeks / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.413-420 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY* wykonała Zofia Szromba Aarne-Thompson 296 Aleksiewicz M. 43 Ambojevici С. 376 Ambrożewicz С. 372, 372 Ándela К. 397 Andrásfalvy В. 313 Andrejew 296 Andrusiak 68 Andrusov D . 373, 373 Antoniewicz Włodzimierz 35, 161, 194, 368, 384, 384, 388 Arnold Stanisław 381 Atias Mosze 298 Atlas M. 304 Augustini ab Hortis S. 265 Avida J. L . (Złotnik) 295 Avitzur S. 302 Babor J. 372 Badanyi M. 375 Bałaś Emanuel 292, 306, 309, 311 Balogh István 312, 407 Balzer O. 101 Bánáteanu Tancred 314, 316, 317 Bánesz L . 373, 373, 376 Bannbers O. 381 Baranowski J. T. 219, 219 Bardajan C . 295, 297 Barnea Aviva 303 Barta J. 373, 377, 377 Barton 409 Bartos F . 92 Bátky Zsigmond 163, 163, 167, 178, 185, 185 Bawli A. 297 Bayer A. 92 * Cyfry podane kursywą wskazują, Bazińska Barbara 332, 362 Bednárik R. 163, 170 Belényesy Marta 312, 314 Bembynek W. 64, 65 Benayahu Meir 294, 295 Bender W. 42, 370 Bendix Ruth 409 Bene Z. 312 Beninger E . 41-43 Ben-Izrael Josef 296 Ben-Jacob Abraham 298 Ben-Jecheskiel M. 295, 297 Ben-Zwi Izaak 294 Ber W. 384 Berda Micha Józef 296 Béres A. 312 Berezowski S. 400, 402 Berzeviczy G . v. 266-268, 275 Bialer L . 301, 301 Biały Z. 334 Bielatowicz J. 395, 395 Bielz Julius 316 Bier L . 197 Biernacka M. 257 Bik Mosze 296 Bin-Gurion Emanuel 295, 296 Blajda C . 37, 369 Blázková R. 348 Blumental N. 298, 298 Bochis I . 80 Bodor Gheorghe 314 Bogatyrev P. 346, 348 Bogdan I . 74 Bogucki Kazimierz 277, 285 Bohúñ Petr 170, 185 iż wzmianka znajduje się w przypisie. �414 Boidol E . 333 Bojko J . 260 Bokonyi S. 312 Bologa Valerin L . 325 Boriskowskij P. I. 376 Borowski J . 361 Botez J . 372, 372 Botto J . 195, 195 Brauer Erich 294, 295 Broda J . 102, 107, 111, 233, 236, 237, 239, 240, 245, 245, 264, 265, 275, 388, 388 Bronicz S. 110 BroSek F . 372, 372, 373 Brzega Wojciech.59, 59 Buber Martin 297 Buczkowski K . 381 Budinsky Krićka V. 33, 35-40, 397 Bugiera I. 67 Bujak F . 101, 105, 105, 108, 108, 394, 394 Bujak Jan 333, 334, 361, 361 Bujakowa M. zob. Lechowska-Bujak Maria Buratyński S. 369, 370 Burszta J . 235, 235, 271 Buturá Valeriu 339, 341, 341 Buzková Z. 333 Bunker J . R . 153, 153, 155, 155 Cabalska M. 33, 34, 369, 371, 371 Cantemir C . D . 71, 72 Capidan T. 78, 78 Cedaka Racon 298 Cercha Stanisław 55, 57, 58, 118 Chaloupecky Václav 164, 165, 165, 388 Chałubiński Tytus 277,280 Chętnik A. 225, 242 Chmielewska M. 377 Chmielowski Benedykt 54 Cholewianka Krystyna 332 Chopin 24 Chotek K . 348 Chrzanowski Ignacy 380 Chybiński Adolf 277, 277, 279, 279, 282, 282, 283, 285, 285, 391, 391 Cidkoni Jakov 295, 297 Cierpieta-Świeykowski Jan 345 Ciołek G . 160 Cohen D . 295 Cohen Izrael 297 Cránjalá D . 94, 95 Csaplovics J . v. 265-267 Csenopol A. 74 Cvijic J . 400, 400 Czajkówna H . 285 Czarnecki J . 250 Czerniawski Karol 280, Czernij O. P. 376 Czernysz A. P. 373, 373 280 Dancus Gheorghe 316 Danysz-Fleszarowa R. 393 Dawidowicz D . 301, 302, 302 Dawidson Efroim 295, 297 Dawis M. 294 Dąbkowski P. 64 Dedijer J . 400, 400 Delaveaux L . 111, 113, 240 Demetrykiewicz W . 368, 368, 371 Densucianu Ovid 77, 77, 78, 78, 404, 404 Długopolski K . 218 Dobosi A. 75, 75 Dobrowolska M. 63, 64 Dobrowolski Kazimierz 15, 63, 64, 66, 153, 153, 227, 313, 332, 388, 388, 392, 392 Dobrski M. 105, 107, 108 Dolansky J . 292 Dollinger Z. 394 Dubiel L . 369 Dunáre Nicolae 314, 314, 316-320, 326, 327, 329, 405 Durczewski Z . 37, 38 Dzieduszycka A. 33, 34 Dziwik K . 235 Ecsedi István 406 Efron Z. 301, 301 Ehrlich M. 295, 297 Eisenberg 301 Eisner J . 39, 44, 372 Eliasz Walery 52 Erben K . J . 308 Erixon Sigurd 97 Fabian V. 348 Falach Salman 295, 298 Falkowski J . 67, 67, 392, 392 Fastnacht A. 64 Feuchtwanger H . 300, 304, 304 Ficková H . 348 Filip J . 34, 41 Fischer Adam 555, 381, 390, 390 �416 Flizak Sebastian 203, 360, 361, 389, 389 Florea-Marian Simion 73 Florescu Florea Bobu 314, 316, 319 Florov G . 372, 372, 374 Focsa Gheorghe 314, 316 Fojtik Karel 307, 311 Foldes László 313, 314 Frankowski E . 199 Frenklowa Giza 303, 304 Fricel H . V. 310 Friedhaber Cwi 298 Fryś Ewa 333, 334, 361 Gadomska К. 371 Gajek Józef 113 Gajewski L . 32 Gall E . 79 Gallas J. H . A. 85-90 Gaon M. D. 296 Gąsienica Józef 282 Gąsiorowski Henryk 391, 391 Gecow R. 233, 236, 239, 244, 250 Gelnar J. 308 Gentil-Tippenhauer Wanda 391, 391 Gerson-Kiwi Edit 294 Geszuri M. S. 295 Géza N. 164 Ghelasse I. 79, 79 Gierdziejewski K . 251 Giuglea G . 78, 78 Gładysz Mieczysław 163, 163, 207, 207, 225, 332, 333, 333, 381, 383 Gładyszowa Maria 314, 362, 400 Godłowski K . 101 Goitein S. D. 294, 295 Goldman L . 303 Golnicki H . 304 Gołaszcziński 278, 279 Gołąb Z. 402 Gołębiowski Łukasz 278, 278 Gorączkiewicz Wincenty 277 Gostomski A. 106 Goszczyński Seweryn 49-58,58,60,277,278,283 Gotkiewicz Marian 388, 388, 389, 389 Górski Władysław 280 Grabowski J. 395, 395 Gródecki R. 101 Gromnicki J. 371, 371 Grzegorzewski Jan 281, 281 Gunda Bela 184, 313, 314, 407 Gureski C . 74 Gustawicz Bronisław 279 Gusti D . 79, 79 Gyorffy István 406 Hacquet Belzasar 54 Haczewski P. 239, 243, 260 Halicki B. 373, 373 Halsy V. 372 Halter Mordechaj 279 Hanke V. 85, 85, 86 Harasymczuk R. 198, 198, 221 Hasdeu В. P. 404, 404 Hassinger H . 29, 29 Haur J. K . I l l , 111, 112, 112 Havelková Vlasta 167, 167, 187 Hinbucher Edlen v. Birkkessy Józef 170, 170, 185, 185 Hejnosz W. 102, 103 Hensel W. 101, 102 Hermann O. 372 Heroldová Iva 307, 309 Herseni Traían 79, 79, 227, 319 Herzog Avigdor 295 Hillebrand J. 372, 372 Hirschberg 296 Hławiczka Karol 278, 279, 279 Hobhouse 409 Hochfeld W. N. 408 Hoebel E . Adamson 408, 408, 409-411 Hoenning O'Caroll E . F . J. 372 Hoesik F . 280 Hofer Tamas 408 Hoffmann Herbert 316 Hofman Krystyna 113 Holy Ladislav 310 Hołowkiewicz E . 260 Hołub-Pacewiczowa Zofia 198, 200, 220, 227, 389, 389, 399, 399, 403 Horák Jifí 289, 289-292, 291,292, 308, 310-312 Houdek I. 166 Hrabalová Olga 308 Hromádka J . 265, 373, 373 Hunyady I. 41 Huska M. 219, 221 Hynková Hana 306, 309 Iancu S. 374 Ihering Rudolf 408 Iorga C . N. 74-75, 75 Irinie Cornel 314, 316, 319 �416 Jamka Rudolf 29, 33, 37, 40-42, 369, 369, 371, 396 Janacková L . 311 Janik M. 271 Janota Eugeniusz 51, 51, 52, 54, 279, 391 Janousková Anna 311 Janowski J. 30, 370 Jansson S. O. 381 Janśak S. 34, 35, 372 Janusz B. 367 Jason Heda 296 Jaworska B. zob. Kopczyńska-Jaworska Bro­ nisława Jażdżewski K . 35 Jech J. 308-311 Jelínková Zdenka 308 Jerzmanowski Józef 54, 55, 56, 58 Jefábek Ryszard 233, 260 Jeziorski M. 393 Jirousková M. 350 John M. 370 Johnová Helena 350, 354 Jordan Iorgu 319 Jostowa Wanda 135, 135, 357, 362, 389, 389 Jura A. 31, 368, 376, 377, 377 Jurende J. K . 85, 85, 86, 88, 91, 95 Kaczor D. I. 67 Kadić O. 372 Kadlec К. 85, 164, 199 kadman Gurith 298 Kadura Gaja 304 Kamieński Ludwik 56 Kamieński Łucjan 283, 283, 286 Kantor Józef 58, 58, 118, 150-152, 150-151, 269, 281, 281 Kapach Józef 294 Karbusicky Vladimir 308, 309, 311 Karczmarczyk Z. 394 Karłowicz J. 399 Karpiński F . 66, 66 Katz Karol 300 Kavuljak A. 164, 165, 265 Kawecki W. 104, 107, 110, 236, 251 Kaznowska-Jarecka Barbara 362 Khás L . 292 Kietlicz-Rayski Konstanty 391, Kietlińska A. 41, 370, 370 Kirkor A. 367 Kirschner 304 391 Kiecki W. 197, 202, 204 Kleczyński Jan 279, 280 , Klima V. 300 Klimaszewska J. 333, 362, 381 Klimaszewski M. 29, 33, 136, 136, 373, 373 Klimová D. 308, 309 Kluk K . 112, 112 Kniażyńskij A. 66 Kochanowski Jan 58 Kohen Dawid 297 Kohler Joseph 408, 409 Kokowskij F. 67, 67 Kolberg Oskar 279, 280, 283, 283 Kolowca Jan 389, 389 Kołtatow S. 333 Konopka J. 200 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 85, 197, 200, 203, 205, 220, 227, 227, 313, 330, 330, 331, 331, 400, 404, 406 Kopernicki I. 66, 67, 67 Kopf A. 361 Kós Károly 316, 317 Kostrzewski J. 33-37, 43, 101, 368 Kotoński W. 283, 283, 285, 286, 286 Koula 343, 344 Kovacevicová S. 170, 185, 185 Kovács L . K . 199, 313 Kowalenko W. 261 Kowalska A. zob. Kowalska-Lewicka Anna Kowalska-Lewicka Anna 101, 117, 330, 334, 369, 398 Kowalski K . 370, 370, 377 Kozłowski J. K . 31, 31, 371, 375, 376, 378, 397 Kozłowski L . 36, 43, 43, 367, 368 Kozminová A. 346 Krajewska Janina 367, 384, 385, 385 Kramażik Jaroslav 306, 309 Krasucki L . 235 Krauss A. 370 Krćek Franciszek 56, 58 Królikowski Janusz 197, 199, 200, 390, 390 Krukierek Magdalena 333-334 Krzyżanowski Julian 296, 303 Kubiakowa S. 333-334 Kubijowicz W. 103, 103, 203, 227 Kubín J. Ś. 308 Kudasik Andrzej 58 Kulesz A. 371 Kunsky J. 374, 374 �417 Kunysz A. 40, 44, 370, 371 Kunz L . 292, 313 Kupczyński Stanisław 388, 388 Kurkowa Z. 159, 159 Kutrzeba S. 232, 233, 261 Kutrzeba-Pojnarowa A. 203, 262, 381, 381, 394, 395., 395 Kutrzebianka A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa A. Kuźmiar C. 377 Kwaśnicowa Zofia 283, 283 Kwaśniewicz Władysław 332 Kwiatkowski K . 393 Lachman Robert 294 Lakota J. 333 Lalik T. 102 Lancet Aviva 303 Laudová Hannah 308 Laxa О. 198-200, 200 Lech Józef 235 Lechowska-Bujak Maria 333, 392 Leja Jan 152 Leńczyk G . 368, 368, 370, 370 Leszczycki Stanisław 63, 65, 67, 157, 390, 390, 392, 392 Lewi L . 297 Lewin-Epstein S. 295, 301 Lewiński Jom-Tow 295, 295, 296 Liberak M. A. 221 Licznerski J. 197 Ligęza J. 381 Liss A. 296 Llewellyn Karl N. 408, 408 Londzin J. 230 Loukotka Ćestimir 310 Lożara R. 400-404, 402-404 Lożek V. 372-375, 374 Luby Margit 406 Ładowski Remigiusz 54 Łepkowski Józef 54, 55, 56, 58, 64 Łowmiański H . 101-103 Malinowski Bronisław 408-409, 411 Małecki M. 197, 399 Mancur Atalla 298 Manes 170 Margilith Izrael 299 Mar ino v V. 313 Marki Jaroslav 308-309 Marszewski T. 105 Martonne E . de 76, 76, 221, 227, 374, 374 Maślankiewicz K . 333 Matlakowski Władysław 118, 137, 137, 138, 138, 207, 207, 208, 208, 215, 215, 281, 281 Matusek Małgorzata 335 Maurizio A. 24 Medvecky К. А. 372 Melicherćik А. 195, 292 Meres Magdalena 333, 334 . Metes S. 75, 75, 76, 76 Mickiewicz Adam 292 Mierczyński Stanisław 282, 285, 390, 390 Mierzejewska Jadwiga 283 Mika Emil 283, 285, 285 Mileski Witold 392, 392 Milojsvic В. 400, 400 Misińska Maria 232, 250, 258, 260, 330, 330, 367 Mizrach Chanina 298 Mjirtan J. 292 Moczydłowski Ignacy 388, 388 Molcho J. L . 299, 299 Morariu Tiberiu 78, 78, 199, 336, 366, 374 Morawski Szczęsny 396 Morosan N. 372, 372, 374 Moskwa K . 38, 40, 370 Moszyński Kazimierz 59, 102, 102, 159, 159, 164, 164, 165, 165, 197, 225, 225, 332, 380, 381, 382, 393 Mulkiewicz O. 371 Mydlarski J. 66, 66 Macalik B. 92 Macha V. 200, 200, 403 Machał Jan 289 Madarassy László 406 Maine 409 Majer J. 66 Majewski K . 24 Malicki L . 178, 367 Nacht J. 296 ' Nagy Czirok László 406-408, 408 Nagy J. 316 Nahumlewi Jehuda 304 Náprstek V. 342 Narkis M. 300 Nasz A. 37, 369 Nedelcu E . 374 Nemcová Bożena 167 Nicoláescu-Plopsor C . S. 325, 373, 373, 374, 374, 376 Etnografia polska, t. V 27 �418 Niculescu G . 374 Niederle L . 102, 164, 184 Niemcówna Stanisława 380 Nikifor 362 Nitsch Kazimierz 197, 283, 381, 399 Nizińska Irena 109, 333 Nosek S. 30, 30-31, 367, 367, 369, 369, 370, 370, 396, 396, 397 Novák A. 292 Novak Vielko 313, 400, 400-404 Nowak J. 394, 394, 395, 395 Nowotarski W. 393 Nowothny A. 369 Noy Dov 293, 295, 299, 302, 303 Noy Meir 297 Nun Mendel 299 Nusl Bohumir 308-309, 311 Obrochta Bartek 280, 282, 285, 391 Ofer Cwi 304 Olędzki J . 225, 225 Olsvanger I. 295, 297 Onisor T. 341 Opreanu S. 78, 78-79 Orkan Władysław 55, 359 Ormicki W. 233, 237, 237, 260, 393 Ossowski G . 372, 372 Oszelda Władysław 391, 391 Otto H. 165 Pacelka V. 92 Paderewski Ignacy 24, 280 Pamfile Tudor 73 Párálutá M. 80 Paryski Witold H . 388, 388 Pasternak J. 30, 30, 36, 39, 43, 43, 44 Pastrnek Frantisek 167, 167 Pasznycki B. 67, 67, 392, 392 Patai R. 299 Patkowski Aleksander 380, 393, 393, 394 Pauli Żegota 52, 52, 199 Pawlik S. 106, 111 Pawlikowski Jan Gwalbert 387 Pawłowski Stanisław 380, 393 Pączewski L . 232, 237 Petrbok J . 374 Petrescu Paul 316, 317, 319 Piasecki Eugeniusz 381 Pieniążek Józef 391, 391 Pietraszek Edward 332 Pigoń Stanisław 50, 54, 55, 55, 60 Pinkerfeld Jakub 301, 301, 302, 302 Pitorak Józef 58 Plessingerová A. 351 Piętka V. 308 Pohoska E . 395, 395 Pol W. 65, 66-67, 67, 233, 236, 236, 237, 260, 277 Polańskij J . 367, 372, 272, 274, 376 Polívka Jifí 289 Polonec Andrej 163, 186, 188, 194 Połujański A. 260 Popiołek F . 107 Popovivi R. 376 Popp M. N. 78, 78 Pospiśil Franciszek 283, 283 Potkański K . 44, 101, 103, 104 Poźniak Włodzimierz 284 Pranger Mosze 298, 298 Prauss Jan 42 Prochaska A. 64 Prodan D. 336 Prośek F . 374, 374, 375 Przyboś Adam 389, 389 Pulca M. 351 Rabina Menasze 297 Racek Jan 292 Racskayho Max 170 Rading W. 370, 396 Radzikowski Stanisław Eliasz 51-54, 52 Rapos К. 220 Raticz O. 44 Rattray 409 Rączka Jan 360 Reinfuss Roman 63, 63-65, 67, 67, 105, 111, 113, 124, 163, 163, 225, 381, 392, 392 Reizes Józef 304 Rehor Frantisek 342, 345 Reychmann Jan 388, 388, 389, 390, 390, 392, 392 Reyman J. 397 Reyman T. 37, 369 Roj Wojciech 59, 59 Romer E . 136, 373, 373 Rosenberg A. 164, 165 Roska M. v. 372, 372 Rostafiński J. 101 Roth C . 301 Roth S. 372, 372 �419 Roubík F . 261, 261 Russu I. I. 341, 404, 405 Rybakov B. A. 193, 194, 194 Rywlin J. 299 Rzączyński Gabriel 54 Rzepecki Władysław 282 Sabacińska D. 385 Sabała Jan Krzeptowski 53, 54, 157, 280, 280 Sadan Dov 294, 295, 296, 297 Sadownik J. 285 Sadowski J. N. 37, 367, 368, 368 Salomon Karl 296 Sarna W. 64, 67 Sawicki Ludomir 92, 227, 376, 377, 380 Sągajłło-Kaczanowska M. 381 Schatz Borys 300 Scheufler Vladimir 306, 309 Schoenfeld Eliszewa 295 Schwarz K . 301 Schwarzbaum Haim 295 , 295 Sekyry J. 374 Semkowicz Władysław 44, 44, 381 Setkowicz J. 113 Seweryn T. 119, 120, 224, 381 Shelem Matatjahu 298, 298, 299, 299 Sierotwiński Stanisław 50 Sikora P. 31, 375, 376, 397 Simonenko I. 313 Sirovátka Oldfich 309-311 Skalníková Olga 307, 309, 310 Skopowski C. 380 Skupień Florek Andrzej 58, 59 Skutil J. 372, 376 Sládkovic A. 195, 195 Sloboda D. 85, 86, 86, 88-90 Słapa Aleksander 50 Smolarek P. 261 Smoleński Jerzy 381 Sobiescy Jadwiga i Marian 284, 284, 286, 286 Socháñ Pavel 163, 185 Somecan L . 78 Sosnowski Kazimierz 391, 391 Sosnowski Oskar 381 Soukup Lubomir 308 Spector Johanna 298 Spilka Josef 309-311 Spiridon V. 80 Stahl Paul 316, 319 Stankiewicz W. 393 Stañková Jitka 306, 307, 309, 351 Starkówna Edyta 357 Staszic 54 Steczkowska M. 200, 217, 217, 223 , Steinman Eliezer 297 Steinmetz 409 Stelmachowska B. 384 Stęczyński Bogusz Zygmunt 56, 58, 59 Stieber Z. 63, 66 Stoiński S. 395, 395 Stopka Andrzej 281, 281 Stráská D. 163 , 292, 342, 343, 348, 349, 349, 350, 352 Stuczewski Jechojachim 297, 297 Studnicki Franciszek 411 Suchanek Karol 235, 235, 250, 252, 254, 255, 256 Sulimirski T. 38, 38-39, 367-369, 368, Svoboda S. F . 342, 343 Svobodová Vlasta 306, 307 Sygański J. 219 Syrenius S. 112, 112 Szafer Władysław 373, 373, 380, 381 Szczotka S. 111, 219, 221, 227, 393, 394, Szczygielski T. 44, 44 Szsmłej I. 66 Szentivei J. 316 Szewczyk Zdzisław 333 Szkocki A. 285 Szromba Zofia 333-334 Szubertowa M. 330 Szuchiewicz W. 198, 224, 391 Sziics Sandor 406 Szurmiak-Bogucka Aleksandra 277, 285, Szymanowski Karol 24, 282 Śląski B. 261, 262, 270, 271 Śmiałek Jan 54 Śmiałowski Rudolf 398, 399 Śmiszko M. 43, 367 Środoń A. 398 Stastná Jarmila 307 Śtika Jaroslav 85, 93, 228, 306 Stiková Karolina 309 Tabor W. 198, 198 Tagányi К. 165 Takáts Sándor 407 Tálasi István 406 223 348, 253, 371 394 285 �420 Talko-Hryncewicz Julian 380 Talmon Janina 293 Tarnowycz J. 63, 68 Tatar Jędrzej 282 Tetmajer Kazimierz 50, 59, 59 Tetmajer Leon 49, 56, 57 Teutsch J. 372, 372 Ticho 304 Timaffy L . 313 Timoszczuk B. O. 376 Tomaszewski Z. 23 Topolski J . 107, 112 Toroński A. J . 67, 67 Treter Bohdan 390, 390 Trkovská Vera 306, 307, 309 Trzepacz M. zob. Cabalska M. Tymieniecki K . 101 Udziela Seweryn 63, 67, 67, 118, 120, 281, 281, 381, 382, 392, 392, 393 Urbach E . 295 Ureke W. 74 Václavík A. 348 Valsan G . 77, 78, 78, 79 Vancík Frantiśek 306, 309 Varga G . 312 Veéerková M. 348 Veress A. 75, 75, 76, 76 Vértes L . 373, 373, 375, 376 Vetterl Karol 308, 311 Vilím D. 85, 86, 86, 88, 89 Vitasek F . 373, 373 Vladutiu Ion 71, 82, 313, 319 Vollenhoven v. 409 Vondrácek О. 346 Vuia Romulus 80, 80, 82, 314, 316, 319 Vydra I . 348 Wachowiak В. 261, 274 Wałowy A. 371 Wanatowicz J. 371 Wantuła A. 333 Wasilewski Zygmunt 50, 55-57 г ш л м ÍTNOGRWH POLSKI М Ы и Historii FnltnrB M . « n . t o e | POLSKU J AKADLMU INAIJR w - г . s t a w a , u l . Hoza Nr 74 Wawrzeniecki M. 208 Werchratski I. 66 Werses S. 295, 297 Węgrzynowicz Leopold 199, 200, 203, 205, 208, 212-215, 213, 215, 217, 217, 224, 378-383, 378, 380, 382, 383 Wielowiejski J. 102 Wierzbowski T. 60 Więcko E . 232 Wiktor J . 333 Wildhaber Robert 385 Winter Z. 164 Witkiewicz S. 118, 283 Wokroj F . 66, 66 Wolski L . 260 Wrześniewski August 50, 50, 118 Wyhlidal P. 346 Wyrozumski J. 267, 275 Zambrzycka-Kunachowicz Anna 117, 118, 333, 333, 395 Zamir Emanuel 297, 298 Zawistowicz-Adamska K . 122, 329, 330, 330, 381 Zborowski Juliusz 49, 224, 281, 282, 282, 285, 359 Zdercius B. 317 Zdiarski Stanisław 50, 55, 55, 56, 279 Zeitlin 301 Zejszner Ludwik 50, 54, 199, 219, 221, 278, 278, 279, 283 Zewin S. J . 297 Ziłyńskij I . 63, 66 Znamierowska-Priifferowa M. 381 Zubrzycki D . 63 Zygler T. 286, 286 Żaki Andrzej 30, 30-38, 40-44, 43, 44, 369, 370, 388, 388, 395-397 Żółkiewski S. 21 Żurowski J. 29, 29, 33, 37, 38, 40, 368, 368, 371, 396, 397 Żurowski K . 38, 38, 367 Żurowski T. 370, 370 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/816be8a639c931f39f4d328db4b3c146.pdf 260af00082edd2f4816efce90c69bc35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Lubelskie - obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3916 Title A name given to the resource Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.167-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wręcz żywiołowego rozkwitu w i c k i e j p o w i n n y iść r ó w n i e e f e k t o w n e ją wypełniają. dukujące metale lowanymi kajały Tymczasem bardziej konawstwem ośrodki d l a użytku skrzyniami, w niejszego Podczas sprzęty, które stolarskie pro­ w s i , poza niewielkim wyszukane wnętrza izby ło­ zdobnictwa w Ł o w i c k i e m . W p a r z e z bogatą dekoracją barwnie m a ­ stopniu potrzeby zaspo­ w wpływu Łowickiem sunkowo meble n a obraz gdy masowo określony, dużego cechuje widualnych wypuszczający artystycznej z warsztatu działalności Tego rodzaju sadzie produkcja „krótkich serii", snycerką różnorodność f o r m , t y p o w a d l a indy­ poczynań artystycznych. PRZYPISY w ciągu całej niż kilka Muzeum w 2 J w . , r y c . n a s. 101. oparta n a za­ 3 J w . , r y c . n a s. 103. n i e mogła wywrzeć znacz­ 4 J w . , r y c . n a s. 104. kraju. OBRZĘDÓW i N a koncie stałą o r a z nych zmiennych, osiągnięcie t u przypomnieć skiej, na której czynnych pokazano niemal lutym dużej na całą Lublinie nowa skalę było 100% (!) wystawa jakie została zmienna, treścią stanowiła korzystania nowych pomysłów cji, j a k również zastosowania ośrodków ludowych, w gdzie dzie­ występowały. otwarta pracownikowi naukowej. ceramiki lubel­ odmian, interesującą starcza niejedna Lubelszezyźnie n a t y m terenie 1959 r . przygotowa­ wartości ubiorów do­ wystawę których wystawę czy wystawę stroju sumiennie reprezentowanych wówczas garncarskich, dzinie o posiada urządzoną spośród Wystarczy muzealnych osiągnięć szereg n i e z w y k l e wystaw najbardziej placówek swych stanowiła w Muzeum która poza swą Ciekawą w próbę w y ­ zakresie ekspozy­ możliwości, j a k i c h d o ­ muzeum nowoczesna tech­ nika. Wystawa ne ilustrowała Lubelszczyzny, nym zwyczaje pokazane doroczne w wyborze zarówno w a r u n k a m i l o k a l o w y m i , badań mogli Świderski. LUDOWYCH do grupy ambitnych skonale opracowaną i estetycznie w Jan Warszawa i ich strój. 1 mebli. meblarska, L u b l i n i e należy dynamicznych W A . Chmielińska, Księżacy 1930, s. 100. Reinfuss WYSTAWA w styl, d l a sto­ zdobione pra­ Fotografował Roman stworzyły plastycznej n i e więcej czy kilkanaście s z t u k z d o b i o n y c h łowickiej. charakterystyczny obszaru cujący — j a k G o l i s — w sposób p ó ł a m a t o r s k i , półzaswej izby skrzynie łowiczan. W y ­ m e b l i o bogatszej d e k o r a c j i z a j m o w a l i się w i ę c różni u t a l e n t o w a n i s a m o u c y , wodowy, wnętrza wyrabiane z tego zakresu. organizatorzy magazynowych statecznie musiało W wystawy Muzeum, penetracją konieczności terenową, podyktowa­ jak i i na poprzedzone prowadzoną stanem przez stopniu zasobach zatrudnionych w Muzeum, i obszerną opis dokumentację oraz zapis gnetofonowe stów. czy t e n został następnie korzystany przy muje obrzędów niektóre Z urządzeniu obrzędy świąt zimowych dów, serię turoni, oraz odkryte przy styki Ludowej kiełek. szafka ku wraz współudziale z grupę obej­ oraz Sekcji z trójkątnym ligawek Badania Instytutu Janowa interesujących k u ­ związanych szczytem, otwarta umieszczona kolędnicza. W e w n ą t r z z Bożym z przodu n a drąż­ niej znajdują się w d w ó c h k o n d y g n a c j a c h figurki krążące w cu, ubiory wiejskie. odziane Zwyczaje sikawek w e współczesne wielkanocne, śmigusowych, techniką rozległą rządzona z prócz palm, drewnianych pisanki w y ­ u i skrobaną wyróżniała nawleczonych poprzegradzanych tań­ reprezentowały woskową których Pla­ Sztuki maski a także szopkę z kompletem przedmiotów j a k gwiazda tzw. Hero­ kolędniczych, zasługuje n a u w a g ę wśród etno­ gwiazd Państwowego Wśród Narodzeniem która dorocznych związanych z o k r e ­ wystawiono z a p u s t n y c h przebierańców, Lubelskiego tek­ umiejętnie w y ­ wystawy, zwyczajów c y k l u obrzędów i zwyczajów sem nagrania m a ­ śpiewanych rodzinne. kołatek, zespół i rezul­ obiektów, a l e obejmującą i c h względnie wygłaszanych Materiał cykl obrzędów ołówkowy konane niedo­ co dało w t a c i e n i e t y l k o znaczną liczbę n o w y c h wystawy często Przygotowanie zostać rodzin­ bowiem bazować szczupłych metrykowanych. z małym i grafów NA LU B E LS ZCZ Y Ź N I E oraz się kołatka na d w a sznurki nasady krótkimi seria spo­ deseczek kołeczkami 167 �Ryc. 1. Kołatka wielkanocna z Lubelszczyzny. Muz. w Lublinie. Ryc. 2. Jedna z grup orszaku weselnego. Ryc. 3. Wieńce dożynkowe na wy­ stawie w Lublinie. (ryc. 1), przypominająca używane przez W dalszym żniwny były ciągu zwyczaj przy idiofoniczne obrzęd pomocy dożynkowe. stanowiły zwyczaje stawiająca orszak odzianych w ce) 268 weselne. weselny stroje menty z wesela wyobrażone Były kszezonowskie pomocy to: autentyczne gra laleczek. swych oraz wystawy przed­ manekinów dwa przedstawiający lalek. for­ pieśni na o chmielu na Ilustracja pracowników z działu frag­ blinie. Pomysł tań­ nienia ekspozycji nadawano przez magnetofonowej) objaś­ t e k s t y , j a k n p . : pełny ligawce i t d . , aż do tekst weselnej zakończenie. dźwiękowa przygotowanych wystawy taśmy nienia oraz scena z (z „Herodów", końcowy złożony (w t y m jeden przy różne w zwiedzania radiowe oraz wykonanych Akcent czasie pokazane Sobótki przepiórki" estetycznie W głośniki palenia „oborywania Uzupełniały tę część e k s p o z y c j i mach wieńce instrumenty ludy prymitywne. zestawiona ludowymi została etnograficznego zastosowania okazał z wykonawcami nagrań przez Muzeum w Lu­ jako sie. doskonały, rzało t o n a s a l a c h w y s t a w o w y c h nagrań gdyż specyficzny uzupeł­ stwa­ nastrój �autentyzmu, ożywiając niejako martwe zespoły m a ­ k r z y ż u j ą c y c h się ukośnie desek, ż y w o p r z y p o m i n a ł y d r e w n i a n e o p a k o w a n i a używane d o t r a n s p o r t u m a ­ s z y n ( r y c . 3). D o b r y sprzęt w y s t a w o w y podnosi estetyczny w a l o r ekspozycji, ale s a m pozostaje j a k gdyby niewidoczny. W w y p a d k u omawianej t u w y ­ s t a w y r u s z t o w a n i a z desek w p r o w a d z a ł y u c z u c i e n i e ­ p o k o j u i odrywały o d eksponatu uwagę widza w sposób n i e m n i e j s z y niż d a w n i e j g a b l o t y m u z e a l ­ ne przeładowane różnego r o d z a j u o z d o b a m i w p o ­ staci gzymsów, k o l u m i e n e k i t p . Poza t y m w n i e ­ których wypadkach, t a m zwłaszcza, gdzie s a m e k s p o n a t n i e odznaczał się barwnością ( g r u p a w i e ń ­ c ó w d o ż y n k o w y c h ) , s t w a r z a ł o się n a s a l i w y s t a w o w e j wrażenie p r z y k r e j szarzyzny nekinów. Ekspozycja w y s t a w y — j a k z w y k l e w Muzeum L u b e l s k i m — stanowiła próbę szukania nowych rozwiązań. U n i k a j ą c p r z y k r e g o n a t u r a l i z m u w s p o ­ sobie t r a k t o w a n i a manekinów, zrezygnowano np. całkowicie z r e a l i s t y c z n i e w y k o n a n y c h głów, zastę­ pując j e b a r d z o szczęśliwie zupełnie p ł a s k i m i a l e zindywidualizowanymi w konturze t w a r z a m i wycię­ t y m i z g r u b e j d e s k i ( r y c . ?), c o dało w y n i k b a r d z o dodatni. Znacznie wa gorzej wystawy; natomiast półki wypadła ogólna i Stelaże, w y k o n a n e opra­ z prostych, Fotografował Anna Urbanowicz Kunczyńska KONKURS W maju I WYSTAWA 1959 r . została „Wystawa sztuki ludowej dowej przez komisarz Balbinę Podhala", Białońską wystawy) Zakopane), przy i SZTUKI otwarta w Nowym współudziale Rady (kierownik Wandę Targu zorganizowana z r a m i e n i a Wydziału K u l t u r y P o w i a t o w e j i Jan Wydziału Widigerową samych Naro­ (ZPAP twórców ludo­ U w z g l ę d n i o n o t u j e d n a k t a k ż e p e w n ą liczbę tów zabytkowych, ich przez wkład Wystawę okazy z myślą muzea. stanowiły szkoły dzieci 1958 r . ) . C h o ­ PODHALA d z i e miała p r e z e n t o w a ć współczesną twórczość ludową. w y c h : Bronisławy B a r t o l - M a r c u l k i i J a n a M i c h n i a k a . p o p r z e d z i ł k o n k u r s (grudzień LUDOWEJ W dziale obiekty podstawowej o możliwości w „zabytkowym" dostarczone ceramiki, uczniów Zebrane Jana zdobione znaczny przez Chochołowie. p o d k i e r u n k i e m nauczyciela starej ekspona­ zakupienia przez Plucińskiego narzędzia pracy ciaż t e r m i n j e g o n i e p o z o s t a w i a ł w i e l e czasu n a p r z y ­ i gotowania w darze do M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r ­ i przypadał n a okres bardzo niedogodny, kolidując z j e s i e n n y m i p r a c a m i w p o l u , t o j e d n a k z e ­ b r a n o m a t e r i a ł z a r ó w n o okazały l i c z e b n i e , ogół biorąc Niemała — na wysokim w t y m zasługa poziomie j a k— na artystycznym. organizatorek pracujących od w i e l u j u ż l a t n a t y m t e r e n i e i znających go d o s k o ­ n a l e . A l e niezależnie o d i c h doświadczenia, zapewne dużą r o l ę twórców. Jedyną odegrało wsią, z nie związanych pod wpływem doświadczenie której z nadesłano ludową samych wiele tradycją, eksponatów a drobnomieszczańskiej wykonanych tandety, był D z i a n i s z , biorący udział w k o n k u r s i e p o r a z p i e r w s z y . Przyjęcie cyjnego dla konkursu granic podziału administra­ p o w i a t u zadecydowało, że r e p r e z e n t o w a n e t u odrębne g r u p y : P o d h a l e , Spisz, O r a w a i P i e n i n y . Główną rolę odegrały j e d n a k były w ł a ś c i w i e c z t e r y ekspo­ naty pochodzące Zakopane. podhalańskich Tradycyjna terenie najlepiej twórcami z ze wytwórczość się zachowała, strony państwa w s i otaczających ludowa a obecna oraz na możność C P L i A — zapewnia t r a d y c y j n e j wytwórczości dodatkowe zbytu oddziałuje skup ludowej szanse r o z w o j u . N a r o z w ó j i p o d t r z y m a n i e miejscowych t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h i rękodzielniczych mocno także ruch regionalny, żywszy n a P o d h a l u niż w i n n y c h o k o l i c a c h naszego k r a j u . bazowała w przeważającej teriałach w y b r a n y c h z p r a c pasterskie zostały przekazane szawie. N i e z a l e ż n i e o d i n i c j a t y w y Plucińskiego, s a m e o r g a n i ­ zatorki wystawy nadawały pewien k i e r u n e k poszuki­ w a n i o m z a b y t k ó w w t e r e n i e , w y k o r z y s t u j ą c okazję d l a uzupełnienia m a t e r i a ł ó w w z a k r e s i e noszonego j u ż o b e c n i e 1900 r . W r e z u l t a c i e tradycyjnego, nie s t r o j u k o b i e c e g o z czasu t y c h poszukiwań z e u m Tatrzańskiego wzbogacona części n a m a ­ k o n k u r s o w y c h i w zasa­ około kolekcja M u ­ została o dalsze p r z y ­ kłady spódnic w e ł n i a n y c h „ t y b e t e k " , c z a r n y c h , z d r o b ­ nymi wzorami czerwonych kwiatków „śliwek", typo­ w y c h d l a góralskiej m o d y z początku naszego w i e k u . Szczególnie fragmentem interesującym XX w . p r a c o w n i R o z a l i i T a t a r o w e j . Z a r ó w n o i c h krój poziom biegłości wykonania i w czynnej z tych są t u g o r s e t y jak wykonane stroju lat zdobienia n a początku dowodzą twórczyń. Szyte przeważnie srebrnego zdobione obecna l u b złotego są z n a c z n i e w „zkrętki" skromniej ciem i zrozumieniem linie kroju. W dziale zdobionej czarnego, l u b „szarotki", niż tego twórczości formy, współczesnej u k a z a n i a j e j w j a k najpełniejszym były wszystkie dużej z aksamitu, n a wymaga m o d a góralska, a l e z a t o z w i ę k s z y m zentowane Wystawa naczynia t y m m a s z y n i e , o w z o r a c h n a s z y w a n y c h z siutażu opieka n a d wyrobów l u d o w y c h o d b i o r c y m i e j s k i e m u poprzez drewniane wyczu­ podkreślającej przyjęto zasadę przekroju. Repre­ właściwie dziedziny sztuki i rzemiosła l u d o w e g o , ż y w e n a t e r e n i e p o w i a t u n o w o ­ t a r s k i e g o , a także t e , które j u ż utraciły zastosowanie 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7722334f5599fd1380a2524423104602.pdf 33433d45d31e1b878f8320367b8519ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4198 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Golis, Jan - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3915 Title A name given to the resource Jan Golis, łowicki stolarz i rzeźbiarz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.161-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś JAN GOLIS, Ł O W I C K I STOLARZ I R Z E Ź B I A R Z Ryc. 1. Jan Golis lińska. „Księżar.y Charakterystyczne do zdobnictwa tkaninie cyfiką i dla wycinance, wyróżniają kim domenę sce sztuki obróbką kobiet. Wśród do mężczyzn prawie czasem nawet Wyjątkowo Łaźniki rzezali dużo (powiat takich szewski, krzyże nie który i zmarł kapliczki. znaleziono. dobrych larką, w do okiennice, żyło we wsi o którym p a ­ cieśli 1949 r . mając żadnych również zajmujących znanych na Konstanty R a ­ całą w się 75 l a t , robił i c h wyrobów Łaźnikaeh okolicę, — Władysław dzisiaj Wojciech scowej architektury j a k bogate lowanie Gajek; elementów i czasach żyjący do o n i do m i e j ­ zdobionych, ganki, wiatrownice, czy dekoracyjne sza­ węgłów. Najsłynniejszym •/. m i e j s c o w y c h dzony Wojtysiak wprowadzili sporo sto­ j a k „Samowiak", działający jeszcze p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą , w późniejszych w 1873 r o k u , rzeźbił i niewiele. Według słów Na zaczął większą skalę te zdo­ wtedy jego syna maglownioa — t o i czasu tworzyć dopiero przeznaczona „inte­ n i e miał''. po oże­ jego. dziełem n a podarunek d l a żony. N a s t ę p n i e w z i ą ł się d o upiększania miesz­ kania, drzwi, wykonując oraz księżackie" zdobione serie płaskorzeźbą kredensów, l u b „szafy nazywanych „półki z k o n e w n i k i e m " . W t y m cza­ sie p r a c o w a ł t y l k o d l a r o d z i n y i najbliższych mych. Nigdy nieważ, j a k twierdzi należycie pracę, n i e traktował roku niczego syn, nikt za w ł o ż o n ą gospodarz, W n i e sprzedawał 1923, k i e d y mianowicie: densów „całymi w mi nocami drzewie, pędzić, kilkoro i inne meble. tyle nijak której „odkryła" drzwi Mówił gotów mnie miałem w zresztą, jako Golisa rzeźbionych, j e j rzeźbiarz byłem ojciec głowie wycinać Aniela dorobek, G kre­ o upamiętnił"Zachwycona interesującym lentem ( r y c . 1), u r o ­ wystawie regionalnej pokazała 1943 r . B y ł s y n e m rzystując j e w urządzeniu d o s n u n i e mógł z a ­ pomysłów, że zasnąć abyś jego s a m o r o d n y m t a ­ wyroby w Łowiczu izby sobie: kozikiem n i e dawały, j a k b y wołały do m n i e : chcemy, Chmielińska po­ n i e zapłaciłby m u Chmielińska, m i a ł o n j u ż z a sobą p o w a ż n y a znajo­ na wsi, zarobkowo. najbardziej w małe ramiona Pasyjki 1900. P i e r w s z y m był J a nGolis zmarły pracy na zdobiąc snycerską. młodością, nas twórców dekoracją r e s o w a ł się w i ę c e j kilku równocześnie się z Chmie­ b y ł y s o b i e duże u z n a n i e w e w s i , a l e w ó w c z a s jeszcze okiennice osóbki". podobnie Jednak Było bogatą z: A. Chłopak rzeźbił Chrystusa, była Najstarszy, „różne osoby"; postacią na roli drzwi mięć t r w a , n a z w i s k i e m P i e t r z a k , p r z e d o k o ł o 60 l a t y wykonywał krzyża z od pracy „syncerów" Łowicz). krzyżyki utrzymywał Już j a k o m ł o d y n i e n i u się, o k o ł o r o k u ozdabiali „święte wio­ s a m również samou­ — m i e s z k a n i a , r o b i l i m e b l e , c z y też m a l o w a l i a całej wszyst­ rolnika, gospodarstwie. o stolarze obrazów, spe­ zainteresowanie d r e w n a . W każdej chwilach wolnych ramy stroju, ludowej przede duże i w regionalną stanowią rzeźbiarze którzy w wycinali swoją natomiast opowiadają kach, które twórczości można dekoracyjną zamiłowanie się n a j s i l n i e j się n a t l e s z t u k i Polski. T e dziedziny zauważyć Księżaków przejawia w 1928 r. (repr. i ich strój). w Golisa na 1929 r . , w y k o ­ łowickiej. Były t a m 161 ��kołyska i szafa na szła n a własność pozostawała kupywała wiczu, tanta w stałym szereg uznając postacią. w na terenie w jubileuszowych, miasta Łowicza, plom za uznania działalność m. i n . muzea wicach. Otrzymywał prywatnych, (ryc. innych to artystyczną. W wyroby i ze nie o d osób żeber, natomiast skrzynię rzeźbioną. Około roku 1937 na analizować serię dzie­ W ujęciu postacie Matki przedstawiających Boskiej i między innymi Bezpośrednio p r z e d w y b u c h e m wojny wyrabiał Golis już t y l k o o z d o b n e „ ś c i a n k i d o k a l e n d a r z y " (ryc, 2), w p o s t a c i a ż u r o w y c h p r o s t o k ą t n y c h p l a k i e ­ tek o zaokrąglonych brzegach, b a r w n i e m a l o w a n y c h . Głównym a k c e n t e m w p l a k i e t k a c h jest orzeł h e r b o ­ w y , całą p o w i e r z c h n i ę zaś z a m y k a w i j ą c a się m i ę k ­ k o gałązka l a u r o w a . Z p o w o d u p o d e s z ł e g o w i e k u brakowało s n y c e r z o w i sił d o w y k o n y w a n i a więk­ szych p r a c , n i e w y k o ń c z y ł n a w e t s k r z y n i , z a m ó w i o ­ nej k i l k a l a t w c z e ś n i e j . Technika Rzeźbił w pracy wykonanego kosy. na którą liniował wał przeznaczonej do dokładnie powierzchnię farbami sosnowego których pracę olejnymi. i oklejał umieszczał się stwierdzić, czy w t y m celu tyl­ z zła­ ostrza od narysowania zdobienia i symetrii. Po płaszczyźnie, poziomo, wyrabiał lipowymi dekorację korzystał i z malo­ drewna okładzinami, snycerską. z co wyrzeźbieniu szklistym papierem Meble je skomplikowana. pionowo m u zachowanie wygładzał była własnoręcznie Rozpoczynał wzoru ułatwiało nie desce l i p o w e j , u ż y w a j ą c ko nożyka manej Golisa na Nie udało jakichkolwiek wzor­ ników. Pasyjki stwo. Można koracyjną, Przejawia ża. zasadniczo w która się z zauważyć widoczna jest to zwłaszcza Pierwszy podstawie nich wykazują krzyżyk, w pewne podobnie fałdami Różnice, zwalają s p o s o b i e ujęcia osadzony płaskorzeźbioną w postacią krzy­ z jakie zupełnie kształcił fazę ostatnią głowa rzeźbił w Druga podobnie bezpośrednio kiedy pełnej wzorowana na na po­ reprezentuje nie swojego stylu, okresie pasyjka pomocą węzłem pasyjkami, Golisa, pe- płytki za pierwsza pełni oraz płaskiej między bez wypadkach schematycznie twórczości mo­ pier­ schematycznie, charakterystycznym twórczej. ilustracji. staranniej gdy klatka została że został rzeźby n i e moż­ niewielkiej, o n jeszcze w granicę nie niewyraźnej bardziej zachodzą sztywne, i obu omawianych przypuszczać, wcześniejszą wy­ podczas dojrzałości była prawdo­ dewocjonaliach produkcji fabrycznej. Z d w ó c h f i g u r C h r y s t u s a stojącego — odkryta pewny, w Łaźnikach, Muzeum nie w Łowiczu, że przypisać twierdzać dzących figur jest t y l k o jedna, autoryzowana natomiast druga, przechowywana strzegającą, posiada autorstwo Golisowi. rrrimo między jest fałdów, tymi w wszystkim rzeźbom w y r a z sukni, wzdłuż które obu wydłużenie pionowym zaznaczonych hieratycznej zacho­ wspólną wybitne jeszcze się po*- różnic, Cechą za­ hipotetycz­ t a zdaje istotnych sposób zbiorach uwagę tylko Hipoteza pasie w w metryce rzeźbami. spotęgowane rytmicznie w można pewnych przede przewiązanej układem całej, nadaje nie obu p o w a g i . Fałdy t e j e d n a k r z e ź b i e z m u z e u m ł o w i c k i e g o ( r y c . 3) p o t r a k t o w a ­ zastały (ryc. 5) bardziej — dekoracyjny. dizwonowatej w Matki szaty Bo­ jest bo­ Postać identycznie. mostek podczas zaznaczonymi biodrze. ne de­ Golisa. nogi, W 4). dość ( r y c . 4) wykonana prawym gdy i formie rowków, pasję samą meblach w płytkich w tę jest zaznaczony postaci żeber. rizonium podobień­ w ciało podstawie kształtowana bardzo z na są r ę c e zaznaczenia postaci, Rzeźb w y k o n a n y c h przez J a n a Golisa z n a m y b a r ­ dzo n i e w i e l e . Z a c h o w a ł y się z a l e d w i e t r z y p a s y j k i i d w i e f i g u r k i C h r y s t u s a stojącego. (ryc. się krzyża, p o k r y t e są p o n a d t o kończynach ostatniej delowane siowa Chrystusa. w łączy Ramiona u w y d a t n i o n y u k ł a d mięśni. D r u g i e j powrócił d o r z e ź b y f i g u r a l n e j , , w y k o n u j ą c figurek, ma boga­ Natomiast potraktowana wypadku piersiowa kolekcjonerki więciu została pierwszym publikowanej dekoracji roślinnym od pasyjce, bardzo krzyż. meblową. j a k poprzednio, on drugiej oczy względem ornamentem nieznanej robił pod klatka ze się w prawie snycerką główkami krawędzie odbiega W ilustracji rzuca barokowy Kato­ w o n również zamówienia W za­ ornamentu nieostrej pasyjka Chrystusa drugiej Golisa zdobiony, gatym dy­ z 5 profilowane rocz­ z Golisowi szczegółach i profilowane snycerskich. Golisa. tylko całkowicie sław. N a gwiazdkami bogato Chmielińską , trzecia po­ W prac znanej małymi posiada 6). przez 1935 popularną związanych Warszawie za­ Ło­ reprezen­ drewnie otoczoną aniołków, dla Lwowa np. w w roku bardzo nadano okresu międzywojennego kupywały za i miejscowych nicą założenia połowie sensie t y m czasie w piersia czołowych polityków uroczystościach rzeźbiarzem, r e j o n u . Około powiatu skiej, prze­ Chmielińska do M u z e u m pewnym tego Wykonywał następnie muzeum. kontakcie z sztuki Golis która jego wyrobów go ludowej był już talerze, miejscowego swobodnie, schematycznie Biegną jednakowych układają one drugiej element t u równolegle odstępach, się a w jako a na symetrycznie dclnej na boki. rzeźbie wyłącznie do siebie, krawędzi Również Ryc. 2. „Ścianka" do kalendarza. Wyk J . Golis. Ryc. 3. Chrystus w cierniowej koronie. Wys. > 33 cm. Wyk. prawdopodobnie J . Golis. Ryc. 4. Fragment pasyjki J . Golisa. Wys. Chrystusa 16 cm. Muz. w Łowiczu. Ryc. 5. Chrystus. Wys. 45 cm Wyk. J . Golis ok. 1934 r. Ryc. 6. Pasyjka. Wyk. J . Golis. Wys. 62 cm. Muz. w Łowiczu. 163 �Ryc. 7. Kredens rzeźbiony i malowany. Wyk. J . Golis w 1928 r. Muz. w Łouiiczu. Ryc. 8. Skrzynia rzeź­ biona. Wyk. J . Golis w 1934 r. Ryc. 9. Fragment lawy zdobionej. Wyk. Franciszek Szymczak z Bąkowa ok. 1925 r. �Ryc. 10. Bok skrzyni (patrz ryc. 8). Wyk. w 1934 r. elementem jący z ornamentalnym szyi przechodzi równie Chrystusa, się uważany sukni. Pewne żyć w s p o s o b i e ujęcia Pomimo za podobieństwo sobą bem m o d e l o w a n i a . chuje z n a c z n a nie wykończenie i surowość jest rzeźby Różnica w pochodzą przypuszczenie, nym rzeźby opracowaniu sposób bardzo< wcześniejsza niu rodziny stały z że bardziej p r y m i t y w n a rzeźba od więcej w precyzyjny oby­ twórczości. wysunąć pod względem technicz­ w znajduje Łowiczu się traktować w czasie, jako jest zo­ rzeźbę niewykoń­ czoną. mebli kredensy, Golisa na które pierwszy zwracają plan uwagę wysuwają swoją nie­ rozetek, grzebieniu, którego> motywem ornamentem dobnie zakomponowanym. układa się o n w polach, zamkniętych mymi densie z wędzie nastawy bardzo Poza Łowicza kwiatową. od i 7) również motyw tylko metryczna tów dwuosiowa roślinnych. mimo-, iż wyrastają ' z splecionych czek w ósemkę natomiast girland. ozdobione nieregularnym motywem niką Dekoracja niejsza trzeciego i nieco kredensu bardziej podstawy drzwi­ snycerką — tech­ jest znacznie skrom­ Forma kwiato­ jest lek­ podobnych j a k poprzednio wygiętych chlarzy wrzecionowatych, listków, ułożonych w pąki. Również na podobne grzebieniu do wa­ wieńczącym nastawę k r e d e n s u w i ć roślinną zastępuje słabo woluta. Kredens Pracę nad ten, w y k o n a n y w ulist- 1910 r o k u , wielobarwnie. skrzynią rozpoczął Golis w 1934 r . ( r y c . 8). W d e k o r a c j i j e j podział n a p o l a n i e j e s t w y ­ gałązek; kwiatony środek pola stron szlakiem, złożonym kra­ z trójkątnych giem metrii ząbków tulipana, połówek przebiega w rozet. została i dolnej w rozmiesz­ układzie mniejsze otoczona partiach kompo­ z zaś w przez z pośrodku biegnących kompozycji środek trzech pionowych umieszczonego' Jedyna pionowo licowej swobodnym wypełniają kre­ kwiatu ścianie dość Całość s y m e t r y c z n y k w i a t o ń o l a n c e t o w a t y c h liściach i k w i a ­ Obramowania z kwiatowe. stanowi kształt n u z a n i k a zupełnie, p o m i m o że o r n a m e n t złożony zycje są po­ przybierają stylizowana. Na pokryte za­ sy­ elemen­ bocznych, łańcuszka w y k o n a n e g o o wszystkie kom­ mazerowania. zaakcentowany. szybek 1928. Muzeum podstawy; są — z a m i a s t dwa zwień­ roku z złożona z wazonów, czono ażurowe ten, sposobach ma p o l a c h raźnie zdobionej w kompozycja, Kwiatony prostokątnych pozio­ w kredens drzwiczkach polami polichromowanym obramowania Główny kredensu PrzecWwagę rozwinięte tym w (ryc. podstawie dwoma Po­ się na cen­ Kredens został jest układa m i a s t wyraźnego k w i a t o n u występuje t u b o w i e m roślinnym, p o ­ pionowych, góry kredensu). stanowi czenie n a s t a w y . wicią czterech (szuflady podstawy Na Łodzi. niego różni nie jest m a l o w a n y Łowiczu, trzeci w herbowy. wykonany ornamentu dują się w Muzeum w orzeł do niona są o n e w y p u k ł y m doniczki. gałązka z w y k l e bogatą dekoracją. Z e z n a n y c h n a m d w a z n a j ­ kryte z złożona malowany, który wyrastający elementów polski podobny Łodzi, ko Wśród się w na jest pozycji posiada­ wykonane t y m samym wypadałoby ce­ pozwala rzeźbiarza. Jeżeli zaś o b i e mniej muzeum róż­ sposo­ powierzchni, okresu z Muzeum t e j , która faliście barwnie głównie w jednego się Bardzo wyraźnie; wykonania kształcie samych zauwa­ jeszcze w z sposobie w tych tralnym i s t a r a n n i e w y g ł a d z o n a . T r u d n o - j e s t ustalić, c z y dwie być tach Z brzegów Podczas g d y pierwszą figurkę druga m o d e l o w a n a że stóp. podobieństw, o b i e dość zwisa­ fakt, dłoni, m ó g ł b y można dłoni wskazanych między łańcuch gdyby po w i e r z c h u złożonych dobrze nią się stal który, rzeźbionej J. Golis szere­ oś sy­ płaszczyzny 265 �zdobniczej. (ryc. Ornament 10), złożony na węższym z podobnych tów, j e s t b a r d z i e j s z t y w n y zuje t u do glownicy, dekoracji która boku skrzyni nych jak na licu elemen­ również i statyczny. Golis wspomnianej była jednym nawią­ poprzednio z jego ma- pierwszych Wykonując łóżko d l a córki ozdobił ' G o l i s płasko­ boków, j a k o najbar­ rzeźbą t y l k o j e d e n z dłuższych dziej widoczny. podobnie Wzór, zakomponowany j a k n a grzebieniach tu kredensów, bardzo przypomi­ n a też n i e c o ozdobę o k i e n k a n a d d r z w i a m i wymi do domu snycerza. Od akcentu wejścio­ centralnego, k t ó r y s t a n o w i u l u b i o n y p r z e z , n i e g o m o t y w orła, r o z ­ chodzą się s y m e t r y c z n i e przypominający Podobny wykonanej w na boki u l i s t n i o n e gałązki. wy. nieco zwieszony ornament przez dwie Występuje w na bo­ motyw, dół pąk kwiato­ znajdujemy Golisa esowate, t u nowy już na Wystawę kołysce Regionalną 3 najmniej udanych wyrobów zdobionych Jana G o l i s a należą d r z w i . J e d n e z n i c h , z n a n e t a k ż e z ł o ­ wickiej wystawy , ozdobione i zostały przez nałoże­ n i e t o c z o n y c h półkolurnienek, płaskich k r ą ż k ó w i m o ­ tywów w kształcie rzeźbiarz gicznego padku, soczewki; zakończył odstępnym orłem. typową wszystkie d l a niego założenia kompozycyjnego. na drzwiach zachowanych przez m e n t złożony ze elementy W d o dziś postaci bardzo w domu rodzinę Golisa, s p o t y k a m y o r n a ­ roślinnych, wydłużonego, s y m e t r y c z n e g o składającego nych szczegółów. dekoracji wy­ się z m a ł o wyrobów czytelnej stolarskich kwia­ masy drob­ wykonanych p r z e z G o l i s a w y r ó ż n i ć można s z e r e g c e c h , które skła­ się n a p e w i e n twórcy. Motywem specyficzny najbardziej styl dla właściwy Golisa temu charakte­ r y s t y c z n y m j e s t w i ć złożona z gęsto- o s a d z o n y c h siebie wrzecionowatych listków, z bardzo znaczoną l u b w o g ó l e n i e w i d o c z n ą łodygą. Występuje on w k i l k u postaciach: j a k o t y p o w y , osadzony z o n i k u kwiatoń, j a k o esowata ściankach sające do kalendarzy) pnącze o bardzo w gałązka l a u r u l u b też wa­ (np. n a jako- luźno drobnych listkach. rzeźbione p r z e z G o l i s a są z a z w y c z a j zwi­ Kwiaty promieniste, wie- lopłatkowe, r a z t y l k o występuje k i e l i c h t u l i p a n u . bionym motywem chętnie umieszczał (np. do na kredensach, kalendarzy) swoisty. tywów Pod Golisa tym nie orzeł polski, centralny drzwiach, interpretując Poza i łóżku, go w stosował Ulu­ który kompozycji na ściankach sposób bardzo żadnych względem od formy mebli meble rozpowszechnionych Księstwa Łowickiego, snycerką i malaturami. sach — poza dekoracją dodał tylko do n i e różnią zostały Na one t y l k o przykład rzeźbioną ogólnie na na sposobie densu oraz ment jest formy dziej w y d a t n e zwieńczenie szczytu. K o m p o z y c j a przez w spotęgowałaby tu wejściowych Andrzeja Golisa, znamy drewnianą pewne Golisa tylko kapliczkę. podobieństwo zdobienia, m . in. ornamentu n a podstawie jednak znacznie wprowadza poza motywy nowością tym zwierzęce, jest laskowa- umieszczone przypominające ozdoby n a t e r e n i e Łaanik ganków p r z y d r z w i a c h Gajek, syn agronomię chłopiec cieśli Wojciecha pracuje obecnie bardzo Gajka, poza Łażni- się snycer­ interesował ką. N a u c z y ł s i ę rzeźbić o d o j c a , a l e p o d o b n o też chowane wa jedna ustalonych kompozycja W całości, upierzenia ptaka wykazują Rzeźbione jedynymi na w tej pracy oraz d w i e p l a k i e t k i , z któ­ orła polskiego, wzorów, druga ostatniej zwraca bardzo wykonanego — dekoracyjne i ciekawe ujęcie biegłość techniczną wykonane pelikana uwagę dużą sprzęty obser­ J a n a G o l i s a . Za­ t o m i s t e r n i e w y c i n a n a , ażuro­ przedstawia gnieździe. te technikę jego w y r o b y według w chętnie r a m k a n a fotografie rych piskląt. przez ładna rozwiązanie Wyroby autora. Golisa n i e są t e g o r o d z a j u m e b l a m i , j a k i e spotkać izbach Księżaków ma rozpo­ d o domów. Jako wował kre­ S a m orna­ prostszy, nowe pseudogotyckim, szyby, jego Golisa 62 l a t a , widać Jana w Andrzeja p o t r a k t o w a n i u grzebienia. wszechnionych kami. podkreślone snycerzy wyrobów ozdobną rozłożenia obramowaniu łowickich. m e b l i , które Pośród w moż­ używanych większości są przez pochodze­ n i a j a r m a r c z n e g o , zdarzają się dość często- p r z e d m i o t y ozdobione przez j a k i e g o ś s a m o u k a snycerką czy m a ­ l o w a n i e m . P r z y k ł a d o w o w y m i e n i ć t u m o ż n a łóżko ze Strugienic, zdobione przez miejscowego- majsterka Białasa, c z y ł a w k ę w y k o n a n ą p r z e z F r a n c i s z k a Szym­ czaka z Bąkowa Górnego. Łóżko ze Strugienic ma n a dłuższym b o k u t a k s a m o j a k łóżko Golisa r a c j ę rzeźbioną listej wgłębnie, symetryczną, w gałązki, j e d n a k środkowa, znacznie skromniejszą podokiennej wyższa część z Bąkowa oparcia, rowaniem motyw nikłym bar­ kopytnika. niż pła­ (ryc. i płaską, kwiatonem Większość polichromowaną snycerski stanowi tych i malowanych tylko na j e s t ażu­ rzeźbą. t u doniczka dużymi 9) przypadająca przestrzeń ściany m i ę d z y o k n a m i , o z d o b i o n a ny deko­ f o r m i e fa­ Golisa. ławie lico­ orna­ i charakterze się kreden­ ścianach przyjętej o skorzeźby wzbogacone w Z j a k n p . sylwetkę psa. Drugą nie po­ twórczości J a n a Go­ mianowicie kredensu Golis mo­ terenie licowej innych 1945 r . mając kredens dekoracji W Golisa w do stosowanego w a Gajka. zmarł rzeźbiony W dwóch wiosce, Franciszka który zoo- i a n t r o p o m o r f i c z n y c h . zasadniczo wych był jako punkt za­ ściany między bukiet kwia­ Możliwe, że p o l i c h r o m i a n a działalność rodzinnej obok słabo bogaty Należy wspomnieć o w p ł y w i e lisa Franciszek drugim dodatkowy, boczne -na u b r a n i e , pośrodku, t o podobieństwo. skończywszy znanych już elementów tami, dają jeszcze gdzie zębatą linią. S k r z y n i a G o l i s a n i e została nie­ z się tów, a krawędzie są w y r a ź n ą jakiegoś l o ­ wicią B r a k u j e t u wyraźnie zamieszkałym W znajduje Andrzej Łowiczu . Do w lami, skrzyniach malowanych dwupolowych, wykończona. dzieł. gato łowickich Głów­ z bardzo nerkowatymi liśćmi i mebli rzeźbionych m e n t u n a s k r z y n i n a s u w a p e w n e , dość o d l e g ł e zresz­ ł o w i c k i c h powstała p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą i w okre­ tą, p o r ó w n a n i e sie 166 z kompozycją malatur na tradycyj­ międzywojennym. Były to czasy największego, �wręcz żywiołowego rozkwitu w i c k i e j p o w i n n y iść r ó w n i e e f e k t o w n e ją wypełniają. dukujące metale lowanymi kajały Tymczasem bardziej konawstwem ośrodki d l a użytku skrzyniami, w niejszego Podczas sprzęty, które stolarskie pro­ w s i , poza niewielkim wyszukane wnętrza izby ło­ zdobnictwa w Ł o w i c k i e m . W p a r z e z bogatą dekoracją barwnie m a ­ stopniu potrzeby zaspo­ w wpływu Łowickiem sunkowo meble n a obraz gdy masowo określony, dużego cechuje widualnych wypuszczający artystycznej z warsztatu działalności Tego rodzaju sadzie produkcja „krótkich serii", snycerką różnorodność f o r m , t y p o w a d l a indy­ poczynań artystycznych. PRZYPISY w ciągu całej niż kilka Muzeum w 2 J w . , r y c . n a s. 101. oparta n a za­ 3 J w . , r y c . n a s. 103. n i e mogła wywrzeć znacz­ 4 J w . , r y c . n a s. 104. kraju. OBRZĘDÓW i N a koncie stałą o r a z nych zmiennych, osiągnięcie t u przypomnieć skiej, na której czynnych pokazano niemal lutym dużej na całą Lublinie nowa skalę było 100% (!) wystawa jakie została zmienna, treścią stanowiła korzystania nowych pomysłów cji, j a k również zastosowania ośrodków ludowych, w gdzie dzie­ występowały. otwarta pracownikowi naukowej. ceramiki lubel­ odmian, interesującą starcza niejedna Lubelszezyźnie n a t y m terenie 1959 r . przygotowa­ wartości ubiorów do­ wystawę których wystawę czy wystawę stroju sumiennie reprezentowanych wówczas garncarskich, dzinie o posiada urządzoną spośród Wystarczy muzealnych osiągnięć szereg n i e z w y k l e wystaw najbardziej placówek swych stanowiła w Muzeum która poza swą Ciekawą w próbę w y ­ zakresie ekspozy­ możliwości, j a k i c h d o ­ muzeum nowoczesna tech­ nika. Wystawa ne ilustrowała Lubelszczyzny, nym zwyczaje pokazane doroczne w wyborze zarówno w a r u n k a m i l o k a l o w y m i , badań mogli Świderski. LUDOWYCH do grupy ambitnych skonale opracowaną i estetycznie w Jan Warszawa i ich strój. 1 mebli. meblarska, L u b l i n i e należy dynamicznych W A . Chmielińska, Księżacy 1930, s. 100. Reinfuss WYSTAWA w styl, d l a sto­ zdobione pra­ Fotografował Roman stworzyły plastycznej n i e więcej czy kilkanaście s z t u k z d o b i o n y c h łowickiej. charakterystyczny obszaru cujący — j a k G o l i s — w sposób p ó ł a m a t o r s k i , półzaswej izby skrzynie łowiczan. W y ­ m e b l i o bogatszej d e k o r a c j i z a j m o w a l i się w i ę c różni u t a l e n t o w a n i s a m o u c y , wodowy, wnętrza wyrabiane z tego zakresu. organizatorzy magazynowych statecznie musiało W wystawy Muzeum, penetracją konieczności terenową, podyktowa­ jak i i na poprzedzone prowadzoną stanem przez stopniu zasobach zatrudnionych w Muzeum, i obszerną opis dokumentację oraz zapis gnetofonowe stów. czy t e n został następnie korzystany przy muje obrzędów niektóre Z urządzeniu obrzędy świąt zimowych dów, serię turoni, oraz odkryte przy styki Ludowej kiełek. szafka ku wraz współudziale z grupę obej­ oraz Sekcji z trójkątnym ligawek Badania Instytutu Janowa interesujących k u ­ związanych szczytem, otwarta umieszczona kolędnicza. W e w n ą t r z z Bożym z przodu n a drąż­ niej znajdują się w d w ó c h k o n d y g n a c j a c h figurki krążące w cu, ubiory wiejskie. odziane Zwyczaje sikawek w e współczesne wielkanocne, śmigusowych, techniką rozległą rządzona z prócz palm, drewnianych pisanki w y ­ u i skrobaną wyróżniała nawleczonych poprzegradzanych tań­ reprezentowały woskową których Pla­ Sztuki maski a także szopkę z kompletem przedmiotów j a k gwiazda tzw. Hero­ kolędniczych, zasługuje n a u w a g ę wśród etno­ gwiazd Państwowego Wśród Narodzeniem która dorocznych związanych z o k r e ­ wystawiono z a p u s t n y c h przebierańców, Lubelskiego tek­ umiejętnie w y ­ wystawy, zwyczajów c y k l u obrzędów i zwyczajów sem nagrania m a ­ śpiewanych rodzinne. kołatek, zespół i rezul­ obiektów, a l e obejmującą i c h względnie wygłaszanych Materiał cykl obrzędów ołówkowy konane niedo­ co dało w t a c i e n i e t y l k o znaczną liczbę n o w y c h wystawy często Przygotowanie zostać rodzin­ bowiem bazować szczupłych metrykowanych. z małym i grafów NA LU B E LS ZCZ Y Ź N I E oraz się kołatka na d w a sznurki nasady krótkimi seria spo­ deseczek kołeczkami 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37529b784367dfc54033a629f27ae6e.pdf be0504438730434d28af940450f84e13 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4196 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje karnawał kusaki jedlińskie Jedlińsk (radomskie) - zwyczaje karnawałowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3913 Title A name given to the resource Jedlińskie kusaki /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.132-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski J E D L I Ń S K I E Ryc. 1. W od „Wójt". bezpośrednim Radomia, osada — sąsiedztwie, 'bo zaledwie rozłożyła się n a d rzeką Jedlińsk. miejscowość Dziś jest ok. 2.500 licząca to 12 k m Radomką nic nie mała znacząca mieszkańców. Jedyną wicza za tych zabójstwo wie każde jem „ścinania Zwyczaj z 1930 r o k u barokowym r. szczytem, 1752 p r z e z gruntownie Stanisława Andrzeja biskupa krakowskiego, dziedzica są t r z y wano stare w domy, przy odrestaurowany Załuskiego, Jedlińska. P o z a t y m czym najstarszy wybudo­ to historię Mikołaj zaczynającą (Jedliński) się herbu w r. sto Jedlińsko magdeburskim rozwoju liczy z przywilejem i prawem miasteczka ono zaledwie d ó w . Częste jest ku XIX (w itp. masowe latach: rego ciosem prawem (ius gladii). powolne. W cho­ nasilenie notujemy w wie­ pożary Ostatecz­ d l a m i a s t a j e s t u k a z c a r s k i , mocą w dniu n a osadę o 17/29/.X.1869 nazwie roku Jedlińsk, któ­ zostaje bez praw miejskich . 3 Jedlińsko korzystając ność przyglądania z prawa się e g z e k u c j o m miecza miało moż­ dokonywanym na to dlatego, pojęciu m i e s z k a ń c ó w ze zwycza­ śmierci" w o s t a t n i dzień stale, potem, d o I I w o j n y Wznowiono karnawału. obchodzony go w był d o ok. światowej, r . 1950, a l e tyl­ spotkało go> d o p i e r o w będziemy starali d o w i s k a , oglądanego się wyjaśnić w „kusakami", p r z y do- o p i s u c a ł e g o w i ­ przez a u t o r a w czym „ k u s ą " niedzielą, wtorkiem. wszystkich każdy r . 1959. Jedlińsku dzień z osobna nazy­ , k u s y m " poniedzi alkiem, „Kusakami" przebierańców charakteryzuje zwy­ komentarzu O s t a t n i e t r z y d n i k a r n a w a ł u z w a n e są w dni r . 1958 o stałym k o n t y n u o w a n i u . Genezę tego końcowym. N a razie p r z e j d z i e m y sym" 1831, 1867, 1874, 1894), Jedlińska. czaju r . 1820 i egzekucjach a się t o z n i e p r z y c h y l n ą postawą ó w c z e s n y c h w ł a d z t e ­ wają t y m 78 Ż y ­ O Jedlińsku, r e n o w y c h . Stąd też p o n o w i o n o Tempo powietrza — hamują r o z w ó j Jedlińsko zamienione bardzo się mia­ nieszczęścia, a t a k ż e c h y b a bliskość d u ­ żego R a d o m i a nym miecza na — Radom rządzenia morowego l e r y , których n a j w i ę k s z e zakłada 1 504 m i e s z k a ń c ó w , w epidemie 2 1530. W ó w c z a s Nabram swoich gruntach na trakcie Warszawa ma Jakuba. w t e n , j a k informują, czasami. z myślą r . 1768. N i e z a w s z e j e d n a k t a k było. M a r n a dziś o s a d a swoją ko dziada dziecko że łączą się o n e w okazałą b u d o w l ą j e s t t u m u r o w a n y kościół z r . 1645 w KUSAK w wzmożona nazywa kusy się wtorek. wesołość „ku­ również i Kuse zabawy, których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest w t o r e k w r a z „ścięciem ś m i e r c i " . D z i e ń t e n j e s t z w y c z a j o w y m tem; wszystkie nych godzin zarówno prace są przerwane, r a n n y c h przeciągają dzieci jak i dorosłych po a od ze świę­ wczes­ ulicach tłumy, przybyłych często z o d l e g ł y c h w s i (mp. z B i a ł o b r z e g ó w ) . O ż y w i o n y n a ­ strój w z m a g a j ą co c h w i l a wesołe u t a r c z k i z rańcami, kusakami. czyzn, czyli Zespół przebie­ przebranych p r z e w a ż n i e m ł o d y c h , składa się z „pana d e g o " i „ p a n i m ł o d e j " , chodzących p o d r ę k ę w męż­ mło­ asy­ ście k a p e l i składającej się z dwóch — trzech akor­ d w u k r o t n i e , k i e d y t o ścięto za jakąś zbrodnię, k o w a l a deonistów. ubrany w czarny frak, Urbana białą zbrodniarzach. W 132 z Lisowa s t y c z n i u 1778 r . m i a ł y oraz żołnierza one Wawrzyńca miejsce Scito- Pan koszulą młody z wysokim, jest staromodnym kołnierzy- �kiem o z d o b i o n y m głowie c z a r n y kach. P a n i i welon p o d szyją melonik, młoda Policzki Chodząc od dopiero co sząc p r z y tym o datek darstwo". Zarówno 0 swoim jak w m a n a sobie n a głowie. nowane. czarnym a ręce długą, i domu do białą domu zawartym informują „na nowe (ubrani baki i pro­ gospo­ normalnie), wąsy wymalowane czarną pastą. Cztery diabły u b r a n e dość d o w o l n i e mają byle n a czar­ n a głowach m a s k i z tka­ niny, z o t w o r a m i n a oczy i u s t a , i dużymi, c z a r n y m i lub c z e r w o n y m i czastym drutem. gie (70—80 „klepki", „taki rogami. Z tyłu ogon, s z p i l k a m i , gwoździami no Diabelskimi cm), drewniane, które rozkaz noszą rekwizytami rękach ze stanowią zespół złożony spodnie mają również i z są do wnętrz maskaradzie w szy; u biorą granatowe są udział z i na męż­ Twa­ „policjanci" (wypoży­ czapki listono­ pocztowe P.P. zastą­ „Policjanci" posterunku interwencja w gumowe M.O. Za­ osadzie: podobnych w i pełną starszy od humoru postacią i n n y c h kusaków, opoczyńską sukmanę, z w y p c h a n y m brzuchem krytymi i długimi melonikiem. jest wójt, ubrany wie­ w białą dla dodania po­ lnianymi włosami, D l a wzbudzenia przy­ wesołości po s w e g o śledzia w jeszcze gdy atrybu­ je w większą któryś z więk­ t e n spo­ wesołość uczestników do­ nosie. Oprócz o p i s a n y c h przebierańców zawieszone n a i t p . akcesoria, druciarz, cyganie sznurkach dalej dziad (przy kosiarz czym z plecionym z kosą szpulki babą, cyganka — kapeluszu w na od kominiarz, za opłatą długiej głowie białej — i po­ Istotnym celem całej m a s k a r a d y , aż d o c h w i l i są­ d u n a d śmiercią, j e s t z b i e r a n i e pieniędzy. Są t o bądź dobrowolnie zapłata składane za w r ó ż b ę deonach, datki, cyganki bądź wspomniana l u b ładną albo opłaty w y m u s z a n e żących w y s m a r o w a n i e m grę n a już akor­ przez diabłów gro­ poczernionymi klepkami, k a ­ nakładane p r z e z w ó j t a i p o l i c j a n t ó w za w y i m a g i ­ nowane n a poczekaniu przewinienia, opłaty (określenie m o j e — J . C.) n a k ł a d a n e n a ce pojazdy przez Jedlińsk odnoszą całej co pewien zabawy. W zapustowych w czas głównego od „celne" przejeżdżają­ i t p . Zebrane do odróżnieniu innych n i e są p r z e z n a c z a n e pieniądze organizatora podobnych okolicach Polski, zabaw pieniądze n a późniejszą z a b a w ę , l e c z użyt­ k o w a n e n a c e l społeczny. I t a k : d o I I w o j n y wej przeznaczano pożarną. W roku zaś świato­ j e przeważnie n a miejscową r . 1958 k u p i o n o z a n i e t e l e w i z o r , projektuje się k u p n o strojów straż w tym dla zespołu scenicznego. Kilka godzin trwające swawole przebierańców czej n a b r z u c h u , n o s i d u ż y pisem: W Ó J T PFERDOŁA tekturowy medal z na­ NIC NIE ZDOŁA . 4 Wójt przez cały dzień c h o d z i w asyście p o l i c j a n t a i „ s e k w e stratora". Ten wymalowane ostatni czarną chą teczkę z normalnie wąsy i ma baki, również też „niedźwiedź" „treserem". głowę i Niedźwiedź niedźwiedzią. cuchem, którego d r u g i •niedźwiednik on ubrany pałeczkę, na są „niedźwied­ ubrany koniec Przepasany trzyma w na arenę łańcuchu w białych ce, u b o k u m a m i e c z . 5 rze, k a t używał wiczek. Nie Nigdy wspomina który o zostawił też żaden używał to z ławnicy, czap­ ręka­ J a n Kloczkowski, tego. wyjęty 1920 r . celu w y k o n a n y m — ręce metalowym drewnianym Przy z zwyczaju, informatorów. śladów, b y k a t d o topora, t y l k o miecz. z czarnym czerwonej skórkowych opis najstarszych po prostu miecz najmniej w t y m a n i ksiądz wierszowany n i e n i e m a żadnych białą za­ dwaj strój p r z e p a s a n y długich, białych, tym bębenek posta­ państwowym j e d n a k n i e nakładał n a t w a r z m a s k i . ok. drugiej nowe D a w n i e j , g d y b y l i t u kuśnie­ łań­ w szyi, rękawiczkach, ręce W na K a t , odziany w czerwony pasem, jest którą występują zawieszonym jednej n a czerwono. uderza jest Teraz k a t i śmierć. ani w długi b i a ł y kożuch w ł o s e m n a z e w n ą t r z i w nakładaną tylko a pod pa­ „aktami". tworzą nik", zwany ubrany pastą śmierci". cie. Są t o : b u r m i s t r z w t o d z e z godłem ma t w a r z w y s m a r o w a n ą czarną pastą, n a p i e r s i a c h , a r a ­ trzyma i zawieszony n i e j a k o w s t ę p e m d o w ł a ś c i w e g o obrzędu, t j . „ścięcia Ciekawą Parę zresztą s t a n i e śledziem wy­ padkach. wagi twarzą końcu grupy ludzi, rozgania śmiechu, Po­ repre­ czar­ p i l n o w a n i e , b y któryś z k u s a k ó w n i e posunął się daleko, n a której i nici krakowianka strażackie i umalowaną zarzucając racji maskaradach. którzy wysmarowane i z Daw­ z tradycyjnym zwyczaju wędką, powodując huragany ry emblematy miejscowego i mruczeniem także przedwojennej sób, i daniem p o l i c j i j e s t u t r z y m y w a n i e porządku w kiem — j e s t śledź. R y b a k , koszuli czapy. a w chłopak oraz k a b u r y o d p i s t o l e t ó w i pałki wypożyczone za ją rybaka o n osobiście nożyce, domów. strażaków) zdjęte znakami b o k u mają figlach tem wróży) fantastycznie mundury miejscowych na czapkach pione zentuje i brał s t a l e udział w t a pozostała roz­ czterech K o n n o jeżdżą r ó w n i e ż k r a k o w i a k ubrani w k r a k o w s k i e stroje. od stać rybak mają szpic ubrani swego zawodu był dłu­ nieraz czone Jedlińsku jeszcze w W w występuje l u b n a u k o s . C a ł y dzień j e ż d ż ą n a k o n i a c h , a próbują w j e ż d ż a ć ścięte pan borcy. i futrzane ukarminowane, baki jego „krawcami", względu nie wolno jak i trzech „ ż y d ó w " z w a n y c h również z l a m p a s a m i , krótkie k o ­ żuszki w ł o s e m d o w e w n ą t r z pastą w ą s y na T a k niedźwiedź się d ł u g i m k i j e m . kol­ są wysmarowane w A n t y c h r y s t a " . Diabłom czyzn u b r a n y c h w rze szyi. N a u w a g ę zasługuje r ó w n i e ż postać „ r y b a k a " . niej naszpikowany l u b okręcony mawiać, a p o r o z u m i e w a ć się m o g ą t y l k o 1 na m i g i . Kozacy na chodząc podpierają sze r o z o c h o c o n e no ( l u b g r a n a t o w o ) na końcu wieszony suknię ukarmi­ małżeństwie, pieniężny mają rękawicz­ usta obficie muzykanci i p a n młody, motylkiem; na białych czym dawniej międlicy , mieczem a przed 6 — Podob­ „egzekucji" specjalnie I I wojną w mieczem dług. o k . 80 c m ( p o d o b n o p o c h o d z i XVII był zastąpiony przy­ wieku). 133 ��Śmierć u b r a n a j e s t n a biało. T w a r z białą maską oczodołami wykonaną i z odstającymi ma papieru, z kośćmi policzkowymi, w sumie s p r a w i a w r a ż a n i e „ ś m i e r c i " . W ma biały płatek, w przednich latach którym trzymała ukryty ona 8 następnie k o s i a r z ( r e p r e z e n t a n t co Opisem śmierci W zamykamy w późnych długi kusy wtorek w godzinach A w o j e n n y m czasom c n a b a r d z o r a d a B o t a m g ł ó w tysiące o d j e j m i e c z a p a d a O n a bez litości ród l u d z k i z a b i e r a N i e c h a j ż e n a r e s z c i e s a m a dziś u m i e r a " P o wysłuchaniu oskarżycieli Sąd w s t a j e , a b u r ­ m i s t r z o d c z y t u j e w y r o k , k t ó r e g o zakończenie b r z m i : po­ (czasem dwa) korowód postaci Jedlińsku. popołudniowych następuje „... O t ó ż za t e z b r o d n i e l i c z n e Z a t e zabójstwa r o z l i c z n e M y , Sąd, w y r o k w y d a j e m y , W imię Boga, Ojca, Syna, N a śmierć * j ą s k a z u j e m y N i m m i n i e d r u g a godzina". najważniejszy m o m e n t : w i d o w i s k o s a m o w s o b i e d r a ­ matyczne, ale n a s y c o n e sporą dozą komizmu. remizy strażackiej w y r u s z a pochód p r o w a d z o n y parę k r a k o w i a k ó w n a koniach. Za ta o r k i e s t r a strażacka, kozacy, kowóz strażacki (ale trumna, żydzi. diabły, bez beczki), Pochód W miejscu, gdzie d a w n i e j stoły i krzesła, na których był nimi wóz z zdąża Spod przez podąża Sądem, n a którym na dę­ becz­ Sąd: wójt i ławnicy. O b o k s t o i k a t . P o l i c j a n t Po jedzie w y d a n i u w y r o k u n a chwilę zabiera glos wójt: „ T e r a z poślijcie p o m i s t r z a k a t a M a c i e już w y r o k b u r m i s t r z a A t r a m e n t e m podpisany N i e c h a j będzie w y k o n a n y " . „rynek". ratusz, ustawione zasiada mówi: „... Z e t n i j c i e śmierć srogą, n i c j e j n i e d a r u j c i e . . . w zanadrzu. występujących l u d u ) , który rękach t r z y ­ jest k o t . W kota Z k o l e i z a b i e r a głos p r z e d s t a w i c i e l p r a w a — w ó j t , osłoniętą wpadniętymi są burmistrz, „Bartłomiej" N a w i d o w n i ę w y s u w a się k a t , d o którego p o l i c j a n t p r z y p r o w a d z a uwiązaną d o p o w r o z a drżącą ze s t r a c h u d o p r o w a d z a przerażoną śmierć. W t y m czasie o r k i e s t r a śmierć, którą obskakują gra diabły i żydzi. Przewód sądowy o t w i e r a b u r m i s t r z , oddając głos pierwszemu o s k a r ż y c i e l o w i — k r a k o w i a k o w i , d a l e j k r a k o w i a n c e i ż y d o w i . O n i reprezentują miejscowe społeczeństwo. P o wysłuchaniu tychże z w r a c a się burmistrz do trzymającego śmierć n a u w i ę z i p o ­ licjanta: „Policjancie Bartłomieju B o rzecz niesłychana, a b y śmierć b y ł a złapana Co t o o n a m o c n o spała, ż e się t a k ł a t w o złapać dała Czy się w k u s a k i upiła i s w o j ą kosę W wierszowanej odpowiedzi policjant że śmierć r z e c z y w i ś c i e upiła się, s w o j ą w Tocznem, zauważył Ryc. z t j . n a p o b l i s k i c h łąkach, dziad Kanty. 5. „Niedźwiedź'' „niedźwiednikiem". zgubiła". zgubiła swe prze­ śmierci: Z kolei zabiera głos k a t i w n i u grozi t y m , którzy źle długim przemówie­ postępują: „ B o j a m i s t r z sprawiedliwości N i e przepuszczę żadnej z ł o ś c i " to znów usprawiedliwia się, że nie złości: 7 t a m śpiącą żałobnego, a p o l i c j a n t kończy do T y ś gubiła i niszczyła t o l u d z k i e p l e m i ę Pustoszałaś, w y l u d n i a ł a ś , tę polską ziemię P o d d a m y c i ę p o d m i e c z , pójdziesz ze świata precz". „ B o g d y b y n i e było k a r y N i e b y ł o b y i w złem m i a r y " oświadcza, kosę i marsza mówienie lub poucza zebranych: „ N i e c h a j n i e będą Bo to żywot lada próżniaki jaki 1 1 czyni tego w �Ryc. 6. „Kusy" wtorek. W rogu u góry „pani młoda" ze partnerem. N i e c h n i g d y n i e oszukują Niechaj uczciwie pracują" kończy zaś apelem ale skierowanym do rodziców: z płachty nych, rzucających Diabły wkładają się śmierć wszyscy z pochwy dusza zebra­ pogoń trumny, zebrani za kotem. stawiają i się k u p l e b a n i i p o p o k r o p e k . M a o n pow­ niem doktora, ściąganego który wychodzi w się objeżdża czele na lekarskim trwa r a d y mają kitlu, niemilknącej zatrzymując posterunkiem MO dla zameldowa­ śmierci. W r e s z c i e kat jadący białym koniu prowadzi do teraz n a remizy. t y m kończy się t e n k o m i c z n y d r a m a t . T e r a z nocy przez mieszka­ ulicami, tylko przed n i a o zgonie wszystkimi czele z księdza s c e n a p o w t a r z a się p r z e d aby wydać świadectwo zgonu. Pochód w wrzawie na na beczkowóz żydków. Podobna orkiestrą ją skierowują stać h a r a c z u p i e n i ę ż n e g o z ogólna z a b a w a , wstęp n a którą Na d o pół­ aktorzy roku 1959, w ogólnych s a c h n i e r ó ż n i się o d t y c h , j a k i e b y ł y okresie ksiądz międzywojennym, Jan Kloczkowski, a nawet proboszcz od czasu, tutejszej ścinania śmierci że najwcześniejszy opis 136 gdzie wspomniany ksiądz gdy parafii różnice. zwyczaju p o c h o d z i w ł a ś n i e o d księdza k o w s k i e g o , a z n a j d u j e m y g o p o d datą 1860 w Codziennej, w szczegółach j e d n a k , i to b a r d z o ważnych, w i d z i m y duże zaznaczyć, zary­ urządzane o d i ' . 1839, p o r a z p i e r w s z y j ą oglądał. W Należy księdzu prawie Pionka, był który jak podaje 1857". przed wiemy 100 l a t y . A l e dowiedzieć n i c , co by — t o moż­ wymienia burmistrzem po r o k u Kloczkowskiemu dziś autor jak się o d nie­ miejscowych n i e pochodziło Pod wpływem wyglą­ też d z i ę k i od jego u t w o r u księdza tradycja się d r o b ­ ne opisu. różnice w komentowaniu drukowanego W r a c a j ą c d o s z c z e g ó ł ó w , z w r ó ć m y u w a g ę , ż e śmierć nie a miała n a głowie glinianego* k a t t y l k o symbolicznie ciął garnka z mieczem popiołem, nad głową. N a t o m i a s t — t a k w r o k u ubiegłym j a k i p o pierwszej w o j n i e światowej garnek z mieczem w o r a z z a księdza K l e c z k o w s k i e g o popiołem w był garnek nieodzowny rozbijając i go. kat — uderzał Znajdujący się n i m p o p i ó ł c z y śledź p o s t n y n a końcu w ę d k i r y ­ b a k a — t o w i d o m e z n a k i w i s z ą c e g o już n a d k a r k i e m przydługiego kami postu. To religijnymi, symbole które związane weszły do z prakty­ zwyczajów i o b r z ę d ó w z a p u s t n y c h n a t e r e n i e całej P o l s k i , łącząc W t e n sposób widowiskami zwyczaj najrozmaitsze Przy „ścinania śmierci" t e g o l u b następnego z okresu innymi mającymi formy. sposobności zwróćmy uwagę na sam fakt ścinania. C z y „ ś m i e r c i " ścinano „ g ł o w ę " — a wówczas O p i s a n a z a b a w a , którą o g l ą d a ł e m — j a k w s p o m n i a ­ w sa­ zupełnie zaginęła, a c z a s a m i t y l k o w y c z u w a maska­ wolny. łem n a początku — — n i e można ludzi wierszu, burmistrza Kloczkowskiego. ucieka w 19 Wiśniewski mu kot — do tego Przypuszczenie na dał t e n z w y c z a j w r z a s k l i w y aplauz teraz z gdzie oprzeć Dzięki P o skończonym p r z e m ó w i e n i u w y d o b y w a a Prawdopodobnie na nazwisko m i e c z i tnąc n a d g ł o w ą s y m b o l i z u j e j e j ścięcie. Ś m i e r ć n a ziemię, opis. pióra X . J . K l o c z k o w s k i e g o J. 1 2 śmierci. Ścięciu t o w a r z y s z y jej m e g o o k r e s u p o c h o d z i w i e r s z o w a n y o p i s t e g o obrzędu „Wy ojcowie i w y m a t k i W y c h o w u j c i e dobrze d z i a t k i , Bo j a k w y ich nie skarcicie Z g i n i e o d m i e c z a i c h życie. J a i c h za w a s karać będę G d y s w e g o m i e c z a dobedę. Spadnie z k a r k u i c h główeczka J a k o d noża m a k ó w e c z k a " . pada treściwy lewym swym daje Klocz­ Gazecie krótki, „kat" musiałby dość w y s o k o ciąć mieczem n a d głową, dla bezpieczeństwa, c z y też s ł o w o „ ś c i n a ć " od­ n o s i się p o p r o s t u d o u d e r z e n i a m i e c z e m Kloczkowski czywszy w zmusza musimy Gazecie Codziennej [tan. k a t — J . C ] garnek upada w na z popiołem, rusztowanie [...]" . nas do 15 zaufania ustosunkować mógł on nawet do styl mieczem śmierci opisu krytycznie wierszowanego; d l a l e p s z e g o układu w garnek? „[...] Skoń­ trup Potoczny opisu w uderza rozbija, m u . Natomiast się poetis o m n i a licet, więc wierszy allokucją, który pisze: niektórych swych wypadkach �celowo mijać się z prawdą. Jest to tym bardziej możliwe, że p r z y p a r o k r o t n y m w s p o r n i n i e n i u o by r z e c z y w i s t y m ucinaniu głowy nie zapomina dać: „ A z g ł o w y popiół się p r u s z y " . tej głowy popiół więc k a t n i e w Tak czy o w a k nie mógłby szyję, lecz się w Z musiał głowy, gdyż śmierć n i e była kukłą, co w y n i k a z a r ó w n o z o p i s ó w j a k i d z i s i e j s z e g o s t a n u rzeczy. Żaden z p y t a n y c h i n f o r m a t o r ó w , czący J a n Gołębiewski, ścinanie o d b y w a ł o nym się podwyższeniu nie na czy nawet 86 l a t l i ­ przypomina jakimś temu sobie, podium, by drewnia­ podobnym, w czym uwidaczniałby się w y r a ź n y w p ł y w o g l ą d a n y c h n i e g d y ś egzekucji. A jednak •wi-amo p o m o s t , sto l a t temu w czemu k o w s k i pisząc w daje w wzmianki o jego śmierć opisie wkrótce po go t u n i e z n a j d u j e m y , pomina go s o b i e Ważnym kowski nak, stary jest i w Zwyczaj roku opowiadaniach nie ma stawiania go 1860 zaginąć, różniącym o ich odbicie w starych dzisiejszy ściętej saniach. używano jednak znalazło s w o j e wyda­ skoro przy­ Gołębiowski. mówi wtedy „[...] P o n a rusztowanie [...]"". eksportacja wyraźnie że Klecz­ a n i też z t r a d y c j i n i e szczegółem od d a w n e g o stor- Jan wierszowanym rusztowaniu. musiał w i ę c Jedlińsku ks. Gaziecie Codziennej: niu d e k r e t u prowadzą Natomiast wyraz zwyczaj śmierci. Być tylko Klecz­ może jed­ czasami, co opisie, a z k o l e i informatorów (Jan — Gołę­ b i o w s k i — l a t 86, J a n Jastrzębski — l a t 87) t w i e r ­ dzących, na że śmierć gdy były zaspy wożono stale wozie, tylko śnieżne, w ó w c z a s u ż y w a n o sań. C z ę ­ sto postępowano t a k m i ę d z y r o k i e m 1900 a 1920. Z i n n y c h s z c z e g ó ł ó w w a r t o jeszcze z a n o t o w a ć różnice w strojach. Np. k a t bywał stopnia „ c z e r w o n y " , mu c z e r w o n y m którzy że n a w e t papierem, informatorzy . 1 8 Kloczkowski wspomina co pamiętają zaś jednym o klękaniu śmierci, c o j e s t t y m że n i e z a w s z e k a t u stojącą. Ostatniej potwierdzają było tego oklejano jeszcze nie­ używały kołatek. wypadku również prawdopodobniejsze, wygodnie wiadomości jednak do b u t y czasami Diabły w dawniej małe „ścinać" śmierć Kleczkowskiego nie informatorzy. zwró­ cić uwagę n a n i e k t ó r e p o s t a c i e b i o r ą c e u d z i a ł w łej m a s k a r a d z i e . Jedne z nich istnieją chwili, gdy powstał s a m zwyczaj za chwilę p r z e j d z i e m y ) , ca­ zapewne (do którego i n n e przechodziły od genezy metamor­ fozę, a jeszcze i n n e są w y r a ź n i e n o w y m nabytkiem. Niestety najważniej­ Kloczkowski sze postacie. wymienia tylko Są t o : b u r m i s t r z , w ó j t , p o l i c j a n t i k a t . Innych należy się domyślać. to o d b i c i e przedstawicieli go. O n i b y l i n a j w y ż s z y m i dawnego prawa — miejskie­ stróżami p o r z ą d k u i w czy­ czaju z — „gonili" całą pewnością uwagę n a antagonizm kami. Ma pierwsi dzy on w zwy­ latach i wcześniej. kozakami i krakowia­ aspekt polityczny; przedstawicielami bo, gdy to dru­ przemocy, m o g l i symbolizować wolność i walkę. Racławice, mieli Głowacki kowiaka, a obchodów nie i silny wpływ co 'Krakusy mogli mieć, n a upowszechnienie za t y m idzie, maskaradowych na i chyba postaci włączenie kra­ go do t a m , gdzie dotychczas go było. Starymi postaciami są najprawdopodobniej nie­ d ź w i e d ź z n i e d ź w i e d n i k i e m , żydzi, c y g a n i e , d z i a d y gdyż odpowiedniki ich znajdujemy l u d o w y c h i n n y c h okolic. Nowością w — zwyczajach natomiast wydaje się k o m i n i a r z , chociaż Jedlińsk j a k o m i a s t o m ó g ł i c h mieć o d d a w n a . Teraz czaju wet w wchodzimy już w genezę właściwego zwy­ „ścinania ś m i e r c i " . N i e j e s t w y k l u c z o n e , a n a ­ jest prawdopodobne, istniejące które z już czasem że dawniej stały „ ś c i n a n i e " mogło* w e j ś ć zwyczaje się maskaradowe, tylko dodatkiem. Jednak sam zwyczaj „ścinania ś m i e r c i " j e s t s t a r s z y n i ż b y się n a pierwszy rzut oka wydawała nie rozświetla nia, gdyż w oparta Kloczkowskiego X. z umieją rozdział prawie twierdzą za w na ten wprowadzili ongiś w było, zatem o Dekanat Jedlińsku pamięć. wszyscy Toteż się zgodnym z zwyczaj żywą o ścina­ Gdyby jednak razy ksiądz w Jedlińsku bezpośrednio świadkami chórem że wiele parafię r . 1778, a l b o i ze 1911), n a pamiątkę już objął książki mieszkańcy Kloczkowskim, wspomniany który księdza z Radomski, 1 9 to z — n a opisie pochodzących ich dziadowie 1839, z e t k n ą ł b y egzekucji zagadnie­ Jedlińsku z b r o d n i a r z y . Kloczkowski, r. tradycja stopniu całości danych księdzem nia a jest (i J . Wiśniewskiego którego Miejscowa najmniejszym ze w świadkami nich pamięcią, narodzin zwyczaju. O tym j e d n a k ksiądz K l o c z k o w s k i n i e w s p o m i n a , m i m o b a r ­ dzo dokładnego opisu, j a k i Genezę tego z w y c z a j u niem zwyczajów n a m pozostawił. można w i ą z a ć podobnej treści, z powstawa­ które spotykamy i n n y c h okolicach Polski. Przecież w kowie jeszcze w XVIII w. spotykamy samym się ze n i e m b a ł w a n a w końcu k a r n a w a ł u p r z e z miejscowych jednak późniejsza, w — pewnym cechów , 2 0 również sensie a — według przez żaków . 2 1 jest szeroko nad rów n a z w a „ s t r a ż n i k " d l a t e g o ż s a m e g o . P ó ź n o w p r o ­ „ u ś m i e r c e n i e m " przedstawiającej wadzeni z o s t a l i k o z a c y , k t ó r z y lenie l u b utopienie. Joachim B i l s k i Judaszem w Wielki Czwartek, Kra­ ścina­ czeladników zdania Czy n i e znane o c z y m ś w i a d c z y słyszana z u s t s t a r s z y c h i n f o r m a t o ­ pew­ twier­ siedemdziesiątych między mocny byli Bartosz policjant, z j a k mówi przepędzali N i e t u w p r a w d z i e miejsce, ale p r z y okazji zwróćmy weryna (ci p r a w d z i w i ) że — oni, czyli ub. stulecia, a prawdopodobnie t u jeszcze jest miejscowej p r z e b r a n y c h krakowiaków. T o z k o l e i pozwala Wchodzi nazwa miłością Kloczkowski: jest prawdopodobne, Gołębiowski stej f o r m i e p r z e s z l i d o z w y c z a j u . którego wielką dobitnie dzić, ż e k r a k o w i a c y b r a l i udział w o b c h o d z o n y m w Skład Sądu j e s t j a s n y : b u r m i s t r z , w ó j t i ł a w n i c y się wyraził T y m bardziej Jan tak Po t y c h d r o b n y c h szczegółach w a r t o j e s z c z e cieszyli co „ Ż e k o z a k p r z y n i e j z nahajką s t o i Ż e j e j w y m y ś l a kozaczą m o w ą I że w y w i j a b a t e m n a d głową". uderzać". faktycz­ nie ludności, ucię­ prószyć; garnek nością do­ samej r z e c z biorąc, n i e m o g ł o być nego o d c i n a n i a jaka- T. pastwienie się zakończone go kukły p r z e z w Se­ podobne spa­ „Kronice P o l - 137 �Ryc. 7. „Śmierć" z ukrytym Wokół niej „diabły" i „żydzi". w płatku kotem. Ryc. 8. „Kozacy". s k i e j " o p i s u j e b a ł w a n a ze słomy l u b k o n o p i u b r a n e g o niu w w stare odzienie, śpiewali: potu" 2 2 . któremu „śmierć się wije XVII-wieczny wistości u t o p i e n i u żartobliwie płotu, bałwan upersonifikowaną ta znajduje przy jest zimą odzwierciedlenie w — aby w niedzielę, którą nia odbywał jakowejś uchwale Z n na albo zowią tą samą inazwą s p o t y k a m y Podhalu. Na Śląsku zaś do Nazwa dozwalajcie zwyczaj śmiercią kło­ rzeczy­ synodu po­ „nie się L a e t a r e zabobonny p o s t a c i , którą łuży t o p i ą " . nież zwie się w śmiercią. znańskiego z r . 1420, g d z i e c z y t a m y : Niedzielą, szukający więc Białą zwie postu, w się którą odbywa „śmiertelną" . 2 i średnio g d z i e n i e g d z i e się Łączący gaik się z t y m bardziej uważano ją za s y m b o l z i m y , a w pod po postacią różnych Krakowie. bałwana figlach cach Poznańskiego przebierani domach zakutego w pierwszej chodząc Polnym kajdany, którego niektórych okoli­ połowie X I X w . po­ w się cośkolwiek sąd w W 25 uczynku Mazowszu sąd n a d mięsopustem ścinano . chłopcy starali gorącym Na czasie zapustów po ukraść. Z ł a p a n e g o na skazywał na ścięcie. „Zło­ dzieja" i w ka­ p e ł n i o n y m k r w i ą b y d l ę c ą ścinano' n a s p e c j a l n y m rusz­ się rów­ dziś obrzęd w środę o d b y w a n o wynosze­ topi kukłą z w a n ą M a r z a n n ą l u b Śmiercią, a c z w a r t ą dzielę bałwana popielcową się nie­ topienia, tym bezpo­ dowodzi, przenośni i że śmier­ c i , p o z n i s z c z e n i u k t ó r e j t r i u m f u j e w i o s n a , radość — u b r a n e g o n a biało, z g a r n k i e m n a g ł o w i e n a ­ towaniu. nianym Kat w czerwonym mieczem „winnego" w go drew­ oblewał 2 e Ten ostatni zwyczaj od egzekucji ranie uderzał a rozbijając krwią . s k i m . "Pochodzenie zywałaby ubiorze garnek, j e s t p r a w i e i d e n t y c z n y z jedliń­ jego łatwiej dałoby się wywieść dokonywanych n a zbrodniarzach. na to wcale złodzieja i Wska­ n i e u k r y w a n a i n t e n c j a : uka­ krew w garnku. Nie można się j e d n y m s ł o w e m budząca się d o życia p r z y r o d a , którą j e d n a k z t y m zgodzić, g d y c h o d z i o Jedlińsk. T u ge­ symbolizuje nezy w bol i zielony g a i k . N i e bez znaczenia też jest t y m w y p a d k u u z n a w a n i e k o l o r u zielonego za s y m ­ nadziei, co jest t a k bardzo dziś, z a r ó w n o n a w s i j a k i w Ścinanie śmierci odosobnionym. uśmiercano okolicach 138 w Polski. w maszkarę, Wyżej już jeszcze których znane w były Gołębiowski waniu szukać w ten p r o s t u personifikacją wspomniano sposób różnych o ścina­ Marzannie lub podobnych czy stworzone jest również, nieskomplikowanym „śmierć" „zbrodniarką w w swoim skazuje wypadkiem Jedlińsku n i e j e s t Zabawy, jakąś powszechne mieście. należy b a ł w a n a c h z w i ą z a n y c h z zimą. S t a r y i n f o i r m a t o r , Jam całej ścięcie, ludzkości". przez że na się bo rozumo­ jest D l a n a s jest ona o n a po z b r o d n i a r k i — z i m y , która nisz­ ziemię uśmierca i słońce ją życie. przez Jasne ścięcie. W ��Strój k a t a w y p o ż y c z o n o z W D K w K i e l c a c h . W u b . r . n i e p o s i a d a n o c z e r w o n e j c z a p k i , w i ę c zastą­ p i o n o j ą t a k i m ż e b e r e t e m . D a w n i e j k a t m i a ł stoż­ kowatą, w y s o k ą czapkę z t e k t u r y oklejoną czerwo­ n y m p a p i e r e m . N a końcu b y w a ł p o m p o n z c z e r w o ­ nej wełny l u b papieru. 5 P i s z e o t y m już w r . 1860 X . J . K l o c z k o w s k i (Gaz. Codz., W a r s z a w a 10/22, N r 50); „ P o w y d a n i u d e k r e t u p r o w a d z ą śmierć n a r u s z t o w a n i e , w z y w a j ą kata, który wyjmuje z pochwy miecz (część zwierzchnią od międlicy, która się p i ó r e m z o w i e ) [...]" [ p o d k r . m o j e — J . C J . U ż y ­ wanie miecza o d międli pamięta bardzo dobrze 6 6 - l e t n i i n f . A n t o n i Z i e m b i c k i , k t ó r y m ó w i , że g d y m i a ł 17—18 l a t , w ó w c z a s m i e c z o d m i ę d l i c y zastąpio­ no d r e w n i a n y m mieczem w y s t r u g a n y m przez m i e j ­ scowego stolarza F r a n c i s z k a Skurosza. 6 W i e r s z o w a n y t e k s t j e s t pióra X . J . K ł o c z k o w skiego. Uległ o n t u p e w n y m z m i a n o m d o k o n a n y m p r z e z o r g a n i z a t o r ó w . W rzeczywistości b r z m i : 7 „Bo to sprawa niesłychana — aby śmierć była złapana C z y t o o n a m o c n o spała — że się ł a t w o złapać dała. C z y się w k u s a k i upiła i s w o j ą kosę zgubiła". G d y Jedlińsko r z ą d z i ł o się p r a w e m m a g d e b u r ­ s k i m , w ó w c z a s s t a n o w i s k o w ó j t a ( a d v o c a t u s ) było w y ­ b i e r a l n e . Sądził o n s p r a w y k r y m i n a l n e , a sąd t a k i z w a ł się „ i u d i c i u m a d v o c a t i a l e " . U X . J . K l o c z k o w s k i e g o c z y t a m y : „ N a ścięcie ją skazujemy". U X. J . Kloczkowskiego czytamy: 8 9 1 0 „ T e r a z poślijcie p o m i s t r z a M a c i e już w y r o k b u r m i s t r z a Czarnym węglem podpisany". U X . J . K l o c z k o w s k i e g o zamiast tego wiersza j e s t : „ N i e c h a j n i e będą p i j a k i " . U X . J . Kloczkowskiego zamiast „Wychowujcie dobrze d z i a t k i " jest: „Karzcie swoje młode d z i a t k i " . X . J . Wiśniewski, op. c i t . Jw. G a z e t a C o d z i e n n a , W a r s z a w a 1860, 10/22, N r 50. P o r . o p i s X . J . K l o c z k o w s k i e g o z a w a r t y w Dekanacie Radomskim, op. cit. P a t r z p r z y p i s 15. J a n G o ł ę b i o w s k i — l a t 86, A n t o n i Z i e m b e c k i l a t 66, J a n Jastrzębski — l a t 87. W i n n e j w e r s j i t w i e r d z ą , że j e s t t o „ b u n t " p r z e ­ ciwko odebraniu i m p r a w miejskich. J . Pachoński, Zmierzch sławetnych, Kraków 1955, s. 354. Patrz Wystawa Zwyczajów L u d o w y c h w M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e urządzona w r . 1958. C y t . w g : J . S t . Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, W a r s z a w a 1932, s. 47. J . S t . Bystroń, Etnografia Polski, K r a k ó w 1947, s. 177 (podkreślenie w tekście m o j e — J . C ) . Wiedza o Polsce, T . I I I , s. 308; J . St. Bystroń, Etnografia Polski, w y d . c y t . , s. 178. O. K o l b e r g , Mazowsze, T . I , K r a k ó w 1885, s. 122. O . K o l b e r g , Lud, S e r i a X , cz. d r u g a , W . Ks. Poznańskie, K r a k ó w 1876, s. 1 8 9 - 1 9 0 . P a t r z p r z y p i s 16. 1 1 Ryc. 11. „Ściętą śmierć" włożyły do trumny. diabły 1 2 1 3 1 4 wyobrażeniach opierając się ludu śmierć na starej za o k o " — i m y w jak ucina głowę. świat maksymie: żartach m o ż e m y A więc „oko j e j uciąć g ł o w ę . 1 5 1 6 1 7 „ P o d d a m y cię p o d m i e c z Pójdziesz ze świata p r e c z " . 1 8 2 7 1 9 2 0 PRZYPISY Słownik Geograficzny, T . I I I , W a r s z a w a 1882, hasło: Jedlińsk. X . J . W i ś n i e w s k i , Dekanat Radomski, Radom 1911, s. 8 1 . P o d a n a l i c z b a ż y d ó w n i e z g a d z a się ze w z m i a n k ą n a s. 82, g d z i e a u t o r pisze, że d o r o k u 1830 b y ł o t u t y l k o 5 r o d z i n ż y d o w s k i c h , co dawałoby średnią 15,4 o s o b n i k ó w n a jedną rodzinę. T y m b a r ­ d z i e j , ż e — j a k p o d a j e d a l e j — w r . 1879 b y ł o ż y ­ d ó w 334. J w . , s. 8 1 . W u b . r . n a p i s b r z m i a ł : „ W ó j t pardoła n i c n i e zdoła". 1 2 3 4 Fotografował Jerzy 2 1 2 2 2 3 24 2 5 2 6 2 7 Czajkowski. �LUDOWY FERETRON Z K R A S N O B R O D U W kościele p a r a f i a l n y m p o d w e z w a n i e m N . M . g i p s o w y m . W y m i a r y : 1,2 x 1,8 m . P o d s t a w ę f e r e ­ Panny w K r a s n o b r o d z i e ' p o w . T o m a s z ó w , w o j . l u ­ t r o n u s t a n o w i ł a w a , n a której u s t a w i o n y j e s t p r o ­ belskie) z n a j d u j e się d o dziś w u ż y t k o w a n i u ' z a b y t ­ stokątny, d w u s t r o n n y o b r a z o l e j n y , u j ę t y w b o g a t o k o w y f e r e t r o n , zasługujący n a u w a g ę z e w z g l ę d u rzeźbione obramienie o motywach rokai i fal, na c i e k a w e r o z w i ą z a n i e f o r m y f e r e t r o n o w e j w o r y ­ z w k o m p o n o w a n y m i w nieregularnych polach orna­ ginalnym, l u d o w y m w y k o n a n i u . m e n t u płaskorzeźbionymi (bas-relief), polichromowa­ Brak jest j a k i c h k o l w i e k przekazów a r c h i w a l n y c h o historii z a b y t k u i o jego autorze. N a podstawie typowego r o k o k o w e g o o r n a m e n t u n a l e ż y d a t o w a ć iar e t r o n n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k w sprzeczności z t y m pozostają d a t y : 1677 — wyry­ ta w e w n ą t r z ł a w y f e r e t r o n o w e j , i 1692 — wypisana farbą olejną n a z e w n ą t r z l a w y , M o ż n a przypuszczać, że p r z y b u d o w i e f e r e t r o n u z u ż y t k o w a n o starszą ł a w ę lub też, ż e d a t y m o g ą n a w i ą z y w a ć d o h i s t o r i i c u ­ downego o b r a z u M . B . K r a s n o b r o d z k i e j w ołtarzu głównym kościoła. O b r a z o b e c n i e w p r a w i o n y w f e ­ retron m a c h a r a k t e r l u d o w y , a l e o b a r d z o s k r o m ­ nej wartości a r t y s t y c z n e j , toteż p o m i n i ę t o g o w d a l ­ szym ciągu o p r a c o w a n i a p o ś w i ę c o n e g o r z e ź b i e f e r e ­ tronu. Omawiany feretron jest drewniany, dwustronny, rzeźbiony i p o l i c h r o m o w a n y n a p o k ł a d z i e k r e d o w o - nymi scenami Bolesna to i — w cyklu Chwalebna awersie: 3. N a r o d z e n i e . pasyjno-maryjnego Tajemnica 1. Z w i a s t o w a n i e , 4. O f i a r o w a n i e w ś r ó d u c z o n y c h , 6. J e z u s 8. Cierniem czeniu sie: litery 1. U p a d e k pod w 2. Ś w . ) . Są Nawiedzenie, świątyni, 5. Jezus w Ogrójcu, 7. B i c z o w a n i e , koronowanie splecione (Radosna, Różańca (naigrawanie), imienia MARYA; krzyżem, 2. w zwień­ w rewer­ Ukrzyżowanie, 3. Z m a r t w y c h w s t a n i e , 4. W n i e b o w s t ą p i e n i e ( w z w i e ń ­ c z e n i u ) , 5. Z e s ł a n i e D u c h a Ś w i ę t e g o , 6. W n i e b o w z i ę ­ cie, 7. K o r o n a c j a scenek: N . M . Panny. Przeciętny wymiar 20 x 20 c m . Sceny awersu i rewersu bą. W m i e j s c u N a w i e d z e n i a n i e pokrywają się ze s o ­ i Biczowania po stronie r e w e r s u znajdują się m o t y w y Wniebowstąpienia ze awersie przekomponowane dowolnie ornamentalne, zwieńczenia rewersu ze a jest pole w splecionymi 141 �Ryc. 3. „Zwiastowanie" (fragm. awersu). Ryc. 4. „Nawiedzenie" (fragm. awersu). Ryc. 5. „Na­ rodzenie" (fragm. awersu). Ryc. 6. „Ofiarowanie w świątyni" (fragm. awersu). Ryc. 7. „Jezus wśród uczonych" (fragm. awersu). Ryc. 8. „Jezus w Ogrójcu" (fragm. awersu). Ryc. 9. „Cierniem koronowanie" (naigrawanie). Ryc. 10. „Biczo­ wanie" (fragm. awersu). �literami MARYA. Dwustronne nek, n i e p o k r y w a j ą c y c h klucza partie jako pełną ażurowość zamknięte poła t y m ze obramienia. ornamentem scenek; rozmieszczenie się p r z y zdobi je są Poza larskimi, do wzmocnienia o się nastawy w y m . : 0,6 x 1,6 m, one feretronu. Toteż sce­ M. wy­ minika, pewne niewykorzystane skośnie townica n a t l e c i e m n o z i e l o n y m przyczyniają sobą, Boską wydzieloną kra­ wo. efektami ma­ z boków Obraz przedstawiający środkowy w awersie Scenki jest w listwową kompozycyjnie obramienia, żłobiona konstrukcyjnego adorującą. Dzieciątko, w r e w e r s i e oprawiony jakkolwiek z reszty związaną z płaskorzeźbione w y k o n a n e feretronu z jednego prostej ornament ławy znajduje feretronowej. n i m materiało­ są n a k a ż d y m kawałka się też ramę, omawianego m a zdobiona 'jest d r o b n y m , r o k o k o w y m Podobny św. D o ­ właściwą drzewa. Ra­ ornamentem. nia ściankach �Ryc. 11. Zwieńczenie sceny „Cierniem koronowanie" z awersu. Ryc. 12. „Ukrzyżowanie" (fragm. rewersu). Ryc. 13. „Upadek pod krzyżem" (fragm. rewersu). Ryc. 14. „Zmartwychwstanie" (fragm. rewersu). Ryc. 15. „Wniebowstąpienie" (fragm. rewersu). Ryc. 16. „Zesłanie Ducha Świętego" (fragm. rewersu). �Ściśle nek inwentaryzacyjny — jako fotograficznej Pomimo — oprawy tchnie na przyjęcie miast stylu ulubionego z kwater jak i Trójcy W ujęciu s c e n przebija tradycjonalizm i w strona pola — wypad­ zarówno do i d e i typu z scenkami fla- malowa­ wokół ołtarz po­ Różańcowy L u b l i n i e — r y c . 19). duża n a i w n o ś ć ludowej. Cykliczna świeżość ujęcia ludowy k l i m a t o m a w i a n e g o malna się w późniejszego — Nato­ obramienia dałoby (np. w i e l o t o n d o w y cji właściwa s z t u c e tym najtypow- XVII-wiecznych obrazkami z kaplicy Świętej interpreta­ narracyjność, składają się na feretronu jest for­ czysto l u ­ i ludowe zapełnienie półpostaoiami, Ducha z zadziwiającą mością a r t y s t a jest umowne wprowadzenie względnie tylko całego i to w Św., traktowa­ głów pola u ujęciu izofcefalicz- Wniebowstąpienie). beztroską c z y w p r o s t przekracza prawo kompozycyjne niż u osób perspektywy, pierwszoplanowych mienionych scenach) spektywicznego głów d o osób w pośredniego, Innym jest też l u b półpostaci sunku z (w dając o b u wyżej rodzajem pierwszego w niewielkich trudno było ficzne, upraszcza pomieścić on — ilość tów, p o d c z a s XVIII gdy wieku, polach mistrz cechowy, perspektywiczne dzięki one w s c e n a c h umieszczone i zdecydowanie i sposób są przy tym szczególnie sceny ilości dużych charakterystycznie w ludowy. osób w głąb po­ są rozmiarów, pierwśzoplanowo, zazwyczaj do przedmio­ pomniejszanie zredukowaniu cyklu stosunkowo często s k ą p y m p o l u g ł a d k i e g o tła. G ł ó w n e ustawione w a istotnie ikonogra­ — osób rozbudowywał staci. Właśnie treści ograniczając występujących raczej artyście rozwinięte je, poprzez u j ę c i e czaj w scenach zazwy­ postacie centralnie, Również wy­ błędu niewspółmierna per­ wielkość planu — w 3to- głębi, j a k b y z p o m i n i ę c i e m np. w Ofiarowaniu i w wśród uczonych, gdzie ponadto staje ną zatłoczenia w kompozycyjnego planu scenie się t o Jezus przyczy­ sensie h o r r o r v a - cui. Jakkolwiek poruszone wymagań gałyby sztuki raczej ostatecznej dziej że Już n i e są twórca tego ocenie — zawarł m . i n . właśnie zagadnienie w świe­ okresu podle­ jednakże deprecjonujące, feretronu walorów, całe zasady kompozycji „uczonej" negatywnej ocenie istotnych w tym nim du pól są scen w bar­ wiele kompozycyjnych. odpowiedniego uproszczenia p r z e d s t a w i e ń zapisać n a l e ż y n a p l u s k o m ­ pukleniem kawe Ponieważ minimum w poszczególnych Przy nieświado­ pozycji. Jest o n a jasna, zwarta, z o d p o w i e d n i m Zagadnienia cyklu dołu wyłącznie W scenach z b i o r o w y c h postaciom w głębi głowy większe i selekcji dowa. i przez (Zesłanie tle dzieła s z t u k i . T a k ż e wykonania tradycyjne tłumu głowami wzglądu nieregularne ornamentu epoce — ołtarzy nymi m n i e j s z y m i nie nym założenie pasyjne w ty­ układu ogólne f e r e t r o n u nawiązać mandyzujących la środkowego i ze w ludowej na scen tryptykowych, raźnie feretro­ XV—XVI-wiecznych. rokokowego ku omawianego całość sztuce i maryjne wkomponowanie jakkolwiek właściwe — zarówno w jak Cykle utrzymanej rokoko dla tryptyków utworzone sce­ dokumentacji sceny, tradycjonalizmem kompozycyjne. poszczególnych pełnej ornamentalnej cykliczno-narracyjnego, sze były przy pomijamy. pie obowiązującego nu opis niecelowy momentów też ważniejszych usiłowania artysty dostosowania i poszczególnych utworzonych z treściowo. postaci rokokowego do uwy­ Cie­ ukła­ nieregularności o r n a m e n t u . V/ t y m c e l u często o b c i n a p o s t a c i e , w y p r o w a d z a j ą c j e dość d e ­ koracyjnie z ornamentu czone To pole, właśnie sunięte są poza Złocona wy­ świetność w poza z najdojrzalszym gdzie zabudowania właściwe przezna­ ornamentem. pole scenki arty­ w tle prze­ zamknięte w C. Zagadnienia rj. kompozycję obserwujemy stycznie Nawiedzeniu, motywie l u b wychodzi przeplatając kolorystyczne oprawa żywej rokokowych polichromii motywów podnosi płaskorzeźbionych sce- 145 �IB 17 nek. z Kolory dużym myśl są intensywne, wyczuciem malarstwo niełamane, dekoracyjnym. miniaturowe, j a k i kładzione Przywodzą znane na zdobnic­ t w o l u d o w e i m a l o w a n k i n a szkle. U l u b i o n y m k o l o ­ myślne, p r o s t e — pod krzyżem i w jenie żołnierzy w rodzaju habitów, a w Upadku Z m a r t w y c h w s t a n i u ubiory i uzbro­ (halabarda, włócznia) są w r ę c z szop­ kowe. r e m j e s t błękit, o d j a s n e g o d o c i e m n e j u l t r a m a r y n y , zieleń, brązy, Typika a nawet róż kraplakowy. postaci J e s t w y b i t n i e l u d o w a . Są o n e krępe, g r u b o k o ś c i ste, o n a d m i e r n i e w i e l k i c h kończynach i o k r ą g ł y c h , a n a w e t przypłaszczonych g ł o w a c h . T w a r z e są sze­ rokie, z wystającymi kośćmi p o l i c z k o w y m i i tępymi n o s a m i . B r a k j e s t j a k i e g o k o l w i e k pogłębienia psy­ c h o l o g i c z n e g o . Często w i d o c z n e są b ł ę d y w a n a t o ­ m i c z n e j b u d o w i e ciała ( n a j d r a s t y c z n i e j s z e j e s t p r z e ­ łamanie g r z b i e t u o p r a w c y w Biczowaniu). Ruchy p o s t a c i są n a i w n e , aż m a r i o n e t k o w e , w n i e k t ó r y c h s c e n a c h , j a k w N a i g r a w a n i u , z b r u t a l i z o w a n e (postać na p i e r w s z y m p l a n i e z obnażonymi p l e c a m i p o k a z u ­ jąca j ę z y k ) . N a s u w a się t u p o r ó w n a n i e z analogiez.nymł scenami w t r y p t y k a c h X V I - w i e c z n y c h . W sce­ nach całego c y k l u zachowane jest podobieństwo M a t k i B o s k i e j , św. Józefa i J e z u s a . S z c z e g ó l n i e c h a ­ r a k t e r y s t y c z n a j e s t postać M . B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą ­ ca grubokościstą chłopkę w średnim w i e k u , w y s t ę ­ pująca s t a l e w b ł ę k i t n e j s z a c i e i b i a ł e j chuście, p o d ­ czas g d y Jezus odziany jest zazwyczaj w szatę r ó ż o w ą . U b i o r y o p r a w c ó w u t r z y m a n e są w k o l o r a c h b r u n a t n y c h . U b i o r y nawiązują p r z y t y m do t r a d y c j i m i e j s c o w y c h . Wymienić t u należy przede w s z y s t k i m półdługą białą chustę n a g ł o w i e M . B o s k i e j , z p u n k ­ towanym, b a r w i o n y m szlakiem sugerującym haft'. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się c h u s t a o k r y w a j ą c a Dzie­ ciątko w s c e n i e O f i a r o w a n i a w ś w i ą t y n i . T a k ż e s z a ­ ta Chrystusa w świątyni 1 w e Wniebowstąpieniu p r z y p o m i n a k o s z u l ę w y s z y w a n ą p o d szyją i p r z y r ę k a w a c h . S z a t y pozostałych osób są b a r d z o n i e w y ­ 146 Tło Na postaciach l u d z k i c h k o n c e n t r u j e się uwaga a r t y s t y , o g r a n i c z a j ą c e g o d o m i n i m u m r o z b u d o w ę tło, n a k t ó r y m r o z g r y w a j ą się s c e n y . T ł o j e s t najczę­ ściej g ł a d k i e , i n t e n s y w n i e żółte, p o b o k a c n s t o p n i o ­ w o przechodzące w brązy, c o w p ł y w a n a u w y p u ­ k l e n i e g ł ó w n y c h p o s t a c i p o s z c z e g ó l n y c h scenek, W k i l k u j e d n a k w y p a d k a c h a r t y s t a w sposób i n t e r e s u ­ jący przeprowadza o r g a n i z a c j ę tła b a r d z o s k r o m ­ n y m i , chciałoby się p o w i e d z i e ć — scenograficznymi środkami. N a przykład żółte b l i k i n a c i e m n y m tle w N a r o d z e n i u s y m b o l i z u j ą słomę, a w i ę c wnętrze s z o p k i . D w i e k o l u m i e n k i i a r k a d a -wypełniona błę­ k i t e m z a C h r y s t u s e m w scenie „wśród uczonych" przedstawiają w e j ś c i e d o ś w i ą t y n i , a ©kratowane o k i e n k o n a c i e m n y m t l e N a i g r a w a n i a w s k a z u j e , że s c e n a r o z g r y w a się w j a k i m ś w n ę t r z u w i ę z i e n n y m Z a l e d w i e t r z y s c e n y p r z e d s t a w i o n e są n a t l e k r a j ­ o b r a z u . Są t o : M o d l i t w a w O g r ó j c u . U p a d e k pod k r z y ż e m i U k r z y ż o w a n i e , k t ó r e b a r d z o z y s k u j e właś­ nie przez odpowiednie malarskie udramatyzowanie p a r t i i n i e b a ( s t o p n i o w e przejście o d b ł ę k i t u dio c i e m ­ nej u l t r a m a r y n y , z rozjaśnieniem na horyzoncie). Dzięki w omówionym cyklu tendencjom powiedzieć. Jedynym w ne, drewniane, są oknem Przy tronu one t l e sceny dla X V I I I kryte gontem, Znamien­ z dużym szczeblinkowych (ty­ wieku). analizowaniu daje szczegółem Nawiedzenia. o d r o b n y c h podziałkach powych przedmiotów charakterystycznym są z a b u d o w a n i a że świat jest t a k u b o g i , że t r u d n o c o k o l w i e k o n i m formalnych się z a u w a ż y ć wiele cech braków, scenek fere­ nieporadno- �Ryc. 17. „Wniebowzięcie" (fragm. „Koronacja N. M. Panny" (fragm. Ołtarz z kaplicy &w. Trójcy w rewersu). rewersu). Lublinie. Ryc. Ryc. 18. 19. �ści artystycznych, zaskakuje walorami w czy wręcz zestawieniu z prymitywizmu wysokimi artystycznymi cyklu i z nowaniem rokokowego — co jednocześnie polichromii wania doskonałym opa­ obramienia. Na­ a ornamentu i wręcz otoczenia położyć należy nie tylko scenograficzne w scenkach na k a r b osobistych jego Na­ sztuki. Daje leżą prowincjonal­ nienia feretron/u o d t y c h w z o r ó w . nych nagrobkach sze są o XVI—XVIII-wiecznych, obramienia, c y k l u scenek warsztatów prowin­ wów. c j o n a l n y c h głównie n a produkcję w zakresie elemen­ tów się to f a k t e m prymitywizacją. nastawienia architektoniczno-dekoracyjnych było większe zapotrzebowanie, figuralno-rzeźbiarską [...] [...], niż wymagającą wyższych k w a l i f i k a c j i a r t y s t y c z n y c h " . W bogatej, produkcji go sztukateryjnej spotykamy skiem: często koracyjne się z a wobec tego renesansu ludowej lubelskie­ analogicznym zjawi­ ornamentalno-deim ilościowo klasycznych zresztą z d o b n i c t w o czysto przy­ ludowe: Fotografował i poza zasięgiem roko­ strona for­ wpły­ t a k dobrze operuje n a s c e n k i c y k l u n i e , prze­ n o s i a b s o l u t n i e ż a d n y c h c e c h w s p ó ł c z e s n e j , t a k prze­ cież sugestywnej wypadkach cia rzeźby widoczne rokokowej. są uskrzydlonych za W kilku zapożyczenia przedstawienie klęczącą pominający była anielskich. tak charakterystycznym MARYA w W także są zwieńczeniu która w otoczeniu Zwiastowaniu w swoim atrybutem splecione awersu. Na przy­ czasie malarskim. litery imienia t y m wyczerpać s k r o m n y zasób m o t y w ó w o b c y c h scenkach tylko sztuki M . Boską r o z p i ę t y j e s t b a l d a c h i m kotarę barokową, Zapożyczeniem wych główek ze Wniebowzię­ z M . Boską stojącą n a k u l i z i e m s k i e j b y można nalepianki itp. Zagadnienie jest z b y t ogólne, a b y wystarczyło przytoczone wytłumaczenie dotyczące nagrobków. Stajemy t u przed problemem naszych l u d o w y c h p r e ­ dyspozycji do stylizowania i ornamentu raczej a b s t r a k c y j n e g o , w y c h o d z ą c e g o chętniej z f o r m r o ­ ślinnych i g e o m e t r y c z n y c h n i ż z j a k i c h k o l w i e k I n ­ nych. W t y m k i e r u n k u nasi twórcy l u d o w i w y k a ­ zują często w y b i t n e u z d o l n i e n i e , k t ó r e n i e r ó w n o ­ waży jednak wrodzonej nieporadności w operowa­ niu formami f i g u r a l n y m i , a szczególnie postacią ludzką. O m a w i a n y feretron może właśnie służyć za ilustrację p o w y ż s z e g o s t w i e r d z e n i a , z w y r a ź n y m podkreśleniem, ż e m a m y t u d o c z y n i e n i a z t w ó r c ą o wyczuciu i wyrobieniu artystycznym O walorach k o m p o z y c j i w poszczególnych s c e n k a c h o r a z deko­ r a c y j n e g o p r z e p l a t a n i a j e j o r n a m e n t e m była m o w a w y ż e j , j a k r ó w n i e ż podkreślano już dekoracyjność uzależ­ t u przede zaś że artysta, który współczesnej, n p . t y p o w e 1 p a r z e z ustępującymi Tu które produkcję częściowo osiągnięcia figuralnymi.' dostarcza wycinanki, grupy również świetne idą w prymitywami' kładów prowincjonalnej, na na wielkiej Cała pozostaje rokokowym, Należą to autora, stopień ikonograficzne ornamentalna. Ciekawe, ornamentem wzorach prześledzić schematy malna czy uderzające utarte Tłuma­ posuniętą figuralne wszystkim: oprawa daleko płyty gdzie „lep­ kowa niekiedy niż bowiem sugero­ Wszystko osiągnięć na ogólnym. H . Kozakiewiczowej się wyszkolenia s u w a t o szereg a n a l o g i i o c h a r a k t e r z e tu uwagi pomysły cyklu. w ludo­ feretronu. PRZYPISY 1 trowe s. 4 1 . H . K o z a k i e w i c z o w a , Renesansowe nagrobki pię­ w Polsce, B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i 1955, n r 1, W z a s a d z i e z d o b n i c t w o s z t u k a t e r y j n e renesansu l u b e l s k i e g o n a w e t u n i k a m o t y w ó w antropomorfizując y c h c z y animalizujących, posługując się f o r m a m i g e o m e t r y c z n y m i i roślinnymi. Z podkreślonych p r y m i ­ t y w ó w f i g u r a l n y c h w y m i e n i ć n a l e ż y d e k o r a c j ę sztukateryjną w Modliborzycach, Janowcu, Rybitwach. P r o b l e m ludowości r e n e s a n s u l u b e l s k i e g o , wymaga­ j ą c y szerszego o m ó w i e n i a , j e s t o b e c n i e o p r a c o w y w a n y p r z e z a u t o r ó w n i n i e j s z e g o artykułu. Anatoliusz 2 Czerepiński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/049cb64ef2e277789649e6c28eebde27.pdf 9a0a1cc5cd25f457017cb1f84ef94c93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4194 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3911 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.121-122 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI ROK XIII 1 9 5 9 NR 3 �T R E Ś Ć : str. Tancred Banateanu Rumuńskie Jerzy Jedlińskie Czajkowski skrzynie ludowe . . . . 123 kusaki 132 Jadwiga i A n a t o l i u s z Czerepińscy Ludowy feretron Michał Pękalski Biłgorajskie Ewa J a n Golis, Fryś Roman Anna z Krasnobrodu budownictwo drewniane łowicki stolarz Reiniuss Wystawa obrzędów belszczyźnie Kunczyńska Konkurs i wystawa i Tadeusz Jackowski Seweryn Z rzeźbiarz 161 ludowych R o m a n Reinfuss Lu- ludowej Pod­ . . 169 w Bytomiu 174 historycznego: Życie obyczajowe Prof. Dr stolarzy Kazimierz Kronika Summary na 167 sztuki malarstwa ludowego archiwum 141 149 . Wystawa . . hala Aleksander . skawińskich Moszyński . . . . 177 180 181 of articles 183 \ 1 '\ SI " Na okładce: „Dzień starego roku", obraz na szkle, wym. 23 x 185 c m . Wyk. L. Kubaszczyk, Koniaków, pow. Cieszyn. Na stronie tytułowej: Wieszadło łyżnika podhalańskiego. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. Fot. Stefan Deptuszewski. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI ROK XIII 1959 NR 3 �KOMITET REDAKCYJNY Migr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , prof, d r R o m a n Reinfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a Kluków ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: E u g e n i a T a r s k a . Red.: Państwowy Instytut S z t u k i : W a r s z a w a , Długa 26 Wyd. i administr.: PP. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8274f25e4ee0d79e7765af7255eecb0d.pdf efb73cfc5fad8931431dfb0ab83ca49c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3910 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.116-118 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A R T QUARTERLY PUBLISHED BY THE STATE INSTITUTE OF ART N. 1—2 YEAR BOOK X I I I 1959 SUMMMARY OF ARTICLES Roman Reinfuss — THE PROBLEM OF THE CARPATHIAN MOUNTAINS I N RESEARCH ON FOLK CULTURE I n Polish ethnography there are many problems which cannot be thoroughly examined, nor can they be solved by research limited to our own State ter­ ritory. A typical example of this is the question of the genesis and development of folk culture in Po­ lish mountain regions, which is a complex problem going far beyond the section of the Northern slopes of the Carpathian Mountains which comes within the Polish frontier. From the point of view of scien­ tific research, this question is linked up with the whole of the research embracing the Carpathian Mountains from Moravian Gap in the North West, to the Danube, together with the Balkan peninsular. The Carpathian Mountains, not very high and with several easily accessible passes were not a serious obstacle to communication between the people l i ­ ving on both sides of the Carpathian range. Nume­ rous archeological relics show that in the most ancient times communication routes led over the passes of the 'Carpathian Mountains. Traffic over these routes was of a transit character. Settlers were reluctant to go up into the' Carpathian mountains, for the forests and the soil, which was difficult to cultivate, were not an attraction for a man only having primitive tools for production. In the middle ages, the wave of settlers stopped in the fertile mountain valleys and sometimes crossed over the mountain range to live on the other side. Economic exploitation of the Carpathian forests was started by shepherds from Walachia who came there with their herds and encamped in these parts. The time of their coming and also the ethnological features of this group have not yet been definitely esta­ blished. They are mentioned in historical documents as from the XV century. Under the influence of State orders and the pres­ sure exercised by big feudal landowners, the church and lay landowners, the process of mass settlement of the shepherd population began and reached its peak in the Carpathian mountains in the X V I cen­ tury. I t was then that most of the villages were built in the Carpathian mountains; some regions, for instance, the Silesian Beskid Mountains, or the Huculskie villages on the slopes of the Czarnohora were set up considerable later. Similarly the shep­ herds from Walachia settled in the regions where they spent the winter season. The Walachian shepherds brought a specific type of herd economy to the Carpathian regions, as well as a complicated cultural superstructure. In their wanderings along the Carpathian Mountains they met with various ethnological elements on their way from the north and the [south. They were farmers who were penetrating ever further into the moun­ tains from the valleys. There was the inevitable meeting and then a merging of the two cultures. The shepherd element 'gradually gave way to the forms introduced by the farmers. „While the shep­ herd culture is the „clasp" fastening the Carpathian 116 Mountains to the Balkans, the elements coming to the mountains from the North and the South were a factor bringing diversities to the mountainous regions, both in the ethnological and cultural sense: huculski, bojkowski, łemkowski, Polish and Mora­ vian-Slovak. Further cultural differences which can be observed in certain groups are the result of lo­ cal factors: geographic, historical, economic and others. I t can be seen from what has been said about the evolution of the folk culture of the Carpathian Mountains that in 'starting an ethnographic work on any section of the Carpathian Mountains research should embrace both aspects at the same time, that is, both the general shepherd culture of the Car­ pathian Mountains which is linked with the Balkans, and all the population of the Carpathian Mountains as a result of the settlement processes which have taken place there". In view of the extent and complexity of Car­ pathian problems, research devoted to these pro­ blems should be of an allround character. I t is essential that representatives of different branches of science should cooperate: archeologists, historians, anthropologists, language experts and even zoolog­ ists and botanists. Of course ethnographists have the widest field for action here. The main line of research should be Walachian problems, being the decisive element in the specific culture of the Carpathian Mountains. The necessity of a historical approach in our re­ search on these problems makes it essential to in­ clude all outside factors which influenced the evo­ lution of the highlanders' culture in the Carpathian Mountains, and therefore, the culture of the farming population from the regions at the foot of the moun­ tains. One of the most important fields of ethnographic research is folk art in all its forms. So far, there has been very little Polish scientific literature on this subject. In the field of music there is only A. Chybinski's work. Research on folk dances is one of the most neglected fields in Polish ethnography. In the field of plastic art, there is Tadeusz Dobrowolski's valuable work „Walachian Traditions in the Artistic Culture of the Silesian Highlanders" issued in 1931. In spite of the interesting problems dealt with by Dobrowolski in his work, nobody con­ tinued work in this field. I n this situation the broadening of this research to include a wider range of subjects and cover more ground was felt to be essential. Therefore, the State Art Institute came forward With the initiative to commence internatio­ nal research on the Carpathian Mountains and the Balkans. This initiative was first put forward at a conference of the Polish Academy of Sciences in 1954, discussed more broadly at the Congress of the Polish Ethnological Society in 1956 and is now being put into practice. An agreement on joint research has already been concluded between the Polish Aca­ demy of Sciences and the Slovak Academy of Sciences. �Zofia Glowa — THE LASOWIAKS AND INTERIOR DECORATION Interior decoration in the cottages of the Lasowiaks (regional group inhabiting the area at the fork of the Vistula and San rivers) only developed at the end of the X I X century. Before that time most of the dwellings in this area were without chimneys, which made the development of decora­ tive art impossible. The earliest forms of decoration were some types of Chandelier, and, a little later, paper cuts. After the Second World War, curtains made of white tissue paper, paintings on paper and attempts at direct decoration of the walls with pa­ intings began to be general in this region. The authoress deals successively with the various deco­ rative forms, giving the technique used and the typical variations found. Chandeliers: (decorations hung from the ceilings of rooms). The oldest type, the so-called globular type, were made from a lump of clay, dough or a potato into which straws with coloured paper at the ends were stuck all round in every direction (fig. 1). The next type were crystalline chandeliers made from straws in the shape of a pyramid with a rectangular base (fig. 2). There were chandeliers made from several wire hoops joined by threads hung with ornaments. The hoops themselves were covered with strips of cotton fabric or tissue paper. The youngest form is the ray type chandelier com­ prising chains made from straws and paper radia­ ting from a central point, often covering the whole ceiling. Paper cuts: These were not a general form of decoration in the area under review. They were made from coloured tissue paper in square and cir­ cular shapes {fig. 4). Paper cuts disappeared after the First World War. Wall decorations frequently met with now are patterns made from sewing cone scales on paper (fig. 6) and wall hangings from pressed straws glued on fabric (fig. 7). Another type of wall han­ ging is painting on paper (fig. 10 and 11). Wall pa­ intings have not long traditions with the Laskowiaks. The wall paintings most often met with are flower motifs painted with the aid of a stencil in the form of a band. Hand painted designs are also met with here and there (fig. 8). Barbara Bazielich, Stefan Deptuszewski — .SZLACHCICE" AND „DZIADY" — FOLK SPECTACLES The authors of the article describe folk customs connected with Christmas and the New Year, which have survived to this day. A t this time, processions of masqueraders pass round the village giving a special kind of spectacle and at the same time greeting the (farmers. The village of Rupienka i n which these customs were examined in detail is si­ tuated on the borderline between Śląsk Cieszyński and Małopolski which accounts for the penetration of elements of the culture of both regions in this place. The customs described are characteristic of the Żywiec region whence they came to Rupienka. „Szlachcice" (nobles) is a custom where several farm boys dress up and visit the various cottages with singing and music on the evening of St. Szczepan's Day. About 50 years ago this custom was still practiced in the vicinity of Żywiec, but i t was not known in the little town of Żywiec itself. Now this custom has gone south and is practiced in the villa­ ges of Kamesznica, Szare and Rupienka. The group of „Szlachcice" comprises a noble and his subjects: a Highlander, a butcher, a Jew, a Jewess and musi­ cians. They all make satirical speeches in the cotta­ ges they visit, which are specially compiled to suit the current time (they are quoted in the article). The texts they recite are interwoven with singing. Of course all the characters are dressed up in suitable costumes and have their faces painted. On the other hand, the Jew wears a wooden carved mask painted in colour with a moustache and beard made from animal hair and sheepskin. Similar in character is the spectacle „Dziady", which is given on Christmas Eve and New Year's Eve. This custom is also limited to only certain parts, namely, part of the Żywiec region and its south-western borderline. As opposed to „Szlach­ cice", the group is very large and the number and disguise of the various persons taking part is not always the same. I t depends on the will and the imagination of the participants. Those taking part in the spectacle are exclusively men. The custom of „Dziady" is probably connected with the attacks of the Walachian shepherds who settled in the Carpat­ hian Mountains in the X I V century. They saved themselves from hunger during winter spent in the „hale" (mountains) by stealing from the people in the villages. The basic dress of the „Dziady" are sheepskins and masks with horns and their „props" are bells hung at their belts and whips. The costu­ mes of the „Dziady", formerly carelessly made are now becoming aver more far fetched. Apart from the „dziady", being the main part of each group, there are devils (fig. 2—4), chimney sweeps, old wo­ men, death (fig. 5—7), Jews (fig. 9—12), bears (fig. 6), horses (fig. 20), etc. The faces of the masquerading participants are covered with masks. Formerly they were made from paper, often with bread pasted on them. As time went on, wooden painted masks began to be made, modelled on the paper ones and supple­ mented with ram's horns. The devils and Jews (fig. 4) have the most carefully made masks, which are very often of great artistic interest. A big band of „Dziady" runs through the village with much noise, laughter and music, playing all kinds of tricks on the villagers and giving various kinds of spec­ tacle on their way. The first to enter the room is the priest who greets the host and then come the horses with farm boys and gypsies. A l l of them joke and sing. Before the cottage, Death and devils run about among the onlookers, sparring With the bears and accosting girls. The next to enter the room are two Jews, old and young. The old Jew is made to Confess by the priest and next both Jews sing a specially compiled song of ridicule directed against themselves. Maria Przeździecka — ON THE MARGIN OF THE GENISIS OF KASZUBIAN EMBROIDERY This article is a supplement to an extensive article published by Maria Przeździecka in No 3/1958 of ,.Polish Folk Art". The authoress analyses ma­ terials recently acquired from the collections of Professor Wrzosek — photographs of figures of the Madonna on embroidered dresses (found even before the last war in Kaszubian cottages. The embroidery on the dresses shows close kinship with the histo­ rical convent embroidery from Żuków. They were most probably embroidered by nuns, or under their direct supervision in convent schools. They cannot be regarded as a source of Kaszubian folk embroide­ ry, nor even as an indirect element. Ewa Frys — IRON BOUND FOLK COFFERS Coffers are found relatively early in folk (furnis­ hings in Western Europe. (Specimens from the end of the X V I I I century (fig. 2) have many features typical of styled coffers, which can be seen above all in the very decorative iron work: several deco- 117 �rative teehni*ues were then used, such as tracery an the edge of the iron work, open-work and beaten metal work. The Polish coffers found along the Western frontiers — in Silesia, in the Poznań region (fig. 3) and also in Pomerania and the Mazury Lake District, belong to this group which differs very little from the styled forms. They mostly date back to the X V I I I century and the first half of the X I X century. On the other hand, in central and Eastern Poland these coffers appeared earliest in the small towns, whence — as from German and Dutch rural colonies also — they came to the peasant cottages in the second half of the X I X century. The increased use of coffers in these areas was in connection with the higher standard of living of the peasants and also changes in fashion. The coffers, made by car­ penters from the towns were probably first destined to mett the needs of the courts and towns — people and later became popular in the countryside repla­ cing ordinary chests. A large number of coffers were brought to the countriside by seasonal emigrants and returning emigrants. Young men called to mi­ litary service and girls seeking service began to use small coffers. But the coffers were used, like chests, above all, for keeping clothing and were an integral part of the outfit of young married women. The authoress analyzes in detail the different kinds of construction used by rural carpenters in making coffers, their shape and ornamental elements (iron work) all over Poland. Paulina Chrzanowska — JÓZEF MINOR'S TOYS As compared to other Polish folk toys, Minor's work is different and — as far as we know — quite unique. Firstly owing to their form which is more akin to the cult carvings of primitive peoples, and secondly—• owiny to the purpose for which they were carved. For Minor's toys are not toys in the ordinary sense of the word. They were not made for children to play with. But Minor was right in calling them toys. For they are figures whose ingenuity is not in the sphere of plastic art, but in the actions they perform. And again we have an effect making them quite unique among folk carvings or toys. For their humour is of a sexual nature. Unfortunately we do not know anough about Minor to explain this fact and also the strange kinship with primitive carvings. Minor began to carve his toys as from 1954, a few years 'before his death. He was then an old man of about 80 and unfit for work. The most typical of Minor's toys are comical moving figures made from willow branches and painted in three colours: black, white and grey. The size of the toys varies from 5—25 cm. Apart from the characteristic comic moving (figures, Minor also made toys of a traditional character linked with the Cracow region. He depicts memories of his youth when he participated with his friends in carol singing rounds. In all Minor's toys we see the same characteristic formal features: a tendency to make simplified solid figures, always symmetrical, following the geometrical pattern of a cylinder placed on straight parallel legs. Marta Michalska — IRON CROSSES I N WIELUŃ DISTRICT During the years 1935—1939 the authoress made a study of 70 iron wayside and cemetery crosses, hand-wrought by rural blacksmiths. She conducted her work on her own initiative and by herself w i t ­ hout gaining any support from the authorities. Du­ ring her travels as an agricultural instructor she sketched and wrote descriptions of the iron crosses she found in the villages. During the last war, almost all the crosses were destroyed by the occupant. The majority of the drawings and descriptions made by the authoress were also destroyed. Those Which she Was able to save we are now publishing in „Polish 118 Folk Art". Today, they constitute the only material concerning this field of artistic smithery in the v i ­ cinity of Wieluń. The oldest crosses noted by the authoress dated back to about 1890. The ornamen­ tation of these crosses was then very modest. The most beautiful crosses were wrought in the years 1900—1920. Jerzy Czajkowski — FRANCISZEK ZAREMBA The development o f Zaremba's sculpturing is an interesting and quite typical example of the develop­ ment of a talented rural self taught artist from the traditional folk sculpture to handicraft work. Zarem­ ba was born of a peasant family near Miechów. As a child he made religious figures, dolls and little animals from wood or clay while tending the animals in the meadows and he often modelled his work on illustrations in school text-books. When he was 15 years old he did his biggest work — a wooden altar (fig. 1, 2, 3). Next he attended the Artistic Industry School in Cracow and served as an appren­ tice to a stone mason in Częstochowa. His sculpture of Ursus, inspired by Sienkiewicz's book „Quo Vadis" (fig. 5) was done at this time. Now, Zaremba is sculpting altars and holy figures for the surrounding churches. Ludwig Dubiel — JÓZEF BRYCHCY — FOLK SCULPTOR Józef Brychcy ,a peasant from the village of Ru­ dzica, Bielsko District in Silesia, was always an amateur and did his carving as a hobby. During his life he has made several dozen altars carved in wood in Gothic, Romanesque or other styles, many wooden birds and toys. He hardly ever carved figures. He made his altars from linden wood and painted them in various coloured oil paints. He never used sketches when working, putting his ideas straight into the wood carving. Jacek Olędzki — KURPIE FISHERMEN SPEAK ABOUT THE APPEARANCE OF FISHES (Contribution to research on the aesthetic sense of the people) The aesthetic value of folk art is often attributed exclusively to the aesthetic sensitivity o f the artist. However, it seems that, all the more so with folk artists than with trained artists, the aesthetic value of a work is often the result of the influence of many factors not directly connected with the sensi­ tivity of the artist himself. The uncritical attitude of the folk artist towards the problem of aesthetic sensitivity was shown particularly clearly in analysis of their creative incentive in depicting the world of nature. The results o f this analysis in most cases confirmed the unconscious aesthetic sensitivity of folk artists. The material contained in the article does not aim at showing the importance of the aesthetic sensiti­ vity of folk artists in the process of producing a work of art. I t is only a beginning, dealing with a problem which can only be more broadly elabo­ rated on the basis of local research. The author quotes the remarks of several dozen fishermen from Puszcza Zielona Kurpiowska. From the remarks he noted down, the author observed that the criterion of the aesthetic values of fishes is, above all, their material value. On the other hand, he was successful in obtaining some remarks where the fishermen described the fishes according to aesthetic criteria. These were i n most cases observations by fishermen of the younger generation (up to 35 years). This may be a proof of a gradual change in the aesthetic sense of the people in the Kurpie region. The ma­ terial collected is unfortunately insufficient to be �able to state whether this change applies to every­ thing in the world of nature. ralism to completely worthless items being a reflec­ tion of the cheap souvenir production developed in the vicinity of Iwonicz. Janina Petera — RESEARCH ON FOLK ART IN ALBANIA Albania, one of the youngest countries of Europe, is up till today a rarely met with reserve of folk culture. In Albania it constitutes a large and integral part of the national culture, which only to a very small degree is subjected to the process of urbani­ zation. I n the mountainous and poor country of A l ­ bania, for long centuries oppressed under the foreign yoke, folk culture comes to meet the researcher halfway as it were. The historical situation of A l ­ bania, occupied by Turkey until 1912, and then, after a short period of relative independence, by Italy (from 1939) is the reason why the first Albanian research work on folk art and the organization of museums only began after 1944, Janina Petera deals with this research work in her article, with the Albanian methods, and results, giving a list of re­ search institutes and general information about the scientific literature already issued in the field of ethnography. Wanda Widigrer — EXHIBITION OF JAN JACHIMIAKS PAINTINGS ON GLASS Jachimliak, a young highlander from Tylmanowa (born i n 1930) is one of the most interesting modern painters of peasant origin. Jachaniak came of country folk and his art was born from the traditional Podhale painting on glass. At present however his link with tradition is very loose, and the artist himself, although self-taught has been accepted as a member of the Artists Union. The exhibition of Jachmiak's works held in Zako­ pane in 1958 was a review of all his work so far, from his first works — decorative birds painted when he was learning from the artist S. Miklaszew­ ski, then pictures painted under the influence of He­ lena Roj-Kozłowska (a highland woman artist paint­ ing on glass) to his last works, showing the already well defined individuality of the artist partly inspi­ red by modern painting. Franciszek Kotula —. INFORMATION ON FOLK ART During research i n various localities, objects in the field of folk art are sometimes discovered, appearing either as single specimens of something which is just being born or as unique relics. A number of specimens of this type can give material for broader synthesis. Therefore, „Polish Folk A r t " is introducing a new section of short pieces of information, commu­ niques and notes. We are first publishing material sent in by Franciszek Kotula, Director of the M u ­ seum in Rzeszów. „Smieciarz". I n the Sandomierz Puszcza region it was an ancient custom for boys to put straw puppets in the farmyards of girls that were disliked. Now one can see satirical paintings of the same significance on the doors of sheds and barns (fig. 5). ..Shepherd's art". In the Rzeszów region one often meets with boys who fill their free time an the meadows by carving in wood or modelling in clay little satirical figures, memory portraits of persons whom they wish to ridicule. „Satirical iron door handles". Kotula gives three such examples, one on a church in Ropczyce dating back to 1750 and two from rural houses of the X X century. They show satirical treatment of human f i ­ gures, which is a rare thing i n folk smithery (fig. 2-4). „Figures in wall paintings". Kazimierz Brzozowski, a young country boy from Lubzina in Rzeszów District, painted on the wall of a house a large and interesting composition of figures depicting a battle that he saw during the last war as a 9 year-old boy (fig. 1). Olga Mulkiewicz — EXHIBITION OF MODERN FOLK ART OF THE PEOPLE CALLED POGÓRZANIE, DOLINIANIE AND ŁEMKOWIE I N JASŁO (NOVEMBER 1958) The Southern part of the Rzeszów Voivodship is a region where very little ethnographic research has been carried out. Therefore, every work aimed at bringing out its traditional culture is of great importance. The Jasło exhibition did not unfortuna­ tely fulfil its task. A number of vital and interesting fields of folk art were not shown, such as pottery or furniture. On the other hand the contemporary sculptures on show were of great interest. The sculptures shown at the exhibition represented a greatly varied artistic level, from works which were decidedly interesting, through „correct" natu­ Barbara Bazielich — AFTER THE KATOWICE VOIVODSHIP PAINTED EASTER EGG COMPETI­ TION-EXHIBITION An exhibition of painted Easter eggs made by the inhabitants of Katowice Voivodship was held in the Upper Silesian Museum in Bytom in 1958. Among the specimens exhibited, a decided majority were made by the technique of scraping the design on previously dyed eggs, which is typical in Silesian Easter egg art. The background for the for the white lines were coulours repeated according to traditio­ nal patterns: black, green, violet and brown. The decorative motifs, geometrical and taken from plant life as well as anthropomorphic themes, were mostly arranged along the perpendicular lines dividing the eggs. There were 346 painted Easter eggs on show made by 34 folk artists. Almost all the exhibits were pur­ chased by the Upper Silesian Museum. Roman Reinfuss — ABOUT THE X I V CRIB COM­ PETITION I N CRACOW iCrib Contests are held every year in December at the foot of the Mickiewicz Monument in St. Mary's Square. I n 1958, 41 crib were exhibited. Among those participating in the competition were all the most skilled crib makers from previous years. Ho­ wever, this time their work, although executed with great skill, was over-loaded with decorative detail and the composition as a whole was not very good. The most interesting crib was made by Władysław Wiatr, a 50 year-old bricklayer, who until now was not one of the best. Wiatr is the nephew of the famous crib maker who was well-known as far back as before the First World War. In general, the com­ petition was marked for a definite tendency towards reducing the size of the cribs, nor were there any cribs with a stage and puppets for nativity perfor­ mances. Zofia Głowa — EXIBITION OF ANNUAL RITES IN THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM I N CRACAW On the ocasión of „Cracow Days", an exhibition of folk customs was organized in the Cracow Ethnographis Museum. The exhibits included the former exhibition of Cracow cribs, extended and supple­ mented by the staging of annual rites connected with Christmas, the New Year, Shrovetide and Easter, as well as family rites. The arrangers of the exhi­ bition consciously rejected a strictly scientific ap­ proach arranging the exhibits in a way to fire the imagination of visitors and show them the artistic values of the folk rites. 119 �able to state whether this change applies to every­ thing in the world of nature. ralism to completely worthless items being a reflec­ tion of the cheap souvenir production developed in the vicinity of Iwonicz. Janina Petera — RESEARCH ON FOLK ART IN ALBANIA Albania, one of the youngest countries of Europe, is up till today a rarely met with reserve of folk culture. In Albania it constitutes a large and integral part of the national culture, which only to a very small degree is subjected to the process of urbani­ zation. I n the mountainous and poor country of A l ­ bania, for long centuries oppressed under the foreign yoke, folk culture comes to meet the researcher halfway as it were. The historical situation of A l ­ bania, occupied by Turkey until 1912, and then, after a short period of relative independence, by Italy (from 1939) is the reason why the first Albanian research work on folk art and the organization of museums only began after 1944, Janina Petera deals with this research work in her article, with the Albanian methods, and results, giving a list of re­ search institutes and general information about the scientific literature already issued in the field of ethnography. Wanda Widiger — EXHIBITION OF JAN JACHIMIAKS PAINTINGS ON GLASS Jachimliak, a young highlander from Tylmanowa (born i n 1930) is one of the most interesting modern painters of peasant origin. Jachmiak came of country folk and his art was born from the traditional Podhale painting on glass. At present however his link with tradition is very loose, and the artist himself, although self-taught has been accepted as a member of the Artists Union. The exhibition of Jachmiak's works held in Zako­ pane in 1958 was a review of all his work so far, from his first works — decorative birds painted when he was learning from the artist S. Miklaszew­ ski, then pictures painted under the influence of He­ lena Roj-Kozłowska (a highland woman artist paint­ ing on glass) to his last works, showing the already well defined individuality of the artist partly inspi­ red by modern painting. Franciszek Kotula —. INFORMATION ON FOLK ART During research i n various localities, objects in the field of folk art are sometimes discovered, appearing either as single specimens of something which is just being born or as unique relics. A number of specimens of this type can give material for broader synthesis. Therefore, „Polish Folk A r t " is introducing a new section of short pieces of information, commu­ niques and notes. We are first publishing material sent in by Franciszek Kotula, Director of the M u ­ seum in Rzeszów. „Smieciarz". I n the Sandomierz Puszcza region it was an ancient custom for boys to put straw puppets in the farmyards of girls that were disliked. Now one can see satirical paintings of the same significance on the doors of sheds and barns (fig. 5). ..Shepherd's art". In the Rzeszów region one often meets with boys who fill their free time an the meadows by carving in wood or modelling in clay little satirical figures, memory portraits of persons whom they wish to ridicule. ..Satirical iron door handles". Kotula gives three such examples, one on a church in 'Ropczyce dating back to 1750 and two from rural houses of the X X century. They show satirical treatment of human f i ­ gures, which is a rare thing i n folk smithery (fig. 2—4). „Figures in wall paintings". Kazimierz Brzozowski, a young country boy from Lubzina in Rzeszów District, painted on the wall of a house a large and interesting composition of figures depicting a battle that he saw during the last war as a 9 year-old boy (fig. 1). Olga Mulkiewicz — EXHIBITION OF MODERN FOLK ART OF THE PEOPLE CALLED POGÓRZANIE, DOLINIANIE AND ŁEMKOWIE I N JASŁO (NOVEMBER 1958) The Southern part of the Rzeszów Voivodship is a region where very little ethnographic research has been carried out. Therefore, every work aimed at bringing out its traditional culture is of great importance. The Jasło exhibition did not unfortuna­ tely fulfil its task. A nuihber of vital and interesting fields of folk art were not shown, such as pottery or furniture. On the other hand the contemporary sculptures on show were of great interest. The sculptures shown at the exhibition represented a greatly varied artistic level, from works which were decidedly interesting, through „correct" natu­ Barbara Bazielich — AFTER THE KATOWICE VOIVODSHIP PAINTED EASTER EGG COMPETI­ TION-EXHIBITION An exhibition of painted Easter eggs made by the inhabitants of Katowice Voivodship was held in the Upper Silesian Museum in Bytom in 1958. Among the specimens exhibited, a decided majority were made by the technique of scraping the design on previously dyed eggs, which is typical in Silesian Easter egg art. The background for the for the white lines were coulours repeated according to traditio­ nal patterns: black, green, violet and brown. The decorative motifs, geometrical and taken from plant life as well as anthropomorphic themes, were mostly arranged along the perpendicular lines dividing the eggs. There were 346 painted Easter eggs on show made by 34 folk artists. Almost all the exhibits were pur­ chased by the Upper Silesian Museum. Roman Reinfuss — ABOUT THE X I V CRIB COM­ PETITION I N CRACOW iCrib Contests are held every year in December at the foot of the Mickiewicz Monument in St. Mary's Square. I n 1958, 41 crib were exhibited. Among those participating in the competition were all the most skilled crib makers from previous years. Ho­ wever, this time their work, although executed with great skill, was over-loaded with decorative detail and the composition as a whole was not very good. The most interesting crib was made by Władysław Wiatr, a 50 year-old bricklayer, who until now was not one of the best. Wiatr is the nephew of the famous crib maker who was well-known as far back as before the First World War. In general, the com­ petition was marked for a definite tendency towards reducing the size of the cribs, nor were there any cribs with a stage and puppets for nativity perfor­ mances. Zofia Głowa — EXIBITION OF ANNUAL RITES IN THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM I N ORACAW On the ocasión of „Cracow Days", an exhibition of folk customs was organized in the Cracow Ethnographis Museum. The exhibits included the former exhibition of Cracow cribs, extended and supple­ mented by the staging of annual rites connected with Christmas, the New Year, Shrovetide and Easter, as well as family rites. The arrangers of the exhi­ bition consciously rejected a strictly scientific ap­ proach arranging the exhibits in a way to fire the imagination of visitors and show them the artistic values of the folk rites. 119 �CZASOPISMA PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI wydawane przez P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, około 100 str. druku, kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism Państwowego Instytutu Sztuki są do na­ bycia: w kioskach „Ruchu", W większych księgarniach miast wojewódzkich. Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołeczne Zakłady Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 501. Pap. ilustr. k l . I I I , 100 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g B I . Nakład 1600 egz. W-73. D r u k u k o ń c z o n o w listopadzie 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e7d376c440a3328e699876143b830b.pdf fa151a724b03e5bd82a3e5c57f88bedc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource stolarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3919 Title A name given to the resource Z historycznego archiwum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.177-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Seweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tradycją obraźniczą. Tomaszek śliczny „Kościół" stawy) należy O świetlicy matu, (widziałem w Czechowicach, rzeczywistości. obecnie w kręgu jest t a k i c h malarzy. t o wyraźnie. w e zaginęło. Z m i e n i ł y świat, k t ó r y kiedyś lową, bliską e s t e t y c z n y m No „ludo­ C o r a z też ludowej. malarstwo zmienił Po­ ludo­ która wszelką n a j słuszniej nie tylko ludzi, p o ­ jest również jej b y mieć cenę zastrzeżenia „ludowości" kazało tytuł w y s t a w y Szukanie dość n a plakatach. ny dział i i innych różne pokazywała sztuki ją z ikonograficznych, sumie — wystawa była c i e k a w a , raczej n a pewno ce­ mierny. dzisiejszego ją o c e n i m y jeszcze ujawniła. Fotografował Z — St< O B Y C Z A J O W E Stolarze skawińscy, krakowskich ślusarzami magistrat nej skrzyń do wspólnego miasta organizacji, Księga Cechu a jest Zaczyna Pawła Żylińskiego, Tomasza cza, pierwszą 1799 r . , dopiero cechu, tylko podpisywane. odbytego Wojciecha' Paź- Józefa Jodłowskie­ Michała Czopkiewi- oraz „średnich i młodszych p o d t e n czas temuż c e c h o w i czy i Kazimierza się zaś t a księga 13 J u n i 1841 w Walentego Wierzbickiego, oraz Podane Karola Szymona Wojciecha tutaj składy 1799 i 1841 d o w o d z ą , był Skawinie w nach. z Szymona sesji jako Dzięki Jana Szymona Jana Jodłow­ Ciechanowskiego. zwierzchności że zawód tradycyjnie temu oraz Piątkowskiego, Żylińskiego, Koń­ odbytej starszego, Pachońskiego j a k o podstarszego Paździurkiewicza, skiego służących": Czopkiewicza. protokołem obecności braci w zrozumiałe cechowej stolarza tych staje z lat uprawiany samych rodzi­ się d z i e d z i c z e ­ z spod skawińskie przedstawicielką Maria Dawne ziarna mym W i nych jako przeznaczano twórców tych i o młodszych, i skłonności nak zatargów, było trudno, o kończyły sercem" i które między się z a w s z e ślubowaniem moda", usuwano przechowy­ tym sa­ s k r z y n i a r s t w a ska­ mistrzów malowa­ K s i ę g a zaś dostarczyć n a m m o ­ tych mistrzów oraz o i c h temperamentach, n i e o p a n o w a n i u w słowach wśród Z przebiegu braci się można, członkami poczuciem jed­ cechowej nie że nawet naj­ cechu i pojednaniem zgody, p o d y k t o w a n e j dobrym a także kredensów. do zwady. dowiedzieć zagorzalsze spory i życiu krewkości, zadzierzystości, zelżywych na nazwiska skrzyń, w Skawinie wiadomości średnich „stara przyśpieszając jedynie kołysek Stolarskiego nieco braci mogą ł a w , łóżek, Cechu gdyż i c hmalatury. wejść cechowych, wymy­ datowane, a n i za M a r y i Terezyji", tych warunkach do historii wińskiego że n i e były l u b żelaziwa, zniszczenie stolarza) historycznych, zaś o k a z y , „jak jest z Wierzbickich, u r . badań nigdy izb mieszkalnych wanie gi pokole­ skawiń­ doskonałą się j u ż t e r a z skrzynie cechmistrza jednego sławnych skrzyń r . 1883, żona J a n a W i t k o w s k i e g o , Kra­ przez artystycznego jedynie a więc m a l o w a n e podcechmistrza Jodłowskiego dorobku żyjących w posiedzenia braci: i (którego spośród ka z także 1795 s k i c h włas­ w Paździurkiewicza, Jana W i e r z b i c k i e g o r. znajdująca podpisanym S k a w i n i e z l a t 1799—1841) nia po drugim. Zdobnictwo j e j statut. tego w nie ze Skawinie, księgą Stolarskiego wraz w Etnograficznego Cechu S K A W I Ń S K I C H pięknych i końca. stołowych Kazimierza należeli księgi zatwierdził w Muzeum u początku dziurkiewicza, go, następnie się p r o t o k o ł e m lutym wyrobu i m n a zawiązanie Stolarskiego więc zdefektowaną z cechu, zezwolił się w A r c h i w u m kowie, sławni malowanych, jest ją t y l k o r a z A R C H I W U M S T O L A R Z Y (wedle wystawa I nie Taka Deptuszewski. H I S T O R Y C Z N E G O Ż Y C I E w m tematy istotne? prawda sztuki już ograniczona t u zaś różne Jej rezultat artystyczny dnia. A piękno dziś współczesnością. „z życia". A l e c z y t o jest w sztuce W przepaść tradycyjnej, — t a m była t e m a t y k a s a k r a l n a , ujęciach lowa. tylko Pokazywała m a r t w e j , zestawiając Prawda sztuki J . Śmieta­ czej twórczość a m a t o r s k a — n i e z a l e ż n i e o d t e g o , j a k walorów Doprowa­ tradycyjnej twórczości konwencje. doskonałość zupełnie dawnej, obok amatorów, te niemal w (12 o b r a z ó w ) Usytuowana o t o p r e t e n s j i d o organizatorów. widzenia za niezręcznie dziło t a k ż e k u t e m u , ż e n i w pięć n i w d z i e w i ę ć d o ­ miejmy punktu zasługą. c o do samej n a d rezultatem. u p o d o b a n i o m m a s . Dziś r a ­ z byłoby powszechnym. pokazała To zaciążyła sformułować się cały t ę sztukę, u c z y n i ł c e ­ bytomska problemy. dzielącą czy który popularnym, cóż, m o ż n a tezy, dano przykładem kultury, ekspozycja? religijnej. nafty n i e o n i są dziś się w a r u n k i , A i rafinerii niewiele. Tradycyjne Wystawa Tomaszek m a ­ sztuki wywołał ama­ sztuki. I wcale tradycyjnej inne najbardziej „naiwnego" się n a w y s t a w i e spadkobiercami wiedzmy jak J e s t o n dość t y p o w y m prac w e g o " znalazło tyle nurt ludowym, kazała ujęciem t e ­ o produkcją chęć prymitywno-amatorskiej widać, „Zabawa kilkanaście n i e są t y p o w ą dominuje odtworzenia naiwnym obserwacją, znam której pogranicza mniej nazwać do w y ­ Tomaszka cieszy o d 38 l a t . P r a c u j e Jak kontynuuje Karol półamatorskiej, p ó ł - np. u na konkurs) w wiernego luje które dopuszczony sztuki autentyczną jego prace, posłanych ile wiejskiej" jakąś torską, j a k 61-letni n i e został do kręgu prymitywnej. w Podobnie c z y U r s z u l a B a r d a c h ( u r . w 1942 r . — j e j i wzajemnym nietylko dowcipu zniewa­ „dobrym dostrzegane- 177 �go w poważnych wszystkim wom cechowym nego współżycia opinii sytuacjach głębokim życiowych, poczuciem oraz i ale przede posłuszeństwa zwyczajowym nakazom odpowiedzialności przed pra­ społecznej. Ska­ także j a k o ' d o k u m e n t so­ cjologiczny. w na przykład y dzień Tomasz czaju w tej miesiąca Czopkiewicz, dawnego księdze r. Nayświętszej młodszy Maryi udry, Cecylii Swi- ką przy­ gdy wzięła strze Zastawszy w czas d o b r z e knąwszy mieszkaniu podpitego", mu „Józefa n a listwę gromnicę nie Markiela na ten go położył i wiadomo gdzie wet­ — od­ A do „ k i e d y 12 l u t e g o 1802 r o k u sławetni Cechu żalenie tutejszego Stolarskiego na Tomasza zszedłszy Czopkiewicza gali się k a r y n a w i n o w a j c ę , ko „przez zapomnienie Markielowie się y zaniósłszy" cech dał w i a r ę , że świeca za­ doma­ gromniczna tyl­ tamże się pozostała". Wobec czyście iako darują, też strony n i e zostawuiąc podpisanych kiewicza Swoją y żadnej urazy". drogą stolarze wyparzony. Zdarzyło Piątkowski, popadłszy mu „między t a k ze Młodszego urazę strony Cechu, Czop­ mieli się n p . , że niejaki w konflikt z do muru i zmusiła kazał co całować się podpisuię Podobnie innego rodzaju do Piątkow­ następującego „wnosi żałobę" wami w przeciw Że się Cechu zaś taka bratu 8 lipca 1806 r . brat cechu, stołowemu swemu, „co „o jednak osądził, „ b y Józef świadkowie „A swego trwał Jodłowski jak w uporze. w Jodłowskie­ młodszego najprzyzwoiciej więcej Zwiastowania takie c e c h u zdarzyło, n a ofiarę będzie J7S Boski się natychmiast Matki obligowany, w przy­ przeprosił", złotych l u b podobne cech Najświęt­ pol. 18. wołowanie B o s k i zł. p o l . 12 ile że to słowo poszła na brzyd­ cechowa „Nie y mogąc Młodsi po­ żając taką stwa Magistrów wziąść nadto głowy cechu y na rozkaz do cechowej y cechmistrza prawie tegoż Cechu plag ciemię publicznie przeto uwa­ by tenże J a n Jodłowski, i prawie nigdy tymże swoim Paweł zuchwal­ zu­ nieposłuszny, przez Zwierzchności młodszych przyprowadzo­ cechu N - 2 5 odebrał"... zupełnym o stryja Średniego cechmistrzów, natychmiast, w przestępstwa się do­ Brata nieprzytomny wzięty ny dekretuje, znieść i t d . , postanawia­ s t r y j a swego rodzonego K a ­ niegodziwość jego chwalec Cechmi- Bracia B r a t a stołowego i poważył; na „Datum Żyliński" i takowe u t supra inni w or­ dynku. Ale zuchwalec krety. Poszli ale Jodłowski po niego on wyśmiał wtóry za n i c m i a ł c e c h o w e de­ młodsi b r a c i a 8 l i p c a 1806 r., się z 26 l i s t o p a d a , nich; ale poszli Świętej Tedy w Cech powołał Pawła Suchońskiego, Feliksa cechu że i przybyli Prawa za ... S t o ł o w i , Boga do swoich tu pierwszego W nął. Na i t o sąd t a k p r z y s k r z y - jego, i o n s a m pokornie 1807 i zaś t o , że Tomasza superarbi- o komplanację postanowił, Stryia że y Średni swego za że się Młodzi mu gdyby postępków, włosy mianował dupę się c a ł o w a ć kazał i d l a miłości iego przestępstwa daruią cech Cecho­ Bracia się k i e d y k o l w i e k tedy „za Cechowe­ o z i e m i ę uderzyć, a córkę powrucił s t o l a r s k i d o dekre­ uda itd. Datum u t supra Paweł etc". ani razu piękne się Mszy obywatelski Monarchicznego dotychczasowych wych który Cech wszystko kondycyą, Sąd cechmistrza Bartosiewicza 18 l u t e g o przewinienie ... n a y p r z ó d życia ojciec błagali. Żyliński do Zalajskiego, ugodę Pana stanąć, a n i d o Żylińskiego, Sebastiana nił w i n o w a j c ę , czyli p o raz wziąć Suchedniowej". osobach do po niego o n a n i przemocą n i e dał, a n i d o c e c h u n i e c h c e kórwą, n a o s t a t e k w Przeto Kazimierza lubo się wi się nie złotych cechowi zwierzchność włosy nie strony Cechu p o l s k i c h zło­ córkę małoletnią k u r w ą m i a n o w a ł . C e c h z tą rodzonego cechowej Matki gdyby uderzyć za szlachet­ ma postawił „do Jodłowskiego dawniejszego wziąść chciał y znaydować upoko­ Cechowi całowania" jako nawet go obiedwie się niegodziwca y powoła­ się d n i a c h 14 z ł o ż y ł " . Średni dupę wiarygodni patentami y na cech złożył 8 zł p o l s k i c h , a p r z e d o b r a z szej bratu publiczne nieprzyzwoitość żądał, „ a b y Winowajca tomności również stwierdzeniem pogodziły". brata Cech stołowy Najjaśniejszemi Magistratu wstępie go na dzień n i e d z i e l n y , t o i e s t 6 l i p c a " , sło­ a n i p o w i n n a " , Cech na aby tra Jodłowski, h y c l u i złodzieju, zeznali. nego w cechowi swoim, Piątkowski". zlikwidował Jodłowskiemu, zwołowanie szwagrom pyskówkę: Kazimierz Józefowi Benedykt kazał 1805 r . k w a r t a l n a go w..., t y l k o rychło Oto nie my, Benedykt Cechem, oświadczenia: „ o d p o w i a d a m , ż e m się całemu nie nie Jodłow­ „nieprzytomny prawie aby uchwałę: Bracia w bierającego, w język „konsztu s t o l a r s k i e g o " p r z y p a r ł a tegoż skiego wie­ Tomasza skawińscy się pocałować. W i ę c 27 l u t e g o sesja sobą nic kłótnik następującą bezprawia w tego obie chciał jest odpowiedzieć. S p r a w a Oburzona stołowi, zimierza szedł. ale w t ó r n i e tegoż d n i a 8 l i p c a zebrała się n a sesję i p o ­ dalej znaki". za inszych t j . zawzięty n i e chciał a n i złotych zaciekły propozycję. nie będąc, 12 n a t y c h m i a s t w Jodłowski szedł z gromnicą y tąż n a o d r z w i a c h , o k n a c h y t a m wyrażał i w iest". pochopień" m u , że świętej ale y stanowczo, i zwady, żyć, a n i p r z y z w o i c i e zwy­ skawińskich do zuchwałym Polskich Ale została przypomniał Mszy y cechu, poczytane „zmajca pochopny podczas iest Panny znany Cech podług Józefa y mieszczanów „Dnia 1802 t o cechowy, do Sławetnych Markielów czytamy: biegnącego Oczyszczenia dawskich rzyć. naszym za w i e l e postawiona jako maiąc roku tylko w Sprawa ski kłótnik w i n i e m a d l a n a s wartość Oto nie Zwierzchnościach zgod­ sądem Z t y c h w z g l ę d ó w księga C e c h u S t o l a r s k i e g o w 2 go Hyclu nie malowane sprawozdaniach zostały skrzynie, z posiedzeniach cechu pyskówkowe, protokołowano ce w o t y w n e w z sesji cecho­ wspomniane skrzynie, których t e n sły­ cech rozpatrywano sprawy k t o z ł o ż y ł d a r n a świe­ dzień p a t r o n a c e c h u św. Józefa, kogo �przyjęto do cechu, k t o w i n i e n , że k r o w a należąca d o iey cechu zostaia dług t u za śniadanie y o b i a d g r 24 zaspokoić ukradziona i t p . A l e o skrzyniach ma­ lowanych a n i słowa — m o ż e d l a t e g o , nie skrzyń i i c h z d o b i e n i e że nien, nadto należało d o t a k p o d s t a w o ­ wego Posłańcom było wspo­ minać. złożoney 1826 r. p o j a w i a się w tokołach cechu p o r a z p i e r w s z y — skrzynia. Z przyczyny? że Po prostu się s k a n d a l , rzecz dlatego, niesłychana. w Skawinie Oto majster sław Paździurkiewicz pobrał z a d a t e k żącej, Magdaleny z K r a k o w a , dobrą niegodziwiec, Zakrzówka, monetą 3 zł i ani zadatku pro­ jakiej stał Stani­ od biednej słu­ podmiejskiej 15 g r o s z y , zwrócić nie a wsi potem, chciał, ani samorzutna obrona społeczna. r o z s t a w i l i straże n a d r o d z e przejeżdżających celną w przez Zakrzówku stanęła j a k Zakrzowianie do K r a k o w a i w s z y s t k i c h cesarsko-królewską zatrzymywali, komorę wypytując skąd monetą Sł-go będzie Żyliński, p o d s t a r z y Stanisław Kajetan Po stolarskiego skawiniaków i p o m s t o w a l i n a n i c h , co o c z y w i ś c i e u w ł a c z a ł o rowi całej Skawiny. Tym ważnym p r o b l e m e m zajęła się s p e c j a l n i e o której pod datą 7 dla hono­ Skawiny z w o ł a n a sesja listopada 1826 r. Cechu, zapisano w aktach: extra naumyślnie ordynaryjney złożoney Schadzce skiego wnieśli żałobę o t o , iż podczas przez Zakrzówek kumorę a prawie sześcią wi aresztowani miesiącami kazawszy Sł-mu Maystrowie gr 15, a o tę może, po zawsze dwa razy z ces.-król. napastowani, która już Cechowemu dała na się stolar­ Professyi na przed Maystro- nią Paździurkiewiczowi doprosić Maystrów tey są służącą, zrobić, dotąd którą kunsztu tuteyszemu Stanisławowi i tegoż ich przeiazdu za skrzynię sessyi cechu zadatku zł pol. a n i doczekać ukrzywdzeniem y n i e d b a n i e m s w e y służby t u d o m i a s t a S k a w i n y dziła, aż z o k a z y i Posławszy C e c h tey t u do Cechu niniejszy Paździurkiewicza niezrobienie zaniosła p o tegoż względem przyrzeczonej Sław. nie za­ cho­ skargę. Stanisława odpowiedzialności s k r z y n i , za 3 którą za zł p o l . 3 gr 15 dobrą monetą w z i ą ł z a d a t k u , tenże n i e t y l k o stanąć nie chciał, zniewolony do ale posłańców stawienia się, zelżał, przed na koniec zgromadzonemi M a y s t r a m i h a r d o y k r n ą b r n i e stawioł się y z kłótnią obiecaney robocie y wziętemu za­ d a t k o w i półroka minęło, dłuższy z w ł o k i dopuścić n i e można wey bie — Magdalena długiey z w ł o k i robić kazała, taż służąca inszemu na którey z wobec udowodnionemi, Maystrowie, ale z tey o k a z y i żalili. byli Ninieyszym nisław naszego nawet zapłacenie iey nie kilkunastu takową decyduye: żałobę Obywatel służący Cechu obywateli y o t o się Mayster 1-mo so­ racya- tylko y Magdalenie takozadatek słusznemi gdzie napastowanemi Paździurkiewicz teyże przyczyny M a y s t r o w i skrzynię powrócić należy, t y m s p o w o d o w a n y mi dniu Średnich Pan o to bardzo Iż Sta­ Cechu zadatek zł pol. 3 g r 15 srebrną monetą p o w r ó c i ć , 2-do za d r o g ę i Czopkiewicz, młodsi Skawinie cechowa, innego ro­ średni 22.III.1832 za przy plicy przy który zupełnym się południowej o t y m a k t nastę­ zgromadzeniu Cechowi dla służących nie, na Kaplicę byleby umysłu Kościele farby ponosił wspaniałą Sław. Cech chęć członki stanie (!) Ka­ Skawińskim, wymalowaniem tylko JW natchnie­ przyozdobienia i e s t ołtarz N P M a r y i i Ś w i ę t e g o Józefa takową Ce­ Stołowych osobliwym czerstwości w Sław. Starszych, za dobrowolnie majstra u z n a w a l i , że j e s t t o Maystrach temu wpro­ malarza, zaszczyt. M ó w i Piernikarski Jan bracia: bracia Stolarskiego Młodszych Henryk zło­ Paweł Piątkowski. głosowali dzisiejszym ofiarował gdzie Wyobrażenie, przyozdobić bezpłat­ Stolarski potrzebne wydatki swoim kosztem, wspomnianego tak chwalebny widząc P. czyn zatym Piernikarskiego całą siłą swoią upierać u s i l n i e starać się będą, a chcąc się za tę d o ­ broczynność Pana temu Henryka Fundatorowi iednozgodnie wywdzięczyć, za Maystra tego uznaią, zwłaszcza g d y s z t u k a i e g o s t o l a r s k i e j P r o f e s s y i ce potrzebna podpisami iest, sy: tę obydwie podpisuią. W Michał zaś Michał czynność strony Skawinie przytomnych starszy, ski, J a n W i e r z b i c k i , Szymon kowski oraz Świadkach 1832". P o d p i ­ Tomasz Czopkiewicz, wiel­ własnoręcznymi d n i a 22 M a r c a Wierzbicki podstarszy, Pachoński Benedykt Piątkow­ Wierzbicki, Karol Piąt­ H e n r y k P i e r n i k a r s k i „ i a k o członek tego Zgromadzenia". odszedł, ż a d n e g o n i e słuchaiąc n a k a z u a n i n a p o m n i e ­ nia, ale g d y iuż który cechmistrz oraz otrzymał. W i d o c z n i e Stolarskiego, niem „Podczas w „W chu kon­ zelżenie ogóle n i e b y ł s t o l a r z e m , a l e j e d n a k tytuł pujący: ogóle Jan Cechu stolarzy w i młodsi j e d n o m y ś l n i e w za został k a r ę zł p o l . Michał Starszyzna do y 20, o d 30 n a światło ofiarowaną Wierzbicki Czopkiewicz wadzeniem gr gr T o m a s z Pachoński, średni b r a c i a : Michał sensacja. powi­ Cecho­ Piątkowskiego, sześciu l a t a c h stała się w dzaju i powinien Podpisali: Paździurkiewicz, Wierzbicki, wysłanym znieważony powinien." dla malarza w i e l k i ale płacić pozostały Prawa Pisarzowi Benedykta pochodzą. P r z y t e j sposobności n a p a s t o w a l i n i e t y l k o skawińskich, d w a razy 2 do s k a r b u przez niego żyć przepisów zł. p o l . 1, a ności W s p ó ł m a y s t r ó w skrzyń wykonać. A l e za biedną służącą ujęła się c a ­ la ludność Zakrzówka. Z a p o k r z y w d z o n ą po Sessyi Maystra zł p o l . 1, 3 - t i o jeszcze podług cesjonowaną Wreszcie 7 l i s t o p a d a do S k a w i n y wykonywa­ wych prac s t o l a r z y , że o t y m n i e w a r t o mur po 2 razy Na posiedzeniach sprawy chu jako cechu W bractwa poświęcano t y m względzie tokół z p o s i e d z e n i a „Wojciech szedł cechu rzadko omawiane z a w o d o w e , gdyż n a d n i m i kościelnego. wyłącznie bardzo były g ó r o w a ł y cele ce­ Bardzo sprawom wymowny często sesje dewocyjnym. j e s t krótki pro­ zwierzchności c e c h u 13 J u n i 1 8 4 1 : Witkowski z dobrowolny wraz swoią żoną Marcyanną Stolarskiego Cechu Skawińskiego, w chęci do Bractwo N a y ś w i ę t s z e y w p i s a ł się i o f i a r o w a ł M a t c e srebra w przy­ Sławetnego Matki Nayświęt- szy 3 Reńskie raz n a zawsze'? — c z y l i , że n i e miał p r a w a Konwencjonalney Monecie odebrać tego zapisu. Tadeusz Seweryn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b21817d149660ed402ae3530e8bca0b.pdf 190d82ec4bbcb6f00282a233f2c08462 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4201 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3918 Title A name given to the resource Wystawa malarstwa ludowego w Bytomiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.174-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Aleksander Jackowski WYSTAWA Tak głosiły Wierniejszy i hasło plakaty. Niezupełnie prawdzie wystawy mojej MALARSTWA był — rodzinnej tytuł „Życie zresztą słusznie. samego dawne miejscowości". i A konkursu współczesne więc malarski pamiętnik... Od zależy w w w temat z wreszcie Kultury obrazie, pragnęli rze o pozornie pracy tynie, liwością wiejskim i w małych mia­ chcieli pewien poprzez materiał do przysłało oceniać nagrody wyniki pozytywny Cenne jest (Kubaszczyk, Okazuje torska, wej tość i jest kilku od Tomaszek, z możliwie obrazów się z a i n t e r e s o w a ń d l a własnej brazu, pracy, narastaniu przedstawiających non t r a d y c j i przestał ła się t e m a t y k a to zjawiska w martwy, obowiązywać. p r a c , środki, sposób znamienne nowych osobistych po­ d l a procesów sztukach że k a ­ Rozszerzy­ o b s e r w a c j i . Są zachodzących współcześnie n a w s i . Z n a m i e n n e też j e s t , że szukając źródeł o twórczości większości reprodukcji obrazu, drobnomieszozańskim. uczestników fotografii, Toteż oleodruku najdalej jestem myślimy i kiczu od te- * L . K u b a s z c z y k — 1 0 0 0 zł., M . L e n c z e w s k a — 750 zł, P. O p e r s k a l s k l — 750 zł, K . T o m a s z e k — 750 zł, R. D e h m e l , J . Śmietana i i n . 174 za­ 1 miejscowotej k a ­ jest R u ­ przebywający życia głównie stale współpracował („wyma­ z krajobrazy. przeważnie którzy góralskimi się Robi z natury, je n a zamó­ za m a l o w n i c z e chatami, może oporną d l a których wzruszeń. zasługują n a p e w n o wsi, krajo­ jest zupełnie dziś i t e ż o t y m , że t r a d y ­ obrazowania niemal sta­ ocenie jako „landsehafty' p r z y m a l o w a n i u kościołów olejne, parających pędzla, ono o b u ­ swoje nagrodzonym) i wraż­ płacą tematyczne wido­ o d 600 dla lud­ miejscowej. i była m i ­ mala­ z przedstawicielem Z n a l a z ł y się t e ż n a w y s t a w i e łem l u d z i z mozo­ farby, płótna sztuka jest źródłem radości Tych jest najwięcej i oni n a szacunek, m i m o że obcy n a m A l e n i e zapominajmy, t y c h u j a w n i a się n i e t y l e i l e ciśnienie dokoła prace materią być rezultat i c h pracy. że w p r a c a c h naturałistycznie dzeniu Świadczy ności i in). War­ parze kuracyjnych 1906 r. wczasowiczów, nych tematu. w ramy O d 21 r o k u godziny, najczęściej której Świadczy sposób ki, naśladowana, o pozytywnej ludowy wienie nostki, i w dlatego ur. w obrazki półtorej ludo­ n i e o n a też s t a n o w i o w tradycji tych amatorów. luje byłe wierne i l o w a l i " i c h coś z e dwadzieścia pięć). O d 1940 r . m a ­ ama­ malarstwa kulturalnych. Dehmel, można nimalna, cyjny (i zapewne poznaw­ autentycznym artystycznymi. O n i malarstwo złocone miastach, Wiśle-Malince. twórczość zjawiska trzeb dolf w terenu. malarzy konkurs. t y m , co malowanego większości Na okazał się o b r a z Twórczość świadczy któ­ Śmietana zarysował w d o 1.000 zł. R o b i r ó w n i e ż o b r a z y interesujących jakiejkolwiek przekazanie artystyczna wystawę, spośród wystawy? dominuje zdecydowanie czy regionalnej. ambicją których mgr Bar­ otwarto twórców, na wsi, jaki oderwana prawdziwe z na konkursie.* się, ż e z g o d n i e przewidzieć, listopada był s a m f a k t rozpoznania Lenczewska, malarstwa do tegorii tym n i e idzie traktują Oprawione w w czy smakiem wośclaeh. N a j w y b i t n i e j s z y m airatorów- 120 p r a c , najbardziej chyba ciekawy nu najczęściej wód. socjologicznej, Są t a m o c z y w i ś c i e bynajmniej plastyczną tradycyjnego wystawy by­ sprawności, o przerażającej r u ­ zmia­ Chciano końca konkursu ujawnienie która dużej sprzedają innych przygotowała 25 s t y c z n i a pewno Ale lipca 13 z a p r o s z o n y c h 9 otrzymało Jak to kategorii pokazała. z Konarzewskim od pokaz doku- twórczej. Bazielich. rych ruch zachęcający 63. Ekspozycję obecności ludzi. ożywić klimat r . 24 t w ó r c ó w bara w świadomości wystawę trwał wystawiono jaki este­ Wartość t y m , c o ujawniła, Wydział w prac przeżycia ludu. widzę artystycz­ wystawa każdy czej. konkurs zaś s t r o n y . — jak rzemiosła rangę niemal silniejsze tomskiej W jakąś Każda n a m znacznie oraz do nieznanych nadawać podobnie mala­ stworzyć Konkurs 1958 tyczne, W BYTOMIU przeciwnie. daje szcze­ się w poprzez podjęcia wystawie organizując uzyskać przełamują malarzy, dzieci dotąd drugiej konkursu Muzeum m e n t a r n y , pokazujący j a k zachodzące w k r a j u ny żeby się n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a ^ środowisku steczkach, zainteresować, Etnograficzny Bytomiu s t r o n y dotrzeć znajdujących gólnie Dział Katowicach, z jednej rzy dużo: c z y p o t r a f i wyobraźnię. Górnośląskiego WRN go, ną. W r ę c z artystycznego tytułu pobudzić UDOWEGO gustów talent jed­ środowiska i spotyka­ wzorów. Są o c z y w i ś c i e i p r a c e ś w i a d c z ą c e o talencie a u t o r a , czasem wręcz pracownika zaskakujące, umysłowego j a k n p . Jana z Radlina, u Śmietany, którego w i ­ dać z a r ó w n o nieprzeciętną w r a ż l i w o ś ć plastyczną, j a k i ślady obcowania z (m. i n . Kulisiewicza). rakterystyczne wyrazu, trudno „ludowego". amatora, n a d sobą szczyty Na Jest który to tego grafiką typu nowych przykład w sposobów. w obrębie utalentowa­ drodze tę p ł y n n ą Ematorskiej cha­ środków technik, zmieścić być może przekroczy twórczości granicę dalszej dzie­ o d s z t u k i bez przymiotnika. wystawie można wciąż nowych pracy żadnego szukanie Śmietany nego lącą współczesną próbowanie Twórczość wpływu jest dobrą D l a umysłów zaliczyć znalazły się r ó w n i e ż do „naiwnych" prace, które c z y do „kręgu l u ­ d o w e g o " . O n e interesują n a s n a j w i ę c e j , t o są właśnie te rodzynki. Nieudolne, zdradzają radność w p a n o w a n i u n a d techniką, przy t y m mają wyraźną niepo­ rzemiosłem, ale coś w ł a s n e g o , są o d r ę b n e przez o d - ��rębność świata odmienne Najbardziej w swych woryty wewnętrznego patrzenie na czył z nich, przez „ludowy", czy grawiury, przypominający jako szkoły trochę 80-letni Polikarp (pow. Gliwice). dziecko w jest majętnego Koźlu. bułek Urodzony wać. T a k się zaczęło. Ojciec umarł spróbował Potem wcześnie, przyszło ciężar d o obrazków... Dopiero jest z świadectwo życie. pra­ przykładem powrotem cięcia się o d pokazał towy i wtórnego niemal kultury „Chrystusa „uludowienia", bez r e s z t y miasta, na w świat szkoły. Krzyżu" i że Operskalski Na wejścia wsi, od­ wystawie „Dyliżans Ż y w i e c , czytać i pisać stuch rzeźbił już t y m mowy. o Dopiero pracy, gdy znów Obrazki rach"), wiada mówią kozikiem, ale Ciężko choroba scowości, Szarem, i jako go tekście szkle tego tylko matów „góralskich" pierski"; nie. również typu, że technikę tę kompozycje malarskie Lenczewska z w dowice), przyszło na obrazki córki (umarła w mogło być Kobiet, szkle. w gó­ — życiową". Mickiewicza, Ogniska do mizernej maluje daru kolorystycznego. wa", skomponowany Ryc. Mai. i postaci szkole. Potem a n i ochoty wstrząsu w wy­ 1944 r.) 3 lata jej Teraz obraz ciągu Wym. Cieszyn. do dorabia ma le­ nie ma to „Żni­ pionowych rytmów n i c wspólnego na szkle. pow. Ligi kopiuje uczęszcza Lenczewska poziomych 4. „Góra Ochodzita", obraz L. Kubaszczyk, Koniaków, dla trochę emerytury. ładnym już zapełnić p u s t ­ ścienne „Przyjaciółki" Najlepszy w oraz nie m a „aby malowaniem 180-złotowej dopo­ Lenczewska z d l a przyjemności. miej­ rytmów jeszcze (pow. W a ­ Rawiczu gazetki Rosenbergów. autor w so­ robi materii. się czasu wpływem rodzinne, danej Ochodzi- n a płót­ dróg", strzępów w malować, Wykonuje Plastycznego piej, szkłem. dla te­ 1948 r . n a s k u t e k chorób z o k r e ­ zaczyna portrety Len­ „Kostka-Na- zetknęła n i e było pod i Podobanach kredkami Dopiero „pod" nowych słomki, w życie, historię („Góra ze Maria maluje olejno su w o j n y ) do pasąc „klasyczne" m a ­ świadomie „szuka dworze rysowała normalne to „Ondraszek" malarstwem dzieciństwie w 71-letnia pow. wyrobnik. opar­ również pastuch, malarstwo bowiem j a k pisze, pejzażu, obyczajów jako wybrała — przeważnie Czasem, kę t a " , „ c y n t r u m szańce"). O b r a z k i j e g o n i e mają jeszcze ale nie jest Sądzę, pa­ na maluje z Bielska, larstwo Jako („Owce zaczął w o ł a n e g o śmiercią s y n a (zginął w zdolności malować rodzajowej okolicznym i nie pracował rzeźbić dołączonym obrzędów potem pozbawiła zaczął o 1905 r . w nauczył się w w o j s k u . jego, o t e m a t y c e w Na czewska i ur. w kozikiem, Kubaszczyk pocz­ z 1888 r . " . L u d w i k Kubaszczyk tonację owce n a halach. ukoń­ malowali gospodarki szkoły, malunkom rzeźbi n a starość zaczął ukończenia ludowego bliskie Oper- cować j a k o m a l a r z p r z y b u d o w i e kościołów. M i m o posiada tradycyjnego trochę kolorystyczną. spadł n a n i e g o . W y b u d o w a ł karczmę, m ł y n , g d z i e m u było są kolorze, wyraźnie b u d o w a n e w Bie- trudne kompozycji szkle, ciu o sam malo­ dużej na dzieci, ż y w e w w gospodarza, Tam, j a k powiada, b y ł o m u żal, w i ę c dyscypliny drze­ j e g o d w a j k o l e d z y , r o b i l i m u różne r y s u n k i za bułki. Ale bie malarstwa t u s z o w y c h r y s u n k a c h średniowieczne skalski z R u d u n y rzewle każdej świat. z chałup. ludową 28 x 16 cm. �tradycją obraźniczą. Tomaszek śliczny „Kościół" stawy) należy O świetlicy matu, (widziałem w Czechowicach, rzeczywistości. obecnie w kręgu jest t a k i c h malarzy. t o wyraźnie. w e zaginęło. Z m i e n i ł y świat, k t ó r y kiedyś lową, bliską e s t e t y c z n y m No „ludo­ C o r a z też ludowej. malarstwo zmienił Po­ ludo­ która wszelką n a j słuszniej nie tylko ludzi, p o ­ jest również jej b y mieć cenę zastrzeżenia „ludowości" kazało tytuł w y s t a w y Szukanie dość n a plakatach. ny dział i i innych różne pokazywała sztuki ją z ikonograficznych, sumie — wystawa była c i e k a w a , raczej n a pewno ce­ mierny. dzisiejszego ją o c e n i m y jeszcze ujawniła. Fotografował Z — St< O B Y C Z A J O W E Stolarze skawińscy, krakowskich ślusarzami magistrat nej skrzyń do wspólnego miasta organizacji, Księga Cechu a jest Zaczyna Pawła Żylińskiego, Tomasza cza, pierwszą 1799 r . , dopiero cechu, tylko podpisywane. odbytego Wojciecha' Paź- Józefa Jodłowskie­ Michała Czopkiewi- oraz „średnich i młodszych p o d t e n czas temuż c e c h o w i czy i Kazimierza się zaś t a księga 13 J u n i 1841 w Walentego Wierzbickiego, oraz Podane Karola Szymona Wojciecha tutaj składy 1799 i 1841 d o w o d z ą , był Skawinie w nach. z Szymona sesji jako Dzięki Jana Szymona Jana Jodłow­ Ciechanowskiego. zwierzchności że zawód tradycyjnie temu oraz Piątkowskiego, Żylińskiego, Koń­ odbytej starszego, Pachońskiego j a k o podstarszego Paździurkiewicza, skiego służących": Czopkiewicza. protokołem obecności braci w zrozumiałe cechowej stolarza tych staje z lat uprawiany samych rodzi­ się d z i e d z i c z e ­ z spod skawińskie przedstawicielką Maria Dawne ziarna mym W i nych jako przeznaczano twórców tych i o młodszych, i skłonności nak zatargów, było trudno, o kończyły sercem" i które między się z a w s z e ślubowaniem moda", usuwano przechowy­ tym sa­ s k r z y n i a r s t w a ska­ mistrzów malowa­ K s i ę g a zaś dostarczyć n a m m o ­ tych mistrzów oraz o i c h temperamentach, n i e o p a n o w a n i u w słowach wśród Z przebiegu braci się można, członkami poczuciem jed­ cechowej nie że nawet naj­ cechu i pojednaniem zgody, p o d y k t o w a n e j dobrym a także kredensów. do zwady. dowiedzieć zagorzalsze spory i życiu krewkości, zadzierzystości, zelżywych na nazwiska skrzyń, w Skawinie wiadomości średnich „stara przyśpieszając jedynie kołysek Stolarskiego nieco braci mogą ł a w , łóżek, Cechu gdyż i c hmalatury. wejść cechowych, wymy­ datowane, a n i za M a r y i Terezyji", tych warunkach do historii wińskiego że n i e były l u b żelaziwa, zniszczenie stolarza) historycznych, zaś o k a z y , „jak jest z Wierzbickich, u r . badań nigdy izb mieszkalnych wanie gi pokole­ skawiń­ doskonałą się j u ż t e r a z skrzynie cechmistrza jednego sławnych skrzyń r . 1883, żona J a n a W i t k o w s k i e g o , Kra­ przez artystycznego jedynie a więc m a l o w a n e podcechmistrza Jodłowskiego dorobku żyjących w posiedzenia braci: i (którego spośród ka z także 1795 s k i c h włas­ w Paździurkiewicza, Jana W i e r z b i c k i e g o r. znajdująca podpisanym S k a w i n i e z l a t 1799—1841) nia po drugim. Zdobnictwo j e j statut. tego w nie ze Skawinie, księgą Stolarskiego wraz w Etnograficznego Cechu S K A W I Ń S K I C H pięknych i końca. stołowych Kazimierza należeli księgi zatwierdził w Muzeum u początku dziurkiewicza, go, następnie się p r o t o k o ł e m lutym wyrobu i m n a zawiązanie Stolarskiego więc zdefektowaną z cechu, zezwolił się w A r c h i w u m kowie, sławni malowanych, jest ją t y l k o r a z A R C H I W U M S T O L A R Z Y (wedle wystawa I nie Taka Deptuszewski. H I S T O R Y C Z N E G O Ż Y C I E w m tematy istotne? prawda sztuki już ograniczona t u zaś różne Jej rezultat artystyczny dnia. A piękno dziś współczesnością. „z życia". A l e c z y t o jest w sztuce W przepaść tradycyjnej, — t a m była t e m a t y k a s a k r a l n a , ujęciach lowa. tylko Pokazywała m a r t w e j , zestawiając Prawda sztuki J . Śmieta­ czej twórczość a m a t o r s k a — n i e z a l e ż n i e o d t e g o , j a k walorów Doprowa­ tradycyjnej twórczości konwencje. doskonałość zupełnie dawnej, obok amatorów, te niemal w (12 o b r a z ó w ) Usytuowana o t o p r e t e n s j i d o organizatorów. widzenia za niezręcznie dziło t a k ż e k u t e m u , ż e n i w pięć n i w d z i e w i ę ć d o ­ miejmy punktu zasługą. c o do samej n a d rezultatem. u p o d o b a n i o m m a s . Dziś r a ­ z byłoby powszechnym. pokazała To zaciążyła sformułować się cały t ę sztukę, u c z y n i ł c e ­ bytomska problemy. dzielącą czy który popularnym, cóż, m o ż n a tezy, dano przykładem kultury, ekspozycja? religijnej. nafty n i e o n i są dziś się w a r u n k i , A i rafinerii niewiele. Tradycyjne Wystawa Tomaszek m a ­ sztuki wywołał ama­ sztuki. I wcale tradycyjnej inne najbardziej „naiwnego" się n a w y s t a w i e spadkobiercami wiedzmy jak J e s t o n dość t y p o w y m prac w e g o " znalazło tyle nurt ludowym, kazała ujęciem t e ­ o produkcją chęć prymitywno-amatorskiej widać, „Zabawa kilkanaście n i e są t y p o w ą dominuje odtworzenia naiwnym obserwacją, znam której pogranicza mniej nazwać do w y ­ Tomaszka cieszy o d 38 l a t . P r a c u j e Jak kontynuuje Karol półamatorskiej, p ó ł - np. u na konkurs) w wiernego luje które dopuszczony sztuki autentyczną jego prace, posłanych ile wiejskiej" jakąś torską, j a k 61-letni n i e został do kręgu prymitywnej. w Podobnie c z y U r s z u l a B a r d a c h ( u r . w 1942 r . — j e j i wzajemnym nietylko dowcipu zniewa­ „dobrym dostrzegane- 177 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2474d49d1aa395d72c06a6c05a14e44f.pdf ff4e27d99c21ea8d1f1f8bfcdfd5e0e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3715 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.192-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLSKA SZTUKA LUDOWA E r ROK T W O W Y VIII I N S T Y T U T 19 5 4 S Z T U K I �-4 I Na okładce: Kogut. Wyra. 2,6 X 2,5 cm. „Genealogia Kraków, przed 1635 r. Drzeworyt Nitidesa z Gratisem". 1 . ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Aleksander Gładysz, M g r Stanisław H i ż J a c k o w s k i (redaktor naczelny), (zastępca D r Ksawery redaktora fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja 1 k o r e k t a : Jerzy Mgr naczelnego), Piwocki, D r Roman Rein¬ (redaktor Wojciechowski. Bokiewicz. REDAKCJA i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ LUDOWA P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T SZTUKI T R E Ś Ć : str. Tadeusz Seweryn Andrzej Abramowicz Kultura ludowa Odrodzenia 195 U w a g i o p r o b l e m a t y c e badań n a d sztuką P o l s k i wczesnośredniowiecznej (głos archeologa). M a r i a Przeździecka Ceramika pomorska Teresa K o n k u r s p a m i ą t k a r s t w a w Gdańsku Artur Zofia Trojanowicz Wycisk Głowa N i e m i e c c y zbieracze dowych tak zwanych 209 _21.4_: górnośląskich 233 pieśni lu­ 242 miechowskich". 251 A d a m Glapa A n t o n i T w a r d o w s k i , n i e z n a n y rzeźbiarz l u d o w y . 252 Tadeusz Recenzja Seweryn .O . z książki „Ubiory R o m a n Reinfuss Recenzja logia ROK 1954 P A Ń S T W O W Y „wycinankach Janiny Rosen-Przeworskiej ludowe" ze s k r y p t u R u d o l f a K r z y w c a rzemiosła 254 „Techno­ garncarskiego" 255 LIPIEC-SIERPIEŃ I N S T Y T U T NR 4 S Z T U K I �Na okładce: Kogut Drzeworyt. Wym. 2.6 X 2,5 cm. „Genealogia sem". Kraków, przed 1635 r. Nitidesa z Grati- ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr M i e c z y s ł a w Gładysż, M g r ' S t a n i s ł a w Aleksander J a c k o w s k i (redaktor naczelny), Hiż (zattępca D r Ksawery redaktora naczelnego), Piwocki, D r Roman fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r - M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja i k o r e k t a : Jerzy REDAKCJA (redaktor Wojciechowski. Bokiewicz. i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT Mgr Rein¬ SZTUKI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/334fe6c1e0f0f0e1f5bf4c1ce5cfb1e6.pdf 43f8538e953c8a765d0fbe956c2a22cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5248 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4871 Title A name given to the resource Spis treści i pierwsze strony / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA LI Zeszyt 1-2 Warszawa 2007 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA REDAKTOR TOMU: JAROSŁAW DERLICKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: e_polska@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Jarosław Derlicki Zdjęcie na okładce przedstawia pomnik hospodara mołdawskiego Stefana Wielkiego w Kiszyniowie Fot. Jarosław Derlicki, Kiszyniów 2007 Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2007. A l l Rights Reserved No part of this journal may be reproduced, in any forms or by any means, without permission in writing from the publisher Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. (22) 631 45 18 Drukarnia: MATRIX, Nowa Iwiczna Objętość 22 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Od Redakcji - Jarosław Derlicki 5 ARTYKUŁY Jarosław D e r l i c k i - Czyje państwo i czyj nacjonalizm? Dylematy tożsamości w Mołdawii Whose state and whose nationalism? Identity dilemmas in Moldavia Ignacy J ó ź w i a k - Między Rosją a Rumunią - koncepcje narodu mołdawskiego Between Russia and Romania - the concepts of Moldavian nation Kamil W i e l e c k i - Etastrana umierajet. O upływie czasu w odczuciu człowieka starego This country is dying. Elderly peoples' perception of the time flow Katarzyna B i s k u p s k a - Mołdowanie w kosmos nie lietajut biez wina. Czym dla Mołdawian jest wino? Moldovans don 't travel to outer space without wine. What is wine for Moldavians? . . . Małgorzata B i c z y k - U nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia... Świadomość historyczna mieszkańców mołdawskiej wsi Łapuszna There was already this village and there was no one, desert... Historical consciousness of the villagers of Lapushna Agnieszka G a r b o l i ń s k a - Limba noastra - język a świadomość narodowa. Wizja inte¬ ligencji z Kiszyniowa Our language - language and national consciousness as seen by intelligentsia from Chisinau Magdalena P a ź - Mieszkańcy mołdawskich wsi Łapuszna i Tartaul de Salcie o dekolektywizacji Moldavian villagers of Lapushna and Tartaul de Salcie about de-collectivization Jakub J a n i s z e w s k i - Demokracja na gruzach kołchozu. Rozmowy o władzy lokalnej na wsi mołdawskiej Democracy on the kolkhoz ruins. Discussions about local government in Moldavian village Natalia K r a w c z u k - To jest kawałek naszej ziemi. O Polakach we wsi Styrcza w Mołdawii This is a piece of our land. About Poles from the village of Stircea in Moldavia Mateusz L a s z c z k o w s k i - Gdy zmarli odwiedzają Pierwomajsk... Obrzędowość zaduszna w społeczności lokalnej When dead people visit Pervomaysk... Funeral ceremonies in the local community . . . . 7 23 25 46 47 73 75 103 105 130 131 148 149 170 171 192 193 213 215 234 NEKROLOG Maria Biernacka. 1 listopada 1917, Potakówka - 14 kwietnia 2007, Warszawa Kopczyńska-Jaworska Bronisława 235 RECENZJE Eugeniusz Kłosek, Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, ss. 449 - Iwona Kabzińska 241 �Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2006, ss. 349, ilustracje - Zbigniew Jasiewicz 243 Joachim Otto Habeck, What it means to be a herdsman. The practice and image of reindeer husbandry among Komi of Northern Russia, Halle Studies in the Anthropology of Eurasia 5, Lit Verlag, Munster 2005, ss. 271, ilustracje, mapy i aneksy - Jarosław Derlicki 245 Kate Fox, Przejrzeć Anglików. Ukryte zasady angielskiego zachowania, przeł. Agnieszka Andrzejewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2007, ss. 620 - Anna Woźniak 248 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13a5c4798f81ba2fe35ffa4f19e38af1.pdf dc09db34615f1ae6c6b0fe2bce2e6e59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5246 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4870 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.271-285 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Studying Peoples in the People's Democracies. Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Chris Hann, Mihâly Sârkâny, Peter Skalnik (red.), Halle Studies in the Anthropology of Eurasia, vol. 8, Max Planck Institute for Social Anthropology, L I T Verlag Münster 2005, ss. 377 Z podtytułu książki wynika, że jej przedmiotem są badania antropologiczne prowadzone w socjalistycznych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Zastosowanie terminu 'antropologia' nie jest jednak w tym przypadku trafne. Nie występował on bowiem w państwach tzw. bloku wschodniego jako nazwa dyscypliny. Istniała etnografia, ludoznawstwo (pol.), Volkskunde, Völkerkunde, także Etnologie (niem.), nârodopis (cz.) i néprajz (węg.). Stosunkowo późno (lata siedemdziesiąte X X wieku) i nie we wszystkich krajach zaczął się upowszechniać termin 'etno­ logia'. Jest on używany do dziś, niekiedy zamiennie, z 'antropologią kulturową'. O wprowadzeniu terminu 'antropologia', w przypadku omawianej pracy, zadecydowała chęć ujednolicenia tekstów dla potrzeb angielskojęzycznego Czytelnika, zastosowania „parasola", obejmującego wspólną nazwą lokalne terminy. Zabieg ten nie wydaje się jednak szczęśliwie po¬ myślany, jakkolwiek można go tłumaczyć względami praktycznymi. Nie pozwala on przede wszystkim na uwzględnienie tradycji i specyfiki poszczególnych krajów, wyrażającej się m.in. w nazwie dyscypliny. Sugeruje też, że antropologia rozwijała się w socjalistycznych krajach Europy Środkowo-Wschodniej (w Polsce, Czechosłowacji, NRD i na Węgrzech) i ma tam dość długą historię jako dyscyplina o tej nazwie. W omawianej pracy termin 'antropologia' nie jest stosowany konsekwentnie. Czytamy więc np. o „Hungarian néprajz research" (s. 91), „the development of Ethnographie in the German Democratic Republic" (s. 25), przejściu od nârodopisu do etnografii i z powrotem (s. 55n), Volks­ kunde w NRD i genezie tej dyscypliny (s. 183-209), „Hungarian néprajz scholars" (s. 251) i in. Ma to swoje dobre strony, pozwala bowiem na uwzględnienie „wewnętrznej perspektywy". 'Antropologia' nie jest poza tym jednakowo rozumiana przez wszystkich autorów. Różnie może być ponadto pojmowany termin, jakim w poszczególnych krajach określana jest nauka, odpowiadająca polskiej etnografii czy ludoznawstwu. Dyskusje nad nazwą dyscypliny toczą się od lat i nic nie wskazuje na ich kres. Kontrowersje budzą też takie terminy jak 'kultura ludowa', 'lud', 'etnos' i wiele innych. Kwestia ta została dobrze naświetlona w wielu rozdziałach. W czasach socjalistycznych dyscyplina znana jako etnografia, ludoznawstwo, Volkskunde, Völkerkunde, néprajz czy nârodopis przeżywała wiele zmian, będących m.in. skutkiem prze¬ obrażeń samego ustroju. Można więc nie tylko mówić o różnych okresach socjalizmu, lecz także o różnych - związanych z nimi - okresach socjalistycznej nauki, na co zwracaja uwagę poszczególni autorzy. Zauważalne są też różnice w sytuacji interesującej nas dyscypliny w po¬ szczególnych krajach. W NRD i Czechosłowacji silne były wpływy etnografii radzieckiej i marksistowskiej ideologii. Do rzadkości należały kontakty z nauką zachodnią, publikacje w językach obcych. Nauka pod¬ legała bezwzględnej cenzurze ideologiczno-politycznej. W porównaniu z tymi krajami w Polsce i na Węgrzech etnografia (węg. néprajz) miała znacznie większe możliwości rozwoju. Nie była tu narzędziem ideologii socjalistycznej i propagandy partyjnej, nie została upolityczniona, co jednak nie znaczy, że nie dotknęły jej interwencje cenzury i polityczne naciski (przykładem mogą być ograniczenia badań nad mniejszościami etnicznymi i narodowymi, o czym wspomina Aleksander Posern-Zieliński). Badacze polscy i węgierscy mieli też znacznie większe możliwości kontaktu z Zachodem. Etnografii w Polsce trudno jednak było uniknąć wpływów socjalistycznej nauki radziec¬ kiej, zwłaszcza do roku 1956. W programach studiów umieszczono obowiązkowe zajęcia �272 RECENZJE z marksizmu-leninizmu, które były prowadzone przez odpowiednio przygotowane osoby. Część badaczy interesowała się metodami marksistowskimi, wyrażając krytyczny stosunek do nauki zachodniej, zwłaszcza „imperialistycznej nauki amerykańskiej". Pomijano zasługi Bronisława Malinowskiego, upowszechniano natomiast prace autorów radzieckich. Szerzej na ten temat pisze Zbigniew Jasiewicz (s. 159—169) . Za niezwykle ważne i ciekawe uważam rozdziały poświęcone etnografii w Czechosłowacji (národopis) i NRD (Volkskunde). Ukazano w nich nie tylko sytuację dyscypliny, działalność wy¬ branych instytucji, najważniejsze kierunki badawcze, lecz przede wszystkim zwrócono uwagę na ludzi, którzy tę dyscyplinę tworzyli, podejmując różne wybory. Jedni byli zwolennikami ustroju, dając temu wyraz w swoich pracach, inni — przeciwnie, znaleźli się w opozycji. Konsekwencją wyborów mogło być odpowiednio wysokie miejsce w nauce albo — przymusowa emigracja, zapom¬ nienie, druzgocąca krytyka. Zarzuty mogły dotyczyć sprzyjania „burżuazyjnemu nacjonalizmowi" lub stosowania „niewłaściwych metod" (funkcjonalizmu, strukturalizmu). Informacje podane przez Petera Skalnika, Olgę Skalnikova, Petra Lozoviuka, Josefa Kanderta i Gabrielę Kiliánova ukazują ostre, często dramatyczne, podziały środowiska czeskich badaczy, wynikające z różnic światopo¬ glądowych, co — jak wspomniałam — znalazło odbicie w sposobie realizowania badań nauko¬ wych. Juraj Podoba pisze natomiast o sytuacji etnografii (národopis, národopisná veda, etnografia a folkloristika) słowackiej, lokując j ą „na peryferiach peryferii", nie tylko w stosunku do nauki niemieckiej i radzieckiej, ale także czeskiej. Zdaniem autora, każda dyscyplina ma tendencję do mitologizacji swojej historii. Częścią tak postrzeganej historii jest m.in. rozpowszechniany w środowisku badaczy mit o oporze przeciwko reżimowi socjalistycznemu. Tymczasem, jak pisze Podoba, w rzeczywistości antropolodzy nie mieli większych przeszkód w realizowaniu swoich badań, nie została też przerwana historyczna ciągłość dyscypliny, którą reprezentowali (s. 251). 1 Znakomicie ukazane zostały losy badaczy niemieckich, przede wszystkim twórców i pracow¬ ników Instytutu Etnologii Uniwersytetu Karola Marksa w Lipsku (artykuł Dietricha Treide). O ostrych polemikach między badaczami, mającymi przede wszystkim podłoże ideologiczne, piszą także autorzy węgierscy (Mihály Sárkány, Klára Kuti). Polscy autorzy (Aleksander Posern-Zieliński i Zofia Sokolewicz) unikają natomiast informacji o charakterze personalnym, co może prowadzić do wniosku, że środowisko rodzimych etnografów/etnologów mówiło jednym głosem a światopogląd poszczególnych badaczy nie miał wpływu na prowadzone przez nich badania, ani sposób funkcjonowania w środowisku. Na tle etnografii czeskiej, węgierskiej i wschodnioniemieckiej czasów socjalistycznych sytuacja etnografii w Polsce wydaje się wyjątkowo korzystna, a środowisko etnograficzne jawi się jako jednorodne i bezkonfliktowe. Sylwetkom polskich etnografów i podejmowanym przez nich wyborom w nowych warun¬ kach ustrojowych więcej uwagi poświęcił Z. Jasiewicz. Scharakteryzował on przy tym nie tylko sytuację dyscypliny w Polsce w pierwszych latach po wojnie (do 1956 roku), lecz wspomniał również o sytuacji etnografów na wschodnich terenach I I Rzeczypospolitej po wkroczeniu wojsk radzieckich we wrześniu 1939 i włączeniu tych ziem do ZSRR. Na przykładzie Uniwersytetu Lwowskiego ukazane zostały próby pozyskiwania wybitnych naukowców, także etnografów, dla państwa radzieckiego i socjalistycznej nauki. Zdaniem Autora, działania te należy uznać za pierw¬ szy etap wprowadzania wzorów radzieckich do nauki polskiej (s. 159). Etnografia z czasów PRL ma bez wątpienia największe, w porównaniu z innymi państwami Europy Środkowo-Wschodniej, osiągnięcia w dziedzinie prowadzonych wówczas badań pozaeuro­ pejskich. Przypomina o tym Z. Sokolewicz (s. 289—301). Tego typu badania, choć na dużo mniejszą skalę, realizowane były również w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. W NRD np. znakomicie rozwijała się afrykanistyka. Prace badawcze na kontynencie afrykańskim prowadzili także czescy naukowcy. I choć na sposobie realizowania tych badań i ich efektach ideologia socjalistyczna odcisnęła swoje piętno, stanowią one ważną część historii dyscypliny. Dostarczają 1 Polskie tłumaczenie tekstu Zbigniewa Jasiewicza, pt. „Etnologia Polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowadzanie wzorów radzieckich", zostało opublikowane w Etnografii Polskiej, t. XLVIII: 2004, z. 1-2, s. 5-15. �273 RECENZJE materiałów porównawczych, świadczą też o tym, że czescy i niemieccy naukowcy nie ogranicza­ li się do badań lokalnych, inspirowanych socjalistyczną nauką radziecką, poświęconych np. kul­ turze klasy robotniczej czy socjalistycznej wsi, jak też stadialnemu rozwojowi społeczeństwa (w tym przypadku punktem wyjścia była marksistowska koncepcja ewolucji społeczeństw). Omawiana książka nie jest jedynie zbiorem informacji o najważniejszych kierunkach badaw­ czych, dominującej problematyce, wiodących instytucjach oraz sytuacji etnografii i osób reprezen­ tujących tę dyscyplinę w poszczególnych krajach regionu. Wielu autorów podejmuje próbę kry¬ tycznego spojrzenia na minioną epokę, rozliczenia się z nią, pokazując zarazem, że o historii dyscypliny można mówić w sposób atrakcyjny, żywy, interesujący, ukazując j ą przez pryzmat ludz­ kich losów i instytucji, w zmieniającym się kontekście historyczno-politycznym. Duża część auto­ rów nie ukrywa emocji, zaangażowania, własnych poglądów. Taki sposób pisania sprawia, że książ­ ka nie jest „wyliczanką" osiągnięć i problemów, nazw instytucji, tytułów publikacji i in., lecz pasjonującym opisem przeszłości dyscypliny, którą przecież tworzyły (i tworzą) konkretne osoby. Wielka szkoda, że pisząc o sytuacji polskiej etnografii w czasach socjalizmu nie wykorzystano okazji, by omówić sytuację dyscypliny i jej przedstawicieli, ich losy i postawy, w okresie stanu wojennego. Ten rozdział w historii polskiej etnologii wciąż jeszcze nie doczekał się opracowania. Teksty zamieszczone w książce były prezentowane podczas spotkania naukowego, które od¬ było się w Halle w sierpniu 2003 roku. Mam nadzieję, że w niedalekiej przyszłości powstanie również publikacja poświęcona etnografii w innych krajach byłego obozu socjalistycznego. Z pewnością też nie powiedziano jeszcze wszystkiego na temat badań etnograficznych i etnologicznych w socjalistycznej Polsce, NRD, Czechosłowacji i na Węgrzech. Praca powinna się znaleźć w zestawie lektur obowiązkowych każdego etnologa/antropologa kultury. Opowiada bowiem o nieznanych szerzej sprawach, ważnych dla środowiska i dziejów dyscypliny. Ukazuje jej zasłonięte dotąd oblicze, choć jest to tylko fragment obrazu. Można w niej również znaleźć cenne wskazówki bibliograficzne, w każdym artykule znajduje się bowiem ob¬ szerny wykaz literatury dotyczącej poruszanych przez autorów problemów. Iwona Kabzińska Vasile Stati, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev 2003, ss. 480. Istorija Rumyn. S drevnejsich vremen do nasich dnej, Demir Dragnev, Emil Dragnev, Vladimir Miskevka, Ion Varta, Ion Siskanu (red.), Civitas, Kisinev 2002, ss. 304. Prezentowane tu książki mają wiele zalet. Po pierwsze, obie traktują o historii państwa, na temat którego niewiele w Polsce wiadomo - Mołdawii. Po drugie, zostały napisane i wydane w Mołdawii przez miejscowych uczonych i są w Polsce niedostępne. I wreszcie, są to dwie, zupełnie różne narracje o mołdawskiej historii, prezentujące wykładnię władz państwowych i opozycji. Są także głosami o współczesnym kształcie państwa. Już same okładki książek mogą dać czytelnikowi wiele do myślenia: twarda i elegancka okład­ ka książki Vasile Stati, świadczy o tym, że publikacja została wysoko dofinansowana. Podczas gdy, druga z prac została wydana w przeciętnej, niedopracowanej graficznie, miękkiej okładce, na dodatek wydrukowana na żółtawym papierze z odzysku (surowcu wtórnym). Oczywiście, praca wydana przez Biblioteka pro Moldova (Biblioteka na rzecz Mołdawii) reprezentuje głos władz w dyskusji nad kształtem mołdawskiej historii. Wydawnictwo Civitas natomiast kojarzy się chyba każdemu z obywatelem, który niekoniecznie musi być pro-mołdawski. Znamienne są także rysunki na okładkach obu prac. Pierwsza z nich przedstawia mapę wielkiej historycznej Mołdawii z zaznaczonymi granicami terytoriów, które przeszły pod władanie Ukrainy i Rumunii . Tytuł 1 2 1 Szczególnie jeżeli traktuje się j ą w oderwaniu od historii Rumunii. Separatystyczne Naddniestrze nie zostało natomiast na mapce wydzielone i tworzy całość z dzisiejszą Mołdawią. 2 �274 RECENZJE Istorija Moldovy dodatkowo utwierdza nas w przekonaniu, że to praca pisana z punktu widzenia władz republiki. Z kolei na okładce Istoriji Rumyn widać kontur postaci Stefana Wielkiego, który jest bohaterem należącym do dziedzictwa historycznego zarówno Rumunii, jak i Mołdawii. Już we wstępie Stati grzmi, że Mołdawia jest jednym z nielicznych państw, które nauczają w szkole historii obcego państwa - Rumunii . Jest to, jego zdaniem, oznaka rumuńskiego kolonializ­ mu i paternalizmu. Autor uważa, że tylko poprzez naukę historii państwa (Mołdawii), języka rodzi­ ców (mołdawskiego), geografii itd., można wychować obywateli-patriotów. Jego zdaniem, Mołda­ wia jest takim krajem jak Szwajcaria, mająca język wspólny z Niemcami, i Słowenia, która zawsze była częścią jakiegoś imperium. Stati podkreśla również, że historia Mołdawii zawsze była frag­ mentaryczna - pisana według wskazówek Rumunów lub „starszego brata" (Stati 2003, s. 7-12). Autorzy pracy zbiorowej z kolei kładą nacisk na jedność narodu i kultury rumuńskiej, które dzięki swojej różnorodności stanowią wartość same w sobie. Dowodzą oni, że Mołdawia to nazwa regionalna podniesiona przez ZSRR do rangi oddzielnego państwa z własnym językiem państwowym. Krytykują również sowiecką propagandę antyrumuńską, w wyniku której więk¬ szość Rumunów z Mołdawii faktycznie uwierzyła w to, że jest Mołdawianami. Autorzy uważają jednak, że Mołdawianie są częścią narodu rumuńskiego i dlatego, ich książka będzie mówić 0 historii Rumunów, a nie poszczególnych państw (Istorija Rumyn... 2002, s. 3-5). Kolejne rozdziały obu książek są raczej podobne. Należy natomiast podkreślić, że książka Stati zabiera czytelnika w podróż po mołdawskiej historii, zaczynając od wieku X I i niewiele miejsca poświęca prehistorii ziem mołdawskich. Autor kładzie większy nacisk na pozytywny charakter kontaktów Mołdawian, traktowanych jako naród odrębny w stosunku do Rumunów, ze Słowia¬ nami, szczególnie Rosjanami. Istorija Rumyn mówi natomiast o ludności rumuńskiej, poświęca¬ jąc dużo miejsca ich wspólnej kulturze, chęci zjednoczenia, itd. Zaczyna się znacznie wcześniej, dzieje Rumunów zostają bowiem wydłużone aż do czasów starożytnych Traków. Sądzę, że zasadnicze zmiany w podejściu obu prac do historii mołdawskiej zaczynają się w momencie omawiania wojen rosyjsko-tureckich. W Istorija Moldovy czytamy, że kampania Piotra I przeciw Turcji (w roku 1711) była spowodowana prośbami ludów żyjących w Mołdawii , znajdującej się pod jarzmem tureckim. Kolejne wojny i sukcesy Rosji przedstawiane są jako jej imperialne zapędy i chęć rozszerzenia granic panowania. Autor podkreśla jednak na każdym kroku płynące z rosyjskiego zaangażowania korzyści: krótkie okresy mołdawskiej autonomii 1 przywileje. W zasadzie każda rosyjska bytność na terenie Mołdawii jest określana mianem okupacji, jednocześnie jednak poprawie ulega sytuacja miejscowej ludności. Jest to przykład dyskursu „mniejszego zła" z historiografii okresu sowieckiego . Jednoznacznie negatywnie zo­ stało natomiast przedstawione przyłączenie Bukowiny przez Austrię. Panująca tam sytuacja poli¬ tyczno-ekonomiczna była, zdaniem autora, znacznie gorsza niż w Mołdawii, znajdującej się pod rosyjską protekcją. Starania Rosji o wyzwolenie ziem mołdawskich spod panowania tureckiego uzasadnia on troską cara o wiarę prawosławną miejscowej ludności (s. 209-221). Ten sam okres w Istorji Rumyn jest przedstawiany zgoła inaczej. Rosjanie, wypierając stop¬ niowo Turków z Mołdawii, zajmują ich miejsce i zaczynają poniżać mieszkańców kraju. Rosja 3 4 5 6 3 Po dojściu do władzy komunistów i wyboru prezydenta Władimira Woronina, próbowano wpro­ wadzić do szkół historię Mołdawii, udaremniły to jednak protesty opozycji i historia nauczana dzisiaj w szkołach jest historią Rumunów. ZSRR. Ludy te, prosząc o pomoc cara, powoływały się na jedność w wierze prawosławnej. Patrz praca Wima P. van Meursa, The Bessarabian Question In Communist Historiography. Nationalist and Communist Politics and History Writing, Boulder 1994. Autor pracy wyróżnia w so­ wieckiej historiografii, dotyczącej włączania do Rosji i ZSRR kolejnych terytoriów i krajów, dwa dyskursy: przyjaźni narodów i mniejszego zła. Pierwszy z nich polegał na lansowaniu przyjaźni ludu pracującego i przedstawianiu wszelkich konfliktów etnicznych i narodowościowych w kategoriach walki klasowej. Z kolei drugi, przedstawiał przyłączenie do Rosji jako mniejsze zło i podkreślał pozy¬ tywy z niego płynące (s. 11-12). 4 5 6 �RECENZJE 275 w podzięce za pomoc okazaną podczas wojny z Turcją zezwala (w roku 1774) na przyłączenie Bukowiny do Austrii. Autorzy postrzegają obecność Rosji w Mołdawii jako okupację, nie widząc żadnych korzyści z niej płynących. Co więcej, twierdzą że okupacja turecka była dla kraju mniej¬ szym złem, bo księstwa rumuńskie posiadały pewien stopień autonomii wewnętrznej, który utraciły wraz z przyłączeniem do Rosji. Koniec wojen rosyjsko-tureckich wiąże się z rozbiciem histo¬ rycznej Mołdawii na trzy krainy: Besarabię, Bukowinę i zachodnią część Mołdawii, która weszła następnie w skład Rumunii (s. 126-136). Przyłączenie Mołdawii do Rosji w 1812 r. stanowi kolejną cezurę w obu publikacjach. Według Stati, to okres, kiedy w Mołdawii rozwijają się idee narodowe, pojęcie ojczyzny i przywiązanie do języka. W Mołdawii, podzielonej na trzy części, rodzi się poczucie solidarności i jedności. Nie zgadza się on ze stwierdzeniem, że Mołdawia została oderwana od reszty ziem rumuńskich, bo, jak twierdzi, nigdy do nich nie należała. Ciężka sytuacja panująca początkowo w Besarabii, związana z podejściem Rosji do tych terenów jak do kolonii, ulega poprawie po skargach ludności do cara. Okres do I wojny światowej jest przedstawiany jako czas rozkwitu kraju. Brak wojen, wysiedlenie Tatarów z Budziaku do Dobrudży, napływ Bułgarów, Gagauzów, Niemców, Kozaków, Rosjan i innych, sprzyjają rozkwitowi ekonomicznemu. Podobnie jak w publikacjach sowieckich podkreślana jest rola mniejszości narodowych w budowie wspólnego dobra. Są to także złote czasy dla mołdawskiej kultury i sztuki, które harmonijnie łączą motywy bizantyjskie, greckie i słowiańskie przeszczepione na dacko-rzymski fundament (s. 222-243, 246-252). Zdaniem autorów tomu Istorija Rumyn Rosja, włączając Besarabię, chciała zademonstrować swoją siłę na Bałkanach, a także rozszerzyć granice imperium oraz zasymilować i zrusyfikować kolejny naród. Do I wojny światowej zlikwidowano wszelkie znamiona mołdawskiej autonomii, a kraj stał się zwykłą rosyjską gubernią z oficjalnym językiem rosyjskim. Władze carskie nie przestrzegały praw miejscowej ludności, a polityka społeczna nosiła wszelkie znamiona kolonia¬ lizmu. Autorzy przechodzą następnie do omówienia Wiosny Ludów na terytoriach rumuńskich, zaznaczając, że w Besarabii był to okres terroru policyjnego. W kolejnych rozdziałach przedsta¬ wiono proces zjednoczenia ziem rumuńskich, aż do ostatecznego włączenia Besarabii do Rumunii w roku 1918. W książce uwypukla się wyłącznie pozytywne aspekty powstania Wielkiej Rumunii i korzyści płynące dla Besarabii (s. 137-242). 7 Znacznie mniej miejsca poświęcono procesowi zjednoczenia w Istoriji Moldovy. Przyłącze¬ nie Besarabii do Rumunii jest, zdaniem autora, aktem agresji wbrew woli narodów Besarabii. Uważa on, że kraj nie został przyłączony do Rumunii, tylko, że ta ostatnia „zjednoczyła sobie" Besarabię (s. 307). Podkreśla także wszelkie nadużycia i przemoc płynące ze strony władz ru¬ muńskich w stosunku do mieszkańców Mołdawii. Ostoją mołdawskości, miejscem gdzie ludzie nadal mogą czuć się Mołdawianami, staje się utworzona w ramach Ukraińskiej SSR - Mołdaw¬ ska Autonomiczna SSR , w której oderwani od swojej „kulturowo-lingwistycznej masy" (s. 335) Mołdawianie zachowali świadomość, język i obyczaje. MASSR stała się schronieniem dla ucie¬ kających z Rumunii Mołdawian oraz ośrodkiem mołdawskiej kultury, sztuki i nauki (s. 335-346). Istorija Rumyn z kolei przedstawia utworzenie MASSR jako inicjatywę sowiecką, w której nie wziął udziału żaden miejscowy Mołdawianin. Autorzy tomu podkreślają jej propagandowy cel i przedstawiają prace prowadzone nad sztucznym rozbiciem języka rumuńskiego na moł¬ dawski i rumuński. Ich oceny tych działań są jednoznacznie negatywne, a sowieckie osiągnięcia naciągane (s. 268-271). Utworzenie Mołdawskiej SSR w roku 1944 Stati przedstawia jako oswobodzenie spod panowa¬ nia faszystowskich okupantów. Jego zdaniem, miejscowa ludność z radością witała sowieckich wyzwolicieli mając w pamięci rumuńskie grabieże i zniszczenia. Na dodatek nowe władze za¬ jęły się rozwojem ekonomicznym republiki i umocniły jedność narodu, zjednując sobie sympatię 8 7 Na przykład: Jakim Grosul, Istorija moldavskoj SSR: Ucebnoje posobije dlja 7-8 klassov, Lumina, Kisinev 1980 czy Nikołaj Mochov, Formirovanije moldavskovo naroda i obrazovanije moldavskovo gosudarstva, K M , Kisinev 1969. W praktyce Naddniestrze. 8 �276 RECENZJE miejscowej ludności. Wszelkie negatywne aspekty występujące w nowym państwie (takie jak represje polityczne, głód, dominacja) są traktowane zdawkowo. Autor próbuje także przekonać czytelnika, że pomimo dominacji politycznej Rosjan, nikt nie zabraniał Mołdawianom pielęgno¬ wania własnej tożsamości. Lata 1960-1991 to złote czasy dla republiki i jej mieszkańców. W tym okresie następuje rozkwit mołdawskiej ekonomiki, kultury, sztuki i nauki (s. 356-390). Zgoła odmienne podejście prezentują autorzy Istoriji Rumyn, którzy przedstawiają totalitarny reżim w MSRR. Twierdzą oni, że w latach 1944-1991 w Mołdawii istniał ruch niepodległościowy i narodowy, który nie godził się na rządy komunistyczne w republice. W ostatnim rozdziale zostaje przedstawiony (faktograficznie) proces mołdawskiej drogi do niepodległości, pomija się natomiast zupełnie wydarzenia późniejsze (wojnę w Naddniestrzu, ruchy separatystyczne w Gagauzji, itp.) (s. 288-301). Niewiele miejsca (17 stron) poświęca Stati najnowszej historii Mołdawii, przedsta¬ wiając dojście do niepodległości, a następnie rozpad terytorialny państwa. Jego narracja jest bar¬ dziej ideologiczna, mniej w niej natomiast faktów (s. 390-407). Czytelnik, sądząc po tytułach rozdziałów, może odnieść wrażenie, że autor jest zwolennikiem spiskowej teorii dziejów (np. „Najbardziej tajna operacja rządu rumuńskiego", s. 396-399). Ostatni podrozdział książki wyraża życzenie autora na przyszłość. Liczy on, że „zjednoczymy się w imię Mołdawii" (s. 404). W ostat¬ nim rozdziale, przywołując różnorodne argumenty (historyczne, lingwistyczne, kulturowe, itp.), Stati próbuje przekonać czytelnika, że istnieją takie wyznaczniki mołdawskości jak język, naród i państwo (s. 407-428). Książka zawiera ponadto liczne aneksy: poczet władców Mołdowy (s. 428-430), „Gubernatorzy, prezydenci, pierwsi sekretarze" (s. 430-432) oraz bibliografię (s. 432-447) i indeksy: nazw i geograficzny (s. 447-477). Zamieszczono w niej także sześć map. Elementem łączącym obie publikacje jest historia Mołdawii, która sama w sobie jawi się jako zjawisko niezwykłe, trudno bowiem oddzielić w niej to, co rumuńskie od tego, co mołdawskie. Istorija Moldovy swoją retoryką przypomina m i publikacje z okresu sowieckiego: ciągłe, do znu¬ dzenia, przypominanie i podkreślanie mołdawskiej odrębności wbrew naukowym argumentom. Odnoszę również wrażenie, że autor należy do gatunku naukowców-fantastów, osób z pogranicza świata nauki i fantazji. Myślę także, że w jego publikacji widoczny jest błysk fanatycznego szaleństwa. Z kolei Istorija Rumyn jest bardziej podręcznikiem, pracą zbiorową wielu autorów, patrzących jednak na historię Mołdawii w taki sam sposób jako na historię Rumunów. Więcej w niej faktografii, mniej natomiast osobistych interpretacji, dlatego sprawia wrażenie nieco bar¬ dziej obiektywnej i rzetelnej. Dla osób interesujących się Mołdawią i Rumunią obydwie publikacje są bardzo ważne. To także dwa równoważne i uzupełniające się głosy w dyskusji na temat współczesnej Republiki Mołdowy i jej miejsca na mapie Europy. Jarosław Derlicki Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Łukasz Smyrski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, ss. 281 Rozpad ZSRR i ukształtowanie się niepodległych państw, takich jak Litwa czy Białoruś, miało dla polskich naukowców szczególne znaczenie. Wreszcie możliwe stało się organizowanie wy¬ jazdów badawczych na te tereny, a co za tym idzie, kontynuacja dorobku przedwojennych bada¬ czy, takich jak prof. Witold Dynowski czy prof. Cezaria Baudouin de Courtenay-EhrenkreutzJędrzejewiczowa, związanych z ośrodkami uniwersyteckimi w Wilnie czy Lwowie. Omawiana tu książka jest zbiorem dwunastu artykułów, będących w głównej mierze dziełem studentów etnologii w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszaw¬ skiego. Opiekunem naukowym młodych naukowców jest dr Łukasz Smyrski, który w swoich dotychczasowych pracach badawczych zajmował się głównie szeroko pojmowaną antropologią etniczności. Tego też kręgu zainteresowań dotyczy recenzowana przeze mnie monografia. Można uznać, że stanowi ona empiryczną kontynuację takich ostatnio wydanych publikacji jak Kultura �RECENZJE 277 i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność (2004) czy Granica na pograniczach. Z badań społeczności lokalnych wschodniego pogranicza Polski (2005). Omawia¬ na praca jest świadectwem uprawiania etnografii sensu stricte - mniej tu odniesień do socjologii i historii, mniej całościowych teorii. Autorzy skupili się głównie na wszechstronnej prezentacji stylu życia dziewieniskiej wsi. Spoglądamy zatem w głąb tradycji: poznajemy stosunek miesz¬ kańców do obrzędów, a także do przedmiotów, które z nią się wiążą. Przyglądamy się sposobom komunikowania się bohaterów monografii, ich stosunkowi do „wiedzy tajemnej" i temu, jak 0 niej mówią. Czytamy o śmierci i chorobie, ale też o przyjaźni i żartach. Różnorodność tematyki sprawia, że książka jest barwna i wciągająca, a senna wieś staje się kopalnią etnograficznej wiedzy . Należy tu jednak zastrzec, że publikacja nie jest „tradycyjną" monografią etnograficzną, pełną drobiazgowych opisów kultury materialnej (chociaż niektóre artykuły wyraźnie oscylują w tym kierunku), ale wnikliwym opisem wszechstronnych działań mieszkańców, sposobów ich komunikacji i postrzegania rzeczywistości społecznej. Nie spotykamy się z próbą ujednolicenia mieszkańców wsi, „upchnięcia" ich w jakiś odgórnie przyjęty schemat. Jak pisze Łukasz Smyrski: „[...] nie interesowała nas wspólnota, jako modelowa struktura, ale wewnętrznie zróżnicowana społeczność, kryjąca się pod maską «zbiorowej jednorodności*" (s. 13). W trakcie pięciu wyjazdów badawczych, które miały miejsce w latach 2001-2002, studenci 1 ich opiekunowie naukowi mieszkali z dziewieniskimi rodzinami, pomagali im w zajęciach gospo¬ darczych, wspólnie spożywali posiłki, przede wszystkim jednak rozmawiali. Możemy przeczytać o stopniowo nawiązujących się przyjaźniach z mieszkańcami, którzy - początkowo bardzo nieufni - z czasem przekonywali się do swoich gości i powierzali im swoje sekrety i tajemnice. Studenci prowadzili badania nie tylko w tytułowych Dziewieniszkach, ale też w okolicznych wioskach, takich jak: Rudnia, Milkuny i Krakuny. Opierały się one głównie na swobodnych rozmowach, niekonieczne nagrywanych na dyktafon. Wnioski z obserwacji poparte są rzetelną i wszechstronną wiedzą, większość artykułów poprzedzona jest krótkim wstępem teoretycznym, a ich autorzy sprawnie odwołują się do wcześniejszych opracowań tematu. Bibliografia jest przygotowana w spójny i czytelny sposób. Częste są też odniesienia do literatury obcej. Pierwsza część książki to trzy teksty poświęcone opowieściom usłyszanym z ust mieszkańców Dziewieniszek i okolic. Pierwszy z nich, autorstwa Agaty Maksimowskiej, bardzo dokładnie, chwilami wręcz drobiazgowo, ukazuje sposób konstruowania się „sieci" znaczeń, do których rozmówcy odnoszą się praktycznie przy każdej rozmowie. Opowieści tworzą się za każdym razem na nowo, na nowo są też interpretowane. Przebija przez nie charakterystyczny dla tego regionu sposób symbolicznego kształtowania i postrzegania otoczenia. Chociaż znaczenia są nie¬ zwykle różnorodne, autorka (posługując się ważnymi przykładami) dowodzi, że można w nich odnaleźć spójność i referencyjność. Kolejny artykuł, autorstwa Agaty Hummel, przynosi dalszą analizę opowieści snutych przez mieszkańców. W gruncie rzeczy mamy tu do czynienia z krótką opowieścią o mieszkańcach wioski: dowiadujemy się, jak wyglądają ich domostwa, jak spędzają czas i jaki był ich stosunek do badaczy. Nie pojawiają się tu żadne głębsze wnioski (bo nie wydaje mi się, że takowym można nazwać ten, mówiący, że im dalej od wioski, tym wspólnota komu¬ nikacji staje się słabsza), a artykuł stanowi jedynie „fotografię" rozmówców autorki. Uważam, że jest to zbędne w sytuacji, gdy każdy kolejny artykuł zawiera krótki opis rozmówców autora, a także tego, w jaki sposób wyglądały sytuacje komunikacyjne prowadzące do powstania publi¬ kacji. Trzeci artykuł z tego bloku, autorstwa Magdaleny Siewiery, skupia się na zachowaniach, które towarzyszą opowiadaniu rozmaitych historii. Przekonujemy się tutaj, że modulacja głosu, stosowanie specjalnych wyrażeń czy świadome niedopowiedzenia są równorzędnym środkiem wyrazu i nośnikiem znaczeń. Cały artykuł jest spójny i czytelnie skonstruowany. Znajdziemy w nim charakterystykę bohaterów, opis ich nastroju, nawet wzmiankę o miejscu zajmowanym przy stole w trakcie rozmów, jak i zapis samych opowieści. 1 1 Podobne podejście do uprawiania etnografii prezentuje Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie (2005), także będąca wynikiem badań mło¬ dych adeptów etnologii z Uniwersytetu Warszawskiego. �278 RECENZJE Drugi blok tematyczny stanowią próby interpretacji zjawisk, które badacze zaobserwowali podczas swoich prac. Małgorzata Owczarska opowiada o rozmaitych sposobach komunikacji, które dostrzegła wśród najmłodszych mieszkańców pokołchozowej wsi Rudnia. Dość zręcznie ukazany został wpływ nowoczesnych środków komunikacji (głównie telefonów komórkowych i telewizji) na zachowania młodzieży. Podobnie celny wydaje się być całościowy opis charak¬ terystycznych relacji łączących młodzież w nieformalna grupę, tzw. „kompanię". Wyraźnie widać, że rozmówcy autorki nie byli dla niej jedynie źródłem informacji. Mamy do czynienia z subiektywnym (aczkolwiek nie pozbawionym walorów naukowości) podejściem do bada¬ nego. Kolejny artykuł przybliża nam specyfikę żartów, których znaczenie zmienia się w zależ¬ ności od strategii przyjmowanej przez dowcipkującą osobę. Autorka, Natalia Kuczyńska, w zgrab­ ny sposób łączy teorię i poglądy m.in. takich badaczy, jak Umberto Eco czy Henri Bergson, z zaobserwowanymi sytuacjami. Artykułem, który w moim przekonaniu zasługuje na szczególne wyróżnienie jest tekst Kamili Baranieckiej pt. „Nie tak jak wszyscy. Postrzeganie osoby odmiennej w okolicach Dziewieniszek". Tekst dotyczy skomplikowanych relacji, jakie łączą społeczność wsi z jedną z jej mieszka¬ nek - 37-letnią, chorą psychicznie kobietą, Reginą. Swoim zachowaniem różni się ona wyraźnie od pozostałych mieszkańców, znalazła jednak stałe i pozytywnie wartościowane miejsce w dziewieniskiej społeczności. Jak pisze Baraniecka, jest to zupełnie wyjątkowa sytuacja i zasługuje ona na uwagę badaczy. Do tej pory nauki takie jak antropologia czy socjologia postrzegały odmienność i inność głównie w kategoriach dewiacji (a ta ma raczej negatywne konotacje), a „[...] socjologowie nie piszą o osobach, które nie zdają sobie sprawy z faktu, że środowisko je ocenia, określa ich zachowanie jako odmienne" (s. 152). Autorka przyjmuje zupełnie inną po¬ stawę: traktuje odmienność Reginy jako coś, co wywiera pozytywny wpływ na społeczność, pozwala stworzyć zupełnie nowy kontekst wzajemnej komunikacji. Mieszkańcy wioski z czasem zaakceptowali to, że ich sąsiadka zachowuje się jak mała dziewczynka i wymaga stałej opieki. Znaleźli dla niej zajęcia, dzięki którym nikt nie powie o dziewczynie, że jest ciężarem czy utra¬ pieniem. Cierpliwie przysłuchiwali się temu, co mówi, by później móc się z nią swobodnie komu¬ nikować. Baraniecka rysuje zarówno obraz zachowań Reginy, jak i kontekst, w jakim funkcjonuje ona we wsi. Cały opis jest żywy i wciągający - za co, podobnie jak za odwagę w podjęciu tak oryginalnego tematu, należą się autorce słowa uznania. Kolejne dwa artykuły dotyczą szeroko pojmowanego nieszczęścia. Pierwszy z nich, autor¬ stwa Piotra Cichockiego, to oparty przede wszystkim na własnych badaniach opis tzw. „śmierci nie w porę". Drugim jest tekst Izabeli Wilczyńskiej, poruszający tematykę pożarów i strachu, jaki budzą one wśród mieszkańców wsi. Oba artykuły przynoszą nam rzetelną, etnograficzną analizę ważnych dla świadomości mieszkańców zjawisk. Badacze nierzadko poruszali się wśród wie¬ rzeń, ukrytych znaczeń i symboli. W świadomości mieszkańców nieszczęścia nie pojawiają się bez powodu - albo są komuś przeznaczone od samego początku, albo ktoś na nie ewidentnie zasłużył. Niemniej jednak, istnieją sposoby uchronienia się od złych wyroków losu, a przynaj¬ mniej metody, by nadejście nieszczęścia w porę rozpoznać i choć trochę zneutralizować jego skutki. W tym bloku mam zastrzeżenia jedynie odnośnie konstrukcji tekstu Wilczyńskiej. Autorka najpierw przytacza mnóstwo przykładów z wcześniejszej literatury etnograficznej, a później od¬ najduje je w okolicach Dziewieniszek. Czy nie dałoby się tego napisać od razu, oszczędzając tym samym czytelnikom uczucia znudzenia? Kolejne teksty to opisy wierzeń i symboliki obecnej w życiu mieszkańców Wileńszczyzny. Pierwszy z nich dotyczy wiary w rzucanie uroków, a napisany został przez Pawła Buszko, drugi, autorstwa Marty Leszczyńskiej, to bardzo drobiazgowy opis kapliczek, przydrożnych krzyży i innych rekwizytów związanych z religijnością mieszkańców wsi. Oba te artykuły dają nam spojrzenie na codzienne życie osób, z którymi rozmawiali badacze, pokazując jak w ich wierze¬ niach wiara katolicka łączy się z pewnymi przejawami magii i wiedzy tajemnej. Niestety, czynią to w dość uciążliwy dla czytelnika sposób. Jeśli chodzi o tekst Buszko to już na początku zazna¬ czył on, że wypowiedzi rozmówców cytowane będą w oryginalnej wersji językowej. I tu pojawia się problem: mieszkańcy posługują się mieszanką języków polskiego, rosyjskiego i litewskiego. �279 RECENZJE Lektura staje się zatem mało przystępna dla osób mniej kompetentnych językowo, a jednak zain¬ teresowanych tematyką etniczną. Artykuł Leszczyńskiej z kolei jest drobiazgowym wręcz spisem sprzętów domowych i odmawianych przez wiejskie kobiety modlitw. Wydaje mi się to działa¬ niem czysto kronikarskim, a wniosek z całego tekstu jest jeden - religia ma dla mieszkańców olbrzymie znaczenie. Ale czy trzeba udowadniać nam to w aż tak pedantyczny sposób? Ostatnim artykułem składającym się na Etnografię lokalnych znaczeń jest tekst autorstwa Joanny Pietruszki, poruszający tematykę zmian, jakie przeszła wieś Rudnia wraz z likwidacją na Litwie systemu kołchozów. Mamy tu zarówno portret wsi sprzed lat (obecny we wspomnieniach jej mieszkańców), jak i współczesny obraz podupadającej gospodarki. Artykuł może nie zachwyca niczym specjalnym, ale zdaje się jednocześnie unikać błędów. Można go uznać za ciekawe uzu¬ pełnienie pejzażu regionu Dziewieniszek. Reasumując: Wileńszczyzna, jakiej mamy okazję przyjrzeć się w omawianej przeze mnie monografii, jest miejscem, w którym życie toczy się własnym, dawno już ustalonym rytmem. Przybycie grupki młodych naukowców na pewno wywarło wpływ na mieszkańców wiosek. Sam fakt, że zaczęli przypominać sobie dawne wydarzenia skłaniał do zastanawiania się nad własnym osądem rzeczywistości. Z kart książki przebija obraz partnerskiej rozmowy i wzajemnego nego¬ cjowania znaczeń. Tekst ten jest wartościową merytorycznie lekturą, a moje zastrzeżenia dotyczą w większości sposobu jego redakcji. Autorzy zręcznie unikają wartościowania, a jeśli gdzieś dodają swoją opinię to jest to zawsze czytelnie zaznaczone. Całość wydaje się spójna i wyczer¬ pująca, a wnioski, jakie konstruują autorzy w większości przypadków znajdują dobre uzasadnie¬ nie w opisowej części tekstu. Etnografia lokalnych znaczeń może być cennym głosem w dyskusji na temat kulturowej tożsamości Wileńszczyzny i jej mieszkańców. LITERATURA Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, 2005 Andrzej Perzanowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyź­ nie, 2005, Łukasz Smyrski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Granica na pograniczach. Z badań społeczności lokalnych wschodniego pogranicza Polski, 2005, Joanna Kurczewska. Hanna Bojar (red.), Warszawa, Wydawnictwo IFiS PAN. Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność, 2004, Antoni Kuczyński, Małgorzata Michalska (red.), Wrocław, Ośrodek Badań Wschodnich. Justyna Jarkabuz Vostocnoevropejskie issledovanija. Mezdunarodnyjzurnalpo social'nym igumanitarnym naukam, t. 1-4: 2005-2006, Natal'ja V. Korovicyna (Rosja), Ladislav Machaćek (Słowacja) (red.), wyd. Rossijskaja Akademija Nauk Na rynku czasopism pojawił się nowy tytuł, który - jak sądzę - zainteresuje środowisko naukowe. Wydawnictwo ma charakter interdyscyplinarny, a zarazem międzynarodowy. Współ¬ pracują z nim badacze z Białorusi, Bułgarii, Czech, Polski, Niemiec, Słowacji, Węgier i Rosji. W tytule czasopisma jest mowa o Europie Wschodniej, w opublikowanych w nim tekstach występuje jednak również nierzadko termin 'Europa Środkowa i Wschodnia'. Autorzy i redak­ torzy reprezentują więc, jak można sądzić, „różne szkoły" obecne od dawna w dyskursie nad regionalnymi, historycznymi, politycznymi i kulturowymi podziałami naszego kontynentu. Roz¬ bieżność między tytułem pisma i nazewnictwem, jakim operuje wielu autorów można odczytać jako mniej lub bardziej zamierzone połączenie dwóch perspektyw. W krajach zachodnich okreś¬ lenie 'Europa Wschodnia' stosowane jest generalnie w odniesieniu do państw obozu socjalistycz­ nego i krajów postsocjalistycznych. Wiele osób mieszkających i/lub prowadzących badania na �280 RECENZJE tych terenach wyróżnia natomiast Europę Wschodnią i Środkową, przeciwstawiając ją, jak uczy¬ nił to chociażby Milan Kundera, Wschodowi, Rosji, lokując pomiędzy Zachodem i Wschodem, zdecydowanie jednak bliżej Zachodu. Jak twierdzi Natalia Korowicyna, od lat siedemdziesiątych X X wieku badania nad Europą Środkową i Wschodnią prowadzone są przede wszystkim w ośrodkach uniwersyteckich Zachodu. Istnieją dziesiątki czasopism ukazujących się w języku angielskim, dotyczących problematyki wschodnioeuropejskiej, postsowieckiej, postsocjalistycznej, euroazjatyckiej, brak natomiast in¬ terdyscyplinarnego czasopisma w języku rosyjskim ukazującego specyfikę regionu, zachodzące tu przemiany społeczne. Zdaniem N . Korovicyny, konieczny jest nie tylko systematyczny rozwój studiów nad Europą Środkową i Wschodnią, prowadzonych przez badaczy z państw byłego „bloku wschodniego", ale też stworzenie czasopisma, które prezentowałoby wyniki ich badań, służąc zarazem integracji środowiska i wymianie doświadczeń (Korovicyna 2006, s. 135). Pojawia się pytanie o sens wydawania rosyjskojęzycznego czasopisma o zasięgu między¬ narodowym w sytuacji, gdy od dawna rolę lingua franca w nauce europejskiej pełni angielski (wielu młodych badaczy nie zna rosyjskiego, ponieważ nie uczyło się go w szkole). Wydawanie pisma w języku rosyjskim, poświęconego Europie Środkowej i Wschodniej, jest - moim zdaniem - ważne z kilku powodów. Pozwala na wyróżnienie pisma pod względem językowym spośród wielu tytułów angielskojęzycznych, może przyczynić się do stworzenia własnego kręgu auto¬ rów i czytelników związanych z badanym regionem, popularyzacji wyników badań prowadzo¬ nych przez badaczy z Europy Środkowej i Wschodniej wśród czytelników rosyjskojęzycznych, a także rozwoju zaniedbanej w ostatnich latach współpracy między badaczami rosyjskimi i pracującymi w innych krajach postsocjalistycznych. O konieczności reaktywowania tej współ¬ pracy w nowych warunkach systemowych pisze N . Korowicyna (Korovicyna 2006; patrz też: Kraljova 2006; Skovajsa 2006). Walorem pisma jest jego charakter regionalny. Jego celem jest ukazanie specyfiki szeroko rozumianej Europy Wschodniej i prezentacja rezultatów badań nad tym obszarem, prowadzo¬ nych w działających tu ośrodkach naukowych, reprezentujących nauki humanistyczne (oczywi¬ ście, nie jest możliwa publikacja wszystkich dokonań). Istotna jest integracja (za pośrednictwem pisma) badaczy zainteresowanych różnymi aspektami przemian w europejskich krajach postocjalistycznych, zwrócenie uwagi na wielość badanych problemów i różnorodność zjawisk, możli¬ wość porównania różnych stanowisk, polemiki. W piśmie, poza artykułami, zamieszczane są in¬ formacje o konferencjach i realizowanych lub planowanych projektach badawczych, znajdziemy tu również recenzje. Spełnia więc ono ważną rolę w obiegu informacji naukowej. Z przytoczonej wcześniej wypowiedzi N . Korowicyny, dotyczącej priorytetu zachodnich ośrodków akademickich w badaniach nad Europą Środkową i Wschodnią, wynika, że polscy badacze prowadzący prace w tej części kontynentu (etnolodzy, socjologowie, językoznawcy, po¬ litolodzy, historycy, pedagodzy ze specjalnością pedagogika międzykulturowa) - mający prze¬ cież znakomity dorobek - nie są obecni w nauce rosyjskiej. Brakuje informacji na temat polskich badań wschodnioeuropejskich w bazach danych rosyjskich bibliotek i centrów informacyjnych. Szansą na prezentację przynajmniej niektórych wyników polskich badań w środowisku rosyjskojęzycznym może być publikacja na łamach czasopisma Vostocnoevropejskie issledovanija. Pismo stwarza taką możliwość badaczom (reprezentującym nauki humanistyczne) ze wszystkich państw regionu, zajmującym się Europą Wschodnią. Jak zauważyła Ljuba Kraljowa (Słowacja), na łamach pisma mogą publikować autorzy, którzy są znani jedynie w swoich krajach, nie zaś w całym regionie. Wynika to przede wszystkim z bariery językowej: „Nie wszyscy czytamy po polsku, serbsku, bułgarsku, czesku lub słowacku" (Kraljova 2006, s. 131). Prawdą jest, że więk¬ szość badaczy z Europy Środkowej i Wschodniej nie zna języków krajów wchodzących w skład tego regionu. Chciałabym jednak podkreślić, że nie zwalnia to z obowiązku śledzenia literatury. Można też np. czytać w różnych językach słowiańskich, jeśli rodzimy język badacza należy do tej grupy językowej. Lektura bez nauki języka, oparta jedynie na językowym pokrewieństwie, jest wprawdzie dość pobieżna, daje jednak możliwość orientacji w kierunkach prowadzonych badań, zapoznania się z ich wynikami. Wymaga to, oczywiście, sporego wysiłku. �RECENZJE 281 W opublikowanych dotychczas tomach pisma dominują teksty o tematyce socjologicznej i politologicznej, kilka dotyczy najnowszej historii . Autorem jednego z artykułów jest Walerij Tiszkow, dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk, a zarazem jeden z inicjatorów powstania nowego tytułu (informuje o tym Korovicyna 2006, s. 137). We wspom­ nianym tekście zasygnalizowane zostały różne zjawiska związane ze współczesnymi przemianami systemowymi zachodzącymi w Rosji. Tiszkow zwraca m.in. uwagę na społeczne koszty zmian, osiągnięcia i trudności, problemy demograficzne, mozaikę etniczną, zjawisko migracji, wpływ transformacji na sferę tożsamości i in. (Tiskov 2006). To czy w kolejnych numerach znajdą się artykuły innych etnologów interesujących się Europą Środkową i Wschodnią, zależy zarówno od samych badaczy, którzy mogą nawiązać współpracę z Redakcją, przedstawiając wyniki swoich badań, jak i od członków Kolegium Redakcyjnego, decydujących o wyborze tekstów do druku. Profil pisma jest szeroki a formuła otwarta. Wydaje się więc, że nie ma przeszkód, by wśród prezentowanych tekstów znalazły się także prace etnologów. Szczególne szanse mają, jak mi się wydaje, artykuły poświęcone kulturowemu wymiarowi współczesnych przemian, kwestiom etnicz¬ nym, problemom związanym z tożsamością, a więc nawiązujące do już poruszanej problematyki. 1 O zainteresowaniu Redaktorów etnologią świadczy publikacja (w I I I tomie pisma) bloku tekstów, prezentujących wybrane czasopisma etnologiczne. Znalazły się wśród nich: „Etnografia Polska", Cesky lid. Etnologicky ćasopis", „Slovensky närodopis" oraz „B'lgarska etnologija". Autorami informacji są osoby związane z redakcjami poszczególnych tytułów. Twórcom Vostocnych issledovanij życzę wielu kolejnych numerów, szerokich kontaktów nau¬ kowych, rosnącego zainteresowania i uznania nie tylko ze strony autorów i czytelników, ale też tych, którzy będą decydować o losach pisma, przyznając na nie odpowiednie fundusze. Jeden z numerów ukazał się dzięki finansowej pomocy Instytutu Socjologii R A N (tom I I I : 2006), ostatni tom wydano natomiast wyłącznie ze środków własnych członków Kolegium Redakcyjnego. Na dłuższą metę taka sytuacja nie jest możliwa. Mam nadzieję, że osoby podejmujące decyzję o być albo nie być pisma dostrzegą jego na¬ ukowe walory i fakt, że ma ono szansę stać się wiodącym tytułem wśród periodyków poświęco¬ nych prezentacji badań nad Europą Środkową i Wschodnią, prowadzonych przez badaczy z tej części kontynentu, a także znakomitą wizytówką Rosyjskiej Akademii Nauk. LITERATURA CYTOWANA K o r o v i c y n a N a t a l ' j a V. 2006, O sozdanii meżdunarodnogo żurnala po social'nym i gumanitarnym naukam „Vostocnoevropejskie issledovanija" (vystuplenie na zasedanii bjuro Otdelenija istoriko-filologićeskich nauk RAN, 26 fevralja 2006 r.), Vostocnoevropejskie issledovanija, t. I I I , s. 134-138. K o r o v i c y n a N a t a l ' j a , M a c h a ć e k L a d i s l a v 2006, Predislovie redaktorov, Vostocno­ evropejskie issledovanija, t. III, s. 5-7. - 2006a, Predislovie redaktorov, Vostocnoevropejskie issledovanija, t. IV, s. 5-7. K r a l j o v a L j u b a 2006, Vozniknovenie żurnala „Vostocnoevropejskie issledovanija" (ego znaćenie i smysl dlja Central'noj i Vostoćnoj Evropy), Vostocnoevropejskie issledovanija, t. I I I , s. 129-133. S k o v a j s a M a r e k 2006, Prezentacija żurnala „Vostoćnoevropejskie issledovanija", Praga, Villa Lanna, 5 dekabrja 2005 g., Vostocnoevropejskie issledovanija, t. I I I , s. 125-128. T i s k o v V a l e r i j A . 2006, O rossijskom narode, Vostocnoevropejskie iisledovanija, t. I I I , s. 16-34. Iwona Kabzińska 1 Z zawartością poszczególnych tomów można się zapoznać na stronach internetowych słowackiego Uniwersytetu Cyryla i Metodego w Trnawie: http://www.ucm.sk/dokumenty/viss01.pdf; http://www. ucm.sk/dokumenty/viss02.pdf; http:www.ucm.sk/dokumenty/viss03.pdf; http:www.ucm.sk/dokumenty/ viss04,pdf (Korovicyna, Machaćek 2006, s. 7). �ROMOLOGIA W KRAKOWIE Polska należy do tych krajów, w których mniejszości narodowe stanowią bardzo znikomy odsetek. Ostatni spis powszechny z 2000 r. podaje, iż mniejszości narodowe i etniczne stanowią około 3% społeczeństwa Polski . Wedle tego spisu w Polsce żyje 12 900 osób, które zadeklarowały przynależność do mniejszości cygańskiej/romskiej. Ta niewielka stosunkowo liczba świadomych swej tożsamości Cyganów/Romów wydaje się i tak znacznym sukcesem liderów i organizacji romskich, a także licznych organizacji promujących mniejszości. Otóż, do niedawna w Polsce świadomość możliwości deklarowania romskości/cygańskości jako deklaracji o charakterze naro¬ dowym/etnicznym była na bardzo niskim poziomie. Poprzednie spisy ludności przecież w ogóle takiej kategorii narodowościowej nie uwzględniały. Jeśli przyjmiemy, że w istocie liczba Cyga¬ nów/Romów w Polsce wynosi dwakroć więcej niżeli to wykazali świadomie tę przynależność deklarujący, to i tak okaże się, że jest to grupa jedna z mniej licznych . Zainteresowanie mniejszościami w Polsce, w tym Cyganami/Romami, datuje się od początku lat osiemdziesiątych X X w., kiedy zainicjowane zostały przemiany polityczne, które doprowa¬ dziły w 1989 r. do upadku komunizmu i zmiany systemu. Od początku lat dziewięćdziesiątych to zainteresowanie wzmaga się, następuje też ożywienie samych środowisk cygańskich, powstają stowarzyszenia , pisma romskie , istnieje stała ekspozycja muzealna poświęcona historii i kulturze Cyganów/Romów , odbywają się festiwale kultury cygańskiej. Jednocześnie zaś wraz z przygotowaniami Polski do akcesji do Unii Europejskiej władzom Polski uświadomiono istnienie tzw. problemu cygańskiego/romskiego, polegającego głównie na niskim statusie społecznym Cyganów/Romów, upośledzeniu w prawach, zapóźnieniu edukacyjnym etc. W roku 2000 rozpoczęto realizację rządowego Programu na rzecz społeczności romskiej . Pro¬ gram ten, opracowany przy współudziale przedstawicieli Cyganów/Romów, pilotażowo wdrożono w woj. małopolskim. Region ten zamieszkuje największa liczba Cyganów/Romów (ok. 3 500) i są to najbiedniejsi Cyganie, w ogromnej większości należący do grupy zwanej Cyganie/Romowie Karpaccy, Górscy, a ostatnio Bergitka Roma . Są to Cyganie/Romowie od pokoleń osiedli, żyjący 1 2 3 4 5 6 7 1 Zgodnie z Ustawą o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym (z 6.01.2005) za mniejszości narodowe uważa się grupę obywateli polskich spełniającą łącznie następujące warunki: 1. Jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Polski; 2. W sposób istotny odróżnia się od pozosta­ łych obywateli językiem, kulturą lub tradycją; 3. Dąży do zachowania swojego języka, kultury i tradycji; 4. Ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej, jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę; 5. Jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Polski od co najmniej 100 lat; 6. Utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Ustawa wymienia, jakie to są mniejszości: biało¬ ruska, czeska, litewska, niemiecka, ormiańska, słowacka, ukraińska, żydowska. Mniejszość etniczna róż­ ni się w definicji tylko brzmieniem ostatniego punktu: 6. Nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Za mniejszość etniczną Ustawa uznaje: Karaimów, Łemków, Romów, Tatarów. Według danych szacunkowych przygotowanych przez lokalne samorządy stopnia podstawowe¬ go (gminy) w Polsce mieszka 20 750 Romów: Program na rzecz społeczności romskiej w Polsce, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Warszawa, sierpień 2003. Zsumowanie liczb po­ danych przez stowarzyszenia romskie (jest ich obecnie ok. 40) daje liczbę około 30-40 000. Często jednak stowarzyszenia podają podwójnie lub nawet potrójnie te same osoby. Na przykład w miejsco¬ wości, w której działają 2-3 stowarzyszenia przewodniczący każdego z nich podają liczbę członków, biorąc pod uwagę całą populację w danej miejscowości. Zob. np. Adam Bartosz, Nie bój się Cygana, Sejny 2004, s. 209n. Rrom p-o Drom (od 1990) red. nacz. Stanisław Stankiewicz, redakcja w Białymstoku; DialogPheniben (kwartalnik od 1995, miesięcznik od 2004) wydaje Stowarzyszenie Romów w Polsce, Oświęcim. Przy Muzeum Okręgowym w Tarnowie powstała w 1979 r. pierwsza na świecie muzealna ko¬ lekcja romska. W 1990 r. otwarto tu stałą wystawę Cyganie/Romowie. Historia i kultura. Pilotażowy program rządowy na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim, War¬ szawa, luty 2001. Cyganie osiedli w górach nigdy nie mieli nazwy na określenie swej grupy. Mówili o sobie Roma, amare Roma (nasi Romowie). Przez Polska Roma nazywani byli Bergitka Roma (Górscy Romowie). 2 3 4 5 6 7 �ROMOLOGIA WE KRAKOWIE 283 na obszarach wsi, w biednych osadach, otoczeni pogardą przez resztę Cyganów/Romów, którzy do lat sześćdziesiątych prowadzili koczowniczy tryb życia. To oni stali się pierwszymi ofiarami prze¬ mian społecznych po upadku komunizmu. Jako nisko edukowani, o niskich kwalifikacjach przez zjawisko bezrobocia dotknięci zostali w pierwszej kolejności. Z powodu biedy, a także niskiego wartościowania wykształcenia zaprzestali posyłać dzieci do szkół. Tym bardziej było to możliwe, że jednocześnie z demokratyzacją życia nastąpiła jego częściowa anarchizacja, przejawiająca się m.in. osłabieniem egzekucji obowiązku szkolnego przez organy porządku publicznego. Program na rzecz społeczności romskiej miał na celu odrobienie zapóźnień, wyrównanie szans, pomoc Cyganom/Romom w wydostaniu się z nędzy. Priorytetem stała się edukacja dzieci. I to zadanie udało się zrealizować najlepiej . Jednym z elementów programu edukacyjnego był postulat kształcenia nauczycieli, którzy uczą dzieci romskie, a także pracowników samorządo¬ wych tych gmin, gdzie Cyganie/Romowie zamieszkują. Stworzono w tym celu wiele programów dokształcania, lokalnych i ogólnopolskich . W końcu zdecydowano o powołaniu podyplomowe¬ go studium romologii. Studium to, nazwane dość niefortunnie: Sytuacja Romów w Polsce - histo¬ ria, prawo, kultura, stereotypy etniczne, otwarto na Akademii Pedagogicznej w Krakowie, a jego kierownikiem został dr Piotr Borek. Inauguracja pierwszego roku dwusemetralnego studium miała miejsce w grudniu 2004 r. Studia są dla uczestników bezpłatne, finansowane są z funduszy Programu... Obejmują 240 godzin wykładów i konwersacji. Absolwenci kończą je przedkładając pracę dyplomową. Na pierwszy kurs zapisały się 32 osoby, kurs ukończyło 28 osób. Byli to głównie nauczyciele (w ogromnej liczbie nauczycielki) oraz pracownicy samorządów, a także kilkoro studentów, w tym też dwie studentki romskie. Osoby te pochodziły w większości z Małopolski, ale także z tak odległych miast jak Wrocław, Wałbrzych, Gdańsk. Studium wieńczy przedłożenie i obrona pracy dyplomowej, a najlepsze z prac złożą się na planowany przez uczelnie do druku tematycz¬ ny tom poświęcony Romom i romskiej problematyce. Wśród wykładowców z kręgu krakowskiego znaleźli się m.in.: Andrzej Mirga - etnolog i polityk pochodzenia romskiego (Romowie z perspektywy socjologicznej, Procesy mobilizacji etnicznej Romów); Adam Bartosz - etnolog, zajmujący się badaniem i promocją kultury cygańskiej/romskiej (Zarys historii Romów, Elementy kultury i tradycji Romów); Artur Paszko - histo¬ ryk, koordynator Programu a także główny inicjator studium i autor programu (Uregulowania prawne dotyczące mniejszości narodowych); poloniści - Bogusław Gryszkiewicz (Stereotypy mniejszości etnicznych w literaturze) i Renata Dźwigoł (Językowe stereotypy mniejszości etnicz¬ nych). Z uczelni warszawskiej pochodzi Sławomir Kapralski - socjolog, specjalizujący się m.in. w tematyce cygańskiej/romskiej, zwłaszcza zaś badający miejsce pamięci Zagłady Romów w budowie ich tożsamości etnicznej/narodowej (Wstęp do romologii, Zarys historii Romów). Nie¬ stety, z braku odpowiednich wykładowców w programie studium nie ma wykładów na temat języka romani. Pierwszy kurs studium romologii zakończono we wrześniu 2005 r. Na kolejny nabór, ogłoszony wiosną 2006 r., zgłosiły się 32 osoby. 8 9 10 Adam Bartosz I ta nazwa w ostatnich latach została przez Górskich Romów przyjęta za własną. W literaturze nazywa się ich Karpackimi Romami, podkreślając ich jedność z Romami mieszkającymi na terenach Karpat na Słowacji i Ukrainie. Od 2004 r. Program... realizowany jest na terenie całej Polski, w województwach i gminach, gdzie znajdują się skupiska ludności romskiej, Program na rzecz społeczności romskiej, Warszawa, sierpień 2003 r. Raport. Ocena realizacji edukacyjnej części Pilotażowego programu rządowego na rzecz spo­ łeczności romskiej w województwie małopolskim na lata 2001-2003, Kraków 2005. Najbardziej znany projekt realizowany był przez Stowarzyszenie Integracja z siedzibą w Suwał¬ kach. W ramach projektu szkoleniami objęto kilkaset nauczycieli i samorządowców, powstały też ma¬ teriały dla nauczycieli i samorządowców wydane pod redakcją Jacka Milewskiego, pedagoga, dyrek¬ tora jedynej w Polsce szkoły romskiej: Romowie, bliskie spotkania. Przewodnik metodyczny dla nauczycieli szkół średnich, Suwałki 2003; Romowie. Co każdy nauczyciel wiedzieć powinien, Suwałki 2004; Przyjazna szkoła - edukacja dla Romów. Raport z konferencji 11-12.10.2004, Suwałki 2004. 8 9 1 0 �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz­ poczęcia prenumeraty. Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. I V O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. I V O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. I V O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre¬ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1028f82f20b0787519528c0766bb137.pdf 37b4743450207c7ce82f6017ebfbcb09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1249 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.225-234 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E К R O L O G I „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1988, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JÓZEF BURSZTA (1914-1987) W dniu 6 lipca 1987 r. zmarł nagle w Poznaniu w pełni sił twórczych — profesor Józef Burszta, wybitny i wielce zasłużony dla nauki polskiej etnograf, socjolog i historyk kultury. Urodzony 17 kwietnia 1914 г., w rodzinie chłopskiej, we wsi Grodzisko Dolne powiatu łańcuckiego — całym swym dojrzałym i twórczym życiem związał się z Wielkopolską. Jego pogrzeb zgromadził ludzi nauki i kultury, uczniów i przyjaciół — przybyłych na tę smutną uroczystość z różnych stron kraju. W osobie Zmarłego żegnano wieloletniego kierownika Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza w Poznaniu, przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, redaktora naczelnego Dziel wszystkich Oskara Kolberga, redaktora czasopisma Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", członka Narodowej Rady Kultury oraz wielu towarzystw naukowych i społeczno-kulturalnych w kraju i za granicą. Żegnano wychowawcę licznych pokoleń etnografów i socjologów, uczonego, który w swych dziełach rzucił wiele nowego światła na proces formowania się kultury wsi polskiej w przeszłości i w czasach współ­ czesnych, niezrównanego popularyzatora wiedzy etnograficznej, a także wiel­ kiego miłośnika i badacza folkloru, i obyczaju ludowego. Wyrazy wielkiego 15— Etnografia Polska, t, 33. г. I �226 NEKROLOGI uznania i przyjaźni dla Profesora zawarte były w słowach pożegnania, w składanych na mogile kwiatach, a także w pieśniach śpiewanych przez bliski Jego sercu zespół folklorystyczny „Grodziszczaki", przybyły na tę uroczystość z rodzinnej wsi. Próby odnalezienia przez Profesora własnej, twórczej drogi życiowej sięgają czasu, kiedy jeszcze wzrastał wśród swoich we wsi. „Już w dzieciństwie wyznawał z okazji swego 70-lecia urzekł mnie dawny, tajemniczy świat transmitowany przez opowieści ludowe, legendy, strachy, przesądy. Byłem pochłonięty tym światem [...] A kiedy pasałem krowy, oczy miałem wlepione w krajobraz, w tamte wąskie pasy pól, krzaki, wzniesienia i w ten daleki horyzont rodzinny Małopolski. Co jest za tym horyzontem. Później przyszła fascynacja książką"*. Szkołę powszechną ukończył w Grodzisku, gimnazjum w pobliskim miastecz­ ku, Leżajsku. W 1934 r. po uzyskaniu świadectwa dojrzałości rozpoczął studia socjologiczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, które od 1937 r. kontynuował na Uniwersytecie Warszawskim. Był uczniem profesorów socjologii i etnografii — Jana Stanisława Bystronia i Stanisława Poniatowskiego. Jako student pracował od 1937 r. w Państwowym Instytucie Kultury Wsi, prowadzonym przez prof. Józefa Chałasińskiego i uczestniczył w pracach przygotowawczych do wydania przez niego monumentalnego, 4-tomowego dzieła pt. Młode pokolenie chłopów (1938 г.). „Studia i pierwsze lata pracy stwierdzał później Profesor — zdecydowały, że wieś jako twór historyczny weszła w moje życie na stałe..." W czasie I I wojny światowej i okupacji niemieckiej prof. Józef Burszta przebywał w swych rodzinnych stronach, gdzie prowadził tajne nauczanie oraz uczestniczył w podziemnej działalności ruchu ludowego pod pseud. „Kaleta". Po wyzwoleniu w 1944 r. jako przedwojenny uczestnik ruchu młodzieżowego włączył się do pracy w Związku Młodzieży Wiejskiej i już w styczniu 1945 r. wyjechał z ramienia Zarządu Głównego tej organizacji do Poznania, w celu reaktywowania działalności młodzieżowej we wsiach wielkopolskich. W Poznaniu początkowo pracował w Wojewódzkim Urzędzie Ziemskim, a następnie prowadził dział wydawnictw w Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ruchu Ludowego „Polska". Należał w tym czasie do Polskiego Stronnictwa Ludowego, później do Lewicy PSL i Odrodzonego PSL. Od 1949 r. do ostatnich dni swego życia uczestniczył w działalności oświatowej, kulturalnej i wychowawczej Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Przez wiele lat był m. in. przewodniczącym Rady Naukowej Zakładu Historii Ruchu Ludowego * Wszystkie zacytowane wypowiedzi Józefa Burszty p o c h o d z ą z wywiadu przeprowadzo­ nego z Nim przez redaktora Jana S o c h ę dla „Tygodnika Kulturalnego" (por. „Świat od środka". „Tyg. Kult." z dn. 17 V I 1984 г., nr 25). W zarysie d o t y c z ą c y m biografii Profesora korzystano z archiwum „Encyklopedii Ruchu Ludowego", znajdującym się w Redakcji Historycznej Ludowej Spółdzielni Wydawniczej. �NEKROLOGI 227 przy Naczelnym Komitecie ZSL, członkiem Rady Nadzorczej Ludowej Spółdzielni Wydawniczej oraz współpracownikiem instytutu naukowego w Poz­ naniu poświęconego badaniu działalności Wincentego Witosa. Wszystkim tym placówkom służył swą wiedzą i doświadczeniem, przy czym konsekwentnie skierowywał uwagę działaczy ludowych — zwłaszcza młodych — na wartości tkwiące w kulturze, sztuce i obyczajowości chłopskiej. Z pobytem w Poznaniu łączy się najbardziej twórcza droga naukowa Profesora. W 1945 r. uzyskał magisterium z socjologii w katedrze prof. Tadeusza Szczurkiewicza, w 1946 r. został asystentem, a następnie adiunktem Katedry Socjologii. W 1951 r. ze względu na likwidycję socjologii na uniwer­ sytetach, w tym także na U A M w Poznaniu, przeszedł do katedry historii gospodarczej tegoż Uniwersytetu. Od 1954 r. prowadził zajęcia na Uniwersytecie Łódzkim, początkowo na stanowisku zastępcy profesora, a od 1955 r. docenta. Przełomową datą w działalności Profesora był rok 1957, w którym przejął kierownictwo Katedry Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu. Już w 1959 r. został na tymże Uniwersytecie profesorem nadzwyczajnym, a w 1966 r. zwczajnym. Pełnił także funkcje dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego, a następnie prorektora U A M (1965-68). Na przestrzeni wielu lat wytężonej pracy nauczanie Profesora zaowoco­ wało imponującymi osiągnięciami: 130 dyplomów magisterskich, 33 doktor­ skich, 8 habilitacji oraz 33 recenzje prac habilitacyjnych. Doktoranci i habilitanci to nie tylko wychowankowie Uniwersytetu w Poznaniu, ale także innych ośrodków i placówek naukowych — etnograficznych i socjologicznych. Zaufa­ nie i szacunek, jakim darzono Profesora, oraz Jego wielka życzliwość dla ludzi młodych, poszukujących własnej drogi życiowej, stwarzały w Ka­ tedrze atmosferę przyjacielskiej współpracy i twórczych poszukiwań nauko­ wych. Niemniej imponujące były osiągnięcia naukowo-badawcze Profesora liczące ogółem ok. 400 pozycji bibliograficznych. Zakres problematyki zawartej w tych publikacjach jest szeroki, zgodny z Jego wielokierunkowymi za­ interesowaniami naukowymi oraz obszarem i pasją działania społecznego. Mówił na ten temat przed paroma laty: „Czuję niedosyt, nie zrobiłem tego, co sobie założyłem. Mój niedosyt jest z pewnością wynikiem tego, że nie szedłem jedną ścieżką w życiu, ale prowadziłem jednocześnie — jak to określam —pług pięcioskibowy. Życie tak mnie bowiem wciągnęło w różne akcje, że musiałem swój czas dzielić na własną pracę naukową, na pracę dydaktyczną, społeczną i organizatorską". Wielostronna działalność naukowo-badawczą Profesora znaczona jest pozycjami, które weszły na trwałe do dorobku nauk etnologicznych i socjolo­ gicznych dotyczących przede wszystkim wsi polskiej i jej kultury. Z pierwszego okresu badań Profesora wyróżnić należy takie pozycje, jak: Wieś i karczma (1950), Społeczeństwo i karczma (1951), Szkice z dziejów wsi (1955) oraz Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej (1958). Obok wymienionych ukazało się w tym czasie wiele pozycji w opracowaniach zbiorowych �228 NEKROLOGI oraz liczne artykuły, wstępy, recenzje, wypowiedzi na aktualne tematy— zamieszczane na łamach czasopism naukowych, popularnonaukowych oraz tygodników społeczno-kulturalnych. Kierownicza rola w Katedrze Etnografii pozwoliła Profesorowi rozwinąć działalność naukową skierowaną na badania etnograficzne w Wielkopolsce oraz na odzyskanych ziemiach zachodnich i północnych. W związku z tym nawiązywał i utrzymywał liczne kontakty z towarzystwami naukowymi, radami regionalnymi, a także placówkami muzealnymi. Był inicjatorem powo­ łania do życia Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego. Wszystkim tym instytucjom i placówkom o charakterze regionalnym służył radą bądź konsultacją naukową, a wybitniejsze jednostki przyjmował na seminaria i kierował ich pracami doktorskimi. Badania w Wielkopolsce i na ziemiach odzyskanych zaowocowały licznymi i nowatorskimi opracowaniami. Do najważniejszych pozycji należy tu zaliczyć opracowaną zbiorowo trzytomową monografię regionalną Kultura ludowa Wielkopolski (1960-1967), zawierającą podstawowe kompendium wiedzy historyczno-etnograficznej na temat tego regionu. Badania dotyczące ziem odzyska­ nych ukazały natomiast złożony proces zderzenia kulturowego, jaki się dokonywał na tych obszarach po I I wojnie światowej. Doświadczenia i wnioski wyniesione przez Profesora z tych badań stwarzały podstawę do refleksji teoretyczno-metodologicznych na temat procesów adaptacyjno-integracyjnych dokonujących się w warunkach zderzenia różnych kultur regionalnych i etnicz­ nych. Szczególnie interesującego materiału pod tym względem dostarczyły badania w Koszalińskiem, w Ziemi Lubuskiej oraz na Warmii i Mazurach, gdzie przez wiele lat Profesor sprawował merytoryczną opiekę nad badaniami etnograficzno-socjologicznymi prowadzonymi przez Ośrodek Badań Nauko­ wych w Olsztynie. Problematyce tej poświecone były również liczne prace magisterskie i doktorskie przygotowane pod Jego kierunkiem. Pod redakcją Profesora ukazała się również zbiorowa praca pt. Stare i nowe wsi koszalińskiej (1964). Polską kulturę ludową, która dla Profesora stała się z czasem głównym tematem Jego dociekań badawczych, ujmował w dwóch perspektywach — tradycji i przemian. „W swoich badaniach i studiach — stwierdzał— byłem zwrócony przede wszystkim w przeszłość, ale przecież nie mogły być i nie są mi obce zjawiska współczesne (...] zainteresowała mnie bardzo antropolo­ gia kulturowa, penetrująca właśnie współczesność, której zresztą nie sposób oddzielić od przeszłości, od tradycji". Zapewne te właśnie rozważania na temat tradycji i współczesności, a być może także pochodzenie wiejskie, skierowały uwagę Profesora na dostrzeganie w kulturze ludowej tych wartości, które zasługują na jej długie przetrwanie. „Tradycja jest czymś — kontynuo­ wał swoją myśl — od czego uciec nie można | . . . ] jest wszechobecna. Widzimy ją w procesie socjalizacji, w wychowaniu rodzinnym czy szkolnym [...] Tradycja może pełnić doniosłą rolę, integrować ludzi, kształtować ich świa­ domość, poczucie obywatelskie, miłość do ojczyzny". Ta wysoka ranga �NEKROLOGI 229 przypisywana tradycji wypływa także z tego, że Profesor Burszta był nie tyłko badaczem kultury ludowej, ale jej wielkim miłośnikiem. Urzekł Go w szczególności folklor, jego bogactwo i siła przetrwania. Prowadziło Go to również do rozważań i teoretycznych sformułowań dotyczących wzajemnej relacji zachodzącej pomiędzy kulturą ludową a kulturą narodową. Książka Kultura ludowa a kultura narodowa (1974), ukazująca ów problem w szerokiej perspektywie historycznej i porównawczej, daje poważny wgląd w Jego na ten temat przemyślenia. Najpełniejsze podsumowanie studiów Profesora na temat kultury ludowej i jej powiązań z kulturą narodową znajdujemy w Jego ostatniej książce (nagrodzonej przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą) pt. Źródła kultury chłopskiej (1985). Problem kształtowania się zmiennego obrazu kultury ludowej na przestrzeni nieomal całych dziejów ojczystych analizował Autor w kontekście warunków ustrojowych, społecznych i kulturowych sięgając niejednokrotnie do analogii europejskich, a nawet pozaeuropejskich. Korzeni kultury chłopskiej w Polsce poszukiwał w kulturowej wspólnocie plemiennej, śledząc następnie dalszy jej rozwój i obraz poprzez wszystkie epoki aż do współczesności. Zrealizowanie takiego zamysłu wymagało od Autora nie tylko wiedzy etnograficzno-socjologicznej, ale także szerokich kompetencji interdyscyplinarnych, którym Autor niewątpliwie sprostał. Zainteresowania badawcze Profesora folklorem i jego współczesnymi for­ mami określanymi mianem folkłoryzmu przyczyniły się m. in. do powstania wielkiego współczesnego ruchu folklorystycznego. Pisząc i mówiąc na ten -temat stawał się po części jego wielkim propagatorem. Wytrwale służył pomocą i radą zespołom folklorystycznym jako konsultant, a także jako członek komisji oceniających zespoły na festiwalach i przeglądach artystycz­ nych. Szczególną wagę przywiązywał do odbywających się co kilka lat w Rzeszowie, festiwali polonijnych zespołów folklorystycznych. Wielki i nie­ wymierny jest wkład Profesora we współczesne odradzanie się ruchu artystycz­ nego we wsiach polskich. Ruchowi temu przewodził myślą twórczą i bez­ granicznym oddaniem w działaniu, zmierzającym do jego prawidłowego rozwoju i utrwalenia tych treści kulturowych, które na to najbardziej zasługują. Zakres działalności dydaktycznej, naukowej i organizatorskiej prof. Józefa Burszty wykraczał znacznie poza ramy wyznaczone pracą Katedry. W latach 1954-1958 pracował w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a w latach 1958-1971 kierował Pracownią Historii Kultury Materialnej Wielkopolski i województwazielonogórskiego tegoż Instytutu. Ponadto, uczestniczył autorsko w różnego rodzaju działaniach zespołowych. Do takich należą niewątpliwie cenne opracowania etnograficzne zawarte w 3-tomowej Historii chłopów polskich (1970-1980) oraz w 2-tomowej syntezie Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981). Od 1961 r. pełnił ważną i odpowiedzialną funkcję redaktora naczelnego Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Z zaplano­ wanych ok. 90 tomów tej edycji ukazało się do tej pory 64, pozostałe są w opracowaniu. Od 1967 r. był również redaktorem naczelnym „Ludu" �230 NEKROLOGI organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, działającego od 1895 r. Ponadto w 1975 r. został profesor Józef Burszta przewodniczącym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, który koordynuje w skali krajowej działalność placówek etnograficznych i dyscyplin pokrewnych, a także stanowi ich reprezen­ tację na zewnątrz. Nie sposób w tym miejscu wymienić wszystkie placówki naukowe i społecz­ ne, poprzez które działał Profesor, a także ukazać wszystkie Jego osiągnięcia. Był niespożyty w pracy i w działaniu, zawsze otwarty na sprawy ogólno­ społeczne i zwyczajne ludzkie. Wyróżniony został wieloma nagrodami, m. in. międzynarodową nagrodą J. G. Herdena (1975 r.) i nagrodą im. Oskara Kolberga (1977). Wszelkie ostateczne rozstania mają to do siebie, że są przedwczesne i pozostawiają po sobie pustkę. Kiedy jednak odchodzą ludzie nieprzeciętni istnieje pewność, że pustki tej nie da się rychło wypełnić. Maria Biernacka �JÓZEF G A J E K (1907-1987) Józef Gajek urodził się w Wiedniu. Jego dzieciństwo i młodość związane są jednak przede wszystkim ze Lwowem. Był wychowankiem Uniwersytetu im. Jana Kazimierza, na którym studiował w latach dwudziestych równo­ legle polonistykę pod kierunkiem profesorów J. Kleinera i T. Lehra-Spławińskiego oraz etnografię u J. Czekanowskiego i A. Fischera. W 1932 r. doktoryzuje się z zakresu etnografii na podstawie pracy Kogut w wierzeniach ludowych, publikowanej następnie w wydawnictwach Lwowskiego Towarzystwa Naukowego. Po krótkim okresie działalności pedagogicznej w szkolnictwie średnim, przechodzi J. Gajek do pracy naukowej w dziedzinie etnografii, pełniąc kolejno funkcje: asystenta przy Katedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, współpracownika Instytutu Bałtyckiego w Gdyni, kierownika Instytutu Pomorzoznawczego w Toruniu, wreszcie dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie, gdzie zastaje go wybuch I I wojny światowej. Z racji piastowanych stanowisk w instytucjach zajmujących się pograniczami etnicznymi, w okresie kolejnych okupacji Lwowa zmuszony jest ukrywać się pracując dorywczo, często fizycznie, aby utrzymać rodzinę. Po zakończeniu wojny osiada J. Gajek początkowo w Lublinie, gdzie uzyskuje habilitację na podstawie pracy Zarys etnograficzny Podola, opartej głównie na własnych badaniach terenowych. Praca ta zawiera szczegółową analizę materialnej �232 NEKROLOGI. kultury Podola z uwzględnieniem rozprzestrzeniania się poszczególnych zjawisk kulturowych, ilustrowanych licznymi kartogramami. Już jako profesor nad­ zwyczajny wykładał J. Gajek etnografię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a następnie obejmuje Katedrę Etnografii na UMCS. W roku 1946 przenosi się na Uniwersytet Poznański, by wreszcie w 1953 r. osiąść na stałe we Wrocławiu. Obok pracy dydaktycznej kontynuowanej na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie piastuje funkcję kierownika Katedry Etnografii Ogólnej, obejmuje również Józef Gajek kierownictwo Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej powołanego przez Polską Akademię Nauk celem opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Polski Atlas Etnograficzny stanowi bezsprzecznie największe dzieło życia prof. dr. J. Gajka. Jego zainteresowania kartografią etnograficzną i atlasem sięgają pierwszych lat powojennych. Już w 1945 r. na X X I Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie, jego sekretarz Generalny — Józef Gajek— wysuwa koncepcję przejęcia przez Towarzystwo patronatu nad opracowaniem РАЕ. Z Jego też inicjatywy nowo kreowane Towarzystwo za jedno z podstawowych swoich zadań uznało opracowanie i wydanie tegoż Atlasu. W nowych warunkach, zarówno politycznych jak i naukowych, jakie zaistniały po I I wojnie światowej, należało przebudować niemal całkowicie przedwojenną koncepcję Atlasu Etnograficznego, tak w zakresie założeń merytorycznych, jak też techniki i metody kartografowania. Analizując pod­ stawy źródłowe i metodologiczne oraz zakresy chronologiczne i tematyczne europejskich atlasów etnograficznych, doszedł J. Gajek do wniosku, że Polski Atlas Etnograficzny nie powinien być wzorowany na którymś z istniejących już atlasów. Należało więc wypracować nowe metody i techniki pracy. Dokonał tego w latach 1945-1953, w konsekwencji czego Polski Atlas Etnograficzny zapoczątkował nowy kierunek kartografowania zjawisk, który z większymi bądź mniejszymi zmianami znalazł zastosowanie w późniejszym czasie w pracach kartograficznych typu atlasowego większości krajów Europy Środkowej. Rezultatem intensywnych prac J. Gajka w tym zakresie są liczne Jego publikacje krajowe i zagraniczne związane z Polskim Atlasem Etnograficz­ nym zapoczątkowane w 1947 r. artykułem pt. Polski Atlas Etnograficzny (Annales UMCS, Suplementum I). Był również J. Gajek autorem wszystkich kwestionariuszy do atlasowych badań terenowych zawierających ponadto wiele wytycznych co do metody i techniki badań РАЕ. W kolejnych zeszytach Atlasu ukazuje się wreszcie blisko 30 map autorstwa bądź współautorstwa J. Gajka. W ostatnich latach życia zainteresowania naukowe J. Gajka skupiły się na zagadnieniach regionalizacji Polski. Nowatorską próbę takiej regionali­ zacji opartej na wynikach РАЕ przeprowadził najobszerniej w artykule Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, opublikowanym w pracy zbiorowej Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej w 1976 r. Artykuł ten zawiera �NEKROLOGI 233 wnikliwe podsumowanie wyników wielu lat żmudnych badań i poszukiwań prowadzonych pod kierunkiem J. Gajka przez zespól pracowników РАЕ — badań, które umożliwiły opracowanie kartograficzne całokształtu kultury materialnej ludu polskiego. Sądzić należy, że gdyby nie śmierć, prace nad syntetycznym ujęciem wyników map РАЕ byłyby przez Autora kontynuowane nadal. Trzeba przy tym pamiętać, że pod redakcją J. Gajka ukazało się łącznie sześć zeszytów РАЕ, a kolejne dwa są w końcowym stadium wydawniczym. Dydaktyka oraz praca nad Atlasem Etnograficznym stanowią jedynie część działalności naukowej J. Gajka. Bodajże największe zasługi położył On w zakresie organizacji życia naukowego. Bezpośrednio po wojnie był inicjatorem reaktywowania w Lublinie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które pod Jego sprężystym kierownictwem jako Sekretarza Generalnego wybiło się na jedno z pierwszych miejsc wśród towarzystw naukowych w kraju. Świadczy o tym chociażby szeroko zakrojona akcja wydawnicza prowadzona pod redakcją i z inicjatywy J. Gajka, że wymienimy tu tylko „Ludy", t. X X X V I - X L V I ; Prace Etnograficzne t. I - V I ; Prace i Materiały Etnograficzne t. V I - X X I I ; Atlas Polskich Strojów Ludowych z. 1-26. Łącznie pod naczelną redakcją J. Gajka, nie licząc Polskiego Atlasu Etno­ graficznego, opublikowanych zostało w ramach wydawnictw PTL — 1132 arkusze autorskie. Trwale zapisał się J. Gajek w dziejach Towarzystwa jako organizator jego archiwum naukowego oraz biblioteki, która zresztą, jedynie dzięki Jego energii i zapobiegliwości, została przywieziona ze Lwowa do Polski jeszcze w okresie działań wojennych. Znaczne zasługi położył Zmarły w zakresie organizacji życia naukowego katedr uniwersyteckich w Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu oraz jako inicjator konferencji i zjazdów naukowych. Na dorobek naukowy J. Gajka składa się blisko 200 pozycji. Poza artykułami dotyczącymi Atlasu stanowią go prace poświęcone metodzie i metodyce w etnografii, pozycje związane ze strukturą narodowościową i etniczną zwłaszcza pograniczy Polski oraz monografie regionalne i tema­ tyczne. Za całokształt działalności na polu naukowym prof, dr J. Gajek odznaczony został Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, medalem 10-lecia Polski Ludowej oraz złotą odznaką Gryfa Pomorskiego. Te odznaczenia nabierają specjalnego blasku, jeśli się weźmie pod uwagę fakt, że stosunek do życia prof. dr. J. Gajka nigdy nie był koniunkturalny, a nawet wręcz przeciwnie — nie krył On swych poglądów, a jego gorący patriotyzm i przywiązanie do Kresów Wschodnich nie zawsze i nie we wszystkich środowiskach spotykały się z pozytywną oceną. Janusz Bohdanowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64fc4c037170792de6abf9cd85340643.pdf f7c710bbb22402f144058def07495b9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5250 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource nacjonalizm Mołdawia - tożsamość etniczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4873 Title A name given to the resource Czyje państwo i czyj nacjonalizm? / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.7-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW DERLICKI* Instytut Archeologii i Etnologii, Warszawa CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII Upadek Związku Radzieckiego oraz całego bloku państw komunistycznych w Europie umożliwił badaczom (m.in. z Polski) szerszą i dokładniejszą eksplo­ rację krajów podporządkowanych w mniejszym lub większym stopniu ideologii komunistycznej, która zakreślała kształt dokonujących się tam przemian poli¬ tycznych, ekonomicznych, a także m.in. etnicznych. Kwestie etniczne w ZSRR i innych krajach komunistycznych musiały ustąpić miejsca problematyce klasy robotniczej, która - jak powszechnie twierdzono - żyła ponad podziałami etnicz­ nymi czy narodowościowymi. Przełom lat 1980/90. pokazał jednak jak błędne było to założenie. Wybuchające niezwykle intensywnie konflikty, jak na przy¬ kład te na terenie byłej Jugosławii czy w Mołdawii, oraz odrodzenie narodowe na Ukrainie i w republikach nadbałtyckich, przekonały większość badaczy, że stosunki etniczne w krajach socjalistycznych były poddane ideologicznej hiber¬ nacji (więcej: Altermatt 1998; Juska 1999; King 1997; K K 1993). Na całym świecie zaczęły powstawać ośrodki badawcze zajmujące się obsza¬ rem post-radzieckim (często były to placówki prowadzące wcześniejsze studia radzieckie). Zaczęto także wydawać wiele periodyków (np. Europe-Asia Studies, Journal of Communist Studies and Transition Politics czy East European Poli¬ tics & Societies) i książek poświęconych zmianom zachodzącym na tym obsza¬ rze. Podobnie rzecz miała się w Polsce. Post-socjalistyczna Europa Wschodnia i Środkowa okazały się być obszarem niezwykle atrakcyjnym także dla polskich badaczy. Powstało wiele nowych instytucji dydaktycznych i badawczych, np. Studium Europy Wschodniej UW, Ośrodek Studiów Wschodnich i in. Również istniejące dotychczas placówki (uniwersyteckie, PAN-owskie i rządowe) zaczęły bardziej interesować się Wschodem. Najwięcej publikacji o charakterze etnologicznym i antropologicznym, dotyczących krajów byłego ZSRR, powstało chyba na podstawie badań prowadzonych na Litwie, Białorusi i Ukrainie (m.in. Centrum... 2005, Etnografia... 2005, Ich... 2003; Kabzińska 1999; Kultura... 2004; Pawluczuk 1998). Dosyć dużo powstaje także opracowań dotyczących Rosji, szczególnie Syberii (m.in. Etnos... 2004; Nowicka, Wyszyński 1996; Wielka... 2000) i Azji * Autor jest stypendystą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. �8 JAROSŁAW DERLICKI Centralnej (m.in. Szynkiewicz 1996; Zapaśnik 1993). Znacznie rzadziej można usłyszeć o polskich badaniach na Łotwie (m.in. Boldane, Demski 2005) czy w Estonii (m.in. Chata... 2000). Jednym z najbardziej dziewiczych regionów dla badaczy problemów społeczno-kulturowych pozostaje dzisiaj Mołdawia, kraj znajdujący się stosunkowo blisko, a jednak niezwykle peryferyjny. Państwo, na temat którego niewiele wiadomo, a które postaram się nieco przybliżyć. SPECYFIKA MOŁDAWII Wszelkie badania społeczne prowadzone na terenie Republiki Mołdowy są niezwykle silnie uwarunkowane przez specyfikę tego kraju, którą można spro­ wadzić do kilku podstawowych punktów. Po pierwsze - położenie geopolitycz­ ne. Cały kraj składa się jak gdyby z dwóch części - „rumuńskiej" Besarabii i „słowiańskiego" Naddniestrza. Należy pamiętać, że dzisiejsza Mołdawia zaj¬ muje zaledwie część historycznej Mołdawii, włączonej do Rumunii i jako Buko¬ wina do Ukrainy. Położenie między Ukrainą a Rumunią, brak dostępu do morza, napięte stosunki między obiema częściami składowymi oraz trudności z kon¬ sekwentnym ułożeniem polityki międzynarodowej, szczególnie w stosunku do Rumunii i Rosji, dopełniają tego obrazu (więcej: Horowitz 2001; Juska 1999; King 2003; K K 1993; Way 2003). Drugim ważnym elementem mołdawskiej rzeczywistości jest ciekawa struk¬ tura etniczna kraju. W roku 2004 przeprowadzono w nim pierwszy od upadku ZSRR spis powszechny. Wynika z niego, że całkowita liczba ludności wynosi blisko 3,4 mln osób. Z tego 75,8% stanowią Mołdawianie , 8,4% Ukraińcy, 5,9% Rosjanie, 4,4% Gagauzi, 2,2% Rumuni, 1,9% Bułgarzy. Pozostałe narodowości stanowią jeden procent wszystkich mieszkańców, a 0,4% nie zadeklarowało żad¬ nej narodowości (więcej: www.statistica.md). Spis nie objął separatystycznego Naddniestrza, stąd zapewne tak wysoki odsetek Mołdawian. W roku 1989 miesz¬ kańców Mołdawii było 4,4 mln. Z tego około 65% stanowili Mołdawianie (kate¬ goria Rumunów nie pojawiała się w ogóle), 14% Ukraińcy, 13% Rosjanie, 3,5% Gagauzi, 2% Bułgarzy i 2,5% pozostałe mniejszości etniczne (więcej: Eberhardt 1996). W trakcie badań spotkałem się z wieloma opiniami na temat spisu po¬ wszechnego z roku 2004. Żaden z moich rozmówców nie został odwiedzony przez osoby przeprowadzające spis. Dlatego też często zarzucano, że spis był jedynie weryfikacją danych, którymi dysponują urzędy gminne i wojewódzkie. Wiele osób uważało, że nie są one prawdziwe, ponieważ odkryłyby rzeczywistą skalę odpływu Mołdawian z kraju, przez co zostałaby zachwiana równowaga między nimi a mniejszościami. 1 Kolejnym czynnikiem współtworzącym mołdawską specyfikę jest brak włas¬ nej historii i państwowości. Od czasu powstania hospodarstwa mołdawskiego w X I V wieku, jego historia i państwowość były determinowane przez obce siły 1 Takiej nazwy narodowości użyto podczas spisu. �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 9 (węgierskie, tureckie, polskie, rumuńskie i rosyjskie). Doprowadziło to do sytua­ cji, w której w warunkach nowo powstałego, niepodległego państwa, zabrakło jego własnej etnocentrycznej historiografii. Jest to czynnik chyba najbardziej charakterystyczny dla Mołdawii, któremu warto się bliżej przyjrzeć (więcej: van Meurs 1994; Istorija... 2002, Stati 2003). Mołdawia była najbardziej wiejskim obszarem w całym ZSRR (z wyjątkiem Azji Centralnej). Stanowiąc 0,2% terytorium państwa dawała 2,3% jego pro­ dukcji rolnej, szczególnie w postaci wina (25%), koniaku (30%), tytoniu (40%) i olejków (79%). Jednocześnie, wbrew powszechnie panującym opiniom, repu¬ blika była jedną z najbiedniejszych. Zresztą ekstremalna bieda utrzymuje się tam nadal. Jeżeli chodzi o dochód narodowy na mieszkańca, Mołdawia zajmuje ostatnie miejsce w Europie (bez Czarnogóry), a w skali światowej jest tuż za Gwineą (dane Banku Światowego z roku 2006: siteresources.worldbank.org/ DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf). Ze względu na rolniczy charakter kraju, społeczeństwo było i jest słabo wykształcone (w 1984 r. najsłabiej w całym ZSRR). Jednocześnie jest to republika byłego ZSRR o jednym z najwyższych wskaźników asymilacji językowej i małżeństw mieszanych etnicznie (Dima 2001, s. 63, 117; King 2003, s. 60). 2 Wszystkie te elementy bardzo silnie wpływają na prowadzenie badań etno¬ graficznych w terenie. Uwikłanie geopolityczne znacznie je utrudnia w Naddniestrzu, głównie ze względu na przekraczanie granicy i wymóg rejestracji nowo przybyłych w oddziałach MSW. Na terenie Mołdawii właściwej pytania 0 rumuńskość Mołdawian mogą wywoływać niechęć i agresję ze strony przed¬ stawicieli mniejszości, szczególnie Rosjan i Ukraińców. Z drugiej strony można spotkać się z oskarżeniami o próby rusyfikacji i odmową używania języka rosyjskiego . Nie chcę powiedzieć, że są to przypadki częste, ale należy się z nimi liczyć podejmując badania w Mołdawii i lepiej zawczasu wiedzieć z kim się rozmawia, żeby nie popełnić gafy. Dużym wyzwaniem mogą być także badania na temat tożsamości narodu tytu¬ larnego - Mołdawian. Niekonsekwentne używanie terminów Mołdawianin/Rumun czy język mołdawski/rumuński, może doprowadzić badacza do punktu wyjścia. Należy pamiętać, że część ludności uważa się za Rumunów a swój język za rumuński. Inni z kolei twierdzą, że kraj jest zamieszkiwany przez Mołdawian posługujących się językiem mołdawskim. Są także osoby uważające, że są to określenia równoznaczne. Są też tacy, którzy dostrzegają między nimi różnice. 1 właśnie tej tematyce chciałbym poświęcić niniejszy artykuł, próbując odpowie¬ dzieć na zawarte w tytule pytanie: czyje państwo i czyj nacjonalizm? 3 2 Taka sytuacja zmusza wiele osób do emigracji zarobkowej. Według szacunków, za granicą pracuje ok. 600 tys. obywateli (bez separatystycznego Naddniestrza) na ok. 1,65 mln osób w wieku produkcyjnym. W roku 2001 osoby te przekazały do kraju ok. 220 mln USD, czyli równiowartość 1/3 mołdawskiego eksportu (więcej: Wróbel 2004). W roku 2004 w punkcie internetowym uznano mnie za Rosjanina i zaczęto zwracać się tylko po rumuńsku. Dopiero kiedy zacząłem używać języka angielskiego, sprzedawca „przypomniał" sobie rosyjski. 3 �10 JAROSŁAW DERLICKI MOŁDAWSKA HISTORIA? Kwestia tożsamości i języka w Mołdawii jest nierozerwalnie związana z hi­ storią i historiografią. Analizując je wydaje się zasadne wyróżnienie kilku prze­ łomowych momentów, które są różnie ujmowane w zależności od autora i jego przekonań. Pierwszym punktem zwrotnym w mołdawskich dziejach jest rok 1812, kiedy Besarabię przyłączono do Rosji. Następnie rok 1918, kiedy weszła ona na niespełna 30 lat w skład Wielkiej Rumunii. I wreszcie okres I I wojny światowej, kiedy stała się Mołdawską Socjalistyczną Republiką Radziecką. Sowiecka narracja 4 Państwo jako takie, nie licząc epizodu Mołdawskiej Autonomicznej SRR , zostało utworzone w roku 1944 w składzie ZSRR. Od tego momentu zaczęła się rozwijać jego historiografia, podporządkowana całkowicie legitymizacji władzy sowieckiej na tym obszarze. Sowieckim historykom zależało przede wszystkim na stworzeniu podstaw podziału na Rumunów i Mołdawian, który miał uzasad¬ niać przynależność Mołdawii do ZSRR w opozycji do Rumunii. W takim kon¬ struowaniu historii posługiwano się dwoma mitami: mniejszego zła i przyjaźni narodów. Pierwszy z nich przedstawiał funkcjonowanie republiki, najpierw w Rosji, a później w ZSRR, jako właśnie „mniejsze zło", a drugi uzasadniał taki stan rzeczy „przyjaźnią narodów" (więcej: van Meurs 1994, s. 3-12). W związku z powyższym najdawniejsza historia ziem mołdawskich była przedstawiana w sowieckiej historiografii przez pryzmat pozytywnych związ¬ ków ze Słowianami, szczególnie Rosjanami i Ukraińcami. Kluczowym ich mo¬ mentem była rosyjsko-turecka rywalizacja o Mołdawię. Choć intencje Rosji nie były do końca czyste, to jednak postrzegano je jako wspomniane „mniejsze zło". Przyłączenie kraju do Rosji było więc symbolem woli ludu i jego wyzwolenia (Kuzio 2002, s. 245-246; Solonari 2002, s. 416-421). W okresie od 1812 do 1917 roku stopniowo znika naród mołdawski, a poja¬ wia się lud jako uciskana i pracująca masa. Po przyłączeniu do Rosji Mołdawia rozwija się, walka klasowa staje się coraz bardziej intensywna. Mołdawianie i nie-Mołdawianie biorą udział w działalności rewolucyjnej. Rusyfikacja nato¬ miast jest przedstawiana jako rozwój kultury mołdawskiej w bliskich stosunkach 5 6 4 W obliczu wejścia Besarabii w skład Rumunii, władze ZSRR postanowiły utworzyć w roku 1924 MASSR w ramach Ukraińskiej SSR. W ten sposób miała zostać zachowana ideologiczna ciągłość przynależności Mołdawii do ZSRR. Jednocześnie stąd miała być eksportowana rewo­ lucja do Rumunii. Tutaj schronienie znajdowali rumuńscy komuniści. MASSR objęła obszar Naddniestrza, które nigdy nie było częścią Mołdawii. Po I I wojnie światowej MASSR połączono z Besarabią, tworząc Mołdawską SSR. MSSR po raz pierwszy utworzono w roku 1940 po zajęciu Besarabii przez wojska radziec¬ kie, które wkrótce musiały się wycofać; w roku 1944 przywrócono stan z roku 1940. Odróżnienie tych pojęć jest problematyczne, ponieważ w języku rosyjskim słowo narod oznacza zarówno naród jak i lud. 5 6 �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 11 z bardziej zaawansowaną kulturą rosyjską. W tym czasie Mołdawianie z Besarabii zaczynają tworzyć samodzielny naród, natomiast ludność na Zachód od Prutu staje się Rumunami (Solonari 2002, s. 423). Okres zjednoczenia Besarabii z Rumunią od 1917 do 1940 roku, sowiecka nauka przedstawia jako czasy kradzieży i okupacji . Podtrzymując narrację wal¬ ki klasowej, wszelkie powstania etniczne (w Chocimiu i Benderach w 1919 r. oraz Tatar-Bunarach w 1924 r.) są przedstawiane jako bunty mas przeciw reżimowi burżuazji i ziemian. Naród zostaje ograniczony wyłącznie do „nacjo¬ nalistów" - zdrajców, którzy są za pozostaniem w Rumunii, lud pracujący na¬ tomiast chce ponownego zjednoczenia z „sowiecką ojczyzną" (Kuzio 2002, s. 245-246, 256-259; Solonari 2002, s. 424-426). Ponowne „przyłączenie" do ZSRR w roku 1944 jest więc wypełnieniem woli ludu mołdawskiego. Okres po wojnie jest niekończącym się pasmem sukcesów i dokonań ludu pracującego Mołdawskiej SRR. 7 Współczesne narracje Obecnie w Mołdawii występują dwie narracje historyczne, które szerzej przedstawiłem w recenzji książek prezentujących oba stanowiska (Derlicki 2006). Vladimir Solonari dzieli je na komunistyczną (pro-mołdawską) i naro¬ dową (pro-rumuńską), z którą sam się utożsamia. Jeśli jednak zgodzimy się z faktem istnienia państwa mołdawskiego, to należałoby raczej mówić o narracji narodowej (pro-mołdawskiej) i rumuńskiej (tworzonej przez pro-rumuńską, opo¬ zycyjną inteligencję) (Kuzio 2002, s. 256-259; Solonari 2002, s. 427-439). Czym różni się narracja narodowa (pro-mołdawska) od komunistycznej? Mia¬ nowicie tym, że jest mniej ideologiczna i bardziej szczegółowa. Mniejszy akcent kładzie się na stosunki z Rosjanami, ale podkreśla się pozytywny wpływ wschod¬ nich Słowian. Kolejne bytności Rosjan w Mołdawii nazywa się okupacją, podkreślając jednak, że sytuacja miejscowej ludności ulega wówczas znacznej poprawie. Jednocześnie Mołdawia zostaje wyzwolona spod tureckiego jarzma na prośbę miejscowej ludności, a także w imię solidarności prawosławnych państw. Pozytywnie rozpatrywane są dobrowolne migracje ludności z Rosji, Bałkanów i Niemiec. W ten sposób tworzy się społeczeństwo wieloetniczne, kultury sta¬ piają się, tworząc wieloskładową kulturę mołdawską. Do I wojny światowej, pod berłem Rosji, Besarabia kwitnie i dynamicznie się rozwija (Stati 2003, s. 209-243, 246-252). Po I wojnie światowej, wbrew woli ludu, Besarabia zostaje wcielona do Ru¬ munii, która traktuje nowy obszar jak kolonię i poddaje ostrej rumunizacji. Azy¬ lem dla tych, którzy nie godzą się na taki stan rzeczy, a także ostoją mołdawskości, staje się, w takim ujęciu, Mołdawska Autonomiczna SSR, jedyne miejsce, w którym możliwe jest zachowanie narodowej świadomości, języka i kultury. Utworzenie Mołdawskiej SSR w roku 1944 jest przedstawiane jako wyzwolenie 7 Takiego określenia używa się często w odniesieniu do XX-lecia międzywojennego. �12 JAROSŁAW DERLICKI spod faszystowskiej, rumuńskiej okupacji. Jednocześnie podkreśla się, że jest to ponowne zjednoczenie z Rosją (ZSRR), a nowa władza z ludem zajmują się od¬ budową ekonomiczną kraju, naprawiając efekty rumuńskich grabieży i znisz¬ czeń. Ujawnione zostają także pewne fakty, które sowiecka historiografia zataiła, takie jak pogrom żydowski w Kiszyniowie w 1903 roku czy głody lat: 1932-33, 1946-47 i deportacje, choć traktuje się je zdawkowo. Sowiecki okres Mołdawii to niekończące się pasmo sukcesów i dokonań ludu robotniczego, słowem złote czasy republiki (Stati 2003, s. 335-346, 356-390). Zupełnie pomija się holokaust czy też deportację Niemców po I I wojnie świa¬ towej. Najnowsza historia Mołdawii jest w tej narracji przedstawiona w sposób niezwykle zagmatwany. Wynika z niej, że rumuński nacjonalizm i sentymenty pro-rumuńskie są zagrożeniem dla Mołdawii i jej integralności, ponieważ mogą doprowadzić do podziału państwa. Naddniestrzański separatyzm natomiast, jak wynika z publikacji, służy jedności państwa (sic!) (Solonari 2002, s. 427-430; Stati 2003, s. 396-402). Narracja pro-rumuńska w ogóle nie wspomina o Mołdawianach i języku moł¬ dawskim. Mówi się wyłącznie o Rumunach i języku rumuńskim. Rumuni są potomkami Daków i osadników rzymskich, a ich przestrzeń lingwistyczna i et­ niczna kończy się formować pod koniec V I I I wieku. Mołdawia, a także Wołosz¬ czyzna, są dwoma rumuńskimi państwami, które pomimo różnorodnych konflik¬ tów dążą do zjednoczenia. Dochodzi do niego w roku 1600 za sprawą Michała Walecznego. Wydarzenie to staje się symbolem, a w dalszej narracji pojawia się już tylko motyw dążeń do ponownego zjednoczenia (Istorija... 2002, s. 17-22, 90-93; Solonari 2002, s. 432-433). Obok obsesyjnej potrzeby zjednoczenia eksponuje się centralizację. Pozy¬ tywnie ocenia się zabiegi władców o umocnienie władzy, potępia się bojarów jako wichrzycieli i popleczników wrogich sąsiadów. Negatywnie ocenione zo¬ stają także mniejszości, które są czynnikiem destabilizującym. Jest to element charakterystyczny dla całej rumuńskiej historiografii, która jest wrogo nasta¬ wiona do obcych . Bardzo pozytywnie zostaje oceniony kościół prawosławny, jako funkcjonujący od narodzin państwa aż do dziś. Pozwala on na przetrwanie Rumunów w Mołdawii pod jarzmem tureckim (islam) oraz polskim i węgierskim (katolicyzm). Przyłączenie Besarabii do Rosji w 1812 roku jest określane jako zmiana kolonizatora na gorsze. Podkreśla się bowiem, że w czasie okupacji tureckiej księstwa rumuńskie posiadały wewnętrzną autonomię, którą Besarabia utraciła stając się częścią imperium rosyjskiego. Jednocześnie okres do I wojny światowej jest przedstawiany jako czas nasilonej rusyfikacji, kolonizacji i wyna¬ rodowienia. Wiele uwagi poświęca się także procesowi zjednoczenia ziemrumuńskich. Włączenie Besarabii do Wielkiej Rumunii po wojnie jest przedstawiane w samych superlatywach jako zerwanie z jej kolonialną przeszłością (Istorija... 8 2002, s. 126-242). 8 Więcej na temat rumuńskiego nacjonalizmu pisze Lucian Boia (2003) i Wim van Meurs (1994). �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 13 Utworzenie MASSR jest określane jako sowiecka inicjatywa o charakterze propagandowym, w której nie wziął udziału żaden Mołdawianin, mająca do­ prowadzić do sztucznego podziału na Rumunów i Mołdawian. Podobnie ocenia się oderwanie Besarabii przez ZSRR w czasie I I wojny światowej, interpre­ tując to jako rozbiór Rumunii i okupację Mołdawii. Nowy ustrój panujący w republice określa się mianem reżimu i kładzie nacisk na przedstawienie wszystkich jego negatywów. Dużo uwagi poświęca się również mołdawskiej drodze ku niepodległości, udowadniając, że mieszkańcy przez lata dążyli do zjednoczenia z Rumunią (Istorija... 2002, s. 268-271, 288-301). Uzyskanie niepodległości przez Mołdawię jest przedstawiane jako naturalny wynik walki 0 niepodległość Rumunów z Besarabii. Państwo jest jednak określane jako tym¬ czasowe i nie-naturalne (Istorija... 2002, s. 55-88, 272-288, 296-301; Solonari 2002, s. 434-441). Te dwie narracje rywalizują dzisiaj ze sobą o kształt mołdawskiego państwa 1 ludności go zamieszkującej. W szkolnictwie obowiązuje „wersja rumuńska", mimo, że pod koniec lat 1990. i na początku 2000. próbowano zastąpić j ą „wer¬ sją mołdawską". Jednak rządowe próby spotkały się ze sprzeciwem ze strony opozycji i władze państwowe musiały się wycofać ze swych zamiarów (więcej: Solonari 2002, s. 414-415). Jeden ze zwolenników „wersji mołdawskiej" - Vasile Stati, uważa, że to paradoks, żeby w Mołdawii uczyć historii sąsiedniego pań¬ stwa (Rumunii). W zasadzie wypada się z nim zgodzić, ale co z tego, jeśli jego przeciwnicy uważają, że paradoksem jest istnienie Mołdawii jako oddzielnego od Rumunii państwa. MOŁDAWIANIE CZY RUMUNI? Tożsamość mołdawska Po roku 1812 świadomość etniczna czy też narodowa, mieszkańców Besarabii była bardzo niska. Już wtedy natomiast władzy carskiej zależało na odróżnieniu swoich rumuńskich poddanych od tych zamieszkujących inne obszary. W tym celu Besarabców zaczęto nazywać Rumunami w opozycji do tych z Wołosz¬ czyzny, Transylwanii, Banatu i innych. Kiedy sytuacja międzynarodowa nie po¬ zwoliła Rosji na zjednoczenie pod swoim berłem wszystkich ziem rumuńskich, zaczęto lansować nazwę Mołdawianie dla osób na Wschód od Prutu, w opozycji do Rumunów, którzy mieszkali na Zachód od niego. Takie nazewnictwo było nośne, nawiązywało bowiem do faktycznej krainy historycznej (Mołdawii). W tym okresie rosyjscy panslawiści uważali, że mieszkańcy Besarabii są zromanizowanym ludem słowiańskim. Już wówczas istniała potrzeba wyodrębnienia Mołdawian spośród Rumunów (więcej: van Meurs 1994, s. 110-111). Kontynuacją tego stanu rzeczy było utworzenie MASSR, która stawiała na „mołdawską" świadomość narodową. Problemem był brak intelektualistów i kadr. Ludność rumuńska/mołdawska stanowiła tam mniejszość wśród Rosjan �14 JAROSŁAW DERLICKI i Ukraińców. Dopiero po utworzeniu MSSR nastąpił rozwój mołdawskiej historio¬ grafii, tworzonej głównie przez uczonych z MASSR, Moskwy i Kijowa. Ważnym elementem powstających prac była etnogeneza Mołdawian. Obowiązywała, oczywiście, sowiecka koncepcja narodowościowa, w myśl której plemiona zmie¬ niały się w narodowości (narodnosf) a następnie w narody (więcej: Guibernau 1997; Kryukov 1996; Kuzio 2002). Pomijając wątek Getów i Daków, od których wywodzi się cała ludność rumuńska, uważano, że po uformowaniu się ludności wołoskiej, podzieliła się ona na Rumunów i Mołdawian. Rumunii zmieszali się ze Słowianami z Południa, a Mołdawianie z tymi ze Wschodu. Jako właściwe narody burżuazyjne ukonstytuowali się natomiast w połowie X I X wieku, kiedy Besarabia należała już do Rosji. Dopiero po śmierci Stalina pozwolono na wery¬ fikację tej tezy. Uznano wówczas, że podział na Mołdawian i Rumunów nastąpił dopiero w X I X wieku, Słowianie natomiast oddziaływali na ten proces przez dwa tysiące lat związków o charakterze ekonomicznym, politycznym i kulturo¬ wym (van Meurs 1994, s. 113-114, 181, 189). Obecnie powstanie mołdawskiej tożsamości wyjaśnia się przy pomocy trzech teorii. Pierwsza z nich, podzielana przez większość Mołdawian, nawiązuje do wersji stworzonej w okresie sowieckim. Ich przekonania są dodatkowo wzmoc¬ nione historyczną izolacją Besarabii od pozostałych ziem rumuńskich, a także fak¬ tem utworzenia po roku 1991 niepodległej Mołdawii. Jest to także wersja obowią¬ zująca w szkołach Naddniestrzańskiej Republiki Mołdowy (tzw. Naddniestrza) (King 2003, s. 63-64). Druga teoria, często nazywana 'konspiracyjną', odnosi się do manipulacji wła¬ dzy sowieckiej, która w sztuczny sposób z Rumunów zrobiła Mołdawian. W jej myśl, zwolennicy starego systemu nie pozwalają większości społeczeństwa po¬ wrócić do swoich rumuńskich korzeni. Taki stan rzeczy pozostanie, dopóki Moł¬ dawia będzie się znajdować w orbicie wpływów Rosji. Gdy te bariery znikną, Mołdawianie znów staną się Rumunami (Dima 2001, s. 128; King 2003, s. 63). Trzecia koncepcja, 'wynarodowienia', jest nieco zbliżona do drugiej. W jej myśl, mołdawska świadomość narodowa została stworzona przez sowiecką poli¬ tykę narodowościową. Mołdawianie są po prostu 'wynarodowionymi' Rumuna¬ mi. Poprzez wzmocnienie swoich związków z Rumunią, znów mogliby jednak stać się 'pełnowartościowymi' Rumunami (King 2003, s. 63). Tożsamość rumuńska Mołdawskiej tożsamości przeczy większość współczesnych publikacji o cha¬ rakterze naukowym (patrz Istorija... 2002; Solonari 2002; Dima 2001). W pra¬ cach tych mieszkańcy Mołdawii są ukazywani jako część narodu rumuńskiego, która w X I X wieku znalazła się w carskiej Rosji. Polemizują one z lansowaną od czasów ZSRR koncepcją podziału na Rumunów i Mołdawian, który dokonał się jakoby w X I X wieku. Ich zdaniem Rumuni jako lud i wspólnota kulturowoetniczna uformowali się już w V I I I wieku ze zromanizowanych Getów i Daków, natomiast losy ziem rumuńskich potoczyły się różnymi kolejami. Nie prze- �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 15 szkodziło to jednak w zjednoczeniu następującemu od połowy X I X wieku, zakończonemu ostatecznie po I wojnie światowej przyłączeniem Besarabii do rumuńskiej macierzy. W takim ujęciu mołdawska tożsamość jest sztucznym tworem. Co prawda, fakt istnienia Mołdawii jest bezsprzeczny, jej granice przebiegają jednak inaczej niż granice dzisiejszego państwa mołdawskiego. Sowiecka manipulacja jest w tym przypadku podwójna: po pierwsze, mieszkańcom Besarabii udało się zaaplikować tożsamość mołdawską, a po drugie podnieść j ą do rangi narodowo-państwowej. Z taką pozycją nie zgadzają się zwolennicy tożsamości mołdawskiej twierdząc, że kiedy istniało hospodarstwo mołdawskie, nikt jeszcze nie słyszał o Rumunii i Rumunach, które są sztucznym tworem X I X wieku. LIMBA MOLDOVENEASCA? 9 Sowiecka polityka narodowościowa szła w parze z językową, co odpowia¬ dało przekonaniu, że język jest częścią świadomości narodowej. Co prawda, od X I X wieku w Besarabii postępowała rusyfikacja, jednak językiem rdzennej ludności był bezsprzecznie język rumuński ze swą regionalną specyfiką. Przed władzą sowiecką stanął problem oddzielenia mołdawskiego od rumuńskiego. W Mołdawskiej ASSR narodziła się koncepcja tego języka jako mieszanki słowiano-romańskiej. Chciano w ten sposób zbliżyć język jak najbardziej do sło¬ wiańskich i wskazać istniejące między nimi więzy. Tymczasem zbiegli z Besarabii komuniści uważali, że mołdawski jest językiem prostego ludu, a rumuński burżuazji. Na początku lat 1930. zaczęto wprowadzać język zbliżony do lite¬ rackiego rumuńskiego z alfabetem łacińskim, by w roku 1938 narzucić zapis cyrylicą i włączyć dużo rosyjskiego słownictwa. Taki zrusyfikowany żargon za¬ czął obowiązywać także w MSSR po wojnie. Uczeni z Moskwy i Kiszyniowa odrzucili tezę o słowiańskim charakterze mołdawskiego uznając, że istnieją dwa wschodnio-romańskie języki: rumuński i mołdawski (Dima 2001, s. 96-100; van Meurs 1994, s. 128-134). Nicolas Dima uważa, że przekonanie o istnieniu języka mołdawskiego przy¬ jęło się wśród miejscowej ludności, ponieważ była ona pozbawiona elit inte¬ lektualnych, które uciekły do Rumunii lub zostały wywiezione do ZSRR. Jego zdaniem, pozostałemu w Mołdawii chłopstwu po prostu wmówiono, że są Mołdawianami i mówią po mołdawsku (2001, s. 97). Od lat 1930. w MASSR, a później i MSSR, postępowała nasilona rusyfikacja. Większość szkolnictwa i mediów funkcjonowała w języku rosyjskim; także literatura była wydawana w tym języku. Wielu autorów podkreśla jednak, że Mołdawianie okazali się dosyć odporni na rusyfikację (Dima 2001, s. 114-115; van Meurs 1994, s. 143). Mimo to, a może właśnie dlatego, ruch niepodleg¬ łościowy rozpoczął się w MSSR od wystąpień przeciw językowi rosyjskiemu, 9 Rum. język mołdawski. �16 JAROSŁAW DERLICKI domagano się bowiem zwiększenia roli mołdawskiego w życiu publicznym. W ciekawy sposób natomiast przedstawia się kwestia nazewnictwa tego języka w okresie pierestrojki i później. Początkowo, aby uczcić język państwowy MSSR, ustanowiono 31 sierpnia 1989 roku „Dniem Naszego Rumuńskiego Języka", za¬ stępując także cyrylicę alfabetem łacińskim. W trzy lata po uzyskaniu niepodległości parlament uznał, że językiem państwowym jest „mołdawski", a z nazwy święta wyrzucono przymiotnik rumuński. Wówczas w kraju rozpoczęła się dys¬ kusja na temat języka mieszkańców. Dla większości lingwistów, językoznawców i miejscowej inteligencji, język mołdawski nie istnieje, można go jedynie uznać za regionalną wersję rumuńskiego. Z kolei dla mołdawskich władz i większości społeczeństwa, język mołdawski jest czymś innym niż rumuński. Debata dopro¬ wadziła do tego, że w księgarniach zaczęły się pojawiać różnorodne prace, np. słownik rumuńsko-mołdawski (więcej: Dogaru 2004). 10 Dosyć skomplikowana jest sytuacja języka rosyjskiego, o który pośrednio to¬ czyły się konflikty w Naddniestrzu i Gagauzji. Doprowadziły one do oderwania się Naddniestrza i utworzenia daleko idącej autonomii dla Gagauzów. Należy podkreślić, że język rosyjski jest językiem większości grup mniejszościowych zamieszkujących Mołdawię. Na dodatek nie wykazują one zainteresowania nauką języka rumuńskiego/mołdawskiego. W tej sytuacji obok państwowego mołdawskiego, w republice funkcjonuje także rosyjski, któremu nadano status „języka oficjalnego" (Dogaru 2004). Od kilku lat daje się jednak zauważyć postępującą rumunizację przestrzeni języka publicznego. Taki stan rzeczy wydaje się normalny w stolicy - Kiszyniowie. Ogromnym zaskoczeniem dla mnie był natomiast stopień występowania tego języka w Bielcach - drugim największym mieście Mołdawii, uznawanym za najbardziej zrusyfikowane. Wydaje się, że mniejszości zostają zmuszone do nauki języka państwowego, ponieważ coraz więcej ofert pracy, szczególnie w sferze budżetowej, wymaga jego znajomości. Nie zmienia to jednak faktu, że dla mołdawskiej inteligencji jest to skarłowaciały rumuński, który należy kory¬ gować. Natomiast dla władz państwowych i większości społeczeństwa jest to mołdawski, różny od rumuńskiego. 11 12 STRATEGIE TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII Obecnie w Mołdawii funkcjonuje kilka opcji narodowych, które diametralnie dzielą społeczeństwo. Dotyczą one nie tylko sporu wokół tego czyje jest państwo i kto jest w nim narodem państwowym, ale odnoszą się także do mołdawskiej polityki zagranicznej i jej miejsca w świecie. Znacznie upraszczając można je podzielić na trzy główne nurty, w ramach których istnieje znaczne zróżnicowanie: 1 0 11 1 2 Republika Mołdowa ogłosiła niepodległość w sierpniu 1991 roku. Wiele wątpliwości budzi funkcjonowanie języka „oficjalnego" obok „państwowego". Porównuję tutaj sytuację z października 2004 i maja 2007 roku. �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 17 Panrumuńskość Wydaje się, że w euforii przełomu lat 1980/90. początkowo najważniejsze było obalenie komunizmu, podniesienie roli języka, kultury, itp. Nikt nie przy¬ wiązywał wówczas zbytniej uwagi do kwestii nazewnictwa, podziału na to, co mołdawskie i rumuńskie. Jednak już w roku 1992 Front Ludowy uczynił panrumuńską orientację podstawowym elementem swojej kampanii wyborczej. Radykalizacja tej partii doprowadziła do jej stopniowej marginalizacji. Po pierw¬ sze, w okresie jej rządów znacznie pogorszyła się sytuacja ekonomiczna kraju. Po drugie, idea zjednoczenia z Rumunią nie spodobała się mieszkającym w kraju mniejszościom, doprowadzając do krwawych konfliktów. Pomysł ten nie spotkał się również z wystarczająco szerokim poparciem społecznym. W praktyce, od początku lat 1990., działacze Frontu Ludowego nie piastowali ważniejszych sta¬ nowisk we władzach Mołdawii. Wielu z nich porzuciło działalność polityczną, powracając do wcześniejszych zajęć. Do grona zwolenników historycznych i kulturowych związków z Rumunią można zaliczyć mołdawską inteligencję. Uważa ona siebie za Rumunów i pod¬ kreśla tymczasowy charakter mołdawskiej państwowości. Wiele takich osób, nie widząc perspektyw na szybką integrację obu państw, wyjechało do Rumunii. Jed¬ nak prawdziwi 'narodowcy' uważają, że ich zadaniem jest pozostać w Mołdawii i doprowadzić do jej zjednoczenia z Rumunią. Wedle różnych szacunków sta¬ nowią oni od 5% do 10% etnicznych Mołdawian (choć w tym wypadku należa­ łoby mówić raczej o Rumunach) (King 2003, s. 65-66; Kuzio 2002, s. 256-259; Solonari 2002, s. 427-439). 13 Mołdawskość Opcja mołdawska uznaje w pewien sposób istniejący stan rzeczy i cieszy się chyba największym poparciem społecznym. Jej linia jest realizowana przez władze państwowe. Najważniejsze założenia sprowadzają się do uznania Moł¬ dawii za kraj wielokulturowy i wieloetniczny, liberalny w podejściu do mniej¬ szości. Nurt ten uznaje również wspólne historyczne, kulturowe i językowe dzie¬ dzictwo Mołdawian i Rumunów. Podkreśla się jednak, że historia doprowa¬ dziła do wytworzenia się oddzielnych tradycji i tożsamości. Akceptuje się więc specjalny rodzaj związków z Rumunią, ale nie odrzuca równie ważnych więzi z Rosją i krajami WNP. Taki pogląd jest podzielany przez większość społeczeństwa. Mniejszości mogą się czuć usatysfakcjonowane liberalną polityką i brakiem nacjonalistycznych wątków. Kwestia wspólnego dziedzictwa Rumunii i Mołdawii obiektywizuje pro¬ blematykę mołdawskości i nie wyklucza zbliżenia obu państw w przyszłości. 1 3 Ruch, który odegrał ogromne znaczenie podczas pierestrojki i pierwszych lat niepodleg¬ łości Mołdawii. �18 JAROSŁAW DERLICKI Z kolei, strategiczne partnerstwo z Rosją nawiązuje do wydarzeń z 1812 roku i gwarantuje Mołdawii dostawy bogactw naturalnych . Jest to także 'ukłon' w stronę mniejszości rosyjskojęzycznych i dowód na odrzucenie możliwości integracji z Rumunią. Mołdawia dąży jednocześnie do zacieśnienia stosunków z Unią Europejską i być może integracji w dalekiej przyszłości (Berg, van Meurs 2002, s. 63-64; King 2003, s. 68-70). 14 Prorosyjskość Opcja prorosyjska dotyczy przede wszystkim mniejszości mieszkających w Mołdawii oraz separatystycznego Naddniestrza. Jest to ruch, który uformował się w odpowiedzi na mołdawskie (rumuńskie) odrodzenie narodowe na przeło­ mie lat 1980/90. i szczególnie mocno stoi w opozycji do ruchu panrumuńskiego. Specyfiką Naddniestrza jest wysoki stopień sowietyzacji i industrializacji (przede wszystkim przemysł wojenny). Jego mieszkańcami są głównie Ukraińcy i Rosja¬ nie, ludność mołdawska natomiast jest tam zmarginalizowana. Tęsknota za ZSRR i obawy przed rumunizacją kraju są podzielane przez mniejszości mieszkające w Mołdawii 'właściwej', przede wszystkim Ukraińców, Rosjan, ale także Buł­ garów, Gagauzów, Polaków i innych. Wydaje się, że można je wpisać w szerszy nurt dążący do przywrócenia stanu sprzed 1991 roku lub przynajmniej zacieśnie¬ nia współpracy i integracji z WNP, szczególnie z Rosją. Osoby o poglądach prorosyjskich odrzucają rumuńskość Mołdawian uważa¬ jąc, że ich język i oni sami różnią się od Rumunów w stopniu wystarczającym do utworzenia własnego państwa. Wszelkie próby zbliżenia obu krajów są przez nich postrzegane jako próby rumunizacji i marginalizacji mniejszości. Natu¬ ralnym obrońcą ich praw jest w takim ujęciu Rosja, która broniła praw Naddniestrza. Z kolei próby działalności na rzecz integracji Mołdawii z Unią Euro¬ pejską są przez nich wyśmiewane ze względu na tragiczną sytuację ekonomiczną kraju (Berg, van Meurs 2002, s. 65; King 2003, s. 67-68). MOŁDAWIANIE: M I T CZY RZECZYWISTOŚĆ? Większość autorów podkreśla sztuczny charakter mołdawskiego państwa i narodu (patrz: Berg, van Meurs 2002; Dima 2001; King 2003; van Meurs 1994). Wielu z nich przewiduje ich szybki upadek (np. Dima 2001). Równie wielu bada¬ czy zastanawia się jednak nad fenomenem trwałości tych zjawisk (np. van Meurs 1994; King 2003). Bezsprzecznie Mołdawianie są w jakimś stopniu wynikiem sowieckiej „inżynierii etnicznej" (patrz: Berg, van Meurs 2002, s. 65). Z pewnoś­ cią też w okresie XX-lecia międzywojennego byli poddawani pewnym formom rumunizacji. Podobne próby były zresztą podejmowane na początku lat 1990. 1 4 Mołdawia nie posiada własnych bogactw naturalnych. �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 19 Mimo to, do dzisiaj lwia część Mołdawian uważa się właśnie za Mołdawian określając swój język, kulturę i historię mianem mołdawskich. Co zatem wpłynęło na trwałość i popularność mitu o mołdawskim narodzie? Wydaje się, że odpowiedź tkwi w mołdawskiej historiografii. Wim P. Meurs (1994) wskazuje, że była ona mieszanką komunizmu i nacjonalizmu i jako taka okazała się atrakcyjna dla ludu. Autor w swojej pracy szczegółowo oma¬ wia proces destalinizacji historiografii, który doprowadził do podwyższenia jakości uprawiania historii jako nauki. Dla historyków był to krok naprzód do wyrażania swojej tożsamości, mogli bowiem w sposób w miarę swobodny pisać o narodowej dumie, charakterze, dziejach, itp. Historycy stopniowo odchodzili od opisywania ustanowienia władzy radzieckiej w Mołdawii i historii Komuni­ stycznej Partii MSSR. Mogli zająć się poszukiwaniem narodowych bohaterów, mitów i symboli. Ich prace mieściły się w nurcie mołdawskiego nacjonaliz¬ mu (van Meurs 1994, 185-196). Stąd też bierze się, być może, powszechna akceptacja mołdawskości. Nawet jeśli odrzucimy językowe i etniczne podstawy wyodrębnienia Mołdawian jako odrębnego narodu, to jednak istnienie państwa potwierdza ten fakt. Jeżeli istnieje Republika Mołdowy, państwo uznawane na arenie międzynarodo¬ wej, to wydaje się, że jej ludność ma prawo uważać się za naród mołdawski, nawet jeśli jego istnienie nie opiera się na do końca racjonalnych przesłankach. W nurcie panrumuńskim zbyt duży akcent kładzie się na powiązanie i zależność narodu od języka. Moim zdaniem, relacje Rumunia-Mołdawia, pomijając wszyst¬ kie różnice, przypominają układ Niemcy-Austria, przy czym nikt nie twierdzi, że Austriacy są Niemcami, mimo, że używają tego samego języka. W takim świetle można chyba w dyskusji o Mołdawianach przejść od mitu do rzeczywistości. HISTORIA I TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII Historia nigdy nie będzie prawdziwie obiektywna. Przeszłość jest konstruo¬ wana w zależności od warunków i życzeń tych, którzy obecnie 'produkują' książki o historii. Oznacza to, że cała historiografia jest mitologią - opowieścią współczesności o przeszłości. Kolonizatorzy starają się wymazać pamięć histo¬ ryczną kolonizowanej grupy, co znacznie ułatwia asymilację i prowadzi do utra¬ ty tożsamości. Dlatego też odradzanie pamięci i historiografii narodowej jest ściśle związane z potwierdzeniem tożsamości wobec byłego imperialnego 'inne¬ go'. W krajach post-sowieckich historycy są zmuszani przez rządzących do po¬ twierdzenia prawa rdzennej populacji do posiadania własnej, odrębnej historii (Kuzio 2002, s. 246-248). Jak powyższe założenia są realizowane w Mołdawii? Należy przypomnieć, że Mołdawia, w swoim obecnym kształcie, powstała po I I wojnie światowej z rumuńskiej Besarabii i ukraińskiego Naddniestrza. Podobnie jak Macedonia jest państwem, którego tożsamościowa odrębność od sąsiadów została wypro- �20 JAROSŁAW DERLICKI mowana przez byłą metropolię (w tym wypadku ZSRR). Po roku 1991 władze mołdawskie zapowiedziały tworzenie państwa opartego na wielowiekowych tra¬ dycjach, niejasne jednak było, na jakich: mołdawskich czy rumuńskich? Trudno powiedzieć, w jakim stopniu władza radziecka przyczyniła się do zniszczenia wcześniejszej tożsamości mieszkańców Mołdawii. Z pewnością jednak stwo¬ rzyła podstawy mołdawskiej świadomości narodowej: powstała Mołdawska SRR jako dowód na to, że region ten nie jest rumuński. Zmiana alfabetu i cała sowiecka narracja w historiografii wymazały dużą część rumuńskiego dzie¬ dzictwa, podkreślając silne związki ze Słowianami (np. 40% słowiańskiego słownictwa) i jednocześnie tworząc podwaliny tożsamości mołdawskiej w opo¬ zycji do rumuńskiej. Aby budować nową tożsamość, Mołdawia musi określić swój stosunek do Rosji, a także do Rumunii, z którą dzieli flagę i język państwowy (a do X I X wieku także historię). Paradoksalnie, większość inteligencji, która powinna tworzyć hegemonię kulturową i nową historiografię narodową, zaprzecza istnieniu pań¬ stwa mołdawskiego jako sztucznego konstruktu ZSRR. Przedstawiciele tej opcji nazywają się 'narodowcami' lub 'patriotami'. Są odcięci od 80% społeczeństwa, które nie podziela ich poglądów i nie chce być Rumunami, mają jednak niewąt¬ pliwy wpływ na szkolnictwo, chociażby jako autorzy podręczników do historii. Z kolei elity rządzące promują państwo mołdawskie, używając narracji opar¬ tej na tej z okresu ZSRR. Od początku lat 1990. w Mołdawii obowiązuje nauka historii Rumunów, a wszelkie rządowe próby zastąpienia jej historią Mołdawii są przez opozycję udaremniane. W roku 2000 prezydent Władimir Woronin wydał dekret nakazujący naukę „historii Mołdawii". Została nawet powołana specjalna grupa robocza, mająca przygotować odpowiednie podręczniki. Jednak nie do¬ puściła do tego opozycja (Solonari 2002, s. 414-415). Do dzisiaj, większość podręczników mówi o Rumunach lub rumuńskich ziemiach. Oznacza to rów¬ nież, że twierdzenie Tarasa Kuzio o tym, że w krajach post-sowieckich historycy są zmuszani przez rządzących do pisania historii narodowej w odpowiedni spo¬ sób, w przypadku Mołdawii nie jest prawdziwe. Tamtejsi historycy nie poddali się naciskom władzy i zamiast mówić o dziejach narodu państwowego, mówią 0 historii obcego państwa - jak ujął to Stati (2003, s. 7). Biorąc pod uwagę fakt, że w naszej części Europy idea państwa narodowego jest ogromną wartością, taki stan rzeczy musi wydawać się paradoksem. Zastanawiający jest brak grup, które mogłyby zaproponować nowy i nieza¬ leżny typ narracji historycznej. Oczywiście, jest wiele osób, które nie zgadzają się zarówno z wizją panrumuńską jak i rządową, opartą na sowieckiej narracji. Większość społeczeństwa nie uważa się za Rumunów, ale też nie akceptuje w pełni mołdawskiej odrębności, widząc wiele związków z tymi pierwszymi. Jednocześnie ludzie ci nie potrafią stworzyć jakiejś formy nowego, promołdawskiego nurtu, mimo że w głębi serca są rzecznikami niepodległej Mołdawii 1 mołdawskimi patriotami. Dla ogromnej większości społeczeństwa najbardziej atrakcyjny jest schemat eksponujący szereg różnic w stosunku do Rumunów. Problem polega na tym, że nie jest to zupełnie niezależny głos o Mołdawii i jej �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 21 historii. Pod tym względem Mołdawia jest krajem post-sowieckim najbardziej podobnym do byłych kolonii państw Europy Zachodniej - swoją historiografię musi budować od podstaw. Trudno podważyć fakt istnienia narodu mołdawskiego, choćby ze względu na funkcjonowanie państwa i samoświadomości narodowej. Jego tożsamość jed¬ nak wydaje się być nadal zawieszona w próżni między rumuńskością a mołdawskością. Być może, dzięki zabiegom inteligencji i wejściu Rumunii do Unii Europejskiej , Mołdawianie zostaną 'prze-narodowieni' po raz kolejny stając się Rumunami. Być może też państwu uda się przełamać pewien impas i pełną parą ruszy mołdawski proces narodotwórczy. Odpowiedź przyniesie przyszłość. Obecnie jednak dla większości obywateli państwo jest mołdawskie, z kolei nacjonalizm jest przypisywany zwolennikom zjednoczenia z Rumunią. Można więc chyba zaryzykować twierdzenie, że państwo jest mołdawskie, a na¬ cjonalizm rumuński. 15 16 LITERATURA A l t e r m a t t U r s 1998, Sarajewo przestrzega. Etnonacjonalizm w Europie, Znak, Kraków. B e r g E i k i , v a n M e u r s W i m P. 2002, Borders and orders in Europe: limits of nation- and state-building in Estonia, Macedonia and Moldova, Journal of Communist and Transition Politics, Vol. 18, No. 4, s. 51-74. B o i a L u c i a n 2003, Rumuni. Świadomość, mity, historia, WUJ, Kraków. B o l d a n e I l z e , D e m s k i D a g n o s ł a w 2005, Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 57-86. Centrum... 2005, Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i oko­ lic na Wileńszczyźnie, A . Perzanowski (red.), WUW, Warszawa. Chata... 2000, Chata estońska. Setu - etnokonfesyjna grupa pogranicza, P. Ładykowski (red.), Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. D e m e l J a n u s z 1986, Historia Rumunii, Ossolineum, Wrocław. D e r l i c k i J a r o s ł a w 2006, [recenzja] Istorija Moldovy; Istorija Rumyn. S drevnejsich vremen do nasich dnej, Etnografia Polska, t. 50, z. 1-2, s. 273-276. D i m a N i c h o l a s 2001, Moldova and the Transdnestr Republic, Columbia University Press, Boulder-New York. D o g a r u V i t a l i e 2004, Not finding a common tongue, Transitions Online, 06/09/2004. E b e r h a r d t P i o t r 1996, Między Rosją a Niemcami. Przemiany narodowościowe w Europie środkowo-wschodniej w XX wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Etnografia... 2005, Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Ł. Smyrski (red.), WUW, Warszawa. Etnos... 2004, Etnosprzebudzony, L. Mróz (red.), DiG, Warszawa. 1 5 Do wątków kolonialnych odwołują się zarówno ideolodzy mołdawscy, jak i panrumuńscy. Pierwsi uważają, że Mołdawia jest traktowana jak była kolonia rumuńska, a najlepszym przeja¬ wem takiego stanu rzeczy jest nauka rumuńskiej historii w szkołach (Stati 2003, s. 7-12). Drudzy z kolei twierdzą, że prawdziwym kolonizatorem była Rosja i ZSRR, które unicestwiły rumuńskość mieszkańców Mołdawii (więcej: Istorija... 2002, s. 283-296; Kuzio 2002). Na krótko przed i po wejściu Rumunii do Unii Europejskiej, w grudniu 2006 roku, podanie o rumuńskie obywatelstwo złożyło ponad milion obywateli Mołdawii. 1 6 �22 JAROSŁAW DERLICKI G u i b e r n a u M o n t s e r r a t 1997, Marx and Durkheim on nationalism [w:] Rethinking natio­ nalism and ethnicity. The struggle for meaning and order in Europe, H.R. Wicker (red.), Berg, Oxford-New York, s. 73-90. H o r o w i t z S h a l e 2001, Explaining post-Soviet ethnic conflicts: using regime type to discern the impact and relative importance of objective antecedents, Nationalities Papers, Vol. 29, No. 4, s. 633-660. Ic h... 2003, Ich małe ojczyzny. Lokalność, korzenie i tożsamość w warunkach przemian, M . Trojan (red.), Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Istorija... 2002, IstorijaRumyn. Sdrevnejsich vremen do nasich dnej, D. Dragnev, E. Dragnev, V. Miskevka, I . Varta, I . Siskanu (red.), Civitas, Kisinev. J u s k a A r u n a s 1999, Ethno-political transformation in the states of the former USSR, Ethnic and Racial Studies, Vol. 22, No. 3, s. 524-553. K a b z i ń s k a I w o n a 1999, Wśród „kościelnych" Polaków. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, I A E PAN, Warszawa. K i n g C h a r l e s 1997, Minorities policy in the post-Soviet republics: the case of the Gagauzi, Ethnic and Racial Studies, Vol. 20, No. 4, s. 738-756. - 2003, Marking time in the middle ground: contested identities and Moldovan foreign policy, Journal of Communist Studies and Transition Politics, Vol. 19 , No. 3 , s. 60-82. K K 1993, Informacja o Naddniestrzu i Mołdawii, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, t. I I , z. 2 (3), s. 217-222. K r y u k o v M i c h a e l V. 1996, Self-determination from Marx to Mao, Ethnic and Racial Stu¬ dies, Vol. 19, No. 2, s. 352-378. Kultura... 2004, Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczes¬ ność, A . Kuczyński, M . Michalska (red.), Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. K u z i o T a r a s 2002, History, memory and nation building in the post-Soviet colonial space, Nationalities Papers, Vol. 30, No. 2, s. 241-264. N o w i c k a E w a , W y s z y ń s k i R o b e r t 1996, Lamowie i sekretarze, Nomos, Warszawa. P a w l u c z u k W ł o d z i m i e r z 1998, Ukraina. Polityka i mistyka, Nomos, Kraków. Postsocialism... 2002, Postsocialism. Ideals, ideologies and practices in Eurasia, C. Hann (red.), Routledge, New York-London. S o l o n a r i V l a d i m i r 2002, Narrative, identity, state: history teaching in Moldova, East Euro¬ pean Politics and Societies, Vol. 16, No. 2, s. 414-445. S t at i V a s i l e 2003, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev. S z y n k i e w i c z S ł a w o j 1996, Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 237-252. V a n M e u r s W i m P. 1994, The Bessarabian question in communist historiography. Natio¬ nalist and communist politics and history writing, University of Colorado, Boulder. W a y L u c a n A . 2003, Weak states and pluralism: the case of Moldova, East European Politics and Societies, Vol. 17, No. 3, s. 454-482. Wielka... 2000, Wielka Syberia małych narodów, E. Nowicka (red.), Nomos, Warszawa. W r ó b e l J a c e k 2004, Unia Europejska a Mołdawia, Prace Ośrodka Studiów Wschodnich, nr 13 (marzec), s. 16-28. Z a p a ś n i k S t a n i s ł a w 1993, Społeczne funkcjonowanie makronacjonalizmu. Na przykła¬ dzie panturkizmu i panmongolizmu w byłej radzieckiej Azji Środkowej, Kultura i Społe¬ czeństwo, t. 37, nr 4, s. 111-126. Źródła internetowe: www.statistica.md siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 23 JAROSŁAW DERLICKI WHOSE STATE A N D WHOSE NATIONALISM? IDENTITY DILEMMAS I N M O L D A V I A Summary The author focuses on the issue of Moldavian national identity. Tracing historical and linguistic roots of the arguments used in the debate on Moldavian consciousness, he presents identity strat¬ egies in Moldavia. The main argument here is that the complicated history of Bessarabia (today's Moldova) has resulted in contemporary identification dilemmas. One of the key questions is whether we should call it Moldavian or Romanian. About 80% of the titular nation call them­ selves and their language Moldavian. On the contrary, approximately 5% (mostly intelligentsia) believe that they are Romanians, who were de-nationalized and transformed into Moldavians by the Soviet state. It is undisputable, that present Moldavian identity is the result of soviet national policy. Its stability, however, is a quite unusual phenomenon. I f we accept the existence of inde¬ pendent Republic of Moldova, we must grant its population the right to be named Moldavian, even i f there are no rational reasons to distinguish them from Romanians. Today most people want to be called Moldavians while nationalist movement is considered to be Romanian. We could describe this case as Moldavian state with Romanian nationalism. J.D. Adres Autora: Mgr Jarosław Derlicki Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: derlicki@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/100003ee62a002e55ca06462211eae02.pdf 8f3a94f6b2a54cc2ed0e1191a27a705c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5249 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4872 Title A name given to the resource Od redakcji / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.5-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OD REDAKCJI Szanowni Państwo! W Państwa ręce oddajemy kolejny, pięćdziesiąty pierwszy tom Etnografii Polskiej. Tematem poprzedniego, jubileuszowego tomu było zjawisko narracji. Tegoroczny wolumin również ma temat przewodni. Jest nim - najogólniej mówiąc - Mołdawia. Artykuły o Mołdawii były do tej pory rzadkością na naszych łamach. Należy również dodać, że kraj ten jest obiektem zainteresowania niewielu polskich bada­ czy. Prezentowane teksty są owocem dwuletnich zajęć teoretycznych i praktycz¬ nych prowadzonych przeze mnie w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2002-2004, w ramach przedmiotu 'Labo­ ratorium Etnograficzne'. W tym okresie wraz z szesnastoosobową grupą studen­ tów przeprowadziliśmy etnograficzne badania terenowe w Mołdawii (zorganizowa­ no pięć dziesięciodniowych wyjazdów). Początkowo zakładałem, że badania będą dotyczyły przede wszystkim mieszkających tam Polaków. Dlatego też pierwsze dwa wyjazdy ograniczyły się wyłącznie do północnych obszarów kraju, gdzie miesz¬ ka najwięcej osób polskiego pochodzenia. Studenci z kierowanej przeze mnie gru¬ py dotarli wówczas do Bielc - drugiego pod względem liczby ludności miasta w Mołdawii (ok. 200 tys.), prowincjonalnych Ryszkan, uznawanej za najbardziej polską Styrczy, a także kilku innych wiosek takich jak: Nowe Druitory, Grigorówka, Pietropawłówka, Jegorowka i Pierwomajsk. Na terenie separatystycznego Naddniestrza odwiedziliśmy Polaków w Rybnicy, Słobodzie Raszkowskiej i Iwanowce. Przeprowadzone tam badania miały charakter rekonesansowy. Wkrótce okazało się, że dla większości studentów zagadnienie polskości w Moł¬ dawii jest tematem mało atrakcyjnym. Osoby określające się jako Polacy mieszkały przede wszystkim w Bielcach i Styrczy. W pozostałych miejscowościach ludność polskiego pochodzenia uważała się zazwyczaj za Ukraińców. Trudno było wyobra¬ zić sobie szesnaście osób prowadzących badania wyłącznie na temat polskości. Niewątpliwy wpływ miał też wiek moich studentów - były to osoby urodzone na początku lat 1980., dla których wszystko związane z komunizmem było swoistą egzotyką. I wreszcie, podczas zajęć w Warszawie, w 2003 roku, odwiedził nas Wojciech Marchlewski, etnolog, który z ramienia różnych europejskich instytucji jeździ do Mołdawii jako konsultant. Jego barwne opowieści z doświadczeń zebra¬ nych na południu kraju sprawiły, że część studentów zainteresowała się tym regio¬ nem. I tak, kilka osób zaczęło prowadzić badania na południu kraju, głównie w wiosce Tartaul de Salcie (w okolicy Kahulu), a także w Kiszyniowie oraz w położonej niedaleko stolicy Łapusznej. �6 OD REDAKCJI Tematyka poruszana w artykułach prezentowanych w najnowszym tomie Etno­ grafii Polskiej odzwierciedla zainteresowania badawcze studentów i problemy po­ ruszane przez nich w pracach laboratoryjnych. Niestety, z różnych przyczyn, nie udało się zamieścić tekstów wszystkich szesnastu autorów. Niektórych nie sposób było odszukać, inni nie zdołali przygotować artykułów na czas, część prac została już opublikowana, a niektóre teksty nie nadawały się do druku. Pozostająjuż tylko podziękowania, a ich lista jest dosyć długa. Przede wszystkim chciałbym podziękować kierownictwu Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego za powierzenie mi opieki nad grupą studentów u progu ich przygody z etnologią. Dziękuję również późniejszym opiekunom naukowym moich studentów za ich wkład w przygotowanie prac licencjackich, przede wszyst¬ kim dr dr Łukaszowi Smyrskiemu, Andrzejowi Perzanowskiemu i dr hab. Maciejowi Ząbkowi. Szczególne wyrazy wdzięczności należą się prof. Lechowi Mrozowi za jego życzliwość i zgodę na opublikowanie artykułów, których podstawą są prace licencjackie obronione w IEiAK UW. I , last but not least, chciałbym podziękować swoim byłym studentom: Małgorzacie Biczyk, Katarzynie Biskupskiej, Joannie Cwirko-Godyckiej, Agnieszce Garbolińskiej, Jakubowi Janiszewskiemu, Ignacemu Jóźwiakowi, Natalii Krawczuk, Mateuszowi Laszczkowskiemu, Magdalenie Paź, Katarzynie Piwowarczyk, Łukaszowi Rosińskiemu, Karolowi Stasiakowi, Magdzie Surawskiej, Michałowi Szmagajowi, Aleksandrze Szyszko i Kamilowi Wieleckiemu. Cieszę się, że część prac nie utknęła na wieki w „szufladzie". Nasze badania w Mołdawii nie byłyby możliwe bez wsparcia różnych instytucji, przede wszystkim Ambasady RP w Kiszyniowie i Domu Polskiego w Bielcach. Z całego serca pragnę podziękować reprezentującym je osobom. Serdeczne po¬ dziękowania kieruję także pod adresem wszystkich osób, które pomagały nam na miejscu, zarówno kapłanów, jak i świeckich. Szczególnie wiele wysiłku w opiekę nad nami włożyła rodzina Curkanów z Bielc i Kotulewiczów ze Styrczy, a także Wiaczesław Ionica z Kiszyniowa. Serdecznie dziękuję Wam a także wszystkim naszym gospodarzom z mołdawskich miast i wsi, których z imienia i nazwiska nie sposób tu wymienić. Jarosław Warszawa, 22 sierpnia 2007 r. Derlicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f381a4047e5bd682c4ca770aea0da9f.pdf 4dfbd04d2e0ffe885f1b1e98ea3dcedb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5254 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Mołdawia - świadomość historyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4877 Title A name given to the resource U nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia... / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.105-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biczyk, Malgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MAŁGORZATA B I C Z Y K U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW MOŁDAWSKIEJ WSI ŁAPUSZNA WPROWADZENIE Wieś Łapuszna leży około 60 kilometrów na południowy zachód od obec­ nej stolicy Republiki Mołdawii Kiszyniowa, w rajonie Hinczeszti, dawniej Kotowskim. Jej malownicze położenie na licznych pagórkach oraz gospodarstwa ukryte za wysokimi żelaznymi bramami mogą powodować u nowoprzybyłego gościa uczucie wielkiego zagubienia. Tym bardziej, że jest to wieś stosunkowo duża - zamieszkuje j ą około siedmiu tysięcy Mołdawian. Niegdyś sąsiadowali oni z wieloma rodzinami żydowskimi. Po wydarzeniach drugiej wojny świato¬ wej, a następnie licznych migracjach, pozostało po tym sąsiedztwie zaledwie jedno gospodarstwo. We wsi znajduje się primaria , obejmująca również po­ bliskie osady: Ruska i Anień. W okresie powojennym na tym terenie utworzono trzy kołchozy. Obecnie, podobnie jak w całej Mołdawii, dziś już prywatne gospodarstwa powoli pustoszeją, natomiast średnia wieku osób spotykanych na ulicach wciąż wzrasta . W centralnej części wsi widnieje biała, murowana wieżyczka cerkwi, wybudowanej w 1818 roku. Nieopodal stoi zniszczony budy¬ nek, niegdyś szpitalny. Dziś mieści się tam już tylko przychodnia. Na najwyż¬ szym pagórku wznosi się królująca nad łapuszniańskim krajobrazem szkoła. Opi¬ sując mołdawską wieś nie można nie wspomnieć o otaczających j ą i ciągnących się aż po horyzont winnicach. 1 2 3 Prezentowany tu artykuł jest wynikiem badań przeprowadzonych podczas trzech wyjazdów do Łapusznej w kwietniu, październiku i listopadzie 2003 roku. Z historykami i archeologami rozmawiałam o historii wsi w Muzeum Narodowym w Kiszyniowie. Wybrałam tę wieś jako miejsce swoich badań zaintrygowana 1 W latach 1998-2003 Mołdawia dzieliła się na 9 powiatów zwanych po rumuńsku judete. Reforma z 2003 roku przywróciła nazewnictwo rosyjskie. Obecnie w Mołdawii są 32 rejony, które składają się z gmin. Odpowiednik polskiego urzędu gminy. Według oficjalnych statystyk, prowadzonych co roku w organizacji Agenda Locala 2 1 , działającej z ramienia UNDP (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju), w poszukiwaniu pracy wyjechało z Łapusznej za granicę około 20% mieszkańców. Najpopularniejszymi miejscami docelowymi emigracji zarobkowej są: Hiszpania, Włochy, Portugalia i Turcja. 2 3 �106 MAŁGORZATA BICZYK opowieściami o jej bogatej przeszłości. Została mi przedstawiona jako najstarsza historyczna osada w Mołdawii. Tę relację usłyszałam od Polaka podróżującego po Mołdawii w sprawach służbowych. Jechałam zatem do „mojej" wsi z zamia¬ rem zajęcia się lokalną historią miejsca, które w oczach mieszkańców uchodzi za pierwszą stolicę kraju. Interesowałam się opowieściami o przeszłości, bliskiej i dalekiej. Szybko jednak stało się oczywistym, że niemożliwe jest prowadzenie w Mołdawii rozmów o historii bez śledzenia ideologicznych przemian ostatnich lat. Nie pozostawały one bez wpływu na lokalne postrzeganie przeszłości. Początkowo zamierzałam rozmawiać z osobami najstarszymi. Sądziłam, że najwięcej będą pamiętały i znajdą dla mnie choć trochę czasu. Sytuacja zastana zmusiła mnie do zmiany planów. We wsi dominuje język mołdawski. Nie pozo¬ stało to bez wpływu na zbierany przeze mnie materiał oraz dobór rozmówców. Okazało się, że rozmowy ze starszymi kobietami, powszechnie cenionymi ze względu na talent narratorski, były dla mnie w większości nieosiągalne. Panie nie posługiwały się językiem rosyjskim, a ja mołdawskim. W pewnym stopniu znajomość tę posiadali starsi mężczyźni, najczęściej dzięki odbytej służbie w armii radzieckiej. Dużo łatwiej było mi porozumieć się z osobami z pokolenia średniego, które pracując w kołchozie nauczyły się biegle władać językiem rosyjskim. Dużo też było wśród moich rozmówców nauczycieli, również emery¬ towanych. Odsyłano mnie do nich, „bo na pewno coś wiedzą". Dotarcie do „zwykłych" mieszkańców Łapusznej było dla mnie początkowo pewnym problemem. Mieszkałam u miejscowego primara , pasjonata historii wsi. Z jednej strony powszechne poważanie, jakim się cieszył, otwierało przede mną większość drzwi, z drugiej zaś nikt przy nim nie czuł się „kompetentny" w rozmowach o historii. Z reguły po krótkiej kurtuazyjnej rozmowie odsyłano mnie do mojego gospodarza lub miejscowych nauczycieli historii. Na pytania o legendy, np. o początek wsi, odpowiedzią były opowieści o mitycznym założe¬ niu Mołdawii oraz o jasnowidzącym jagniątku Muarita. 4 RYS HISTORYCZNY Łapuszna uważana jest przez mieszkańców za kolebkę państwa mołdawskie¬ go. Pierwszy dokument dotyczący tej wsi, według Sowieckiej Encyklopedii Moł¬ dawii, pochodził z 1429 roku (Dron 1998, s. 67). Pewne jest, że widnieje na nim data 10 kwietnia. Według niektórych historyków jest to jedno z licznych prze¬ kłamań w Encyklopedii. Inne źródła podają lata 1430-1431 (Dron 1998, s. 67). W tym czasie Łapuszna jest wymieniana jako rozwinięta osada, co pozwala przy¬ puszczać, że istniała już w drugiej połowie X I V wieku. Wiadomo, że była cen¬ trum wojskowo-administracyjnym oraz ważnym punktem handlowym. Leżała na przecięciu szlaków targowych wiodących z Rzeczypospolitej i Transylwanii w kierunku Morza Czarnego i Krymu (Dron 1998, s. 66). W wydanej niedawno 4 Odpowiednik polskiego wójta. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 107 Historii Mołdawii autorstwa Vasile Stati hasło „Łapuszna" pojawia się w kontekś­ cie pierwszych dokumentów wzmiankujących o podziałach administracyjnych (w latach 1430-1431 wymieniany jest judete Łapuszna), lub określających wy­ sokość podatków drogowych i myt (Stati 2002, s. 31, 41). W polskich opracowa¬ niach historycznych widnieją wzmianki dotyczące Łapusznej z racji pomniej¬ szych buntów anty-bojarskich pod koniec X V I wieku (Demel 1970, s. 167, 171). W latach 1990. prowadzone były badania historyczne, wykonywane na zlecenie ówczesnych władz wsi . W Łapusznej znajdowało się również pierwsze otwarte w niepodległej Mołdawii stanowisko archeologiczne. Z historią wsi związana jest postać Aleksandra Łapusznianu. Niewątpliwie jego przydomek pochodzi od nazwy Łapuszna. Aleksander uważany jest za nie¬ ślubnego syna wojewody Bogdana I I I Krzywego (Demel 1970, s. 169; Stati 2002, s. 139). Aleksander wstąpił na mołdawski tron jako wojewoda dzięki polskiemu poparciu. Pełnił tę funkcję dwukrotnie. Po raz pierwszy od roku 1552 do 1561, kiedy to wygnany został przez bojarów wspieranych przez Habsburgów. W cza¬ sie owego pierwszego panowania zasłynął jako dobry władca. Zbudował wiele cerkwi, rozkazał spisywać kronikę (latopis Ewfimia). Mołdawia w tym czasie rozwijała się pod względem ekonomicznym. Prowadził też stabilną politykę zagraniczną. Jednak stopniowo wzrastające tendencje autorytarne wywołały bunt bojarski. Po krótkim panowaniu „wojewody-despoty" Jakuba Heraklita, sułtan przywrócił na tron Aleksandra (1564-1568) (Stati 2002, s. 140). Na temat tego drugiego okresu panowania krążą niepochlebne opinie. Przyczynić się do nich mogła bardzo krytyczna w stosunku do Aleksandra popularna nowela historyczna Costacha Negruzziego . 5 6 7 Tyle wiadomo na temat panowania Łapusznianu. Dziś postać Aleksandra trak¬ towana jest jako ważny symbol. Miejscowe elity przyczyniają się do propagowa¬ nia wizerunku wojewody jako bohatera i dobrego władcy, który uczynił z Łapusznej stolicę. Wobec dość skąpych informacji dotyczących zarówno wsi, jak i związanej z nią postaci wojewody Aleksandra, tym bardziej ciekawe wydają się wyobra¬ żenia jej mieszkańców na temat własnej przeszłości. Przekonani są oni o dawnej wielkości Łapusznej - stolicy państwa mołdawskiego. W niej miał przyjść na świat Aleksander, przedstawiany jako jedyny władca Mołdawii urodzony w jej dzisiejszych granicach, między Prutem a Dniestrem. Taka charakterystyka postaci Aleksandra kłóci się z wielokrotnym podkreślaniem przez moich rozmówców, iż 5 Książka o historii wsi jest już napisana i czeka na wydanie. Nie wiadomo, kiedy to nastąpi w związku z brakiem funduszy. Walka o wpływy pomiędzy Królestwem Węgier, Królestwem Polskim i Imperium Osmań­ skim związana była z wysuwaniem własnych kandydatów na mołdawskich władców. Negruzzi Costache (1808-1868). Rumuński pisarz oraz członek Rumuńskiej Akademii Nau­ kowej. Od 1840 dyrektor Teatru Narodowego w Jassach. Wieli zwolennik romantyzmu. Współ­ pracownik pisma Dacia Literara. Badacz folkloru narodowego. Autor tomu wierszy lirycznych Pacatele Tineretelor (1857), poematu epickiego Aprodul Purice (1837), noweli historycznych, m.in. Alexandru Lapu$neanul (1840). 6 7 �108 MAŁGORZATA BICZYK 8 granica zachodnia Mołdawii nie jest wytyczona przez rzekę Prut . Historyczna kraina mołdawska rozpościera się na dużo szerszych terytoriach niż dzisiejsza Republika Mołdawii. Obejmuje również rumuńską część Mołdawii oraz leżące na północy i południu terytoria należące obecnie do Ukrainy. NARRACJA I ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA W trakcie badań interesowała mnie wiedza rozmówców o przeszłości najbliż¬ szej okolicy i państwa, w którym żyją. W jakim stopniu jest ona wynikiem prze¬ kazu pokoleniowego, a w jakim edukacji (radzieckiej lub współczesnej). Zasta¬ nawiałam się również nad wartościowaniem kolejnych epok i wydarzeń oraz przyczyną oceniania ich w taki, a nie inny sposób. W niniejszym artykule zamierzam prześledzić relacje narracji historycznej i narracji pamięci. Pragnę przedstawić świadomość historyczną mieszkańców Łapusznej, wyodrębniając w jej ramach owe dwa rywalizujące ze sobą typy opo¬ wieści historycznej. Początkowo miałam problemy z określeniem czym jest „świadomość histo¬ ryczna". Określenie to, w jego potocznym rozumieniu, wydawało mi się niefor¬ tunne ze względu na swoją nieostrość. Nie byłam również pewna, czy świado¬ mość może podlegać badaniom etnograficznym. Jednak w znaczeniu nadawanym jej przez Gerarda Kloskę jako „właściwy jednostce zbiór wyobrażeń, pojęć i są¬ dów dotyczących wydarzeń z przeszłości i wpływających na jej zachowania wer¬ balne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 114) staje się ona adekwatna do sytuacji zastanej w Łapusznej. To, co ważne dla mnie w tej definicji, to powiązanie prze¬ szłości z zachowaniami współczesnymi. Również Paul Ricoeur w swojej definicji świadomości historycznej, opisanej w trzytomowym dziele Temps et Recit, zaznacza uwikłanie teraźniejszości w prze¬ szłość, które dokonuje się poprzez, używając jego słownictwa, „trawersację dystansu temporalnego" (por. Bugajewski 2002, s. 22). Termin ten oznacza po¬ znawcze „przybliżanie się", zarówno przeszłości do teraźniejszości, jak i teraź¬ niejszości do przeszłości. Częścią składową koncepcji poznania historycznego jest u Ricoeura teoria świadomości historycznej. Dotyczy ona dziejów ujmowanych w całości: prze¬ szłości, określanej jako „przestrzeń doświadczeń", przyszłości, której figurą jest „horyzont oczekiwań" oraz teraźniejszości, w największym skrócie oznaczającej działanie, moment akcji. „Narracje historyczne przyczyniają się do kształtowania przestrzeni doświadczenia" (Bugajewski 2002, s. 41), konkurując tym samym z alternatywnymi wyobrażeniami, których dostarczają narracje pamięci (i opowia¬ dania fikcyjne). Oznacza to, że świadomość historyczna (dotycząca przeszłości) jest wynikiem rywalizacji pomiędzy narracją historyczną a narracją pamięci 8 Dzisiejsze państwo mołdawskie obejmuje w zasadzie Besarabię, która była jedynie częścią historycznej Mołdawii. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 109 o wizerunek społecznie akceptowalnych wyobrażeń przeszłości. W odbiorze nar¬ racji następuje moment, w którym czytelnik musi podjąć decyzję, na podstawie której z nich (narracji historycznej czy pamięci) kształtuje przestrzeń doświad¬ czenia (Bugajewski 2002, s. 40-41). Moment ten nazywa się re-figuracją i jest ostatnim etapem procesu mimetycznego, który oznacza „proces kształtowania językowych artykulacji czasowości" i warunkuje „transformację czasu ontycznego w temporalność intersubiektywnych relacji" (Bugajewski 2002, s. 92). Z jednej strony bowiem narracja historyczna jest częścią wpływającą na kształtowanie świadomości historycznej, z drugiej zaś myślenie w kategoriach historycznych nie byłoby możliwe, gdyby świadomość ludzka nie była „ustrukturowana temporalnie, zgodnie z dialektyką przestrzeni doświadczenia i horyzontu oczekiwań" (Bugajewski 2002, s. 43). Gdyby relacje przeszłości, teraźniejszości i przyszłości nie były częścią świadomości, nie zaistniałyby cechy temporalne języka. Proces mimetyczny przekształca zatem czas pierwotny w czas ludzki, społeczny. Dzieje się to w trakcie trzech operacji nazywanych kolejno mimezis I , I I , I I I . Pierwsza z nich oznacza przednarracyjną artykulację działań ludzkich (prefigurację). Druga - ujmowanie ludzkich działań w ramy narracji historycznej lub fikcyjnej (konfigu¬ racja). Mimezis III jest natomiast momentem recepcji owej narracji. W wyniku lektury narracji historycznej następuje refiguracja wizji świata. Jest to moment kształtowania przestrzeni doświadczenia oraz horyzontu oczekiwań. Lektura przekształca się w praktykę społeczną (Bugajewski 2002, s. 22, 44, 88-92). Rea¬ sumując: Narracja historyczna przybliża czas pierwotny do teraźniejszego, jest swoistym pośrednikiem między nimi. Podstawową cechą narracji historycznej, a zatem również świadomości historycznej, jest zmniejszanie dystansu, co ozna¬ cza, że w teraźniejszości kształtują się wyobrażenia o przeszłości i przyszłości. Świadomość historyczna „oznacza zespół mimetycznych (narracyjnych) i nienarracyjnych artykulacji przeszłości, przyszłości i teraźniejszości - konstruowa¬ nych w sytuacji zapośredniczonej przez aktywność interpretacyjną presji wywie¬ ranej przez przekaz przeszłości" (Bugajewski 2002, s. 202). Świadomość historyczna dotyka w Łapusznej równocześnie owych dwóch rodzajów narracji. Jest ona wynikiem działania pewnych mechanizmów pamięci charakterystycznych dla przekazu oralnego, takich jak opisywana przez Waltera Onga homeostaza. Pojęcie to dotyczy zakorzenienia w teraźniejszości opowieści, która ulega zmianom dyktowanym przez współczesność. Zmiany te przebiegają bez śladu, są nieuświadamiane przez opowiadającego (Ong 1992, s. 73-74). Innymi cechami narracji pamięci są: periodyzacja, opierająca się na silnej selekcji wydarzeń ważnych dla pamięci społecznej oraz mityzacja wydarzeń historycz¬ nych (Hastrup 1997, s. 24). Te lokalne narracje pamięci definiuję dla potrzeb artykułu jako specyficzny rodzaj wiedzy potocznej, wyłaniający się z powszech¬ nie znanych przez mieszkańców opowieści, które wyrwane z kontekstu tego miejsca przestają być zrozumiałe. W narracjach tych ważną rolę grają opowieści o przeszłości. Konstruowanie ich jest przesiane przez filtr teraźniejszych wyda¬ rzeń, wiedza o przeszłości jest odbiciem teraźniejszości (Hastrup 1997, s. 24). Dawid Lowenthal napisał wręcz, że „pamięć nie zachowuje przeszłości, lecz �110 MAŁGORZATA BICZYK dostosowywuje j ą do obecnie panujących warunków" (za: Hastrup 1997, s. 24). Starcy, których funkcja społeczna, według Maurica Halbwachsa, polega na pamiętaniu i udostępnianiu wspomnień, przekazują zniekształcony obraz prze¬ szłości, bowiem „nie mają zbyt bezstronnego poglądu" na nią (Halbwachs 1969, s. 160). Przeszłość zaś nie pozostaje bez wpływu na teraźniejszość. W Łapusznej nawet przestrzeń, wciąż znaczona nazwami historycznymi, świadczy o tym i nie pozwala zapomnieć o minionych dziejach. Równocześnie mołdawska historiografia oficjalna, czyli historia znarratywizowana, wpływa na wyobrażenia mieszkańców Łapusznej o przeszłości. Wiedza o historii narodu bywa wykładnią polityki danego państwa. Kształtują j ą pod¬ ręczniki i komunikaty oficjalne. Wydawałoby się, że opowieści legendarne, ze względu na swój lokalny charakter, powinny się oprzeć takim czynnikom. W Mołdawii tak nie jest. W ciągu ostatnich 15 lat trzykrotnie zmieniała się ofi¬ cjalna wykładnia historyczna, historiografia i nauczanie historii. Ricoeur, pisząc 0 narracji historycznej jako „historiograficznym opowiadaniu o przeszłości", za¬ znacza, że to właśnie dzięki narratywizacji wydarzeń z przeszłości (konfiguracja, operacja mimezis II) i wdrażaniu owej narracji w życie społeczne (refiguracja, mimezis III) zmniejsza się odległość pomiędzy teraźniejszością a przeszłością 1 oba te wymiary czasowe zaczynają na siebie oddziaływać. Oznacza to w prak¬ tyce, że zmiany w historiografii, wynikające z przyczyn ideologicznych, nie mogą pozostawać bez wpływu na stan wiedzy historycznej mieszkańców wsi. TRADYCJA I N A C J O N A L I Z M Niewątpliwy wpływ na moje rozważania o świadomości i narracji historycz¬ nej miała praca Erica Hobsbawma (1992), który na podstawie transmisji radio¬ wej obchodów świąt Bożego Narodzenia na dworze królewskim w Wielkiej Bry¬ tanii przedstawia swoje refleksje na temat tradycji wynalezionej. Jest to, według niego, zbiór praktyk o charakterze rytualnym lub symbolicznym, który ma za zadanie wdrażanie treści lub norm. Potrzeba tworzenia tradycji staje się istotna, gdy następują gwałtowne zmiany niszczące stare wzorce społeczne. Hobsbawm uściśla, iż cechą tradycji jest niezmienność. Zwyczaj natomiast odnosi się do pewnego stanu, w jakim znajduje się społeczność. To upadek zwyczaju prowadzi do zmian tradycji. Nowa tradycja może być zaszczepiona w starej i nawiązywać do niej. Niezbędne dla jej funkcjonowania jest posiadanie cech ciągłości, które można uzyskać na przykład poprzez powtarzalność nowych zwyczajów. Także nowe grupy, nie posiadające historycznych korzeni, mają potrzebę powoływania się na ciągłość tradycji. Wynajdowanie następuje wówczas poprzez swego ro¬ dzaju fałszerstwa, odwoływanie się do symboli lub postaci fikcyjnych, czy histo¬ rycznych. Tak jak tradycja pierwotna wiąże się z praktykami integrującymi grupę, tak tradycja wynaleziona ma za zadanie przywiązanie członków grupy, wytwo¬ rzenie poczucia przynależności, patriotyzmu. Niewątpliwie Mołdawia, jako pań¬ stwo młode i usiłujące określić dziś swoje miejsce w Europie, lawirując między �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 111 Rumunią i Rosją, wymaga konsolidacji społeczeństwa. Miejscem, w którym tra­ dycja wynaleziona funkcjonuje, jest przede wszystkim przestrzeń publiczna. Mimo to tradycja taka nie jest tworem ludu. Florian Znaniecki traktuje genezę narodu nie jako proces historyczny, ale kul¬ turowy, którego inicjatorem jest niewielka grupa intelektualistów (Znaniecki 1990). Tworzenie społeczeństw o kulturze narodowej „rozpoczyna się od stosun¬ kowo niewielkiego jądra społecznego, którego wpływ stopniowo rozszerza się i w końcu obejmuje miliony ludzi" (Znaniecki 1990, s. 44). Forma organizacji społecznej rozwija się na zasadzie przodownictwa. Przodownikami mogą być historycy, etnografowie, pisarze, artyści, społecznicy. Ważna dla istnienia narodu jest też świadomość wspólnej przeszłości. Również Benedict Anderson twierdzi, że „przypisywanie sobie długich dzie¬ jów było w pewnym momencie historycznym nieuchronną konsekwencją «nowości»" (Anderson 1997, s. 12). Jego zdaniem nacjonalizm jest ruchem stosun¬ kowo młodym, zmusza jednak nowo powstałe narody do odwoływania się do starożytnych korzeni. Autor podkreśla również kulturowy aspekt kształtowania się nacjonalizmu. To dzięki drukowi, umożliwiającemu łatwe upowszechnianie idei, oraz dzięki roli języka miały szansę powstać specyficzne wspólnoty wy¬ obrażone - narody. W koncepcji prezentowanej przez Ernesta Gellnera interesowała mnie przede wszystkim rola oświaty w kształtowaniu nacjonalizmu. Jego zdaniem narody za¬ częły się wykształcać w epoce industrialnej, co w dużej mierze związane było z faktem upowszechnienia standardów wykształcenia. Sekretem nacjonalizmu jest fakt, iż kultura wyższa „ogarnia całe społeczeństwo, zaczyna być jego wyz¬ nacznikiem" (Gellner 1991, s. 29) i podstawą prestiżu. W takim ujęciu to oświata i kultura dźwigają państwo. Refleksje przytoczonych autorów tworzą kontekst moich rozważań. Pozwa¬ lają również lepiej zrozumieć analizę przedstawianych przeze mnie opowieści, na których kształt wpływały zmiany oficjalnej historiografii mołdawskiej w cią¬ gu ostatnich lat. HISTORIA „OFICJALNA" Łapuszniańska wizja historii różni się nieco od wersji podręcznikowej (mimo że ta też podlega zauważalnym zmianom). Wydaje się być oczywiste, że w rela¬ cjach rozmówców daty, fakty czy nazwiska, poza tymi naprawdę istotnymi, poja¬ wiają się rzadko. Pamięć zbiorowa selekcjonuje fakty, pozostawiając najważniej¬ sze puszcza w niepamięć te nieistotne dla życia społeczności. Jest to jedna z cech kultur niepiśmiennych oraz posługujących się narracjami słownymi. Ponadto, jak napisał Lowenthal, „narracje słowne wydłużają się i zmieniają kolejność po¬ szczególnych segmentów przeszłości zgodnie z przypisywanym znaczeniem" (za: Hastrup 1997, s. 24). Takie podejście do przeszłości pozwala zrozumieć łapuszniańską „chronologię". Nie może zatem dziwić fakt, że historia jest przez �112 MAŁGORZATA BICZYK mieszkańców dzielona na epoki, wyznaczane okresami niepodległości lub obcego panowania, nie zawsze ściśle pokrywające się z tymi udokumentowanymi. - Tak! I Turcy tu byli. [...] A po Turkach kto tu był? - Po Turkach przyjechali Rumuni, Stefan cel Mare, święty wielki, on wziął Mołdawię, wygnał Turków z Mołdawii i z Rumunii [...] Potem była wojna, przy­ szli Rosjanie (Ł, M , 63) . Również w ujęciu Ricoeura przestrzeń doświadczenia, czyli przeszłość, kreo¬ wana przez świadomość, charakteryzuje się „niechronologicznymi właściwoś¬ ciami temporalnymi" (Bugajewski 2002, s. 41). Nikt nie pragnie zapełniać sobie pamięci zbędnymi faktami. Pamięta się tylko najważniejsze, w tym przypadku związane ze specyfiką mołdawskiej historii. Są to doświadczenia kolejnych najaz¬ dów i wojen. Zatem to, co miało bezpośredni wpływ na życie ludzi. Takie pojmo¬ wanie przeszłości mieści się w zestawie cech, które Ricoeur przyporządkowywuje myśleniu potocznemu. Należy do nich rozumienie wydarzeń poprzez relację przed/po oraz redukcja trzech wymiarów temporalnych (Bugajewski 2002, s. 76). Niewielu spośród moich rozmówców wspominało o geto-dackich korze¬ niach dzisiejszych Mołdawian. Jeżeli pojawiały się takie uwagi, to najczęściej towarzyszyła im informacja o szkolnych podręcznikach, z których tę wiedzę za¬ czerpnięto. Historię Mołdawii przedstawiano mi w następujący sposób: najpierw były czasy przedpaństwowe, plemienne, a potem państwowe, kiedy rządzili woje¬ wodowie, a jednostkami administracyjnymi były ujezdy ijudiete. Te dwa ostatnie terminy pojawiały się jedynie w rozmowach z bardziej wykształconymi osobami lub tymi, które interesowały się historią uzupełniając luki w edukacji. NajczꜬ ciej na pytania o czasy dawne padała odpowiedź: Turcy, czasy „tureckie" (czyli w Mołdawii okres wpływów Imperium Osmańskiego od X V I do X I X wieku). Przedstawiane były jako krwawe i odciskające silne piętno na miejscowej lud¬ ności. Z okresem tym wiązano wiele legend i opowieści. Natomiast podczas pytań o przedział czasowy pojawiała się kategoria „dawności", zamierzchłych czasów. 9 10 11 W kilku przypadkach najazd turecki wiązano z X V wiekiem. Wydaje mi się jednak, że była to gra skojarzeń, bowiem wspomniane lata 1429-1430 często pojawiały się w przestrzeni życia lokalnego, choćby na ulotkach z okazji odbywa¬ jącego się we wsi festiwalu. Sądzę, że mogło tu dojść do wpływu przekazywanej przez działaczy wiedzy na pojawianie się w zwyczajowej chronologii nowych informacji. Kojarzenie wyróżniających się dat z obecnością turecką na tych zie9 W dalszej części stosowany jest taki zapis danych rozmówców. Na początku podaję miejsce, w którym przeprowadziłam rozmowę: Ł - Łapuszna, K - Kiszyniów, G - Grigorówka. M lub K oznacza odpowiednio mężczyznę lub kobietę. Na końcu podany jest wiek. Getowie i Dakowie należeli do plemion trackich. W okresie lateńskim (połowa pierwsze­ go tysiąclecia do 100 r.p.n.e) zamieszkiwali obszar dunajsko-karpacki. Od I wieku n.e. tereny te obejmowała prowincja rzymska Dacja (dziś część terytorium Rumunii). Wieki od V do I I I p.n.e. wiążą się z silnymi wpływami greckimi i scytyjskimi na Geto-Daków zamieszkujących południową Mołdawię i Nizinę Wołoską. Historyczne duże okręgi administracyjne. 1 0 11 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 113 miach jest, zdaniem jednego z moich rozmówców, archeologa z Kiszyniowa, cechą charakterystyczną mołdawskich narracji. Sądzi on, że: To jest historyczna pamięć. Jedyne, co najmocniej utkwiło w pamięci Mołdawian to, że Mołdawianie najlepiej pamiętają obecność Turków na tej ziemi. [...] To ostatnie, co się u nich wydarzyło takiego jaskrawego, wyraźnego. A starsza pamięć [starszych czasów] w zasadzie nie funkcjonuje u ludzi, ona bardzo szybko się zaciera (K, M , 50). Wielokrotnie w czasie jego pracy zawodowej zdarzało się, że ludzie znajdo¬ wali coś w ziemi i bez względu na to, co to było, czy stare gliniane naczynia, czy fragmenty budowli z czerwonej cegły, zawsze sugerowali tureckie pochodzenie. Dopiero po raz pierwszy w zeszłym roku, w czasie wykopalisk: [...] pierwsze, co usłyszałem to, że niemieckie, gliniane. A miejscowi ludzie od razu powiedzieli, a my wiemy, że tu Niemcy coś budowali (K, M , 50). Archeolodzy zawsze znajdowali coś ciekawego we wskazanych miejscach, rzadko jednak pochodzenie przedmiotu pokrywało się z osądami miejscowej lud¬ ności. Tak silna pamięć o okresie tureckim związana jest z długotrwałym zagro¬ żeniem ze strony Imperium Osmańskiego. Dłuższym niż faktyczne panowanie. Już w połowie X I V wieku Turcy rozpoczęli swe europejskie podboje. Początko¬ wo wiązało się to z licznymi najazdami dziesiątkującymi miejscową ludność. Później, od połowy X V wieku, zaczęły się przejściowe zależności lenne, związane z płaceniem haraczu, a czasem też posyłaniem zakładników do Konstantynopola , co nie mogło pozostać bez wpływu na wysokość pańszczyzny. O pełnej utracie niezawisłości można mówić dopiero od X V I wieku. Wojewodowie obsadzani byli wówczas na tronach przez znienawidzonych Turków. Strzegąc interesu Imperium Osmańskiego i podwyższając pańszczyznę przyczyniali się do zubo¬ żenia społeczeństwa (Demel 1970, s. 104-161). 12 Późniejsze wydarzenia różnie zapisały się w pamięci mieszkańców. Wyraźnie wyodrębniały się dwie wersje. Niektórzy rozmówcy wiedzieli, że to działania carskiej Rosji wyparły Turków z tych terenów. Tylko kilka osób wiązało to wy¬ darzenie z jakąś datą, którą najczęściej był rok 1812 . Określano to jako oswo­ bodzenie Rumunii od Turków (Ł, K, 45) lub też jako początek okupacji rosyj¬ skiej. Różnica w postrzeganiu przyłączenia Besarabii do Rosji wynikała z różnych interpretacji tego faktu przez historyków radzieckich i współczesnych, mołdawskich (więcej: Solonari 2002, s. 421, 428). Dużo częstsze jest jednak zu¬ pełne pomijanie faktu zwierzchnictwa carskiej Rosji, co też może być związane z historiografią radziecką, która przedrewolucyjną historię traktowała pobieżnie. Z relacji rozmówców można wywnioskować, że pewne elementy posiadanej przez nich wiedzy należały do tradycji przekazu ustnego. Kontekst cesarstwa 13 1 2 Mowa o pierwszym przypadku zależności, związanym z kapitulacją Aleksandra Aldea w 1432 r. Mołdawia znajdująca się w sferze wpływów Turcji, Polski i Węgier wielokrotnie zmie­ niała sojuszników. Rok aneksji przez Rosję ziem pomiędzy Prutem a Dniestrem. Ziemie te nazwane zostały Besarabią. Warto dodać, że najczęściej pamiętanymi przez rozmówców datami był wspomniany rok 1812 oraz 1918, kiedy to Besarabia została zjednoczona z Rumunią. 1 3 �114 MAŁGORZATA BICZYK rosyjskiego pojawiał się przy okazji informacji o dobrych warunkach do osiedla¬ nia się na żyznej i mało zaludnionej mołdawskiej ziemi. Taka polityka Rosji carskiej przyciągała przedstawicieli różnych narodowości. Niektórzy rozmówcy wnioskowali, że dawniej, również przed wojną, Mołdawia musiała być częścią Rosji, gdyż ich ojcowie lub dziadkowie słynęli we wsi ze znajomości języka rosyjskiego, nabytej w carskiej armii. Były to jednak bardziej wspomnienia wy¬ wołane dopytywaniem się o to, „co było przed Rumunami", niż jasno sprecyzo¬ wana wiedza na temat historii besarabskiej części guberni odeskiej, którą była wtedy ta część Mołdawii. Kolejnym okresem historii, o który pytałam, były czasy rumuńskie (1918-1941). Nastąpiło wtedy dobrowolne przyłączenie się do Rumunii, w wyniku akcesu zgłoszonego przez Radę Kraju w 1918 roku. Okres ten jest jednak często wspo¬ minany jako okupacja rumuńska. Niewątpliwie jest to pokłosie radzieckiej pro¬ pagandy antyrumuńskiej, choć nałożyć się na to mogły też inne przyczyny. Z pewnością wielkim osiągnięciem ówczesnych władz rumuńskich była walka z analfabetyzmem. We wspomnieniach rozmówców jawiła się jako prowadzona bardzo brutalnymi środkami, z biciem i zmuszaniem miejscowej ludności do cho¬ dzenia do szkoły. Część osób wskazywała także na złe traktowanie ze strony urzędników administracji państwowej, którzy uważali Mołdawian za gorszych od Rumunów. Należy pamiętać, że w XX-leciu międzywojennym w Rumunii ideologia nacjonalistyczna cieszyła się dużą popularnością. Można więc sądzić, że negatywne postrzeganie tego okresu to, z jednej strony, wynik radzieckiej propagandy, a z drugiej osobistych doświadczeń ludzi. W przypadku okresu powojennego, w pamięci rozmówców wyraźnie wy¬ różniają się pierwsze lata komunizmu: agitacja, rozkułaczanie, kolektywizacja, represje i wywózki. Okres Mołdawskiej SSR postrzegany jest natomiast jako współczesność. NARRACJA PAMIĘCI W czasie kilku pierwszych dni spędzonych w Łapusznej dziwiło mnie, że jej mieszkańcy nie mają dużej wiedzy o własnej historii. Nie potrafili również przywołać zbyt wielu legend. Barwny i pełen historii obraz Łapusznej, z którym zapoznałam się w Polsce, nie przystawał do zwykłej rzeczywistości rolniczej osady. Dopiero po wnikliwszych poszukiwaniach okazało się, „jak" i „gdzie" szukać funkcjonujących tam opowieści lokalnych. Poznawałam je, wypytując o elementy krajobrazu, czy też przyczyny nazewnictwa przestrzeni wiejskiej. Kiedy już zdobyłam minimalną wiedzę na temat miejscowych legend, mogłam używać jej jako „haczyka" do wydobywania z rozmówców dalszych informacji. Z przeprowadzonych badań wynika, że gros z owego „historycznego" wizerunku wsi związane jest nie tylko z krążącymi tu opowieściami, ale też z ich wykorzy¬ stywaniem przez miejscowe elity i promocją wizerunku Łapusznej jako najstar¬ szej historycznej osady w Mołdawii. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 115 Chciałabym teraz przywołać kilka opowieści, które rozmówcy przedstawiali mi jako legendy lub autentyczne historie. Te wyobrażenia na temat przeszłości podlegają procesom typowym dla narracji słownej bądź ulegają mityzacji w zna¬ czeniu, jakie nadał temu zjawisku Roland Barthes, czyli przekształcaniu, a nie ukry¬ waniu rzeczywistości (Barthes 1970, s. 39). Opowieści te w powszechnie uzna¬ nej, czyli przetworzonej i zracjonalizowanej pod kątem współczesności wersji, wpisują się w retorykę państwową i obowiązującą wykładnię historiograficzną. Wyobrażenia początku Na pytania o legendy o powstaniu wsi odpowiadano mi opowieściami o po¬ czątkach państwa mołdawskiego lub etnogenezie współczesnych Mołdawian. Pół-legendarni Geto-Dakowie są dziś częścią wiedzy podręcznikowej i rozmówcy rzadko się na nich powoływali. W opowieściach pojawiały się dwa podania, okreś¬ lane jako legendy: o założeniu państwa mołdawskiego przez Dragosza i o jasno¬ widzącym jagniątku Muarita. Obie są bardzo żywymi elementami folkloru całej ziemi rumuńskiej i jako takie ulegają dostosowaniu do lokalnych warunków. ...u nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia i jeden chłopak stamtąd przy¬ jechał z Rumunii i stamtąd gonił za jeleniem, strzelał do niego i on upadł i upadł tu. Wieś nasza starsza jest niż Kiszyniów i dla Boga, ileś lat (Ł, M , 63). Ów chłopak to Dragosz, a jeleń, czy raczej tur, to ten sam, którego głowa zdobi mołdawskie godło i łapuszniański herb. Cała legenda natomiast brzmi na¬ stępująco: ...no, jest mit taki, że Mołdo, Mołdova, pochodzi od nazwania jednej rzeczki, nad którą zdechł pies gospodarza, nie gospodarza a jego syna, jednego z bojarów, który żył za Karpatami. On szukał ziemi dla siebie i przeszedł Karpaty, na ziemie moł­ dawską przyszedł i tam upadł jego pies, który gonił [jelenia - przyp. M.B.]. Psa nazywali Mołda. On utonął w tej rzeczce i od jego imienia nazwano rzeczkę... mówią, że on przeszedł tę rzeczkę i za rzeczką postanowił, że to będą jego ziemie, tam się zatrzymał. Iswoje terytoria nazwał od rzeczki Mołda, a potem Mołdawianie. Prawda, nie prawda? Nie wiadomo. Ale to jakby pierwsze... nazwanie (Ł, M , 50). Łapuszna jawi się jako legendarne centrum Mołdawii. Trudno powiedzieć skąd się wzięła ta myśl u moich rozmówców. Z oficjalnej wersji legendy nie da się wywnioskować, gdzie naprawdę leży rzeka Mołda . Osoby znające ze szkoły „oficjalną" wersję legendy (dzieci, młodzież i nauczyciele), nie umiejscawiały jej akcji w pobliżu Łapusznej, wiejscy dziadkowie i babcie natomiast uważali, że wspomniany jeleń pasł się właśnie tam. Nie jest to jedyny przypadek podkreśla¬ nia centralnego charakteru wsi. W innych opowieściach znajdowały się podobne informacje o pradawnym charakterze wsi i jej ogromnym znaczeniu dla mołdaw¬ skiej państwowości. Podobnego zdania był także jeden z moich rozmówców, miejscowy amator historii. Możliwe więc, że nastąpiła tu kontaminacja wiedzy 14 1 4 W okolicach Suczawy, w rumuńskiej części Mołdawii, płynie rzeka Moldova, ale trudno mi powiedzieć czy i w jakim stopniu związana jest z legendą. �116 MAŁGORZATA BICZYK czerpanej z różnych źródeł. Motyw wyciągnięty z innych opowieści o ważnej, odległej przeszłości i centralnej roli Łapusznej przeniesiony został na miejscową odmianę legendy należącej do folkloru wszystkich ziem rumuńskich. Legendzie tej poświęcił artykuł Mircea Eliade. Nie próbował on znaleźć hi¬ storycznych powiązań, lecz zajmował się leżącą u jej podstaw mitologią. Roz¬ różniał w związku z tym podaniem trzy różne rzeczywistości: założenie księstwa mołdawskiego, tradycję zanotowaną i zinterpretowaną przez pierwszych histo¬ riografów oraz mit o założeniu, który w wersji pełnej obejmuje „ściganie tura przez grupę myśliwych, przejście gór, uśmiercenie zwierzęcia i decyzję o osiedle¬ niu się we właśnie odkrytym regionie" (Eliade 2002, s. 136). Mit ten z perspek¬ tywy historii religii określany jest jako łowy rytualne. Muarita, czyli owieczka posiadająca dar jasnowidzenia, jest bohaterką innej, bardzo popularnej, rumuńskiej legendy ludowej. Postanowiłam napisać o niej, albowiem opowieść ta jest częścią zarówno mołdawskiej kultury wysokiej, jak i folkloru ustnego Mołdawii, w tym także Łapusznej. Akcja legendy dzieje się w czasie redyku. Bohaterami są przedstawiciele różnych ziem rumuńskich: Moł¬ dawii, Multan (czyli Wołoszczyzny) i Transylwanii. Występuje w niej też jasno¬ widząca owieczka (słowo muarita oznacza owieczkę, jagniątko). W podaniu tym dwaj bracia umawiają się, że zabiją trzeciego i podzielą się jego owcami i psami pasterskimi. Oczywiście, ofiarą ma być Mołdawianin. Muarita ostrzega w nocy młodego pasterza, ten jednak zamiast uniknąć niebezpieczeństwa decyduje się poddać losowi i dyktuje owieczce swoją ostatnią wolę. Pragnie być pochowany koło swoich stad, by mógł słyszeć ukochane owce i psy. Prosi też, by nie mówiono o jego śmierci inaczej jak o weselu, na którym księżyc i gwiazdy trzymały koronę, a góry były kapłanami. Matce pasterza owieczka miała przekazać, jak to ujął w swoim poemacie Vasile Alecsandri : 15 16 Powiedz jej czule, Powiedz jej mową Cichą a rzewną, Żem się ożenił Z rajską królewną (Biedrzycki 1935, s. 130-131). Wiedział, że zbierają się przeciw niemu, mogą i chcą go zabić, ale nie chciał się sprzeciwić. A po prostu zostawił wszystko takjak jest. Żeby nie mówili mamie, że on umarł, tylko po prostu gdzieś chodzi ze swoimi owcami, ożenił się, dlatego nie wraca, no żeby mamy nie zasmucać. Jeśli zabiją, to znaczy zabiją, ale żeby samemu podnieść rękę na brata, to nie chciał... (G, K, 54). 1 5 W wersjach przedstawianych m i przez Łapusznian nie zawsze zawierał on wszystkie ele¬ menty opisywane przez Eliadego. Alecsandri Vasile (1821-1890), pisarz i polityk rumuński. Związany z romantyzmem, uwa­ żany za twórcę nowoczesnej literatury rumuńskiej ijednego z najwybitniejszych jej przedstawi­ cieli w X I X w. Walczył o zjednoczenie hospodarstw rumuńskich wjedno państwo. Uczestniczył wrewolucji 1848. W latach 1885-1890 ambasador we Francji. Należał do grupy tzw. paszoptystów, podtrzymujących tradycję narodową i folklor oraz postulujących rozwój współczesnej literatury rumuńskiej. 1 6 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 117 O wielkiej popularności i aktualności legendy świadczyć mogą jej liczne warianty, dostosowywanie do warunków miejscowych, zmiany nazw geograficz¬ nych, a nawet nazw postaci oraz języka ballady, który nie przejawia cech archa¬ icznych, jest uwspółcześniony. Nie przytaczam legendy pasterskiej przypadkowo. Jej znajomość wśród Mołdawian na pewno jest w jakimś stopniu wynikiem edukacji. Alecsandri jest dziś w czołówce sztandarowych poetów narodowych i chyba nawet radzieckie władze nie mogły osłabić jego pozycji. Tej ballady, napisanej w roku 1850, uczą się dzieci w szkołach do dziś, a w Łapusznej widnieje kilkumetrowy wizerunek autora na ścianie starej, rozpadającej się księgarni. Muarita jest żywa również w opowieściach ludowych. Dlatego też wypada zgodzić się z Eliade i z tradycją „interpretacji miorytycznej" traktującej o charakterze ludu rumuńskiego. Według Eliadego, śmierć nie była dla pasterza końcem życia, a połączeniem się z naturą. Najgłębszym przesłaniem tego podania jest wola pasterza, by zmienić swoje przeznaczenie, by przekształcić zwykłą śmierć w mistyczne zaślubiny, „gody miorityczne o strukturze kosmicznej" (Eliade 2002, s. 238). Motyw jasnowidzą¬ cego jagniątka, jak i alegorie śmierci, spotykane są często w poezji pasterskiej. Od czasów Alecsandri toczy się debata narodowa wokół Muarity i wielu intelek¬ tualistów podejmowało próby interpretacji „zjawiska miorytycznego". Nie będę tu (za Eliade) przytaczać przeróżnych postaw reprezentowanych w ramach tego sporu. Wszystkie one w jakiś sposób krążyły dookoła archaicznego motywu zaślubin pośmiertnych, śmierci utożsamianej z małżeństwem. Pojawiały się też głosy, że historia jasnowidzącej owieczki jest wyrazem „tęsknoty za śmiercią" odziedziczonej po trackich przodkach (Eliade 1998, s. 80; 2002, s. 220). Ba¬ dacze „sensu egzystencji" ballady dopatrywali się w niej takich cech narodu rumuńskiego jak: bierność, rezygnacja, godzenie się na swój los. Eliadego nie dziwi „zbiorowa «adhezja» ludu i intelektualistów" do tego dramatu. Jego zda¬ niem wyczuwali oni tajemne pokrewieństwo pomiędzy swoim rumuńskim przeznaczeniem, a losem pasterza, który nie przeciwstawiając mu się zamienił „osobiste wydarzenie «historyczne»" w „misterium sakramentalne". „Narzucił więc sens samemu absurdowi" (Eliade 2002, s. 239). W rozmowach o przeszłości wielokrotnie pojawiały się właśnie pokora, uniżenie i pochylone głowy jako nieodłączne atrybuty „mołdawskości". Również w pamięci Łapusznian wciąż istnieje obraz najeźdźcy, tureckiego ciemiężyciela, o czym przy¬ pominają archeologiczne pozostałości w samym centrum wsi, interpretowane przez mieszkańców według wzoru, który wcześniej przedstawiłam. Pokrętne losy historii były przez rozmówców interpretowane jako przyczyna dzisiejszych zachowań. Kto nie przyszedł tu do Mołdawii i żył, my zawsze milczeliśmy. [... ] My już przywykliśmy, żeby głowa była niżej niż u innych. Nie wiem czemu, u nas wychowanie takie, że trzeba dać, a nie wziąć. Wielu też bierze, ale my dajemy, od nas (Ł, K, 35). Na pytanie o genezę takich a nie innych cech mołdawskiego charakteru, od¬ powiadano zazwyczaj, że są przekazywane z pokolenia na pokolenie, dosłownie wysysane z mlekiem matki. �118 MAŁGORZATA BICZYK Według rozmówców, to owe cechy narodowe były przyczyną takiego, a nie innego rozwoju dziejów. Czym tłumaczyli fakt, iż tak wiele narodowości osie­ dlało się na ich terytorium? Przyczyną, w oczach Łapusznian, była naturalnie przebogata, żyzna ziemia oraz... dobry i gościnny mołdawski charakter. Wśród moich rozmówców żywa jest pamięć o przeszłości, a także pewien rodzaj tłumaczenia własnego charakteru „narodowego" jako pokłosia wydarzeń dawnych, co widać w przytoczonych cytatach. W wielu rozmowach przekony¬ wano mnie, że Mołdawianin jest dokładnie taki jak w legendzie - pokornie zga­ dza się na wszystko. Dzięki narracji pamięci zmniejsza się ricoeurowski dystans temporalny. Sądzę, że wyraźnie widać to w przypadku zaprezentowanych w po­ wyższych cytatach postaw. Czas pierwotny poniekąd przybliża się do teraźniej¬ szego poprzez funkcjonowanie w świadomości wyobrażeń o przeszłości, tłuma¬ czących zachowania współczesne. Świadczy o tym nie tylko selektywna pamięć historyczna, ale także objaśnianie przez rozmówców teraźniejszości przy pomocy przeszłości. Moim zdaniem, doświadczenie historyczne związane z podporząd¬ kowaniem władzy uświadamiane jest przez rozmówców tylko w okresie mierzo¬ nym do początku lat 1990. Niewiele osób było w stanie jasno powiedzieć, że dziś, przy „własnej", mołdawskiej władzy, żyje im się lepiej. W wielu nie zare¬ jestrowanych rozmowach o życiu i codzienności pojawiało się zwykłe ludzkie narzekanie na dole i niedole ich losu. Z wypowiedzi tych wynikało, że za czasów Związku Radzieckiego było lepiej pod względem ekonomicznym, czasy niepod¬ ległe natomiast dały im jedynie bezużyteczną wolność słowa. Równocześnie władze dzisiejszej republiki w podobny sposób, jak było to robione w czasach Mołdawskiej SRR, usiłują wywierać wpływ na stan wiedzy i postrzeganie faktów historycznych. Chwyty propagandowe, tworzenie sym¬ boliki, odwoływanie się do korzeni wynalezionych, tworzenie nowej tradycji - pozostają często nieuświadomione przez obywateli. Oczywiste są zmiany takie, jak stawianie nowych pomników w miejsce starych, czy wprowadzenie historii narodu mołdawskiego do programu szkolnego. Niezauważalnym pozo¬ staje kolejne narzucanie sposobu myślenia. Sytuacje taką Vladimir Tismaneanu opisuje jako odmówienie jednostce prawa do odmiennego zdania, będące jedną z istotnych cech postkomunistycznego nacjonalizmu (Tismaneanu 2000, s. 20). Odnosi się to zarówno do poziomu państwowego, jak i lokalnego. M o i roz¬ mówcy negatywnie wartościowali czasy Związku Radzieckiego ze względu na przeinaczanie historii o podłożu politycznym, nieświadomi mechanizmów dzia¬ łania obecnej władzy. Równocześnie w ocenie sytuacji ekonomicznej i pozio¬ mu życie byli bardzo krytyczni w stosunku do młodej Republiki. Z nostalgią wspominali dawne czasy. Aleksander Łapusznianu Jak już wspomniałam, najważniejszą postacią i symbolem historycznym Łapusznej jest wojewoda Aleksander Łapusznianu. W stosunku do rangi tego bohatera funkcjonowało we wsi nieadekwatnie mało opowieści lokalnych na �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 119 jego temat. Było to dziwne tym bardziej, że zdaniem władz Łapusznej w ciągu ostatnich 10 lat stał się on jedną z ważnych postaci w oficjalnej historiografii. W związku z powyższym próbowałam dowiedzieć się czy tworzenie symboli jest choć trochę odpowiedzią na potrzeby ludzi, czy tylko efektem wysiłków działaczy politycznych nowych czasów, jak przedstawia to większość autorów. Tismaneanu wspomina, że funkcją postkomunistycznych mitologii jest jedno¬ czenie dyskursu publicznego i „dostarczanie obywatelowi łatwo rozpoznawalne­ go wyznacznika tożsamości" tak, by każdy mógł czuć się członkiem wspólnoty etnicznej (Tismaneanu 1998, s. 21). Dziś o Łapusznianu wiedzą chyba wszyscy we wsi. Trudno mi ocenić skalę tego zjawiska w odniesieniu do okresu ZSRR, w rozmowach natomiast prosiłam rozmówców o podanie źródła wiedzy na temat Łapusznianu: Wtedy zaczęli uczyć w szkole prawdziwej historii, a nie prosowieckiej, proruskiej historii. My trochę jej poznawaliśmy, ale tylko to, co było związane z Rosjanami (Ł, K, 52). Z rozmów można było wywnioskować, że przekazywana niegdyś wiedza była skąpa i selekcjonowana przez władze. Były jednak sposoby, aby j ą zdobyć, jeśli oczywiście ktoś wykazywał zainteresowanie. W tamtych, radzieckich, latach funkcjonowała również opowieść o Aleksandrze: No Traktor, bufet taki. Tam przychodzili ci kupcy, którzy przyjeżdżali, wy­ jeżdżali z Łapusznej. Oni przychodzili wypić, zakąsić cokolwiek. Gospodynią tego przedsiębiorstwa była bardzo piękna dama. Aleksander, właściwie ojciec Aleksandra, kim on był ona mi nie powiedziała, on spłodził z nią to dziecko, z gospodynią tego zakładu. Jakby z nieprawego łoża urodzony syn. Ale wtedy panowie, jeśli mieli nieślubne dzieci to je zabierali i wychowywali sami, rozu¬ miesz, on się go nie wypierał, to, co tam żona chce, albo nie chce to nie miało żadnego znaczenia. Dziecko pana, z kogo by nie był urodzony, wychowywało się w domu pana. I on jego wychował. Oni żyli gdzieś tam w Bukareszcie, a nie wiem gdzie, ale jakby te ziemie, które należały się jemu, on jego zrobił kniaziem tutaj i dał jemu nie swoje imię, ponieważ ona nie powiedziała jak go nazywali, a dał mu imię Aleksander, a nazwisko Łapusznianu, od nazwania tej miejscowości i dlatego on został księciem Aleksandrem Łapusznianu (Ł, K, 45). Wspomnianym panem był prawdopodobnie wojewoda Bogdan I I I , który spło¬ dził z karczmareczką dziecię. Podarował on Aleksandrowi włości, a historia przy¬ domek, pochodzący od nazwy wsi. Przytoczony cytat to część legendy zasłysza¬ nej przez pięćdziesięcioletnią obecnie rozmówczynię w latach młodości od starowinki posługującej w cerkwi. Można się doszukiwać pewnych prób nazna¬ czenia przeszłości cechami lokalnymi. Historia mówi, że to przydomek Łapusznianu pochodzi od nazwy Łapuszna. Fakt, że opowieść ta przechowała się w pamięci mieszkańców świadczy o identyfikacji z osobą wojewody. Władca całej Mołdawii, który jako jedyny pochodził z jej obecnego terytorium, a urodzony został przez miejscową kobietę, może być powodem do dumy. Zresztą wątek ten był często podkreślany przez osoby dobrze wykształcone. W podobnych kate¬ goriach myśli Tismaneanu, który uważa, że sięganie do korzeni jest jedną z cech �120 MAŁGORZATA BICZYK postkomunistycznego nacjonalizmu (Tismaneanu 2000, s. 20). Na poziomie tej opowieści jednak wydaje się raczej być wyrazem czysto ludzkiej potrzeby „uświęcenia", wyróżnienia zamieszkałej przestrzeni. Taki przodek nobilituje lo¬ kalną społeczność. W tej sytuacji Łapusznianu nie mógł zaistnieć w ludzkiej świadomości jako zły człowiek. Jeden z miejscowych liderów , odpowiedzialny za rozpropagowanie wizerunku wojewody, powiedział, że wprawdzie wie, że był on złym człowiekiem, ale należy mu to wybaczyć, bo władca powinien być sil¬ ny. Epizod rzezi bojarów, znany z historii i literatury, nie odbił się żadnym echem w wyobrażeniach rozmówców. Celowo też nie został przekazany do szerokiej wiedzy publicznej w ostatnich latach. Inicjatywy lokalne propagujące postać Łapusznianu, takie jak festyny, inscenizacje historyczne, na ten temat milczą. Sądzę, że postać Łapusznianu podlegała procesowi ideologizacji i to po¬ dwójnej. Z jednej strony, niektóre fakty dotyczące jego życia zostały pominięte, a te, które przetrwały w pamięci zbiorowej są cechami „dobrego władcy". Prze¬ szedł do pamięci mieszkańców wsi jako legitymizacja jej centralnej i ważnej pozycji oraz symbol dawnej świetności. Z drugiej strony, stał się elementem mitu politycznego, rozumianego za Henrym Tudorem jako „narzędzie, jakim lu¬ dzie się posługują, by dojść do ładu z rzeczywistością" (za: Tismaneanu 2000, s. 37). Proponowana interpretacja relacji jako mitycznej „nie ze względu na ładunek prawdy, jaki zawiera, ale na podstawie faktu, że wierzy się w jej praw¬ dziwość, a przede wszystkim na podstawie udramatyzowanej formy, jaką się jej nadaje" (Tismaneanu 2000, s. 37), pasuje idealnie do sytuacji zastanej w Łapusznej. Używane dziś argumenty takie, jak wspomniany wyżej fakt naro¬ dzin wojewody w miejscowości leżącej w granicach dzisiejszej Republiki Moł¬ dawii, są ewidentnie przykładami retoryki nowych ideologów narodowych i wy¬ najdywania tradycji, do których należy „tworzenie sfery symbolicznej związanej z określoną przeszłością historyczną" (Smyrski 2003, s. 321). Nowy symbol wsi, Aleksander Łapusznianu, upowszechniany jest w wieloraki sposób. Główna ulica, do niedawna nosząca wdzięczną radziecką nazwę, dziś jest już ulicą Aleksandra Łapusznianu. W urzędzie wiejskim, liceum oraz w Agenda Locala wisi stworzona na zamówienie miejscowego primara podobizna Aleksandra i jego żony Roksany. Widniejące poniżej wizerunków daty panowania nie spo¬ wodowały nagłego przypływu wiedzy mieszkańców na ich temat. W powszech¬ nym mniemaniu, w dalszym ciągu, żyli oni dawno. Promocja samej postaci wojewody zyskuje coraz to nowsze wymiary. W dniu chramu, czyli patronac¬ kiego święta miasta, zorganizowano przedstawienie, w którym przebrani za Aleksandra i Roksanę łapusznianie w towarzystwie swej świty przejechali konno przez wieś, karząc, ku uciesze gawiedzi, przypadkowych gapiów za rzekomo nie płacone podatki. Dziś Łapusznianu staje się częścią wyobraźni zbiorowej 17 18 1 7 Primar Łapusznej. Wielki fascynat historii wsi. Zainicjował m.in. badania archeologiczne we wsi, zorganizował lokalny festyn historyczny, wystąpił o nadanie wsi herbu, a także zamówił książkę o historii wsi. Biuro organizacji działającej w ramach projektu UNDP (Program Narodów Zjednoczo¬ nych ds. Rozwoju). 1 8 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 121 jako postać „wywoływana" z zamierzchłych dziejów dla określonych celów młodej państwowości, poszukującej symboli związanych z inną przeszłością, niż radziecka czy rumuńska. Łapuszna wielka i dawna Trudno jednoznacznie określić, kiedy powstała Łapuszna. Według jej miesz¬ kańców, Dragosz miał tu skończyć swoje łowy, a w momencie wejścia na scenę polityczną Aleksandra Łapusznianu dzisiejsza wieś istniała jako duże miasto na mapie księstwa mołdawskiego. Kolejnym ciekawym tematem do interpretacji są wyobrażenia mieszkańców o wielkiej i ważnej roli, jaką ich wieś odegrała w dziejach Mołdawii. Są one częścią pamięci zbiorowej i równocześnie narzę¬ dziem w rękach lokalnych ideologów. My wiemy, że żyjemy w starej wsi. Nawet pewnego razu mówili, że ta wieś ma więcej niż 700 lat. To było przy sowieckiej władzy, kiedy zaczął się ten przewrót, to odrodzenie uczuć patriotycznych, a potem na podstawie źródeł ustanowili, że wieś jest wymieniona w starych dokumentach w 1430 roku (Ł, M , 67). Wiek wsi w relacjach rozmówców urasta czasami do rangi praczasów. Do niej zapędził się mityczny Dragosz w czasie polowania, jest starsza niż sam Kiszyniów. Zauważyć tu można jedną z charakterystycznych cech konstrukcji mitów, a mianowicie dopełnianie opowieści o czasach najdawniejszych potwierdzeniem ich w teraźniejszości. Pełni ona „funkcję dowodu prawdziwości całego mitu, czy legendy" (Malewska-Szałygin 1990, s. 175). Dla łapusznian takim potwierdze¬ niem dawnej świetności jest fakt, że reforma administracyjna, przeprowadzona w roku 1998, ustanowiła judiet, którego nazwa pochodzi od nazwy ich miejsco­ wości. Centrum administracyjne pozostawało w większym i bardziej centralnie położonym mieście Hinczesti. Obecna mapa administracyjna Mołdawii uległa zmianie. W reformie z 2003 roku powrócono do dawnego rozczłonkowania na mniejsze jednostki - rajony. Dawny judiet Łapuszna został zmniejszony i prze¬ mianowany na Hinczesti. Mimo to, fakt powołania przez postradzieckie władze judiet Łapuszna jest wspominany przez mieszkańców wsi z dumą. Jednym z punktów odniesienia przy wyznaczaniu wieku wsi jest porównywa¬ nie go z wiekiem miasta Kiszyniów. Przy wjeździe do stolicy stoi wielki pomnik witający podróżnych i informujący, jak stare jest miasto. Widnieje na nim data 1436 rok. W relacjach mieszkańców wsi można spotkać się z sądami, że Łapuszna była od Kiszyniowa dużo starsza i większa. Istniała już w X I I I wieku, lecz zosta¬ ła zniszczona przez Mongołów i Turków, dlatego Kiszyniów musiał przejąć jej stołeczną funkcję. Łapuszna była w owych czasach dobrze prosperującym miastem targowym. O tym, że położone było na przecięciu szlaków handlowych można się dowie¬ dzieć z podręczników do historii. Wiedza na ten temat funkcjonuje też wśród mieszkańców. Szła droga, nazywała się drumun moldowienesc [droga mołdawska], z Polski, po terytorium Mołdawii i u nas we wsi był targ, bo tu zmieniali rzeczy i wama była, płacili wamu [cło]. I dalej do nas do Cetate Albe i do Czarnego Morza (Ł, K, 40). �122 MAŁGORZATA BICZYK Nie sądzę, żeby te informacje należały do wiedzy nabytej przez moich roz¬ mówców w ostatnich czasach, z podręczników do historii, czy z oficjalnych dzia¬ łań popularyzatorskich. Rzeczywiście niegdyś znajdowały się tutaj targ, poste¬ runek celny, a także przebiegał szlak handlowy. Informacje o targu pojawiają się też w legendzie o Aleksandrze Łapusznianu. Starsze osoby wspominały, że sły¬ szały o tym od rodziców. Także znaleziska starych monet w wiejskich ogródkach tłumaczy się istniejącym tu niegdyś targowiskiem bądź pobytem Turków. Jednak najwymowniejszym świadkiem tamtych czasów jest zachowanie się nazw dawnych „dzielnic" w Łapusznej, które odzwierciedlają jej przeszłość. I tak dzisiejsze centrum, okolice cerkwi, to Tamożnia, ponieważ w tej części znajdowała się tamożennaja służba (służba celna). Większość rozmówców twier¬ dziła, że nazwa ta pochodzi jeszcze z okresu istnienia wspomnianego targowi¬ ska. Inne nazwy części wsi to np. Talciok, co oznacza targ, bazar. Jest jeszcze Stadoł, co tłumaczone jest tym, że tam zapewne mieściły się stodoły i stajnie dla zwierząt przybyłych kupców. Z tą nazwą wymiennie używana jest Ciajnia - od stołówki, która była tam w czasach radzieckich. Znakiem historii jest też nazwa jednej z nowszych części wsi: Gagarina. Przytoczone przykłady doskonale obrazują osadzenie przestrzeni lokalnej w przeszłości. Według Tismaneanu mit, również polityczny służy nie opiso¬ wi, lecz „wyobrażeniu rzeczywistości odpowiadającej określonym interesom" (Tismaneanu 2000, s. 25). Prowadzić to może do przeinaczeń. Na przykład nazwę dzielnicy Tamożnia tłumaczono na dwa sposoby. Część rozmówców uwa¬ żała, że pochodzi ona z okresu carskiego, co jest prawdopodobne. Pozostali natomiast twierdzili, że nazwa nawiązuje do tradycji wielkiego targu. Przestrzeń sama w sobie jest częścią narracji. Podczas wnikliwych poszuki¬ wań ujawniają się kolejne znaki jej relacji z przeszłością. W Łapusznej do dziś najbliższe sąsiedztwo kilku okolicznych domów rozpatruje się potocznie jako jednostkę „administracyjną" organizującą przestrzeń i życie mieszkańców. Nosi ona pochodzącą z czasów tureckich nazwę mahal (mahalla). Cóż zatem się stało z wielką Łapuszną? Czemu dziś jest tak... niewielka? Relacje mieszkańców wsi nie zawsze mogły pomóc w ustaleniu faktów: W XVI, XVII wieku tu było wielkie centrum, większe niż Kiszyniów. Przez tych Turków, Mongołów, Tatarów zostało zniszczone. Oni w XIV wieku najechali. Z Polską wojowali na tych ziemiach. Zniszczyli, spalili wszystko, bo domy wtedy były tu drewniane, cerkwie też. Tu wtedy było siedem cerkwi, wszystkie z drewna (Ł, M , 73). Na temat upadku wsi pojawiały się sprzeczne informacje. W niektórych wy¬ powiedziach Łapuszna była targiem i centrum za czasów Aleksandra Łapusznianu, w innych - w wieku X V I I lub później. Nie chodzi jednak o konkretne daty, tylko o tak duże rozbieżności, nawet w wypowiedziach jednej osoby. Wydaje się, że rola wsi i jej znaczenie mogły się kilkakrotnie zmieniać. Mołdawska ziemia nie raz doświadczona była wojenną nawałnicą, więc i wieś mogła na tym ucierpieć kilkakrotnie i kilkakrotnie się odbudowywać. Większość rozmówców wspo¬ minała o jakiejś katastrofie, która mogła pozostawić silniejsze ślady niż pozostałe. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 123 Mogła także nastąpić kontaminacja wspomnień wojennych. Czy był to taki pogrom jak opisywany powyżej? Trudno powiedzieć. Jednak upadek Łapusznej nie miał charakteru powolnego ubożenia czy stopniowej degradacji miasta w wyniku licznych najazdów. Był raczej wynikiem nagłego wydarzenia o cha¬ rakterze kataklizmu. Może to nasuwać z jednej strony myśli o podobieństwie do mitów o złotym wieku, definitywnie zaprzepaszczonej świetności, a z drugiej do mitów kreacyjnych, w których po zniszczeniu następuje odrodzenie (MalewskaSzałygin 1990, s. 174). Dla mieszkańców Łapusznej ważne jest, że wieś, mimo swej minionej świet¬ ności, pozostaje dziś w tyle za Kiszyniowem z powodów niezależnych od nich samych. Przyczyny takiego stanu rzeczy bywają tłumaczone klątwą. Zamieszani są w tę opowieść Turcy, złoto i miejscowa twierdza. Obok młyna, stojącego w centrum wsi, znajdują się duże dziury w ziemi. Jest to pierwsze stanowisko archeologiczne w postradzieckiej Mołdawii. Wykopali¬ ska wykazały, że mieściły się tam najprawdopodobniej piwnice książęce lub ma¬ gazyny do przechowywania towarów. Prowadzący badania archeolog uważa, że może to być tzw. cerkiew książęca, czyli cerkiew przy rezydencji księcia, woje¬ wody. Inni mołdawscy mediewiści podchodzą do tego pomysłu i jego badań dość sceptycznie. Nie to jednak jest najważniejsze. Dużo ciekawsze były naciski ze strony miejscowych działaczy na rozpoczęcie badań. Zostały one rozpoczęte z inicjatywy władz lokalnych. Był to ewidentny przykład „grzebania w prze¬ szłości" w poszukiwaniu własnych korzeni i dawnej świetności. Interesujące jest też, w jaki sposób wspomniane ruiny zostały przetworzone przez ludzką wy¬ obraźnię. Zdaniem mieszkańców pochodzą one z „czasów Turków". Turcy, kiedy przyszli do Mołdawii, tu u nich była fabryka. No tam, na wierchu, gdzie jest muara (młyn), ojciec mówi, tam Turcy zabijali naszych (Ł, M , 63). Różne są tłumaczenia przeznaczenia tej budowli. Czasem przedstawiana była jako część umocnień anty-tureckich, a częściej tureckich. Jak widać z przytoczo¬ nego tu cytatu przestrzeń ta funkcjonuje również jako miejsce kaźni. Zdaniem archeologów z Mołdawskiej Akademii Nauk natomiast w Łapusznej nie mogło być twierdzy czy umocnień, te bowiem rozmieszczone były wzdłuż dużych rzek, których w pobliżu nie ma. Miejscowa ludność dodaje do zabudowań nie tylko wyobrażenia o twierdzy i Turkach, ale i „przeklęte" tureckie złoto. Zdaniem części rozmówców, pod Łapuszną ciągną się długie korytarze, które w razie oblężenia umożliwiały Turkom opuszczenie twierdzy wyjściem znajdującym się kilka kilometrów za wsią. Mogły one również służyć do gromadzenia zapasów, w tym także złota. Krąży nawet opowieść o człowieku, który szedł drogą i zoba¬ czył ogień. Ogień spytał go: „czy dałbyś mi kurę, albo koguta?". Ten się zgodził. Ogień przestał płonąć, okazał się być złotem. Pechowiec schował złoto za pa¬ zuchę i poszedł do domu, a tam: ...żony nie było, martwe dzieci były i potem pomyślał sobie, że oddał kurę, a ta kura to była żona i jej dzieci. Wielu mówi, że to prawda jest, ale dla nas to już legenda. [...] Nam mówią, że to legenda. Wielu tak mówi, ale wielu też mówi, że to prawda, ponieważ wielu tak umarło, że przyszli do domu... (Ł, K, 45). �124 MAŁGORZATA BICZYK Tego typu opowieści nadają całej okolicy charakter wielce tajemniczy. Z jed­ nej strony podziemne korytarze fascynują i kuszą. Z drugiej natomiast odstrasza ciążąca na skarbie klątwa. Oni chcieli wziąć naszą ziemię, bo w Turcji okazuje się, że niedobra ziemia, ja nie wiem jaka u was, ale u nas jest bardzo dobra ziemia, czarna. [...] I dlatego Turcy ją przeklęli, żeby oni... no ja myślę że oni jeszcze przyjdą. Nam potrzebni są architekci, żeby popatrzyli, otworzyli te ziemie. Tam złoto jest ukryte. Ja nie wiem, ale kiedy przyszli Turcy wiele tu było. My sami wiele razy jak byliśmy mali znajdowaliśmy w ziemi monety (Ł, M , 63). Sądzę, że opowieści o złocie można (za Anną Malewską-Szałygin) interpre­ tować jako sen o bogactwie, tęsknotę do lepszego życia (1990, s. 177). Jest to też tłumaczenie się ze swojego losu, z braku odpowiedzialności za biedę i upadek. Ta ziemia jest nadal złota, także w dosłownym sensie, tylko klątwa broni nas przed ponownym bogactwem. Wmieszana w to jest też dzisiejsza nieudolność władz. Zdaniem rozmówców, władza jest winna obecnej niedoli i biedzie miesz­ kańców Mołdawii. Winią oni rząd za to, że nie zgadza się na wizytę prezydenta Turcji. Tylko on, jako spadkobierca Imperium Osmańskiego, jest władny zdjąć klątwę z zakopanych pod mołdawską ziemią skarbów. Ponieważ to złoto już raz skusiło Turków i stało się przyczyną najazdów oraz grabieży, dzisiejsi przy¬ wódcy obawiają się ponowienia tego scenariusza. Istnieje też niebezpieczeństwo, że Turcy zabiorą całe złoto. Pewnym rozwiązaniem byłoby, gdyby Turcy zdjęli klątwę, a Mołdawianie, nie wpuszczając ich, wykopali skarby spod ziemi. Dużo mniej rozbudowaną jest historia zrzucająca odpowiedzialność za upa­ dek wsi na mnichów. Niegdyś w Łapusznej był monastyr prawosławny, którego zakonnicy nie potrafili ułożyć sobie odpowiednio stosunków z miejscową cerkwią. Zdaniem rozmówców, mnisi przeklęli wieś, ponieważ zostali z niej wygnani, bądź też odeszli sami z powodu ludzkiej nieżyczliwości i niegościnności. Herb, hymn... Wyobrażenia łapusznian na temat własnej ważnej roli, prześwietnej prze¬ szłości, są osadzone w narracjach słownych i podlegają charakterystycznym dla nich procesom. Charakter i skalę krążących opowieści uważam jednak za nie¬ wystarczającą do wyjaśnienia, w jaki sposób miejscowe elity, w imię stwarzania tradycji, przetwarzają historię Łapusznej. Oprócz dość przewidywalnych dzia¬ łań, jak wspomniana zmiana nazwy ulicy, stworzono też herb i hymn wsi. Łapuszna jest pierwszą miejscowością, która na początku lat 1990. zgłosiła projekt własnego herbu do nowo powstałej komisji heraldycznej. Nie mogło tu być mowy o przywróceniu dawnego znaku, gdyż nigdy wcześniej takiego nie było. Zaistniała potrzeba stworzenia nowego wzoru. W tym celu ogłoszono we wsi konkurs na propozycję najlepszego herbu. Mogli brać w nim udział wszyscy mieszkańcy, bez względu na wiek i wykształcenie. Sądzę, że władze wsi, anga¬ żując mieszkańców w tworzenie herbu, usiłowały uzyskać legitymizację swoich działań oraz wywołać poczucie identyfikacji z nowo powstającym symbolem. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 125 Sam wzór został później „wygładzony" przez artystę-heraldyka. Pierwotny pro¬ jekt komisja heraldyczna odrzuciła wraz z komentarzem, że tak rozbudowanego herbu nie miał nawet Konstantynopol. To uzasadnienie prezentowane mi było przez osoby zaangażowane w tworzenie herbu z prawdziwą dumą w głosie. Sądzę, że jest to dobry przykład braku „nieśmiałości konceptualnej", opisywanej przez Tismaneanu jako jednej z cech mitu politycznego (Tismaneanu 2000, s. 25). Ostatecznie przyjęty herb jest uproszczoną wersją poprzedniego. Jest on skromniejszy, lecz w dalszym ciągu tak skomplikowany, że nawet wśród osób bezpośrednio zaangażowanych w jego powstawanie znalazłam takie, które nie potrafiły wyjaśnić jego symboliki. Widnieje na nim głowa tura, który padł od strzał Dragosza. Gwiazda pomiędzy jego rogami ma być symbolem narodzenia na tej ziemi Aleksandra Łapusznianu. O tym, że był on władcą świadczą: królewska purpura i sobole oraz ów tur, uważany za szlachetne zwierzę. Tarcza opleciona jest z jednej strony wieńcem dębowym, powszechnie znanym symbolem siły, który ma być, według autorów, nawiązaniem do rzymskiej władzy cesarskiej. Z drugiej strony oplatają j ą liście winne, co jest symbolem ziemi, nie mlekiem, lecz winem płynącej. Za tarczą krzyżują się włócznia św. Jerzego, halabarda i miecz. Z kokardy związującej wieńce dębowe i winogronowe wystają gałązki rośliny zwanej Łapusz, od której, według niektórych podań, ma pochodzić nazwa w s i . Nad tarczą herbową widnieje korona. Pełną symbolikę herbu był w stanie wyjaśnić mi tylko jeden człowiek - inicjator jego powstania. W trakcie rozmowy „pomagał" sobie opisem dołączonym do decyzji o ustanowieniu herbu. 19 Najnowszym wynalazkiem jest hymn, po raz pierwszy uroczyście odśpiewa¬ ny przez dyrektorkę szkoły na festiwalu z okazji święta wsi. Opiewa on piękno tonącej w kwiatach Łapusznej, miejscowych dziewcząt oraz dumę mieszkańców ze swojej wsi. „To jest moja Łapuszna, z nikim się na nią nie zamienię" , głoszą słowa pieśni. Warto zaznaczyć, że wspomniane tu inicjatywy wyszły od nie¬ wielkiej grupy mieszkańców. Można ich uznać za opisywane przez Floriana Znanieckiego, „stosunkowo małe jądro społeczne", które staje się odpowiedzial¬ ne za upowszechnianie idei (1990, s. 44). Tych kilka osób stworzyło herb, hymn, zorganizowało festiwale, drukowało ulotki informacyjne o wsi, itd. Faktem jest też, że działania takie trafiają na podatny grunt, ponieważ wielu mieszkańców pragnie się „doszkalać" i uzupełniać wiedzę. W ten sposób rozprzestrzeniają się idee głoszone przez elity. 20 HISTORIA TWORZONA Sądzę, że sytuacje obserwowane w Łapusznej wpisują się w szersze zjawisko, które ma miejsce na całym obszarze postradzieckim. Szukanie korzeni, odnoszenie się w nowych historiografiach do złotego wieku, tworzenie martyrologii narodo¬ wych - to cechy nowych nacjonalizmów. To „wynajdowanie tradycji" (Hobsbawm 1 9 2 0 Popularne w Polsce rzepy. Tłumaczenie robocze - Jakub Janiszewski. �126 MAŁGORZATA BICZYK 1992), które w Mołdawii przybiera dość specyficzny charakter. Opisanie tego pro­ cesu jest ważne, gdyż na świadomość historyczną mieszkańców Łapusznej wpły­ wa również oficjalna narracja historyczna. W tym kontekście niezbędne wydaje się zarysowanie zmian, jakim wspomniana narracja podlegała w ostatnich latach. Spośród moich rozmówców niewielu uczęszczało do przedwojennych rumuń¬ skich szkół. Zatem rumuńska historiografia nie odcisnęła piętna na ich recepcji historii. Największy wpływ na stan ich wiedzy wywarła edukacja radziecka. Na­ leży pamiętać, że od lat i960., kiedy historia Mołdawskiej SSR stała się, obok historii ZSRR, szkolnym przedmiotem obowiązkowym, w zasadzie nie zmienia¬ no programu nauczania. W związku z tym, wszystkie radzieckie podręczniki, niezależnie od autora lub daty wydania, ujmowały historię Mołdawii w sposób bardzo podobny (np. Mochov 1969; Grosul 1980). Jak ja byłam w waszym wieku, nikt nic nie wiedział o historii Mołdawii. Oni wiedzieli tylko o Związku Radzieckim. Nie wiedzieli o każdym narodzie oddzielnie. Im było tak wygodniej, żeby wiedzieć tylko tyle, że np. w Mołdawii dobra ziemia, gdzieś tam coś tam... To było wygodnie dla Związku Radzieckiego (Ł, K, 70). Dosyć często rozmówcy tłumaczyli w ten sposób skąpą wiedzę na temat włas¬ nej historii. Nie było jednak tak, by o historii Mołdawii nie nauczano w ogóle. Były przecież obowiązkowe lekcje historii Mołdawskiej SRR. Przemianom mołdawskiej historiografii poświęcił swój artykuł Vladimir Solonari (2002). Ana¬ lizuje on historię przedstawianą w podręcznikach szkolnych od lat 1960. aż do dziś. Porównując te same fakty ukazywane przez historiografie różnych okre¬ sów wykazuje, że nie dochodziło w nich do jawnych przekłamań historycznych. Wydarzenia były umiejętnie selekcjonowane zgodnie z ideologią państwową, w świetle utrzymywania dobrych stosunków ze Związkiem Radzieckim. Nie¬ wygodne lub nieistotne z tego punktu widzenia fakty po prostu ignorowano, np. Geto-Dackie pochodzenie Mołdawian (Solonari 2002, s. 421). Rozmówcy wielokrotnie podkreślali, że o etnogenezie Mołdawian dowiedzieli się w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Innym przykładem jest przytaczana przez Solonariego interpretacja zajść, któ¬ re miały miejsce w roku 1812, kiedy część historycznej Mołdawii, leżąca pomię¬ dzy Prutem i Dniestrem, dostała się po raz pierwszy pod panowanie rosyjskie. Ziemie te nazwane zostały Besarabią. Punkt widzenia autora znalazł swoje po¬ twierdzenie w wypowiedziach rozmówców. Ale w 1812 roku Rosja anektowała część Mołdawii. [...] żeby... jak oswobo­ dzenie. To paradoks, kiedy zdobywca mówi, że oswabadza (K, M , 50). Aneksja Besarabii była w podręcznikach radzieckich interpretowana w katego¬ riach przyniesienia wolności, oswobodzenia od Turków. Również tematy trudne, takie jak stosunki rosyjsko-mołdawskie czy mołdawsko-rumuńskie, ulegały reinterpretacji. Wobec antyrumuńskiego nastawienia polityki radzieckiej propagan¬ da historyczna usiłowała doprowadzić do poróżnienia Mołdawian i Rumunów. Sądzę, że rozmówcy twierdzili, iż „nie uczyli się historii Mołdawii" nie tylko po to, żeby wykręcić się od kłopotliwych pytań, ale także dlatego, że mieli świa¬ domość nieprawdziwości tej historii, która była im wpajana. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 127 Kolejnym zwrotem w historii Mołdawii było ogłoszenie niepodległości Re¬ publiki w sierpniu 1991 roku. Luminarze państwowi stanęli wobec faktu kierowa¬ nia narodem ogołoconym z korzeni w wyniku tak, a nie inaczej ukierunkowanej politycznie tradycji historiograficznej. Jak zauważa Gadamer, tworzenie „nowej" świadomości historycznej i tym samym przydatność nauk historycznych, przy pomocy których poszukuje się przeszłości historycznej, ma istotne znaczenie dla kształtowania tożsamości etnicznej i identyfikacji narodowej (za: Smyrski 2003, s. 317). Zmiana ustrojowa spowodowała zatem zmiany oficjalnej historiografii. Ze zdwojoną siłą powrócili do miast i wsi mołdawscy bohaterowie, radzieccy zaś zniknęli z ulicznych tabliczek. W Kiszyniowie do rangi symbolu urosło przesunięcie pomnika Stefan Wielkiego o parę metrów bliżej ulicy, w miejsce, z którego w latach 1960, przestawiono go bardziej w głąb parku, ujmując mu tym samym dotychczasowego prestiżu i powagi. W Łapusznej takim znakiem czasu była np. zmiana nazwy ulicy na Aleksandra Łapusznianu. 21 Po przejęciu władzy w Mołdawii przez Front Narodowy na początku lat 1990. rozpoczęły się zmiany także w programie nauczania. W ujęciu Gellnera, można by to nazwać wypełnieniem zasady nacjonalizmu, który autor rozumie jako powią¬ zanie państwa i kultury, gdzie wykształcenie staje się źródłem tożsamości (1991, s. 49). Wprowadzone zostały podwójne podręczniki, do historii ogólnej i historii Rumunów, która przedstawiana była „z punktu widzenia jej powiązań z mołdaw¬ ską przynależnością narodową" (Solonari 2002, s. 432). W takim ujęciu Rosja w 1812 roku dokonała aneksji Mołdawii, natomiast przyłączenie do Królestwa Ru­ muni w 1918 roku nie było już przedstawiane jako rumuńska okupacja, lecz dobro­ wolny akces dokonany przez Sfatul Tarli (Radę Kraju). Powaga narodu mołdaw¬ skiego została też w podręcznikach dodatkowo podkreślona przez powołanie się na prastare geto-dackie korzenie. Zabiegi te doskonale wpisują się w nurt „wynaj¬ dywania tradycji". „Poszukiwanie antenatów w zamierzchłej przeszłości, apoteoza dawnej wielkości politycznej, wyprowadzenie genealogii z mroków dziejów mają podkreślić dawny i historyczny rodowód poszczególnych grup narodowych [...] Jednocześnie takim działaniom towarzyszy próba ideologicznego udowodnienia, że dana grupa jest najstarsza, jedyna w swoim rodzaju" (Smyrski 2003, s. 312). Zmiany wykładni historycznej, czyli również szkolnych podręczników do nauki historii, były dla moich badań tym bardziej istotne, że w Łapusznej stara¬ łam się zwracać szczególną uwagę na to, jakie jest źródło wiedzy posiadanej przez moich rozmówców. Zdarzało mi się słyszeć od miłych starowinek opowieści np. o dackich przodkach. Miałam czasem cień nadziei, że może funkcjonowały one w sferze narracji pamięci przed początkiem lat 1990. Chwilę później miłe, starsze panie wyjmowały podręczniki szkolne swoich wnucząt, aby pokazać mi skąd czerpały te informacje. Wcześniej z tą wiedzą nie mogły mieć kontaktu. Tylko niektórzy informatorzy mówili mi, że kiedyś rodzice im opowiadali, ale nie myśleli o tym. Myśleli, ale nie znajdowali odpowiedzi (Ł, K, 52). 2 1 Wojewoda mołdawski, obecnie określany jako pierwsza postać, która zjednoczyła ziemie rumuńskie. Jednocześnie jest on najważniejszą postacią współczesnej historiografii mołdawskiej. �128 MAŁGORZATA BICZYK Po dojściu do władzy partii komunistycznej w lutym 2001 nowy prezydent, Władimir Woronin, powołał do życia grupę specjalistów, na której czele stanął Władimir Taranow, dawny dyrektor Akademii Nauk MSRR. Jej zadaniem było opracowanie nowego sposobu nauczania historii. W końcu grudnia 2001 mołdaw¬ ski rząd przyjął ustawę o zastąpieniu historii Rumunii historią Mołdawii. Przygo¬ towywane były podręczniki do historii Mołdawii, w których akcent położony zo¬ stał na samodzielność państwa i narodu mołdawskiego, a nie na związki kulturowe z Rumunią (Solonari 2002, s. 415). Fakt ten był interpretowany przez społeczność międzynarodową jako jeden z elementów polityki odcięcia się od Rumuni i zwrotu w stronę Rosji. Nowa ustawa została oprotestowana przez opozycję w czasie trwa¬ jących trzy miesiące wieców w Kiszyniowie. W końcu, w wyniku nacisku ze stro¬ ny Komisji Europejskiej, władze musiały zmienić kurs nowej polityki historycznej (Solonari 2002, s. 415). W czasie prowadzenia badań (w latach 2001-2003) po¬ wszechna wśród rodziców i nauczycieli była wiedza, że nowe podręczniki do historii Mołdawii niebawem zawitają do szkół. Budziło to silne emocje u moich rozmówców, którym trudno jest zaakceptować zmianę uważaną za niepotrzebną. No zmienili „z góry". My wtedy chcieliśmy zmieniać. Teraz ja nie chcę zmie­ niać, ale wtedy to ja rozumiałam, że trzeba. Nie można uczyć oddzielnie historii Mołdawii. Jak ja będę uczyć historii takiej małej części? Jak to były związki trwające od wieków. To nieszczęście, że ona nie znalazła się w państwie rumuń­ skim. Najwięcej materiałów jest na temat Mołdawii. O innych regionach też uczy¬ my, ale najwięcej o tej części (Ł, K, 50). ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI Podsumowując rozważania chciałabym ponownie odwołać się do teorii po¬ znania historycznego Paula Ricoeura. Twierdzi on, że narracja historyczna osta¬ tecznie zrywa z narracją pamięci. Dzielą je takie czynniki jak: odmienny rodzaj świadectw, na podstawie których konstruuje się opowieść (w przypadku narracji historycznej są to świadectwa pisane, w narracji pamięci natomiast istnieją one tylko w warstwie słownej), inny sposób wyjaśniania zdarzeń (w narracji pamięci jest on bezrefleksyjny). Różni je też inny zasięg oddziaływania. Historia może sobie np. pozwolić na dokonywanie analizy zjawisk zachodzących w obszarze Morza Śródziemnego, zasięg pamięci musi natomiast pozostać lokalny. Ostatnia różnica dotyczy zjawiska opisywanego przez Ricoeura jako „fundamentalna strate­ gia postępowania z przeszłością". Oznacza to, iż narracje pamięci silnie akcentują podobieństwo, „tożsamość wobec teraźniejszości". Powoduje to wysoki stopień przenikania się przyszłości, teraźniejszości i przeszłości - ich zależność. Narra¬ cja historii natomiast bardziej podkreśla odmienność zdarzeń, dystans pomiędzy przeszłością a teraźniejszością (Bugajewski 2002, s. 103-104). Ricoeur pisze, że te dwa odmienne i rywalizujące ze sobą rodzaje narracji spotykają się w pew¬ nym momencie. Jest to czas wspomnianej już refiguracji, operacji mimezis I I I , czyli bezpośredniego wywierania wpływu na zachowania społeczne. Sytuacja ta �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 129 jest wyraźnie obserwowalna w Łapusznej. Dwa różne typy tworzenia opowieści stykają się na płaszczyźnie praktyki społecznej. Sądzę jednak, że nie ogranicza się do tego ich relacja. Jak zauważyłam i starałam się tu wykazać, oddziaływują one na siebie wzajemnie. Zależność oficjalnej historiografii i narracji pamięci nie kończy się na etapie rywalizacji, a raczej dochodzi do „współpracy" pomię¬ dzy nimi. Historiografia wpływa na sferę pamięci lokalnej, mieszkańcy przyswa¬ jają sobie informacje z podręczników dzieci i wnuków, uczą się na nowo swojej przeszłości i na podstawie tych informacji snują opowieści o początkach wsi czy państwa. Równocześnie lokalne władze Łapusznej do swoich działań, mających na celu kreowanie tożsamości lokalnej, wykorzystują historyczne i symboliczne przykłady zarówno z narracji pamięci, jak z oficjalnej historiografii. W teorii świadomości historycznej Ricoeur wyraża osąd, iż „jednym z aspek¬ tów refiguracji jest kształtowanie tożsamości podmiotu operacji mimesis I I I " (Bugajewski 2002, s. 96). Owa „refigurowana tożsamość" jest wynikiem rywaliza¬ cji konkurujących w procesie jej kształtowania narracji pamięci i historii. Ricoeur twierdzi też, że świadomość historyczna Zachodu znajduje się dziś w stanie głę¬ bokiego kryzysu, będącego wynikiem rozdarcia pomiędzy przestrzenią doświad¬ czeń, a horyzontem oczekiwań. Oczekiwania uciekają w utopię, co powoduje oddalenie się owego horyzontu oczekiwań. Równocześnie przestrzeń doświad¬ czeń zostaje zacieśniona, a tradycja staje się martwa. W wyniku oddalenia prze¬ szłości od przyszłości znika konstytuujące świadomość historyczną napięcie po¬ między nimi. Aby wyjść z tego kryzysu, należy starać się o przywrócenie owego napięcia, przybliżenie przeszłości i przyszłości do teraźniejszości. Dokonać tego można, według zaleceń Ricoeura, poprzez urealnienie tych utopijnych celów, przybliżenie ich, co idzie w parze z przekształceniem przestrzeni doświadczeń, czyli niejako ożywieniem tradycji. Mołdawskie przykłady, zarówno w skali ogólnopaństwowej, na poziomie historiografii oficjalnej, jak i na poziomie lokalnym, wydają mi się być próbą przezwyciężania kryzysu zaniku napięcia pomiędzy przeszłością, a przyszłością. Konstruowanie tożsamości następuje tam właśnie przy pomocy ożywiania tradycji lub, jak twierdzi Hobsbawm, jej wynajdywania. Polega ono na dostosowaniu przeszłości i oczekiwań wobec przyszłości do wy¬ mogów chwili, podyktowanych polityką państwa. LITERATURA A n d e r s o n B e n e d i c t 1997, Wspólnoty wyobrażone, Znak, Kraków. B a r t h e s R o l a d 1970, Mit dzisiaj, [w:] Tegoż, Mit i znak, PIW, Warszawa, s. 25-61. B i e d r z y c k i E m i l 1935, Zarys dziejów literatury rumuńskiej (z antologią poezji), Książnica - Atlas, Lwów. B u g a j e w s k i M a c i e j 2002, Historiografia i czas. Paula Ricoueura teoria poznania, Wy¬ dawnictwo Poznańskie, Poznań. D e m e l J u l i u s z 1970, Historia Rumunii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. D r o n I o n 1998, Lapusna, Limba Romana, Nr 9, s. 66-69. E l i a d e M i r c e a 1998, Rumuni. Zarys historii, Wydawnictwo Homini, Bydgoszcz. E l i a d e M i r c e a 2002, OdZalmoksisa do Czyngis-chana, PWN, Warszawa. �130 MAŁGORZATA BICZYK G e l l n e r E r n e s t 1991, Narody i nacjonalizm, PIW, Warszawa. G r o s u l J a k i m 1980, Istorija moldavskoj SSR: Ucebnoeposobe dlja 7-8 klassov, Lumina, Kisinev. H a s t r u p K i r s t e n 1997, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 22-27. H a l b w a c h s M a u r i c e 1969, Społeczne ramy pamięci, PWN, Warszawa. H o b s b a w m E r i c 1992, Introduction: Inventing Traditions, [w:] The Invention of Tradition, E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Cambridge University Press, Cambridge, s. 1-15. K l o s k a G e r h a r d 1979, Świadomość historyczna i jej badanie, Lud, t. 63, s. 113-140. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 1990, Świadomość historyczna mieszkańców Narola, Etno­ grafia Polska, t. 34, z. 1-2, s. 169-181. M o c h o v N i k o l a j 1969, Formirovanie moldavskovo naroda i obrazovanie moldavskovo gosudarstva, K M , Kisinev. O n g W a l t e r 1992, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Wydawnictwo K U L , Lublin. S m y r s k i Ł u k a s z 2003, Na początku był Kain- wizje ukraińskiej historii w kontekście teorii etniczności, [w:] Podole i Wołyń, Szkice etnograficzne, Ł. Smyrski, M . Zowczak (red.), Studia Ethnologica, DiG, Warszawa, s. 311-322. S m i t h A n t h o n y D. 1991, National identity, Penguin Group, New York. S o l o n a r i V l a d i m i r 2002, Narrative, identity, state: History teaching in Moldova, East European Politics and Societies, Vol. 16, No 2, s. 414-445. S t at i V a s i l e 2002, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev. T i s m a n e a n u V l a d i m i r 2000, Wizje zbawienia, Spectrum,Warszawa. Z n a n i e c k i F l o r i a n 1990, Współczesne narody, PWN, Warszawa. MAŁGORZATA BICZYK THERE WAS ALREADY THIS VILLAGE AND THERE WAS NO ONE, DESERT... HISTORICAL CONSCIOUSNESS OF THE VILLAGERS OF LAPUSHNA Summary The main theme of this article is historical consciousness of the people from a Moldavian village of Lapushna. A narrative of memory and of history are being presented as two types of narrative which shape peoples' historical consciousness. The author discusses relations between them to show how they influence imaginations about the past. She studies also the history of the village and the country, and describes how it is presented by villagers and what determines such imagination of the past. The author traces changes in Moldavian historiography and their impact on local stories. Themes presented in this article also touch upon a few legends: about the genesis of Moldavia and Lapushna, about hidden gold, and about a Turkish tower, as well as the evolution of the image of the Moldavian hospodar (duke) Alexander Lapushneanu, who was born in Lapushna. The author also talks about construction of symbols, examples of which are the village anthem and coat of arms. J.D. Adres Autorki: e-mail: gosia_biczyk@yahoo.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78286586cdcbcee4654d6580e95bac43.pdf fe107f74313f203f8a043a3adf9b89e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:906 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:834 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.221-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 T R A D I C E LIDOVÉ K U L T U R Y V ŽIVOTE S O C J A L I S T I C K E SPOLEČNOSTI, red. V . Frolec i M. Krejči, Brno 1974; ŽIVOTNI PROSTŘEDÍ A T R A D I C E , red. V. Frolec, M. Krejči i J . Tomes, Brno 1975, seria: Lidová kultura a současnost pod redakcją V . Froleca W styczniu 1973 r. odbylo się w Strażnicach na Morawach sympozjum p o ś w i ę ­ cone tradycjom kultury ludowej w życiu społeczeństwa socjalistycznego, zorgani­ zowane przez Wydział Kultury Rady Narodowej K r a j u Południowomorawskiego przy współudziale Zakładu Etnografii Uniwersytetu J E P w Brnie. Kolejne, drugie sympozjum zostało zorganizowane pod hasłem: środowisko życia a tradycja, przy szerszej współpracy zainteresowanych instytucji i pod patronatem Ministerstwa Kultury ČSR oraz rektora Uniwersytetu im. J . E . Purkynego. Już w rok po k a ż ­ dym z tych s y m p o z j ó w ukazały się dwa tomy przedstawionych tam referatów i wy­ powiedzi, wydane okazale (b. dobry papier, przejrzysty i staranny układ graficzny, streszczenia w jęz. rosyjskim, spis treści także po niemiecku i angielsku, liczne ilustracje, w tym barwne, płócienna okładka i łande obwoluty), wzbudzając podziw dla w y d a w c ó w . Obydwa sympozja, podobnie jak kolejne, trzecie w czerwcu 1975 r. zorganizowa­ no nie przypadkiem w Strażnicach, starym, zabytkowym, lecz i uprzemysłowionym miasteczku na południowo-wschodnich kresach Moraw, zwanych Slovácko. Znajdu­ jący się tam obszerny, renesansowy pałac (przebudowany w X I X w.) jest siedzibą Instytutu Twórczości Ludowej, w przylegającym zaś do pałacu dużym parku odby­ wają się corocznie od 1946 r. głośne w Czechosłowacji festiwale folklorystyczne, gromadzące dziesiątki zespołów artystycznych (także z zagranicy) i dziesiątki ty­ sięcy widzów, przybywających także z odległych miejscowości Czechosłowacji. N a ­ strój festiwalu jest w y j ą t k o w y w swym rodzaju, zwłaszcza gdy pod koniec prze­ kształca się on w wielką, ogólną zabawę ze śpiewem, muzykowaniem w stylu l u ­ dowym i tańcami trwającymi przez całą noc przy dobrym, morawskim winie. W 1956 r. oddano do użytku 3 widownie (stadiony) mieszczące razem ponad 15 ty­ sięcy widzów. W dniach 22-23 czerwca 1975 r. odbył się jubileuszowy, X X X festi­ wal. Treść dwóch pierwszych s y m p o z j ó w wykraczała daleko poza sprawy folkloru, dopiero trzecie miało za g ł ó w n y temat folklor muzyczny i jego współczesne znacze­ nie. Uczestniczyło w nim też kilku etnografów z zagranicy (Budziszyn, Budapeszt, Moskwa, K i j ó w i Tomsk, Poznań i Wrocław, Sofia). Referaty z tego sympozjum mają się ukazać w podobnym wydaniu, jak poprzednie, i w równie krótkim ter­ minie. Tom materiałów z I sympozjum (Tradice...) zawiera 19 referatów, wypowiedzi w dyskusji oraz teksty zagajenia i zamknięcia obrad. Jego wydawcy podkreślili w przedmowie, iż referaty te naświetliły szereg ważnych, aktualnych zagadnień i dostarczyły i m p u l s ó w dla polityki kulturalnej w jej stosunku do tradycji we współczesnym społeczeństwie socjalistycznym. Przebieg obrad w y k a z a ł celowość bliskiej współpracy przedstawicieli nauki i sztuki oraz działaczy kultury. Tom �222 RECENZJE zawiera też godną uwagi deklarację uczestników sympozjum, w której została pod­ kreślona rola rodzimej kultury ludowej w kształtowaniu socjalistycznego stylu ż y ­ cia ogółu ludzi pracy miast i wsi oraz w i ą ż ą c e się z tym zadania badaczy i dzia­ łaczy kultury. Dla ukazania zakresu omawianych zagadnień warto w y m i e n i ć przy­ najmniej tytuły referatów, gdyż pobieżne choćby ich streszczenie nie mieściłoby się w ramach zwięzłego z konieczności omówienia. Są to: K . F o j t i k , Kultura klasy robotniczej i jej postępowe tradycje; V. F r o l e c , Kultura ludowa a socjalistyczny styl życia we wsi spółdzielczej; F . H e j l , Teoretyczne i praktyczne zasady kształ­ cenia młodych etnografów i folklorystów; R. J e ř á b e k , Istota i charakter sztuki ludowej; J . L o u k o t k a , Sztuka ludowa a religia; O. S i r o v a t k a , Folkloryzm jako przejaw kultury współczesnej; B . B e n e š , Miejsce folkloru oraz twórczości ąuasi-ludowej we współczesności; M. К r e j č i, Sztuko ludowa jako narzędzie działalności kulturalno-oświatowej; Z. J i r o v у, Tradycyjna kultura ludowa a współczesna amatorska działalność artystyczna; J. T o m e š , Ogólnokrajowe i regionalne festiwale folklorystyczne i ich miejsce w kulturze współczesnej; E . R e j s k o v a , Z problematyki współczesnych funkcji ludowych zespołów pie­ śni i tańca; V . V o 1 a v у, Strażnicki festiwal folklorystyczny i jego aspekty kul­ turalno-polityczne; D. H o l ý , Folklor w radiu i telewizji; J. Uher, Kultura ludowa i metody jej popularyzowania poprzez środki masowego przekazu, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem prasy; L . К u n z, Rola dokumentu etnograficznego w ba­ daniu rewolucyjnych przemian wsi; J . O r e l , Współistnienie tradycji i współ­ czesności w kulturze ludowej; J . G r a b m i i l l e r , Specyficzne aspekty ochrony ludowej kultury materialnej w kraju Południowomorawskim; J . V a ř e к a, Etno­ graficzne badania wybranych wsi w kraju Południowomorawskim; J. H e r o l ­ d o v a , Etnograficzne badania osiedli reemigrantów w południowych Morawach. Następne sympozjum obfitowało w jeszcze większą liczbę referatów (tom: Životni prostředy...), których przedstawiono łącznie 32 w 4 grupach tematycznych: zmiany środowiska życiowego, normy estetyczne, stosunki społeczne we wsi spół­ dzielczej oraz współczesne funkcje i przeobrażenia folkloru. Całość została po­ przedzona dwoma referatami wprowadzającymi, które wygłosili: F . Hejl na temat środowiska życiowego i badań naukowych nad nim oraz J . Fencl o roli związku czeskich rolników spółdzielczych w doskonaleniu środowiska życiowego wsi. Pierw­ sza z wymienionych grup tematycznych obejmowała 8 referatów: J . К r o h a, Zmiany tradycyjnego środowiska życiowego wsi w związku z budownictwem so­ cjalistycznym; J . V у š i n к a, Problemy modernizacji wiejskiej strefy mieszkalnej w społeczeństwie socjalistycznym; V. F r o l e c , Tradycyjny kanon mieszkania wiejskiego i jego współczesne przemiany; I . F a r k a č o v á , Estetyczne aspekty współczesnych mieszkań wiejskich i miejskich; O. M á č e l , Zabytki kultury a środowisko życiowe; J . V a j d i š, Pomniki architektury w środowisku współ­ czesnej wsi; H. J o h n o v á, Rola muzeów w chronieniu i wykorzystywaniu za­ bytków kultury w warunkach przeobrażeń środowiska wiejskiego; J . S o u č e k, Urbanizm wsi tradycyjnej o próba przedstawienia go w strażnickiej ekspozycji bu­ downictwa ludowego na Pomorawiu. Do tematyki tej części n a w i ą z y w a ł y także wszystkie wypowiedzi w dyskusji. Problematyki norm estetycznych dotyczyło 5 referatów, które wygłosili: R. J e ­ ř á b e k , Przeobrażenia norm estetycznych we współczesnej wsi spółdzielczej; Š. S u к o p, Rola i znaczenie ludowej twórczości artystycznej w kształtowaniu współczesnego środowiska życiowego; V. S v o b o d o v á , Funkcje społeczne stroju ludowego i mody we wsi współczesnej; M. L u d v í k o v a , Funkcje stroju ludo­ wego we współczesnej wsi południowomorawskiej; B. M i n a ř í k o v a , Wpływ tradycji na współczesną kulturę ubioru. Kulturę społeczną we współczesnej wsi czeskiej omawiało 6 referentów: K . F o j t i k , Wieś współczesna jako czynnik procesu enkulturacji i akulturocji; �RECENZJE 223 J. T o m e š , Współczesne funkcje zwyczajów ludowych a obrzędy świeckie; A. B u r i a n , Z problemów stylu życia naszych chłopów spółdzielców; M. H á j e к, Rola kultury fizycznej we współczesnym stylu życia naszej wsi; P. P o p e l k a, Normy moralne społeczności miejskiej odnoszące się do małżeństwa; H . H ub i к o v á, Przeobrażenia zwyczajów dorocznych w górskich i podgórskich wsiach Moraw południowowschodnich. Przedmiotem największej liczby wystąpień były zagadnienia folkloru: O. S i~ r o v a t k á , Folklor w życiu kulturalnym współczesnej wsi: miejsce, funkcja, przemiany; D. H o l ý , Muzyka folklorystyczna w swych funkcjonalnych przesu­ nięciach i przeobrażeniach; V. V o 1 а v ý, Wykorzystanie muzyki folklorystycznej w życiu współczesnej wsi; J . G e 1 n а r, Pieśń tradycyjna w życiu współczesnej wsi; B. B e n e š , Strukturalne wpływy zmian społecznych i kulturowych na fun­ kcje opowieści ludowych; M. Š r á m k o v á , Zmiany, stan współczesny i funkcje opowieści ludowej we współczesnej wsi; J . J a r o š , Przykład wspomnień o zało­ żeniu spółdzielni we wsi Drnovice w okręgu Vyškov; V. H r n i č к o, O rozwoju sytuacji sprzyjających opowieściom na przykładzie rejonu Hlinsko; Z. J e 1 i n к ová, Taniec ludowy o pracach ludowych zespołów pieśni i tańca; O. H r e b a l o V á, Gry dziecięce i folklor dziecięcy jako czynnik wychowawczy; J . U h e r , Kozwój zastosowań folklorystyki. Ogłoszone teksty są zwięzłe (3-4 strony druku), stanowią raczej skróty w ł a ­ ściwych referatów. Przedstawiają godną uwagi lekturę, informując m. in. o tema­ tyce i zakresie oraz o założeniach i praktycznych celach badań etnograficznych prowadzonych w ostatnich latach na obszarze Moraw. Wiele z nich zawiera stwier­ dzenia w a ż n e dla badań porównawczych. Spośród nich w y m i e n i ę przykładowo z to­ mu Životni prostředí... referat V . Froleca o tradycyjnym kanonie mieszkania wiej­ skiego i jego współczesnej roli. Autor przedstawił zwięźle podział przestrzeni mie­ szkalnej tradycyjnego domu, jaki przetrwał w obowiązującej formie do przełomu X I X i X X w. i stwierdził, że tylko powierzchowna znajomość dokonanych zmian może sugerować, iż współczesny sposób mieszkania nie zachował nic lub prawie nic z dawnych, tradycyjnych form. Dom i mieszkanie to morfologiczny wyraz struktury rodziny, jej sposobu życia i miejsca w społeczności. Kontynuacja daw­ nych wartości życia rodzinnego znajduje wyraz np. w fakcie użytkowania tylko niektórych izb nowych wiejskich d o m ó w i pozostawieniu jednej izby jako repre­ zentacyjnej. Z tradycyjnymi wartościami wiąże się też tendencja do budowania przez wielu robotników domów w ich rodzinnych wsiach, w pobliżu domostw ich krewnych. Tradycyjne cechy stylu życia występują także w urządzeniu mieszkań imigrantów ze wsi w miastach. Przyszłość form i funkcji mieszkania będzie za­ pewne w y p a d k o w ą działania wartości tradycyjnych oraz zmiennych w a r u n k ó w bytu. Wspomnieć warto również o godnych uwagi propozycjach teoretycznych przedstawionych przez B. Beneša w referacie o strukturalnych w p ł y w a c h zmian społeczno-kulturowych na funkcje opowieści ludowych, na tle przykładów kon­ kretnych form i treści opowiadań z ostatniego ćwierćwiecza. K i l k u autorów po­ wołało się w przypisach na publikacje polskich badaczy: etnografów, folklorystów, a nawet socjologów. Uczestnicy s y m p o z j ó w reprezentowali rozmaite instytucje naukowe, kulturalne, administracyjne z Brna, innych miejscowości Moraw oraz (kilka osób) z PragL Jednym z czynnych uczestników I I sympozjum był artysta ludowy Jiři Kroha, k t ó ­ remu zadedykowano tom prac z tego sympozjum. G ł ó w n y m inspiratorem zorgani­ zowania strażnickich sympozjów, a przedtem badań nad szeroko rozumianym środowiskiem wiejskiego życia, był dr Vaclav Frolec, docent Uniwersytetu J E P u r k y niego w Brnie, wąpółwydawoa Obydwu t o m ó w i redaktor serii wydawniczej z w i ą z a ­ nej ze strażnickimi sympozjami, które odbywać się mają regularnie także w przy­ szłości. �224 RECENZJE Opublikowane materiały z etnograficznych sympozjów w Strażnicach przeko­ nują, że ich organizatorzy mają wyraźnie zarysowany program badań zorientowa­ nych zarówno na cele poznawcze, jak i praktyczne. Te drugie obejmują nie tylko od dawna uznane sprawy popularyzowania sztuki ludowej i folkloru, lecz i p o w a ż ­ ny zespół p r o b l e m ó w kształtowania przestrzennego i kulturowego środowiska wsi, a także stylu życia ludności nie tylko wiejskiej, lecz i miejskiej w nawiązaniu do cennych wartości dawnej kultury ludowej. Trudno wskazać na analogiczny przy­ kład konsekwentnego włączenia się dużego zespołu etnografów (przy współpracy z historykami, socjologami, teoretykami sztuki, praktykami) do kształtowania pro­ gramu współczesnego, życia. Inny, choć podobny w niektórych aspektach charakter, ma działalność zespołu etnografów praskich pod kierunkiem doc. A. Robeka; pro­ wadząc szeroko zakrojone badania nad kulturą ludu praskiego w X I X i X X w., szczególnie zaś praskich robotników, zespół ten dąży do poznania i spopularyzo­ wania trwałych wartości tej kultury. Osobiste zainteresowanie sympozjami i festi­ walami strażnickimi ze strony ministra kultury ČSR, który był w czerwcu 1975 r. w Strażnicach, świadczy, że władze republiki czeskiej przywiązują dużą w a g ę do realizacji programu wypracowywanego wspólnie przez etnografów, działaczy kul­ tury i władze terenowe. Edward S. A. ARTJTJTJNOW, D. A. S I E R G I E J E W , Problemy etniczeskoj morja (Ekwienskij mogilnik), Moskwa 1975, ss. 240 Pietraszek istorii Bieringo- Praca należy do najważniejszych pozycji poświęconych kulturze azjatyckich Eskimosów. Jej autorzy stanowią również czołowych badaczy problemu, ich w s p ó ł ­ praca zaś dostarcza drugiego już studium z pogranicza archeologii i etnografii . W obu książkach przedstawiono szczegółową analizę archeologicznego materiału dwu wielkich cmentarzysk, który stanowi punkt wyjścia dla zarysu historii etnicz­ nej północno-wschodniego fragmentu kontynentu azjatyckiego. Podbudowany on został znajomością etnografii współcześnie żyjących Eskimosów, którzy w liczbie 1300 osób zamieszkują Czukotkę i sąsiednie wyspy. Reprezentowana przez obu autorów kompetencja w zakresie dwu dyscyplin, jakkolwiek są oni w zasadzie et­ nografami, każe z uwagą odnieść się do tez przedstawionych w pracy, wśród k t ó ­ rych znajdują s i ę nowe propozycje. Książkę rozpoczyna szkic historii b a d a ń nad dawnymi kulturami pobrzeży Morza Beringa i sąsiednich terenów nad Pacyfikiem, po czym następuje obszerna publikacja znalezisk z cmentarzyska w Ekwen kopanego przez autorów. Jest ona bogato ilustrowana. Cmentarzysko reprezentuje bardzo długi okres historyczny — całe niemal pierwsze tysiąclecie n.e. Należy ono w zasadzie do kultury antycznej Beringomorza („driewnieberingomorskaja") trwającej od I tysiąclecia p.n.e. do V I wieku n.e. Reprezentowane są w nim również kultury późniejsze — Birnirk oraz Punuk, a także okresu „przedhistorycznego" trwającego do wieku X V I I I . Spotyka się też znaleziska kultury okwikskiej, którą autorzy uważają za wariant lokalny współczesny kulturze antycznej. Nie znane są jak dotąd materiały starsze niż 1 2 1 Poprzednia praca tych samych autorów: Driewnije kultury aziatskich eskimosow. Uelenskij mogilnik, Moskwa 1969. W zakresie studiów nad Eskimosami azjatyckimi brakuje dotąd monografii etnograficznej, jakkolwiek istnieje praca poświęcona kulturze społecznej: L . A. Fajnberg, Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow, Moskwa 1964, czy też kilka zbiorów folklorystycznych. Pierwszą pracą archeologiczną o walorach syntezy była zachowująca do dziś znaczną wartość S. I . R u d i e n к o, Driewniaja kultura Beringowo morja i eskimosskaja problema, Moskwa 1947. 2 �RECENZJE 225 ostatnie stulecia p.n.e., co sprawia, że wcześniejsze etapy muszą być rekonstruo­ wane przez odwołanie się do danych antropologii, językoznawstwa i archeologii ob­ szarów położonych na południe od Czukotki. Historia etniczna Czukotki, w maksymalnym (i bardzo upraszczającym w y w ó d autorów) skrócie, przedstawia się następująco. P ó ł w y s e p był nie zamieszkany od czasów, gdy przeszła przezeń na wschód migracja proto-indiańska i gdy przerwane zostało połączenie l ą d o w e z Ameryką. Przypuszczalnie w pierwszej połowie I I tysiąclecia p.n.e. pojawia się na południe od półwyspu fala ludności należącej do wspólnoty eskimosko-aleuckiej. Punktem jej wyjścia było wybrzeże ochockie. Prze­ szła ona przez pn. Kamczatkę i znalazłszy się nad morzem Beringa rozdzieliła się na kierunek wschodni (aleucki) i północny (eskimoski). B y ł a to ludność pływająca po morzu w czółnach i polująca na ssaki morskie (zwłaszcza na morsy). Udział myślistwa lądowego we wczesnej fazie był znaczny, być może nawet dominujący skoro autorzy sądzą, że dopiero „geneza kultury eski­ moskiej związana jest z rzemiosłem morskim" (s. 195). Kultura ta wykształciła się ostatecznie w rejonie morza Beringa, skąd Eskimosi wędrowali na tereny zajęte przez nich obecnie (Czukotka, Alaska, Kanada, Grenlandia). Stanowili oni jedną z ostatnich fal migracji w kierunku Ameryki. Jest to koncepcja odmienna od przedstawionych przez Lewina czy Wasilew­ skiego , którzy sugerują dwa różne centra formowania się — z jednej strony kultur eskimoskich, z drugiej zaś całego zespołu paleoazjatyckiego wraz z aleuckim. To pierwsze Wasilewski umieszcza w pd.-zach. Alasce, drugie zaś w części azjatyckiej. Badacze amerykańscy, niezależnie od tego czy przyjmują istnienie początkowej wspólnoty proto-eskimoskoaleuckiej czy też nie, umieszczają ośrodek w y j ś c i o w y kultur eskimoskich w pd.-zach. Alasce. Wysuwa się hipotezę, że ludy kultury nad­ morskiej, z których miały wykształcić się później m. in. zespoły eskimoski i aleuc­ ki, migrowały z Azji do Alaski w okresie przed V I I I tysiącleciem p.n.e., równolegle z migracją ł o w c ó w — przodków Indian, którzy szli środkiem lądowego pomostu między kontynentami. Dopiero w czasach znacznie późniejszych część Eskimosów miała osiąść na wybrzeżu azjatyckim . P o w r ó ć m y do relacji późniejszych dziejów Czukotki w e d ł u g Arutjunowa i Siergiejewa. W ślad za Eskimosami, tyle że lądem, szli od południa ich przypuszczalni genetyczni pobratymcy — Czukczowie . Antropolodzy bowiem wydzielili rasę „arktyczną", którą reprezentują Aleuci, Eskimosi i Czukczowie. C i ostatni przybyli nad morze Beringa w I tysiącleciu p.n.e. jako m y ś l i w i tundry, zwłaszcza zaś po­ lujący na dzikie reny. Ariergarda Czukczów, pozostająca w kontakcie z Koriakami, zapożyczyła od nich hodowlę rena. Rozwojowi antycznej kultury Beringomorza (pierwsza połowa I tysiąclecia n.e.) towarzyszyło przejście od wczesnego neolitu do jego bardziej zaawansowanych form i opanowanie wielorybnictwa przybrzeżnego. W tym też czasie umacniają się kontakty z sąsiednimi ludami paleoazjatyckimi (Czukczowie, Koriacy, Itelmeni), dzięki którym kultura eskimoska traci swój izolowany w znacznym stopniu cha­ rakter. Część Czukczów, znalazłszy się na terenach nie sprzyjających życiu renów, 3 4 5 3 R . S. W a s i l e w s k i , Proischożdienije i driewniaja kultura kor jaków, No­ wosybirsk 1971. Por. red. D. M. H o p k i n s , The Bering land bridge, Stanford 1967. W ten sposób podważona została hipoteza Jochelsona o „klinie eskimoskim", który miał wtargnąć na tereny zajęte przez Paleoazjatów, rzekomo stanowiących element etniczny najbliższy Indianom Ameryki; por. W. J o c h e l s o n , The ethno­ logical problems of Bering Sea, „Natural History" vol. 26: 1926. Antropolodzy r a ­ dzieccy skłonni są uważać właśnie Eskimosów za ogniwo pośrednie między India­ nami i Paleoazjatami. 4 5 35 —• Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 �226 RECENZJE weszła w bliskie stosunki z Eskimosami wschodniej Czukotki. Począwszy od X V I wieku przejęła od nich techniki m y ś l i s t w a morskiego wraz z jego wyspecjalizo­ w a n ą wersją — wielorybnictwem. Przerodziło się to w trwający do ostatnich lat proces stopniowego wypierania Eskimosów z ich siedlisk oraz asymilacji. W recenzowanej książce znalazła się, ważna dla historii etnicznej omawianych obszarów, analiza ostrzy harpunów obrotowych. Autorzy przedstawiają ich czteroczłonową klasyfikację i dzielą na 44 typy, które z kolei porządkują w ciągi ewolu­ cyjne. Dokonano tego opierając się na całym znanym materiale pochodzącym z Czukotki, dzięki czemu próba ta ma zastosowanie ogólne. Do najciekawszych i najbardziej wciągających fragmentów pracy należy roz­ dział poświęcony estetyce i celowości w sztuce. Wskazuje s i ę tu, podobnie zresztą jak w całej literaturze p o ś w i ę c o n e j Eskimosom, na uderzające piękno przedmiotów sztuki u ż y t k o w e j , czy też służących wyłącznie ekspresji artystycznej lub ideologicz­ nej. Również i w tej książce pojawia się opinia, iż artyzm eskimoski należy do najwybitniejszych osiągnięć ludzkości. Jednocześnie proponuje s i ę refleksję nad kontrastem, jakiego (w europejskiej przynajmniej ocenie) dostarcza zestawienie tego artyzmu z krańcowo nieestetycznym jego otoczeniem, w którym dominowała skrzepnięta krew upolowanych zwierząt, pokrywający wszystko zastygły tłuszcz, przygnębiająca ciemność nocy polarnej. Czy sztuka była protestem przeciwko brzydocie codzienności, czy też przejawem potrzeby tworzenia w warunkach, kiedy konieczności bytowe nie zajmowały wiele czasu poza sezonem ł o w ó w , inne zaś sposoby wyrażania osobowości nie b y ł y szczególnie rozwinięte? P y t a ń tych nie sformułowano wprawdzie wprost, lecz występują one w podtekście. Zresztą odpo­ wiedzi na nie trudno szukać w materiale archeologicznym. Autorzy zwracają u w a g ę na interesujący fakt odmienności s t y l ó w w ornamen­ cie i częściowo formie, odmienności wyznaczanej podziałem rodowym. Tworzenie narzędzi i posługiwanie s i ę nimi dozwolone było tylko w obrębie rodu, każdy ród miał zatem w ł a s n e „endoformy". Zróżnicowane style należy w i ę c traktować jako symbole przynależności i ciągłości, jako informację o kulturze poszczególnych grup. Wprawdzie w ramach jednej grupy nie obowiązywał jeden tylko styl, obserwuje się ich co najmniej dwa — autorzy nazywają to ornamentalnym bilingwizmem — podporządkowane są one jednak specyficznej dla każdego rodu rytmice. T ę ostat­ nią udało s i ę w y k r y ć dzięki temu, że znaleziska były dla celów publikacji ryso­ wane (nie zaś fotografowane) przez jednego człowieka, który zwrócił u w a g ę na występujące tu prawidłowości umożliwiające kontynuację rysunku improwizowa­ nego w ramach danej konwencji operującej specyficzną symboliką liczb. Pouczającym przykładem na w y s t ę p o w a n i e ornamentu i formy w roli przekazu symbolicznego ściśle podporządkowanego wzorowi kultury było stwierdzenie, że i n ­ dywidualnym przejawom nowatorstwa technicznego (np. ostrzom harpunów odbie­ gającym od stosowanych typów) towarzyszyła niezwykłość ornamentacji lub jej brak. Widać to wyraźnie wówczas, gdy nowość nie przyjęła s i ę pozostając w poje­ dynczym egzemplarzu jako wyraz buntu przeciwko tradycji i próby zerwania z jej ciągłością. Na końcu rozdziału traktującego o estetyce eskimoskiej pojawia s i ę intrygu­ jąca zagadka dotycząca przyczyn stopniowego jej upadku. Sztuka „klasycznej sta­ rożytności eskimoskiej" (określenie odpowiada chronologicznie periodyzacji historii Europy) nie ma swego odrodzenia, średniowiecze zaś rozpoczyna jej niepowstrzy­ many zmierzch. Proces ten nie miał nic w s p ó l n e g o z niszczącym w p ł y w e m kontak­ tu kulturowego z odmiennymi społeczeństwami; Europejczycy obserwowali już tyl­ ko resztki bogatej niegdyś twórczości. B y ć może wyjaśnienie tego zjawiska tkwi w obserwacji (s. 183), że rozkwit sztuki przypadł we wczesnym okresie neolitu eskimoskiego, który k o n t y n u o w a ł tradycje górnego paleolitu. Porównanie z innymi kulturami paleolitycznymi tego obszaru Azji wskazuje na zbieżność tematyki �RECENZJE 227 i formy wypowiedzi artystycznej, włączając w to miniaturyzację przedmiotu. Czyż­ byśmy zatem mieli do czynienia ze sztuką immanentnie związaną z pewnym eta­ pem kultury kamienia, skazaną na zanik wraz z rozwojem środków produkcji? Wniosek taki rodziłby jednak dalsze pytania. Czy na Czukotce awans technolo­ giczny nie pobudził awansu artystycznego w nowej postaci? Dlaczego u Eskimo­ s ó w Kanady możliwe było — obserwowane obecnie — odrodzenie sztuki tradycyj­ nej (jakkolwiek stało się to przy zastosowaniu metod typu cepeliowskiego)? Odpowiedź na pierwsze pytanie istnieje — rozwinęła się bogata twórczość literacka, zresztą uprawiana (czy też „konsumowana") zbiorowo. T u , zdaniem au­ torów, znajduje odbicie różnica. między dwoma sposobami wytwarzania. Uzasad­ niony gospodarczo wzrost liczbowy grupy ludzkiej tworzącej dużą społeczność lokalną w y m a g a ł przejścia od kameralnych do bardziej masowych i widowiskowych form wyrazu (s. 185-186). W rozdziale „Motywy folkloru eskimoskiego w rzeźbie starożytnego Beringomorza" przedstawiona została następująca teza. Oszczędność wyrazu i operowanie skrótem przejawiające się we wzajemnym nakładaniu się graficznym m o t y w ó w antropo- i zoomorficznyeh (ten sam przedmiot nasuwa często odmienne skojarzenia zależnie od kąta patrzenia nań) niosą konkretną treść — ideę wzajemnego przeista­ czania człowieka w zwierzę i odwrotnie. Potwierdzać to mają motywy współczes­ nego folkloru eskimoskiego (chociaż na pewno dawnej proweniencji), z których przytoczono dwa. Władczyni Morza (drugie w hierarchii bóstwo panteonu eskimos­ kiego) przedstawiana bywa w postaci samicy morsa lub starej kobiety. Pewna legenda m ó w i o urodzeniu się wieloryba z kobiety zapłodnionej przez mężczyznę, który z wieloryba wyszedł i skrył się w nim na powrót. Ponadto w y s t ę p u j e wie­ rzenie o sezonowej przemianie miecznika-orki (rodzaj delfina) w wilka i odwrotnie. Powyższe — skąpe naszym zdaniem — przesłanki tłumaczyć mają znacznie różnorodniejsze sytuacje nakładania się m o t y w ó w w oszczędnej rzeźbie Eskimosów. W każdym bądź razie przypuszczenie, iż rzeźbiarze ograniczali się do ilustrowania mitologii (w zakresie przedstawień tutaj omówionych), wydaje się zubażać w a r s t w ę znaczeniową sztuki. Jeśli — zgodnie zresztą z założeniem autorów (s. 175-176) — kultura duchowa stanowić ma kompleks informacji o całości kultury danego spo­ łeczeństwa, to nie może wystarczyć wyszukiwanie zbieżności między dwoma posta­ ciami uzewnętrzniania tej kultury duchowej — rzeźbą i mitem. Autorzy przyjmują oczywiście punkt widzenia, że byt materialny i środowisko określają byt społeczny, poświęcają też nieco miejsca wykazaniu tych zależności w życiu Eskimosów. Konsekwencją takiego podejścia mogła by być hipoteza, iż sztuka i mitologia Eskimosów wyrażają ideologię jedności (i zarazem sprzeczności) między człowiekiem i zwierzęciem, ziemią i morzem (a być może także niebem). Takich dychotomii, na różnych szczeblach ogólności, znalazłoby się w i ę c e j (np. własna grupa krewniacza — reszta społeczeństwa). Sposób wyrażania się jedności pomiędzy nimi (od prostej zależności ekologicznej po związek mistyczny) mógłby stanowić interesującą próbę interpretacji. Oczywiście taki postulat wydaje się wy­ górowany dla pracy operującej materiałem archeologicznym. Częściowym jego usprawiedliwieniem jest ambicja autorów recenzowanej książki, by przedstawić analizę interdyscyplinarną, z wykorzystaniem wiedzy etnograficznej. Książka zawiera rozdział poświęcony organizacji społecznej Eskimosów. Pun­ ktem wyjścia jest w nim stwierdzenie, iż Eskimosi azjatyccy znali organizację rodową opartą na patrylinearnych grupach krewniaczych. Było ono już wysuwane i doku­ mentowane w przeszłości , recenzowana praca zaś dostarcza niewielu nowych fak6 « Por. F a j n b e r g , op. cit.; D. A. S i e r g i e j e w , Pierieżitki otcowskogo roda u aziatskich eskimosow, oraz G . A. M i e n o w s z c z i k o w . O pierieżitocznych jowlenijach rodowoj organizacii u aziatskich eskimosow, oba artykuły w „Sowietskaja etnografija", nr 6: 1962. Wymieniony tu artykuł Siergiejewa wszedł bez większych zmian w skład książki, �RECENZJE 228 t ó w świadczących o ^kontynuowanej również współcześnie patrylinearności. Po­ wtórzenie tezy jest o tyle istotne, że literatura poświęcona Eskimosom półkuli za­ chodniej stwierdza ich bilateralność i brak śladów unilinearnej organizacji krewniaczej. Fakt ten nie nasuwał żadnych wątpliwości, tak że typ bilateralnej terminologii pokrewieństwa Murdock nazwał „eskimoskim". Nie mamy podstaw, by kwestionować te ustalenia, ale też przyjąć winniśmy, że Eskimosi azjatyccy byli patry linearni. Wysunięto nawet hipotezę (Fajnberg) tłumaczącą tę rozbieżność za­ hamowaniem rozwoju sił wytwórczych u Eskimosów, którzy opuścili kontynent azjatycki, co uniemożliwiło im przejście od wcześniejszej organizacji matrylinearnej do wyższej — patrylinearnej. Hipoteza ta nie jest zadowalająca, gdyż nie tłu­ maczy pojawienia się p o k r e w i e ń s t w a bilateralnego, które w ciągu ewolucyjnym winno być usytuowane w y ż e j od matrylinearnego. Wróćmy jednak do recenzowanej pracy. Przedstawia się w niej listę 30 rodów występujących w X X wieku u Eskimosów Czukotki (s. 108-109). Zastrzeżenie, jakie winniśmy tu zgłosić, dotyczy terminu „ród", który nie jest precyzyjnie stosowany. Równolegle z nim używa się określenia „przeżytki rodu ojcowskiego", co wydaje się poddawać w wątpliwość zachowanie się do dziś rodu jako grupy krewniaczej. W istocie, z przytoczonego materiału konkretnego wynika, że funkcjonujące w po­ staci brygad łowczych zespoły ludzkie obejmujące większość członków „rodów" Imtugmit oraz Sitkunagmit stanowią (jeśli idzie o starszą generację, do której na­ leży kierownictwo brygady) de facto zespoły k u z y n ó w wywodzących się w pierw­ szym pokoleniu od nieżyjących już lub nie pracujących braci. Poza kuzynami w skład wymienionych zespołów wchodziło 5 mężczyzn (na ogólną liczbę 32), k t ó ­ rzy byli albo powinowatymi, albo dalszymi krewnymi w linii ojcowskiej. Takie grupy kwalifikują się do kategorii rozrośniętej rodziny wielkiej albo też małego lineażu czy niekiedy patronymii. Jeśli wspólny przodek takiego zespołu oddalony był o dwa pokolenia, segmentacja zachodzić musiała często i interesujące byłoby poznać, jakie zasady kierowały kontynuacją symboli jedności (nazwa własna, miej­ sce na cmentarzu, teren składowania żywności itp.), oraz tworzenia symboli no­ wych dla grup świeżo powstających. W tym kontekście podział na rody zasiedziałe w wiosce oraz przybyłe z zewnątrz wydaje się niewystarczający. Sprecyzowania w y m a g a ł b y także najszerszy zakres egzogamii . Interesująca wydaje się tradycja o istnieniu jeszcze w X V I I I wieku kilkuset­ osobowych zespołów krewnych (w tym wypadku najpewniej rodów), z których każdy wspólnie zamieszkiwał wielką ziemiankę. Celowe byłoby sprawdzenie, czy dzieliły się one jeszcze w e w n ę t r z n i e na zespoły lineażowe podobne zachowanym do naszych czasów (jak opisane w pracy), zwłaszcza, że takie duże rody w y s t a w i a ł y po kilkanaście brygad łowczych. Te ostatnie w ł a ś n i e mogły reprezentować wew­ nętrzne podziały rodu, a być może posiadać również odrębną symbolikę jednościową, w tym także nazwę własną — odrębną od ogólnorodowej. Wyjaśnienie tych faktów dopomogłoby w zrekonstruowaniu rodowej organizacji dawnych Eskimosów. 7 7 W omawianym tu przedmiocie istotne zastrzeżenia podniósł już wcześniej M. А. С z 1 e n o w, К charaktieristikie socialnoj organizacji aziatskich eskimosow, Moskwa 1973 (powielany referat na I X Międzynarodowy Kongres Nauk Antropo­ logicznych i Etnologicznych). Zakwestionował on kwalifikację grup omawianych w recenzowanej przez nas książce jako rodów, sugerował lineażową organizację społeczeństwa eskimoskiego, co zaś najistotniejsze — w y s u n ą ł hipotezę o w y s t ę p o ­ waniu wśród Eskimosów patrylinearnych grup krewniaczych o charakterze endogamicznym polemizując tym samym ze stanowiskiem Mienowszczikowa i Siergiejewa (por. przyp. 6), którzy przyjęli za udowodnioną egzogamię Eskimosów. Fakt, iż Siergiejew powtórzył bez zmian swoje stanowisko w omawianej tu książce, nie oznacza, że tezy Czlenowa są pozbawione podstaw, wynikają bowiem również z ba­ dań terenowych. �229 RECENZJE Wspomnijmy na koniec o sprawie kontrowersyjnej, mianowicie argumentacji mającej dowodzić w y s t ę p o w a n i a w przeszłości u Eskimosów rodu matrylinearnego. Autorzy są przekonani o słuszności tej tezy, jak też wyznają opinię, że „istnienie społeczeństwa w formie rodów macierzystych stanowi etap, przez który przeszła cała ludzkość" (s. 107-108). Za dowód wystarczający dla przypisania tego stadium Eskimosom uważa się w y s t ę p o w a n i e w ich systemie mitologicznym bóstw kobie­ cych oraz interpretowanie przez samych badaczy rzeźb przedstawiających kobiety jako postacie przodkiń rodu — prarodzicielek, rzeźb zaś wyobrażających samice zwierząt z m a ł y m i — za znaki totemowe lub bóstwa opiekuńcze. Podobny w y w ó d trudno uznać za przekonujący, gdyż istnieją inne możliwości interpretacji p o w y ż ­ szych faktów. Godzi się też wspomnieć, że naczelnym b ó s t w e m Eskimosów jest. postać męska. Zgłoszone w recenzji zastrzeżenia dotyczą jednak problematyki marginesowej dla omawianej książki i nie podważają jej wartości jaką jest cenny wkład w po­ znanie etnogenezy ludu, a tym samym procesów etnogenetycznych na terenie pół­ nocno-wschodniej Azji. Sławoj R. J . D I E N I S O W A , ylntropołogija driewnich bałtów, Szynkiewicz Ryga 1975, s. 403 Autorka przeprowadza analizę historii etnicznej obszarów wschodniego i po­ łudniowo-wschodniego pobrzeża Bałtyku w okresie od mezolitu do X I I w. n.e. Dokonuje tego na obszernym materiale antropologicznym, w znacznej części opra­ cowanym po raz pierwszy przez siebie. Dane antropologiczne korygują pewne kon­ cepcje archeologiczne, np. autorka dochodzi do wniosku o wspólnocie pochodzenia i jedności etnicznej l u d ó w kultur fatianowskiej oraz tzw. toporów bojowych. (To ostatnie określenie odnosi się do nadbałtyckiej grupy kultury ceramiki sznurowej). Do wspólnoty tej autorka włącza również kulturę rzucewską. Cały ten zespół, ist­ niejący od początków I I tysiąclecia p.n.e. traktowany jest jako protobałtyjski. uformowany w północnej części Europy środkowej i na przyległych obszarach Europy wschodniej — od dolnej Wisły po środkowy bieg Dniepru. Idące stąd na północ i wschód migracje ograniczyły później zasięg geograficzny wspólnoty protobałtyjskiej. Antropologiczna charakterystyka B a ł t ó w tego okresu obejmuje wybitną długogłowość oraz szerokotwarzowość, natomiast w epoce żelaza — normalną długogłowość i nadal szeroką twarz. W średniowieczu długogłowość Bałtów wyróżniała ich od sąsiednich Słowian zachodnich. Wśród tych ostatnich, wskaźnik najbliższy dług o g ł o w e m u reprezentowali Mazowszanie środkowego biegu Wisły, co prowadzi do wniosku o znacznym udziale elementu bałtyjskiego w ich genezie. Drugim obok S ł o w i a n zespołem etnicznym, z którym sąsiadowali Bałtowie, od samych początków były średniogłowe ludy fińskie, reprezentowane w neolicie przez kulturę grzebykowodołkową. Sąsiedztwo to, częściowo w postaci przemiesza­ nia, sprawiło, iż element fiński silnie uczestniczył w formowaniu się grup b a ł t y j skich. T y m tłumaczy autorka znaczną niejednorodność antropologiczną w y s t ę p u ­ jącą zwłaszcza na terenach Łotwy, w m a ł y m zaś stopniu na obszarze Litwy. W przeciwieństwie do bogato dokumentowanej części materiałowej, strona in­ terpretacyjna wydaje się cierpieć na brak sprecyzowanego kryterium etnicznej kwalifikacji odległych w czasie (zwłaszcza odnoszących się do neolitu i brązu) kultur archeologicznych czy zespołów antropologicznych. Dyskusyjne mogą okazać się również pewne ujęcia z archeologicznego punktu widzenia. Tytułem przykładu można w y m i e n i ć uznanie grupy rzucewskiej (według polskiej terminologii) za od- �230 RECENZJE rębną kulturę pod nazwą „wisło-niemeńskiej", kwestia zasięgu jej występowania i jej sugerowanego w p ł y w u na kulturę ceramiki sznurowej (s. 100 п.). Nie umniej­ sza to — jak się zdaje — wartości ani oryginalności pracy, która traktuje wiele problemów w sposób nowy, stawiając dyscypliny pograniczne przed koniecznością zajęcia stanowiska i ewentualnie przewartościowania dotychczasowych ujęć. Sławoj TEJMURAZ ilustr. w tekście CZIKOWANI, Idumala, wyd. „Nakaduli", Tbilisi Szynkiewicz 1975, ss. 70, Publikacja o charakterze popularnonaukowym. Autor, znany etnograf gruziń­ ski, pisze o niektórych osobliwościach kultury materialnej wsi gruzińskiej, przede wszystkim budownictwa ludowego i transportu. T a k np. rozdział I poświęcony został podziemnym wioskom budowanym w półn. Gruzji — Meschet-Dżawachetii w okresie najazdów tureckich ( X V I - X V H I w.). Do takich wsi należała m. in. tytu­ łowa Idumala. W rozdziale I I opisuje autor jeden z t y p ó w domu mieszkalnego („ertobis sachli"), w którym mieszkała wielka rodzina, składająca się niekiedy z 25-40 osób. W trzecim udowadnia, że wbrew dość rozpowszechnionym poglądom opisywany przez Witruwiusza dom kolchidzki nie był pierwowzorem rozpowszech­ nionego w Gruzji aż do X I X wieku domu o w i e ń c o w o - s c h o d k o w a t e j konstrukcji dachu, tzw. darbazi. Rozdział I V poświęcony został rzemiosłu ciesielskiemu oraz zdobnictwu architektonicznemu, szczególnie rozwiniętemu w Gruzji Zachodniej. Niektóre, powtarzające się motywy ornamentów (tzw. „drzewo życia", ozdoba „warduli" na suficie) spełniały nie tylko funkcje zdobnicze, lecz były także od­ biciem w ą t k ó w mitologicznych i ludowych koncepcji kosmologicznych. W rozdziale V T. Czikowani pisze m. in. o szlakach komunikacyjnych, specjalnych domach dla podróżnych budowanych i utrzymywanych przez poszczególne wsie, specjalnych środkach transportu na terenach górskich. Praca w języku gruzińskim. A. W. R U D O L F F I E R D I N A N D O W I C Z I T S , Wwiedienije w etnograjiju. Uczebnoje sabie, Izdatielstwo Leningradskogo Uniwiersitieta, Leningrad 1974, ss. 159 po- Podręcznik dla studentów etnografii i antropologii etnicznej oraz innych kie­ runków (historii, filozofii, geografii, psychologii i socjologii) posiadających w pro­ gramie studiów etnografię. P o w s t a ł na bazie w y k ł a d ó w wygłoszonych przez autora w Katedrze Etnografii i Antropologii Wydziału Historycznego Uniwersytetu Leningradzkiego. Rozdział I poświęcony został omówieniu miejsca etnografii w systemie nauk społecznych. W rozdziale I I omówiono instytucje i wydawnictwa etnogra­ ficzne w Z S R R i innych krajach, w I I I — podstawowe pojęcia używane w etno­ grafii, w I V — źródła etnograficzne i zasady klasyfikacji etnosów, V zawiera kla­ syfikację l u d ó w świata wg tzw. t y p ó w gospodarczo-kulturowych. Rozdziały V I i V I I poświęcone zostały g ł ó w n y m szkołom i kierunkom w etnografii (etnologii, antropologii społ. i kulturowej) na Zachodzie oraz radzieckiej szkole etnografii. Rozdział V I I I zawiera omówienie współczesnej mapy etnicznej świata oraz róż­ nego typu procesów etnicznych. W krótkim podrozdziale k o ń c o w y m pisze autor o współczesnych zadaniach etnografii radzieckiej. Zamyka podręcznik niewielka, licząca ok. 20 pozycji, bibliografia. A. W. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/045c1329b9f01bda78b88562d13cf876.pdf ac531690e94f96ed1d23c55720c91d59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:835 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXI Zeszyt 2 �POLSKA INSTYTUT AKADEMIA H I S T O R I I KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXI Zeszyt 2 WROCŁAW ZAKŁAD • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K N A R O D O W Y I M I E N I A OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1977 AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A , M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Ś w i e r c z e w s k i e g o Okładkę projektował Edward Redaktor Zyta 105 Kostka Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej K s y c k i Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1977. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 21,40, ark. druk. 17,38, ark. A 23,10. Papier powiek, k l . V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 18 I I 1977. Podpisano do druku 15 V I I I 1977. Druk ukończono we wrześniu 1977 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 1137/77 — G - 17 — Cena zł 55,— t �SPIS TREŚCI Aleksander bech Godlewski (1905-1975) — Adam Paluch 9 ARTYKUŁY Leszek D z i ę g i e l — Afganistan — wyspa izolacji czy kraj przemian kul­ turowych? Streszczenie w j . angielskim Leszek D z i ę g i e l — Kabul współczesny. Przykład przemian dzisiejszego Afganistanu Streszczenie w j . angielskim Jadwiga P s t r u s i ń s k a — PaStunwali — afgański kodeks postępowania Streszczenie w j . angielskim Bohdan B i e l k i e w i c z — Prawo spadkowe w Afganistanie Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M a r t y n o w i c z — Tradycyjna wielka rodzina afgańska . . . Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M a r t y n o w i c z — Małżeństwo i obyczaje weselne w Afganistanie Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M a r t y n o w i c z — Dziecko w tradycyjnej rodzinie afgańskiej . Streszczenie w j . angielskim Leszek D z i ę g i e l — Afgańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne Streszczenie w j . angielskim 13 22 23 61 63 79 81 107 109 124 127 153 155 173 175 210 RECENZJE Ph. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywi­ lizacji. Tłum. J . Jedlicki, "Warszawa 1975 — Edward Pietraszek . . . A . Inkeles, D. H . Smith, Becoming Modern, Individual Change in Six Developing Countries, Harvard Univ. Press, 1974 — Edward Pietraszek Beyond the Community: Social Process in Europe. E d . by J . Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State Univ.) the Hague 1975 — Wanda Czapran Aneks: Spis treści „Etnografii Polskiej" I - X X : 1958-1976 — opracowała Joanna Tomicka 211 212 216 221 �СОДЕРЖАНИЕ Александр Лех Годлевски (1905-1975) — Адам Палюх 9 СТАТЬИ Лешек Д з е н г е л ь — Афганистан — остров изоляции или страна культурных пре­ ображений? Резюме на английском языке Лешек Д з е н г е л ь — Современный Кабул. Пример преображений сегодняшнего Афганистана Резюме на английском языке Ядвига П с т р у с и н ь с к а — Пуштунвали— афганский моральный кодекс Резюме на английском языке Богдан Белькевич — Наследственное право в Афганистане Резюме на английском языке Тадеуш М а р т ы н о в и ч — Традиционная афганская великая семья Резюме на английском языке Тадеуш М а р т ы н о в и ч — Брак и свадебные обычаи в Афганистане Резюме на английском языке Тадеуш М а р т ы н о в и ч — Ребенок в традиционной афганской семье Резюме на английском языке Лешек Д з е н г е л ь — Афганская повседневная пища и традиционные блюда Резюме на английском языке 13 22 23 61 63 79 81 107 109 124 127 153 155 173 175 210 РЕЦЕНЗИИ Ф. Багбы, Культура и история. Введение в сравнительные исследования цивилизации. Перевод Я. Едлицки, Варшава 1975— Эдвард Петрашек A. Inkeles, D. Н. Smith, Becoming modern, Individual Change in Six Developing Countries, Harvard Univ. Press, 1974— Эдвард Петрашек Beyond the Community: Social Process in Europe. Ed. by J. Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State Univ.) the Hague 1975 — Ванда Чапран Приложение: Содержание „Польской Этнографии" I - X X : 1958-1976 — составила Иоанна Томицка 211 212 216 221 �TABLE OF CONTENTS Aleksander Lech Godlewski (1905-1975) — Adam Paluch 9 ARTICLES Leszek D z i ę g i e l — Afghanistan — an Island of Isolation or a Country of Cultural Change? Summary in English Leszek D z i ę g i e l — Kabul Today — an Example of Changes in Contem­ porary Afghanistan Summary in English Jadwiga P s t r u s i ń s k a — Pastunwali — the Afghan Code of Conduct . Summary in English Bohdan B i e l k i e w i c z — The L a w of Succession in Afghanistan . . . Summary in English Tadeusz M a r t y n o w i c z — The Traditional Extended Afghan Family . Summary in English Tadeusz M a r t y n o w i c z — Marriage and Wedding Customs in Afghanistan Summary in English Tadeusz M a r t y n o w i c z — Child Care in a Traditional Afghan Family . Summary in English Leszek D z i ę g i e l — The Afghan Everyday Nourishment and Traditional Foodstuff Summary in English 13 '22 23 61 63 79 81 107 109 124 127 153 155 173 175 210 REVIEWS Ph. Bagby, Culture and History. Prolegomena to Comparative Studies of Civilization. Transí, into Polish by J . Jedlicki, Warszawa 1975 — Edward Pietraszek A . Inkeles, D. H . Smith, Becoming Modern. Individual Change in Six Developing Countries. Harvard Univ. Press, 1974 — Edward Pietraszek . Beyond the Community: Social Process in Europe. E d . by J . Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State University). The Hague 1975 — Wanda Czapran Supplement: Contents of „Etnografia Polska", vols. I - X X , 1958-1976 — elaborated by Joanna Tomicka 211 212 216 221 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bec2a1ee51e6f5f137bce9dea60deb5a.pdf c77570c6ffd2ddbd6edd9e81f27ee62c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:836 Title A name given to the resource Aleksander Lech Godlewski (1905-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER LECH GODLEWSKI (1905-1975) 27 listopada 1975 roku zmarł w wieku 70 lat doktor Aleksander Lech Godlewski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocław­ skiego. Piastował wiele stanowisk i funkcji. Był kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego i kierownikiem Pracowni Etno­ grafii Ludów Oceanii przy tej Katedrze, kierownikiem Katedry Antropo- �10 ADAM P A L U C H logii Uniwersytetu Warszawskiego i kierownikiem Antropologii Aka­ demii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Pełnił funkcję prodzie­ kana Wydziału Wychowania Fizycznego Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Był członkiem wielu towarzystw naukowych i społecznych. Między innymi członkiem Rady Naukowej Zakładu Nauk Antropologii i Komitetu Antropologii PAN, członkiem Komi­ tetu Nauk Etnologicznych PAN, Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, członkiem Towa­ rzystwa Wiedzy Powszechnej, członkiem Wojewódzkiego Komitetu FJN we Wrocławiu. Był odznaczony szeregiem medali, m. in. Orderem Polonia Restituía i Odznaką Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. W zmarłym środo­ wisko naukowe utraciło wybitnego uczonego i wychowawcę wielu poko­ leń etnografów i antropologów. Oto lapidarny tekst klepsydry, podany z niewielkimi skrótami, obwieszczający o śmierci tego Człowieka i god­ nościach, jakie piastował. Profesor urodził się 25 września 1905 roku w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Tutaj zdobywa średnie i wyższe wykształcenie. W roku 1930 otrzymuje stopień naukowy doktora filozofii w Katedrze Anatomii Porównawczej Uniwersytetu Warszawskiego. Do tego czasu zaintereso­ wania Jego skupiają się na zoologii. Jednak wkrótce zdradza tę dyscy­ plinę naukową na rzecz antropologii i etnologii; w roku 1931 wchodzi w bliski kontakt z prof. S. Poniatowskim. Pod okiem mistrza Godlewski zgłębia tajniki wiedzy o człowieku i jego kulturze. Interesują Go szcze­ gólnie odległe kultury ludów Oceanii. Po długich i gruntownych przy­ gotowaniach wyrusza w 1938 roku na wyspy Pacyfiku; przeprowadza badania na siedmiu wyspach Polinezji centralnej i wschodniej: BoraBora, Huahine, Tahiti, Moorea, Tahaa, Nuku-Hiva i Raiatea. Owocem tej wyprawy jest szereg rozpraw naukowych i artykułów popularno­ naukowych. Zainteresowania Godlewskiego koncentrowały się wokół zagadnień związanych z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. Wykorzystuje do swoich przemyśleń materiały przywiezione z Polinezji. W swoich pra­ cach etnogenetycznych opublikowanych w Materiałach i Pracach Antro­ pologicznych (Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, 1955, Struk­ tura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji, 1959, i Struktura antropologiczna ludności Mikronezji, 1961) potań­ czył bardzo trafnie dwie oryginalne metody polskiej szkoły antropolo­ gicznej : metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego z tzw. metodą aproksymacji Wankego. Te fundamentalne prace znalazły szeroki od­ dźwięk wśród znawców przedmiotu na świecie. Pracą Powiązania serologiczne układów grupowych ABO, MN, Rh między populacjami Oceanii a mieszkańcami Indonezji oraz Indianami wybrzeża pacyficznego Ameryki („Przegląd Antropologiczny", 36: 1970, �A L E K S A N D E R L E C H G O D L E W S K I 1905-1975 11 z. 1-2) włącza się z powodzeniem do międzynarodowej dyskusji nad zagadnieniem pochodzenia rdzennej ludności Oceanu, podając mocne ar­ gumenty, przeciwstawiając się tym samym m. in. głośnym koncepcjom Thora Heyerdahla. Wiele publikuje: około 150 pozycji, w tym 4 książki. Godlewski był szczególnie uzdolniony w kierunku popularyzacji wiedzy, tak na froncie wydawniczym, jak i odczytowym. Zdobył sobie uznanie jako doskonały wykładowca i wychowawca młodzieży. Wyszkolił około 150 magistrów i 4 doktorów. Cieszył się wśród współpracowników i młodzieży akademic­ kiej dużym autorytetem i uznaniem. Był Człowiekiem uczynnym, prawym i szlachetnym. I takim pozo­ stanie w naszej pamięci. Adam Paluch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f8b20cf2f45f26c1595382f9cf687df.pdf fa5cb9fda63dc52cd659d411319f2215 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:905 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:833 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.217-220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 ETNOGRAFIA PRAGI. KONFERENCJA INSTYTUTU ETNOGRAFII I F O L K L O ­ R Y S T Y K I ČSAV, 11-12 L I S T O P A D A 1975, R O Z T O K I P O D P R A G Ą Badania etnograficzne nad Pragą, prowadzone wycinkowo od dawna, zostały przed dwoma laty ujęte w jednolity program opracowany w Instytucie Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Prowadzi je wieloosobowy zes­ pół praskich etnografów wspomagany przez licznych studentów etnografii, przy współpracy z historykami, demografami, socjologami i geografami. Badania te mają objąć wszelkie zjawiska wchodzące w zakres zainteresowań etnografii, a w y s t ę p u ­ jące w stolicy Czech od pierwszej połowy X I X wieku do naszych czasów. Inicjato­ rem i kierownikiem tej akcji badawczej jest dyrektor Instytutu E i F ČSAV, doc. Antonin Robek, który zainicjował równocześnie wydawanie serii szybko ukazują­ cych się (powielanych na rotaprincie) publikacji pod nazwą Etnografie dělnictva. Do końca 1975 r. ukazało się 5 zeszytów po ok. 200 stron druku *. Mają one po­ przedzić właściwe, wielotomowe wydawnictwo poświęcone Pradze i jej klasie ro­ botniczej, którego pierwszy tom znajduje s i ę już w opracowaniu. Druga z kolei konferencja na temat praskich badań miała ukazać i poddać pod dyskusję dotychczasowe wyniki prac badawczych, a także spopularyzować same badania przez zainteresowanie prasy, telewizji i radia, których przedstawiciele zo­ stali zaproszeni na obrady. Na miejscu urządzono niewielką w y s t a w ę kwestionariu­ szy, zebranych w czasie badań dokumentów, fotografii, przedmiotów itp. Uczestni­ czyli w konferencji także etnografowie z innych placówek naukowych i kultural­ nych w Czechosłowacji oraz kilka osób z zagranicy (NRD, Polska, Z S R R ) . W pro­ gramie znalazły się nie tylko referaty związane bezpośrednio z badaniami praski­ mi, lecz także wypowiedzi na temat bardziej ogólnych zagadnień etnografii klasy robotniczej i miast. Zostały one ujęte w 3 zespoły tematyczne: A. Badania etnogra­ ficzne nad ludnością robotniczą Pragi — sposoby życia i kultura w okresie rozwoju kapitalizmu (1848-1938); B . Etnografia miasta i jego zaplecza; A B . Zagadnienia folkloru miejskiego i robotniczego. W pierwszym zespole znalazło się 11 referatów, w drugim 8 oraz 7 w zespole trzecim. Cztery referaty w zespole В i 1 w zespole A B przedstawili uczestnicy zagraniczni. 1 W trzech ostatnich tomach tej serii znalazły się następujące prace. Tom 3: K . N o v o t n ý , Przejawy świadomości narodowej a współpraca międzynarodowa na­ szych robotników w pierwszej połowie XIX w.; S. B r o u č e k , Wystawy robotni­ cze a praska klasa robotnicza; J . V a ř e k a , L . Š t ě p á n e k , Robotnicze domy balkonowe w Libni; Z. V e n e č k o v á , Gminne kroniki na terenie Pragi. Tom 4: A. R o b e k , Zycie rodzinne i towarzyskie robotników Pragi w 1-ej połowie XIX w. Tom 5: A. R o b e k , Nieznany rękopis poezji i pieśni socjalistycznych; J. F l e g l o V á, Z przejawów życia towarzyskiego robotników praskich w końcu XIX i w pierw­ szych latach XX w.; P. H o r s k a , Wpływ fali urbanizacyjnej przełomu XIX i XX wieku na kształtowanie warunków życia praskiej klasy robotniczej; J . M a r k i , Śpiew w życiu robotników praskich. Wszystkie artykuły zostały zaopatrzone w streszczenia rosyjskie i niemieckie, niektóre także w ilustracje. �218 KRONIKA Z e s p ó ł A (11 X I ) : 1. Zagajenie i omówienie swoistości etnograficznej badań miasta i klasy robotniczej — A. R o b e k ; 2. Wprowadzenie do problematyki etno graficznych badań nad klasą robotniczą Pragi — M. M o r a v c o v á ; 3. Proleta­ riackie miasto Žižkov. Etnograficzna problematyka praskich peryferii — F . V a n •č i k; 4. Specyficzne cechy robotniczego życia towarzyskiego w Pradze — O. S k a l ­ n í k o v á ; 5. Dążenia zjednoczeniowe stowarzyszeń praskich drukarzy na płótnie w połowie ub. stulecia — K . N o v o t n ý ; 6. Rodzina robotnicza w mikrostrukturze jednostki osadniczej — J . S v o b o d o v á ; 7. Praska rodzina robotnicza na przeło­ mie stulecia z perspektywy demograficznej — J . H a v r a n e k. (12 X I ) ; 8. Klasa robotnicza a ludoznawstwo w końcu XIX i na początku XX wieku — S. B r o u ­ č e k ; 9. Specyficzne cechy mieszkań praskich robotników (1848-1938) — J . V a ­ r e t a ; 10. Badanie pożywienia praskiej ludności robotniczej — J . S t' a s n a ; 11. Odzież praskich robotników z punktu widzenia norm społecznych i obyczajowych z lat 1890-1938 — M. M o r a v c o v á . Zespół A B (12 X I ) : 1. Tradycja robotnicza z folklorystycznego punktu widze­ nia — D. K l í m o v á ; 2. Dwa autentyczne źródła do praskich gier dziecięcych (Gareis, Homolka) — V. S c h e u f l e r ; 3. Problematyka relacji między folklorem miejskim a wiejskim — B . B e n e š ; 4. Przeobrażenia folkloru w rejonie przemy­ słowym — A. S a t к e; 5. Udział robotników z okolic Pragi w przedstawieniu osią­ gnięć gospodarczych czeskich, stanów na uroczystościach, го 1836 r. — H . L a u d o V á; 6. Program „biografów" z przedmieść w latach 20-tych i 30-tych i jego oddzia­ ływanie na upodobania i wykształcenie praskich robotników — D. A d a m c o v á ; 7. Miejsce folkloru w kulturze duchowej ludzi pracy — N. S. P o l i s z c z u k {Moskwa). Zespół В (11 X I ) : 1. Zagadnienie etnograficznego badania mieszkańców miast środkowej Rosji w przeszłości i współcześnie — M. N. S z m i e l o w a (Moskwa); 2. Badania integracji przesiedlonych mieszkańców wsi do miejskich ośrodków prze­ mysłowych na Łużycach — B . N a w к a (Budziszyn); 3. Kulturowo-historyczne zna­ czenie stosunków między miastem i wsią w okresie kapitalistycznym; 4. Badania kultury klasy robotniczej i ludności miejskiej a przedmiot etnografii — E . P i e ­ t r a s z e k (Wrocław); 5. Funkcja tradycji w kształtowaniu się przedmieść Brna — K. F o j t í k (Brno); 6. Kolonie górnicze w rejonie ostrawsko-karwińskim — J . N o u š o v á (M. Ostrava); 7. Wnioski ze wstępnych badań terenowych nad spo­ sobami życia i ubiorem w uprzemysławianych okolicach Koszyc — M. D u b a y o V á (Koszyce). W pierwszym zespole tematycznym zostały omówione najobszerniej zagadnie­ nia życia społecznego i rodzinnego praskich robotników, pojedyncze zaś referaty dotyczyły mieszkalnictwa, odzieży i pożywienia. Wynikło to m. in. z faktu, iż sze­ roko rozumiana kultura społeczna stanowi bardzo istotny przedmiot zainteresowa­ nia w omawianych badaniach. W zespole A B omawiano konkretne zjawiska fol­ kloru praskiego oraz bardziej ogólne zagadnienia folkloru miejskiego. Do rzeczyw i t o ś c i polskiej nawiązał A. Satke omawiając m. in. humorystyczną postać „gali­ cyjskiego Antka" w folklorze ostrawskim. Najbardziej ogólne zagadnienia poru­ szano w zespole B, przeważnie jednak na podstawie danych z badań empirycznych. Pomimo obfitości referatów przy krótkim, 2-dniowym czasie trwania konferen­ cji, znalazło s i ę także miejsce na dyskusję dzięki sprawnej organizacji przebiegu obrad. Warto w s p o m n i e ć o wymianie uwag na temat metod prowadzenia badań w Pradze, które polegają na łączeniu klasycznych badań terenowych etnograficz­ nych, technik w ł a ś c i w y c h socjologii oraz poszukiwań archiwalnych, gromadzeniu -wypowiedzi pisanych (pamiętników, wspomnień), analizie materiałów muzealnych itd. Organizatorzy badań postanowili bardziej skutecznie gromadzić elementy ma­ terialne związane z dawnym życiem robotników. Badając dawny ubiór zastosowano g ł ó w n i e wywiady, a ponadto rozesłano 800 egzemplarzy obszernych ankiet do w y - �219 KRONIKA branych respondentów. Otrzymano ponad 400 odpowiedzi, co przy tego rodzaju technice badań należy uznać za cyfrą wysoką. Treść konferencji w Roztokach dostarcza m. in. jeszcze jednego, ważkiego do­ wodu dla wniosku, że w zakresie etnografii miasta, jak i etnografii klasy robotni­ czej, problem etnosu przesuwa się na dalekie miejsce, podstawowe zaś znaczenie zyskuje demos — lud jako kategoria społeczna, a nie etniczna. Ten m. in. fakt w y w o ł u j e z dawna zastrzeżenia tradycyjnych etnografów przeciw włączaniu proble­ matyki miejskiej i robotniczej do zakresu zainteresowań etnografii, wiążące się ze złudzeniem, że życie i kultura miejskiej ludności robotniczej w różnych krajach nie wykazuje różnic zdeterminowanych m. in. odrębnościami narodowymi. Prascy etnografowie udowadniają, że ani historycy, ani socjologowie nie są w stanie tak wnikliwie przedstawić wielostronnego obrazu życia i kultury robotników wielkiego miasta, czeskiej Pragi — jak właśnie etnografowie. Edward Pietraszek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a86bd469fcfb210fbca40b7d0ae5904a.pdf b2b71a6751271cc3eabcc20374f1e59b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6415 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource corrida - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5988 Title A name given to the resource Antropolog i corrida / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.175-177 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text agrzmiały trąby i oto byk pojawił się na arenie. Kim jest byk? - „Byk, dorosły samiec bawoła, ja­ ka, żubra, bizona, łosia, jelenia, renifera; bydła domowego” - podają leksykony. Uściślijmy od razu. Byk z areny to potomek tura BOS TAURUS, ściślej jeszcze rasy BO S TAU RUS AFRICANUS, a jeszcze ściślej odmiany ANDALUZYJSKIEJ lub NAWARYJSKIEJ. Jako taki, należy nasz byk do bydła domowego. Jego partnerką jest mlecznodajna krowa, zaś wytrze­ bioną wersją - roboczy wół. Nasuwa to od razu ele­ mentarną opozycję pomiędzy wynaturzonym i ujarz­ mionym a integralnym. W przeciwieństwie do zdegenerowanych krowy i wołu jest byk zwierzęciem naturalnym i dzikim (niezdatnym do zaprzęgu, ani możliwym do ujeżdżenia). Ten atrybut naturalności byka jest niezwykle mocno podkreślany we wszelkich regulaminach i przepisach hodowlanych. Byk bojowy hodowany być musi w warunkach maksymalnej wolności. Pastwiska mają po wiele tysię­ cy hektarów, na których żyją byki życiem ich dzikich praprzodków. Zabronione jest zabezpieczanie zwierząt przed dolegliwościami warunków klimatycznych (np. budowa obór), sztuczne ich dożywianie (furaż) etc. „W dzień i w nocy, zimą i latem - zachwyca się Clau­ de Popelin - życie byka toczy się na łonie dziewiczej natury. Zimą byki same muszą się bronić przed scho­ dzącymi z gór zgłodniałymi wilkami”.1 —W tym ostat­ nim zdaniu nie ma, wbrew pozorom, dużej przesady. Najsłynniejsze hodowle Hiszpanii usytuowane są czę­ sto wysoko w górach. I tak przeciętne wyniesienie pa­ stwisk Albarracin wynosi ok. 1800 m, Cesera Chico ok. 1500 m etc. Poznają tam byki i upał, i śnieg, i su­ sze, i powodzie. Powracają do natury.2 Nie darmo użyliśmy terminu „byk bojowy”. Drugim bowiem obok „naturalności” atrybutem byka, jedynego zwierzęcia udomowionego atakującego człowieka i inne zwierzęta domowe, jest jego „wojowniczość”. Lecz nie każdy groźny byk jest bykiem bojowym. Prawdziwą „bojowość” uzyskuje byk najczęściej w szóstej-ósmej gene­ racji, gdy wykazali już tę cechę i to w wysokim stopniu, wszyscy jego przodkowie. Stąd wielka waga, jaka przy­ kładana jest do genealogii stad, ich jednorodności i he­ raldyki. I tak na przykład stado Jandilla, w którym pie­ czętuje się byki sześcioramienną gwiazdą, wyprowadza swoją wielokrotnie sprawdzaną genealogię, poprzez pięć innych stad, z prastarego stada Salvador Varea. W odróżnieniu od genealogii psich lub końskich, byk bojowy nie może być fenomenalnym znajdą ude­ korowanym medalami na wystawach lub wygrywaj ącym wyścigi, a więc nobilitowanym przez swoją obiek­ tywną rasowość czy sprawność. Odwrotnie - byk może być czasem znacznie nieforemny, byleby pochodził „z rodu”.3 Ileż sporów toczy się dziś jeszcze wokół rze­ czywistego pochodzenia wspaniałych byków Don Edu­ ardo Miury, najpiękniejszych i najodważniejszych, ja­ kie zdarzyło mi się widzieć, z których wywodzą się LUDWI K S T O M M A Z Antropolog i corrida między innymi: słynny zabójca Domingo del Campo „Deserter” ; „Voleto”, który 25.07.1904 w Santander powalił po kolei dziewięciu pikadorów, czy „Islero”, który w sierpniu 1947 położył kres życiu legendarnego Manolete. Widać z tych dyskusji jasno, że „bojowość” byka to nie tylko jego atrybut fizyczny, ale także histo­ ryczny i - nie bójmy się słowa - metafizyczny. Trzecim wreszcie atrybutem byka, nad którym nie będziemy się długo rozwodzić, gdyż wystarczająco do­ bitnie dokumentują go magia, legenda czy paremiologia, jest jego seksualna „męskość”. Byk naturalny, byk waleczny, byk męski... Lecz oto zagrzmiały trąby i byk pojawił się na arenie. Naprzeciw toreador z szeroką płachtą szkarłatną z jedwabiu lub perkalu oczekuje na zwierzę, by wykonać z nim swoisty taniec: ciąg kilku­ nastu z około dwudziestu pięciu skodyfikowanych fi­ gur, pomiędzy którymi nieunikniona „Weronika”. Za każdym razem złowroga płachta przyciągająca uwagę byka i stanowiąca cel jego szarży przesuwa się w ostat­ niej chwili po jego rogach i łbie. Płachta ta nazywa się capa, czyli po hiszpańsku spódnica. Przypomnijmy w tym miejscu, iż wielu spośród naj­ słynniejszych torreadorów hiszpańskich, jak choćby Gitanillo de Triana, El Gallo, Fernando Gomez, czy Jo­ se Gomez Ortega, było Cyganami. To jedno tylko z licznych i dobitnych świadectw pokrewieństwa folk­ loru cygańskiego i hiszpańskiego, a w szczególności an­ daluzyjskiego (flamenco!). Istnieje też w folklorze an­ daluzyjskim obyczaj odpowiadający cygańskiej te zamegereł łes i podźitko mageripen, a polegający na ska­ laniu mężczyzny, wykpieniu jego męskości przez zarzu­ cenie kobiecej spódnicy na głowę. Zresztą w hiszpań­ skim czasownik capar („spódniczyć”) ma powszechne znaczenie: kastrować umniejszać. W rytuale capy zo­ staje więc byk symbolicznie wykastrowany, wyśmiany w swojej męskości. A oto pojawiają się pikadorzy. Niech nie mylą nas ciężkie materace chroniące ich konie. Wprowadzono je stosunkowo niedawno. Jeszcze w 1922 „Colmonero” zabił dwa konie, a w 1932 „Preciosillo” z hodowli Jose Maria Galacha aż trzy. Groteskowość pikadora wyraża się w znakach dużo bardziej subtelnych i wymagają­ 175 �Ludwik Stomma • ANTROPOLOG I CORRIDA cych znajomości kodu. I tak na przykład ubrany jest on w okrągły, niegodny rycerza, chłopski kapelusz. Chłop­ stwo (chamstwo) przywołują też prymitywne, żelazne strzemiona właściwe mulnikom. Również broń pikadora jest niestosowna, gdyż pozorna - długa pika z ostrzem ograniczonym poprzeczką, którą można byka rozdrażnić, lecz nie sposób zrobić mu realnej krzywdy. I wreszcie, niczym jawny donos: wolno pikadorowi po­ ruszać się wzdłuż ścian areny tylko w kierunku przeciw­ nym do ruchu słońca, czyli kierunku karnawałowym, błazeńskim. Jest więc pikador przeciwnikiem pozornym (przypomnijmy przygody Don Kichote’a), z którym walka nie przynosi chwały, lecz przeciwnie - ośmiesza. Byk szarżujący brawurowo na pikadora chłopa-błazna wyśmiany więc zostaje i poniżony w drugim swym atry­ bucie: waleczności. Pojawiają się z kolei bandrijerzy. Będą wbijać w kark byka bandrije - siedemdziesięciocentymetrowe patyki z haczykiem na końcu, przystrojone kolo­ rowymi paskami papieru; od dwóch do czterech par (w XVIII w. wbijano bandrije pojedynczo). Byk ude­ korowany zostaje jak jarmarczny koń lub osioł. Czyż może istnieć dobitniejszy znak ujarzmienia, niż być ubranym, udekorowanym przez przeciwnika - włożyć jego barwy! - Tak traci byk swój atrybut ostatni: wolność i naturalność. Byk ośmieszony i złamany w tym wszystkim, co go wyróżniało i nadawało mu godność. Byk nie-byk. Lecz oto wychodzi toreador, w tej fazie corridy zwa­ ny częściej matadorem i rozpoczyna się walka. Z kim walka? - Z bykiem poniżonym i złamanym, z niegodnym bykiem nie-bykiem? - Otóż nie! By zrozumieć kondycję byka u progu trzeciej tercji corridy, odwołać się trzeba do starych, jakże pielęgno­ wanych w tradycji hiszpańskiej, rytuałów rycerskich, do kodeksów zakonów rekonkwisty z Calatravy, czy Alcantary. Nie będziemy ich omawiać w szczegółach temat to historykom znany. Przypomnijmy więc tylko, iż rytuał pasowania na rycerza, najzaszczytniejszego obrzędu w życiu wojownika, składa się tu z trzech ak­ tów: kąpieli inicjacyjnej, ceremonialnego spoliczkowania i przyjęcia składanego na klęczkach hołdu. Znawcy tematu, z Gautierem na czele, piszą tu o sym­ bolice powtórnego narodzenia. Mają oczywiście rację. Gdy jednak rozłożymy obrzęd na części składowe, przekonamy się, iż w części pierwszej (kąpiel) odebra­ na zostaje pretendentowi jego męskość (myty rycerz się nie myje!): jak niemowlę, nago, przez obce kobiety śpiewające dziecięce pieśni, sprowadzony zostaje do obojnaczego stanu dziecięctwa. Potem policzek uwła­ czający jego rycerskiej waleczności, wszak rycerz nie ma prawa puścić zniewagi płazem; wreszcie padnięcia na kolana będące zaparciem się natury swego stanu. Ta sama dokładnie triada, co w przypadku byka. Kimże jest więc byk u progu trzeciej tercji corridy? - Bykiem bojowym, którego szlachectwo oto się wy­ pełniło. Bykiem pasowanym, bykiem, z którym matador stanąć już może do dumnej walki na śmierć i życie. Matador dobrze rozumie owo przeobrażenie byka. Jeżeli więc podczas capy walczył z zakrytą głową, teraz z szacunkiem zdejmuje monterę i odrzuca ją w tył za siebie. W ręku nie trzyma już szerokiej płachty, ale krótką muletę - znak tarczy raczej. A i orkiestra oży­ wa nagle i grać zaczyna pasos dobles - turniejowe, woj­ skowe marsze niemieckie, importowane do Hiszpanii w czasach Karola V. Rozpoczyna się pojedynek. Istnieją dwa zasadnicze style walki: tremendese (szkoła Rondy) i fascinanse (szkoła Sewilli). Czyżby Rudolf Otto czerpał swoją terminologię z corridy? Szkoła Rondy, to szkoła maksymalnego, przyprawiają­ cego publiczność o dreszcz ryzyka. Reprezentowali ją ongiś Pedres, Chicuela II, do niedawna Paco Ojeda: dzisiaj Miguel Baez Litri i El Spartaco. Szkoła Sewilli eksponuje baletową grację ruchów toreadora. Widzo­ wie oczarowani pięknem tańca darowują toreadorowi minimalizację niebezpieczeństwa. Reprezentowali tę tendencję choćby Juan Belmonte, Paco Camino, El Cordobes; dzisiaj Manzanares. Ogromną większość matadorów wpisać by należało w przestrzeń między ty­ mi dwoma klasycznymi rozwiązaniami. Gdzieś pośrod­ ku między nimi umieścić by na przykład należało nie­ zapomnianych mistrzów tej miary co Manolete czy sądząc z zachowanych opisów - sam boski Francisco Montes. Podkreślmy jednak od razu, iż nawet w najskraj­ niejszym wydaniu szkoły sewilskiej, budzącym nieraz protesty koneserów (słynny epizod ośmieszenia El Cordobesa przez Miguelina podczas ferii w Madry­ cie 18 maja 1968) byk nie jest nigdy usunięty w cień. Gracja matadora eksponowana jest nie w opozycji do ewentualnej nieporadności byka, lecz przeciwnie podkreśla groźną harmonię jego szarż. Jest to pojedy­ nek równych. Matador, który ośmieszyć chciałby by­ ka, traci respekt widowni, ośmiesza się sam. Nie ma lepszych i gorszych w świętej wspólnocie rycerskiej, której śmierć jest honorem i naturalnym przeznacze­ niem. I oto śmierć nadchodzi. Istnieje pięć uznanych sposobów zadania estocady, czyli powalającego byka, decydującego ciosu szpadą volapie, suerte de arrancar, suerte de recibir, suerte de aguantar i suerte a un tiempo. Jedynym, co łączy wszys­ tkie te różnorodne techniki, jest symboliczny krzyż tworzony przez dwie ręce matadora w chwili ostatecz­ nej. Krzyż pożegnania definitywnie nobilitujący, czy wręcz uczłowieczający byka - wojownika, który spełnił swój obowiązek i w ten sposób zatriumfował nad hań­ bą inicjacji - grzechem pierworodnym rycerza. Byk jest martwy, ale to właśnie daje pełny i nie­ śmiertelny już wymiar jego waleczności, męskości i na­ 176 �Ludwik Stomma • ANTROPOLOG I CORRIDA turze. Viva la muerte! - Oto cała wykładnia hiszpańskiej i rycerskiej nauki o sensie życia i śmierci. A my, skrom­ ni spektatorzy corridy, widząc naocznie nicość śmierci wobec wielkości honoru, przestajemy także, po trochu, lękać się kresu naszych własnych dni. Moc corridy ob­ myła nas z demonów strachu. Może zacząć się fiesta! Magiczne święto, w którym flamenco jest jakby przedłużeniem korridy: ciągiem suertes z przystankami oznaczającymi śmierć. * Przypisy 1 2 3 C. Popelin, La Tauromachie, Paris 1970, s. 93 Przypomnieć tu też należy kategoryczny zakaz ingerencji w integralność fizyczną byka, np. ostrzenia czy tępienia mu rogów, podawania wszelkiego rodzaju używek stymu­ lujących etc. Por.: P. Dupuy, J. Perrin, Ombres et soleils sur l 'arene, Pa­ ris 1988, s. 29-108 Tekst był publikowany w „Roczniku Muzealnym”, tom IV, Włocławek 1991 Corrida, Bilbao 2005, fot. Maria Rogala � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da4263a3df02b33fca326173ee6fed2a.pdf 7d9010161160cab4c470687038a853b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6413 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5986 Title A name given to the resource Lustro tauromachii (wybrane fragmenty)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.172-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Ochab, Maryna (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M I C H E L LEI RI S śne falowanie tłumu; podział areny na dwie części, nie­ równo skąpane w słonecznym blasku: stronę „cienia” i stronę „słońca”. Ale równolegle do tego pojęcia pięk­ na niejednolitego, niby napięta do granic wytrzymało­ ści nić czy stygnąca lawa, wolno dopatrzyć się w walce byków jedności przeciwieństw, figury wyraźnie odręb­ nej od zwykłego połączenia kontrastów. Lustro tauromachii Wybrane fragmenty *** W ięc: matador wyprostowany, stopy idealnie zestawione, przykute do ziemi strachem, że upadnie na oczach publiczności, a zarazem ściskającymi łydkę paskami, które maskuje pończocha w kolorze różowych wymiocin i błyszczące pantofle. Sztywność stojącego samotnie mężczyzny, sztywność szpady. Z wolna rozkładana muleta zakrywa swą po­ wieką zbyt oczywistą łodygę, chimeryczną strugę biją­ cą ze stalowej źrenicy. Matador: Damokles, który ze szpadą w ręku wziął swój los za rogi. *** Tak jak Boga - według Mikołaja z Kuzy zbieżność przeciwieństw (tj. skrzyżowanie, przecięcie linii, rozwi­ dlenie torów, rozdroże lub teren niezabudowany, gdzie spotyka się każdy z każdym) - można było patafizycznie określić jako „punkt, w którym zero styka się z nie­ skończonością”, tak pewne szczególne węzły czy punk­ ty krytyczne wśród niezliczonych faktów, z których składa się nasz świat, można by geometrycznie przed­ stawić jako miejsca, gdzie czujemy, że przylegamy do świata i do samych siebie. W obecnym stanie rzeczy (odznaczającym się wy­ jątkowym wprost niedostatkiem wszystkiego, co ma związek ze świętem) instytucja taka jak corrida - któ­ ra pod wieloma względami rozwija się analogicznie do schematu tragedii antycznej - nabiera szczególnej wartości, wydaje się bowiem, że ona jedyna we współ­ czesnym świecie zachodnim potrafi odpowiedzieć na potrzeby, jakie, spodziewać by się można, powinien za­ spokajać każdy spektakl, zarówno w ramach realnego życia, jak i w umownych dekoracjach czy na nieza­ wodnym gruncie terenów ćwiczebnych. *** W tauromachicznym zwrocie, tak samo jak w spółkowaniu, jest wspinaczka ku pełni (szarża byka), po­ tem paroksyzm (byk wpada z impetem w kapę, muska­ jąc rogiem brzuch mężczyzny przykutego stopami do *** Walka byków jest niewątpliwie gwałtowną grą kon­ trastów, analogiczną do tej, na której zasadza się pięk­ no romantyczne, zgodnie z najszerzej przyjętą jego kon­ cepcją. Szpetota koni z wyprutymi flakami i zlanego krwią byka (jakkolwiek jest to krew s z l a c h e t n a , krew zwierzęcia kastowego, którą można przeciwstawić nikczemnej krwi końskiej, tak jak w religiach prymi­ tywnych uznaje się krew ofiarną i krew miesięczną za radykalnie różne) kontrastuje z bogatymi strojami ak­ torów, wśród których mamy przeciwstawienie picadores (ciężko opancerzeni giermkowie z ich żałosnymi szka­ pami) i eleganckich mężczyzn, stojących na własnych nogach, przynajmniej gdy chodzi o matadores; temat walki człowieka ze zwierzęciem i przewagi inteligencji nad brutalną siłą; pojęcie wyjątkowo zdolnego osobni­ ka - w tym wypadku matadora - narażonego na kapry­ 172 Francis Bacon, Study for bullfight no. 1, 1969, kolekcja prywatna, Szwajcaria. Za: Bacon 1909-1992, Cercle d'Art, Paris 1994. �Michel Leins • LUSTRO TAUROMACHII. WYBRANE FRAGMENTY ziemi), wreszcie rozdzielenie obu aktorów, rozszczepie­ nie po intymnym kontakcie, upadek, rozdarcie. Jeśli byk odpowiada właściwie, a człowiek umie pracować, jeśli obaj zapuszczają się w ruchliwy labirynt serii po­ wiązanych z sobą zwrotów (w czasie której przeciwni­ cy rozłączają się tylko po to, by za chwilę znów się po­ łączyć, jakby owinięci jeden w drugiego), ogarnia nas upojenie, bardzo podobne do oszołomienia erotyczne­ go. Jak w akcie miłosnym przed ostatecznym kryzy­ sem, wstrzymujemy oddech w lęku, że to ustanie, w zachwyceniu, że to jednak trwa. Powtarzające się ruchy, tak samo jak w spółkowaniu, raz za razem po­ tęgują ekstazę: upajamy się z każdą chwilą coraz bar­ dziej, czując, że rozkosz wciąż rośnie, choć sekundę wcześniej wydawało nam się, że osiągnęliśmy szczyt. Jak przy prawdziwym zawrocie głowy - który może być udręką albo rozkoszą, jak w snach o lataniu - mamy poczucie z a g r o ż e n i a: ten ciąg prowokowanych i unikanych w ostatniej chwili wypadków nie może trwać bez końca... A przecież pesymistyczna prognoza nie sprawdza się: człowiek nadal żyje, a byk nadal krą­ ży wokół niego, nadal go owija. Nagle czar pryska: po tylu coraz bardziej rozdzierających pieszczotach part­ nerzy rozchodzą się, są sobie teraz obcy. I wtedy wybu­ cha owacja, która wieńczy całość niby ulga szczytowa­ nia; owację wolno tu określić jako „rozładowanie” zarówno w potocznym, jak i w najbardziej trywialnym sensie tego słowa: spadek potencjału nerwowego, po­ dobny do spadku gorączki, a zarazem wytrysk, w któ­ rym spermą są brawa. *** Corrida, niczym akt ofiarowania, dąży do paroksy­ zmu: zabicia byka; dopiero potem może przyjść ulga, jak po zawładnięciu przedmiotem pożądania w miłości czy po śmierci bohatera w tragedii. W wypadku aktu ofiarnego tym paroksyzmem czy maksymalnym napię­ ciem jest moment zabicia ofiary (zderzenie bóstwa z krwią), po nim następują ryty odprężenia: desakralizacja, odprawienie boga, który nie zagraża nam już bezpośrednio, gdyż dostał swoją dolę i może wrócić tam, skąd przyszedł. Wcześniej mógł nam zaszkodzić, ale teraz się udobruchał, aż do czasu, gdy zażąda nowej daniny. Wszystko zatem rozgrywa się w niebezpiecznej okolicy progu cienkiego jak ostrze brzytwy, w wąskiej strefie interferencji, w psychologicznym no man's land, stanowiącym domenę sacrum par excellence: na grani, gdzie wznosi się tabu (którego jedynym sensem jest za­ pobiec świętokradztwu, uniemożliwić profanację), na granicy, względem której rzeczy - tracąc nieukierunkowany, amorficzny charakter tego, co świeckie - po­ laryzują się na lewe i prawe. *** Wygnać śmierć albo ukryć ją za nie wiedzieć jaką architekturą o ponadczasowej doskonałości: takim starczym zajęciom oddaje się większość filozofów i macherów od religii. Wcielić śmierć w życie, sprawić, by stała się w jakiś sposób rozkoszna (jak gest torera, któ­ ry łagodnie wciąga byka w fałdy kapy czy mulety); na tym powinna polegać działalność budowniczych luster - mam na myśli tych wszystkich, których najpilniej­ szym celem jest komponowanie owych faktów wydają­ cych się miejscami, gdzie czujemy, że przylegamy do świata i do samych siebie, ponieważ dają nam one po­ czucie pełni, kryjącej w sobie własną mękę i własne pośmiewisko. Przełożyła Maryna Ochab * Fragmenty pochodzą z książki M. Leirisa Lustra tauromachii, Gdańsk, słowo/obraz terytoria, 1999. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb8e8a0ce95d99af0167ff775dee206a.pdf 3884ff8a87015dddba4f0a59ba5b4d94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6414 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource corrida Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5987 Title A name given to the resource Rafaelillo, 9 października, Nîmes/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Szerszeń, Tomasz (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M I C H E L LE I RI S Rafaelillo, 9 października, Nîmes icasso rysował i malował kiedyś cherlawych młodzieńców. Ubrani niczym wypłowiałe arle­ kiny w ubogie trykoty upięte na spracowanym ciele, czasem umieszczeni wysoko, na kulach, zajęci czymś nieokreślonym, ci linoskoczkowie o wysmu­ kłych twarzach obdarzeni są ustami, których niepew­ na linia waha się między trwałością ekstazy i skurczem cierpienia. W ten sposób którejś niedzieli, objawił mi się młody Rafaelillo z Walencji. Większość dzisiejszych walk tauromachicznych wartych jest niewiele więcej niż puste ćwiczenie styli­ sty, ponad całą czystość pozy przedkładającego sztukę - ze szkodą dla tragedii. Wraz z Rafaelillem corrida odnajduje cały swój sens. Trzeba zobaczyć tego męż­ czyznę - drobnego, z poważną miną, poruszającego się o włos od rogów, jak gdyby jakaś sekretne namagneso­ wanie podtrzymywało nieustannie jego ciało na nie­ uchwytny dystans od ostrza - by zrozumieć, czym w rzeczywistości jest walka z bykiem. Bez zbędnych ornamentów - tylko tyle, ile trzeba, by odsłonić swą maestrię - bez fanfaronady, bez sztu­ czek teatralnych: Rafaelillo po prostu walczy. Ze sta­ rannością, z namiętnością i odwagą, nie uznając in­ nych podpisów [na całości swej pracy] jak zadraśnięcie na swym stroju spowodowane zbytnim zbliżeniem się do zwierzęcia lub jak prawa ręka skąpana we krwi, tuż po wbiciu ostrza z całkowitą szczerością. A więc, delikatny młodzieniec przypominający li­ noskoczków i innych przeklętych z pierwszych okre­ sów malarstwa Picassa, wątły młodzieniec - oczy ni­ czym ostrza noży, łagodny, objawiający kruchość uśmiech - dający widzom lekcję wielkości: naprawdę wartościowe jest jedynie to, co odbywa się bez oszu­ stwa, czego chcemy z całej woli i z całego serca, ujarz­ miając materię tak, jak powinno ujarzmiać się byka za­ raz przed decydującym pchnięciem. P Przełożył Tomasz Szerszeń „Droga J. Piszę do Ciebie kilka godzin przed moją pierwszą walką...” Tu list młodego toreadora staje się nieczytelny. Czy zginął na swej pierwszej novilladzie? Gdzie odbyła się pierwsza walka? Kim był młodzieniec? Kim była J.? Nigdy się nie dowiemy. Pozostała pocztówka - dowód na erotyczne związki pisania i tauromachii... * Od tłumacza: Tekst ten, relacja z corridy, która odbyła się 9 października 1938 w Nîmes, ukazał się ostatecznie w 1939 roku w „La Nouvelle Revue Francaise” (nr 304). Przewidziana na 2 października, corrida ta została prze­ łożona o tydzień z powodu międzynarodowego kryzysu związanego z porozumieniami monachijskimi. W walce wzięło udział 6 byków i 3 toreadorów: Vicente Barrera, Luis Gomez El Estudiante i Rafael Ponce Rafaelillo. R a­ fael Ponce Rafaelillo (1912-1972) pochodził z Walencji, walczył po raz pierwszy na arenie w 1935 roku. Po woj­ nie kontynuował karierę w krajach Ameryki Łacińskiej. Jego prosty, pozbawiony zbędnych ozdób styl był dla Michela Leirisa rodzajem objawienia. W liście do innego znawcy corridy, André Castela, pisał: „Nigdy, w żadnym dziele sztuki, nie znalazłem odpowiednika tego, co po­ czułem w Walencji oglądając walczącego Rafaelillo. (...) Wiem, że w moim życiu nie będzie mi nigdy dane do­ świadczyć czegoś podobnego”. (sierpień 1938). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0524c769fdd83eafdc54798d249b09b3.pdf 9f4d70d8d5b6c8b527aa459e95642159 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6411 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Giacometti, Alberto - rzeźba Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5984 Title A name given to the resource Alberto Giacometti / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.163-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Kędzierski, Marek (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MI CHEL LEIRIS Ż yjemy w okresie w każdej mierze bez polotu, a fetyszyzm, który, podobnie jak w najdawniej­ szych czasach, leży u podstaw naszej ludzkiej eg­ zystencji, z rzadka jedynie ma okazję zadowolić się, występując w niezamaskowanej postaci. I dlatego miłośnicy słabowitych fantomów (naszych imperaty­ wów moralnych, logicznych i społecznych) - czepiamy się fetyszyzmu przekształconego, czyli imitacji tego, który ożywia nas dogłębnie, i ów zły fetyszyzm pochła­ nia największą część naszej aktywności, nie zostawia­ jąc niemal miejsca na fetyszyzm autentyczny, jedyny, którym naprawdę warto się zajmować, ponieważ jest całkowicie siebie świadomy i z tego powodu nie ucie­ ka się do żadnego oszukiwania. Pośród dzieł sztuki niewiele znajdziemy przedmio­ tów (obrazów czy rzeźb) zdolnych z grubsza choćby sprostać podstawowym wymogom tego prawdziwego fetyszyzmu, to znaczy miłości - rzeczywiście pełnej mi­ łości - nas samych, uzewnętrzniającej się pod twar­ dym pancerzem, zamykającym ją w obrębie rzeczy do­ tykalnej, umieszczonej, tak jak mebel, którym możemy się posłużyć, w tej rozległej, obcej izbie, zwanej prze­ strzenią. Przedmioty te, będące przecież tworami ludzkich rąk, wydają się na ogół jeszcze bardziej nam obce niż produkty natury, których stanowią zaledwie uległe, a zarazem bardzo osłabione refleksy, niepozorne cienie na granicy parodii, zbyt wątłe, by posłużyć nam za prze­ ciwny biegun wewnętrznego bieguna naszej miłości. To dlatego, że nie są wewnętrznie spójne, że nie są autonomiczne, dzieła sztuki w znakomitej większości przeraźliwie nas nudzą, są nudniejsze niż deszcz, w su­ mie bowiem dzieli je od nas więcej niż od kropli wody - bo piękne, ciekłe kulki wody przywodzą na myśl łzy, przynajmniej swą formą, jeśli nie smakiem, a ta wilgot­ ność, ta płynność, ewokuje fale błogości, przepływają­ cej przez nasze członki, kiedy kochamy się, albo kiedy poczujemy czyjś dotyk. W chwili obecnej niewielu jest artystów, których dzieło wymyka się tej okropnej nudzie. A w przeszło­ ści było ich jeszcze mniej. Wszakże wśród rzadkich nam współczesnych, którzy dzięki szczególnemu daro­ wi nie podlegają tej regule, można wymienić Giacomettiego. Są takie momenty, które można określić mianem kryzysu, i tylko one są ważne w życiu. Chwile, kiedy nagle to, co zewnętrzne, zaczyna zgadzać się z żądania­ mi wysyłanymi w jego stronę z naszego wnętrza, chwi­ le, w których świat na zewnątrz otwiera się po to, by między nim a naszymi sercami zawiązała się nagle nić porozumienia. Przywołuję w pamięci kilka tego rodza­ ju przeżyć - wszystkie odnoszą się do zdarzeń z pozoru błahych, wypranych z wartości symbolicznej, tudzież, jeśli chcecie - bezinteresownych: na rozświetlonej rue Montmartre Murzynka z trupy Black Birds trzyma obiema rękami bukiet zroszonych wodą róż, parowiec, Alberto Giacometti na pokład którego dopiero co wsiadłem, zwolna odda­ la się od nabrzeża, docierają do mnie strzępy jakichś piosenek nuconych przypadkowo, w ruinach w Grecji natykam się na jakiegoś dziwnego ptaka, który musiał być chyba czymś w rodzaju olbrzymiej jaszczurki... Po­ ezja zrodzić się może tylko z takich kryzysów i tylko te dzieła się liczą, które dostarczają ich ekwiwalentu. Lubię rzeźbę Giacomettiego, ponieważ wszystko, co on robi, wydaje się utrwalaniem takiego kryzysu w kamieniu i odznacza się intensywnością nagłego in­ cydentu, błyskawicznie schwytanego i zastygłego w bezruchu, kamieniem przydrożnym, który daje temu świadectwo. Mimo to nie ma w tej rzeźbie niczego martwego, wręcz przeciwnie, wszystko jest, jak w prawdziwych fetyszach, którym można oddawać hołd (prawdziwych, to znaczy tych, które są do nas po­ dobne i stanowią zobiektywizowaną formę naszego pragnienia), żywe aż do przesytu, eksponujące powab życia, mocno nasycone humorem, pięknym wyrazem tej uczuciowej ambiwalencji - temu delikatnemu sfinksowi wciąż dajemy strawę, zazwyczaj sekretnie, w samym centrum istnienia. Więc nie domagajcie się ode mnie jakiegoś wywo­ du o rzeźbie. Ja wolę dywagacje - ponieważ te piękne przedmioty, które mogę zobaczyć i dotknąć, są zaczy­ nem tylu moich wspomnień... Niektóre z jego rzeźb są puste jak szufelka albo jak wydrążone owoce. Inne są pełne dziur, przez które przechodzi powietrze, to poruszające struktury, usta­ wione między wnętrzem a światem zewnętrznym, sita zżerane przez wiatr, ukryty wiatr, który wciąga nas w olbrzymi czarny wir, w te minuty niesamowite, któ­ re wprowadzają nas w trans. Giacometti urodził się 10 października 1901 r. w Szwajcarii (w kantonie Gryzonia). Jest synem mala­ rza. Do czternastego roku życia przebywał w rodzin­ nym miasteczku, potem w 1915 roku rozpoczął naukę w liceum, które po czterech latach rzucił, aby upra­ wiać malarstwo i rzeźbę, czemu już od wczesnych lat chciał się oddać. Przez pół roku studiował w Ecole d’Arts et Metiers w Genewie, ale nie przypadło mu to do gustu. Cały rok 1921 spędził, podróżując po W ło­ 163 �Michel Leiris • ALBERTO GIACOMETTI szech. Dziewięć miesięcy upłynęło mu w Rzymie. W 1922 r. przyjechał po raz pierwszy do Paryża. Przez trzy lata bywał tam od czasu do czasu, a od 1925 r. za­ mieszkał w Paryżu na stałe, z wyjątkiem dwóch, trzech miesięcy w roku, które spędza w rodzinnych stronach. Początkowo uczęszczał na Akademię, żeby pracować według natury, ale od kilku lat pracuje sam. Giacometti to zatem rzeźbiarz bardzo młody. Idio­ tyczne jest bawić się w przepowiadanie przyszłości, ileż to razy prorocy nie różnili się od zwiastunów nieszczę­ ścia. Ale jak nie szczędzić pochwał na widok tych fi­ gur powstałych pod jego palcami, tak konkretnych, tak oczywistych, absolutnych jak twory, które się wiel­ bi, skamieniałe w ulotną sól, ale bez cierpkości śniegu, jak kurz opadający pod palcami tego, kto je poleruje ten nieuchwytny popiół dla pasjonatów powinien stać się relikwią - i ta cudowna sól, którą tylu dawnych po­ szukiwaczy pragnęło wydobyć z łona ziemi, słoność fal i gwiazd, które też mają własne przypływy, a wreszcie sól łez, łez od śmiechu, łez z rozpaczy, czy łez w obłę­ dzie, łez lekkich i jakby złośliwych, łez dziwacznych, karkołomnych, czy też ciężkich łez nasączonych solą kośćca i zlodowaciałych szkieletów, wciąż te krople wody, które padają niestrudzenie, czasem w niemej skale istnień dowiercając się oślepiających źródeł, zgęszczonych kropli wody, przypominających tę sól, która zawsze będzie zaspokajała nasz głód, sól morską, sól gorzką, sól łamiącej się falangi, sól zębów, sól po­ tów, sól spojrzeń... I w końcu kamienna uczta, potra­ wa z brązu, cudownie żywa, i na długi czas zdolna nas pobudzać, podsycać nasz wielki głód. Przełożył Marek Kędzierski *Tekst pochodzi z „Documents” 4/1929 Alberto Giacometti Patrząca głowa, 1929. Alberto Giacometti-Stiftung. Publikowane w „Documents” 4/1929. Za: „Kwartalnik Artystyczny” 2-3/2003. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9974cc2fd33286070f5306098c47bff0.pdf 762c24d95b24b2174cac9102982f58af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6409 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Bacon, Francis (1909-1992) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5982 Title A name given to the resource Francis Bacon, en face i z profilu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.139-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MI CHEL LEIRIS Ich verlange in allem - Leben, Möglichkeit des Daseins, und dann ist 's gut; wir haben dann nicht zu fragen, ob es schön, ob es hässlich ist. Das Gefühl, dass, was geschaffensei, Leben habe, stehe über diesen beiden und sei das einzige Kriterium in Kunst- Francis Bacon: en face i z profilu sachen. Georg Büchner, Lenz „Ja żądam we wszystkim - życia, prawdopodobieństwa, istnienia, wtedy - wszystko w porządku; nie ma już po co py­ tać, czy rzecz jest piękna czy brzydka. Poczucie, iż to, co się stworzyło, naprawdę żyje własnym życiem, przeważa nad tamtymi dwoma i stanowi jedyny sprawdzian w dziedzinie sztuki” Georg Büchner, Lenc (przeł. Kazimiera Iłłakowicz) Orestes, chwilę po tym, jak z trudem zdołał uśmie­ rzyć gniew Erynii, Hamlet próbujący zebrać myśli po konfrontacji z duchem, Don Juan nie większy super­ man niż jego tchórzliwy lokaj, ale napinający każdy muskuł, nim zuchwale wystąpi przeciw Piekłu, na któ­ re skazał go Komendant, Maldoror, na poły anioł, na poły orkusz, który chce zaczerpnąć oddechu po wygło­ szeniu bluźnierczej tyrady w Pieśniach, raz jowialny, raz marzycielski Falstaff, mimo wszystkich ekscesów nie­ mal równie młodzieńczy jak wtedy, gdy był paziem u księcia Norfolku - wielki gracz doskonale wyczuwa­ jący własną, naznaczoną tyloma wstrząsami epokę, po­ stać wyrafinowanie nowoczesna, zaskoczona przez nas w absolutnie nieoczekiwanej chwili, kiedy nie bacząc na godzinę, ma wszystko postawić na jedną kartę, czy to w karty, czy w kości, czy w ruletkę... N a twarzy Francisa Bacona, rumianej jak u jakiegoś osiemnasto­ wiecznego empirysty angielskiego, który filozofuje nad kieliszkiem koniaku czy sherry, na tej twarzy bez śladu zarostu, dziecięco pucołowatej, ale i steranej życiem, zdaje się malować zdumienie, otwierające oczy, inteli­ gentny upór tudzież połączona z jakąś, czy ja wiem, se­ kretną wściekłością, subtelna rozpacz kogoś świado­ mego, iż w dzieciństwie najmniejsza rzecz potrafiła wzbudzić w nim zachwyt. Kosmyk włosów przekornie tnący czoło, linia, któ­ rej nie brak na żadnym z autoportretów, to jakby znak tego, że w głowie Bacona nic nie dzieje się podług gnuśnych reguł jakiegoś z góry wyznaczonego planu, lecz jest nieodmiennie konsekwencją zawieszenia, załama­ nia lub zakwestionowania. Czyżby owa niezgoda na gotową konfekcję nie przejawiała się w nieco skrzy­ wionej, a w każdym razie nie całkiem pionowej pozy­ cji, w jakiej widzimy go na wielu fotografiach, która, podobnie jak jego chód, niemal taneczny, może świad­ czyć o wstręcie do statecznej równowagi u tych, pod stopami których nigdy nie usunęła się ziemia? W porównaniu z niedbałym, lecz absolutnie niena­ gannym ubiorem tej postaci, której niepodobna rozwa­ żać w jednym tylko aspekcie i którą należałoby także rezygnując z wszelkiego romantyzmu - przedstawić jako pracoholika, malującego od wczesnego rana, bez wzglę­ du na to, jak upłynęła mu noc, bezład panujący w jego londyńskiej pracowni - istnej rupieciarni, z latami niesprzątaną podłogą - położonej w wymuskanej dzielnicy mieszkaniowej, w jednym z tych mews [zaułków], gdzie niegdyś mieściły się stajnie, każe myśleć, właśnie z powo­ du wielkiego rozgardiaszu, o względnej kreacji porządku, który nastaje symbolicznie wraz z namalowaniem obra­ zu, a równocześnie stanowi - w oczach artysty, który w pomieszczeniu, gdzie zazwyczaj sypia i zwykle też ma­ luje, nagromadził tyle rzeczy (przybory malarskie, poroz­ rzucane i niszczejące wszędzie fotografie etc.) - trójwy­ miarowy ekwiwalent słynnego muru Leonarda da Vinci, tak wiele podsuwającego wyobraźni. Czy głównym celem sztuki, zarówno tej, która zdaje sprawę z istniejących rzeczy, jak i tej, która rozwija się przede wszystkim jako gra wyobraźni, nie jest wybawić 139 Francis Bacon Michel Leiris. Za: Bacon 1909-1992, Cercle d'Art, Paris 1994 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU nas od nieszczęścia, celem, który może osiągnąć w ten sposób, że obok zwykłego świata powołuje do życia świat ułożony podług kaprysu naszego umysłu, rządzący się własnym porządkiem i odcinający się od nieprawdopo­ dobnego bałaganu otaczającej nas rzeczywistości? I czy sztuki plastyczne, które wytwarzają wabiące oko obrazy, obdarzone inną esencją niż niezliczone elementy świata zewnętrznego, będące dla nas jakby punktami zaczepie­ nia, nie są powołane do tego, by dać nam coś na podo­ bieństwo ludzkich osad, wzniesionych przez cywilizację, których uporządkowanie - obojętnie, jaki ma charakter - trzyma w ryzach dzikość otoczenia? W ten sposób ar­ tysta - jeśli przyjąć, że jego działalność wykracza poza prostą rozrywkę - może znaleźć dla siebie rację bytu w samym istnieniu chaosu, w którym jesteśmy zanurze­ ni, zamieszania, pośród którego przyjdzie mu wypowie­ dzieć coś własnego, choćby niezbyt mocnym głosem (ale autentycznie ludzkim, takim, który dotrze do nas i w odróżnieniu od wytworów sztuki czysto utylitarnej wzbudzi w nas echo). Czy znaczy to wszakże, iż Bacon, którego trudno opisać w aspekcie zewnętrznym, ponie­ waż nie mieści się w żadnym sztywnym schemacie i nie chce być niczym więcej niż malarzem i wyznawcą nie ty­ le sztuki, ile nieniosącej żadnego przesłania gry, miałby mieć głos o brzmieniu mniej opierającym się definicji? Jakby płótno żyło własnym życiem i stanowiło nową rzeczywistość, a nie było zaledwie jej kopią, pośrednią aluzją do niej albo przykładnie wyważonym wzorem (czyli czymś bez jadu, jak czysty ornament), to, co na­ tychmiast się na nim dostrzega, i to, co narzuca się wi­ dzowi nie zapośredniczone, obojętnie z jakich elemen­ tów składa się obraz, także wtedy, gdy temat sytuuje go na planie mitu, a nie codzienności i niezależnie od te­ go, czy naszą reakcją będzie aprobata czy sprzeciw, to swego rodzaju realna obecność ożywiających takie dzie­ ła postaci, absolutnie nie zatrącająca o teologię. Dzięki nim do nieuprzedzonego widza zaczyna przenikać pew­ na dotykalna rzeczywistość, z krwi i kości, nieobca te­ mu, czego w normalnym życiu doświadczyć on może w akcie paroksyzmu, takim jak miłość fizyczna. Owa realna obecność, przyodziana w niesamowitą wprost niejednoznaczność i fascynujący połysk, daje się sma­ kować z całą zmysłowością, ale - jakkolwiek wyrafino­ wane byłyby środki malarskie - jest tak intensywna, że ci, których odstręczają podobnie żrące efekty, widzą w tym tylko szpetotę! Dzieła Bacona nie tylko drażnią naskórek i zwraca­ ją na siebie uwagę samym elementem pikturalnym, ich oddziaływanie idzie dużo dalej - zachodzą za skó­ rę, nie przestają nas sycić dobrą lub złą energią także po upłynięciu tego w pewnym stopniu zawsze zdumie­ wającego momentu, kiedy obraz zaczyna docierać do umysłu, co (rzecz jasna) świadczy o ich wyjątkowej wartości. Czymże bowiem jest dzieło malarskie, nie­ zdolne do owładnięcia nami, które po dłuższym czasie naszego z nim obcowania można niemal zredukować do roli przypadku, przerywającego monotonię ściany, na której zostało zawieszone? Tylko te dzieła istnieją prawdziwie, te tylko osiągają pełnię realności, które mają na nas trwały wpływ - do czego zresztą zdolne są też rzeczy tak efemeryczne jak śpiew, gra aktora lub ta­ niec (bo to kwestia jakości, nie czasu przedstawienia) - i które gruntownie odmienią cały nasz sposób póź­ niejszego odczuwania i myślenia, a nie tylko czymś nas zafrapują, choćby i głęboko, nie zmieniając wszakże niczego w naszych emocjonalnych reakcjach wobec świata i nie pozwalając nam wyjść poza dyletantyzm. N a większości swych obrazów, niezależnie od tego, do której fazy jego twórczości należą, pominąwszy to, co zjawia się tam wyłącznie jako akcesorium lub ele­ ment dekoracyjny - Bacon pokazuje figuracje żywych postaci bądź rzeczy, ogólnie biorąc, banalnych, odzna­ czające się, przynajmniej z pozoru, pewną prawdziwo­ ścią wizerunku pozostającą w bezpośrednim związku z doświadczeniami zdobytymi kanałem wrażeń lub, w szerszym ujęciu, wrażliwości, takich jednakże, z któ­ rych jasno widać, że nie są one, jak fotografia, odbicia­ mi otaczającego świata, tylko rezultatem całkowicie swobodnego zastosowania technicznych środków ma­ larstwa, przedstawieniami, których jednakowoż cha­ rakter fikcji malarskiej powoli się zaciera, dzięki czemu istnieją one mocniej niż proste reprezentacje (stano­ wią, jak się wydaje, byty szczególnej kategorii, a nie imitacje pozbawione własnego życia). Inaczej można by to ująć w ten sposób, że istotnym celem Bacona jest nie tyle namalowanie obrazu, traktowanego jako coś, co warto obejrzeć, ile doprowadzenie do tego, by na płótnie, branym za teatr działań wojennych, objawiły się jakieś realności. W tym względzie artysta ten - któ­ ry nie mając próżnej ambicji bycia nowoczesnym, na­ leży niewątpliwie do drugiej połowy naszego wieku, tak przez swój styl, jak i wprowadzane do gry elemen­ ty - odróżnia się nie tylko od surrealistów (którzy, opętani na punkcie snu i wynalazków fantazmatycznej natury, uczynili z obrazu ekran, na który rzutowane są projekcje świata wyobraźni), ale i od kubistów (dla których wartość obrazu, rozumianego jako radykalna transformacja prawdziwego motywu bądź uważanego za taki, polegała na silnym ustrukturyzowaniu kompo­ zycyjnym, wolnym od wszelkich sztuczek optycznych), a także od ich wielkich poprzedników, impresjonistów (dla których obraz był otwartym oknem lub dziurką od klucza, obdarzającymi oko jakimś świetlistym lub przy­ słoniętym wycinkiem codziennej rzeczywistości). Unikając niespokojnego oświetlenia (co skierowa­ łoby go w stronę ekspresjonizmu, on tymczasem kate­ gorycznie sprzeciwia się tej tendencji i jako realista gardzący przesadną emfazą tak samo jak dramatyzo­ waniem czy satyrą usiłuje po prostu, niczego nie doda­ jąc, jak najwierniej przenieść na płótno swoje wraże­ nia), unikając również efektów wizualnych, tak subtelnych, jak i jaskrawych (w stylu impresjonistów), 140 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU Bacon umieszcza na ogół to, co maluje, w ostrym i równomiernym świetle elektrycznym, a jeśli w świe­ tle słonecznym, to bez niuansów związanych z meteo­ rologią. Wszystko odsłania się w jaskrawym świetle południa - w szczytowym punkcie dnia i w godzinie prawdy - bądź w świetle określanym w języku teatru jako pełne reflektory. Czy nie można by z tego wnosić, że na wszystkich swych płótnach ten człowiek o wielu obliczach lubi grać w otwarte karty i bezzwłocznie, bez staroświeckiej finezji gotów jest płacić natychmiast ży­ wą monetą? Jest nią owa „bezpośredniość”, którą Ba­ con sam dostrzega w niektórych swych pracach, o czym mówi historykowi sztuki Davidowi Sylvestrowi w jednej z wielogodzinnych rozmów nagranych na ta­ śmie, a następnie spisanych (jest ich dzisiaj siedem, plus jedna nie wydana). Dyskutują, z takim zacięciem starając się rozwiać wszelką wieloznaczność, że dialog ten mógłby toczyć się w nieskończoność. Te przykła­ dowe dokumenty wykazują, jak mało zależy Baconowi na kokieteryjnym maskowaniu natury swego dzieła oraz że w parze z pozornym rozwichrzeniem idzie u niego rzadko spotykana trzeźwość spojrzenia. Owa „bezpośredniość”, chciałoby się rzec, polega nie tylko na natychmiastowości uzyskanego efektu, lecz rów­ nież na chłodnym przypieraniu do muru, któremu bez­ litośnie poddany jest widz, zresztą (jak się wydaje) na równi z autorem, który z takim samym zapamięta­ niem, z jakim zazwyczaj maluje, teraz bez ogródek i bez owijania w bawełnę udziela odpowiedzi na przebiegłe pytania upartego i zawziętego inkwizytora. Przestrzeń, w której oddychamy, tutaj, i czas, w którym, teraz, żyjemy - właśnie to znaleźć można, z paroma wyjątkami, na płótnach Bacona, płótnach, których celem, jak się wydaje, jest bezpośrednie wyra­ żenie czegoś bezpośredniego, płótnach, o których nie wystarczy powiedzieć, że, ogólnie biorąc, są wolne od egzotyki i archaizowania - odstępstwem od tej reguły są tylko Krajobraz z nosorożcem z 1952 r. (na podsta­ wie fotografii pochodzącej z Afryki Równikowej, póź­ niej zniszczony, jak wiele innych obrazów Bacona), Człowiek niosący dziecko (pamiątka długiego pobytu w Tangerze w 1956 r.), seria Papieży (inspirowanych w okresie 1949-52 słynnym Innocentym X Velazqueza) tudzież do pewnego stopnia anachroniczne portrety van Gogha (1957), spośród których parę, o nieco fo­ wistycznej fakturze, to prace niemal - choć nie w peł­ ni - nam współczesne. Między większością obrazów Bacona - artysty, którego całkowitą oryginalność w tym względzie chciałbym tu jeszcze raz podkreślić a człowiekiem, który na nie patrzy, bliskość jest w rze­ czy samej większa, niż gdyby ich temat nie narzucał dystansu w przestrzeni lub czasie. Choć dzieła tego ty­ pu nie mają absolutnie charakteru trompe-l’oeil (ersatzu, który zresztą nie jest w stanie nikogo naprawdę wy­ wieść w pole), a ich autor gwarantuje, że są one autentycznymi kreacjami, równie odległymi od abs­ trakcji, jak od tego, czemu przykleja pejoratywną ety­ kietę „ilustracji”, można powiedzieć, że oglądającemu dają one poczucie, „jakby tam był”, a nawet, że na­ prawdę „tam jest ” (nie przed obrazem, tylko wewnątrz niego), według formuły określającej pełne uczestnic­ two, idącej dalej niż formuła „to jest”, którą Roland Barthes ukuł w odniesieniu do fotografii w swym nie­ wątpliwie światłym dziele, Światło obrazu [La Chambre claire] dla oznaczenia, że czas przeszły został zastąpio­ ny teraźniejszym: według której „to było” wyraża, że fotografia, której paradoksalnym powołaniem jest funkcjonować nie tyle jako otwarta i pozbawiona dy­ stansu prezentacja jakiegoś zjawiska, ile dawać świa­ dectwo post factum, bo świadectwo musi być post fac­ tum, i autorytatywnie poświadczać, że coś istniało albo się zdarzyło. N a licznych płótnach Bacona, które wydają się z mojego subiektywnego, rzecz jasna, punktu widzenia - najbardziej typowe, czyli należących do dojrzałego okresu tego artysty, który, nie mając za sobą studiów akademickich, wypracował swe rzemiosło jako samo­ uk, dosłownie własnymi rękami, rzeczy pokazane są w miejscu przedstawionym (mniej więcej) w myśl tra­ dycyjnych reguł perspektywy i z tego względu są dla nas wiarygodne. Całkiem z bliska, moglibyśmy je wziąć za obiekty wielkości naturalnej, umieszczone na prze­ dłużeniu podłogi, na której stoimy, oglądając obraz. Jakbyśmy przestali być jedynie widzami i mieli bezpo­ średnio do czynienia z przedstawionymi rzeczami. Na tych płótnach - mających, owszem, swoją geometrię, ale geometrię, którą można by nazwać peryferyjną (dotyczącą jedynie przestrzeni otaczającej) nieodnoszącą się do samych figur, zbyt swobodnie potraktowa­ nych, aby można je było zredukować do prostych struktur - ogólna konstrukcja całości odpowiada mniej celom dekoratywnym, czy też stricte plastycz­ nym, niż nadrzędnym wymogom rozplanowania [na obrazie], uscenicznienia i akcentowania [waloryzacji znaczeniowej]. To z punktu widzenia powstającego dzieła, natomiast z punktu widzenia oglądającego, którego oko i umysł atakuje obraz - zdecydowanego uobecniania. Zazwyczaj zamknięta i ciasna przestrzeń obrazu - obszar, który nie wydaje się ani substytutem naszego świata, ani modelem tegoż w pomniejszonej skali, lecz jego repliką - jakby konstytuowała (nieza­ leżnie od tego, czy mamy do czynienia z jakimś mało oryginalnym pokojem, czy bardziej rozległą przestrze­ nią na zewnątrz, zawsze banalną, zupełnie nic nam nie mówiącą) rodzaj pudełka, w którym, w idealnej sytu­ acji, zostanie zawarty widz, fikcyjnie wprowadzony na to miejsce, gdzie, rzekomo w jego skali, zostanie mu coś pokazane - tym samym zaszczyca go Bacon rolą mniej pasywną niż przykutego do fotela widza i podno­ si do rangi voyeura, na żywo uczestniczącego w czymś w rodzaju sceny bez sprecyzowanej anegdoty, która odsłania się na jego oczach - widz, schwytany w prze­ 141 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU strzeni przeważnie zamkniętej w sobie, lecz otwartej dla niego, skoro może tam przeniknąć w wyobraźni, wszystkie użyte środki jakby go do tego zachęcały. Jest to zatem - podobnie jak i nasz czas - nasza przestrzeń. Oprócz tych obrazów, gdzie można się do­ szukać pewnych aspektów biografii artysty, który przez jakiś czas był projektantem mebli, nim nagle odezwało się w nim artystyczne powołanie (równie nagle, jak w chłodnych strukturach jego obrazów od­ zywa się prawdziwe malarstwo), pewna liczba dzieł Bacona została tak pomyślana, jakby miała zademon­ strować swoją aktualność. Nie tylko nowoczesne stro­ je postaci i meble (funkcjonalne bez wyjątku), ale i inne akcesoria wzięte wprost z naszej epoki: elek­ tryczne żarówki i przełączniki, dywaniki, parasole, maszynki do golenia, umywalki i sedesy, telefony, aparaty fotograficzne, gazety z nieczytelnym tekstem (które, podarte i pomięte na ziemi, sugerują zresztą bałagan panujący w samym atelier artysty), niedopał­ ki papierosów (które, odnosząc się do bieżącej chwili, jakby podkreślały charakterystyczny dla obrazu aspekt wyrwania z prawdziwego życia, schwytania na gorącym uczynku, joyce’owskiej epifanii), strzałki, które wydają się pochodzić ze znaków drogowych al­ bo ze schematu działania zawartego w jakiejś instruk­ cji technicznej. A wszystko to oddane mniej w typo­ wo malarski sposób niż w stylu czysto informacyjnym (bez estetyzacji wyprodukowanego przedmiotu, tak jak to często praktykuje Fernand Léger, albo, z grub­ sza, Man Ray w swoich „rayogramach”). Podobnie jak przestrzeń obrazu oddana jest nam, oglądającym, jako nasza, wydaje się, że Francis Bacon wyraźnie sy­ gnalizuje - innymi środkami - że tego, co chce obda­ rzyć pozorem życia, nie można szukać - tak jak z de­ finicji wszelkiej rzeczy autentycznie żywej - w innym czasie niż nasz teraźniejszy. Ubranie (banalnie współ­ czesne) albo nagość (absolutnie nieakademicka) po­ staci Bacona mogłyby, właśnie w tym momencie, na­ leżeć do autora albo do nas. Owo malarstwo w dwojakim sensie bezpośrednie, (bo działa bezpośrednio i niemal zawsze mówi o rze­ czach tu i teraz), nie niesie w dodatku żadnego prze­ kazu - co Francis Bacon kategorycznie stwierdza już w jednej z pierwszych rozmów z Davidem Sylvestrem, przy okazji stanowczo odrzucając przylepioną mu po­ chopnie etykietę ekspresjonisty. Czy to nie oczywiste, że jego celem jest uprawiać malarstwo, że tak powiem, bez najmniejszego dystansu? Sztuka tego typu tak sa­ mo jak wyklucza oddalenie w przestrzeni i czasie, nie daje się pogodzić z dystansem innego typu, który moż­ na by nazwać dystansem refleksyjnym, charaktery­ stycznym dla utworów, których nie sposób w pełni przyswoić od razu i bez znacznego wysiłku umysłowe­ go, ich podstawę stanowią bowiem aluzje, a ich od­ działywanie jest okrężnym procesem, często wymaga­ jącym dłuższej interpretacji, i daje się zauważyć z pewnym opóźnieniem, co oczywiście osłabia bezpo­ średni efekt, nawet jeśli wzmaga rezonans. Choć ani ze względu na strukturę, ani ikonografię malarstwo Bacona nie ma w sobie wcale surowości, moż­ na w odniesieniu do niego użyć określenia „zubożenie”, podkreślającego, do jakiego stopnia artysta nic sobie nie robi z symboli tudzież czegokolwiek, co ma posmak folk­ loru czy zjawisk niecodziennych w zwykłym kontekście. To zubożenie w gruncie rzeczy da się porównać do gry, czego zresztą można oczekiwać u kogoś, kto nie zadowa­ la się byciem graczem w życiu (jest entuzjastą zwłaszcza gier szybkich i opierających się na czystym przypadku, ta­ kich jak ruletka), ale i uważa, że w naszych czasach ma­ larstwo, pozbawione wszelkiej funkcji sakralizującej, mo­ że być już tylko grą (pogląd bezsprzecznie budzący wątpliwości, nie bierze bowiem pod uwagę, że malarstwu można jeszcze przypisać rolę wychowawczą, nawet jeśli niefortunnie). Czyż sztuka, tak jak ją postrzega Bacon (sztuka odarta z mistycyzmu, oczyszczona z całej otoczki religijnej tudzież pozbawiona jakiegokolwiek wymiaru moralnego, co niemal na jedno wychodzi, a przez to głę­ boko realistyczna, nawet w tych rzadkich wypadkach, kiedy ten bywalec baru wielokrotnie uwiecznionej przez niego na portretach już nieżyjącej Muriel Belcher, za­ miast oddawać na obrazie zewnętrzną rzeczywistość, chce urzeczywistnić, ucieleśnić ponad wszelką wątpli­ wość coś czysto wewnętrznego, co istnieje tylko dla nie­ go) oraz gra - owa czynność sama w sobie niemająca uza­ sadnienia, którą jednakże można się na śmierć pasjonować - nie stanowią obie czegoś z gruntu bezpo­ średniego, ważnego tylko w danej chwili (i nie przez wzgląd na jakąś finalność, która ją później zweryfikuje), znaczącego wyłącznie w obrębie własnej dziedziny? Jeżeli, jak powiada Bacon, sztuka w naszych cza­ sach może być już tylko grą (koncepcja całkiem inna niż sztuka dla sztuki, z uwagi na to, że nie sugeruje owej szczególnej waloryzacji, która pod nieobecność sztuki uświęcającej chciała uświęcić samą sztukę), to jakim sposobem ten absolutny laik, niewierzący w jakąkol­ wiek transcendencję, wykracza poza czystą rozrywkę w tej grze, która owładnęła nim jeszcze bardziej szaleń­ czo niż klasyczne gry hazardowe? Odmiennie niż inny amator wielkiej gry, Picasso, który wydaje się gustować w eksperymentach z najroz­ maitszymi sposobami wytwarzania znaczeń, a tym sa­ mym kwestionuje język pikturalny w ogóle, Bacon bliski w tym względzie swemu współczesnemu Giacomettiemu - jest raczej zwolennikiem jak najprecyzyj­ niejszej i najskuteczniejszej figuracji. Gra jest dla nie­ go nie tyle kwestią wymyślania znaków, ile przede wszystkim starciem między artystą a znaczeniem, któ­ re chciałby on wytworzyć, walką, która (będąc inter­ akcją między przypadkowym charakterem tematu a wyobrażeniem namalowanym przez zawierzającego swym subiektywnym impulsom artystę) jest źródłem owego postulowanego przez Bacona „napięcia”, nie­ 142 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU obecnego - i to całkiem naturalnie jego zdaniem w dziełach niefiguratywnych. Pomijając parę wielkich kompozycji o bezsprzecz­ nie tragicznej randze, zazwyczaj w rzadkiej dziś formie tryptyków, tudzież grupę malowideł, które, choć biorą motywy z natury, nie obejmują człowieka (ptaki, wy­ jątkowo pejzaże, trawa, fontanna, wirujący piasek), naczelnym tematem Bacona jest niewątpliwie żywa re­ alność ludzkiej istoty. Z tego punktu widzenia zna­ mienne, że w jego twórczości, dosyć przecież różno­ rodnej, nie ma martwej natury - może z wyjątkiem Studium postaci (1945-46), które sprowadza się do płaszcza złożonego obok kapelusza i sterty kwiatów, tudzież półotwartej torby podróżnej ze środkowej czę­ ści tryptyku z 1967 r. inspirowanego, choć nie widać tu oczywistego związku, „arystofanejskim melodrama­ tem” T. S. Eliota Sweeney Agonistes. Znamienne rów­ nież, iż nawet woda i piasek - wodotrysk albo wir pia­ skowy - w przedstawieniach Bacona wydają się ożywione gwałtownym ruchem, który przydaje im po­ zoru życia, tego życia, które artysta, bez względu na to, czy je odwzorowuje, czy wymyśla, chce przede wszyst­ kim wyrażać - mniej zainteresowany przekształcaniem i odtwarzaniem form kryjących się pod rzeczywistym lub wyimaginowanym motywem i ewentualnie nada­ waniem im znaczenia. Czyż zresztą, oprócz sposobu przedstawienia postaci, sama struktura ogólna tych obrazów, które w moim mniemaniu są najbardziej baconowskimi, nie każe nam myśleć o rytmie życia? Tak jak przełomowe momenty życiowe (kiedy coś się za­ czyna burzyć) ucinają banalność dnia codziennego, tło tych obrazów - podobne spokojnej wodzie - tu i ów­ dzie ustępuje ogniskom, w których spokój przechodzi w burzę, partiom malowidła, które, w kontraście do chłodu otaczającej scenerii, wydają się pęknięciami, w których święty ogień malarza, tu już nie utemperowany, płonie w całkowitej wolności. Widząc Bacona, jak sobie igra takim przeciwstawianiem - jasno usta­ nowionego porządku ujmującego w ramy nieporządek - mamy prawo przyjąć, iż dokonał on stopniowo, ra­ czej przez intuicję artysty niż drogą logiki, odkrycia, że aby przepływał prąd i powstawało coś podobnego ży­ ciu, niezbędna jest różnica potencjałów. U Bacona zatem płótno ma partie gorące, gdzie wszystko aż wrze, oraz odcinające się od nich partie neutralne, gdzie nic się nie dzieje. Te pierwsze zaprze­ czają zdrowej mierze i można je porównać do tego, co w jazzie określa się mianem breaks, wplecionych w osnowę regularnych kadencji. W kategoriach kla­ sycznych są to sprzeciwiające się częściom spokojnym, lub apollińskim, części gwałtowne, albo dionizyjskie. Stanowiłyby one, by powołać się romantycznie na po­ etę płomienia i kryształu Stéphane’a Mallarmé, który wychodząc od czarno-białych układów czcionki w typografii, na przykład tytułów gazet, nadał wysoce me­ tafizyczny wymiar grze absolutnego przypadku, obsza­ ry, w których kości rzucane są z gwałtownością hura­ ganu (to tu toczy się wielka gra), gdy tymczasem pozo­ stałe obszary to niewiele więcej niż „niezróżnicowana neutralność otchłani” - służą tylko do zaznaczenia miej­ sca, gdzie obrazowo objawią się pewne obecności, po to, by jakby zaprzeczyć oskarżycielskiej formule nico­ ści: nic prócz miejsca nie będzie miało miejsca. Owo miej­ sce w tym wypadku praktycznie nie istnieje, lecz po­ winno się je postrzegać jako miejsce (skoro obraz jest esencjalnie sprawą bezpośredniej percepcji zmysłowej) i z tego powodu należałoby je wyraźnie ustanowić, choć samo raczej niewiele ma powodów do zaistnie­ nia, jego jedyną funkcją jest bowiem udzielenie gości­ ny osobie bądź osobom, które ożywiają obraz, jakby było rodzajem abstrakcyjnego dodatku do przestrzeni rzeczywistej, w której obraz jest wystawiony i w której stoi widz, rodzajem continuum, dzięki któremu ogląda­ jący staje na twardym gruncie tam, gdzie w pobliżu za­ gęszczają się figury, przedstawione mu jako jego współ­ cześni, tak że przynajmniej do pewnego stopnia nie może się z nimi nie utożsamiać. Skoro, z jednej strony, malarstwo, uwolnione od wszelkiej funkcji „reportażu” (jak powiadał Bacon), przejętej przez fotografię, może swobodnie rozwijać właściwe sobie tylko sposoby figuracji, i skoro, z dru­ giej, niemożliwe jest, żeby malarz figuratywny wzbudził w nas wrażenie czegoś rzeczywistego, wytwarzając ko­ pię, w takim wypadku bowiem fałsz skacze nam od ra­ zu do oczu, musi ono pójść drogą inną niż transkryp­ cja quasi-fotograficzna. Oglądający będzie miał szansę uwierzyć w proponowaną figurę tylko wtedy, kiedy no­ siła ona będzie żywe piętno (ręki) artysty (bez tego nie zostanie nawiązany kontakt) i wtedy tylko, kiedy bę­ dzie tam pewna miara dystansowania, choć takie dy­ stansowanie, jeśli jest zbyt intensywne w dziełach z natury realistycznych, jak u Bacona i jego słynnego poprzednika, Picassa, może przyczynić się do nieporo­ zumienia polegającego na wyjaśnianiu ich zawartości intencją ekspresjonistyczną, gdy tymczasem w takich dziełach nie ma karykaturalnego akcentowania wła­ ściwego temu, co Bacon określa pejoratywnie mianem „ilustracyjności”, tylko - trudniejsze i jednocześnie bardziej radykalne, gruntowne przemodelowanie pla­ styczne. Za pomocą niemotywowanego intencją dra­ matyczną lub choćby po prostu estetyczną, zniekształ­ cania postaci Bacon, malując ją, chce przedstawić rzeczywistość prawdziwą lub fikcyjną, co do której widz oglądający na płótnie jej projekcję niemal natu­ ralnej wielkości nie będzie wątpił, że jest ona hic et nunc, przedstawieniem wolnym od rutyny spostrzeżeń - rutyny, z powodu której w powszedniej egzystencji przestaje się (lub niemal) dostrzegać tę rzeczywistość a zamiast niej pragnie ukazać mu rzeczywistość „prze­ mieszczoną”, wymykającą się tępiącym przenikliwość spojrzenia przyzwyczajeniom i odesłać go bezpośrednio do naszej epoki i naszego środowiska - czyż ta jego 143 �Michel Lems • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU praktyka, bliska transmutacji, podobnie jak transmutacje nie jest wynikiem przypadkowości przeprowadza­ nych działań? Niejednokrotnie zniekształcenie jest tak drastyczne, że entuzjasta Oscara Wilde’a mógłby nieopatrznie doszukiwać się tu odwrócenia słynnej sy­ tuacji Doriana Graya, na którego portrecie uwidacz­ nia się wyłącznie to, co zżera jego samego, w ten spo­ sób chroniąc go przed poznaniem swego rzeczywistego wyglądu, gdy tymczasem portrety Bacona mają w so­ bie coś z wyroczni - ich modele już z góry portretowa­ ne są jako stworzenia przeżarte rozpadem. Owa enigmatyczna właściwość, niezależna od ja­ kiejkolwiek estetyki i opierająca się wszelkiej analizie, Baconowska obecność - wbrew temu, co można by po­ myśleć - nie jest kwestią stylu: może jej nie posiadać dzieło niesłychanie wyszukane, domagające się wnikli­ wej lektury i wielkiego zaangażowania od nas - posta­ ci w anonimowym tłumie (jakby ta obecność, która konstytuuje życie obrazu, była teraźniejszością figury, która powstaje w umyśle widza na podstawie elemen­ tarnych danych percepcji), natomiast może ona poja­ wić się w dziele niemal naturalistycznym, którego te­ mat nasuwa się nam bez najmniejszej trudności. Co do dzieł Bacona, to - przynajmniej na tych ob­ razach, które uważam za najbardziej witalne, abstra­ hując od wszelkiego wartościowania - ich krańcowa intensywność jest, jak mi się wydaje, rezultatem para­ doksalnego połączenia tych dwóch dróg: wyraźne zniekształcenie postaci idzie tu w parze z dosyć naturalistycznym potraktowaniem ich otoczenia. Podobny związek gorącego i chłodnego zdumiewa (bo tak bar­ dzo odbiega od tego, czego mielibyśmy prawo oczeki­ wać), i przyciągając ku sobie naszą uwagę, intensyfiku­ je wrażenie obecności. To zresztą tylko jeden z wielu przykładów sprzecznych tendencji, których pełne jest tak dzieło Bacona, jak jego życie - na jednym obrazie współistnieją (będę się przy tym upierać) pokaźne par­ tie traktowane z wyraźną obojętnością (aplaty często jako tło) oraz fragmenty należące do tego, co można by nazwać pictura picturans, które, jak się wydaje, są owocem wybuchu niepohamowanej energii, rozpasania tak głowy, jak ręki (figury). Okadrowanie względ­ nie geometryczne, którego na ogół przejrzysta struktu­ ra kontrastuje z czasami prawie niemożliwą do zdefiniowania formą postaci, które, jak się wydaje, jeszcze chwila, a stracą szkielet i przeobrażą się w dzi­ waczne wysięki-wycieki albo zawirowania fuzjonującej materii. Zwłaszcza w portretach - z jednej strony wol­ ność, wynikająca z postanowienia, by nie ilustrować, z drugiej ograniczenia wynikające z woli uzyskania do­ kładnego podobieństwa, na ile tylko pozwoli na to owa kwadratura koła: oddać to, co o wyglądzie posta­ ci podpowiada artyście własna subiektywna i niemal arbitralna intuicja, nie lekceważąc przy tym ogólnie znanych cech, poświadczonych na fotografiach, które w tym wypadku funkcjonują nie jako źródło inspiracji, lecz środek kontroli (jak fotografie paszportowe, które powinny być jak najmniej „artystyczne”, oczyszczone ze wszystkiego, co mogłoby poddać ich dyktatowi wy­ obraźnię, odgrywające zatem rolę bariery, a nie katali­ zatora, którym były, na przykład, studia pozycji i ruchu ciała na zdjęciach Muybridge’a z końca ubiegłego wie­ ku, podobnie jak fotografie medyczne przedstawiające wnętrza ust, dokumenty, które często były dla Bacona punktem wyjścia w jego pracy). Ponadto: absolutnie laicki charakter jego sztuki, która chce być tylko grą i jako sztuka realistyczna nadawać swym motywom charakter wyłącznie realistyczny, gdy tymczasem, for­ malnie nie odsyłając wprost do malarstwa religijnego (na przykład Baconowskie Ukrzyżowania, które zazwy­ czaj nie mają, ikonograficznie, związku ze śmiercią Chrystusa, ale przedstawione są w tryptykach, tak jak­ by chodziło o jakiś wzniosły ceremoniał, wprawdzie już wyzuty z treści, ale wciąż zachowujący swą rytualną kompozycję. N a podobnej zasadzie Jamesowi Joyce’owi, niemal współczesnemu Bacona i niemal jego rodakowi, plan starożytnej Odysei posłużył za model do bardzo nowoczesnego Ulissesa), gdy tymczasem, w moim mniemaniu, ta sztuka, zarazem przykładnie skomponowana i wściekle spontaniczna, nie tylko chętnie ucieka się do konfrontacji tradycji ze współ­ czesnością (stąd tyle razy wybitnie klasyczna forma tryptyku, osaczającego w pewnym sensie widza, której pomysł, jak Bacon sam mi kiedyś wyznał, nasunął mu panoramiczny ekran w kinach), ale z powodu chłod­ nego kadrowania, które niejednokrotnie - takie mam wrażenie - chce poskromić warzącą się w nim dziką niemal przemoc, wydaje się charakteryzować rytualizmem przynajmniej na powierzchni, tak jak na zupeł­ nie odmiennym planie codziennego życia, zdyscypli­ nowany porządek według reguł dobrego brytyjskiego wychowania - etykieta w związkach prywatnych - jest u Bacona porządkiem czysto kurtuazyjnym, który w żadnym wypadku nie wyklucza nieporządku, ani nie przeobraża się w cenzurę popędów. Zniekształcenie często tak poważne, że grozi roze­ rwaniem na kawałki, wystarczające na pewno, by uznać, że hasło Andre Bretona: piękno albo będzie konwulsyjne, albo go w ogóle nie będzie, zostało tu podnie­ sione do rangi zasady obowiązującej absolutnie - za­ mach na formy naturalne, prowadzący do ich wymazywania, a nawet całkowitego zatarcia - w każ­ dym razie poważne uszkodzenie, które widza może pe­ szy, żenuje, a nawet gorszy, wynika z tego, że pragnąc pozwolić nam poczuć rzeczywistość, daną bądź zmyślo­ ną, którą w tym celu deformuje (a nie zaledwie ją opi­ suje), Bacon przypuszcza atak nie tylko na formę (tak jak kubiści, którzy, śmiało zrywając z tradycyjnymi środkami języka malarstwa, skupieni na samym kon­ turze, pomijali materialność przedmiotów), lecz rów­ nież na samą substancję motywu, a zwłaszcza ciała modela, które oddawał z całą jego ciepłotą i w całej 144 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU jędrności, a więc eksponując to, co jest nieodłączne od samego życia. To nagłe odejście Bacona od motywu po to tylko, by powrócić doń w bardziej wymownej formie, oznacza bez wątpienia zamach na to, co real­ ne, znacznie głębiej idący, i bardziej realny, niż gdyby podważyć jedynie strukturę: deformację odbiera się mocniej, kiedy motyw nie jest absolutnie odarty z materialności, tym bardziej że oddany jest jako coś zdecy­ dowanie aktualnego (a więc bliskiego nam) i że, ogól­ nie mówiąc, w potraktowaniu tła, a nawet zarysu całej figury, respektuje się we względnie naturalistyczny sposób perspektywę. Ten malarz protagonistów, których - choć pozba­ wieni są wszelkiego wymiaru psychologicznego - za­ wsze przedstawia w całej substancjalności i okrywa, je­ śli to stosowne, ubraniem (a tym samym ukazuje ich w egzystencji materialnej sensu stricto i w egzystencji społecznej), Bacon sam jest w dosłownym sensie ma­ terialistą, czego można się zresztą spodziewać po kimś, kto wyjaśniając własną koncepcję malowania, powo­ łuje się nie na swoją osobowość, tylko na „układ ner­ wowy”, demonstrując w ten sposób, że nie chce ucho­ dzić za idealistę nawet w doborze słów, i kto ponadto nigdy nie stosuje w malarstwie rysunku, jakby uciekał od jego abstrakcyjnej nierealności i wolał od razu na­ kładać kolor, pędzlem lub za pomocą innych technik, aby wejść w bezpośredni kontakt z przedmiotem: mo­ delować na nowo nie tylko formy, lecz urabiać samą materię pod postacią miękkiej kolorowej masy i in­ nych składników - podobna taktyka zapewne najle­ piej pasuje do tych, którzy, jak Bacon, chcą dotrzeć do samego tufu, najgłębszej warstwy, a traktując to, co widzą, z największą wolnością, nie tyle chce wyrazić rzecz realną, czy to postrzeganą, czy wykoncypowaną, w każdym razie tłumaczoną subiektywnie, ile - jeśli można tak się wyrazić - realność rzeczy, samą jej egzy­ stencję, uchwyconą (jeśli to możliwe) ponad jej akcydensami, z której Bacon zachować chciał tylko ostrze, tę gryzącą energię, którą zdołał przekazać tak dosad­ nie (równie wielki przypadek), jak - by wziąć dosłow­ nie patafizyczny humor Marcela Duchampa - ten, kto potrafił izolować „ostrzeń”, rzekomo trzymany na za­ pas w nieużywanych żyletkach. Rozłożyć na czynniki pierwsze tę rzecz, by zacho­ wać tylko jej nagą realność - Bacon zapewne do tego właśnie dąży, a rzeczą tą, nawet jeśli jest ona tylko jed­ nym z elementów całego wyobrażenia zaprezentowa­ nego w powstającym dziele (to punkt wyjścia w pracy ucieleśniania na płótnie pierwszego, poczętego w gło­ wie malarza, wyobrażenia, potem, w dalszej pracy, za­ stąpi je najczęściej zupełnie inne), nawet jeśli jest nią coś na ogół realistycznego duchem, ale wyobrażone, a nie jakiś motyw w miarę bezpośrednio zapożyczony ze świata zewnętrznego, co tak naprawdę niemal nie przydarza się Baconowi, artyście, który już nie robi po­ zowanych portretów, tylko maluje je z pamięci, poma­ gając sobie fotografiami, ponieważ, jak twierdzi, fizycz­ na obecność modela przeszkadza mu w tym, żeby jego wizerunek poddać zamierzonym deformacjom (i może też przeszkadza w ogóle, bo kontakt z żywą rzeczywi­ stością, którą miałby namalować, jest dla niego czymś tak bulwersującym, że nie potrafi temu sprostać bez pośrednictwa fotografii), deformacjom, na które ośmiela się niejako z konieczności, gdyby nie one bo­ wiem, namalowane wyobrażenie byłoby tylko wybla­ kłą kopią, gdy tymczasem Bacon, żądny niezbywalnej obecności, nie ukontentuje się ewokowaniem rzeczy i osób rzeczywistych lub wyobrażonych, dla samego wypełnienia nimi powierzchni obrazu, lecz upiera się przy tym, by dać im, choćby w arbitralny sposób, pozy­ tywnie zaistnieć w wyznaczonej im fikcyjnej przestrze­ ni. Skoro prymat wiedzie nie idea, lecz wrażenie, bez­ pośrednie albo przekazane za pośrednictwem fotografii, zaś pierwszym motorem jest przemożna chęć uchwycenia rzeczywistości, wolno chyba powie­ dzieć, że Bacon, w porywie gniewu czy wzburzenia rzu­ ca się na rzeczywistość, którą tak bardzo pragnie od­ dać na obrazie, zaś ten szaleńczy ruch, w pewnym sensie paniczny, stanowi afektywne przekroczenie gra­ nic, za sprawą którego na fakturę płótna przedostaje się owa konsternacja, którą on sam jako artysta od­ czuwa, tak że to raczej nie tyle przez dystans mental­ ny, ile, że tak powiem, dystansowanie się emocjonalne (tak mocne czasami, że gotowi bylibyśmy uwierzyć, że artysta posunąłby się nawet do malowania ciał rozmy­ wających się, wręcz rozpuszczających) osiąga on tę obecność, niemożliwą ani w kopii, ani w transkrypcji czysto intelektualnej. „Próba uchwycenia wyglądu wraz z całym zespołem wrażeń, które ten właśnie wygląd we mnie wzbudza” tymi słowami zdefiniował Bacon, czym jest dla niego re­ alizm, w liście do mnie, napisanym po francusku z po­ mocą naszego wspólnego przyjaciela, choć Bacon na­ prawdę wspaniale włada tym językiem, mimo że wciąż obawia się, że nie zna go na tyle, by wyrazić swe myśli z całkowitą precyzją i bez najmniejszej obawy o to, że zostanie źle zrozumiany w intensywnych dysputach, do których, jak się wydaje, ma szczególne upodobanie. „Być może realizm w swym najgłębszym wyrazie jest za­ wsze subiektywny”, dodaje w liście, nawiązując do na­ szych uprzednich rozmów na ten interesujący mnie wówczas generalnie temat, rozmów, w czasie których powiedział mi, że istnieją także „wewnętrzne rzeczywi­ stości” i że realizmu w sztuce nie powinno się zatem my­ lić z prostą chęcią przełożenia na przekonywający język obiektywnie istniejących zjawisk. Motyw, czy to odkryty, czy wyimaginowany - wzię­ ty z zewnątrz, czy znaleziony wewnątrz, wybrany w ja­ snym świetle, czy wyrwany z ciemności, po obróbce, jakiej go poddał ów preparator, czy wytwórca - artysta - powinien wywołać u odbiorcy uczucie, jakby ten sta­ nął nagle w obliczu jakiejś nowej realności, która ma 145 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU większą wagę niż samo wyobrażenie - na tym polega dla mnie sens realizmu Francisa Bacona, realizmu twórczego, którego wynikiem jest kreacja, a nie trans­ krypcja, podobnego na przykład do realizmu Picassa. Realizm tego typu pragnie nie tyle figurować rzeczywi­ stość, ile ją konstytuować i może nawet tematycznie wyjść poza granice podobieństwa, nie przybierając jed­ nakowoż idealistycznego zabarwienia. Krańcowy wy­ padek - pięknego przykładu dostarcza tu chwytający wprost za gardło obraz z 1982 r., pomyślany początko­ wo jako środkowa część tryptyku, na którym męskie ciało, zwarta masa mięsa, umieszczone na stole, które­ go cztery nogi tworzą jedną linię, zredukowane zosta­ ło do torsu bez ramion ani głowy, cynicznie opatrzone w seks i zwieńczone u góry dwoma zwróconymi ku niebu wzniesieniami w formie wydatnego zadu. N a te­ go zwartego w sobie idola składają się też - oprócz odzianych w ciężkie pantofle stóp - dwie nogi, na pół zasłonięte naudźcami i podobnymi do hokejowych osłonami łydek, które unieruchamiają je na sposób szyny chirurgicznej, a jednocześnie, przez rodzaj antyfrazy, silniej pozwalają je odczuć jako żywe członki. W tym samym roku namalował Bacon kobiecy ekwi­ walent tego obrazu (tors bez głowy zwieńczony dwie­ ma piersiami, inspirowany rysunkiem Ingresa oraz jeszcze jeden tors mężczyzny, bardzo rzeźbiarski, ale nie sztywny, jako że figurowany w ruchu, co nawiasem mówiąc, nie stanowi jedynej „futurystycznej” próby Bacona, by oddać poruszające się ciało. Płótna Bacona to nie „plasterki życia” w stylu pisa­ rzy, którzy mieli się za naturalistów - są stricte reali­ styczne, ale nie anegdotyczne, należą raczej do czegoś w rodzaju flashes porównywalnych do epifanii Joyce’a. Są tam rzeczy trywialne tak doskonale uchwycone w swojej momentalności, że zaczynają emanować bul­ wersującą obecnością: Pies, który jakby na ślepo zdąża w naszym kierunku (1952) albo idzie obok cienia swe­ go pana (Mężczyzna z psem 1953), chłopak o rozwia­ nych przez wiatr włosach, prujący na rowerze, jakby rozcinał powietrze, którym oddychamy (George Dyer na rowerze, 1966); kobieta na trotuarze, na którym, jak się wydaje, i my stoimy, a w tle auto na jezdni (Isa­ bel Rawsthorne na ulicy w Soho, 1967), czy Leopold Blum w postaci dwóch osób - mężczyźni siedzą obok siebie w filcowych kapeluszach, jakby prowadzili kon­ wersację na zapewne banalne tematy, tak przedsta­ wieni, że gdybyśmy wytężyli słuch, moglibyśmy ich usłyszeć (Dwie siedzące postaci, 1979). Choć tematycznie płótna Bacona nie mają charak­ teru anegdotycznego, a w każdym razie ta namalowa­ na powierzchnia, nawet w tytule nigdy nie szukająca sensacji, nie oddziaływa na nas z tego powodu, że ewokuje jakieś prawdziwe bądź przypuszczalne zdarzenie nie będzie to, przykładowo, akt homoseksualny lub, jak w tryptyku z 1971 roku (gdzie można rozpoznać obecnego na wielu obrazach George’a Dyera, który umarł wówczas tragiczną śmiercią), człowiek, który chce wejść na słabo oświetlone schody - można jed­ nak powiedzieć, że obraz tego rodzaju to przede wszystkim miejsce, w którym coś się dzieje, albo coś się zdarza, coś w rodzaju happeningu, który ostatecznie służy do tego, by wyłoniła się owa obecność, do której ciąży, jak się wydaje, każde z wymienionych tu dzieł i bez której cała rzemieślnicza praca artysty okazałaby się bezużyteczna. Jest to z reguły obecność ludzka, choć czasami również obecność, że tak powiem, jakiejś elementarnej cząstki natury pozbawionej czegokol­ wiek przypominającego duszę - może nią być trawia­ sta przestrzeń stanowiąca centralny motyw Krajobrazu z 1978 r. (praktycznie biorąc, zredukowana do małej próbki trawy, starannie wyodrębnionej, tak żeby po­ przez skoncentrowanie efekt transkrypcji miał większy skutek), fontanna z 1979 r. (faktycznie namalowany przy użyciu strumienia wody), wir piaskowy z 1981 r. (przy wykorzystaniu tarcia lub proszkowania), a w nowszych pracach - jak zwierzył mi się sam arty­ sta - woda z kranu. Jest to obecność, którą - tak jak w wypadku ludzkiej obecności, będącej, jak się wyda­ je, głównym celem Bacona w różnych okresach twór­ czości, nigdy zresztą nieosiągniętym całkowicie - in­ tensyfikują, niejako okrężnymi drogami, rozmaite zabiegi w swym charakterze obce ekspresjonizmowi, stosowane na wielu obrazach (samodzielnych lub w tryptykach) z lat 60. i 70.: cień przybierający bar­ dziej materialną formę kałuży, utworzonej przez płyny wyciekające z postaci, tym samym uzyskującej większą wagę; odbicie jako dodatek albo sobowtór o konsy­ stencji oryginału, którego realność podkreśla owa repetycja; pominięcie jednej części ciała, albo też od­ wrotnie, zaakcentowanie jej przez coś dodatkowego (werystyczne domalowywanie szyn chirurgicznych lub innych akcesoriów, których funkcją jest złagodzenie fizycznego bólu, ale które naprawdę nie tylko go nie ukrywają, lecz wręcz podkreślają); czasami też karko­ łomna, jeśli nie akrobatyczna pozycja ciała, o wyraźnie zachwianej równowadze, może nawet o włos od upad­ ku, ciała, przez to, jak można by powiedzieć, bardziej świadomego siebie i z tego powodu bardziej przekony­ wającego dla postronnego obserwatora; ewentualnie też jakiś gest, tym bardziej frapujący, że wykonał go or­ gan inny niż do tego powołany (na przykład, mężczy­ zna obracający klucz w zamku stopą, główny temat Malowidła z 1978 roku). Bacon, jak się wydaje, często­ kroć niezwykle okrężnymi drogami poszukuje w swej pracy rzeczywistości od razu uchwytnej - lub, precyzyj­ niej mówiąc, konkretnego rezonatora, który natych­ miast daje widzowi poczucie bezpośredniego zetknięcia z tym, co realne. Odbywa się to zawsze w skrajnym na­ pięciu, ponieważ właśnie przez czynną grę przeciwstaw­ nych sił - z jednej strony, impulsy realisty, z drugiej, pragnienie totalnej wolności w transkrybowaniu - ina­ czej mówiąc, wychodząc poza romantyczne, czysto ze­ 146 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU wnętrzne zestawienie kontrastów, artysta ma najwięk­ szą szansę osiągnięcia swego celu, którym jest: pozwo­ lić, by ta bulwersująca obecność ukazała się nam z ca­ łą „brutalnością faktu” (określenie rozmówcy Bacona, Davida Sylvestra) i urzekała tym szczególnym życiem, które powstaje pod spojrzeniem artysty. Czy jednak do tego, żeby w naszych oczach tę dwu­ wymiarową figurę naniesioną na płótno - choć wiemy, że jest ona sztuczna (niezależna od biologii, będąca produktem ludzkiej pomysłowości) - obdarzyć tak po­ rywającym życiem, wystarczy, że nie będzie ona pasyw­ ną kopią jakiejś rzeczywistości, tylko oryginalnym od­ tworzeniem tejże przez wyobraźnię, i że powie nam o czymś bardzo nam bliskim w przestrzeni i czasie? N a­ wet jeśli Bacon nie był świadomy tej niewystarczalności, pozostaje faktem, że przy komponowaniu i realiza­ cji swych płócien - chyba spontanicznie, raczej w wirze pracy niż z premedytacją - nie wzbraniał do­ stępu pierwiastkowi irracjonalnemu, a pewne logiczne zwichnięcie przydawało im jeszcze dodatkowo życia. Nie tylko liczył zawsze bardzo na to, co w rozmowie z Davidem Sylvestrem nazywa „wypadkiem” (rozlanie się farby przy malowaniu pędzlem lub szczotką, fałszy­ wy ruch ręki, czy jakiekolwiek inne mimowolne odda­ lenie się od pierwotnego planu), nie przestawał też spekulować o umyślnym odwoływaniu się do przypad­ ku (przypadkowy wynik bezpośredniego kładzenia ko­ loru lub tarcia szmatą miał przynajmniej zaletę ograni­ czania ilustracyjnego charakteru danego obrazu, a może nawet umożliwiał zmianę kursu), często też bez żadnego uzasadnienia tematycznego włączał do obra­ zu ten lub inny szczegół, o którym można sądzić, że nawet jeśli wprowadzony został ze względu na jakiś wymóg malarski, wymóg ten był na tyle luźny, że arty­ sta mógł postępować z wielką arbitralnością. W ten sposób wymknąwszy się normom idealnym, dzieło mo­ że być otwarcie naznaczone tego samego rodzaju przy­ padkowością, jaka cechuje wszystko, co na tym świecie obdarzone zostało życiem. Rozmaite okręgi, pełne albo nakreślone przerywaną linią koła, elipsy albo pla­ my o nie foremnym kształcie, rozrzucone po całym płótnie, jak się wydaje, bez ładu i składu, strzałki, któ­ re nie tylko przyciągają wzrok, ale kierują go w okre­ śloną stronę, i może jeszcze długie pasma białej farby sugerujące nagły wylew albo uderzenie biczem wszystkie te środki dodatkowo akcentują, w tym sen­ sie, że - pozbawione znaczenia, będąc czystymi sygna­ łami - wprowadzają w pewnej mierze elementy kapry­ su lub nieporządku (samowoli albo wykroczenia) do względnego porządku całości znaczącej, która bez tej domieszki szaleństwa byłaby kompozycją zapewne cie­ kawą, atrakcyjną, może i fascynującą, ale nie tą wibru­ jącą życiem rzeczą, którą jest przy całej swej funda­ mentalnej niepewności. Tchnąć życie w postać - lub postaci - zamiast na­ ginać się do organicznych imperatywów konstrukcji (to byłoby zwrotem ku dekoracyjności), dać jej samej decydować o tym, co pokaże się na obrazie - oto we­ dług mnie jedna z żelaznych reguł Bacona, podpowie­ dzianych, jak można przypuszczać, przez instynkt. Wy­ jaśniłoby to na przykład, dlaczego zdarza mu się wtłoczyć całkowicie, lub niemal, taką figurę - jakby odlaną na nowo, choćby całkowicie wykrzywioną, ale unikając dosłownej rekonstrukcji - w coś w rodzaju węższej ramy wewnątrz ogólnej ramy obrazu, w kon­ strukcję geometryczną czysto linearną, bez funkcji przedstawiającej, ramy, która jednocześnie gra rolę pośrednika między figurą a rzeczywistą ramą - sugeru­ jąc porcję przestrzeni, w której ma znaleźć się postać oraz tworzy klatkę, widoczną zaledwie w zarysie, w której de facto zamyka się figurę, tak jakby, dla uzy­ skania maksimum siły, trzeba było odgrodzić, w opra­ wę włożyć, zawrzeć wewnątrz tę tak spontanicznie i z takim zacięciem namalowaną część obrazu. Innym prostym i skutecznym sposobem wyodrębnienia posta­ ci, również w celu intensyfikacji, jest dla Bacona po­ kazanie jej na tle ekranu. Bacon, jak się wydaje, często dokonuje zabiegu izo­ lowania dla emfazy pewnej partii obrazu bądź odrywa­ nia jej od reszty, raz precyzyjnie ją sytuując na płótnie dzięki iluzji konstrukcji geometrycznej, innym razem malując tło, które pozwala ją wyróżnić, i nie waha się wynieść jej do rangi show-gwiazdy: to część najbardziej witalna ze względów tematycznych, wobec której pozo­ stałe partie pełnią funkcję scenografii, zaledwie wyzna­ czającej miejsce akcji. Prawdopodobnie z tym samym zamiarem umyślnie powiększa Bacon wysokość figur, albo za pomocą cokołu, zresztą niewielkich rozmiarów, pod meblem, na którym siedzi lub leży portretowana osoba, albo nawet odrywając je od podłogi (tak jak w tryptyku z 1970 r., na którym trzy figury kobiece sterczą jak na żerdzi na czymś w rodzaju długiej zakrzy­ wionej belki przechodzącej przez wszystkie trzy obrazy, bądź na innym tryptyku z tego samego roku, w którym po lewej i prawej stronie widzimy mężczyznę na siedzi­ sku z umocowaniem, które mogłoby być czymś w ro­ dzaju huśtawki). Trzeba odnotować - stwierdzając sam fakt bez wnikania w przyczyny, których trzeba by się doszukiwać na głębszym, znaczącym poziomie - że w swoich wypowiedziach Bacon wykazuje szczególne zainteresowanie podwyższaniem figur, przynajmniej (jak nie omieszkał dodać) wtedy, kiedy są nimi postaci ludzkie. Wspomina, na przykład, że był pod wielkim wrażeniem - ze świeckiego punktu widzenia, jako spektaklu - fotografii papieża w sedia gestatoria, uno­ szonego przez tłum podczas intronizacji. Przyznaje rów­ nież, że w temacie ukrzyżowania najbardziej frapujący dla niego jest nie dramat religijny, którego protagonistą jest boski męczennik, lecz - pominąwszy aspekt rzeźniczy obiektywnie zawarty w tym zdarzeniu - pozy­ cja przestrzenna podwyższonego Chrystusa na Krzyżu. Sztuka Bacona, niewątpliwie realizowana w kreacjach 147 �Michel Lems • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU malarskich obcych wszelkiej wierze religijnej, o któ­ rych on sam mówi, że nie niosą żadnego przesłania, jest zbyt laicka i pozytywistyczna, by w jej kontekście ryzy­ kować użycie słowa sacré. Ale czy nie jest prawdą, że ta sztuka, którą uważa on, podobnie jak w ogóle sztukę naszych czasów, w zasadzie za nic innego niż grę, i z której czerpie niezłe profity, czego zresztą wcale nie ukrywa, wręcz przeciwnie, z humorem podkreśla (taka autodeprecjacja w pewnej mierze nawiązuje do nihili­ zmu dadaistów i kwestionowania nie tylko tradycyjnej estetyki, lecz samej podstawy sztuki w ogóle, a przez to i postawy „artysty”), wydaje często dzieła, które można by bez aberracji uważać za obdarzone aurą sacré, rzecz jasna nie z powodu ich treści, ponieważ idzie tu o — jeszcze raz podkreślałem - dzieło głęboko realistyczne, o sztukę bez aluzji, w której to, co jest dane, jest dane bez wskazywania na coś wybiegającego poza to, co przedstawiono, ponieważ jednak każde z dzieł, o któ­ rych mowa, jak się wydaje, rządzi się prawami walory­ zującymi pewne elementy, które będą się wydawać tym bardziej nasycone życiem, im bardziej oddalą się od ba­ nalności tego, co świeckie (nietuzinkowe, wyrwane z codzienności, postawione, w sensie dosłownym lub przenośnym, na cokole, za pomocą różnych zabiegów podkreślających to, czego może dokonać malarstwo tam, gdzie, jakby za sprawą szczęśliwego przypadku, rozszalał się malarski demon). Do celu tego wiodą róż­ ne drogi, można go osiągnąć przez wyizolowanie figur, tak jakby mimo prozaicznego charakteru były one nie­ tykalnymi idolami; można przez niejednoznaczność fi­ gur, które nie mając związku z ekspresjonizmem, często są do tego stopnia zniekształcone, że wywołują uczucie podobne do stanu ekstazy i niepokoju, określanego mianem horror sacrum, doznawanego najostrzej wtedy, kiedy, w momencie przełomu, którego źródła mogą być krańcowo różne, wydaje się, że weszliśmy w osobisty kontakt z naraz odsłaniającą się nam rzeczywistością; czasami przez częściowy brouillage figur, który umyślnie przydaje im aury tajemniczości, nie zacierając przy tym w niczym ich realistycznego charakteru; przez uroczy­ sty wydźwięk ogólnej kompozycji obrazu, zwłaszcza w tryptykach, wyzbyty jednakowoż wszelkiej pretensji do pompy, i z tego powodu jeszcze bardziej rażący; przez zaznaczenie na obrazach - podobnie jak w malar­ stwie minionych wieków, na których nabożnie figurują donatorzy - obecności figur pobocznych, a czasem po­ bocznych figur drugiego stopnia (że tak powiem po­ bocznych spośród pobocznych), które wydają się mieć, jak oficjanci lub kapłani służebni, miejsce ceremonial­ nie przyznane im w hierarchii tudzież grać rolę pewne­ go rodzaju gwardii honorowej wobec głównej postaci, tym samym obdarzonej większym prestiżem czy władzą - podobnie jak przydarza się Baconowi (wciąż w celu zintensyfikowania obecności głównych figur) wzmoc­ nić efekt przez umieszczenie obrazu wewnątrz obrazu, tak jak męskie wizerunki w formie popiersia, które są tylko portretami... Czy nie mamy podstaw, by uznać, że celem wszystkich tych zabiegów jest przydanie owej jednej konkretnej cechy każdemu dziełu, w którym zo­ stały one zastosowane, pozwalającej schwytać widza w sidła swoistej liturgii in blanco, nie odsyłającej do żadnej transcendencji i istniejącej tylko dla samej sie­ bie, która tym mocniej porusza, że nieskażona jest żad­ nym ukrytym znaczeniem? Będąc realistą, ponieważ - nawet wtedy, kiedy nie wzbrania wstępu temu, co nieprawdopodobne, swój ostateczny cel upatruje w wyrażaniu życia (tego, któ­ rym żyjemy i które czujemy, my - istnienia w ciągłym ruchu) i w wytworzeniu dzieła manifestującego tę obecność, którą jest promieniowanie samego życia, w percepcji nieprzesłoniętej najmniejszą mgiełką inte­ lektualnego dystansu - realistą autentycznym, acz wrogim anegdocie, która nawet wtedy, gdy jest poważ­ na, nigdy nie przeniknie pod zewnętrzną otoczkę rze­ czywistości, Francis Bacon wystrzegał się przeciążania swoich płócien elementem stricte dramatycznym, in­ nymi słowy: nie chciał intrygi, której intelektualne zrozumienie oddala od celu i umniejsza zmysłowy efekt dzieła, i jeśli w ogóle uciekał się do scenariusza, to był on zredukowany do minimum, nie ostawało się niemal nic (najbardziej artykułowanym był zapewne ten ze środkowej części tryptyku Ukrzyżowanie z 1965 roku, gdzie mężczyznę, którego ledwie widać, z wyjąt­ kiem trójbarwnej kokardy, molestuje ktoś z opaską ze swastyką na ramieniu - nawiasem mówiąc jest to szczegół, któremu autor nie przypisuje wymowy histo­ rycznej, uzasadniając go po prostu potrzebą koloru w tej partii malowidła, i wyjaśniając, że pomysł opaski podsunęła mu stara gazetowa fotografia Hitlera w oto­ czeniu nazistów). Niemniej pozostaje faktem, że zbyt pasjonując się życiem, by odrzucić chociażby jego od­ powiednik w śmierci implikujący brak stałości, Bacon w kilku przypadkach dopuścił może nie tyle dramat zbyt bliski gazetowych sensacji i nazbyt zdający się na narrację - ile tragedię, formę, która - nie popadając w sentymentalizm - trafia u niego na tę część wrażli­ wości, którą intryguje „zapach śmierci” , kojarzony z miejscami, gdzie wystawiane jest rzeźnicze mięso. Nie tylko różne wersje Ukrzyżowań, odarte z odniesień do Wydarzenia z Ewangelii, są naznaczone stygmatem krwi (maltretowanego ciała), natomiast wczesny tryp­ tyk Trzy studia postaci na podstawie Ukrzyżowania (1944) oparty jest na temacie wziętym z jednego z naj­ posępniejszych epizodów mitologii greckiej, zemście Erynii, również inny, znacznie nowszy (1981) został wyraźnie zainspirowany Oresteją Ajschylosa. Choć kompozycja ta nosi bez wątpienia rysy tragiczne, jest przecież wolna od wszelkiego patosu i pozbawiona ja­ kiegokolwiek elementu teatralnego: w tym prostym i bezpośrednim dziele liczą się przede wszystkim zwar­ tość ogólnej struktury oraz marmurowa niewzruszoność przedstawionych postaci, a więc jakości doskona­ 148 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU le odpowiadające samej naturze tragedii, która (w przeciwieństwie do dramatu, gdzie bohaterowie działają poruszani uczuciem i reagują na bieg zdarzeń) przedstawia protagonistów wyciosanych z jednego ka­ mienia, marionetki w rękach surowej powinności lub fatalizmów. Tu również, całkowicie unikając anegdo­ ty, Bacon manifestuje postawę głębokiego realisty, na­ wet wtedy, gdy zwraca się ku mitowi: to, co nam po­ kazuje, to tylko bycie tu, epifaniczne, coś zbyt gęstego, byśmy mogli się od tego odciąć. Podobnie w tryptyku z 1976 roku, a więc o kilka lat wcześniejszym od inspi­ rowanego Oresteją, którego centralnym motywem jest figura - nie zawaham się jej określić mianem prome­ tejskiej - mężczyzny z głową podziobaną i zmasakro­ waną przez drapieżnego ptaka z rozpostartymi skrzy­ dłami, drapieżnika tej samej proweniencji jak mniej majestatyczny ptak u stóp rozprutego zwierza (praw­ dopodobnie świni) w Padlinie i drapieżnym ptaku z 1980 roku, innej pracy Bacona, którą trudno byłoby zinterpretować w kategoriach jakiejś historii, choćby tylko z grubsza, ale która za sprawą monumentalnej pozycji i barwy zawieszonego wysoko mięsa osiąga tra­ gizm sceny ofiarnej. Trzeba tu również wymienić obraz z 1969 roku zatytułowany Corridas - jego prawdziwość tym bardziej zadziwia, że nie wyszedł spod pędzla ja­ kiegoś aficionado - w którym Bacon podjął, w duchu realizmu, temat uważany przez wielu z nas za jedno z nowoczesnych wcieleń tragedii antycznej. Pod szkłem, które według Bacona pomaga „spłasz­ czyć” materialne nierówności powierzchni obrazu, ale którego rolą - jak podejrzewam - jest także utemperować nieco wojujący realizm artysty, ewentualnie też dodać nieco uroczystego lśnienia tym przedstawie­ niom osób zazwyczaj uchwyconych na gorąco, jak się wydaje, w erotycznym starciu, albo w najbanalniej­ szych sytuacjach czy to snu, czy jawy, jeśli nie wręcz przy spełnianiu niższych potrzeb życiowych, albo roz­ szerzyć na całość obrazu (łącznie z płaskim tłem) i sfi­ nalizować dzięki niemal dosłownemu zamknięciu pro­ ces wyodrębniania, oddzielania od neutralności codziennego życia, co osiąga się, jeśli idzie o pewne je­ go cechy, rozmaitymi drogami, płótna Francisa Baco­ na, zarazem niespokojne i opanowane, dają temu, kto patrzy na nie jako całość i chce uchwycić je w pełnym bogactwie, uderzający wizerunek tego wyjątkowego artysty naszej epoki w całej jego złożoności, złożono­ ści, którą miałem nadzieję wyraźnie zredukować, pa­ trząc na niego przez pryzmat jego dzieła. Ta nadzieja okazała się chyba jednak płonna - portretowanie sztu­ ki Bacona, nawet z pomocą jego pouczających dysku­ sji z Davidem Sylvestrem, okazuje się w końcu niemal tak usiane przeszkodami, jak byłoby namalowanie je­ go portretu, i nie lepiej go zresztą wyjaśnia (raczej upraszcza). Moja porażka byłaby przeto gwarantowa­ na, gdyby nie to, że po pospiesznym przeglądzie, abso­ lutnie pozbawionym ambicji doszukania się jakiegoś symbolicznego podłoża u Bacona, mimo wszystko w bardzo ogólny sposób mogłem wskazać na ważność i rangę jego dzieła. Choć sam artysta twierdzi, że nie ma dla nas żadne­ go przekazu, z mojego osobistego doświadczenia wyni­ ka, że jego dzieła wydatnie pomagają nam odczuć to, czym jest dla kogoś pozbawionego iluzji sam fakt egzy­ stencji. Odczucie nasze będzie tym bardziej przenikliwe, że to właśnie w naszej teraźniejszości, jasno wypunkto­ wanej wieloma szczegółami, obraz objawia całą swoja obecność, jako obraz i jako źródło wyobrażeń, które w dziełach aktualnych, tak ze względu na działanie, ja­ kie mają one na nas, jak ich aktualność chronologiczną - nie mają innej racji bytu niż niemal raniąca obecność. I jeszcze poza tym, czyż tego rodzaju sztuka, gdzie w każ­ dym niemal wyobrażeniu występują suwerennie połą­ czone piękno i jego negacja, nie odzwierciedla podwój­ nej natury momentów, które tak sobie cenimy jako chwile najbardziej specyficznie ludzkie, kiedy to - zafa­ scynowani i uwiedzeni aż do zawrotu głowy - mamy wrażenie, że dotykamy bezpośrednio samej rzeczywisto­ ści, że wreszcie żyjemy własnym życiem, jednocześnie czując, że w naszą radość wkrada się dziwny dysonans: niepokój wywoływany przez tę instancję bezwzględnie wrogą, śmierć, którą w najskrytszych warstwach nasze­ go jestestwa nieodmiennie demaskuje refleksja pragną­ ca objąć całość życia. To właśnie z powodu tej zasadni­ czej ambiwalencji Francis Bacon, artysta hiperwrażliwy i bardzo żądny rzeczywistości, traktuje rzeczywistość po­ woływaną do życia na obrazie tak, jak inni mogliby traktować rzecz świętą: różnymi sposobami chce ją umieścić w cudzysłowie albo w egzerdze jak cudowną rzecz, której niejednoznaczny charakter (na pół zakli­ nanie, na pół groźba) prowokuje nas tak do stłumienia, jak i egzaltacji. Wypowiadając się o płótnach Bacona, których za­ korzenienie w nowoczesności wybiega daleko poza chwytliwe szczegóły na powierzchni, David Sylvester używa słowa relevance [związek z rzeczą, posiadanie znaczenia dla sprawy], przypisując im cechę pojawiania się „akurat w porę”, robienia lub mówienia czegoś w najwłaściwszym momencie. Te obrazy bez podwój nego dna, w których nie należy doszukiwać się czego­ kolwiek poza tym, co na nich widzimy, ponieważ autor, malując, nie chce mieć na myśli niczego innego niż to, co maluje, i krótko ucina wszelki komentarz natury światopoglądowej, obrazy, które znaczą tylko miejsca pojawiania się czystych, żywych obecności, nie odsyła­ jących do niczego poza sobą, pod nieobecność sensu a zatem będąc nonsensem - wydają się, w swojej pora­ żającej nagości tego akurat momentu (nieodwołującej się ani do tego, ani do tamtego świata i niewmieszanej w cokolwiek, co ma zabarwienie literackie) przedsta­ wieniami adekwatnymi do nicości naszej sytuacji na ziemi, gdzie - ulotne istnienia - jesteśmy bytami bar­ dziej niż inne zdolnymi zaledwie do błyskotliwego i bez­ 149 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU użytecznego upojenia. Krótko mówiąc, bytami odpo­ wiadającymi chyba współczesnej wersji stanu ducha, który ongiś nazywało się mal du siècle: z naszym żarli­ wym poczuciem obecności otwartej na wszystkie uroki świata, niezbyt dla nas życzliwego, połączonym z lodo­ watą pewnością, że, bezsilni, tylko tym jesteśmy. I do tego jeszcze, na śmiesznie krótki czas. N a wzór Samuela Becketta, którego rzekomo po­ zbawione tajemnicy zdania wzniecają marzenia o dys­ kretnych emanacjach z żarzącego się torfu, Francis Ba­ con - bez napuszonej retoryki ani odwoływania się do mitologii, w sposób wzbudzający naszą ekscytację cel­ nością i wigorem sformułowań, tam gdzie powinna nas przygniatać milcząca, twarda prawda, wyraża to, czym jest właściwa kondycja ludzka (kondycja człowieka po­ zbawionego trwałego raju, którą dostrzeże dzisiaj każ­ dy, kto potrafi uczciwie przyjrzeć się sobie) i z tego względu mamy prawo opatrzyć go etykietą realisty, bez względu na to, jak silny będzie - na poziomie mniej co­ dziennym - tragiczny komponent tej twórczości, poja­ wiający się często podskórnie, a ewokowany explicite przez Bacona w tryptyku na kanwie Orestei, aluzjach do Erynii (albo brutalnie, jak w Trzech studiach postaci na podstawie Ukrzyżowania, albo rykoszetem, jak w wolnej parafrazie plastycznej poematu Sweeney Ago­ nistes, w którym, w epigrafie wziętym z Choeforów, Ore­ stes mówi o swych prześladowczyniach). Jeżeli naj­ trwalszym osiągnięciem artysty takiego jak Bacon, płynącym z jego prób bezpośredniej reprezentacji, jest natychmiastowe uzmysłowienie u zafascynowanych widzów dziwności, jeżeli nie absurdalności samego ich istnienia (przypadkowego, na które nie ma odpowiedzi, choć wiecznie się pyta) ten artysta może - unikając wszelkiego patosu - jedynie pokazać przerażająco czar­ ną odwrotną stronę błyszczącego medalu. Autentyczna ekspresja człowieka Zachodu naszych czasów, dorobek Francisa Bacona - człowieka, który wspaniale wyjaśnił, kim jest i jaki pożytek płynie z mówienia o, po nietzscheańsku nazwanej, „radosnej rozpaczy” (exhilarating despair) - nie może nie odzwierciedlać, mimo iż artysta zawsze się tak wzbraniał przez pouczaniem i perorowa­ niem, konsternacji trapiącej kogoś, komu przyszło żyć w tej epoce horroru upudrowanego cudami piękności i przyglądać się jej z przytomnością umysłu. Przełożył Marek Kędzierski Francis Bacon i Michel Leiris, 1970. Za: „Magazine Littéraire” nr 302/1992. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b799c3ed6d4541c507ceb54926cdcb7.pdf 5d020388bec60b8426abd708dd7a29aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6410 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Bacon, Francis (1909-1992) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5983 Title A name given to the resource Francis Bacon: ślady katastrofy/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.153-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA „W życiu prywatnym, swoje zamiłowanie do ruin karmi regularnymi wyprawami do kasyna w Monte Carlo. Odpo­ wiednio dozowane katastrofy są w jego przypadku, jak wi­ dać, zarówno skrzywieniem zawodowym, jak i prywatnym upodobaniem”. Francis Bacon: ślady katastrofy (Sam Hunter, Francis Bacon: anatomia grozy1) 1. Nie jest wcale pewne, czy to my, świadomie i in­ tencjonalnie, wybieramy obrazy, które idą później z nami przez życie, czy to raczej obrazy wybierają nas. Kiedyś obstawiałem pierwszą opcję, teraz bliższa praw­ dy wydaje mi się druga. Zwykle dzieje się to z zaskocze­ nia. I to zazwyczaj wtedy, kiedy jest się najmniej przy­ gotowanym. To jest doznanie fizycznej natury. Nagle czujesz, że ktoś ciągnie cię za rękaw. I każe patrzyć. Może więcej: wlepiać wzrok w to, co namalowane. Tak wpada się w obraz. Tak zostaje się przez obraz schwytanym. To było kilkanaście lat temu, w weneckiej kolekcji Peggy Guggenheim, tym osobliwym magazynie este­ tycznej martwoty, który - z nielicznymi wyjątkami (Brancusi!) - staje się na naszych oczach smutną ru­ pieciarnią XX-wiecznych „-izmów”. Pośród tych zale­ gających gęsto ściany epitafiów niegdysiejszych awan­ gard, nagle - olśnienie. To szympans wychylał się z płaskiego, tępo malowanego, nieznośnie malinowego tła. Siedział na spadającej ukośnie w dół skrzyni i pa­ trzył w przestrzeń. A ja patrzyłem na niego. Tego ro­ dzaju doświadczenie da się opisać jedynie za pomocą kulawych porównań: zawłaszczenie, poczucie bycia wciąganym w przestrzeń płótna, jakieś hipnotyczne odrętwienie. I dziwny, racjonalnie słabo wytłumaczalny, niepokój podszyty grozą. Okazało się, że to obraz Francisa Bacona Study of Chimpanzee (1957). To był mój pierwszy, by tak rzec, żywy Bacon. Nie, z całą pewnością nie to, że mi się podobał. Ale była w nim ja­ kaś wewnętrzna wibracja. Był poruszający. Wrzynał się w mózg. I w tym zawłaszczeniu - bo słowa takie jak „podobanie się” czy „zachwyt” miałyby w tym przypad­ ku posmak jawnej perwersji - trwam do dziś. A nie wiedziałem jeszcze wtedy, co mnie czeka. Później były albumy, liczne reprodukcje. A wiele lat po wspomnianym zdarzeniu, w Zachęcie, trzy wiel­ kie płótna Second Version of Triptych 1944 (1988) z Tate Gallery - Bacona powrót do początków, do wstrząsającego tryptyku z roku 1944, od którego jego dzieło nabrało rozpędu, zyskując wyraźną autorską sy­ gnaturę. Złote ramy, przegrody ze szkła, czasem odbi­ jające postać widza, wpisujące go tym samym w obraz. Coś niby widzę, rozpoznaję kształty, wzrok ślizga się po zwierzoczłekoupiornych figurach, ale nic nie rozu­ miem. Odrętwienie. Po wyjściu zapamiętam tylko in­ tensywnie nasycone burgundowe tła, nie-ludzkiego stwora o długiej szyi i to poczucie ciemnej, nienazwa­ nej siły, która wyziera z tych trzech obrazów. Coś, co boli, obezwładnia. To poczucie jest tak przemożne, że nie da się go niczym znieczulić, ani literackimi asocja­ cjami, ani komentarzem ikonograficznym, ani innymi analgetykami... Jeśli wierzyć wypowiedziom spektatorów, jeśli wczytać się w pozostawione przez nich zapisy, to ze­ tknięcie z malarstwem Bacona rzadko bywa letnią przygodą. Pośród malarzy XX wieku chyba tylko po spotkaniu z jego obrazami tak często pojawiają się w wypowiedziach oglądających określenia w rodzaju: siła, moc, energia, napięcie. Istotnie: to eskalacja róż­ nego rodzaju napięć, ale zawsze o potężnej sile rażenia. Emocje w stanie najwyższego wrzenia. Ale i coś jesz­ cze: wyraźnie ciemna tonacja w beznadziejnych pró­ bach odpowiedzi na pytanie: „o czym to jest?”. Niepo- 153 Francis Bacon, trzecie skrzydło Drugiej Wersji Tryptychu, 1944, Tate Gallery. Londyn. Za: Francis Bacon, Centre Georges Pompidou, Paris 1996. �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY kój i niepewność. Te dwa określenia chyba najbardziej adekwatnie oddają aurę pierwszego spotkania z malar­ stwem Bacona. 2. Bacon i zło. Temat, wbrew pozorom, wcale nie prosty. Nie dlatego, że o malarstwie Bacona nic nie napisano. Przeciwnie: dlatego, że napisano tak wiele. By wspomnieć tylko, z ważniejszych publikacji, mono­ grafie Johna Russela,2 Wielanda Schmieda,3 Gilles’a Deleuze’a,4 czy jedną z ostatnich dużych rozpraw mu poświęconych, ważną książkę Ernsta van Alphena.5 Wszędzie tam, w kontekście omawiania płócien mala­ rza, tak czy inaczej widziany problem Baconowskich ciemności się pojawia. Warto przy tym zauważyć: kie­ dy pytamy o malarskie realizacje zła w sztuce XX-wiecznej Bacon niejako z urzędu zostaje obsadzo­ ny w roli tego, który w tym temacie nie ma sobie rów­ nych. Ale co to bliżej znaczy: zło w malarstwie Baco­ na? Jakie zło? Jak rozumiane? Jak pokazane? Jaka jest tu rola artysty jako twórcy owych przedstawień? Jak realnie owe wizerunki działają? Po lekturze licznych studiów nad Baconem można bez trudu zauważyć, że z latami ustalił się - co konsta­ tuję bez emocji, czysto opisowo - pewien w miarę wy­ raźny kanon interpretacyjny obrazów Bacona zawiera­ jący obowiązkowy zestaw wyrażeń próbujących opisać jego malarskie przestrzenie. Bardzo łatwo go zrekon­ struować. Słownik krytyczny obfitował w zasadzie we wszelkiego rodzaju określenia odnoszące się do do­ świadczeń negatywnie nacechowanych. Mówiono więc o obecnych w malarstwie Bacona: samotności, braku porozumienia, pustce, rozpaczy, utracie ja, cierpieniu, bólu, okrucieństwie, przemocy,6 itp., itd... Tę listę można niemal dowolnie wydłużać, pamiętając, by uży­ wać określeń z minusowego końca skali wartości. Poza tym sam Bacon relatywnie dużo i chętnie mó­ wił o swojej twórczości. Świadczą o tym opublikowane rozmowy z Michelem Archimbaudem, Michaelem Peppiattem, i zwłaszcza z Davidem Sylvestrem. Oczy­ wiście, autorefleksyjne uwagi Bacona to teksty szcze­ gólnej natury. Pozostające w ogromnej mierze w orbi­ cie pojęć i wyrażeń technicznej natury. Dobrze znana jest jego niechęć do komentowania, „wyjaśniania” znaczenia własnych obrazów. Obraz ma działać sam, bez retorycznych protez, zresztą gdyby dało się precy­ zyjnie oddać słowami znaczenie obrazu, on sam byłby już niepotrzebny. Poza tym, Bacon zawsze mówi tylko tyle, ile uważa za stosowne, zważając przy tym, do ko­ go mówi. Znany jest fakt, że w rozmowach z krytyka­ mi angielskimi malarz poruszał przede wszystkim kwe­ stie technicznej natury, wobec krytyków francuskich odgrywał rolę intelektualisty wpadającego nierzadko w ton filozoficznych rozważań. Przypominając te glos­ sy Bacona do jego twórczości, chcę zwrócić uwagę na fakt, jak bardzo interpretacje malarza - rola książki Brutality of Fact,7 zapisu rozmów malarza z Sylyestrem, jest tu nie do przecenienia - zaciążyły na omówieniach krytyków. Bacon, podobny w tym do Gombrowicza, przez lata pierwszego gombrowiczologa, przez długi czas był pierwszym i najbardziej autorytatywnym baconologiem. Zdania malarza opisujące własne obrazy (znana fraza z tekstów krytycznych: „jak Bacon powie­ dział w rozmowach z Sylyestrem”) często funkcjono­ wały jako ostateczne, najbardziej kompetentne egzegezy i w zasadzie kończyły dyskusję. Te wszystkie okoliczności sprawiają, że temat zda­ je się w dużej mierze wyeksploatowany. Zarówno przez interpretacje krytyczne, jak i odautorskie wypowiedzi malarza. Wiedza o jego dziele porusza się od lat utar­ tymi koleinami. Jeśli tak, to może trzeba - choćby ze względów higienicznych - odwrócić analityczny ce­ lownik w nieco inną stronę. Innymi słowy: proponuję zmianę języka opisu obrazów Bacona. Zdaje mi się, że aby zstąpić do głębi jego przedstawień, trzeba odejść zarówno od rozważań w kategoriach czysto historyczno-es te tycznych (geneza, nurty, wpływy, zapożycze­ nia, prekursorstwo, elementy biograficzne itp.), które dominują w analizach historyków sztuki, jak i porzucić czysto techniczny język opisu, którego tak świetnym i fachowym eksponentem był sam malarz. Od razu uspokajam, nie chodzi w żadnym wypadku o skreśle­ nie wielu wzbogacających i interesujących komentarzy jego twórczości (z autokomentarzami Bacona włącz­ nie), ale o chwilowe wzięcie ich w nawias. Idzie mi też o to, by odejść na moment od zobiektywizowanego dyskursu, od trybu analitycznego na rzecz uwag o luź­ niejszym nieco rygorze metodologicznym, stwierdzeń niemających za sobą długiej ścieżki dowodowej ani naukowego stempla. Niewykluczone, że iw tych intu­ icyjnych błyskach kryje się coś interesującego i po­ znawczo pożywnego. 3 . Trudno ukrywać, że wypowiedzi, które przytaczam dalej w solidnych fragmentach, były dla mnie - po lek­ turach uczonych analiz obrazów Bacona - doświadcze­ niem odświeżającym. Głównie dlatego, że w całkiem inny sposób i innym językiem mówią o tym malarstwie. Wszystkie są, niemal ostentacyjnie, subiektywnością podszyte. Tu zawsze mówi się o obrazach, zdając spra­ wę z tego, co stało się między „moim” spojrzeniem a konkretnym płótnem. Wszystkie też, przy wszystkich widocznych różnicach, mają jedną cechę wspólną: mocno koncentrują się na próbie wypowiedzenia tego, czym jest, na czym polega, jak nazwać ów zło-wieszczy aspekt sztuki Bacona. Co też charakterystyczne: wcho­ dzą od razu w meritum sprawy, atakując problem bez dłuższych najazdów i faz przygotowawczych. I co cieka­ we są to głosy, może z jednym wyjątkiem, które najwy­ raźniej nic o sobie nie wiedzą. Tak się przy tym, cał­ kiem zresztą niezamierzenie składa, że są to bez 154 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY wyjątku głosy polskich komentatorów. Czy tworzą one zasadniczy zrąb polskiego dyskursu o Baconie, trudno mi orzekać. Przejdźmy zatem do prezentacji. W Dzienniku pisanym nocą Gustawa Herlinga-Grudzińskiego znaleźć można ciekawy zapis pod datą 9 marca 1977 roku. Autor, wspominając wielką retro­ spektywę Bacona w Grand Palais z roku 1971, którą miał okazję widzieć, pisze na gorąco kilka zdań po obejrzeniu wystawy nowych jego płócien w galerii Ber­ narda. Zastanawiając się nad kluczem do twórczości Bacona, wspomina nazwisko Michela Leirisa8 (francu­ skiego etnologa i przyjaciela Bacona), autora przed­ mowy do katalogu. Punktując i podkreślając co cel­ niejsze jego stwierdzenia odnoszące się do poetyki malarstwa Bacona, finalnie jednak odnotowuje: „A jednak, jak bywa czasem u wnikliwych i subtel­ nych krytyków, wywód przechodzi obok Bacona, nie dociera do jego malarskiego „jądra ciemności”. Co przykuwa z taką niezwykłą, magnetyczną prawie siłą w tym wizerunku mężczyzny skręcającego się nad muszlą umywalni, nad stołem, na schodach, w tym mięsistym nagromadzeniu studiów portretowych i au­ toportretów o poharatanych twarzach i rozpłatanych rękach i nogach? Nie znam we współczesnym malar­ stwie równie potężnej i równie fizycznej wizji samotno­ ści człowieka rzuconego w świat, rozpiętego na samym swoim istnieniu, umęczonego nim, zgubionego w pu­ stce rzeczywistości. Leiris każe pamiętać o baconowskim temacie Ukrzyżowania, w tym przelotnym nieste­ ty punkcie jego przedmowa powinna zacząć się na dobre. Nie jest bynajmniej dziwne to, że patrząc na obrazy Bacona, myślałem o czarnej perle pinakoteki neapolitańskiej: o Ukrzyżowaniu Masaccia, w którym głowa Chrystusa wyrasta z torsu, jakby przetrącono mu kręgosłup”.9 Początkowy fragment powiela w jakimś stopniu ka­ non interpretacyjny malarstwa Bacona, ale już tam, gdzie mowa o „rzuceniu w świat” (pojęcie jakże bliskie Heideggerowskiemu Geworfenheit „wrzuceniu w świat”), mamy coś wyraźnie nowego. To osamotnienie wsparte na umęczonym fizycznie jestestwie ma wyraźny rys gnostyczny. A te wszystkie cierpiące, umęczone postaci z obrazów Bacona tajemniczo łączą się z Ukrzyżowa­ niem. Tym samym Herling, co warto podkreślić, unie­ ważnia eksplikacje samego Bacona, który wspominał o temacie Ukrzyżowania niemal wyłącznie w aspekcie formalnym. A w każdym razie przesuwa je nieco na boczny tor rozważań. Spójrzmy do kolejnego tekstu, świadectwa spotka­ nia z Baconem. Oto krótka notka z dziennika Wojcie­ cha Karpińskiego z jego podróży po Ameryce. To lapi­ darny, ale niezwykle cenny dla nas zapis. Autor odnotowuje niemal na gorąco swoje wrażenia z wizyty w Yale Center for British Art: „Na Trzech studiach do portretu Luciena Freuda twarz ulega wynaturzeniu. Oko wyolbrzymione, usta przesunięte, deformacja nie picassowska, bez porów­ nania bardziej realistyczna i okrutna. Wychodzi skry­ ta zmaza każdego człowieka, coś co budzi strach: tak być może, tak jest. Twarze zniekształcone, pogrucho­ tane kości. Ukrzyżowanie bez odkupiającej mocy. Sta­ łym motywem obrazów Bacona jest może nie tyle grzech pierworodny, co pierworodna skaza, obecna na twarzy i w osobowości współczesnego człowieka. To są portrety dwudziestego wieku. Ludzie zatrzaśnięci w szklanych klatkach, schwytani w grę luster. A do te­ go wirtuozeria plastyczna taka, jak dzisiaj jest potrzeb­ na, po szoku fotografii i abstrakcji, gdy plama barwna musi nie tylko odtwarzać, ale i stwarzać świat” .10 Karpiński, choć w nieco innych sformułowaniach, powtarza zasadnicze intuicje Herlinga. Tu również mo­ wa o jakiejś bliżej niedookreślonej obcej przestrzeni, miejscu wydziedziczenia. Karpiński wspomina też o Ukrzyżowaniu, ale podkreśla, że - inaczej niż w chrześcijańskim pierwowzorze - w jego „świeckiej” wersji brak siły odkupicielskiej. Ta ofiara jakby była po nic. Jest absurdalna. Również, idąc pod prąd wypowie­ dzi Bacona, który deformacje twarzy i ciał na swoich płótnach usprawiedliwiał wyłącznie względami formal­ nymi („rozbicie” twarzy było próbą nieilustracyjnego oddania podobieństwa), Karpiński włącza je w porzą­ dek lektury egzystencjalnej. I co najważniejsze: zaryso­ wuje tu jakieś prolegomena do antropologii Bacona. Antropologii esencjalnej ułomności. A w samych uży­ tych w tekście pojęciach „skazy” czy „zmazy” można by widzieć (przypominając analizy Paula Ricoeura tych pojęć z Symboliki zła) sugestię jakiegoś fundamentalne­ go „genetycznego” skażenia ciążącego na człowieku. „Tak być może jest, tak jest”. Jednym z najbardziej wnikliwie piszących u nas 0 Baconie i, co paradoksalne, bodaj najmniej znanym, jest pisarz i scenarzysta Witold Zalewski. W eseju D a­ lej niż inni zostawił niezwykle wnikliwe, świetne języ­ kowo świadectwo inicjacji w malarstwo Bacona. Tu również powraca wspomniany na wstępie wątek in­ tensywności doznania w pierwszym kontakcie z jego obrazami. Ale dla nas istotniejszy jest przenikliwy opis tego, co na obrazie: „Istotnie, nie ma piękna w tym malarstwie. A prze­ cież stoję przed Crucifixion i przed portretami papieży do głębi przejęty. Co to jest? Pierwszego swojego Bacona zobaczyłem w Museum of Modern Art w Nowym Jorku. Martwa natura w rzeźni: rozpięta na rusztowaniu tusza odartego ze skóry wołu, rembrandtowski motyw, odcienie czerni 1mroczna czerwień, odblask padający z zewnątrz. Wbi­ ło mnie w ziemię. Patrzyłem w przedsionek piekła, emanowało stamtąd obce, widmowe światło. Nie była to literatura. Przeżycie, którego wtedy doznałem, sięga­ ło znacznie głębiej niż poruszenie, nawet ów radosny chichot w duszy na widok najpiękniejszego Cezanne’a czy Vermeera. Czułem, że jest tu tajemnica, do- 155 �Francis Bacon, Trzy studia postaci na podstawie Ukrzyżowania, 1944, Tate Gallery, Londyn. Za: Francis Bacon, Centre Georges Pompidou, Paris 1996. �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY okoła znajdowało się tyle arcydzieł, wystarczyło obrócić wzrok i chłonąć skarby nagromadzonych zbiorów. Ale tu stałem oko w oko z istotnością. Ten jeden obraz zo­ stał namalowany dla mnie. Tak to odczuwałem”.11 To co było ledwie zasugerowane u Herlinga i Kar­ pińskiego, tu jest nazwane wprost i po imieniu. Nie ma żadnych niedomówień i wątpliwości. Zalewski opisuje płótno Bacona jako przestrzeń infernalną. Jako miej­ sce dziania się jakiejś niejasnej akcji, ale o wyraźnie demonicznym charakterze. Jako zejście do piekieł. Po raz kolejny podkreślam zaskakująco użytą w opisie chrześcijańską topikę, w odniesieniu do malarza w ża­ den sposób nieidentyfikującego się z tradycją chrześci­ jańską, by nie powiedzieć: wręcz przeciwnie. Ta rze­ czywistość przeraża. Ta „brzydota” - cudzysłów jest absolutnie konieczny - ma dziwną moc przyciągania.12 Te potworności poddane są wysublimowanej malar­ sko formie. I to jest prawdziwy paradoks. Właśnie ten podwójny, antynomiczny aspekt obrazów Bacona zda­ je się być jego znakiem firmowym. Ta okoliczność nie uszła oczywiście uwadze Emila Ciorana, który w swo­ ich Zeszytach odnotowywał z zabójczą aforystyczną celnością: „Wystawa Francisa Bacona. Ponure jak diabli i przepyszne”.13 I, co szczególnie dla nas istotne, wywody Zalewskiego, zarówno w cytowanym wcze­ śniej fragmencie, jak i w innych, tu pominiętych, wy­ raźnie prowadzą do konstatacji, że to malarstwo prze­ kracza w jakiś niejasny sposób poziom estetyczny. Sugeruje, jakby w tym malarstwie zdeponowana była jakaś istotna, choć niedyskursywnie wyłożona, „wie­ dza” o naszej kondycji. Antropologia językiem malar­ skim uczyniona. 4. Jednym z najważniejszych głosów w rekonstruowa­ nym tu polilogu na temat malarstwa Bacona, jest głos malarza i teologa - Jerzego Nowosielskiego. Powiem bez zwyczajowej asekuracji: ze znanych mi wypowiedzi o obrazach Bacona to głos najbardziej przenikliwy. I, w moim przekonaniu, najistotniejszy. Toteż powyższe wypowiedzi, choć bez wątpienia mają swoją wartość jako osobne obserwacje, można również potraktować jako wstęp do prezentacji paru dłuższych wypowiedzi malarza. Tym bardziej że wspólna im wydaje się funda­ mentalna perspektywa widzenia malarstwa Bacona. Już sam fakt głębokiego zainteresowania przez N o­ wosielskiego Baconem może wydać się co najmniej dziwny. Zdawałoby się, że na tak zwany zdrowy rozum wszystko powinno ich dzielić. Z jednej strony - malarz ikon, świętych (do użytku liturgicznego) i „świeckich”. Z drugiej: malarz mocno nieświętych obrazów. Z jed­ nej strony wierzący artysta, nieukrywający przynależ­ ności do świata chrześcijańskiego, jego prawosławne­ go skrzydła, z drugiej, malarz ostentacyjnie obnoszący się ze swoim ateizmem. Fiercely atheist, zaciekły ate­ ista, jak napisano o nim w jednej z monografii. A jed­ nak. Nowosielski kilka razy z niezwykłą estymą wyra­ żał się o tym malarstwie. Podobny w tym zresztą do Balthusa, którego podziw dla Bacona jest znany (do samego malarstwa podchodził z rezerwą), mimo że trudno o większy kontrast między znieruchomiałą ci­ szą obrazów samotnika z Rossiniere i zwielokrotnio­ nym krzykiem obrazów Bacona.14 Wielkość przyciąga wielkość. W trzech przynajmniej wywiadach wypowiadał się Nowosielski o malarstwie Bacona, dając skondenso­ waną egzegezę jego sztuki. To wypowiedzi utrzymane w podobnym tonie i z podobną argumentacją. Widać, że miał to doskonale przemyślane i domyślane. Tu nie może być mowy o przypadku. N a pytanie Zbigniewa Podgórca o pozytywną arty­ stycznie manifestację zła w sztuce Nowosielski mówi: „Zacznę od Goi, w którego późnych malowidłach forma malarska istotnie uczestniczy, choć raczej oka­ zyjnie, w naocznym pokazywaniu samego zła. Jednakże nie jest ona jeszcze pozbawiona elementów duchowo pozytywnych. Goya dopiero zbliża się do tego, co ob­ serwujemy u Bacona. Poza tym wydaje mi się, wszędzie tam, gdzie Goya w swoich przedstawieniach ciąży w stronę minusowej rzeczywistości, by znów zastoso­ wać wartościowanie duchowe, jego forma malarska za­ czyna się jakby rozwadniać, traci swoja siłę. Podejrze­ wam, że gdyby jego realizacje poszły dalej w tym kierunku, to przestałyby być prawdziwą sztuką, a tego nie można powiedzieć o Baconie. To jest absolutnie doskonałe unaocznienie zła. To niejako potwierdzenie w sztuce intuicji manichejskich. Zło, które w taki spo­ sób manifestuje się za pośrednictwem formy artystycz­ nej, zdaje się posiadać substancjalne, osobowe istnie­ nie. Albowiem jedynie posiadając substancjalny byt, zło zdolne jest nasycić formę artystyczną. Taka niepo­ kojąca rzeczywistość artystyczna zaistniała dopiero w naszych czasach, sztuce dawnej obce były tego rodza­ ju doświadczenia. Zło ucieleśniło się w sztuce dopiero w realizacjach Bacona. Wydaje mi się, że fakt, iż zaist­ niała taka możliwość, stanowi znamię czasów ostatecz­ nych. Zło w sztuce Bacona jest tak nieskończenie groź­ ne właśnie dlatego, że zdaje się posiadać byt substancjalny. Obrazy Ukrzyżowań Bacona wydobywa­ ją z aktu ukrzyżowania aspekt infernalny niemający żadnego zakorzenienia w metafizycznym przezwycięże­ niu zła. Ukazują to, co można nazwać złem absolut­ nym. I to jest mistrzowsko zrealizowane. I dlatego jest takie groźne. To jest coś, co może napawać już tylko lę­ kiem. Ale musimy się bać, stoimy przecież w obliczu Sądu Ostatecznego. Całkiem poważnie uważam, ze sy­ tuacja, w której zaistniała możliwość osobowego poja­ wienia się zła w sztuce, po prostu nosi znamiona nadej­ ścia czasów Antychrysta. (...) Nie twierdzę, ze Bacon ma coś wspólnego z Antychrystem, chodzi mi jedynie o to, że w jego sztuce zło przejawia się osobowo. (...) To znaczy, że widzimy jego oblicze”.15 157 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY Te uwagi palą, przepalają na wylot. Działają nie­ mal dokładnie tak, jak obrazy Bacona. Nie sposób od nich uciec, trzeba się z nimi zmierzyć. Każde nieomal zdanie z tej egzegezy malarstwa Bacona jest ważne. Wrócimy do nich za chwilę. W innym z kolei wywiadzie Nowosielski precyzuje: „Bacon jest klasycznym przykładem tego, że sztuka może być wyrazicielem obecności upadłego bytu w na­ szej świadomości. Jego malarstwo jest rzeczywiście sa­ tanistyczne, chociaż sam Bacon był bardzo dobrym człowiekiem i to nie jego wina, że tak mu wyszło. To był jego los - przypadło mu w udziale świadczenie o re­ alności zła w rzeczywistości empirycznej. (...) Bacon to wspaniały malarz, świadek rzeczywistości infernalnej. A XX wiek, było nie było, był najbardziej infernalny w całej historii gatunku”.16 Nowosielski upiera się, że w obrazach Bacona nie tyle obecny jest tragizm ludzkiej egzystencji - jak su­ geruje jego rozmówca - ile właśnie poziom infernalny empirycznej rzeczywistości. Sztuka Bacona nie pozo­ stawia bowiem żadnej możliwości interpretacji w kie­ runku jakiejś nadziei, jakiejś pozytywnej wartości. To jest studnia bez dna. Czerń absolutna. Pokazuje to jeszcze dobitniej, zestawiając idące w podobnym zdawać by się mogło - kierunku malarskie realizacje Ukrzyżowania Matthiasa Grünewalda i Bacona. Po­ wierzchownie rzecz ujmując, te wizje są sobie bliskie, potrącają tę samą strunę tragicznego opuszczenia i ciała ludzkiego w jego skrwawionej mięsności. U te­ go pierwszego jednak, mimo potężnego ładunku tragi­ zmu, przeziera jednak jakaś nadzieja, istnieje ten, jak powiada malarz, „drugi pokład tajemniczego piękna”. Niczego takiego nie odsłaniają Ukrzyżowania Bacona. Tu są tylko krwawe strzępy z rzeźnickiego haka. Obra­ zy te są więc w najgłębszym tego słowa znaczeniu bez-nadziejne, nie pozostawiające żadnej nadziei. To jest wizja ciemnego tunelu, albo lepiej: ciemnego, wsysają­ cego leja. Nawiasem mówiąc, sądzę, że taka infernalna inter­ pretacja rzeczywistości obecna jest nie tylko w trypty­ kach odwołujących się literalnie do Ukrzyżowania, ale także w niektórych portretach czy obrazach z cyklu Heads. A nawet, tak to odbieram, w obrazach przed­ stawiających rzeczywistość fizyczną. N a przykład, ob­ raz Dune of Sand (1983, Collection Beyeler, Bâle) jest jakąś wizją materii umęczonej. Ta wydma piaskowa tworzyć by mogła część wielce ironicznego, ale z wy­ raźnie negatywnym nacechowaniem Piece of Waste Land (1982, kolekcja prywatna), kawałka ziemi jało­ wej (oczywiste odniesienie do Eliota), jak zatytułowa­ ny jest inny z jego obrazów. Tak, bez wątpienia, to jest świat po jakiejś katastrofie kosmicznej. Świat esencjalnej i nienaprawialnej ułomności. To jest perfekcyjnie, a nade wszystko przekonująco zrealizowana ilustracja chrześcijańskiej skądinąd intuicji: „świat cały w złym leży” (1J 5,19). Inaczej mówiąc: sugeruje Nowosielski, że ni mniej, ni więcej, Bacon bezwiednie namalował oblicze dia­ bła. Ze pokazał, unaocznił, uobecnił w swoim dziele zło substancjalne, osobowe. Zademonstrował, że nie jest ono pustym znakiem, teologicznym anachroni­ zmem. A także i to, że sama postać jest czymś daleko realniejszym i potężniejszym niż potoczna wizja oparta na wizerunku z jasełek. A nie trzeba być chyba dzisiaj fiercly atheist, żeby taka konstatacja wywołała odruch zdziwienia, niepewności, a może nawet zażenowania. Tak poważnie, kto z nas jeszcze wierzy w diabła? Kto wierzy w jego osobową aktywność, skoro sami księża mają z nim poważny kłopot. Jeśli się nie mylę, to we współczesnej świadomości diabeł istnieje na granicy nieistnienia. Ulotnił się w oparach racjonalizmów, tak scjentystycznej, jak i teologicznej proweniencji. Ale to chyba nie takie proste. Bliska jest mi w tej materii bły­ skotliwa uwaga Charles’a Baudelaire’a, że to właśnie: przekonanie nas o swoim niebycie, jest największym sukcesem diabła. Z kolei, któryś z kardynałów trzeźwo zauważył, że pojmuje doskonale, że w wieku XX moż­ na nie wierzyć w Boga, ale żeby nie wierzyć dziś w dia­ bła, to już czysta herezja. W obrazach Bacona znalazł­ by całkiem wiarygodny materiał źródłowy. N a czym polega osobliwość komentarza Nowosiel­ skiego w odniesieniu do malarstwa Bacona. Wydaje się, że sprowadza się ona do kilku punktów. Po pierwsze: zauważmy na początek, że proponuje on radykalną zmianę słownika. Tam, gdzie inni mówią o problemach związanych z figuracją, o dekompozycji ciała, tradycji sztuki zachodniej itp., on z punktu od­ chodzi od problemów nie tylko technicznej natury, ale rezygnuje także z prób umieszczenia malarstwa Baco­ na na jakiejś mapie sztuki współczesnej. Nowosielski chce powiedzieć, że szczególnie Crucifixions Bacona wypadają poza wszystko to, co w malarstwie XX-wiecznym zrobiono. Jest cząstką osobliwą, która nie jest mierzalna za pomocą dostępnej nam aparatury pomia­ rowej. Więcej: że najczęściej używane instrumenta­ rium pojęciowe raczej zakrywa głęboki sens jego dzie­ ła, niż je wyświetla. Większość, najbardziej znanych, interpretacji historyczno-sztucznych zatrzymuje się na poziomie - trudno znaleźć dobre słowo - powiedzmy: jakości estetycznych. A jeśli już próbuje jakichś egzegez w stronę znaczenia, zwykle mocno trzyma się zie­ mi. Tymczasem inność, ba, szaleństwo - oczywiście w najlepszym z możliwych sensie słowa - Nowosiel­ skiego jako egzegety Bacona polega na tym, że stosuje w opisie jego dzieła, tak dzisiaj demode „wartościowa­ nie duchowe”, wedle jego własnych słów. Po drugie: Nowosielski, wbrew obowiązującemu do­ gmatowi o kryzysie reprezentacji, powiada wyraźnie, że te obrazy są o czymś. Do czegoś się odnoszą, coś przed­ stawiają, coś obrazują. Coś, wreszcie, u o b e c n i a j ą. Nie są tylko zasłoną, przegrodą, nie tylko oddalają nas od „rzeczy”, ale przedstawiają je ad oculos, acz nie na 158 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY sposób naiwnie mimetyczny. Jeszcze inaczej: powiada, że przedstawienie nie zamyka się w sobie, ale kieruje wzrok w stronę jakiejś, bliżej co prawda nieokreślonej, ale mocno istniejącej rzeczywistości. W dodatku, rze­ czywistości o naturze duchowej. Żeby tak myśleć, trze­ ba mieć odpowiednią ontologię obrazu. Dla Nowosiel­ skiego obraz nie jest cieniem, platońskim widziadłem, ale narzędziem prawdziwej, etymologicznie rozumianej rewelacji. Nie skrywa, ale właśnie odsłania. Jest - pew­ nie nie dla wszystkich - instrumentem widzenia. Doty­ ka czegoś, co jest rzeczywiste. Nowosielski stara się nas przekonać, że w malarstwie Bacona ma miejsce jakiś rodzaj zgęszczenia, ześrodkowania mocno istniejącej rzeczywistości o minusowej cha­ rakterystyce. Że wchodząc w tę przestrzeń, wciągnięci zostajemy w pewien ciemny wir. I przy ewentualnych wątpliwościach wobec jego uwag nie sposób mu zarzu­ cić, że nie respektuje jakości czysto malarskich, że pomi­ ja „formę” obrazu, przechodząc gładko do „treści” przez obraz sugerowanych. Przecież wielokrotnie podkreśla Nowosielski - a zdanie kolegi po fachu ma swoją wymo­ wę - że mamy tu do czynienia z dziełem artystycznie wy­ bitnym, z realizacjami malarskimi najwyższej próby. Nie­ mniej, wyraźnie mówi on też o „zawartości” obrazów, o ich funkcji u-obecniania, o dziwnej, paradoksalnej emanacji rzeczywistej obecności z nich promieniującej. Nawiasem mówiąc, jakże nędznie i tanio w tym kon­ tekście brzmią liczne ostatnio zapewnienia o inflacji ob­ razów. Że przytłaczają nas i raczej zaciemniają widzenie, niż pomagają widzieć. Że już tylko podstawiają swoje ist­ nienie w miejsce rzeczywistości. Zetknięcie z najbardziej przejmującymi obrazami Bacona mówi coś przeciwnego. Potwierdza fizycznie nieomal tę moc płynącą z obrazów, ową „potęgę wizerunków”, by przypomnieć tytuł świet­ nej książki Davida Freedberga.17 Obraz, dobry obraz, wciąż ma w sobie ogromną siłę oddziaływania. I mówi, na swój sposób, o czymś, co jest rzeczywiste. Po trzecie: zło, które ma na myśli Nowosielski, oglądając Bacona, ma wyraźne parametry metafizycz­ ne. Jest, jak widzieliśmy, żywą, realną, działającą siłą. Przy czym, co niezwykle ważne, jest to zło niedające się zrelatywizować historycznie, politycznie czy ideolo­ gicznie. To nie jest zło uwarunkowane. Przeciwnie: to jest zło wpisane trwale w kondycję ludzką. To jest ta skaza obecna stale, choć z różną intensywnością obec­ na w świecie empirycznym, o której powie w innym miejscu Nowosielski, że jest konsekwencją dwóch pierwotnych katastrof: upadku aniołów i grzechu pier­ worodnego. Mocno przy tym podkreśla substancjalizację i autonomizację zła. A to wyraźnie oddziela go od koncepcji prywacyjnych, obecnych w chrześcijaństwie od co najmniej św. Augustyna, wedle których zło jest niczym innym jak prwatio boni, brakiem dobra.18 A za­ tem nie ma swojej, by tak rzec bytowej konsystencji, egzystuje na granicy niebytu. Zrozumiałe, że takie po­ stawienie sprawy prowadzi go, rzecz jasna, na przedpo­ la manichejskiego myślenia. W czym, od razu powiem, nie widzę niczego gorszącego. Przymiotnik manichejski rozumiany jest tu opisowo, nie jest ani inwektywą, ani napomnieniem apostazji. Odnosi się do myślenia, które akcentuje realną obecność zła w świecie.19 Po czwarte: jak widzieliśmy, Nowosielski całkiem poważne utrzymuje, że obrazy Bacona to świadectwa czasów ostatnich. Trzeba to dobrze rozumieć. N atu­ ralnie, nie jest Nowosielski nawiedzonym millenarystą i nie sugeruje tym samym, że koniec świata nastąpi w przyszłym tygodniu w piątek w porze lunchu, nie wy­ znacza dokładnej daty przepowiadanego końca. Mówi jedynie o „czasach ostatnich”, a te w realnym wymia­ rze czasowym mogą trwać bardzo długo. Interesujące jest samo uzasadnienie. Nowosielski, kierując się chrześcijańską intuicją, mówi mniej więcej tyle: sama m o ż l i w o ś ć zaistnienia tego typu wizerunków jak Ukrzyżowania Bacona jest widomym znakiem eschato­ logicznym. To jest ten impuls w naszej świadomości świadczący o realnej penetracji zła osobowego w na­ szym empirycznym świecie. Nie wiemy, rzecz jasna, w zwyczajowo przyjętym znaczeniu słowa „wiedzieć”, czy Nowosielski (podob­ nie jak i wcześniej cytowani autorzy) ma rację, czy do­ tyka sedna sprawy. Nie tylko dlatego, że jego enuncja­ cje to - przy twardych miarach logicznych - zaledwie intuicje, domniemania, domysły czy hipotezy. Ale i ni­ gdy też nie dowiemy się na pewno, nie ma bowiem miary, którą dałoby się zmierzyć stopień odległości je­ go wypowiedzi od domniemanej prawdy. Tu nie ma i nie będzie dowodu, w normalnie przyjętym sensie słowa. Poruszamy się zatem cały czas w przestrzeni try­ bu warunkowego, wewnątrz pewnego „a jeśli”. Nie ma innej rady: trzeba zaufać swojemu oku, szkiełka nie porzucając zupełnie. A zatem, jeśli Nowosielski ma rację, jeśli Bacon na­ malował w istocie to, o czym on mówi, że namalował, to dość powszechne sugestie o tak czy inaczej rozumia­ nej „negatywności” płócien Bacona nabierają nie tylko głębi, ale zostają precyzyjnie nazwane i - co ciekawe nie mniej prowokacyjnie od samego prowokacyjnego gestu malarza osadzone w chrześcijańskim słowniku, a tym samym chrześcijańskiej duchowości. Trzeba przyznać, ambarasująca to dosyć okoliczność. Efektem zgody na taką operację interpretacyjną jest możliwość rzucenia nowego światła na dobrze zna­ ne wypowiedzi Bacona w związku z genezą jego twór­ czości. Spójrzmy na jeden instruktywny przykład. Jak­ że nowego sensu - przy zastosowaniu spirytualnej perspektywy czytania Bacona - nabiera poczyniona przezeń w pewnym wywiadzie z Michaelem Peppiatem uwaga dotycząca jego lektur. Czytana bez wspomnia­ nego kontekstu, brzmi co najwyżej jak erudycyjny wtręt, jak informacja mogąca mieć co najwyżej zna­ czenie dla pociesznych wpływologów badających in­ spiracje literackie twórcy. 159 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY Porównując ekspresje przemocy w życiu i w sztuce, Bacon przywołuje w pewnym momencie rozmowy ten sławny dwuwiersz: „I cóż za bestia której czas wreszcie powraca,/ Pełznie w stronę Betlejem, by tam się naro­ dzić?” (W oryginale brzmi to znacznie lepiej: And what rough beast its hour come round at last/ Slouches toward Bethlehem to be born?).20 I tłumaczy rozmówcy, że ten obraz jest silniejszy od przeciętnego obrazu wojennego horroru. To, rzecz jasna, ostatnie dwie linijki z wiersza innego Irlandczyka, Williama Butlera Yeatsa, poety na­ leżącego wraz z Ajschylosem, Szekspirem i Eliotem do kręgu tych, którzy Baconowi byli całe życie najbliżsi. Wiersz nosi tytuł Second Coming. Drugie przyjście. Kon­ tekst eschatologiczny tego profetycznego tekstu napisa­ nego w roku 1920 jest aż nazbyt jasny. Profetycznego w podwójnym sensie: i w tym najbardziej narzucającym się, najłatwiej może uchwytnym: cywilizacyjnym, ale też i artystycznym. Czytając Drugie przyjście, mam miano­ wicie nieodparte wrażenie, że Yeats napisał Bacona. Ze słowo opowiada tu o tym, co za czas jakiś zostanie utrwalone farbą. Rozumiem przez to, rzecz jasna, pokre­ wieństwo wizji, a nie genetyczne zależności. Warto przy tej okazji przytoczyć ten wiersz w całości, nie znam bo­ wiem innego tekstu, który byłby tak kongenialnym ko­ mentarzem do tego, co Bacon namalował: „Kołując coraz szerszą spiralą, Sokół przestaje słyszeć sokolnika; Wszystko w rozpadzie, w odśrodkowym wirze; Czysta anarchia szaleje nad światem, Wzdyma się fala mętna od krwi, wszędzie wokół Zatapiając obrzędy dawnej niewinności; Najlepsi tracą wszelką wiarę, a w najgorszych Kipi żarliwa i porywcza moc. Tak, objawienie jakieś się przybliża; Tak, Drugie Przyjście chyba się przybliża. Drugie Przyjście! Zaledwie wyrzekłem te słowa, Ogromny obraz rodem ze Spiritus Mundi Wzrok mój poraża: gdzieś w piaskach pustyni Kształt o lwim cielsku i człowieczej głowie, Z okiem jak słońce pustym, bezlitosnym, Dźwiga powolne łapy, a wokoło krążą Pustynnych ptaków rozdrażnione cienie. Znów mrok zapada; lecz teraz już wiem, Ze dwadzieścia stuleci kamiennego snu Rozkołysała w koszmar dziecinna kolebka I cóż za bestia, której czas wreszcie powraca, Pełznie w stronę Betlejem, by tam się narodzić?”21 Oczywiście, jest to utwór o semantyce tak pojemnej, tak, można by rzec, rozgałęzionej, że jego znaczenie da się konstruować na szereg sposobów. Zwłaszcza symbo­ liczne figury pojawiające się w drugiej części dają duże pole do interpretacji (np. kim jest ta „bestia, której czas powraca”?). Nie wchodząc w detale, sądzę, że w miarę uchwytny jest kierunek myślenia Yeatsa, generalny sens rysowanych tu z wizjonerską siłą obrazów. „Drugie przyj­ ście” odczytuję tedy przede wszystkim jako przenikliwą, jasnowidzącą nieomal, diagnozę stanu świata zachod­ niego (resp. chrześcijańskiego) w jego XX-wiecznej edy­ cji. Świata pozbawionego miary, jakiejś fundamentalnej zasady organizującej, z zagubionym centrum, świata roz­ bitego na kawałki i nieuchronnie spadającego w dół. I utopionego w przemocy i krwi. Te konstatacje, nieste­ ty, brzmią nieznośnie płasko, a przecież siła wiersza Yeatsa tkwi w jego poetyckiej sile kondensacji, tak dalekiej od jednoznacznego języka publicystki. W tej poetyckiej wizji, tak znakomicie przylegającej do płócien Bacona, dałoby się - gdyby poddać ją gruntowniejszej analizie - odnaleźć nawet szereg konkret­ nych motywów obecnych intensywnie w jego malar­ stwie. Ale nie w tym rzecz. Tu idzie mi przede wszystkim o zdumiewające pokrewieństwo tego posępnego, escha­ tologicznego tonu, tak mocno dźwięczącego u obydwu wielkich artystów. Wspólny zdaje się im też ów niedający się w żaden sposób przesłonić przejmujący obraz be­ stii, pod znakiem której żyjemy. Jakby koniec sprzymie­ rzał się tu z początkiem ery chrześcijańskiej (Betlejem!), by domknąć ostatecznie koło czasu. Wracając jeszcze do Nowosielskiego. Zgadzając się generalnie z jego intuicjami odnośnie charakterystyki płócien Bacona, mam jedną przy tym wątpliwość. W jednym ze wspomnianych wywiadów malarz zosta­ je zapytany wprost, czy obrazy Bacona mogą prowa­ dzić do zła. Odpowiedź jego jest znamienna: „Oczywi­ ście, że do dobra. Poznać oblicze diabła, to dotknąć samego dna absurdu metafizycznego, a z dna absurdu można się odbić już tylko w kierunku dobra”.22 To nie jest takie oczywiste. Zło bywa zaraźliwe. Zło nie tylko przeraża, ale i fascynuje. Przykładów chyba aż nadto. Ale tu idzie o coś jeszcze. Czy fakt wyświetlenia owej genetycznej skazy natury ludzkiej i kolportowania jej sam z siebie przyczynia dobra? To też wątpliwe. Od „dna absurdu metafizycznego” można się odbić w kie­ runkach całkowicie przeciwnych. Tak czy inaczej, bezwzględnie rację ma Ewa Bień­ kowska, jeszcze jedna z grupy komentatorów Bacona, która w zakończeniu swojego studium o poetyce jego obrazów pisze: „Przemawia do nas fenomenalna arty­ styczna jakość tych obrazów. Ale właśnie estetyczne delektowanie się nimi, estetyczne smakowanie, jak gdyby nic więcej się w tym malarstwie nie działo, było­ by umyślnym ograniczaniem spojrzenia. To malarstwo zapisało coś nowego w historii formy i w historii euro­ pejskiego humanizmu. (...) To malarstwo ma przera­ żać. Po to było malowane”.23 5 . Jest rzeczą jasną, że tego wszystkiego, o czym tu by­ ła mowa, można u Bacona nie widzieć. Można dostrze­ gać w nim, bliższego lub dalszego naszej wrażliwości 160 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY Francis Bacon, Trzy studia postaci na podstawie Ukrzyżowania, 1944, Tate Gallery, Londyn 2 i 3. Za: Francis Bacon, Centre Georges Pompidou, Paris 1996. malarza. Można wpisać go w taki czy inny „-izm” (bo­ daj najczęściej w jego przypadku mowa jest o ekspresjonizmie), zidentyfikować z takim czy innym nurtem estetycznym. Można rozpatrywać jego dzieło wyłącz­ nie w skali osiągnięć malarskich. I tym samym unie­ szkodliwić rozpoznania wcześniej przytoczone. Gombrowicz, jak wiadomo, rozbrajał malarstwo (którego nota bene nie rozumiał) przy pomocy papierosa. My możemy być kulturalniejsi. Zawsze możemy przywo­ łać na pomoc Maurice’a Denisa, z jego elegancką man­ trą, że obraz to przede wszystkim płaska powierzchnia pokryta kolorami w pewnym porządku. Po czym spojrzeć na niebo gwiaździste nad sobą i prawo moralne w sobie i dać sobie z tymi wszystkimi diabłami po prostu spokój. Wszystko jednak wskazuje, że to dziecinna wersja egzorcyzmów. I wymiernych skutków raczej nie przyniesie. Tak, to najprawdziwsza prawda, sztuka Bacona pogrążo­ na jest w ciemnościach. Bo też, jak każda wielka sztuka, o ciemnościach w nas i wokół nas mówi. Teza, że w ciemnościach niczego nie widać, jest zapewne praw­ dą, ale tylko w dziedzinie optyki. Sztuka Bacona upew­ nia o czymś całkowicie przeciwnym. „Dlaczego ciem­ ność? Dlaczego wciąż ta sama całkowita ciemność w moich książkach?” - pyta znakomity pisarz austriacki Thomas Bernhard, jeden z tych, których sztukę można rozumieć jako przenikliwy detektor wielokształtnego zła skrywającego się pod codziennymi maskami. I sobie od­ powiada: „W ciemności wszystko staje się wyraźne”.24 I to jest wyjątkowo jasna odpowiedź. Przypisy S. Hunter, Francis Bacon: anatomia grozy, „Kwartalnik Artystyczny” nr 4: 2005, s. 73 2 J. Russel, Francis Bacon, London 1997 (edycja przejrza­ na i uaktualniona, pierwsze wydanie w 1971). 3 W. Schmied, Francis Bacon. Commitment and Conflict, Munich-New York 1996 (oryginał niemiecki, 1985). 4 G. Deleuze, Logique de la sensation, Paris 1981 5 E. van Alphen, Francis Bacon and the Loss of Self, Lon­ don 1992 6 Por. np. L. Ficacci, Bacon 1909-1992, Koln 2003, s. 10 7 Por. D. Sylvester, Brutalność faktu. Rozmowy z Francisem Baconem, przeł. M. Wasilewski, Warszawa 1997 8 Leiris jest autorem ważnego tekstu analitycznego: Fran­ cis Bacon, Full Face and in Profile, New York-London 1987, s. 11-47; tekst ten (korzystam z wersji angielskiej) jest wprowadzeniem do jednego z lepszych albumów pre­ zentujących malarstwo Bacona. 9 G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą 1973-1979, Warszawa 1990, s. 204 10 W. Karpiński, Amerykańskie cienie, Wrocław 1997, s. 180 11 W. Zalewski, Dalej niż inni, w: tegoż, Zwiadowcy światła, Warszawa 1999, s. 15; w innym eseju z tego tomu (Bój­ ka na kije) pojawia się krótkie, acz bardzo interesujące zestawienie malarstwa Goi i Bacona. 12 Nie zawsze, rzecz jasna. Bardzo pouczająca w tym wzglę­ dzie jest wypowiedź wybitnego religioznawcy Mircei Eliadego. W wywiadzie rzece z Claude-Henri Rocquetem tak mówi on o obrazach Bacona: „Bardzo dobrze rozumiem, dlaczego poszukiwał brzydoty jako przedmiotu twórczości. Ale jednocześnie nie potrafię się na nią zgodzić właśnie dlatego, że tak wiele widać jej wokół nas”, M. Eliade, Pró­ ba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquet, Warszawa 161 1 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY 1992, s. 181-182. Jest to wypowiedź kuriozalna, Eliade bo­ wiem nie rozróżnia najwyraźniej brzydoty jako elementu rzeczywistości i „brzydoty” jako pewnej świadomie przyję­ tej estetyki. Z całą pewnością, to nie są te same poziomy. A zważywszy na całkowicie nieimitacyjne ambicje sztuki Bacona, ta uwaga wydaje się jeszcze bardziej chybiona. 13 W. Cioran, Zeszyty 1957-1972, przeł. I. Kania, Warsza­ wa 2004, s. 884 14 N a pytanie o stosunek do malarstwa Bacona, Balthus odpowiedział: „Nie mogę szczerze powiedzieć, że je lu­ bię, ale interesuje mnie ono tak samo, jak interesuje mnie Bacon. On kochał malarstwo, był prawdziwym ma­ larzem. Tak niewielu jest dzisiaj prawdziwych malarzy!”, por. Balthus, Pod prąd. Rozmowy z Costanzem Costantinim, przeł. J. M. Kłoczowski, Warszawa 2004, s. 126 15 Z. Podgórzec, Mój Chrystus. Rozmowy z Jerzym Nowosiel­ skim, Białystok 1993, s. 11 16 Czy Bóg się wycofał? Rozmowa z J. Nowosielskim, w: Ob­ licza śmierci, red. J. Trzupek, Katowice 2001, s. 147 17 W tym kontekście nie od rzeczy będzie zacytować jeden z wniosków tej książki: „Zamiast więc widzieć rozdziele­ nie na świat wizerunków i świat rzeczywisty, przyszedł czas, by spojrzeć na obraz i rzeźbę bardziej jako na prze­ dłużenie tego, co nazywamy rzeczywistością - i na nowo włączyć figurację i imitację do realnego świata, czy też raczej w obszar naszego doświadczania rzeczywistości”, D. Freedberg, Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, przeł. E. Klekot, Kraków 2005, s. 444 18 N a negatywne duchowo konsekwencje takiego typu my­ ślenia zwracano uwagę wielokrotnie. Przypomnę tylko dwie krótkie, ale za to niezwykle instruktywne, wypowie­ dzi w tej materii. We wspomnieniu biograficznym o swo­ im pierwszym spotkaniu ze złem pisze Ireneusz Kania: „Opisywanie zła jako ‘braku dobra' było, moim zdaniem, jedną z największych niedorzeczności kiedykolwiek wy­ myślonych przez człowieka i na długie stulecia wyprowa­ dziło filozoficzną refleksję o złu na manowce. Utożsamie­ nie dobro=byt zaindukować musiało symetryczną parę zło=niebyt, nicość. A przecie gołym okiem widać, że zło ma poniekąd w sobie więcej ‘realności' niż dobro; widać choćby stąd, iż dobro można podrabiać, udawać, zła zaś nie: udając, że kogoś krzywdzę, krzywdzę go n a p r a w d ę”, I. Kania, Moje pierwsze unde malum?, w: tegoż, Ścieżka nocy, Kraków 2001, 329-330; z kolei, w za­ kończeniu swoich uwag o podejrzanej ezoteryce Georgija 19 20 21 22 23 24 Gurdżijewa Jerzy Prokopiuk celnie zauważa: „ze złem nie należy walczyć. Zło trzeba przemieniać. Aby je przemie­ niać, trzeba najpierw uznać racje i sens jego istnienia. Po­ tem je poznać. (To kościelna mentalność średniowieczna zachowała po dziś dzień animalną reakcję na zło - fight or flight - zwalcza je lub przed nim ucieka.) Zło to nie tylko malum, lecz także coś koniecznego - necessarium. (Bóg je zaplanował - bo przecież nie wymknęło się spod Jego kontroli? - i ma ono swe miejsce w ekonomii naszego ko­ smosu”, J. Prokopiuk, Co zrobić z Gurdżijewem?, „Kon­ teksty” nr 2: 2006, s. 164. Przypis ten w całości dedykuję księdzu profesorowi Knapińskiemu na okoliczność jego konferencyjnej wypowiedzi o Baconie. Znamienne, że i twórczość cytowanego wcześniej Gusta­ wa Herlinga-Grudzińskiego, który w swoim pisaniu wie­ lokrotnie dawał wyraz przekonaniu o rosnącej, potężnie­ jącej sile zła w XX wieku, określano jako „manichejską”. Jako pierwszy tego określenia użył Krzysztof Pomian we wstępie do francuskiej edycji Dziennika pisanego nocą. W rozmowie z Włodzimierzem Boleckim pisarz tak ko­ mentował specyfikę swoich późnych opowiadań: „Mia­ łeś rację mówiąc wcześniej, że temat zła pojawia się w moich opowiadaniach już od dawna. Jednak ten cykl opowiadań, o których teraz mówimy, pokazuje zło inne­ go typu, zło, które jest według mnie najmocniejszym do­ wodem na istnienie w świecie zła immanentnego. Immanentnego - to znaczy nie tego, o którym myślał św. Augustyn mówiąc, że zło jest brakiem dobra. Lecz tego zła, które po prostu istnieje per se”, por. G. Herlin-Grudziński, W. Bolecki, Rozmowy w Neapolu, Warszawa 2000, s. 117 Francis Bacon w rozmowach z Michaelom Peppiatem, „Kwartalnik Artystyczny” 4: 2005, s. 39 W. B. Yeats, Drugie przyjście, tłum. S. Barańczak, w: W. B. Yeats, Poezje wybrane, wybrał J. Żuławski, opraco­ wała E. Życieńska, wstęp W. Krajewska, Warszawa 1987, s. 99 Czy Bóg się wycofał, s. 147 E. Bieńkowska, Ocalić niszcząc, zniszczyć ocalając, „Znak” nr 12 (535): 1999, s. 107-108 Przepisuję te słowa z okładki książki T. Bernharda, Au­ tobiografie, przeł. S. Lisiecka, Kraków 1998; niestety, nie udało mi się odnaleźć tego cytatu w książce, niewyklu­ czone, że pochodzi z innego źródła. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c740e3604b25112529d85caf6c846963.pdf 8ecf1c7c3aaf42b1c7029074d6a48084 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6407 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource zār - kult praktyki magiczno-religijne widowiska obrzędowe opętanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5980 Title A name given to the resource Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zār / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.130-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Pawelczyk, Joanna (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHEL LEIRIS żar przesunął się, kosztem opisu sacrum, na „aspekt teatral­ ny”. Leiris często podkreślał, że inspirację zawdzięcza Alfre­ dowi Métraux (który jest autorem określenia komedia rytu­ alna. Zobacz: Alfred Métraux, La comédie rituelle dans la possession w: «Diogène», nr 11/1955). Ponieważ publiko­ wany tekst jest zaledwie jednym rozdziałem z książki Leirisa o zâr,1prezentujemy również, jako rodzaj komentarza, frag­ ment tekstu Jeana Jamina Zła wiara (Mauvaise foi), pochodzacy z jego wstępu do afrykańskich pism Leirisa: Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zâr L eiris badał kult zâr podczas misji Dakar - Dżibuti. Je­ go badania - trwające blisko pół roku - zostały prze­ prowadzone w okolicach Gondar w Etiopii. Wyniki badań, w postaci paru artykułów, zostały opublikowane w prasie specjalistycznej w latach 30., natomiast książka La Possessions et ses aspects théâtraux chez les Ethiopiens de Gondar ukazała się dopiero w 1958 roku. Prezentuje w niej trochę inną niż w latach 30. koncepcję opętania: cię- Opętany w transie. Misja Dakar-Dżibuti, 28 września 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. „Leiris nie przestawał balansować między interpretacją opętania w terminach gry, mitycznego lub symbolicznego przedstawiania zachowań, pragnień czy lęków czy też w terminach stosunków międzyludzkich wewnątrz społecz­ ności «opętywanych» i jej stosunków z całą zbiorowością (opętanie staje się tu środkiem do wyreżyserowania tych stosunków, do zagrania ich przy zachowaniu względnej bezkarności), a interpretacją w terminach autentyczności, transcendencji sacrum, gdzie naprawdę zdarza się coś, co nie przynależy do porządku komedii - nawet gdyby była ona rytualna - i co przecież nie przynależy do porządku te­ go, co grane, udawane, lecz do tego, co doświadczone. W pierwszym przypadku «garderoba osobowości» (wy­ rażenie Leirisa), którą daje nam opętanie przez duchy zâr byłaby wyłącznie alegoryczna - byłaby projekcją, w miejscu i czasie rytuału, zakorzenionych społecznie fru­ stracji; w drugim byłaby rzeczywiście przywdziewana i pro­ wadziłaby do obiektywnych zjawisk depersonalizacji, odreal­ nienia, podwojenia, a nawet więcej - do transformacji siebie. Wydaje się, że Leiris, aby przekroczyć to, co w jego obserwa­ cjach odnosi się do niepewności zmysłów i zachowań, a co z kolei prawdopodobnie odsyła do jego własnych wahań na temat skutków podróży, w której podjął się uczestnictwa (czy można zmienić skórę, zmieniając dekoracje?) nie znajduje innych sposobów niż wprowadzenie rozróżnienia na «teatr odgrywany» i «teatr przeżywany» («Teatr odgrywany» od­ syła do zdarzeń udawania, które Leiris mógł stwierdzić w te­ renie; co do «teatru przeżywania» to oznaczałby on przypad­ ki opętania, w których autentyczność jest niewątpliwa. Przedstawiony w ten sposób podział jest schematyczny, by nie powiedzieć upraszczający; tak jak metafora teatru była­ by niezdatna do oddania tego, co Leiris nazywa teatrem przeżywanym, co odpowiada raczej wierze, która teoretycz­ nie nie jest grą, i której się nie odgrywa. Jednak odwołując się do metafory teatru, czy to odgrywanego, czy przeżywanego, Leiris ma być może na myśli mniej mechaniczną koncepcję teatru i gry: koncepcję sartrowską), a w konsekwencji, zależ­ nie od dystansu społecznego adeptów do miejsc i do celebru­ jących kult, zakłada poziomy udawania czy autentyczności w zjawisku opętania. Jak gdyby to, co formuje zbiorowość, musiało się dzielić na manipulowanych i manipulujących, na «opętywanych profesjonalnych», którzy odgrywaliby bycie w transie, i na «opętywanych amatorów», którzy nie mieli­ by innego wyjścia niż wejść w trans naprawdę. (...) Jak za­ uważa krytyk literacki Claude Reichler w artykule po części poświęconym sposobom opisu opętania u Leirisa, umiejsca­ 130 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR wia ono tubylców w sytuacji stałego ukrywania, zajętych od­ kłamywaniem poprzez ich wypowiedzi (które czy to «profe­ sjonalne» czy «amatorskie» zakładają obecność innego mówcy niż oni sami, to znaczy zdr, które ich «dosiada» i przemawia przez ich usta) celu tych wypowiedzi. N a po­ czątku była zła wiara. (...) Owej «złej wierze», o której mówi Claude Reichler, bli­ sko do sformułowań Jean-Paula Sartre a z 1943 roku, któ­ ry sprowadza ją do podstawowej postawy bycia w świecie. Wymusza ono, poprzez mniej więcej świadomą decyzję, przynależność do niepewnych prawd, która to przynależność zwalnia ze świadomego stawienia czoła kondycji ludzkiej. Czy opętanie byłoby więc formą rytualnej reżyserii tego «oszukiwania siebie», o którym mówi Sartre, a które byłoby charakterystyczne dla złej wiary? (Jean-Paul Sartre, L’Etre et le néant, Gallimard, Paris 1943, s. 87 i następne.) (...) Leiris w prywatnych rozmowach przywiązywał wielką wagę do Bytu i nicości, który przeczytał zaraz po jego ukazaniu się w 1943 i którego rozdział o złej wierze wywarł na nim duże wrażenie. Chętnie nawiązywał do przykładu kelnera, którego zachowanie analizowane przez Sartre a przywodzi na myśl zachowanie, jakie Leiris w 1958 przypisuje wielkiej kapłance zdr Malkam Ayyahou, która wydaje się grać ze swoim statusem opętanej, aby go urzeczywistnić. Być może nawet rozróżnienie między «teatrem odgrywanym» a «te­ atrem przeżywanym», które wprowadził Leiris, i które ni­ gdzie nie występuje u Métraux, miałoby u swych źródeł sartrowską analizę zachowania w złej wierze. (...) Leirisowska koncepcja teatru zbiega się z koncepcją Sartre’a, który — w teorii w L’Imaginaire, a w praktyce w Muchach (z któ­ rych Leiris napisał jedną z pierwszych recenzji) —sprostowuje i poprawia paradoks o aktorze Diderota, sądząc że «to nie postać urzeczywistnia (realizuje) się w aktorze, tylko aktor ‘odrzeczywistnia się w swojej postaci’» (Jean-Paul Sartre, L’Imaginaire, Gallimard, Paris, s. 243). Wyraźnie odpo­ wiada to proponowanym przez Leirisa interpretacjom opęta­ nia jednostki przez ducha zdr: to nie zdr dosiada człowieka, lecz to sam człowiek staje się wierzchowcem zdr. Denis Hollier w ten sposób komentuje sartrowską wersję paradoksu o aktorze Diderota: «Postać sartrowska zawsze marzy, aby zapomnieć o ak­ torze, który za nią mówi; [...] ma nadzieję, że uda jej się pew­ nego dnia przemówić bez dublera, przemówić w swoim wła­ snym imieniu, swoim własnym głosem, zrobić tak, aby jej pierwsza osoba nie była stale podwajana przez brzuchomówczą hipokryzję, która ją gra i na niej pasożytuje.» (Denis Hollier, Les Dépossédés, Editions de Minuit, Paris 1993, s. 46). Reasumując, uczynić tak, aby teatr odgrywany stał się teatrem przeżywanym, bez porzucania przestrzeni scenicz­ nej. Protagonista sartrowski rozpoznaje się (odnajduje się) w swojej niecierpliwości wobec aktora, któremu musi uży­ czać głosu i przywdziewać jego sylwetkę. To tu tkwi pro­ blem, mniej paradoksalny, niż się wydaje, który Leiris do­ strzega w opętaniu przez duchy zdr (...). Aktorzy i postaci, opętywani przez zdr, odnajdują się pozbawieni autora. Jest to teatr bez dramaturga. Bez tego sacrum, któremu Leiris przyznawał jeszcze w 1934 prawo podpisu, prawo trans­ cendencji chociażby przez wzgląd na ofiarę, która parafo­ wała jego obecność i której Leiris, w swoich obserwacjach zapisanych na żywo w 1932, przewidywał wagę i funkcję ustanowienia relacji między światem ludzkim i światem du­ chów. To sacrum dziwnie znika z jego analiz w 1958, od kiedy podkreśla on jedynie «aspekt widowiskowy». (Jean Ja ­ min w: M. Leiris Mirroir de l’Afrique, Gallimard 1996). „Umiejętność wiary w te wszystkie kłamstwa” przede wszystkim taką zdolność przypisuje czarownicy wielki historyk czasu romantyzmu, Michelet. O ile pośród zdarzeń z różnych porządków, jakie mogłem obserwować żyjąc w bliskości z grupą bâla-zâr, widziałem wiele odnoszących się do opętania, w któ­ rych szczerość głównego zainteresowanego raczej nie może być poddana w wątpliwość, o tyle mogłem zaob­ serwować równie dużo takich, gdzie owa szczerość jest kwestią sporną. Pewna chora - Yasi Arag - cierpiąca na rozlanie mazi stawowej, za każdym razem kiedy „robiła gum” odczuwała dotkliwy ból i na pewno nie gestykulowała­ by w sposób tak dla niej bolesny, gdyby nie działała pod wpływem głębokiej wiary w moc zâr. Inna klientka Malkâm Ayyahu,2 prawdopodobnie mająca chore płu­ ca (niestety, jeszcze w trakcie moich poszukiwań do­ wiedziałem się o jej śmierci), również poddawała się praktykom (transom, ablucjom itd.), które w jej stanie na pewno były zbyt bolesne, by można było ją podejrze­ wać o jakiekolwiek odgrywanie komedii.3 Kiedy alaquâ Enqo Bâhrey lęka się na widok Malkâm Ayyahu zaba­ wiającej się szczypaniem ludzi w sposób imitujący Azzâj Deho, to jeśli zachodzi gra (zresztą niewinna), to po stronie uzdrowicielki, po stronie adepta obawa nie jest udawana, ukazuje ona, że adept jest mocno prze­ konany o szkodliwych konsekwencjach takiej imitacji. Natomiast trudno jest uznać całkowitą szczerość Malkâm Ayyahu, na przykład kiedy została opętana przez Sânqit dokładnie w momencie serwowania piwa, w którym owo zâr powinno przewodniczyć - co zresztą przypomniała jej po cichu zaprzyjaźniona wspólniczka. Nie mogąc oskarżyć jej wprost o oszustwo (wiedząc, że atak opętania nie musi być specjalnie spontaniczny, a często bywa wywołany właśnie dzięki środkom takim jak śpiew, klaskanie i innym procedurom przywoław­ czym), możemy jednak być zaskoczeni regularnością powodzenia opętania właśnie w okolicznościach wy­ magających objawienia się w niej (lub w którymś z jej adeptów) danego ducha. Fakt, że opętania nadarzają się w odpowiedniej chwili i nadchodzą z pewnością w tym, a nie innym momencie, jest trudny do zrozumienia bez minimum pobłażania z naszej strony. Czy możemy odrzucić myśl o fałszerstwie? Co powiedzieć o przypadku, jakim jest przyjaciół­ ka Abieu gotowa za każdą cenę oszukiwać, śmiało ro­ 131 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR biąc guni charakterystyczne dla zdr, będąc pewna, że w ten właśnie sposób zawładnie danym duchem? Jak zauważyliśmy wcześniej, opętani często podejrzewają się nawzajem o fałszerstwo. Aby podobne podejrzenie powszechnie zaistniało wśród bdla-zdr, to znaczy wśród ludzi dalekich od sceptycyzmu d priori, musi być ono oparte albo na własnym doświadczeniu (ze świadomością własnego „przymykania oka”), albo na obserwacji przypadków, gdzie fałszerstwo było zbyt widoczne, by dać się oszukać, niezależnie od respektu dla tego, kto się prezentuje w przebraniu [dosł. pod przykrywką] zdr. Jeśli kłamstwo w materii zdr jest często denuncjowane zarówno przez wyznawców, jak i przez nienależących do tego kultu, to jednak dla wyznawcy wszystko odbywa się tak, jakby jego wiara w autentyczność opę­ tania nie została poważnie naruszona, ani przez przy­ padki oszustwa, które mógł zauważyć u innych (biorąc pod uwagę i ewentualne oszustwa, o które mógłby sam się oskarżyć), ani przez przypadki „przymykania oka”, których dostarcza mu własne doświadczenie, doznają­ cego opętania w pewnym sensie na zmówienie, przez ducha odpowiedniego w danej sytuacji. Adeptka Abieu zadeklarowała w przypływie na­ stroju: „Jeśli zdr istnieją, zamknijmy drzwi i okna, spal­ my cały dom i te wszystkie zdr!”, jej atak bezbożności nie postąpił dalej, ukarana za swoje zuchwalstwo zo­ stała uderzona przez zdr (scenariusz, w który weszła) i uczestniczyła, jak gdyby nigdy nic, w wieczornym waddgd, jak iw innych zgromadzeniach, które miały miejsce w następnych dniach.4 Tak samo, kiedy Asammanac oświadcza, że dankard (taniec wojenny) to dziecinada, ta krytyka nie angażuje sedna jej wiary, gdyż czym prędzej dorzuca ona, że nie chodzi jej o gurri, które robi się, będąc zdo­ minowanym. Jeśli jest tak, że opętanie jest oszustwem, to wyda­ je się, że dla adeptów jest to oszustwo, w które całko­ wicie wierzą, akceptując je w całości, nawet jeśli nie da się uchronić wszystkich jego aspektów przed pod­ ważeniem. Poza przypadkami, przy których byłoby słuszne mówić o teatrze odgrywanym, ponieważ ewi­ dentnie przebija przez nie oszustwo, istnieją przypadki, gdzie realność opętania jest niewątpliwa, i dla samego opętanego, i dla wszystkich asystujących, i które są odpowiednikiem tego, co nazwalibyśmy teatrem prze­ żywanym, inaczej mówiąc: on też może być teatrem odgrywanym, ale z minimum sztuczności i bez żadnych intencji narzucenia go widzowi. Wydaje się, że opętanie przede wszystkim wtedy wzbudza podejrzenia, gdy przybiera uwodzicielską formę teatralną zdolną podburzyć wyobraźnię, a sporny cha­ rakter praktyk widowiskowych, takich jak taniec i gurri opętanych, wydaje się nie umykać niektórym adeptom. Nie tylko Asammanac darzy miernym szacunkiem ta­ niec zwany dankard, ale i inni praktykanci zdr, chwaląc znanych im wielkich oświeconych [illuminés] zauważa­ ją, że u nich nie tańczy się wcale, lub prawie wcale. I tak Adânac zapewnia, że u alaqâ Haddis, z para­ fii Madhânê Alam w Gondarze, nie ma „ani klaskania w ręce ani tańca” i dorzuca: „nawet się o tym nie my­ śli”5. Według tej samej informatorki „mało się tańczy u fit-awrâri Saggâyê, tylko na Świętego Michała, na Świętego Gabriela i na Naszego Ojca Apostoła”.6 Jest również oczywiste, że niektóre wielkie zâr, liczące się spośród bardziej poważanych nie warunkują gurri u tych, których przychodzą opętać, a także nie otrzy­ mują „krwi” (inaczej mówiąc: nie otrzymują ofiar zwierzęcych); tak to jest na przykład w przypadku świętego Abby Yosêfa jak i Abby Quasqwesa. Z dru­ giej strony rozróżnienie to jest przez niekórych jasno przeprowadzane między zbiorowymi praktykami illuminizmu muzułmańskiego a zgromadzeniami opęta­ nych, którzy mniej więcej naśladują te praktyki. Pe­ wien nawrócony na islam uzdrowiciel, alaquâ Alamu, wyznaje, że śpiew i gurri zâr są tym, co odróżnia je od czystego wadâgâ”.7 Uzdrowiciel chrześcijański - alaquâ Taganna z Fit Mikâêl w Gondarze zaznacza, że u słynnego cudotwór­ cy z Tambên, Sheikha Mahammada Sayda zwanego Abbâ Wâ, nie ma ani tańca (przynajmniej świeckie­ go), ani gurri: „on tylko otwiera hâdrâ8 Prorokowi”. Można jednak bez wątpienia stwierdzić, [...] że z punktu widzenia wielkich religii monoteistycznych rozpowszechnionych w Etiopii (chrześcijaństwo monofizyckie,9 islam) kult zâr jest odbierany jako mocno zabarwiony pogaństwem i magią, nawet przez niektó­ rych jego wyznawców. Zauważalna jest silna tendencja do włączenia kul­ tu duchów w oficjalne nauczanie religii, zarówno u wiernych muzułmanów, jak i chrześcijan, duchy ota­ czane największą czcią muszą należeć do jednego z dwóch wielkich wyznań. Jednak ilość duchów i ich więź z konkretnymi miejscami, jak i ich przywiązanie do konkretnych osób sytuują się na poziomie zbyt nie­ jasnym wobec podstawowych dogmatów dwóch wiel­ kich monoteizmów, żeby nie podchodziły one z dy­ stansem do owego kultu. U praktyków [dosł. techników] zâr można zaobser­ wować troskliwe pragnienie godnego zachowania róż­ nych ceremonii (w których nawet chwile odpoczynku są częścią rytuału). Jest skądinąd oczywiste, że ataki opętania z początku niezorganizowane muszą następ­ nie poddać się dosyć ścisłemu protokołowi; nawet je­ śli granice, zarazem teoretyczne i praktyczne, byłyby w ten sposób narzucone na to, co mogłoby zrodzić się z prostej gry, lub z czystego rozigrania.10 Osią tego systemu - poprzez metody szamanistyczne, których używa i bliskie magii cele, do których zmie­ rza - jest dwuznaczne zjawisko transu, w którym wszystko dzieje się tak, jakby druga osobowość zastępo­ wała osobowość normalną. 132 �Malkam Ayyahou, kapłanka zâr. Misja Dakar-Dżibuti, 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR Kult ten oparty głównie na technikach ekstatycz­ nych i mający na celu raczej zaspokojenie interesów indywidualnych (uzdrawianie chorób, powodzenie w interesach) niż dobro porządku ogólnego, ograni­ czony tylko do jednej klasy społecznej,11 ponadto pro­ wadzony przez specjalistów opłacanych bezpośrednio i w sposób otwarty (prowadzący może zachować pozo­ ry, przyjmując opłatę w imieniu ducha, który go opętuje), oficjalnie potępiony, lecz powszechnie prakty­ kowany, którego zbiorowy charakter pozwala na zakwalifikowanie go do religijnych, zamiast nazywać go czystą magią, zawiera element zarazem dyskredytu­ jący, ale i pociągający - aspekty teatralne, silniejsze niż w ceremoniach religii chrześcijańskiej i islamskiej. W kulcie zdr widać interwencję - w osobach opę­ tanych, przyjmujących na siebie role - istot, które nie są po prostu bytami mitycznymi czy legendarnymi, ale zwyczajnie postaciami prezentującymi się przed zgro­ madzeniem, z charakterystycznym dla nich językiem, dla większości z nich identyfikującym je wyznaczni­ kiem jest rodzaj dewizy - fukkard (zbioru stereotypo­ wych określeń przywołujących na myśl homeryckie epitety12), z gestami, sposobem bycia i w wielu wypad­ kach strojem zgodnym z przypisywaną im naturą. Wszystkie mają własne szczególne upodobania, a cza­ sami wręcz sceniczne wymagania co do oświetlenia.13 W sumie postaci te różnią się ledwie funkcją od tych, które w formach najbardziej tradycyjnych wystawia na scenie nasz teatr. Między opętaniem, które można by nazwać auten­ tycznym (lub spontanicznym, albo sprowokowanym, ale doświadczonym w sposób uczciwy, w perspektywie magiczno-religijnej, gdzie trans nie zależy od żadnej świadomej decyzji ze strony opętywanego [dosł. pa­ cjenta]), a tym, co na odwrót, nazwalibyśmy opęta­ niem nieautentycznym (rozmyślnie symulowanym, aby zrobić spektakl i wywrzeć presję w celu uzyskania ko­ rzyści materialnej lub moralnej), istneje tak wiele opętań pośrednich, że granica jest praktycznie niemożliwa do wyznaczenia. W wielu wypadkach opętanie służy za alibi pozwalające opętanemu wypowiedzieć słowa lub wykonać działania, od których powstrzymałby się za­ chowując swoją normalną osobowość. Czy ucieka się on do tego alibi z premedytacją (w tym wypadku jego opętanie, któremu sam ustalił scenariusz, byłoby ko­ medią) , czy ogranicza się do wykorzystania, mniej wię­ cej świadomie, sytuacji, której nie stworzył (w którym to wypadku, mimo że jego uczciwość nie jest całkowi­ ta, byłoby jednak nierozsądne oskarżyć go o oszustwo)? Z innej strony, czy pacjent, dla którego trans jest przede wszystkim krokiem ku wyzdrowieniu i który wy­ konuje gesty tak uważnie, jakby poddawał się zalece­ niom lekarskim, nie działa z pewną dozą nieuczciwości, nieosłabiającej w niczym faktu, że jego intencją byłoby tylko odzyskanie zdrowia, a nie wywarcie wrażenia na tych, którzy go oglądają? Jednak cel, do którego dąży jest celem serio, przy którym dziwna byłaby idea gry. Czy znacznie różni się ten przypadek - pod względem autentyczności opętania - od tego, w którym dla pa­ cjenta trans jest przyjemnością i w którym (rzecz częsta zwłaszcza u kobiet) pacjent od rana marzy (jak gdzie indziej marzy się o balu) o waddgd, gdyż wie, że odnaj­ dzie w nim spełnienie?14 Niemniej jednak zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku opętanie jest spro­ wokowane i zdr, które wejdą w grę będą postaciami, na których zależało nam, żeby się w nie wcielić, ponieważ skłoniło nas do tego bądź uczciwe pragnienie wyzdro­ wienia, bądź myśl bardziej frywolna, o natychmiasto­ wych uciechach, które możemy uzyskać. Wydaje się, że te pośrednie przypadki są bardzo liczne, i musimy zacząć definiowanie opętania przez zdr - przynajmniej tego, które praktykowało się pra­ wie otwarcie w Gondarze w latach 1932-33 - jako te­ atr przeżywany, a nie jako teatr odgrywany czy jako wyraz zbiorowego szaleństwa. Przeżywany przez aktora (który nie ma trudności z - jak to się mówi - wejściem w skórę postaci, zachę­ conego przez atmosferę i przez swoją wiarę w istnienie zdr, jako duchów ujawniających się poprzez opętanie), ten szczególnego rodzaju teatr - nie mogący nigdy wy­ znać swojej teatralnej natury - jest przeżywany rów­ nież przez widza. W każdej chwili także on może zo­ stać opętany, a w każdym razie nie jest on nigdy czystym obserwatorem, zważając, że nie tylko poprzez klaskanie czy śpiew uczestniczy on w przywoływaniu duchów, ale od momentu ich „zejścia” ma daleko idą­ cy interes w tym, by trzymać się na dystans od tych, w których się one wcielają. Nawet jeśli nie przyjdzie na niego kolej bycia opętanym i uczestniczy tylko dru­ goplanowo, w ten sposób zakwestionowany widz bie­ rze udział w wydarzeniu i przeżywa je wraz z protagonistami, zamiast być zwykłym, biernym świadkiem. Dzięki uczestnictwu wszystkich, tej stałej osmozie między aktorami i publicznością, tego typu przedsta­ wienia (chociaż przerywają zwykły bieg rzeczy) nie sy­ tuują się - jak to ma miejsce w wypadku przedstwień czysto teatralnych - w sferze wyjątkowej, gdzie istoty, które się w niej obracają, są odseparowane od innych i w konsekwencji znajdują się na marginesie życia. Chodziłoby w sumie o szczególne momenty, w których samo życie zbiorowe przybiera formę teatru. Uogólniając, można stwierdzić, że kult zdr na wsi ma charakter rodzinny, który zaciera się w wielkich aglomeracjach. W środowisku wiejskim to matka jest postrzegana jako „naczynie” rodzinnych zdr. Składa się tym duchom ofiary, przychodzą one wtedy, gdy ktoś z grupy jest chory, jego taca do kawy przedstawia materialne centrum kultu. Jeśli to alaqd lub inny spe­ cjalista podejmuje się prowadzić ceremonię, to jest on praktycznie jak technik, którego wzywa się z zewnątrz. W środowisku miejskim istnieją większe grupy, z których każda tworzy rodzaj konfraterni, do której 134 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR przyjęcie odbywa się na zasadach nie ograniczonych tylko do więzów rodzinnych czy miejsca zamieszkania. Każda z tych konfraterni, zwykle rywalizujących, skoncentrowana jest wokól jednego profesjonalnego opętanego, bdla-gandd lub „trzymającego gandd”, któ­ rego dom jest miejscem przechodnim, gdzie spotykają się bardzo różni ludzie: domownicy, np. rodzice lub służący szefa konfraterni; adepci (dawni chorzy, obda­ rzeni zdr i kontynuujący wizyty w hołdzie lub z własne­ go pragnienia zostania czarownikami; osoby o statusie kadddm czy askar, przechodzące leczenie lub inicjacje, dysponujące pełnią czasu dla służby zdr); klienci i przychodzący regularnie (chorzy w trakcie terapii, lu­ dzie na konsultacje, osoby pobożne czczące zdr, by je sobie zjednać, czarownicy lub wyznawcy z innych bractw, amatorzy tańca i śpiewu, itd.). W ten sposób dom szefa konfraterni staje się zarazem apteką, szpita­ lem, kościołem (jest to miejsce spotkań i odprawiania większości rytów, miejsce zebrań), a dla wielu po pro­ stu miejscem rozrywki,15 ponadto spożywa się tam, jak w kabarecie, napoje fermentowane, a zdarza się, że spełnia on funkcję hotelu.16 Kiedy konfraternia skupia licznych członków wg zasad szerszych niż więzy rodzinno-sąsiedzkie, kult zdr - którego główni kapłani są w tym wypadku profe­ sjonalistami lub półprofesjonalistami, tworzącymi ro­ dzaj kleru wobec grupy wyznawców - staje się bardziej komercjalny i przybiera formy bardziej widowiskowe. Szef konfraterni nie tylko jest wynagradzany za kon­ sultacje i leczenie, których udziela, ale także dary przy­ noszone przez wiernych stanowią pokaźną część jego domowego dochodu; są one ekwiwalentem płacy w naturze, nie zapominając jednak o tym, że wielkich awlyd charakteryzuje przepych i wystawność i są oni dalecy od przywłaszczania sobie darów, które w więk­ szości spożywa się podczas prowadzonych przez nich ceremonii i zebrań.17 Jeśli mała wiejska grupa ledwie może sobie pozwo­ lić na zorganizowanie wielkiego spektaklu, nie ma w tym zresztą żadnej korzyści, to sytuacja szefa miej­ skiej konfraterni jest inna. Dysponuje on nie tylko personelem i mniej ograniczonymi środkami, ale wzra­ sta popularność jego domu, kiedy spotkania, które się u niego odbywają, przyciągają wielu ludzi i dają obraz jego talentu. Zorganizowanie w swoim domu waddgd gromadzącego dużą publiczność, gdzie śpiewy i tańce są atrakcyjne, a ataki opętania impresjonujące, stano­ wi dla niego korzyść reklamową (przynajmniej w oczach większości klienteli) na tyle, że istnieje po­ kusa uwydatniania aspektów estetycznych czy teatral­ nych rytuału, a nawet oszukiwania w celu uzyskania pożądanej atmosfery. Kolejnym czynnikiem fałszerstwa w kulcie zdr, jaki praktykuje się w miastach, jest to, że przechodząc ze środowiska wiejskiego w środowisko miejskie dotyczy on dużo większej grupy wyznawców, a na dodatek bar­ dzo różnorodnej. Można w niej spotkać obok bardzo uczciwych ludzi kobiety o reputacji prostytutki,18 lub co najmniej kobiety rozwiązłe;19 dom uzdrowiciela jest z definicji domem otwartym, ponieważ każdy ma prawo przyjść na konsultację,20 gościnność jest w nim regułą; zdarza się jednak podczas składania ofiar lub waddgd, że przyjdą ludzie, których sam uzdrowiciel - ze względu na zachowanie prestiżu - uważa za nieproszonych;21 nie­ które osoby są znane z pasożytniczego wałęsania się od gandd do gandd, za główną motywację mając poszukiwa­ nie przygody i rozrywki. Jaka by nie była reakcja uzdro­ wiciela, regularna czy sporadyczna obecność podob­ nych osobników nie jest korzystna dla organizowania spotkań w magiczno-religijnej aurze godności. Choć spotkania i inne ceremonie kultu zdr są dale­ kie od posiadania funkcji czysto teatralnej, widzimy jed­ nak, że kult ten zawiera ziarno możliwego rozwoju w kierunku teatru. Nie tylko jego wyznawcy są w trak­ cie leczenia uczeni transów, trochę jednak „teatral­ nych" - stylizowanych odpowiednio do charakteru po­ staci, którą się uosabia22 i wymagających recytacji tyrad na wpół improwizowanych, którymi są dewizy fukkard lub okolicznościowe wiersze o steretypowych sformuło­ waniach, ale też kult nadarza licznych okazji zaangażo­ wania się z większą lub mniejszą uczciwością w rodzaj komedii, chociaż nie chodzi o specjalne odgrywanie ja­ kichś scenek, aby rozerwać publiczność. Skądinąd czyż nie jest znaczące, że jedną z najwyraź­ niejszych cech ewolucji tego kultu (jeśli uznamy jego formy wiejskie za archaiczne) jest często, jeśli nie zawsze, wyolbrzymianie aspektów estetycznych? Przez tę trans­ formację, której konkretne warunki społeczne widzimy jasno, tak że odwołanie jej jedynie do kryzysu wiary by­ łoby nadmiernym schematyzowaniem, przechodzimy płynnie od teatru przeżywanego do teatru odgrywanego; część poważna maleje w stosunku do aspektu frywolnego i obok tego, co w najgorszym wypadku było tylko po­ bożnym kłamstwem, pojawia się interesowny fałsz. Wydaje się, że element teatru, lub szerzej - sztuki dla sztuki, który przenika do takich rytuałów - nie jest elementem nabytym - prostą konsekwencją - sofistyki, ale że stanowi on coś bardziej fundamentalnego, czego waga wzrasta, w miarę jak dopisują temu okoliczności. Opętanie jest teatrem samo w sobie, ponieważ obiektywnie odwołuje się do przedstawienia postaci mitycznej lub legendarnej przez człowieka-aktora. Muzyka i śpiew, za pomocą których przywołuje się du­ chy, są zarazem środkami służącymi do stworzenia od­ powiedniej atmosfery i wzniecenia entuzjazmu23 wśród zgromadzonych. Co do tańców, to przypisuje się im wartość terapeutyczną na tyle, o ile zdr znajduje w nim spełnienie, poza tym same w sobie są spektaklem i roz­ rywką. Mamy więc do czynienia z typem rytuału, w którym miejsce sztuki i gry okazuje się bardzo rozle­ głe i o którym można by powiedzieć, że jego manka­ menty stanowią dla niego źródło bogactwa estetyczne­ 135 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR go, przypisujemy je zwykle zaniedbaniom (skąd ko­ nieczność większej dbałości o szczegóły reżyserii) lub niezadowoleniu kilku duchów, o których nie pomyśle­ liśmy (co uruchamia inwencję, pojawienie się nowych postaci, a w konsekwencji zmierza ku różnorodności przedstawianych charakterów, co skądinąd jest rodza­ jem wyzwania dla innych ceremonii). Z punktu widzenia czysto medyczno-magicznego, prawie nieograniczone możliwości wytłumaczenia nie­ powodzeń i ponawiania prób, które umożliwia ten sys­ tem, bez wątpienia ustanawiają sprzyjający czynnik dla przetrwania tych metod leczniczych, które przecież tak często okazują się nieskuteczne. Jednak poza tymi sprzyjającymi ułatwieniami oferowanymi przez samą treść systemu ważne jest zastanowienie się nad - po­ między wieloma czynnikami - pociechą duchową lub przyjemnością, które z reguły wierni znajdują, uczęsz­ czając na spotkania. Nawet adeptki, jak Denqe i Asammanac, które nie pozwalają krytykować Malkam Ayyahu, a opisują ją jako kobietę interesow­ ną i zazdrosną o swoje przywileje, mówią jednak o tro­ sce, jaką otoczyła je, jak i innych chorych.24 Stosunki prawie rodzinne łączą członków tej samej konfraterni i wszyscy, którzy byli leczeni przez Malkam Ayyahu zwykle nazywają ją naszą matką, kiedy mówią o niej po­ ufale, nie używając tytułu Abbate Cangare, mój ojcze Cangar, według imienia jej wielkiego zdr. Adeptka Abicu, często krytyczna i skora do żartów, widząc Abbę Jeroma notującego imiona zdr w karnecie, przeląkł­ szy się, że pisząc przywłaszczy je sobie, zadeklarowała: „Zdr są jak mój ojciec i moja matka. Nie odbierajcie mi ich mi ich poprzez papier! Umrę jeśli zdr odejdzie ode mnie.”25 Widzieliśmy zresztą jaką fascynację wywołuje waddgd wśród kobiet i taka deklaracja młodej wdowy Alafac przywołuje na myśl fragment Czarownicy, w którym Michelet zauważa, że „tańce były pokusą nie do odparcia, która u Basków przyciągała cały kobiecy świat, żony, córki, wdowy (te szczególnie licznie)”.26 To, że kobiety reprezentują większość personelu konfraterni, biorąc pod uwagę szerszą perspektywę uzdrowicieli i jeszcze inne fakty, możemy myśleć, że zdr jest instytucją raczej kobiecą niż męską: to u Ewy, tradycja upatruje korzeni zdr; w linii kobiecej ustano­ wione są ich genealogie i w umownym języku konfra­ terni termin Adam określa stworzenie ludzkie, które jest gatunkiem odmiennym od gatunku duchów; bycie opętanym jest zarazem rzadsze i gorzej widziene u męż­ czyzny niż u kobiety, i według kapłana Ayyala, brata Malkam Ayyahu, mężczyzna, który „ma zdr” nie mógł­ by być członkiem stowarzyszenia skupionego wokół świętego patrona, ani organizacji współpomocy w uprawianiu roli, gdyż maiałby reputację awtdttd, „niestałego, niespokojnego, włóczęgi”.27 Co do owej kobiecej większości, to trzeba zapamię­ tać, że praktyki związane z zdr stwarzają rodzaj nieza­ leżności (z racji okazji do wyjść, jakich dostarczają), a co się tyczy samego transu, dają możliwość wywiera­ nia presji na otoczenie (porównywalnej do tego jakim może być omdlenie lub atak nerwowy w naszym społe­ czeństwie); płeć męska nie ma w dziedzinie zâr więcej przywilejów, co w ogólnie rozpatrywanym iluminizmie,28 kobiety znajdują w nim poświadczenie równo­ ści z mężczyznami (za pośrednictwem „istot”, dzięki którym mogą społecznie odgrywać role męskie). Mówiąc ogólnie, jest prawdopodobne, że jeśli teatr jako taki posiada pewną wartość katharsis lub „oczysz­ czenia” pasji, namiętności (mniej szkodliwych od mo­ mentu kiedy zostały uzewnętrznione w akcji scenicz­ nej), to z tego punktu widzenia wartość jeszcze większą musi mieć taki teatr, gdzie daleka od ugrzęźnięcia w bierności lub od wyjścia z siebie dla czystej gry osoba jest całkowicie zakwestionowana, oprócz tego, że może ona w pewnej mierze stworzyć sobie sama sceny, któ­ rych staje się protagonistką. Taki jest przypadek zebrań i ceremonii, które mają miejsce dzięki kultowi zâr i wydaje się słuszna myśl, że adept zyskuje dzięki nim pewną euforię, pozytywną ko­ rzyść, która może skłaniać go do przywiązania się do tych praktyk, tak samo zniechęcających jak i ich rezultaty. Wydaje się, że dotykamy tego, co stanowi wielką siłę magii (wbrew zaprzeczeniom, jakich nieustannie wymie­ rza im doświadczenie) - elementów afektywnych, jakie uruchamia, z ich materiałem mitycznym, z obrazami, a także z częścią dramatu i spektaklu, które zawiera. Przełożyła Joanna Pawelczyk Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 136 Czwarty rozdział książki Leirisa pt. Conscience et incon­ science chez les protagonistes des scènes de possession, pod polskim tytułem Opętanie w kulcie zâr, ukazał się w tłum. Moniki Mazurkiewicz w Dialogu 1988/2. Kapłanka kultu zâr, którą Leiris poznał w trakcie wypra­ wy Dakar-Dżibuti. Często można ją spotkać na kartach drugiej części dziennika wyprawy pt. Afrique fantôme. Autorem określenia komedia rytualna jest Alfred Métraux. Leiris często podkreślał, że jemu zawdzięcza inspirację owego podejścia. Zobacz: Alfred Métraux, La comédie rituelle dans la possession w: Diogène, nr 11, 1955 [przyp. tłum.]. To zdarzenie, które zaszło u Malkâm Ayyahu 23 paź­ dziernika 1932 po południu, opowiedziano mi i Abbie Jérôme nocą podczas wâdâga. 236 C, fol. 8 v°. Ibid., fol. 10 v°. luarâ, czysty, 236 C, fol. 3. Hâdrâ (arab.) «obecność, zebranie», seans litanii i tań­ ców ekstatycznych (E. Dermenghem, Le culte de saints dans l’IslamMagrébin, Paryż, Gallimard, 1954, glossaire). 236 A, fol. 23. Uznające, że w Chrystusie jest tylko jedna, boska natu­ ra, a natura ludzka zaraz po wcieleniu została przez bo­ ską wchłonięta. Monofizytyzm został odrzucony przez papieźa Leona I i sóbor chalcedoński (541). Ustalenia soboru chalcedońskiego zostały odrzucone w Egipcie, �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR Etiopii i Armenii, co zapoczątkowało powstanie Kościo­ łów przedchalcedońskich [przyp. tłum.]. 10 Abba Jérôme zauważa w jednej z pieśni zâr użycie słowa azubâ, które przywoływałoby akcję zrzucenia z siebie więzów, rozigrania. 11 Odnotujmy jednak, że niektóre zâr (na przykład Râhêlo) przychodzą, by spowodować nie nieszczęścia indywidual­ ne, lecz klęski dotykające całą społeczność, jak epidemie i choroby zwierząt hodowlanych. Kult im poświęcony do­ tyczy więc interesu ogółu. 12 Oto dla przykładu fragment fukkarâ Seyfu Cangar zano­ towanego 7 września 1932 wg relacji Malkâm Ayyahu i Enqo Bâhrey (236 A, fol. 50 v°): arbâ aqwâdâs Obdarzający czterdziestu! arbâ mallâs Wynagradzający czerdziestu! yârbâw mari Przewodniku czterdziestu! yârba sari Organizatorze czterdziestu! si nadâfi Który rani tysiące! si asnaddâfi Który każesz zranić tysiące! si garâfi Który chłosta tysiące! si asgarrâfi Który każesz wychłostać tysiące! Sayfu Cangar Sayfu Cangar! Yâwloc mâgar Podporo awlyâ! [...] genn tayyâqi Inkwizytorze dżinów! Bâhr talâqi Który zanurza się w morzu! Ya Râhêlo wandem Bracie Râhêlo! Dwa mityczne epizody odnoszące się do Sayfu Cangar są przywołane w tym tekście: pierwszy - jak przekraczając Morze Czerwone, wracając z Jeruzalem w towarzystwie zâr, które pobierały nauki wraz z nim i które wraz z nim tworzą grupę „czterdziestu” stał się ich aqwâdâs dostarczając im magicznie maqwâdasâ albo odpowiednich ofiar rytualnych; drugi - jak oswobodził swoją siostrę Râhêlo, kórą porwał i uprowadził do Białego Nilu pewien dżin (epizod, który na pewno przywoła w swoim fukkarâ ten, kto celebruje jako Sayfu Cangar, kiedy przystępuje się do typu „ rzucenia dangarâ”, dla którego teatrem jest strumień). Sayfu Cangar, dobry chrześcijanin zawsze zaczyna fukkarâ recytacją formuły basmulâb (ba-semu la-ab) lub basmââb (ba-sema-ab) : „w imię ojca i syna i ducha świętego”. 13 W ten sposób, wg Enqo Bâhrey, kiedy kobiece zâr Sasitu ujawnia się w trakcie wadâgâ opuszcza się lampę, aby stworzyć półmrok. W przeciwieństwie do innych awlyâ (dla których trzeba zmniejszyć oświetlenie, a nawet do­ mowy ogień), Sayfu Cangar lubi żywe światło i Arab Zaynę „szuka światła dość silnego, ale łagodnego na twarz” (236 D, fol. 19 v°). 14 Allafac porównuje nastrój kobiety, która idzie wieczo­ rem na wadâgâ do tego, „gdy idzie się na ślub lub tańczyć i śpiewać” (236 C, fol. 49). W małżeństwie, w którym kobieta jest opętana, często panuje niezgoda. Najczęst­ sze zarzuty wobec kobiety należącej do konfraterni to marnotrawstwo z powodu uczęszczania na ceremonie zâr, zaniedbywanie męża i wymaganie od niego wydat­ ków w formie ofiar i darów dla zâr. 15 Był czas, gdy w Addis Abebie domostwa zâr podlegały takiemu samemu opodatkowaniu, co „domy tag”, kaba­ rety, gdzie podaje się hydromel [wino miodowe, miód pit­ ny, przyp. tłum.], które są praktycznie domami publicz­ nymi. 16 Kiedy Abba Jérôme zamieszkał w naszym obozie, jego dwaj służący, Kâsâhun i Unatu, wynajmowali pensję u Malkâm Ayyahu. 17 Niektórzy z otoczenia Malkâm Ayyahu przypisywali upa­ dek jej byłego zięcia, alaqâ Hayla Mikâêl Abarrâ, który 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 137 był bardzo szanowanym uzdrowicielem i popadł w nędzę temu, że jego zâr opuściły go dla zawodowej opętanej, która przyciągnęła ich do siebie prezentami. Czy mamy przez to rozumieć, że jego klientela porzuciła go dla kon­ kurentki (prawdopodobnie z racji wyższości jej docho­ dów), i u której panował większy przepych? Tak było z Aggadac, byłą prostytutką z Asmary. Taki był przypadek Denqnas i Adanac, którym Malkâm Ayyahu regularnie prawiła morały na temat ich prowadzenia się. Uzdrowiciel może jednak odmówić, pod takim czy in­ nym pretekstem, osobie, której nie chce leczyć. Skąd­ inąd jest w zwyczaju, że zanim podejmie się terapii, upewnia się za pomocą przepowiedni (np. obserwacji pa­ lonego kadzidła, przyniesionego przez pacjenta) czy jego gembâr los [dosł. czoło, przód] jest w zgodzie z gembâr pa­ cjenta. Nie szczędzi się pochwał dla uczciwości uzdrowi­ ciela, który stwierdza, że jego interwencja byłaby niesku­ teczna i odsyła konsultującego się lub poleca mu innego uzdrowiciela, co do którego można mieć nadzieję, że bę­ dzie bardziej pomocny. I tak, wieczorem 13 września 1932, Malkâm Ayyahu wy­ kluczyła z wadâgâ pewną kobietę. Widząc ją snującą się na środku pomieszczenia i trzęsącą się jak gdyby miała robić gurri, Malkâm Ayyahu stwierdziła, że jej dom nie jest „domem wariatów” i zapytała, kto przyprowadził tę kobietę. Jedna z adeptek odpowiedziała, że to pewien nieznajomy, który zniknął natychmiast po przyprowa­ dzeniu jej. Malkâm Ayyahu odparła, że nie życzy sobie „zâr prostytuowanego”. W sumie jednak przystała na obecność nieproszonej, którą znała już z wcześniej prze­ prowadzanej terapii, dzięki której kobieta ta mogła uro­ dzić dziecko. Odnośnie bori haousa, H. Jeanmaire zauważa wagę styli­ zacji jako przeniesienia ku dosłownemu teatrowi: „Opętanie indywidualne - na zasadzie mechanizmu psy­ chologicznego i autosugestii, które zjawiska halucynacyjne odnoszące się do „wielkiego ataku” histerycznego ustanowiły klasycznym - odwołuje się się do „charakte­ ru”, w który wciela się opętany - duchowi, który go opętuje przypisuje się taki czy inny charakter. Aspekt te­ atralny tych „im itacji” budzi ciekawość, staje się naturalnym i prawie koniecznym odwołanie do scenek czy skeczy, które są przecież zalążkiem teatru”, w: Diony­ sos, op. cit. W podwójnym sensie tego słowa, które u Arystotelesa oznacza „opętanie, uczucie obecności bożej i jej oddzia­ ływania”, H. Jeanmaire, ibid., s. 317. 236 B, fol. 57 v°-58 i 236 C, fol. 16 v° i 52. 236, fol. 47 v°. P. 515. Wg Pierre de Lancre, Tableau de l’inconstance des mauvais anges et démons, Paris, 1612. Przypadek Enqo Bâhreya, adepta i marigêtâ czy przewod­ niczącego chóru dabtarâ z jego parafii, nie przeczy temu twierdzeniu: był on opętany, ale jego zâr zostało przenie­ sione na jego żonę (236 A, fol. 53). Jest możliwe, że twierdzenie ojca Ayyala nie dotyczy opętanych będą­ cych uzdrowicielami. Człowiek nazywany Abbâ Wâ podczas mojego pobytu w Gondarze był najbardziej znanym oświeconym na pół­ nocy Etiopii. Jednak trzeba wspomnieć wielką sławę, któ­ rą w tym samym czasie cieszyła się Sebbâs, zwana „Naszą Panią z Arusi”, profetka szanowana w całym kraju. �Taniec opętanych. Misja Dakar-Dżibuti, 27 września 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97b5a709e2ac0f08b9f09d63e9532121.pdf b2a201d843a56c4de87eaf2f41801fa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6408 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Bacon, Francis (1909-1992) Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5981 Title A name given to the resource O sobie/ do siebie (Listy Michela Leirisa do Francisa Bacona)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.151 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bacon, Francis Leiris, Michel Kędzierski, Marek (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FRANCIS BACON, MI CHEL LEIRIS L epiej niż ktokolwiek inny, Michel Leiris poka­ zał nam, że ludzka wielkość jest w intymny sposób powiązana z pustką. Dla mnie, jego dzieło jest nie tylko dokumentem, który przyczynia się do wzbogacenia naszej wiedzy o człowieku, ale również osobistym świadectwem, które głęboko mnie przeszywa. Rozpacz i momenty przejaśnienia. Granica między nimi tworzy rodzaj skomplikowanego łańcucha, który rozwija się wzdłuż tragicznej i niezwykle twardej liny, naprężonej od narodzin aż po śmierć. (F. Bacon Michel Leiris, „L’Ire des Vents” 3-4/1981, s. 139; przełożył Tomasz Szerszeń) Paryż, 1 grudnia 1981 r. Drogi Panie Francisie, Dziękuję za wyjaśnienie mi (przez Eddy’iego Batache’a), jak pojmuje Pan realizm. Ja też jestem przeko­ nany, że do rzeczywistości docieramy wyłącznie po­ przez naszą subiektywność, w rezultacie czego nie tylko nie możemy być całkowicie „obiektywni”, lecz pójdę dalej - byłoby wręcz niedorzeczne próbować być obiektywnym, bowiem to, co trzeba oddać w transkrypcji to nie rzecz sama w sobie, tylko nasza percepcja tej rzeczy. Co do ekspresjonizmu, to irytuje mnie w nim aspekt karykatury: powierzchowne akcentowanie pew­ nych cech [przedstawianej] rzeczy, dla uzyskania „efektu”, zamiast próby - a to jest trudniejsze - próby dostarczenia nam, w całej głębi, możliwie najżywszego przekładu. Co do możliwości bycia realistą przy malowaniu te­ matu tragicznego lub mitologicznego, wydaje mi się, że możemy tego dokonać, po prostu zdając w pełni sprawę z naszej reakcji na te tematy bez, próby ich ilu­ strowania. Muszę wszakże przyznać, że w tym punkcie nie mam absolutnie jasności! Choć jest to ohydnie skomplikowane, mam na­ dzieję uporać się ze wszystkim, idąc tropem głębokiej refleksji nad Pańskimi dziełami i tym, co mówi Pan o swojej pracy. Bardzo serdecznie pozdrawiam i do rychłego, mam nadzieję Michel Leiris Proszę mi wybaczyć niezbyt wyraźne pismo i skre­ ślenia... Jednakże piszę Panu o czymś, co zbytnio mnie angażuje, bym potrafił wypowiadać się bezna­ miętnie. Paryż, 25 lutego 1982 r. Drogi Panie Francisie, dziękuję serdecznie za piękną przesyłkę od Pana, tym bardziej dla mnie interesującą, że zmusza mnie do poważnej refleksji nad tym, co w związku z Pań­ skim dziełem przychodzi mi do głowy na temat re­ alizmu. O sobie / do siebie Listy Michela Leirisa do Francisa Bacona Wydaje mi się, że termin „realizm” można zasto­ sować do Pańskiego ostatniego tryptyku, ale nie ulega dla mnie wątpliwości, że mamy tu do czynie­ nia - zresztą podobnie jak w przypadku tryptyku in­ spirowanego Oresteją - z realizmem, którego ze­ wnętrzny związek z zewnętrznym światem jest bardzo luźny. Strasznie wolno idzie mi praca nad tekstem, któ­ ry postanowiłem Panu poświęcić i naprawdę przy­ kro mi z tego powodu. Gromadzę mnóstwo notatek, ale jeszcze nie czas na przystąpienie do końcowej redakcji. Proszę mi szczerze napisać, czy nie złości Pana za­ nadto moje opóźnianie wydania tej książki! Mam wielką nadzieję zobaczyć Pana niebawem i mieć sposobność porozmawiać z Panem osobiście o tych sprawach. Bardzo serdecznie pozdrawiam, Michel Leiris Paryż, 3 kwietnia 1982 r. Drogi Panie Francisie, Wciąż zastanawiam się nad zagadnieniem realizmu w połączeniu z Pana twórczością. Ale to się zdecydo­ wanie wlecze... Znowu się wdałem w poetyckie gry słów, tak jak za dawnych, surrealistycznych czasów. Oto jak interpre­ tuję (bawiąc się we wróżkę) słowo realizm Realizm - obstawiać nisko i trafiać w sedno (to sama sztuka, tu i teraz). To, do czego w sumie sprowadza się dla mnie re­ alizm, to nie tyle zgodność z rzeczywistością zewnętrz­ ną, ile subiektywne pragnienie uzyskania (bez nadęć) czegoś, co przynajmniej będzie miało taką wagę jak tak zwana rzeczywistość. Proszę mi wybaczyć ten brak jasności - mam na­ dzieję, że niebawem wszystko się rozświetli. Dziękuję za piękną przesyłkę z Barcelony. Z wielkim oddaniem, Michel Leiris (za: Leiris M. Francis Bacon ou brutalité du fait, wszyst­ kie listy przełożył Marek Kedzierski) 151 �Francis Bacon Portret Michela Leirisa, 1976, Centre Georges Pompidou, Paryż. Za: Francis Bacon, Centre Georges Pompidou, Paris 1996. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/433e0af0da176f1282f34254a8e16322.pdf 15153a5fcd304d657e3bb544bec88422 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4051 Title A name given to the resource Konkursy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.161-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski KONKURSY Konkursy, podobnie jak turnieje, czy zawody spor­ towe mają jedną cechę wspólną — element r y w a l i z a ­ cji. K o n k u r s wyłania najlepszego interpretatora m u z y ­ k i Chopina, p r o j e k t przyszłego pomnika, najlepszy pla­ kat czy utwór muzyczny. Rywalizacja może być celem p Jstawowym, ale również i środkiem, dzięki któremu ożywia się zamie­ rające zawody i umiejętności, k i e r u j e zainteresowanie np. na współczesną problematykę. Rywalizacja w każdym przypadku jest czynnikiem 1 obudzającym uwagę publiczności toteż konkursy cie­ szą się zwykle dużym zainteresowaniem. Dlatego też chętnie w y k o r z y s t u j e się je w celu propagandowym, wiedząc, że są one skutecznym środkiem popularyzacji różnych idei, wydarzeń i osób. K o n k u r s y są przy t y m jednym z najbardziej eko­ nomicznych sposobów osiągania zamierzonego celu. Za­ pewniają dzięki r y w a l i z a c j i , nagrodom i reklamie dużą liczbę uczestników, którzy podejmują zadanie k o n k u r s o ­ we na własny koszt i ryzyko. K o n k u r s y na sztukę ludową mają charakter szcze­ gólny. Nigdy ich celem nie jest wyłonienie najlepszego twórcy czy dzieła. Element r y w a l i z a c j i podporządkowa­ ny jest w nich celom szerszym, związanym z opieką nad ludową twórczością. K o n k u r s y są b o w i e m j e d n y m z w a ­ żnych instrumentów naszej p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . Pełnią też one w okresie rozpadu dawnej k u l t u r y chłopskiej rolę, którą uprzednio odgrywała opinia śro­ dowiska. Łatwość sprzedaży prac, nawet j a w n i e nieu­ danych, obfitość wszelkich kiermaszów, „Cepeliad" i fe­ stiwali wpływa negatywnie na poziom współczesnej twórczości ludowej. Nie są temu w stanie przeciwdzia­ łać Komisje etnograficzno-artystyczne „Cepelii", ponie­ waż rzeczy odrzucone — bez oporu kupują inne i n s t y t u ­ cje. W tych w a r u n k a c h j e d y n y m i rzeczywiście silnymi i skutecznymi bodźcami są w y s t a w y indywidualne, któ­ re mobilizują twórców, rozsądnie pomyślane konkursy i nieliczne zamówienia muzeów czy znających się na rzeczy kolekcjonerów. Konkursy są jednak czynnikiem najważniejszym i f a k t ten wyznacza ich szczególne miejsce w systemie opieki nad sztuką ludową. Twórcy, niezaangażowani w prace sprzedawane ...gdzieś" i „komuś", przywiązują wagę do swych dzieł pokazywanych na pokonkursowych wystawach. Przeży­ wają silnie swe sukcesy czy niepowodzenia. Zależy i m bardzo na reakcji widzów. Gotowi są ponieść duże t r u ­ dy i w y d a t k i , byle przyjechać na wernisaż. Tak np. na otwarcie pokonkursowej w y s t a w y haftów w T o r u n i u przyjechało fc'8 osób a więc ok. 32% wszystkich uczest­ ników. Podobnie jest i gdzie indziej. Niestety nie badano stosunku twórców do opinii j u r y i publiczności w y s t a w o w e j . Nie w i e m y z czyim zda­ niem liczą się więcej, nie w i e m y też w jakiej mierze interesują ich prace innych uczestników, czy traktują tip. wystawę pokonkursową jako źródło inspiracji, a je­ śli tak to kiedy, w j a k i c h dziedzinach. Z moich obser1 I I . 1. Jan Madej, Dziewin, w o j . tarnowskie, Bartosz Gło­ wacki, rzeźba w drewnie, wys. 41 cm., 1974 r. w a c j i w y n i k a , że zapożycza się rozwiązania tematyczne w rzeźbie czy t k a n i n i e podwójnej, ale rzadko w ręko­ dziele o cechach regionalnych, jak np. w hafcie czy w y ­ cinance. 2 K o n k u r s y odegrały w okresie p o w o j e n n y m dużą rolę. O ich ścisłym powiązaniu z a k t u a l n y m i potrzeba­ m i świadczy zmiana hierarchii zadań postulowanych w poszczególnych etapach. W pierwszym — usuwania z n i ­ szczeń i zmiany s t r u k t u r y społeczno-ekonomicznej k r a ­ j u — penetracje, w y s t a w y oraz konkursy pozwalały ustalić co zachowało się z dawnej sztuki ludowej, gdzie i kto jeszcze rzeźbi, tka, wycina czy wypala g a r n k i . Szukano wówczas odpowiedzi nie t y l k o na pytanie „co ocalało", ale również na drugie, nie mniej ważne — „co było". Po raz pierwszy formułowano bowiem ca­ łościowy program badań i opieki nad sztuką ludową. Pośpiesznie starano się zapełnić białe plamy na mapie dotychczasowych badań. Często w y s t a w y i konkursy poprzedzały systematy­ czne badania, penetrując teren. I ta właśnie rola penetracyjno-rozpoznawcza dominowała w pierwszym okre­ sie. Już jednak w latach 1950—1954 konkursy zaczęto traktować jako narzędzie realizacji nowych i d e i w p o l i ­ tyce k u l t u r a l n e j . Funkcje propagandowo-dydaktyczne przesłoniły wówczas informacyjno-rozpoznawcze. Forsu­ jąc nową tematykę i realistyczny sposób jej i n t e r p r e t a ­ cji spodziewano się, że odzwierciedli ona patos zachodzą­ cych przemian w świadomości twórców i całego w i e j ­ skiego społeczeństwa. Setki m a r t w o poczętych tematy­ cznych rzeźb i wycinanek, nagrodzonych w t y m okresie, spoczywa do dziś w magazynach muzealnych. Smutny 161 �П. 2. Stefan Glowiak, Pogwizdów, w o j . rzeszowskie, Fryderyk Chopin, rzeźba ceramiczna, w y m . 17,5X21,5 cm. 1974 г. I I . 3. Tadeusz Cąkała, Sobiska, w o j . siedleckie, Bolesław Prus, drewno, wys. 61 cm, 1974 г. I I . 4. Stanisław Dużyński, Zawidz Kościelny, w o j . płockie, Wincenty Witos, drewno polichromowane, wys. 34,5 cm., 1974 г. I I . 5. Sta­ nisław Miechówka, Ustroń Zawodzie, gm. Ustroń, w o j . bielskie, Opiekun dzieci dr Korczak, rzeźba w drewnie, wys. 55 cm., 1974 r. 162 T �dowód obosieczności broni jaką są konkursy. A l b o w i e m dobrze pomyślane stymulują rozwój, ale ustawione nie­ prawidłowo sprzyjają rozkładowi t r a d y c y j n y c h w a r t o ­ ści, degrengoladzie artystycznej. Dostrzec to można wyraźnie w obecnym okresie, kiedy zanikowi t r a d y c y j n e j sztuki na w s i towarzyszą co­ raz silniejsze bodźce z zewnątrz, a wśród nich również konkursy. Liczba ich wyraźnie wzrosła w latach sie­ demdziesiątych, przy czym zróżnicowały się cele, które realizują poszczególne t y p y konkursów. Ten właśnie okres uczynimy przedmiotem zaintere­ sowania. K o n k r e t n i e — wycinek czasowy od początku 1974 r. po połowę 1978 r. Wtedy to bowiem miały m i e j ­ sce najważniejsze po w o j n i e konkursy ogólnopolskie w T o r u n i u , Warszawie i K r a k o w i e , w t e d y podjęto ponow­ nie próby inspirowania twórczości l u d o w e j n o w y m i te­ matami. Niektóre konkursy, zwłaszcza większe, o znaczeniu ogólnokrajowym, znam z uczestnictwa w j u r y , inne •— z p u b l i k o w a n y c h i n f o r m a c j i , katalogów i wzmianek w prasie. Dane statystyczne opieram na kronice zamiesz­ czonej w zeszytach „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . K r o ­ nika ta ma jednak charakter niepełny, oparta jest na nadsyłanych informacjach i w y c i n k a c h z prasy. Podane dane liczbowe należy więc uznać za zaniżone, zwłasz­ cza w odniesieniu do imprez lokalnych, o mniejszym znaczeniu. Ogółem w o m a w i a n y m okresie roztrzygnięto ponad 200 konkursów, w t y m : 2 — międzynarodowe (na l a l k i regionalne), 17 — ogólnokrajowych (w t y m i tematyczne), 102 — regionalne i wojewódzkie; w t y m 29 objęło w i e ­ le dziedzin twórczości, a 73 t y l k o jedną dziedzinę, 20 — tematycznych, o zasięgu regionalnym i wojewódz­ kim, 5 — mających na celu zachęcić młodzież do k o n t y n u o ­ wania dawnych f o r m i umiejętności, 33 —• mieszanych, zarówno dla twórców ludowych j a k i amatorów (w t y m 17 na pamiątki regionalne), 20 — dla amatorów, twórców nieprofesjonalnych. K o n k u r s y ogólnokrajowe obejmowały 12 imprez o charakterze tematycznym (w t y m 5 rzeźbiarskich). Nietematyczne k o n k u r s y objęły: haft (1), w y c i n a n k i (1), tkaniny (1), instrumenty muzyczne (1). Ponadto jeden konkurs objął młode talenty. Wśród 73 konkursów regionalnych i wojewódzkich, poświęconych t y l k o jednej dziedzinie twórczości rozrzut tematów był następujący: 17 — plastyka obrzędowa, 11 — k w i a t y sztuczne, pająki i ozdoby z bibuły, 9 — rzeźby (w t y m 1 w węglu), 8 — haft i k o r o n k i , ti — malowane domy (Powiśle Tarnowskie, K u j a w y ) , 4 — szopki krakowskie, 3 — kowalstwo artystyczne, 3 — wycinanki, 3 — garncarstwo, 2 — ręcznie malowany fajans, po 1 — ozdoby choinkowe, rzeźby ceramiczne, plecion­ k i , instrumenty muzyczne, obrazy na szkle i t d . Wysokość nagród pierwszych na konkursach m n i e j ­ szych wahała się między 1 a 3 tysiącami złotych, na większych, regionalnych i wojewódzkich dochodziła do 5 tysięcy. W konkursach ogólnopolskich w 1977 i 1978 r. takich jak „Rodzina w sztuce l u d o w e j " czy „Praca r o l ­ nika w twórczości l u d o w e j " — I nagrody wynosiły 10 000 zł, I I — 5—7 000, I I I 3 000—5 000 zł. 3 k u l t u r y . Cztery ogólnopolskie konkursy tematyczne za­ inicjowała redakcja pisma „Gromada — Rolnik Polski". W składzie organizatorów widniały z reguły nazwy i n s t y t u c j i , które bądź patronowały k o n k u r s o w i ( M i n . K u l t . i Sztuki, Urzędy Wojewódzkie), bądź partycypo­ wały w kosztach jego organizacji, fundowały nagro­ dy i t d . Niektóre k o n k u r s y mają już swoją tradycję, orga­ nizowane systematycznie przez te same instytucje i doś­ wiadczony zespół ludzi. Takie są np. coroczne k o n k u r ­ sy na szopki krakowskie, na współczesną rzeźbę l u d o ­ wą K a r p a t polskich, na malowane domy w Zalipiu, na zdobnictwo bibułkowe w Żywcu, k w i a t y z bibuły w M y ­ ślenicach, palmy i pisanki w Łysem, na sztukę s a k r a l ­ ną w Kielcach, na sztukę ludową Borów Tucholskich czy regionu miechowskiego. Z imprez o c y k l u d w u l e t ­ n i m wymienić należy „Biennale Fajansu włocławskie­ go" i „Biennale l a l k i " . K o n k u r s y wspólne dla twórców ludowych i amato­ rów organizowano przeważnie w województwach północ­ nych i zachodnich, ale także w w o j . toruńskim i n o w o ­ sądeckim. Jeden k o n k u r s — zorganizowany przez M i e j ­ skie W o j . Łódzkie — objął łącznie sztukę ludową i r o ­ botniczą. Z i n i c j a t y w y „Cepelii" (przy współpracy Związ­ k u Kół Gospodyń Wiejskich, M i n . K u l t . i Sztuki i W o j . Domów K u l t u r y ) odbyły się we wszystkich wojewódz­ twach przeglądy, orientujące w t y m co wieś w y t w a r z a , zarówno na potrzeby instytucji handlowych jak dla sie­ bie. („Rękodzieło artystyczne wsi'" wystawa prac wyróż­ nionych: Łódź, V — V I I I 1978). Wbrew zaleceniom w i e l u ekspertów miały miejsce również konkursy z nagrodami dla amatorów. Ponieważ 1 5 I n i c j a t o r a m i konkursów były przeważnie muzea, zrze­ szenie „Cepelia", Wydziały K u l t u r y , wojewódzkie domy 163 �П. 6. M a r i a n Brudek, Bogoria, w o j . tarnobrzeskie, O. Maksymilian Kolbe, płaskorzeźba w drewnie, w y m . 35X29 cm., 1974 г. I I . 7. K r y s t y n a Adamczyk, Leszczyny, w o j . radomskie, Czołg niemiecki i partyzant, drewno m a l o w a ­ ne, wys. 16 cm., 1975 r. „Kronika" w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " odnotowuje t y l k o ważniejsze imprezy — liczbę 18 konkursów (w t y m 1 ogólnopolski, org. CRZZ — K w i d z y n , 1976 r.) należy traktować t y l k o jako sygnał. Równolegle organizowa­ no środowiskowe i wojewódzkie przeglądy, m . i n . w r a ­ mach I i I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. For­ ma przeglądu lepiej zdaje się odpowiadać idei r u c h u amatorskiego, w każdym razie mniej sprzyja jego k o ­ mercjalizacji i ambicjonalnym wynaturzeniom. Konkursów i przeglądów dla amatorów nie będzie­ my omawiali na t y m miejscu, wykraczają bowiem poza ramy tematu. Zwróćmy jedynie uwagę na f a k t wyraź­ nego zacierania się granic między twórczością ludową i amatorską — zwłaszcza w malarstwie i rzeźbie. Proces jest dwustronny, twórcy wiejscy inspirują się m i e j s k i m i wzorami i odchodzą od zasad artystycz­ nego myślenia, cechujących tradycyjną sztukę ludową, amatorzy zaś coraz częściej nawiązują właśnie do tych zasad, do stylistyki ludowej. Sytuacje są często zatarte, amatorzy paradują na kiermaszach w „ludowych" kostiumach, sprawionych specjalnie na takie okazje (np. Waraszkiewicz, Furgała), 164 lub też w sezonie t u r y s t y c z n y m przebierają się w stare łachy (Toborowicz), aby wyglądać bardziej „ludowo", p r y m i t y w n i e . Coraz t r u d n i e j zwłaszcza w rzeźbie i m a ­ larstwie oddzielić amatorów od twórców ludowych . N i e ­ kiedy zależy to t y l k o od świadomego przejęcia określo­ nej konwencji, od rodzaju przyjętej w danym okresie stylistyki . Na niektórych konkursach, zwłaszcza dotyczących rzeźby i obrazów j w szkle, starano się eliminować ama­ torów (np. „2 konkurs współczesnej rzeźby ludowej K a r ­ pat Polskich"), kiedy indziej tworzono osobne grupy, np. twórców ludowych, amatorów i młodzieży a w k o n ­ kursie rabczańskim („Malarstwo na szkle K a r p a t Pol­ skich") w ogóle zrezygnowano z jakiegokolwiek podzia­ łu wyodrębniając jedynie dzieci i młodzież . Ogromna liczba konkursów, prawie jeden tygodnio­ wo, wskazują na popularność tej f o r m y działania. Przed wojną, a nawet w pierwszych kilkunastu latach po w y ­ zwoleniu konkursy należały do imprez organizowanych sporadycznie, obecnie należą do ulubionych f o r m dzia­ łania. Weszły one, podobnie jak wystawy, kiermasze, d n i miast, święta jabłoni czy gwarków, cepeliady i festi5 e 7 8 9 �wale — do repertuaru współczesnej k u l t u r y popularnej, do masowych f o r m r o z r y w k i i działalności oświatowo-upowszechnieniowej. T r a k t u j e się je często jako rodzaj w y s t a w , a ściśle mówiąc za etap przygotowawczy do nich. Organizato­ rzy cenią sobie podobne imprezy, dają i m bowiem po­ czucie dobrze spełnionego obowiązku, popierania sztu­ k i ludowej, działalności na polu k u l t u r y . Wiedzą, że ich działalność uznana będzie za pożyteczną. K o n k u r s y są przy t y m bezpieczne, nie budzą k o n ­ t r o w e r s j i , a gdy temat ich jest odppwiednio w y b r a n y — t r a k t u j e się je jako „ważne" bez względu na rezultaty artystyczne. Uznaje się je za łatwą i efektowną formę uświetnienia rocznic. D a w n i e j bito z takiej okazji me­ dale — obecnie ogłasza się konkurs i w y d a j e okoliczno­ ściowe znaczki pocztowe oraz p l a k i e t k i . Czasem odnieść można wrażenie, że inicjator n a j p i e r w decyduje się na konkurs, jako formę wykazania swej aktywności, a do­ piero potem szuka tematu k o n k u r s u . Jest przeświadczo­ nym że czyni dobrze, pomaga, opiekuje się i byłby bardzo zaskoczony, gdyby m u wskazano ujemne s k u t k i takiego działania. Wszyscy są przekonani, że organizując k o n ­ kursy, kiermasze, a nawet plenery, są mecenasami, wręcz dobrodziejami sztuki. Niestety nieświadomość nie roz­ grzesza tych, którzy z urzędu mają obowiązek być świa­ d o m y m i . Pisałem w 1976 r. O sztuce ludowej, kon­ kursach i kryteriach ocen: „Obrodziło w t y m r o k u wszędzie, jak Polska długa i szeroka, w każdym p r a w i e województwie chcą się szczycić i opiekować sztuką ludową. Robią kiermasze, t a r ­ gi, festiwale, cepeliady i sympozja. Gazety, muzea, insty­ tucje — nawet takie jak Straż Pożarna, każdy chce swój k o n k u r s ogłosić. Zrobiła się moda na nie, na te konkursy. Głównie dla rzeźbiarzy. Są okresy, gdy twór­ cy wyrobić się nie mogą, bo to — i na wojsko, i na dziecko, na strażaka, Sienkiewicza, Żeromskiego, na te­ matykę religijną i na świecką. A do tego muszą rzeź­ bić na w y s t a w y regionalne, własne i krajowe, na k i e r ­ masze, targi, dla Desy i Cepelii, dla turystów z k r a j u i zagranicy. Chciałoby się zawołać: Boże! Chroń nas przed nadmiarem przyjaciół, bo od wrogów sami się obronimy. Poszczególne i n i c j a t y w y są oczywiście rozsądne, n i k t nie podważa sensu targów czy konkursów. Rzecz t y l k o w t y m , że — po pierwsze: nie wszystkie i n i c j a t y w y , a zwłaszcza konkursy, są sensowne i sprzyjają rozwo­ j o w i współczesnej twórczości l u d o w e j — po drugie: złe jest, że i n i c j a t y w tych jest za dużo, że zaczęły prze­ kraczać możliwości twórców, rozsądną gospodarkę ich uzdolnieniami. Nadmiar imprez staje się groźny dla sztuki l u d o ­ w e j , jej losów, dla jej poziomu. H a m i l t o n w j e d n y m ze swoich znakomitych felietonów pisał o zagłaskaniu kota na śmierć. B o j ę się „zagłaskania" sztuki l u d o w e j " . J Nadmiar konkursów prowadzi do obniżenia pozio­ mu prac, w y k o n y w a n y c h niemal zawsze w pośpiechu. Mówił o t y m i pisał organizator w i e l u ważnych k o n ­ kursów, dyrektor M u z e u m Etnograficznego w T o r u n i u , Aleksander B ł a c h o w s k i . Świadomość tych niebezpie­ czeństw ma również Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, które w jednej z wewnętrznych i n s t r u k c j i postuluje p o d ­ noszenie poziomu konkursów, targów i festiwali sztuki ludowej, dodając, że liczby tego t y p u imprez nie należy zwiększać . Wydaje się, że w d r u g i m półroczu 1977 i pierwszym 1978 r. sytuacja uległa poprawie (między i n n y m i również na skutek ograniczenia możliwości finansowych poten­ cjalnych organizatorów). Zmniejszyła się liczba k o n k u r ­ sów „okazjalnych", więcej było natomiast konkursów przeglądowych . Poziom konkursów i urządzanych na zakończenie wystaw zależał od dwóch podstawowych czynników: stopnia żywotności samej dziedziny sztuki l u d o w e j oraz kompetencji organizatorów. Tam gdzie zespół etnogra­ fów, plastyków i działaczy był nieprzygotowany, a w j u ­ ry przeważały głosy osób niezorientowanych w zagad­ nieniach artystycznych, zdarzały się w y s t a w y na n i s k i m poziomie, wręcz popularyzujące wzorce drobnomieszczańskiego kiczu. Miało to miejsce wówczas, gdy uczestnicy nadsyłali prace odbiegające od t r a d y c y j n y c h f o r m , zgodne z współ1 0 11 n 13 165 �czesnymi upodobaniami ich środowiska. W t a k i c h sy­ tuacjach doświadczenie etnografa okazuje się często niewystarczające. Nastawiony na f o r m y tradycyjne bywa bezradny wobec rzeczy wykraczających poza konwencję regionu. Źle jest, gdy odrzuca nowe rozwiązania, jako nie mieszczące się w jego widzeniu t r a d y c j i , jeszcze gorzej gdy staje na stanowisku, że ludowe jest to wszy­ stko, co stworzył z w e r y f i k o w a n y twórca l u d o w y . W czasie, gdy twórca jest kontynuatorem d a w ­ nych f o r m t y l k o w niektórych sytuacjach i dziełach, a odchodzi od nich, gdy pracuje dla własnej przyjemności, — nie można go uznać za „ludowego" w e wszystkich przejawach jego działalności. Stwierdzenie takie może dziwić, może śmieszyć, niemniej wj'raza aktualną s y t u ­ ację, kiedy to twórca ludowy jest wyrazicielem jedno­ cześnie i dawnej estetyki i współczesnej. Jest to już bo­ w i e m nie ten twórca, oo przed kilkudziesięciu laty i sko­ ro chcemy go nadal tak nazywać, to przyjmując k o n ­ sekwencje zaszłych przemian. Konieczna jest więc postawa oceniająca, i to nie tylko z pozycji dawnych wzorów regionalnej sztuki. W okresie gdy wieś odchodzi od f o r m t r a d y c y j n y c h i po­ jawiają się w y t w o r y bliskie estetyce bazarowej, gdy trzeba nie t y l k o odrzucić rzeczy nietypowe, ale i do­ strzegać nowe i ciekawe — zdecydowanie zwiększa się rola plastyka, zarówno w komisjach „Cepelii", jak i w j u r y konkursów. A l e osób przygotowanych do tych zadań nie jest wiele, jako że sztuka ludowa pominięta jest w progra­ mie uczelni artystycznych. Potrzebne jest więc dokształ­ canie plastyków, stykających się w swej praktyce z l u ­ dową twórczością. Jedną z f o r m takiego dokształcania są wykłady, seminaria i zajęcia na plenerach organizo­ wanych przez Centralny Ośrodek Metodyki Upowszech­ u niania K u l t u r y dla instruktorów plastycznych wojewódz­ kich domów k u l t u r y . K u r s y dokształcające zamierza rówież zorganizować „Cepelia" dla współpracujących z nią plastyków, myśli o nich i muzealnictwo. Podniesienie k w a l i f i k a c j i etnografów i plastyków jest konieczne, jeśli chce się aby ocena j u r y mogła sta­ nowić jakiś drogowskaz dla twórców i publiczności. Operowanie różnymi skalami wartości a niekiedy wręcz niekompetencja członków k o m i s j i oceniających p r o w a ­ dzi do tego, że poszczególne rozstrzygnięcia przeczą so­ bie, a prace odrzucone w j e d n y m miejscu, nagradzane są w i n n y m . Pisząc ten tekst, tytułem próby pokazałem 6 plasty­ kom, etnografom i h i s t o r y k o m sztuki, zapraszanym w i e ­ lokrotnie do j u r y najważniejszych k r a j o w y c h k o n k u r ­ sów, zdjęcia prac nagrodzonych I , I I , I I I nagrodę i za­ ledwie wyróżnionych w jednym z wojewódzkich k o n ­ kursów. Prosiłem o uszeregowanie ich zgodnie z własną oceną. Ponieważ chodziło o przedmioty z żelaza, zdję­ cia dawały podstawę do względnej obiektywnej oceny. I nagrody zostały przez testowanych umieszczone na miejscach trzecim i c z w a r t y m , natomiast na pierwszym miejscu znalazły się w kolejności: prace wyróżnione, trzecie nagrody, drugie nagrody. Wszyscy uważali prace najwyżej oceniane na konkursie za przezdobione, mniej „szlachetne" od pozostałych. Nie ulega wątpliwości, że chodziło t u o wyraźną różnicę przyjętych kryteriów artystycznych. Jury, o czym pisałem już przed k i l k u l a t y , prze­ stają odgrywać rolę stymulatora procesów zachodzą­ cych we współczesnej twórczości l u d o w e j . Żeby stan ten zmienić trzeba zrealizować postulaty sformułowa­ ne przez Aleksandra B ł a c h o w s k i e g o , ustalić w m i a ­ rę jednolite k r y t e r i a ocen. 1 5 le 1 7 l8 I I . 8. Władysław Chajec, Kamienica Górna, gm. Brzostek, w o j . tarnowskie, Poskromienie Hitlera, drewno p o l i chrom., w y m . 37X34 cm., 1955 г. I I . 9. Wł. Chajec, Poskromienie Hitlera, drewno polichrom., wys. 37 cm., 1975 r. l i . 10. Bronisław Chojęta, Adamów, w o j . siedleckie, Wojsko Polskie, 1978 r. 1С 6 �167 �Skoro mowa o k r y t e r i a c h , trzeba dodać, że tylko artystyczne czy etnograficzne nie wystarczają. Ważny jest bowiem także (a czasem przede wszystkim) w y ­ dźwięk konkursu, jego rola animująca i stymulująca. Posłużmy się przykładem 3 k o n k u r s u na współczesną izeźbę ludową K a r p a t Polskich. Podobnie jak wcześniej­ sze również i ten k o n k u r s został przygotowany i zorga­ nizowany pod każdym względem wzorowo. Poziom na­ desłanych prac był znakomity, j u r y kompetentne, nagród dużo. A przecież efekt końcowy skłaniał do refleksji. Nagrody przeciwstawiły bowiem ośrodek paszyński resz­ cie K a r p a t . Zdecydowaną większość pierwszych i d r u ­ gich nagród przyznano Paszyniakom, i nie wyobrażam sobie innej decyzji, b y l i znacznie lepsi. Na 45 zgłoszo­ nych osób aż 42 otrzymały wyróżnienia i nagrody. Pa­ szyn jest obecnie fenomenem w skali europejskiej. Rzeźbi w n i m blisko połowa wsi, wzajemnie się i n s p i ­ rując i korygując. Podejmują niemal wyłącznie t e m a t y ­ kę sakralną, wciąż jeszcze dalecy od pokus komercja­ lizacji. Ale i n n i rzeźbiarze, rozproszeni po licznych wsiach, poddani ciśnieniu różnych wzorów estetycznych nie rozumieją dominanty Paszyna. P r y m i t y w nagrodzo­ nych rzeźb nie przemawia do nich. Są na i n n y m etapie świadomości estetycznej. Szukają szeroko, co w sztuce i i e zawsze przynosi sukces. Nagrody nie mogły więc być dla nich żadnym drogowskazem. Jak zresztą mieli je zrozumieć? Jako zachętę do rzeźbienia pod p r y m i t y w ? Nonsens. Do zawężenia tematyki? Też nie... Do tego aby ,,być s o b ą " ? ; A czyż nie są sobą? Błachowski ma rację 1 9 domagając się komentarza przy decyzjach j u r y . A l e t u nawet wyjaśnienie nie pomoże. Po prostu sytuacja jest taka, że chyba najtrafniejszą decyzją byłoby inne ustawienie k o n k u r s u . Takie, przy którym wszyscy mieliby poczucie równych szans. Może dałoby to wydzielenie ośrodka paszyńskiego, może p r z e j ­ ście na formułę ogólnopolskiego konkursu, w którym M i k a i Oleksy znaleźliby równorzędnych partnerów w burce, Chajcu czy Kołaczu. Przykład ten wskazuje, że miarą skuteczności k o n ­ k u r s u jest jego rola w rzeczywistej a k t y w i z a c j i l u d o ­ wej twórczości i w rozwiązaniu konkretnych problemów (p.p. adaptacji). Dlatego nie należy sądzić konkursu po efekcie wystawy, bowiem dobry plastyk niemal zawsze p o t r a f i z t r a f n i e wyselekcjonowanego materiału zrobić ładną i budującą wystawę (vide: „Rodzina w sztuce l u d o w e j " , Państwowe Muzeum Etnograficzne w W a r ­ szawie, art. p l . Krzysztof Burnatowicz). A jakie w a r u n k i muszą zostać spełnione, aby k o n ­ kurs przyniósł optymalne rezultaty? Trzy wydają się najważniejsze: — sprecyzowanie zadań, — przygotowanie, — wykorzystanie rezultatów. Wyraźne określenie zadania determinuje dwa pozo­ stałe w a r u n k i . Skoro np. k o n k u r s ma być tematyczny, nie ma sensu obejmować n i m t a k i c h dziedzin jak haft, zdobnictwo w metalu, garncarstwo czy snycerka. K i e d y zaś konkurs ma na celu aktywizację jakiejś dziedziny, I I . 11. Tadeusz B o r k o w s k i , Wiechlice, gm. Szprotawa, w o j . zielonogórskie, Kobieta z bliźniakami, wys. 31,5 cm., 1976 г. I I . 12. E d w a r d Kołacz, Szczecin, Wesele, drewno, wys. 37,5 cm. 1977 г. I I . 13. Bolesław Suska, Budziska, gm. Adamów, w o j . siedleckie, Złote -wesele, w y m . 33X46,5 11 168 12 �13 konieczne jest zapewnienie dalszych konsekwencji u j a w ­ nienia utalentowanych twórców i t d . Zadania są zresztą różne i zawsze ważne jest wyraźne ich wytyczenie, sfor­ mułowanie o co chodzi, w j a k i m celu organizuje się konkurs. Opierając się na doświadczeniach omawianego okre­ su można wyodrębnić najczęściej spotykane zadania, które konkurs ma zrealizować. Są to: 1 — informacja, orientacja w charakterze i stanie sztugi regionu, w potencjale twórców; 2 — aktywizacja środowisk, zapobiegająca procesom obumierania twórczości l u d o w e j w danej dziedzi­ nie czy regionie; 3 — podnoszenie poziomu danej dziedziny prze,: stwo­ rzenie płaszczyzny k o n f r o n t a c j i i r y w a l i z a c j i ; 4 — ingerencja w twórczość, zarówno prze/- postawie­ nie nowych zadań (wymagających adaptacji daw­ nych form), jak i narzucenie t e m a t u ; 5 — działalność dydaktyczna, zmierzająca poprzez se­ lekcję i nagrody, do kształtowania świadomości estetycznej współczesnej w s i ; 6 — pozyskanie dla celów muzealnych, dokumentacyj­ nych czy sprzedażnych wytworów sztuki ludowej, zwłaszcza o t r a d y c y j n y m charakterze. Odtworze­ nie obrazu dawnej sztuki l u d o w e j ; 7 — stworzenie uzdolnionym jednostkom szansy wypo­ wiedzi twórczej u t r u d n i o n e j w normalnych w a r u n ­ kach (np. rola Biennale Fajansu dla samodzielnej wypowiedzi w malarstwie na ceramice robot.iic Włocławskiego Zakładu C e r a m i k i Stołowej); 8 — traktowanie k o n k u r s u jako imprezy oklicznościow e j , reprezentacyjnej. W praktyce konkursy realizują często równocześnie k i l k a zadań, np. informują o sytuacji w jakiejś dziedzi­ nie, a jednocześnie sprzyjają podtrzymaniu dawnych umiejętności i powstaniu wartościowych prac. Niemal zawsze można jednak wskazać na zadanie podstawowe. Od prawidłowego sformułowania takiego zadania za­ leży przede wszystkim rezultat konkursu, jego znacze­ nie dla procesów zr.chodzących współcześnie w sztuce l u ­ dowej. D r u g i m czynnikiem, który przesądza w w i e l u p r z y ­ padkach o rezultacie jest organizacyjne przygotowanie konkursu, a więc jasne sprecyzowanie jego warunków, powiadomienie i zainteresowanie twórców \ Okazuje się jednak, że niejednokrotnie czynności to uważano za mało istotne, poprzestając na skąpej i n f o r m a c j i w m i e j ­ scowej gazecie i w l o k a l n y m programie r a d i o w y m . Rzecz prosta odbijało się to na f r e k w e n c j i , a co gorsza w y w o ­ ływało żal u twórców, którzy nie zostali zawiadomieni. 2 Nieznajomość spraw i ludzi prowadzi czasem do wręcz zabawnych sytuacji. Oto np. organizatorzy jedne­ go z konkursów o tematyce w o j s k o w e j zaprosili do udziału Stanisława Marcisza. Ale Marcisz jest ptaszkarzem i nigdy jeszcze nie rzeźbił ludzkiej postaci. Za­ proszony nie śmiał odmówić. Długo myślał, wreszcie zrobił dużego pingwina stojącego na baczność. Skonster­ nowani organizatorzy z miejsca odrzucili pingwina, u w a ­ żając, że nie jest na temat. A czego się mogli spodzie­ wać po ptaszkarzu? Marcisz poczuł się skrzywdzony i miał rację. Jak duże znaczenie ma przygotowanie konkursu, a w t y m wybór t e r m i n u , wskazuje przykład dwóch imprez 269 �zorganizowanych w t y m samym r o k u i w dużej mierze na p r a w i e t y m samym obszarze. Oto na przełomie 1976 i 1977 r. A n t o n i Sledziewski wraz z grupą studentów Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Siedlcach przeprowadził solidną akcję rozpoznawczą i zachęcającą we wsiach, które znał już z prowadzo­ nych w 1956 r. badań terenowych. Interesował go po­ tencjał umiejętności wycinankarskich istniejący po 20 latach. W y n i k i przeszły wszelkie oczekiwania.- 20 k o ­ biet nadesłało ponad 700 wycinanek, przeważnie znako­ mitych. W k i l k a miesięcy później ogłoszono w Łukowie w o ­ jewódzki konkurs na sztukę ludową. T e r m i n wyznaczo­ no na późną wiosnę. Poprzestano na i n f o r m a c j i w p r a ­ sie i lokalnej rozgłośni. Otrzymano sporo dobrych t k a n i n (w województwie t k a się jeszcze na własne potrzeby), natomiast sądząc po rezultatach k o n k u r s u sytuacja rzeź­ by i w y c i n a n k i wydawała się opłakana. A przecież dob­ rze wiadomo, że w rzeczywistości jest inaczej. Spośród znakomitych wycinankarek wystawiających w Siedlcach żadna nie wzięła udziału. Dlaczego? B r a k i n f o r m a c j i , zachęty? A może racjonalna ocena sytuacji przez kobie­ ty, które mogły sądzić, że skoro raz obesłały konkurs to drugie zawiadomienie już ich nie dotyczy. Zresztą i t e r m i n w y b r a l i organizatorzy niefortunnie, dopasowu­ jąc go chyba do wygody swojej, a nie ludzi wsi. Tkacz­ k i dopisały — ponieważ przysłały to, co zrobiły wcześ­ niej, ale rzeźbiarze, którzy sukcesywnie oddają gotowe prace do „Cepelii" i B H Z „Desy", albo nie wzięli udzia­ łu, albo zrobili naprędce byle co. M i e l i zresztą w pers­ pektywie najbliższych tygodni kiermasze w Warszawie, Płocku, Kazimierzu, Krakowie... D w a konkursy. Jeden z sensem, drugi t y l k o w r a ­ mach „akcji"... II. no A teraz p r z y j r z y j m y się innemu przykładowi, zna­ komicie wyjaśniającemu wagę wszystkich trzech, wspo­ mnianych wyżej, warunków — k o n k u r s o w i na k o w a l ­ stwo ludowe w o j . radomskiego. Omawia go na i n n y m miejscu w . t y m numerze „Polskiej Sztuki L u d o w e j " d y ­ rektor Muzeum Wsi Radomskiej — dr Stefan Rosiński, inicjator i komisarz k o n k u r s u . Już przyjrzenie się zamieszczonym w tekście tabe­ lom przekonuje, iż dzięki uprzednim penetracjom, roz­ mowom i namowom liczba uczestników tego konkursu była znacznie wyższa niż w poprzednich. Starzy kowale wracali do kuźni, aby wykonać na konkurs niegdyś w y ­ konywane przedmioty. Wiedzieli z regulaminu, że „wy­ konane na konkurs przedmioty nie wolno spawać. N a ­ leży je łączyć s t a r y m i technikami, kucia na gorąco l u b nitowania". Było to zrozumiałe, jako że zadaniem k o n ­ kursu miało być: „1 — ożywić ginące tradycje zdobnic­ twa w metalu o charakterze użytkowym i artystycznym, 2 — pozyskanie oryginalnych, wartościowych prac o w y ­ sokich walorach artystycznych dla potrzeb muzeal­ nych". Pomijając błędy gramatyczne tekstów warto się za­ stanowić nad efektami tak pomyślnego k o n k u r s u . P r z y ­ niósł on sporo bosaków, okuć dyszli, zawiasów, klamek, zasuwek, krzyży, a także k i l k a świeczników i krat. Po­ kazano wszystko na wystawie — jak biżuterię, każdy eksponat oddzielnie, w oderwaniu od r o l i i miejsca tego przedmiotu w d a w n y m życiu wsi. D r u g i postulat został więc zrealizowany, pozyskano prace do muzeum. Nasuwa się jednak pytanie, czy w t e ­ dy gdy można znaleźć autentyczne przedmioty ma sens ich odtwarzanie. Wszak nadesłane na konkurs są t y l k o 14. Władysław Potoniec, Rogi, w o j . krośnieńskie, Grający Anioł, wys. 22,5 cm., 1978 г. I I . 15. Wojciech Oleksy, Paszyn, w o j . nowosądeckie, Sw. Jerzy, drewno, wys. 45 cm. �П. 16. Zenon Głód, Paszyn, w o j . nowosądeckie, z Chrystusem, wys. 55 cm. r e k o n s t r u k c j a m i niegdyś w y r a b i a n y c h . Można też ży­ wić obawę, czy takie przedmioty są identyczne z d a w ­ n y m i . Inaczej przecież r o b i się skobel do d r z w i w obej­ ściu, a inaczej na konkurs, dla muzeum. Czy nie w s k a ­ zuje na to bogata ornamentyka najprostszych wyrobów, tak zresztą wysoko ceniona przez j u r y ? W t y m miejscu można zauważyć, że obfita dekora­ cja b y n a j m n i e j nie oznacza artyzmu, a zwykły zawias pasowy może być znacznie piękniejszy w swych propor­ cjach od bogato ornamentowanego. Oczywiście odtworzenie dawnych, dziś już nie f u n k ­ cjonalnych przedmiotów może być w różnych sytuacjach celowe. Nie jest jednak „ożywieniem ginących t r a d y ­ c j i " . Nie sądzę też, aby było dostatecznym uzasadnie­ niem tego k o n k u r s u . Z b y t w i e l k a jest bowiem dyspro­ porcja między wkładem sił i środków na jego realizację, a osiągniętym rezultatem. Gdyby chodziło o dziedzinę już zamarłą, czy nie funkcjonującą we własnym środowisku i przenoszoną do cepeliowskiego handlu bez adaptacji, jak np. wycinankę, konkurs o programie radomskiego byłby uzasadniony. Ale rzecz w t y m , że kowalstwo jeszcze istnieje, że zmie­ nia się, żyje w swoim środowisku, i ma szansę wyjścia na rynek w postaci adaptacji dawnych f o r m do współ­ czesnych potrzeb miasta. Ożywienie kowalstwa musi więc oznaczać coś więcej niż t y l k o rekonstrukcję dawnych f o r m dla muzeów, l o ­ k a l i publicznych i kolekcjonerów. Fakt, że kilkunastu k o w a l i raz na k i l k a lat w y k o n a parę przedmiotów k u ­ tych i łączonych t r a d y c y j n i e nie jest żadnym ożywie­ niem t r a d y c y j n y c h umiejętności. Kapliczka Rzeczywiste ożywienie możliwe jest pod w a r u n k i e m , że stworzy się n o w y r y n e k zbytu i zapewni k o n t y n u a ­ cję dawnych t r a d y c j i . Nowy rynek zbytu to z jednej strony adaptacja dla odbiorcy miejskiego, a z drugiej obecna moda na ozdob­ ne parkany żelazne i zdobione b r a m k i . Adaptacje, o czym przekonują dotychczasowe rezul­ taty, są w większości ułomne. Nietrudno zrozumieć dla­ czego. K o w a l e nie znają z własnego doświadczenia f u n k ­ cji przedmiotów, które wykonują (stąd np. zadziory bez­ sensowne w przytrzymywaczach do książek), tworzą rzeczy nowe, nie „oszlifowane" przez czas i korekturę środowiska i — co najważniejsze — w w a r u n k a c h na­ kładania się na siebie różnych wzorów estetycznych. Potrzebna jest i m pomoc ułatwiająca znalezienie właści­ w e j l i n i i myślenia artystycznego. Tradycje takiej współ­ pracy twórców ludowych z plastykami a n i m a t o r a m i są w naszym k r a j u wyjątkowo bogate, żyją jeszcze ludzie wiedzący „jak to się r o b i " , wprowadzeni nie gorzej od etnografów w problematykę sztuki ludowej. Jeżeli dziś nie wykorzysta się ich umiejętności i doświadczeń, j u t r o będzie za późno, zerwana zostanie nić t r a d y c j i działań Antoniego Buszka, Karola Stryjeńskiego, Eleonory P l u tyńskiej, K r y s t y n y Szczepanowskiej, czy M a r i i B u j a ­ kowej. Druga sprawa dotyczy zagadnienia, które widać nie tylko na przykładzie omawianego konkursu, chodzi o kierunek zainteresowań — czy będzie n i m przeszłość czy teraźniejszość? Polem działania t r a d y c y j n i e zorientowanego etno­ grafa jest zazwyczaj k u l t u r a , która zanika. P i e r w i a s t k i 171 �18 17 I I . 17. A n d r z e j Konopacki, Zakopane, w o j . nowosądeckie, Anioł Gabriel, wys. 70 cm., 1978 г. I I . 18. Józef Orlecki, Paszyn, Matka Boska, w y m . 40X25 cm., 1977 r. nowe wydają się w niej obce, rozsadzają dawne s t r u k ­ t u r y , a przy t y m sam fakt, że są — stwarza złudne po­ czucie, że się je zdąży później zarejestrować, podczas gdy dawne f a k t y zanikną bezpowrotnie. Postawa taka, zrozumiała w pierwszym okresie po wojnie, już w sześćdziesiątych latach wiodła do p o m i j a ­ nia zjawisk nowszych, że wymienię t u choćby „dywa­ n y " malowane na papierze czy tkaninie. Nie intereso­ wano się na ogół tzw. sztuką jarmarczną, przejawami zdobienia wnętrz, ścian, parkanów, charakterem prze­ mian w obrzędowości i t d . Obecnie, gdy pole badań etnografa rozszerza s i ę , przedmiotem jego zainteresowania powinno być i to, co przemija i to, co rozwija się. W naszym przypadku są to m . i n . zdobione b r a m k i żelazne. One przecież są ży­ wą twórczością, zgodną z upodobaniami twórców i od­ biorców. A l e konkurs pomija je, e l i m i n u j e już z r a c j i d e f i ­ n i c j i . Regulamin zakłada bowiem łączenie żelaza n i t a ­ m i lub zgrzewaniem, podczas gdy obecnie kowale posłu­ gują się spawem, p a l n i k i e m acetylenowym. Czy takie ograniczenie jest usprawiedliwione? K i e ­ dy chcemy r e k o n s t r u k c j i — tak, ale kiedy chcemy, że­ by kowalstwo istniało — nie. Technologia nie jest prze­ cież wartością abstrakcyjną i ponadczasową. Zgrzewa­ nie i nitowanie było naturalne i „postępowe" wtedy, gdy kuźnie nie były zelektryfikowane, gdy nie stoso­ wano jeszcze powszechnie palnika acetylenowego. Autentyczna sztuka ludowa zawsze wynikała z po­ szanowania materiału, narzędzia i techniki. Była przede wszystkim logiczna. Dlatego współczesne kowalstwo jest inne od dawnego i trudno oczekiwać, że uda się na21 172 T mówić k o w a l i do stosowania przestarzałej technologii. Chyba w skansenie, ale nie o to przecież chodzi. B r a m k i żelazne zostały zresztą dostrzeżone . Z o r ­ ganizowano nawet pierwszy konkurs na nie, pół-prywatny, z i n i c j a t y w y art. plastyka Leszka D u t k i (Pisary pod K r a k o w e m , październik 1977 г.), przy współudziale art. plastyka A n n y Bogdanowiczowej, instruktora plastycz­ nego Krakowskiego Domu K u l t u r y . Sądzę, że nie jest przypadkiem, iż i n i c j a t y w y nowe, przełamujące stereo­ typy myślenia, wychodzą tak często właśnie ze środo­ wiska plastyków . A l e dla ożywienia kowalstwa ważne jest również za­ gwarantowanie ciągłości zawodu. Ta sprawa (podobnie jak adaptacje) przekracza możliwości organizatorów konkursu, a zależy już t y l k o od „Cepelii". Jest złożona i trudna, podobnie jak los garncarstwa, wymaga bo­ wiem: — stworzenia trwałego r y n k u zbytu, — g w a r a n c j i stałej pracy i odpowiedniego zarobku dla młodych, podejmujących się zawodu a r t y s t y - k o w a l a , — stworzenia warunków s t a r y m mistrzom do przyucza­ nia młodych adeptów zawodu (obecnie brak nawet podstaw p r a w n y c h dla takiej działalności). Jeśli się tych spraw nie rozwiąże, k o n k u r s y w r o ­ dzaju radomskiego będą miały rolę ograniczoną. U j a w ­ nią ludzi, z którymi nie bardzo wiadomo, co dalej robić . Doskonałym przykładem k o n k u r s u konsekwentnie pomyślanego i zrealizowanego są „kwiaty polskie", i m ­ preza co r o k u powtarzana przez Myślenicki D o m K u l ­ t u r y . Ciągłość imprezy, stały kontakt z uczestnikami, zapewnienie i m zbytu i różnych satysfakcji spowodowa22 ! S 2 I �ly, że w 1978 r. zgłosiło się 77 uczestników, w t y m duża grupa dzieci i młodzieży. Na dwóch wystawach (dzieci i dorosłych) pokazano ponad 460 prac, w t y m 35 pają­ ków ze słomy i bibuły. Jan Koczwara, inicjator i orga­ nizator imprezy, przyjął szeroką formułę k o n k u r s u , okre­ ślając w regulaminie, iż „...można też przygotować ozdo­ by użyteczne we współczesnym wnętrzu mieszkalnym, o nowych formach, wykonane z t r a d y c y j n y c h i współ­ czesnych materiałów". Nie chodzi t u o porównywanie konkursów, oczywi­ ste jest, że kowalstwo nastręcza znacznie więcej prob­ lemów t r u d n y c h do rozwiązania, ale o sformułowanie celu i pełny sens imprezy. Gdyby k o n k u r s u radomskiego nie było, niewiele by się zmieniło. Gdyby nie było myślenickiego — kariera kwiatów z T o k a r n i byłaby mniejsza, i nie zaintereso­ wano by w y r o b e m kwiatów dzieci i młodzieży. Gdyby jednak nie było k o n k u r s u w Zalipiu, można niemal z pewnością powiedzieć, że nie istniałyby już malowane domy na Powiślu Dąbrowskim. Może by ktoś, gdzieś — póki żyje — zdobił swój dom m a l o w a n y m i k w i a t a m i , ale jako zjawisko żywe ta dziedzina sztuki znikłaby zupełnie. W podobnych przypadkach znaczenie konkursów jest ogromne. T y l k o konkursy podtrzymać mogą t r a d y ­ cje malowania domów na K u j a w a c h oraz na sypanie wzorów piaskiem. T y l k o dzięki k o n k u r s o m rozwinęła się malowanka na papierze robotnic Włocławskiej Fa­ b r y k i Fajansu. Stymulacyjna rolą konkursów, która polega w p r z y ­ 2 5 padku rękodzieła, zdobnictwa i plastyki obrzędowej na p o d t r z y m y w a n i u (względnie adaptowaniu) t r a d y c y j n y c h f o r m — w sztuce f i g u r a t y w n e j wiedzie do różnego r o ­ dzaju zmian. Przede wszystkim w tematyce, ale nieje­ dnokrotnie również i w strukturze artystycznego m y ­ ślenia. Zmiany w tematyce, nie pociągające za sobą odej­ ścia od dawnej g r a m a t y k i f o r m , występują przede wszy­ stkim tam, gdzie silna jest presja warsztatu. Widać to wyraźnie na przykładzie t k a n i n y dwuosnowowej. M y ­ ślenie kategoriami warsztatu tkackiego pomaga w zna­ lezieniu skrótowej symbolicznej f o r m y ujęcia tematu. Silnie zakorzenione poczucie porządku wiedzie' do po­ szanowania zasad symetrii, ładu, równowagi kompozy­ cji. Dlatego tkanina dwuosnowowa — niezależnie od te­ m a t y k i — jest przede wszystkim płaszczyzną rytmiczną, w której elementy znaczące są zarazem m o t y w a m i orna­ mentalnymi — podporządkowane kompozycji całości. Elementy tematyczne występowały i w dawnej t k a ­ ninie podwójnej. M o t y w „zwierza" w dywanach A l f r e ­ da Jaroszewicza czy Scholastyki K r u p o w i c z rozwiązany był dekoracyjnie, co nie przeszkadza, że odczytujemy bez t r u d u jego postać. Wprowadzenie innego elementu tematycznego nie zmieniło więc charakteru kompozycji. M o t y w pracownika leśnego, żołnierza czy czołgu nadal zachowuje swą podwójną rolę — jest elementem zdob­ niczym, zbudowanym zgodnie z d y r e k t y w a m i procesu tkackiego a jednocześnie schematem postaci czy rzeczy. Inna, trudniejsza jest sytuacja w malarstwie i rzeź­ bie. Presja warsztatu i t w o r z y w a są w nich znacznie I I . 19. Józef Słonina, Bogdanówka, w o j . krakowskie, Między aniołem a diabłem, wys. 69 cm. Rzeźba z pokonkurso­ wej w y s t a w y : „Twórczość plastyczna artystów nieprofesjonalnych i twórców ludowych regionu Myślenickiego", XII/77 — 1/1978 г. I I . 20. Jan Zachwieja, Szczawnica, w o j . nowosądeckie, Chrystus Frasobliwy, żelazo, w y s . 32 cm., 1977 r. 273 �П. 21. Grzegorz Szewczyk, Kozienice, w o j . radomskie, Wchodzenie na słup, drewno polichromowane, wys. 105 c m , 1978 г. I I . 22. Stanisław Denkiewicz, Jedlnia Kościelna, w o j . radomskie, Wchodzenie na słup, rzeźba w drewnie, wys. 75 cm., 1978 r. mniejsze, natomiast wyraźnie widoczne jest dążenie do perfekcjonizmu, do ujęcia ilustracyjnego. A l e wiąże się to z przełamaniem s t r u k t u r y wypowiedzi artystycznej, cechującej sztukę ludową i różniącą ją od plastyki ama­ torów. Wielu rzeźbiarzy, podejmując nową tematykę, traci kontakt z t r a d y c y j n y m i schematami wypowiedzi, a brak i m opanowania rzemiosła, i znajomości anatomii, by wyrazić swe zamierzenie w sposób świadomy i a r t y ­ styczny. Siłą rzeźby l u d o w e j była i jest jej umowność, ład f o r m y , w y r a z — osiągnięte nawet w drodze deformacji bryły, zmiany proporcji poszczególnych elementów. We współczesnej rzeźbie tematycznej nieznajomość anato­ m i i i trudności warsztatowe — przy ambicjach r e a l i ­ stycznego t r a k t o w a n i a tematu prowadzą często do p r y ­ m i t y w n e j naiwności, spotykanej w licznych pracach nad­ syłanych na konkursy. Wyobraźnia rozsadza często strukturę myślenia wła­ ściwą sztuce ludowej, stawia twórcę wobec konieczno­ ści znalezienia właściwej f o r m y dla wyrażenia tematu. K i e d y temat nie wywołuje skojarzenia, nie k l a r u j e się w wyobraźni twórcy, dzieło jest po prostu niecieka­ we, gorsze niż realizacje tematów dobrze znanych. Przy­ kładem tego mogą być rzeźby zrobione na konkursy o tematyce nie angażującej twórcy, niewiele mu mó­ 174 wiącej. Wzorem b y w a wówczas popularny wizerunek znany z książki szkolnej l u b gazety. Niejednokrotnie rzeźbiarze sięgają po podpórkę w postaci znanego sobie schematu ikonograficznego, pod który podciągają zadany i m temat. W ten sposób „Osta­ tnia Wieczerza" staje się wzorem dla „Rodziny przy stole", „Narady p r o d u k c y j n e j " czy „Wesela"; „Frasobli­ w y " dla K o p e r n i k a ; „Matka Boska z Dzieciątkiem" — dla postaci m a t k i K o p e r n i k a z małym astronomem na ręku; pomnik na postumencie — dla pisarzy i poetów; Święty Michał — dla rycerzy i królów i t d . T y l k o najbardziej utalentowani rzeźbiarze i mala­ rze znajdują własną i ciekawą formułę kompozycyjną dla podejmowanej t e m a t y k i . Dzieje się tak właśnie w t e cly, gdy impuls pochodzi z ich przemyśleń, z ich po­ trzeby wewnętrznej. Najczęściej jest nią głębokie prze­ życie treści religijnych, interpretacja scen b i b l i j n y c h czy ważnych wydarzeń w życiu narodu (Władysław Cha­ jec, Zygmunt Skrętowicz, Józef L u r k a , Roman Siedź). Na ogół wyższy poziom konkursów o tematyce r e l i ­ gijnej w y n i k a prawdopodobnie z f a k t u , iż podejmowane schematy ikonograficzne są powszechnie znane, a poza t y m budzą oddźwięk emocjonalny i są „ważne". N i e m a ­ łe znaczenie ma też fakt, że te same tematy podejmo­ wane są przez twórcę wielokrotnie, a więc głębiej prze- �myślane i szlifowane w kolejnych wariantach. A l e i w tematyce sakralnej zmiana f u n k c j i z r e l i g i j n e j na este­ tyczną — odbiła się na poziomie, toteż coraz więcej spotyka się na konkursach prac schematycznych a na­ wet złych. K o n k u r s y o nowej tematyce z n a t u r y rzeczy inge­ rują w świadomość twórców. Sprzyjają rozbijaniu d a w ­ nych s t r u k t u r artystycznego myślenia, zacieraniu się granic między twórczością ludową a nie-ludową. Coraz częściej sukcesy* na takich konkursach odnoszą amato­ rzy z miast, świadomie przyjmujący konwencję „ludo­ wą", podczas gdy twórcy wiejscy szukają wzorów w ilustracjach, telewizji, odchodzą od tego, co dawniej było ich siłą, a nie mają jeszcze świadomości, która by i m pozwoliła na wtórne podjęcie schematów „lu­ d o w e j " rzeźby. Czemu więc organizuje się tematyczne konkursy? Czego się po nich oczekuje? Można sądzić, że przede wszystkim odejścia od dawnych wzorów ikonograficz­ nych, od t e m a t y k i r e l i g i j n e j . N o w y rozszerzony krąg tematów silniej ma związać twórcę z problemami któ­ r y m i żyje k r a j , z jego historią i teraźniejszością. W sztuce ludowej szuka się w i z e r u n k u życia, niemal do­ kumentu . Ee Wskazują na to nawet tytuły niektórych konkursów: „Dziecko w sztuce l u d o w e j " , „Rolnik i jego praca w twórczości l u d o w e j " , „Wielcy Polacy w rzeźbie l u d o ­ w e j " , „Kopernik w rzeźbie l u d o w e j " , „Las w sztuce l u d o w e j " , „Strażak w rzeźbie l u d o w e j " , „Żołnierz obroń­ cą i b u d o w n i c z y m " , „Sport w sztuce l u d o w e j " , „Wieś kielecka w 30-leciu PRL", „Ziemia kielecka i jej ludzie w twórczości Stefana Żeromskiego", „Wojsko w sztuce ludowej" itd. Jak widać wachlarz tematyczny spory. Niektóre ha­ sła znane są autorom z codziennej obserwacji, inne — np. „Kopernik" czy „Wielcy Polacy" zdolne wywołać oddźwięk, a więc zaangażować artystę * , ale obawiam 7 li. 23. Jerzy Krześnich, Przeciąganie się, że np. temat „Ziemia kielecka i jej ludzie w twór­ czości Stefana Żeromskiego" nie u wszystkich budził ciąg emocjonalnych skojarzeń. N a j m n i e j ciekawe są odpowiedzi na temat znany z codziennej obserwacji. Weźmy sygnał wywoławczy „strażak". Ciąg skojarzeń idzie t u w dwóch kierunkach. Jeden — bohater, a więc Sw. F l o r i a n , drugi — scena pożaru, czyli makieta płonącego domu, miotające się f i g u r k i , narracja. Pierwsze rozwiązanie nie daje nicze­ go, co prawda nie szkodzi ale i nie pomaga; drugie natomiast skutecznie przyczynia się do degrengolady rzeźby, do robienia makiet i kukiełek. (Tylko nieliczni, jak Madej, umieją w tej konwencji zachować cechy l u ­ dowej rzeźby, zorganizować przestrzeń, sytuację). P r z y j r z y j m y się rzeźbom i t k a n i n o m nadesłanym na konkursy „Rolnik i jego praca" czy „Rodzina w sztuce l u d o w e j " . Bez t r u d u można wydzielić k i l k a , n a j ­ wyżej kilkanaście schematów odpowiedzi. Co więc wnieśli nowego twórcy do naszej wiedzy 0 ich życiu? Dr Jan Krzysztof M a k u l s k i we wstępie do katalogu pokonkursowej w y s t a w y „Rodzina w polskiej sztuce l u d o w e j " pisze: „Wydaje się, że obok głębokich przeżyć estetycznych udziałem zwiedzających wystawę może być szersze niż dotychczas spojrzenie na zagad­ nienia w s i , na jej współczesne problemy... Okazuje się, że praktycznie w każdym materiale i każdą techniką można wyrazić głęboką prawdę o znaczeniu społecznym 1 k u l t u r a l n y m wspólnoty rodzinnej ... Można śmiało powiedzieć, że w ten sposób otrzymaliśmy bogatą mono­ grafię pewnego ważnego elementu k u l t u r y współczes­ nej w s i , widzianą nie t y l k o w t r a d y c y j n y m w y m i a r z e sztuki i perspektywie t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej, lecz ukierunkowaną w poważnym stopniu na współczesność i przemiany j a k i m w dobie współczesnej podlega. I chy­ ba w t y m należy upatrywać wartości k o n k u r s u i jego wyników..." A więc sukces, artystyczny — a przede wszystkim w płaszczyźnie poznawczej! Spójrzmy na f a k t y . 420 a u ­ liny, w y m . 25X78 ст., 1978 r. 175 �II. 24. Ewelina Pęksowa, Zakopane, torów nadesłało na konkurs 2100 prac. Nie na temat i pozbawionych „elementów sztuki l u d o w e j " było 800 prac 153 twórców. Na wystawie w Państwowym M u ­ zeum Etnograficznym w Warszawie (maj—lipiec 1977 r.) pokazano 178 eksponatów, a więc 8,5%. W t y m zaledwie 3—4 rzeźby o poziomie wyższym od przeciętnego (dla tych twórców), 3—4 b. dobre obrazy na szkle, dobre tkaniny (ale nie lepsze od dotychczas w y k o n y w a n y c h przez twórczynie białostockie). Niezła ceramika. Tyle od strony a r t y s t y c z n e j . A wartość i n f o r m a c y j n a wystawy? Czy rzeczywiście wnosi coś więcej, niż w i e m y z re­ portaży, filmów, literatury? Sądzę, że nawet przejrze­ nie książki Danuty M a r k o w s k i e j , Rodzina w społecz­ ności wiejskiej (Warszawa 1977 r.) ukaże nam obraz nieporównanie głębszy i mniej wyidealizowany. Jeszcze silniej idealizacja doszła do głosu w k o n ­ kursie „Dziecko w sztuce l u d o w e j " (Toruń 1976 г.). Sen­ tymentalne ujęcia wzruszały być może patrzących, ale nie sądzę, żeby miały wartość poznawczą, mówiły to, czego nie powiedzieli dotąd tysiąc razy dziennikarze, autorzy pamiętników i t d . (Na konkurs przysłało ekspo­ naty 372 autorów, z a k w a l i f i k o w a n o na wystawę 87). Przy oglądaniu prac zgłoszonych na konkurs „Rol­ nik i jego praca..." (wystawa: Kraków, lipiec 1978 r.) ss 176 1 Korzenie, obraz na szkle, 1977 r. uderzał ich wręcz antypoznawczy wydźwięk. U j a w n i a to najlepiej konfrontacja zamierzeń z efektami. Regu­ l a m i n tak określał cel k o n k u r s u : „1. (...) umożliwienie wszystkim twórcom l u d o w y m , utalentowanym ludziom na w s i stworzenie oryginalnych dzieł sztuki ludowej, opiewających człowieka pracy na wsi. (Tak, jakby bez konkursu nie mogli tego uczy­ nić! — A.J.). 2. Szczególnie chodzi o ukazanie r a n g i zawodu r o l n i ­ ka, jego t r u d u i wysiłku zarówno d a w n i e j jak i dzisiaj — kiedy w a r u n k i pracy i życia tak bardzo zmieniają się na w s i . (...)". Nadesłano 1834 prace, z czego 137 nie na temat. O d ­ rzucono 1313 prac czyli 69%. We wszystkich przedmiotach niezależnie od ich w a r ­ tości artystycznej (dobre obrazy na szkle, k i l k a t k a n i n podwójnych) uderzało jedno —• niemal absolutne po­ minięcie t e m a t y k i współczesnej. Takie same eksponaty mogłyby się znaleźć na w y s t a w i e w 1939 r o k u czy je­ szcze wcześniej (trzeba by t y l k o wyrzucić k i l k a rzeźb z t r a k t o r a m i , kombajnem i telewizorem). Sądząc po nadesłanych eksponatach nic się na w s i nie zmieniło, ani w sposobie pracy, ani w w a r u n k a c h życia. Czyżbyśmy więc m i e l i do czynienia z twórcami, głęboko tkwiącymi w dawnych s t r u k t u r a c h myślowych, �II. 25. Ewelina Pęksowa, Zakopane, Moja Jabłoń, 58,5X48 cm., 1977 r. żyjącymi w odległych wsiach, do których nie dotarły jeszcze ani t r a k t o r y , ani elektryfikacja? Nie, rzecz t y l k o w t y m , że nie wolno stawiać znaku równości mię­ dzy świadomością twórcy a jego dziełem. K o n k u r s p r z y ­ pomniał o t y m w sposób wyjątkowo jaskrawy. Przypuszczać można, że twórcy mając do w y b o r u pokazanie tego co było, i co znają z licznych stereoty­ pów (orka, siew itd.) — oraz tego co nowe i jeszcze nie oswojone przez plastyczną konwencję, w y b i e r a l i roz­ wiązanie łatwiejsze, a zarazem bliższe emocjonalnie. Chcieli pokazać widzom — jak było, bo to jak jest każdy wie, jeśli nawet nie z obserwacji, to z filmów, telewizji i fotografii. Oczywiście i taka konstatacja może być ciekawa dla socjologa czy psychologa, podobnie jak frapujące może być analizowanie trwałości pewnych stereotypów myślowych i - wyobrażeniowych, ale nie w t y m celu ogłasza się k o n k u r s y tematyczne. Pozbawione k o m e n ­ tarza, nie są żadnym „zwierciadłem p r z e m i a n " świado­ mości twórców, a ich wartość poznawcza może być — jak widać — niewielka. Nie znaczy to, że k o n k u r s y tematyczne pozbawione są sensu. M i n i m a l n a jest t y l k o ich rola dydaktyczna i nie one — a życie, rzeczywistość i środki masowego obraz na szkle, w y m . przekazu kształtują nową świadomość twórców i p u ­ bliczności. K o n k u r s y wpływają jedynie na zmianę spo­ sobu artystycznego myślenia, właściwego dawnej sztuce ludowej. Ingerują nie w świadomość polityczną, leci artystyczną. A przecież nie o to chodzi. Na pewno ważne jest uświetnianie rocznic, propa­ gowanie higieny, czytelnictwa, sportu i nawozów sztu­ cznych — ale niekoniecznie musi się w t y m celu ogła­ szać konkurs na sztukę ludową. Przede wszystkim dla­ tego, że jest to mało skuteczne, a po wtóre — ponieważ nie robi to dobrze ludowej sztuce, którą wszyscy chcą przecież popierać, hołubić i „wprowadzać w n u r t k u l ­ t u r y narodowej". Sztuka t y m różni się od rzemiosła, że występuje w niej pierwiastek twórczości. Sztuka (ludowa również) w y n i k a z nadwyżki emocji, z przeżycia, z potrzeby w y ­ rażenia swych doznań — zmysłowych czy psychicznych. Młócka konkursowa nie sprzyja zaangażowaniu, spro­ wadza twórczość do rękodzieła, i to często t y l k o z t y ­ tułu „artystycznego". Mają sens konkursy, ale takie, które zdolne są po­ ruszyć wyobraźnię artysty, które angażują go emocjo­ nalnie, a przy t y m pozwalają na wypowiedź zgodną z podstawowymi cechami t r a d y c y j n e j sztuki ludowej. 177 �Tam, gdzie rzeźbiarz czy malarz (bo w tych dziedzi­ nach sugestia tematyczna może być najlepszym bodź­ cem dla fantazji) rozumie temat, czuje że ma w tej sprawie coś do powiedzenia — impuls tematyczny może przyczynić się do powstania prac interesujących. P r z y ­ kładem „Kopernik w rzeźbie l u d o w e j " , „Wielcy Po­ lacy...", a także konkursy o tematyce w o j s k o w e j . Wiele rzeźb i obrazów na tych konkursach wniosło wartości, których nie znajdziemy w sztuce profesjonal­ nej. K o p e r n i k , Ojciec Kolbe, Korczak — naprawdę ob­ chodzili twórców. A l e są to tematy ważne i odświętne, podobnie jak „odświętne" jest wojsko czy historia nal o d u , a przy t y m jeszcze nie „skodyfikowane", a więc prowokujące do znalezienia własnego w y r a z u dla tego tematu. Rzeźby i obrazy o tej tematyce mogą być t w o r z o ­ ne również i nie na k o n k u r s . A d a m Zegadło swojego K o p e r n i k a wystrugał jeszcze przed toruńskim k o n k u r ­ sem, a jeden z w i e j s k i c h świątkarzy, pokazując swe prace objaśniał, że są wśród nich świątki religijne, h i ­ storyczne i państwowe. Natomiast trudno wyobrazić so­ bie, aby kosztowne t k a n i n y dwuosnowowe, o tematyce rolniczej, w o j s k o w e j czy martyrologicznej mogły zna­ leźć zbyt poza muzeami. K o n k u r s y mają sens, gdy ich inicjatorzy zdają so­ bie sprawę z granic możliwości uczestników, z tego co zdolni są oni osiągnąć. Szukając n o w y c h tematów k o n ­ kursu, Wydział K u l t u r y Urzędu Wojewódzkiego w K i e l ­ cach zaprosił k i l k u twórców do Zagnańska, gdzie dano i m kłody drewna (do 2 metrów wysokie) i poproszono aby spróbowali swych sił w monumentalnej rzeźbie. Wcześniej podobne eksperymenty podjęto w T o r u n i u i w Szamotułach. Okazało się (co zresztą można było przewidzieć), że doświadczenie rzeźbiarzy l u d o w y c h po­ zwala i m na podjęcie k o m p o z y c j i w granicach rozmiaru człowieka. Oczywiście rzeźby półtorametrowe można 20 było sobie łatwo wyobrazić jako mniejsze. Powiększe­ nie d w u - a nawet t r z y k r o t n e rzeźb, jakie w y k o n y w a n o zazwyczaj nie wymagało większych zmian w t r a k t o ­ w a n i u detalu, natomiast większe f i g u r y 3—4 metrowe przedstawiały smutny w i d o k . Były jak sztucznie rozdę­ te małe rzeźby, z t y m , że każdy błąd, każde „puste miejsce", niewidoczne w figurce — stawało się rażą­ ce w monumentalnych klocach ( i l . 29). W obecnej sytuacji sztuki l u d o w e j k o n k u r s y są je­ dną z najważniejszych f o r m opieki. Dlatego dobrze, że wiele — rzeczywiście potrzebnych — powstało i powsta­ je z i n i c j a t y w y zarówno „odgórnej" jak i lokalnej, władz wojewódzkich muzeów. Pisząc o Zalipiu wspomina­ łem o malowanych domach w Swiątkowicach, o sy­ paniu wzorów piaskiem. Takie konkursy są koniecz­ ne, jeśli się chce podtrzymać garncarstwo, wycinankę łowicką, m a l o w a n k i na papierze robotnic włocławskich. Dobrze, że się je k o n t y n u u j e . K o n k u r s y zbliżają młodzież do sztuki l u d o w e j , i ten f a k t jest obecnie bardzo ważny. Oo prawda istnieją k o n ­ kursy przeznaczone specjalnie dla młodzieży , ale n i k t jeszcze nie pomyślał o formach sprawdzonych w f o l ­ klorze muzycznym a bardzo celowych i a t r a k c y j n y c h j a k : „Muzykujące r o d z i n y " czy „Duży i mały". Może więc: „Mistrz i jego uczniowie", „Plastyczne rodziny"? Potrzebne są k o n k u r s y na adaptacje, i to dobrze przygotowane, t r a k t o w a n e instruktażowo, może d w u ­ e t a p o w e ? Takie, w których po 1 etapie następuje k o n ­ t a k t z plastykiem-animatorem, a rezultaty u j a w n i a 2 etap. Ważne dla kształtowania świadomości estetycznej społeczności w i e j s k i e j mogą być konkursy na b r a m k i , wystrój domów, mieszkań, na wnętrza świetlic, nawią­ zujące do l o k a l n y c h t r a d y c j i ludowego zdobnictwa i t p . W t y m r o k u Wojewódzki Dom K u l t u r y w Płocku — przy poparciu władz miejskich i „Cepelii' zamierza zorganizować konkurs „Wieś jak malowana", z a m b i t ­ n y m programem, wykraczającym poza samą sztukę l u ­ dową. Jest to ciekawy przykład rozszerzania t e m a t y k i konkursu. 29 Wolno sądzić, że w najbliższych latach takich wła­ śnie celowo i ambitnie pomyślanych konkursów będzie więcej, że staną się instrumentem w y k o r z y i t y w m y m z coraz większą precyzją i świadomością. PRZYPISY Np. w 1976 r. bracia Suskowie i Br. Chojęta p r z y ­ wieźli do warszawskiego biura Spółdzielczego Zrzeszenia R L i A „Cepelii" znakomite wielofigurowe kompozycje, przygotowane na zamierzoną wystawę rzeźb w Sztok­ holmie. Późniejsze ich prace przywożone na sprzedaż do „Cepelii" i B H Z „ D E S A " oraz w y k o n y w a n e na k i e r ­ masze były nieporównanie słabsze, mniej ambitne. W rękodziele osadzonym w t r a d y c j i ośrodka czy regionu zapożyczenie dotyczy jedynie sposobu adapta­ c j i (np. h a f t u z p r z y r a m k a koszuli na serwetę), zostaje zaś zachowana tożsamość schematu ornamentacyjnego. Natomiast w rzeźbie l u b malarstwie nowe zadanie wymaga nowej formuły. Dochodzą w i w c z a s do głosu upodobania estetyczne twórców, zbliżone na obszarze całego k r a j u . Sprzyja to zapożyczeniom, nawet daleko idącym. „Polska Sztuka L u d o w a " R. 23, 1974, n r 3 — R. 32, 1978, nr 2. Sprawa ta poruszana była na sympozjach t o w a ­ rzyszących I i I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, zorganizowanych przez Centralny Ośrodek M e t o d y k i Upowszechniania K u l t u r y oraz I n s t y t u t Sztuki P A N . (Materiały w d r u k u ) . A n t o n i K r o h , Współczesna rzeźba ludowa Karpat polskich, Wrocław—Warszawa, 1979 r. (pozycja w druku). 1 2 3 4 5 178 �I I . 26. Halina Konopacka, Przy warculi, obrazek na szkle, 1977 г. I I . 27. Scholastyka K r u p o w i c z , gm. Janów, w o j . walczyli białostockie, d y w a n dwuosnowawy, 1977 г. I I . 28. Felicja Malewicka, Nowokolno, w o j . białostockie, Tak polscy żołnierze, t k a n i n a dwujosniowowa, 1978 r. Problem ten był pokazany na I I Triennale Pla­ styki Nieprofesjonalnej we Wrocławiu ( X I — X I I 1977 г.). Por. A. Jackowski, Obrazy na szkle, „Polska Sztu­ ka L u d o w a " R. 32, 1978, nr 1, s. 33—34. N p . na konkursie malarstwa na szkle, Zakopane 19G8 r. Podział na twórców l u d o w y c h i amatorów jest coraz trudniejszy do przeprowadzenia w rzeźbie, a zwłaszcza malarstwie. Pochodzenie autora i jego emo­ cjonalne związki z kulturą chłopską odchodzą na plan dalszy, o „ludowości" przesądza farma, styl uznany w danym czasie i danej dziedzinie za l u d o w y . T r u d n o nie zauważyć, że prowadzi to często do zewnętrząego t r a k ­ towania cech ludowych. „Cepeliada" warszawska 1977 r. po raz pierwszy pozwoliła na masową konfrontację twórczości opartej na t r a d y c j i ze współczesnymi robótkami ręcznymi i m o d ­ n y m na w s i zdobnictwem. Niezależnie od tego, czy uznamy takie zrównanie różnych k o n w e n c j i za słuszne, czy przedwczesne, decy­ zja jest brzemienna w skutki. Przede wszystkim przez to, że skonfrontowała tradycję sztucznie kultywowaną z rzeczywistością. Zatarcie granic nastąpiło również w konkursie „Rol­ n i k i jego praca..." (Kraków 1978) i w przeglądach pn. „Rękodzieło artystyczne w s i " . Tyle, że starano się o d ­ dzielić amatorstwo w i e j s k i e od miejskiego. A . Jackowski, O sztuce ludowej, konkursach i kryteriach ocen, „Biuletyn Stowarzyszenia Twórców L u d o w y c h " , L u b l i n , nr 11—12, I — X I I , 1976 r. 6 7 8 9 1 0 A . Błachowski, Potrzeba koordynacji, „Biuletyn Stowarzyszenia Twórców L u d o w y c h " , L u b l i n , nr 14, V I I — X I I , 1977 r. O dalszy rozwój aktywnego uczestnictwa ludzi pracy i ich rodzin w kulturze, Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, Warszawa 1977, s. 30. Wpłynęły na to wydatnie konkursy wojewódzkie w ramach a k c j i „Rękodzieło artystyczne w s i " . W. Bartoszewski, II Przegląd Twórczości Ludo­ wej woj. łomżyńskiego w Wysokiem Mazowieckiem, „Polska Sztuka L u d o w a " , R. 31, 1977, nr 4, s. 246. Np. Ogólnopolskie sympozjum w Myślenicach, 4—6 czerwca 1978 г., pn. Estetyka wsi współczesnej w oparciu o tradycje kulturowe regionu. Por. A . Błachowski, j . w . , s. 2. A . Jackowski, O sztuce ludowej..., op. cit., s. 10. A. Błachowski, j . w . , s. 5. W konkursie, zorganizowanym przez Muzeum w N o w y m Sączu (komisarz: mgr A n t o n i K r o h ) , wzięło udział 125 osób. Wśród nagrodzonych, znalazło się w grupie dorosłych 8 rzeźbiarzy z Paszyna i 8 z pozo­ stałych miejscowości. Wśród wyróżnień stosunek ten wynosił 7 do 17. W grupie młodzieży nagrodzono 27 osób, wszystkie z Paszyna. Tak właśnie przygotowują m g r A d a m Bartosz z Muz. w Tarnowie oraz mgr Teresa Komornicka-Rośćiszewska z krakowskiego Zrzeszenia „Milenium" k o n ­ kursy na malowane domy Powiśla Dąbrowskiego. Tak organizuje je również A. Błachowski w T o r u n i u (np. na haft). 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 17 1 8 1 9 2 0 179 �larstwo, a w ostatnich latach plastycy pierwsi zwrócili uwagę na takie zjawiska artystyczne jak strachy na ptactwo i dziki (T. Kantor, J. K u r k i e w i c z , arch. p l . J. M i n o r s k i , J. Jarnuszkiewicz) czy makaty z jeleniami (A. Kobzdej, H . Tomaszewski). Krąg zainteresowań sztu­ ką peryferyjną rozszerza s w y m i z n a k o m i t y m i pokazami Władysław Hasior. Coraz wyraźniej uwidacznia się potrzeba rozwią­ zań kompleksowych. W przypadku garncarstwa jest to np. sprawa dostarczenia garncarzom stosowanej d o t y c h ­ czas gliny (nie jest to dziś wcale łatwe), zmiana tech­ nologii (przygotowanie surowca, a zwłaszcza zastąpie­ nie glejty ołowianej inną, nie trującą), zapewnienie zby­ tu, zorganizowanie przekazu umiejętności z mistrza na ucznia, zagwarantowanie właściwych i stałych docho­ dów podejmującym pracę. W przypadku Zalipia k o m ­ pleksowe rozwiązanie musi objąć problem t u r y s t y k i , dróg dojazdowych, komasacji malowanych domów, prze­ niesienia do Zalipia szkoły zbiorczej i powiązanie zajęć szkolnych z opanowaniem t r a d y c y j n y c h umiejętności m a ­ larskich przez młodzież i t d . R. Hankowska, Malowane wnętrza izb na Kuja­ wach, „Pol. Szt. L u d . " , R. 29, 1975 n r 3; i tejże: Makatki na papierze malarek fajansu, „Pol. Szt. L u d . " , R. 31, 1977, nr 1. Przykładowo — fragment r e g u l a m i n u ogólnopol­ skiego k o n k u r s u pn. „Polsko-Radzieckie braterstwo b r o ­ ni — braterstwo pracy", ogłoszonego z okazji 60 rocz­ nicy W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej: „(...) Inspirując się przykładami z bogatej historii polsko-radzieckiego braterstwa broni i pracy, twórcy l u d o w i p o w i n n i w swoich rzeźbach, dziełach malarskich, w t k a c t w i e dwuosnowowym przedstawić f a k t y , zdarze­ nia, postacie, sceny ze wspólnie toczonych przez żołnie­ rza polskiego i radzieckiego w a l k , z prowadzonej na co dzień współpracy, obrazować w y b r a n y przez nich te­ mat w sposób w j a k i zachowany został przez autora w pamięci i wyobraźni, tak z własnych doświadczeń, jak i l i t e r a t u r y , f i l m u , prasy, telewizji, i l u s t r a c j i , opo­ wiadań i n n y c h " . Por. A. Jackowski, Kopernik w rzeźbie ludowej, „Pol. Szt. L u d . " , R. 28, 1974, n r 1. Coraz częściej nie przyznaje się przewidzianej w regulaminie liczby pierwszych nagród. Na konkursie „Rodzina..." i „Rolnik..." najwyższą nagrodę w dziale rzeźby była I I . Problemem jest też na konkursach stałe powtarza­ nie się nazwisk laureatów. Wiadomo, że w malarstwie na szkle będzie to Ewelina Pęksowa, podobnie jak w konkursach na malarstwo nieprofesjonalne — rodzina Krawczuków. 2 1 2 5 2,1 8 7 11. 29. Przykład „rzeźb m o n u m e n t a l n y c h " 2 8 Por. Ksawery Piwocki, W dwudzieste/pięciolecie „Polskiej Sztuki Ludowej", „Pol. Szt. L u d . " , R. 27, 1973, nr 1, s. 3—4; Jan Krzysztof M a k u l s k i , Definicja i za­ kres etnografii w świetle współczesnych potrzeb spo­ łecznych, „Pol. Szt. L u d . " , R. 30, nr 1, s. 3—6. Por. w t y m numerze „Pol. Szt. L u d . " : Ewa K r a ­ sińska, Zdobione b r o m u żelazne w budownictwie wiej­ skim. W a r t o przypomnieć, że to W. Skoczylas i formiści przed I wojną światową o d k r y l i ludową rzeźbę i m a ­ 2 1 2 2 2 3 N p . Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie zorganizo­ wało konkurs „Ludowe talenty młodych twórców" (Gdy­ nia 1975 г.), miał też miejsce ogólnopolski konkurs „Rzeźba ludowa młodzieży w i e j s k i e j " . 2 B Fot.: A. Grodzicki, i l . 29; St. Stąpniewski, i l . 10; J . Swiderski, i l . 1—9, 11—23, 25, 30. Prace przedstawione na fotografiach pochodzą z konkursów: „Wielcy Polacy w rzeźbie ludowej", Toruń, 1974 г., i l . 1—5; „Wojsko Polskie w rzeźbie ludowej", Warszawa, 1976 г., i l . 7, 9; „Żołnierz obrońcą i budowniczym", Warszawa 1978 г., i l . 10, 28; „Rodzina w sztuce ludowej", Warszawa, 1977 г., i l . 11—13, 25; „III Konkurs Rzeźby Karpat Polskich", Nowy Sącz, 1978 г., i l . 14—18; „Twór­ czość plastyczna artystów nieprofesjonalnych l twórców ludowych rejonu myślenickiego", Myślenice, 1977—1978 г., i l . 19, 20; „Gry 1 zabawy ludu polskiego", Radom, 1978 г., i l . 21—23; „Rolnik i jego praca w twórczości ludowej", Kraków, 1977 г., i l . 24, 26, 27. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/855919f9e24fc5d56dd7d2bdf5e2af17.pdf 57c5a3f24609365ec41a3780432fbf64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource sanktuaria pielgrzymki Kalwaria Zebrzydowska - Misterium Męki Pańskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4050 Title A name given to the resource Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.143-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiakowie, Irena i Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof i Ireno Kubiakowie MISTERIUM MĘKI PAŃSKIEJ W KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ Historia Kalwarii Zebrzydowskiej Na pielgrzymkę do Z i e m i Świętej, tak popularną w okresie k o n t r r e f o r m a c j i niewielu mogło sobie pozwo­ lić. Zaczęto więc budować jej namiastkę w postaci k a l ­ w a r i i w całej niemal Europie. P i e r w o t n y m wzorem w y dcje się być założona w połowie X V w i e k u k a l w a r i a koło К or dob у w Hiszpanii. W Polsce podobne budowle powstają od początków X V I I w i e k u , przeważnie z f u n ­ dacji wojewodów i biskupów. Przestrzegano reguły, aby topografia terenu i odległość między kaplicami odpo­ wiadały poszczególnym miejscom w Ziemi Świętej. K a l w a r i a Zebrzydowska była pierwszą w Polsce. Początkowo Mikołaj Zebrzydowski, jak głosi legen­ da, po objawieniu m u się trzech jaśniejących krzyży nad górą Żar, postanowił zbudować t u kaplicę — p u ­ stelnię i osadzić w niej bernardynów. Ale zakon ten chciał właśnie, wzorem jezuitów, wprowadzić efekty dramaturgiczne do l i t u r g i i . Pustelnia nie leżała więc w jego interesie, podobał i m się natomiast pomysł ulo­ kowania miejsca odpustowego na skrzyżowaniu dróg do Czech, Węgier i na Śląsk. 1 W t y m czasie Hieronim Strzała, dworzanin Zebrzy­ dowskiego, przywiózł z pielgrzymki do Jerozolimy dwa gipsowe modele kaplic. Wojewoda zdecydował się wów­ czas na budowę kościoła u podnóża góry Żar. Po jego ukończeniu w 1602 г., podjął ostateczną decyzję w y b u ­ dowania całej drogi krzyżowej wraz z kościołem i k l a ­ sztorem ojców bernardynów. Prace budowlane zostały jednak na jakiś czas przerwane na skutek rokoszu Ze­ brzydowskiego przeciwko królowi Z y g m u n t o w i I I I . K a l ­ warię rozbudowywali również następcy i sukcesorzy w o ­ jewody, np. jego syn Jan ufundował dróżki M a t k i Bo­ skiej, na których odbywa się co r o k u , w pierwszy pią­ tek po 15 sierpnia, Pogrzeb M a t k i Boskiej. Początkowo zakonnicy największą uwagę przywią­ zywali do kazali, podczas gdy kolejne odgrywane sce­ ny stanowiły do nich ilustrację lub tworzyły przerwy między h o m i l i a m i . Pieśni pątnicze stanowiły opisy mę­ k i Chrystusa a niektóre z nich miały nawet formę d i a ­ logu. Przy klasztorze u t r z y m y w a n o także stałą kapelę dającą muzyczne tło scenom. Apostołów g r a l i przewodnicy grup pątniczych. W czasie rozbiorów dzielono role według następującego schematu: po dwóch apostołów ze Śląska Górnego, A u ­ striackiego, M o r a w i O r a w y . Czterech było z G a l i c j i , ale jeśli przyszła pielgrzymka z Królestwa Polskiego, Galicja oddawała jej dwa miejsca. Na apostołów w y ­ bierano osoby starsze, pobożne, moralnie bez zarzutu. Klasztor nadzorował wybór kandydatów do r o l i C h r y ­ stusa i M a t k i Boskiej. O stroje w y k o n a w c y troszczyli się sami. Obecnie przygotowaniem strojów zajmują się kle­ rycy. Sprawia i m to dużo kłopotu, gdyż trudno jest zna­ leźć odpowiednie wzory. Jedynie 5 strojów żołnierskich w y k o n y w a n y c h jest przez samych aktorów z najłatwiej dostępnych i m materiałów. Stąd prawdopodobnie wziął się „import" kasku hokejowego z napisem ..P M " . A n i zakonnicy, ani „żołnierze" nie potrafią powiedzieć co znaczy ta „inskrypcja". Najstarszymi są stroje „Apostołów" w kolorze ciem­ nozielonym i matowo-wiśniowym. Nie ma na nich żad­ nych zdobień. Nie udało nam się dowiedzieć jak dawno zostały wykonane. Sądząc jednak po stopniu zużycia, musiały być wykonane po wojnie. Stroje Sanhedrynu, według relacji zakonników, są bogatsze od tych d a w ­ nych, bardziej kolorowe. Tkanina jest t u często p o k r y ­ ta popularnym wzorem perskim lub t u r e c k i m . Stopień ozdobności zatem w y d a j e się być k r y t e r i u m w ocenie wieku ubioru, a w każdym razie przy porównywaniu k i l k u kostiumów pozwala stwierdzić, który z nich jest starszy. Podobno w posiadaniu klasztoru są również r e k w i ­ zyty odkupione od jakiegoś teatru. Do nich należą dwa żołnierskie pancerze i blaszane hełmy. Stare kaski żoł­ nierskie wykonane są z malowanego szarą i czarną f a r ­ bą płótna i drewna. Są również dawne kaski strażackie i hokejowe. Jako pióropuszy używa się miotełek do o d ­ kurzania. Broń: miecze i halabardy różnej wielkości wykonane są z drewna. Ostrza maluje się srebrną f a r ­ bą. Stroje przechowywane są w jednej dużej szafie w klasztorze. Niektóre z nich projektował o. Chadam, powojenny reformator, a właściwie wskrzesiciel M i ­ sterium. Przy opracowywaniu ubiorów Sanhedrynu klerycy korzystają z 2. Księgi Mojżesza i z Księgi Liczb, oraz z dostępnych przekazów ikonograficznych, stąd w i e l ­ ka różnorodność strojów i pewna ich umowność za­ razem. Próby odbywają się k i l k a razy do roku. Biorą w nich udział „Apostołowie" i klerycy grający różne role w Misterium. Najważniejszą jest oczywiście próba przed kulminacją obchodów w W i e l k i Czwartek i Piątek. Po­ nadto odbywają się próby przed M i s t e r i u m Wniebo­ wzięcia Najświętszej M a r i i Panny oraz podczas Zielor y c h Świątek. Spośród grających jedynie św. Piotr ma wcześniejsze doświadczenia aktorskie. Jeszcze przed w o j ­ ną był członkiem stowarzyszenia „Młodzież K a t o l i c k a " w Tychach. Występował wówczas w k i l k u przedstawie­ niach organizowanych przez kościół parafialny. Po raz pierwszy był na pielgrzymce mając 8 lat. Potem został przewodnikiem kompanii. W M i s t e r i u m gra od 9 lat. Wszyscy zresztą a k t u a l n i aktorzy b y l i pierwszy raz na k a l w a r y j s k i e j pielgrzymce jeszcze w w i e k u dziecięcym. A k t o r grający do 1973 r o k u rolę Jezusa pierwszy raz przybył do K a l w a r i i w w i e k u 11 lat. Działał w radzie parafialnej. Po p e w n y m czasie został przewodnikiem kompanii a stąd droga już bliska do kalwaryjskiego „świata aktorskiego". Udział w drodze krzyżowej umożliwiano również pielgrzymom, którzy przychodzili do K a l w a r i i w inne d n i r o k u . Wydawano liczne dewocyjne książeczki z na­ u k a m i i opisami do każdej stacji, w kaplicach umiesz­ czono obrazy (np. w kaplicy Ukrzyżowania obrazy: Ukrzyżowanie, Chrystus na Krzyżu, Zdjęcie z Krzyża) i rzeźby — np. św. W e r o n i k i . Pątnik otrzymywał w ten sposób i l u s t r o w a n y zapis wydarzeń. W d a w n y m M i s t e r i u m nie było tak dużej liczby ak­ torów. Nie miało ono również charakteru widowiska teatralnego. Występowały postaci Jezusa, ogłaszającego 143 �w y r o k i Szymona Cyrenajczyka. B e r n a r d y n i starali się, by obchody te pozostawały w ramach liturgicznych. Na gruncie l i t u r g i c z n y m pozostają teraz jedynie 2 momen­ ty M i s t e r i u m — scena obmywania nóg (ceremonia l i t u r ­ giczna, lecz właściwa jedynie katedrom — nie wiadomo kiedy B e r n a r d y n i K a l w a r y j s c y otrzymali indult na jej urządzanie), oraz wielkopiątkowa msza Praesanctificat o r u m („Msza uprzednio poświęconych darów" — nie ma w niej ofiarowania ani konsekracji, gdyż używa się hostii uprzednio w t y m celu konsekrowanej). Od połowy X V I I w i e k u możemy już mówić o sce­ nariuszu widowiska, gdyż znana jest kolejność kaplic, do których przychodziła procesja w t y m okresie. W y ­ mienia ją w swym Summariuszu Męki Pańskiey Abra­ ham Rożniatowski, jeszcze w 1618 r o k u . Podobny sce­ nariusz znamy z 1886 г., znajduje się on w A r c h i w u m Bernardyńskim w K r a k o w i e . W 1945 ówczesny przeło­ żony klasztoru o. Augustyn Chadam ułożył nowy sce­ nariusz, który obowiązuje do dziś. Nie można się więc zgodzić z twierdzeniem K a z i ­ mierza Nowackiego, który w pracy o misterium w K a l ­ w a r i i Zebrzydowskiej w y m i e n i a jako jedną z charakte­ rystycznych cech misterium brak opracowanego scena­ riusza . Drugą z nich miałoby być ograniczenie a k c j i do Męki Pańskiej, a przecież są i takie sceny jak Wjazd do Jerozolimy czy Wypędzenie przekupniów ze świąty­ ni. Również kolejna cecha — brak pojęć „scena" i „wi­ d o w n i a " — jest nie do utrzymania, gdyż wiele scen dzieje się w ogóle na podestach, np. Umycie nóg. Poza t y m ludzie tworzący tłum jerozolimski a zarazem w i d o ­ wnię, często odchodzą nagle na bok, aby coś zjeść czy wypić. Pozostaje t y l k o zgodzić się z t y m , że grają sami amatorzy i że zasadniczy zrąb widowiska nie zmienia się. 2 s 144 Misterium Misterium Wielkanocne w K a l w a r i i Zebrzydowskiej t r w a k i l k a d n i . Pierwsze sceny odgrywane są w P a l ­ mową Niedzielę. Przedstawienie rozpoczyna się około trzeciej po południu wjazdem do Jerozolimy. Chrystus jedzie na osiołku otoczony Apostołami, którzy podpie­ rają się długimi, jakby pasterskimi laskami. Tłum l u ­ dzi, przede wszystkim dzieci, rzuca palmy tak, że po c h w i l i droga usłana jest zieloną choiną i k w i a t a m i . Ale w porównaniu z t y m , co będzie potem, ludzi nie ma zbyt dużo. Najwięcej pielgrzymów przyjeżdża b o w i e m w W i e l k i Czwartek. Na razie, w Palmową Niedzielę, klerycy odgrywają jeszcze wypędzenie przekupniów ze świątyni. Stoją długie, wysłane suknem stoły, baran i k l a t k i z gołębiami, które będą wypuszczone w k u l m i ­ nacyjnym momencie. Obie te sceny są barwne, wesołe; nic nie zapowiada mającej się t u rozegrać w i e l k i e j t r a ­ gedii. Następny dzień M i s t e r i u m to Wielka Środa, kie­ dy to wieczorem odgrywana jest uczta u Szymona i zdrada Judasza. Ludzie stoją w m r o k u . Następuje monolog Judasza. Sypią się s r e b r n i k i . Następny dzień, W i e l k i Czwartek, to pierwszy z dwóch najważniejszych d n i Misterium. Zaczyna się ono dopiero o drugiej, ale od rana tłum przelewa się przez kościół, gdzie nieustannie odprawiane są msze. Ludzie wypełniają dziedziniec, gdzie g r u p k i pielgrzy­ mów odmawiają własne m o d l i t w y , plac, gdzie stoją stragany z dewocjonaliami, słodyczami, pamiątkami i za­ b a w k a m i . T u właśnie można kupić t y p o w e dla połud­ niowej Polski różowe serca z piernika, różnej wielkości, z r o z m a i t y m i napisami i ozdobami. Za kościołem, na dziedzińcu klasztornym, zakonnicy sprzedają herbatę; tego dnia p r a w i e wszyscy jedzą to samo; bułkę ze śle4 �dziem, czasem wyjątkowo dziecko dostanie kawałek ciasta. Cały dziedziniec zaśmiecony jest papierami, pusz­ k a m i po konserwach, słoikami. Ludzi ciągle przybywa, zajmują pokoje w domach leżących wzdłuż drogi do klasztoru, potem na dole w samej K a l w a r i i , a potem w pobliskich wioskach. Większa część pielgrzymów nie m a r t w i się jednak o nocleg. Jedni zamierzają czuwać cały czas w kościele, i n n i zajmą miejsca w którejś z szop, gdzie od zakonników można pożyczyć materace. Około południa tłum zaczyna zapełniać plac za klaszto­ rem, pod lasem, gdzie zbudowano podest. Na początku t y l k o jakiś ksiądz prowadzi z książeczki śpiewne m o ­ d l i t w y . Nagle rozlegają się trąby, znak, że M i s t e r i u m rozpoczęte. Trębacze występują w strojach „rzymskich" — białe powłóczyste suknie, kaski hokejowe z docze­ p i o n y m i pękami piór czyli czubkami miotełek do o d k u ­ rzania. Po trębaczach występuje prologus w jaskrawych szatach i takimż makijażu. Dopiero kiedy kończy wcho­ dzi 12 Apostołów; wszyscy mają p e r u k i i grube, zielo­ ne l u b wiśniowe szaty. Siadają na stołkach, a przeor klasztoru m y j e irn po jednej nodze w złotej misce. W t y m czasie czytany jest u r y w e k Ewangelii o u m y c i u nóg podczas Ostatniej Wieczerzy. Potem jest krótkie k a ­ zanie. N a u k i różnych księży, często przyjezdnych, prze­ widziane są po każdej scenie. Kiedy z podestu schodzi przeor, pojawia się za n i m Chrystus. Jest to już trzeci po w o j n i e aktor grający tę rolę. Ten obecny jest k l e r y k i e m . P r a w d z i w a legenda otacza pierwszego, który pełnił tę funkcję z całym o d ­ daniem przez 30 lat. Był on r o l n i k i e m spod K a l w a r i i . Podobno został pustelnikiem, miewa widzenia i wystą­ piły m u stygmaty. Czasem t y l k o pojawia się w klaszto­ rze. Inna natomiast wersja głosi, że po prostu znikł on którejś jesieni zostawiając żonę i k i l k o r o dzieci na ł a ­ sce losu. Pojawił się dopiero przed W i e l k i m Tygodniem aby, j a k co r o k u , zagrać swoją rolę. Tymczasem zanie­ pokojeni i zgorszeni ojcowie bernardyni zdołali już przygotować nowego Chrystusa. Ostatecznie rozstrzyg­ nął kustosz klasztoru; Chrystusa zagrał k l e r y k . Stary aktor wrócił do żony i dzieci. Większość k a l w a r y j s k i c h bywalców uważa jednak, że on grał najlepiej, a legenda o jego błogosławionych stanach krąży po okolicy. Z Apostołów odróżnić można św. Piotra, bo siwy, św. Jana, bo młody i Judasza, bo rudy. Reszta jest nie­ określona. Nawet sami aktorzy nie bardzo wiedzą któ­ rego apostoła grają. Dla a k c j i zresztą nie ma to żadnego znaczenia. Grupka aktorów otoczona tysięcznym tłu­ mem idzie od kaplicy do kaplicy, gdzie odgrywane są kolejne sceny, a po nich kazanie. W czasie kazań tłum rozsiada się na trawie, a zawieszone na drzewach głoś­ n i k i umożliwiają słuchanie ich nawet z dużej odległo­ ści. Po scenie w Ogrójcu Chrystus jest związany i p r o ­ wadzony przez dwóch żołnierzy. Od tłumu oddziela go kordon mężczyzn trzymających się pod ręce i wspoma­ ganych d r e w n i a n y m i mieczami i halabardami żołnierzy. Jest to bardzo trudne zadanie dla aktora, bo ścisk jest w i e l k i i ciągle ktoś usiłuje dostać się do środka. Jeden I i . 1. Widok dróżek K a l w a r i i w g l i t o g r a f i i z 1902 г. I I . 2. Najstarszy zachowany plan \ Kalwarii >№TM(.ł ЩЧШ SUAZI POLAKAi-* <.ЛГ,, JA Lv W-ALA '•l6QQr - ~~>чк ШОг. 145 �П. 3. Rzeka Cedron w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. W niej szukają k a m i e n i pielgrzymi. „Lud ziemi k r a k o w s k i e j przypisuje magiczno-lecznicze własności k a m y k o m znajdującym się w cudownej rzeczułce, która przepływa u stóp K a l w a r i i i . (...) K t o będzie pierwszy raz na K a l w a r i i , znaj dzie t a k i kamyczek i nosi go ze sobą przez cały odpust, ten zabezpieczy się przed wszelkimi chorobami na cały r o k " . (Franciszek Gawełek, Dwie legendy, L u d 1908/XIV, z Apostołów prowadzi przez tubę litanie, m o d l i t w y i śpiewy. Wielu pielgrzymów ma aparaty fotograficzne i magnetofony. K a l w a r i a ma również swojego pustelnika; chodzi w koszuli z szarego w o r k a przepasanej sznurem, ma długą brodę i włosy. W rękach t r z y m a duży różaniec i podobno sypia w trumnie. Jest mały, siwy i ma bar­ dzo dobrą t w a r z . Jedna ze scen to przejście przez Cedron. Główna grupa z Chrystusem przechodzi mostkiem, na którym odbywa się scena, ale w trakcie kazania tłum, głów­ nie kobiet, wchodzi do wody. Myją oni ręce i twarze, albo t y l k o oczy i usta, obmywają buzie dzieciom, na­ bierają wody do butelek i wybierają z dna k a m y k i , wierząc, że mogą się w nich ukazać narzędzia męki lub t w a r z M a t k i Boskiej. Woda posłuży celom leczni­ czym, a w każdym razie, używana w gospodarstwie, może sprowadzić pomyślność. Inna stacja, już ostatnia tego dnia, Sąd u Kaifasza, skończy się wtrąceniem Chrystusa do ciemnicy. Sanhe­ d r y n jest ubrany wyjątkowo barwnie, a arcykapłan ma dziwne, rogate nakrycie głowy. W trakcie tej sce­ ny żołnierz policzkuje Chrystusa, co wywołuje lekkie poruszenie w tłumie. W ogóle ludzie reagują różnie, np. w scenie zdrady Judasza, j e d n i są oburzeni a na­ wet rzucają za n i m kamieniami, i n n i śmieją się z jego m i m i k i l u b z podziwem mówią „ale szpekulant". K i e d y kończy się przedstawienie jest już ciemno. Część pątników idzie do klasztoru na posiłek, część po­ zostająca w miasteczku b a w i cię całą noc. W lesie nao­ koło klasztoru przez całą noc słychać odgłosy miło­ 146 snych igraszek. Jest jeszcze możliwość spędzenia nocy w kościele, gdzie nieustanne m o d l i t w y trwają do piątej rano. W Piątek o szóstej zaczyna się dalszy ciąg, w miejscu, gdzie poprzedniego dnia przerwano przedsta­ wienie. Odnosi się wrażenie, że tempo wydarzeń, w p o ­ równaniu z W i e l k i m Czwartkiem, narasta. Odbywa się sąd u Annasza, wizyta w pałacu Heroda i w końcu w y r o k Piłata z wypuszczeniem Barabasza. Jezus bierze na ramiona rzeczywiście olbrzymi krzyż. Niektórzy pąt­ nicy całują go przedtem l u b dotykają s w y m i m e d a l i ­ kami. W tłumie narasta napięcie, śpiewy i m o d l i t w y stają się j a k b y żarliwsze. T r z y upadki pod krzyżem wywołują strzały reporterskich migawek. Św. W e r o n i ­ ka ociera Chrystusowi t w a r z i rozpościera chustę z je­ go wizerunkiem. Za krzyżem idą Matka Boska, M a r i a Magdalena i św. Jan. Wszyscy są już zmęczeni. Niektó­ rzy żołnierze usypiają w czasie kazań podpierając się halabardami. Z boku Apostołowie „w c y w i l u " spokoj­ nie palą papierosy. Chrystusowi pomaga Szymon Cyrenajczyk, człowiek w d z i w n y m kapeluszu. Golgota jest w y s o k i m wzgórzem i podejście jest rzeczywiście dość trudne. Ukrzyżowanie, podobnie j a k przedtem biczowanie, rozwiązano w ten sposób, że Chrystus wchodzi do kaplicy, a narrator — przy stuku młotków — opowiada co się dzieje. Ostatnie kazanie л-ygłasza zawsze przeor, mszę zaś celebruje biskup (msza p o n t y f i k a l n a ) . To już właściwie koniec miste­ r i u m , nawet większość straganów jest już zwinięta. Pielgrzymi pędzą teraz w dół, na przystanek, aby w y ­ walczyć miejsce w autobusie l u b pociągu. Bezwzględne określenie granic przestrzeni świętej w K a l w a r i i podczas m i s t e r i u m jest przedsięwzięciem �bardzo t r u d n y m . Trudność największą sprawia w y o d ­ rębnienie kategorii przestrzeni jako osobnej właściwości. Do badań nad kulturą ludową kategorii tej nie da się prawdopodobnie stosować. Właściwiej byłoby mówić o czasoprzestrzeni i tak chyba l u d nasz te zawiłości w y ­ miarów odbiera. Mówiąc w skrócie — przestrzeń, aby stać się świętą, musi zostać wypełniona odpowiednim czasem. Obu tych kategorii rozdzielić nie sposób. Czas święty przywrócić można bardzo oszczędnymi środkami, kreując go w sposób właściwy psychice ludzkiej. „Współwystępujący z przestrzenią czas sakralny ma trzy zasadnicze cechy: periodyczność, powtarzalność, wiecz­ ną teraźniejszość" . Czas świecki ma natomiast cha­ rakter sumarycznie l i n i o w y . Będąc odwzorowaniem Jerozolimy, K a l w a r i a jest miejscem o szczególnym nasyceniu świętością. Poza M i ­ sterium Męki Pańskiej odbywa się t u sierpniowe M i ­ sterium Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Panny. W kościele znajduje się jej cudowny obraz. Dwie ostatnie sprawy mają również znaczny wpływ na charakter k a l waryjskiego sacrum, zważywszy na stosunek l u d u do M a t k i Boskiej. Ponadto każda kaplica zawiera kasetę z najprawdziwszą Ziemią Świętą. Uczestnicy M i s t e r i u m przyjeżdżając t u odbywają trzy rodzaje dróżek. Pierwsze z nich znaczone są k a p ­ liczkami Męki Pańskiej, drugie wiodą przy kapliczkach M a t k i Boskiej. Ponadto odbywa się tzw. dróżki za d u ­ sze zmarłych. Ruch pątników zawiera w sobie model podporządkowany regule osiągania centrum. Każda 5 z trzech rodzajów Нт-А* к tworzy pewną formę okrą­ głą. Pątnicy wyruszają spod klasztoru, by dotrzeć do Golgoty, góry ponad klasztorem, gdzie znajduje się k a ­ plica Ukrzyżowania i jedna z kaplic M a t k i Boskiej. Potem pielgrzymka zstępuje do klasztoru. Owe trzy rodzaje dróżek tworzą rodzaj spirali. Wspólne są zawsze ich początek i koniec. Są również pewne p u n k t y na drodze, bądź jej całe odcinki, które się ze sobą pokrywają. Sam klasztor, droga Jezusa i droga Pogrzebu M a t k i Boskiej, same w sobie k o n ­ stytuują obszar o największym nasileniu sacrum. Wszak cała K a l w a r i a , jako odwzorowanie miejsca śmierci Zbawiciela, jest Ziemią Świętą, permanentnie zanurzo­ ną w czasie, w którym żył t u i konał Chrystus. G r a n i ­ ca ta jest jednak przekraczalna w obydwie strony. Pąt­ n i k może równie dobrze odbywać swą pielgrzymkę w j a k i m k o l w i e k bądź dniu r o k u i będzie to dla niego po­ ruszanie się w tej samej czasoprzestrzeni, która istnieje podczas M i s t e r i u m Wielkanocnego i która istniała już, gdy żył Pan i jego Apostołowie. Ten sam pątnik może również wyłączyć się spod panowania owej czasoprze­ strzeni, w j a k i m k o l w i e k dniu r o k u i dowolnej porze dnia. Tak dzieje się na przykład z ludźmi odchodzący­ m i wypić coś do pobliskiego sklepu, idącymi pogadać z dawno nie w i d z i a n y m znajomym i t p . е Powiedzieliśmy poprzednio, że dla pątnika pora p i e l g r z y m k i nie ma znaczenia, gdyż będąc odwzorowa­ niem Jerozolimy obszar ten jest święty. Jest on rów­ nież pogrążony w świętym czasie mitycznym. Dzieje się s. 300). I I . 4. Niektórzy z pątników przywdziewają przy Gradusach k o r o n y cierniowe z gałęzi jeżyn l u b lipy, które pozostawiają później w kaplicy Serca M a r i i . Niektórzy idą w koronach aż do kościoła Ukrzyżowania. Ił. 5. Tłum otacza podest na którym zaczyna się scena mycia nóg apostołów. Umycia dokonuje przeor klasztoru, po­ czerń na scenę wchodzi Jezus. 147 �tak, gdy operujemy jakościami. Patrząc na to ze strony przeciwnej, usiłując „zliczyć" nasilenie sacrum, pątnik p o t r a f i powiedzieć jaką wartość ma pobyt podczas z w y ­ kłego odpustu, czy podczas obu Misteriów. Wtedy czas, w którym odbywa swe dróżki, nie jest bez znaczenia. Pobyt na odpuście podczas Misteriów jest czymś peł­ niejszym niż w inne d n i r o k u . Odbycie dróżek i przy­ pomnienie Męki Pańskiej jest czymś więcej niż uczest­ nictwo w mszy świętej w e własnym kościele p a r a f i a l ­ nym. Obszar sakralny wyodrębnia się więc poprzez do­ świadczenie czasoprzestrzeni świętej przez w i e r n y c h . W K a l w a r i i Droga Krzyżowa staje się zmysłową rzeczy­ wistością. M i s t e r i u m jest t u czymś więcej niż obrzędem pojętym jako mit w akcji. O n o samo jest tu wzorcem mitu. Prawdopodobnie dawniej olbrzymia większość ludzi przybywających na M i s t e r i u m była jego p r a w d z i w y m i uczestnikami. Dla w i e l u to, co widzieli, pozbawione b y ­ ło teatralnej konwencji. Odbierali tok a k c j i naprawdę, uczestniczy w rzeczywistej Męce Pańskiej. Przeprowadzając w e wrześniu 1976 r o k u badania nad religijnością ludową na Roztoczu Lubelskim, stwier­ dziliśmy, że większość naszych respondentów podawała Kalwarię Zebrzydowską jako rzeczywiste miejsce śmierk i Z b a w i c i e l a . W ich opinii Jerozolima była jednym z w i e l u świętych miejsc. Powtórzenie zatem drogi Chrystusa w jego ostat­ nich chwilach na Ziemi staje się w K a l w a r i i konsekra­ cją pielgrzyma. Pątnik stara się odbyć to w scenerii j a k najbardziej odpowiadającej tamtej, z początków naszej ery. Jednocześnie pątnik ten, odbywając swoje 6 dróżki i uczestnicząc w Misterium, upodabnia się do postaci Chrystusa. Wysiłek j a k i wkłada pielgrzym w powtórzenie Drogi Krzyżowej pozwala m u odczuć i zro­ zumieć p r z y n a j m n i e j część Męki Pańskiej. Od G r a d u sów część pątników niesie na głowach korony ciernio­ w e zrobione z krzaków jeżyn, a czasem z roślin niekolczastych, np. z l i p y . Podchodząc pod Golgotę w n o ­ szą ze sobą kamienie, które rzucają na schodach pod kaplicą I I - g o Upadku. Kamienie te są odwzorowaniem krzyża niesionego przez Jezusa, a ściślej symbolem cię­ żaru, z j a k i m zmagał się wchodząc na górę. Dawniej zakonnicy nocami znosili te kamienie do podnóża góry. Obecnie sprząta się je na bok, gdzie tworzą spore sterty. Niektórzy wchodzą na górę klęcząc. Największe na­ silenie takich zachowań dokonuje się podczas zbliżenia do świętej góry. „Góra, będąc p u n k t e m styku nieba z ziemią, znajduje się w „centrum świata" i oczywiście jest najwyższym punktem na świecie. Toteż obszary konsekrowane — „miejsca święte", świątynie, pałace, święte miasta — są upodabniane do „gór" i również sta­ ją się „centrami", tzn. stają się w magiczny sposób i n t e ­ gralną częścią szczytu góry kosmicznej. (...) Palestyna, „ziemia święta", uważana za najwyższe miejsce świa­ ta, nie była dotknięta potopem. (...) Dla chrześcijan G o l ­ gota znajduje się w centrum świata, jest bowiem szczy­ tem góry komisznej oraz miejscem, na którym został stworzony i pochowany A d a m " . Spróbujmy zweryfikować tę opinię w w y p a d k u K a l ­ w a r i i . Otóż teren ten jest odpowiednikiem Z i e m i Ś w i ę ­ tej. Wg funkcjonującej zasady więcej nawet niż odpo­ w i e d n i k i e m , gdyż p u n k t y konstytuujące ten obszar za­ 1 8 l i . 6. Jeden z „Apostołów" w czasie drogi w y k r z y k u j e pierwsze wersety m o d l i t w . „Pójdź na Kalwarię w dziewi­ czym wieńcu (Panno mewinna, czysty młodzieńcze) Niechaj ten welon, co skroń spowija (Czysty zostanie jak l i l i j a ) (...) Pójdź na Kalwarię młody sokole (Kształtować serce hartować wolę) Patrz na Jezusa wzór doskonały (Niech on się stanie t w y m ideałem)." (Pieśń..., s. 44). 43 �7. Trębacze oznajmiają początek misterium. I I . 8. Najpierw pojawia się narrator by wypowiedzieć r y m o w a n y prolog. Na t y m kończy się jego rola. 149 ��I I . 9. „Jezus": „gdy zaproponowano m i tę rolę, długo myślą łem czy mogę ją przyjąć. Odgrywać Boga t o zaszczyt, nie wiedziałem, czy jestem godny. A l e to pragnienie drgało we mnie. Przed pierwszym występem poprosiłem o bło­ gosławieństwo. Wtedy weszła we m n i e siła i pewność, że podołam. Gdy szedłem grać nie napiłem się nawet w o ­ dy, byłem całkiem na czczo, aby uczcić Jezusa". ( D a t k o , s. 60—61). I I . 10. „Miły Jezus umywszy wszystkim nogi, wziął p o t y m na się swe odzienie i począł mówić do Apo stołów te słowa (...) A dlatego żem ja umył nogi Wasze Mistrzem i Panem waszym będąc, i w y macie umywać ie den drugiemu, bo w t y m dałem w a m przykład, aby iakc ia czynię w a m , wyście także d r u g i m czynili". (Żywot ..., s. 153). I I . 11. W drodze do Ogrójca. Przy Chrystusie św. Piotr. A k t o r grający tę rolę mówi: „najbardziej przeżywam drugie zaparcie się Piotra. Wiem, że jestem zwykłym człowiekiem i kocham Jezusa i nie chcę się go zaprzeć, ale jako św. Piotr muszę to zrobić. I to jest dla mnie w i e l k i e cierpienie i potem nie daje m i to spokoju. Wiem, że to nie jest p r a w d z i w y Jezus, ale to wszystko tak wzrusza się, że zapominam że to teatr i czuję się jak p r a w d z i w y św. Piotr w Jerozolimie". (Datko, s. 61). 21 44 151 �12 I I . 12. Po osądzeniu u Kaifasza następuje odprowadzenie Jezusa do więzienia. T y m kończą się wydarzenia W i e l k i e ­ go Czwartku. I I . 13. Kaifasz odróżnia się od innych członków Rady Żydowskiej n a k r y c i e m głowy i tablicą na szyi . I I . 14. Annasz i Kaifasz. Sceny u Heroda i u Kaifasza należą do najbarwniejszych. з т wierają samą Ziemię Świętą . Plac pod klasztorem, któ­ ry stoi po drugiej stronie Golgoty, nazywany jest R a j ­ skim. W nazwie tej jest więc element związany ze stwo­ rzeniem świata, człowieka, z prarodzicami. Jest to j e d ­ nocześnie miejsce t r i u m f u i klęski szatana. Wg Eliadego obszary czy miejsca święte mają charakter osiowy. Są łącznikiem między niebem — światem bogów, ziemią — światem ludzi, i piekłem — królestwem szatana. Je­ śli miejsce takie związane jest z początkiem świata, powinno również, ze względu na swój osiowy charak­ ter, wykazać związki z końcem świata. Na murze klasztoru, przytwierdzone doń łańcucha­ m i , wiszą dwie olbrzymie kości. Jedna z w e r s j i mówi, że kość większa jest żebrem Adama, mniejsza zaś że­ brem E w y . Jest to drugie potwierdzenie związku ze stworzeniem świata i człowieka. Legenda mówi, że k o ­ ści i c h , wiszące na murze klasztornym, wykruszają się z każdym rokiem. K i e d y łańcuchy pozostaną puste, n a ­ stąpi koniec świata. Zbierzmy podstawowe wątki tego m i t u : — występują t u istoty żyjące onegdaj w niezgodzie z Bogiem i za to ukarane, — kości i c h p r z y k u t e są w centralnym punkcie świę­ tego obszaru, — uwolnienie się ich z łańcuchów związane jest z koń­ cem świata. Przedstawione t u wątki m i t u odpowiadają elemen­ tom słowiańskiego m i t u o końcu świata i łańcuchu L u ­ cyfera. Tenże, istniejąc jeszcze przed człowiekiem i ucze­ stnicząc w stworzeniu świata, za przeciwstawienie się Bogu zostaje strącony na Ziemię i p r z y k u t y łańcu9 10 152 c h e m . Łańcuch w ciągu r o k u staje się bardzo cienki, grożąc zerwaniem. Z chwilą wypowiedzenia słów „Alle­ l u j a " , podczas resurekcji, łańcuch odzyskuje swój p o ­ przedni rozmiar. Jednakże grubość jego zmniejsza się niezauważalnie z każdym rokiem, aż wreszcie któregoś dnia łańcuch nie będzie mógł odzyskać swych rozmia­ rów, L u c y f e r u w o l n i się i nastąpi koniec świata. Porównajmy to teraz z mitem „kalwaryjskim". K o ­ ści Adama i E w y czy też kości wielkoludów, j a k mó­ wią inne wersje, są częściami istot będących już przed stworzeniem ludzi żyjących obecnie. Podobnie j a k w nacie o Lucyferze „przedstawiciel" wielkoludów, czy też jego część, przykuta jest łańcuchem w centralnym punkcie świata (na osi niebo—ziemia—piekło). Od u w o l ­ nienia się z łańcucha i Lucyfera i kości wiszących w K a l w a r i i uzależniony jest koniec świata. Nie jest również przypadkiem, że kości te wiszą w miejscu, gdzie słowa „Alleluja" słychać t a k wyraź­ nie, w miejscu, które jest równocześnie s a n k t u a r i u m M a r i i , która stoi na głowie węża oplatającego swoim cielskiem świat. Przedstawione legendy prezentują n a m Kalwarię j a ­ ko miejsce na pewno położone na osi niebo—ziemia—pie­ kło, miejsce będące środkiem świata. I choć nie spot­ kaliśmy opinii mówiących o t y m explicite, s t r u k t u r a przestrzenna K a l w a r i i charakter ten potwierdza. Obszar „osiowy" o takich możliwościach nasycenia świętością powinien cechę tę manifestować jeszcze w y ­ raźniej. Przejawem tego może być duża ilość źródeł i wód cudownych o szczególnych właściwościach lecz­ niczych. Wszak w pewien sposób K a l w a r i a jest również n �częścią Palestyny, ziemi nie tkniętej potopem, więc w o ­ dy jej p o w i n n y zachować właściwości szczególne. T a k więc w samym środku klasztoru mieści się źródło M a t k i Boskiej, z którego woda pomaga na choroby uszu, gło­ wy, narządów wewnętrznych, skóry . Obok drogi znaczonej stacyjkami, w kaplicy Anioła Stróża znajduje się ocembrowane źródełko zwane Betsaidą. Zawiera wodę doskonałą, leczącą wszelkie do­ legliwości. P o t r a f i jednak uleczyć jedną tylko osobę w ciągu r o k u i to w j e d n y m t y l k o m o m e n c i e . Przy kaplicy Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Pan­ ny w y t r y s k u j e krynica. Woda stąd stosowana jest ze­ wnętrznie w chorobach skóry. Przy kaplicy D o m u Kaifasza jest podobno źródełko. Wodę z niego stosuje się w dolegliwościach wewnętrz­ na ch. Woda z rzeki Cedron posiada swe właściwości przez cały r o k . Zwielokratnia je w c h w i l i przejścia C h r y s t u ­ sa przez mostek nad r z e k ą . Szereg przedmiotów przywiezionych z K a l w a r i i ma moc szczególną. Czy to kamienie, czy woda, czy r o ­ ś l i n y , czy dewocjonalia. Do szczególnych należą opłitI i . Otrzymać je można na wewnętrznym dziedzińcu 12 1S 14 15 klasztornym. Wśród pątników panuje przekonanie, iż są sKutecznym środkiem na rany, hamują bowiem upływ k r w i . Podaje się je również choremu bydłu. Podob­ nych rekwizytów można by wymienić prawdopodobnie więcej. O „osiowym" charakterze K a l w a r i i świadczy rów­ nież następująca opinia: „kto umrze na odpuście (np. w K a l w a r i i , Częstochowie itp.), idzie prosto do n i e b a " . Trudno o bardziej jednoznaczne wyrażenie zasady owej osi. l e t7 W K a l w a r i i dopełniane są nie t y l k o rzeczy święte. Jest to również miejsce spotkań towarzyskich, wspól­ nego picia, miejsce przelotnych miłostek. Podczas M i ­ sterium jest to również spore centrum handlowe. Cha­ rakter przedmiotów sprzedawanych na straganach od­ nieść można również do czasoprzestrzeni sakralnej. Ustawiane są one w kształt trójkąta, podstawą swą przylegającego do Rajskiego Placu. Najostrzejszy kąt tej f i g u r y tworzą k r a m y i sprzedawcy zgrupowani za pier­ wszą kapliczką Męki Pańskiej. Najbliżej klasztoru l o ­ kują się ci, którzy rozprowadzają śpiewniki kościelne i d r u k i dewocyjne bite na powielaczach, żebracy, f o - 153 �l i . 15. Żołnierzy grają mieszkańcy K a l w a r i i i okolicznych wsi, k i l k u pochodzi z okolic Nowego Targu, k i l k u p r a ­ cuje w Szczyrku. Są oni na równi a k t o r a m i jak i w i d z a m i misterium. 11. 16. Pod koniec drugiego dnia wszyscy są już bardzo zmęczeni. Poza pięcioma s t r o j a m i żołnierskimi, wszystkie inne w y k o n a l i klerycy w klasztorze. O n i też przechowują stroje. Widoczny kask hokejowy z l i t e r a m i P M został ofiarowany przez młodego hokeistę. Sensu liter n i k t nie umiał wyjaśnić, mogą to być inicjały gracza lub drużyny. tografowie sprzedający zdjęcia scen z M i s t e r i u m . T w o ­ rzą oni podstawę tego trójkąta. Jeden z jego boków stanowią stragany ustawione przed podcieniami d a w ­ nych domów pątniczych. Najbliżej klasztoru lokują się k r a m y prowadzone przez zakonników i zakonnice. K u ­ pić t u można medaliki, szkaplerze, k r u c y f i k s y , m o d l i ­ t e w n i k i , świece, różańce i t p . przedmioty. Dalej w dół, k u kapliczce św. Rafała (1 stacja Męki Pańskiej), usta­ wione są stragany z podobną do poprzedniej zawartoś­ cią, ale posiadające już plastikowe i drewniane zabawki dla dzieci, lusterka, pistolety na kapiszony, w i s i o r k i , breloczki i t d . T u w i z e r u n k i nagich kobiet na odwrocie lusterek sprzedawane są z d o m a l o w a n y m i m a j t k a m i i stanikami. W dół k u szczytowi trójkąta rozkładają się sprzedawcy ciupag, plastikowych kwiatów, grzybków do cerowania, c u k r o w e j w a t y , lodów. Po przeciwnej stronie, w l i n i i kładącej się pod najostrzejszym kątem w stosunku do klasztoru i nie stykającej się z n i m bezpośrednio, stoją k r a m y ze sło­ dyczami. Bliżej klasztoru odpustowe różańce z ciasta, l u k r o w a n e serca, „kaczuszki obrzędowe" i inne rzeczy. Dalej od klasztoru sprzedawcy pocztówek, lusterek, bre­ loczków i wisiorków z zespołami muzycznymi, nagimi kobietami, a k t o r a m i i a k t o r k a m i f i l m o w y m i . W t y m za­ b a w k i dla dzieci: trąbki, p u k a w k i , gumowe węże, k r o k o ­ dyle, nietoperze. Blaszane zegarki, baloniki piszczące i syczące, gipsowe koty, szklane r y b y i inne w y r o b y do ulokowania na szafie, w serwantce bądź w k r e ­ densie. Porządek ten zakłócają sprzedawcy pojawiający się 154 później. Zapełniają oni l u k i pomiędzy straganami. Obec­ nie harmonia tego ustawienia nie jest już tak pełna. Owe niepisane podziały nie są tak mocno przestrzegane. Przypuszczać można jednak, że d a w n i e j były one obo­ wiązującą normą . Różnorodność towarów skorelowana jest z w i e k i e m klientów. Ludzie starsi chętnie kupują dewocjonalia, 10-letni chłopcy p l a k i e t k i i lusterka z podobizną W i n netou i Janosika, chłopcy 14—16-letni breloczki z n a g i m i paniami, zaś dziewczęta w t y m samym w i e k u pierścion­ k i z napisem „Love" lub p l a k i e t k i z inicjałami ukocha­ nych . Plan ustawienia straganów odpowiada temperatu­ rze miejsc, z których i do których idą pielgrzymi. Sta­ n o w i on swojego rodzaju krzywą odzwierciedlającą na­ rastanie nastroju idących. Pielgrzymi idący do klasz­ toru m i j a j ą n a j p i e r w k r a m y „świeckie" by zbliżyć się potem do tych z dewocjonaliami. Zaś pątnicy w y c h o ­ dzący z kościoła „studzeni" są n a j p i e r w różnorodnością dewocjonaliów, by potem przejść w sferę przedmiotów świeckich. Podczas sierpniowego Misterium Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Panny jak też i w czasie M i s t e r i u m Wielkanocnego, jeśli dopisze pogoda, k a l w a r y j s k i w i e ­ czór staje się porą miłosnych igraszek. Stąd mieszkań­ cy K a l w a r i i nazywają często odpust „rozpustem". Po­ dobną rolę musiała spełniać K a l w a r i a i dawniej, jako miejsce zetknięcia się tak dużej ilości ludzi. „Na m i e j ­ sca odpustowe, jak np. na Kalwaryę zakazują chodzić kobietom bez czepca, gdyżpy po śmierci musiały za to 1S l s �pokutować. I tak jedna kobieta wybrała się razu pew­ nego na odpust, zapomniawszy czepca w domu; gdy umarła, ukazała się swemu mężowi, opowiedziała m u swą pokutę, -oraz wskazała sposób, w j a k i toy ją mógł od niej uwolnić. Gdy nadszedł czas odpustu na K a l w a r y i , chłop ów wdział czepiec na głowę, poszedł na miejsca święte i przez cały czas w n i m chodził, tłumacząc się natrętnym, że dlatego ma głowę zawiązaną, bo go bar­ dzo boli. Gdy powrócił do domu, znów m u się ukazała żona i dziękowała, że ją od p o k u t y wybawił" . 20 Opowieść ta pochodzi z drugiej połowy X I X w i e k u . Odpusty, a szczególnie K a l w a r i a , jawią się t u jako miejsca rozluźnienia n o r m obyczajowych. Dlatego też przyjście t a m bez czepca małżeńskiego stwarza sytua­ cję szczególnego narażenia na pokusy przekroczenia tychże norm. Sytuacja pojawienia się bez czepca mał­ żeńskiego jest odpowiednikiem równie dwuznacznego fektu, j a k i m jest współcześnie nie zabranie obrączki ślubnej w delegację służbową. Organizacja K a l w a r i i tak, aby zgodnie z dogmatem odtworzyć symbolicznie wzór, który się historycznie do­ konał umożliwia w i e r n e m u dojście do odpowiednich wzruszeń; takich, że nie odróżnia on swych przeżyć od tych, j a k i c h doznałby będąc świadkiem rzeczywistej m ę ­ k i Jezusa. Pielgrzymi pragną uzyskać t u pełnię ducho­ wą poprzez doświadczanie systemu wartości absolut­ nych. Czują się t u szczęśliwi i dobrzy: „tutaj mogę się naprawdę wzruszyć i coś przeżyć", „gdy przyjadę zaraz „est m i inaczej — lekko, dobrze i przyjemnie", „tu jest tak pięknie i człowiek naprawdę przeżywa mękę Je­ zusa na M i s t e r i u m " . Równocześnie z chęcią przeżycia wzruszeń występują i inne cele pielgrzymek, a t o : i n ­ tencja, ślubowanie, podziękowanie za łaski. Dotyczy to głównie takich spraw jak uratowanie życia, w y z d r o ­ wienie, uleczenie bezpłodności, wyleczenie z alkoholiz­ mu, wypuszczenie z więzienia, zbawienie d u s z y . Pielgrzymi ślubują często, iż będą przybywać do K a l w a r i i przez całe życie, ale i ci, którzy nie ślubo­ w a l i , po pierwszym razie przyjeżdżają t u stale, gdyż czują się t u szczęśliwi. „Gdy zbliża się W i e l k i Tydzień czuję, że muszę t a m pojechać", „nie ma mowy żebym siedziała w domu, kiedy jest K a l w a r i a " , „chyba, że b y ­ łabym ciężko chora, to b y m nie p r z y j e c h a ł a " . „Gdy t u przyjadę, to nie obchodzi mnie dom i kłopoty, o t y m nie myślę, bo jest t u pięknie a ludzie są dobrzy", „tu jest m i dobrze, długo w nocy rozmawiamy, nie muszę myśleć o gospodarce" . O emocjonalnej atrakcyjności K a l w a r i i stanowi również poczucie wspólnoty i integracji z grupą. ,,W K a l w a r i i wszyscy jesteśmy zżyci, n i k t nie jest ważniej­ szy, przyjeżdżam t u jak do swego domu", „jestem t u ­ taj jak w rodzinie, mogę się zwierzyć ze zmartwień i n i k t mnie nie wyśmieje, a wszyscy w s p ó ł c z u j ą " . Spokój i zadowolenie sprzyja odbiorowi treści r e l i g i j ­ nych. „Wiarę do tej pory brałem m a r t w o , dopiero w K a l w a r i i podniosłem się na duchu, t u t a j zobaczyłem, że wiara jest piękna i daje szczęście", „na siły ludzkie nie ma co liczyć, w K a l w a r i i wchodzi w e mnie siła i jestem przez długi czas szczęśliwa bo zostawiam t u swoje z m a r t w i e n i a " , „człowiek chce być dobry i mo­ ralny, gdy w i d z i jak się Jezus męczy. Trzeba to przeżyć 2 1 22 2S M 25 26 l l . 17. „Powrozami Go skrępowawszy, Przenayświętsze Ręce Jego tak potężnie na opak związali, że aż K r e w Nayświętsza Jego za paznokcie zaskoczyła (Żywot..., s. 176). „Tak w i e l k i m pędem wiedzion do Annasza Pociecha nasza" (Pieśni ku czci Matki Bożej..., s. 56). I I . 18. Fragment Drogi Krzyżowej. „Jezus": „Jezus jest miłością dlatego trzeba jego postać przedstawiać z uczuciem. (...) Podczas miste r i u m nie widzę nikogo, wzrok m a m skierowany w zaświaty. Z każdym rokiem to się potęgowało, to uczucie zapatrzenia. (...) K i e d y upadam pod krzyżem, cierpię razem z Jezusem, czuję jak jest we m n i e " . (Datko, s. 61—62). is 155 �i także cierpieć, ale potem jest radość i w sumieniu czuję spokój" . w Wszystko o czym była mowa jest szczególnie mocno odczuwane przez pielgrzymów grających w Misterium. Prawie wszyscy znają Kalwarię od dziecka. Wszyscy doceniają odpowiedzialność i wyróżnienie jakie na nich spada w r a z z rolą. Niektórzy uważają, że zostali w y ­ b r a n i przez osobę świętą, którą przedstawiają. Dla wszystkich rola jest sprawą najważniejszą w życiu, zjednuje i m szacunek sąsiadów i poczucie własnej w a r ­ tości. Przygotowują się do występu, starają się zrozu­ mieć postać jaką grają, wzbudzić w sobie odpowiednie uczucia. Potrafią pracować nad rolą jak zawodowi aktorzy, tyle że z większym zaangażowaniem emocjo­ nalnym. Św. P i o t r : „taka rola to wyróżnienie i uznanie. Muszę się dobrze przygotować, bo to duża odpowie­ dzialność być za ś w i ę t e g o " . 28 J u d a s z : „staram się grać jak najlepiej, bo M i ­ sterium musi wzruszać ludzi. Trzeba być odważnym i umieć pokazywać uczucia, muszę wiedzieć w j a k i m słowie okazywać jakie uczucie. Dlatego czytam dużo historię świętą i staram się zrozumieć Judasza, kiedy źle zrobił" . iB M a g d a l e n a : „moja rola wymaga samokrytycyz­ m u , trzeba umieć żałować za grzechy, trzeba umieć się upokorzyć. Więc trzeba się przygotować psychicznie, aby dobrze wypaść na scenie i umieć przedstawiać to z uczuciem. Nie można zawieść ludzi. Rola Magdaleny jest trudna, ze względu na to, co przedstawia ta oso­ ba — jest jawnogrzesznicą. Miałam przed przystąpie­ niem do tej r o l i pewne opory. A l e to idzie na chwałę Bożą i trzeba grać szczerze" . so Matka B o s k a : „gdy mnie wybrano nie chcia­ łam przyjąć tej r o l i , bo nie czułam się jej godna. W s t y ­ 156 dziłam się po prostu odgrywać osobę świętą, bo czło­ wiek jest ułomny, grzeszny, a to w i e l k i zaszczyt. A l e n a m a w i a l i mnie i ofiarowuję to na chwałę Bożą. T y l k o zawsze rozmyślam, dlaczego M a t k a Boska wybrała mnie do przedstawiania Jej osoby" W najbardziej dramatycznych, k u l m i n a c y j n y c h mo­ mentach aktorzy identyfikują się z sytuacjami i po­ staciami które przedstawiają. J u d a s z : „wiem, że to teatr i muszę dobrze zagrać swoją rolę. A l e wewnętrz­ nie człowieka pobudza. Czuję się tak jakby ktoś w e ­ wnętrznie w e mnie władał. Chwila zdrady i pocałunku jest najtrudniejsza dla mnie, uczucia same wychodzą z człowieka w tych momentach. Wtedy jest tak j a k ­ bym wszystko robił naprawdę, bardzo cierpię w t e d y bo kocham Jezusa a muszę go z d r a d z i ć " . M a g d a l e n a : „największe przeżycie mam w pią­ tek, gdy idę za Jezusem i kiedy o b m y w a m M u nogi olejkiem. Wtedy odczuwam autentycznie postać M a g ­ daleny i widzę nie człowieka, ale Jezusa prawdziwego. Często nawet staram się sobie wytłumaczyć, że to nie p r a w d z i w y Jezus, aby nie wzruszać się za bardzo i pa­ miętać o swojej r o l i " . A k t o r z y zdają sobie sprawę z tego, że ich rola w M i s t e r i u m podnosi ich prestiż w miejscowości, w której mieszają. Sw. P i o t r : „cała parafia w i e , że jestem św. Piotrem. Wszyscy mają do mnie szacunek. Żeby być Apostołem, trzeba być człowiekiem o dobrej opinii, m o ­ ralnym, dobrym" . J e z u s : „to zaszczyt dla mnie i dla p a r a f i i . Nawet całowano mnie po rękach w podzęikowaniu, gdy Miste­ r i u m się skończyło. Było nawet tak, że ludzie nawraca­ l i się, gdy upadałem jako Jezus" . Płacząca n i e w i a s t a : „to dla mnie wielkie przeżycie. Ludzie przychodzą do mnie, znają mnie, j e ­ stem potrzebna. Moja rola jest mała, ale w p a r a f i i wszyscy o t y m w i e d z ą " . S2 3 S s4 S5 ae �II 19. Od kaplicy Płaczących Niewiast (w tle) zaczyna się podejście na Golgotę. I I . 20 Pątnicy. Wszystkie te wypowiedzi świadczą o głębokich prze­ życiach aktorów, o wielowarstowości ich podejścia do M i s t e r i u m i odgrywanych ról. Jednocześnie obrzęd kształtuje normy i zachowania, oddziałuje jeszcze długo po zakończeniu widowiska. Daje możliwość pełnego uczestnictwa w Misterium, gdyż widz jest jednocześnie aktorem — tworzy tłum jerozolimski, a ponadto może sam wcielić się w postać Chrystusa lub jakąkolwiek i n ­ ną postać. Doprowadza to do potwierdzenia jednostki poprzez grupę, t y m bardziej, że wszyscy przyjeżdżają w t y m samym celu. Co więcej, K a l w a r i a jest dla w i e l u nadal w z o r e m przyswajania i przeżywania treści r e l i ­ gijnych. K a l w a r i a Zebrzydowska jako ośrodek k u l t o w y jest obiektem szczególnym, mającym w i e l o w a r s t w o w e zna­ czenie. Jest miejscem, w którym możliwe jest naoczne przeżycie Męki Pańskiej. Jest również j e d n y m z waż­ niejszych centrów k u l t u maryjnego w Polsce. Utworzenie K a l w a r i i dało w i e l u ludziom możliwość odwiedzenia Ziemi Świętej, umożliwiając jednocześnie inne spojrzenie na samą Jerozolimę i Golgotę, które odbierane były dotychczas jako odległe symbole i nieLiańskie alegorie. W K a l w a r i i następuje unaocznienie symbolu, jego konkretyzacja. Sens mszy świętej odnajdywany jest w barwnym widowisku. PRZYPISY O historii f u n d a c j i K a l w a r i i Zebrzydowskiej i dziejr.ch pielgrzymek do niej patrz: Bożena Zboińska-Daszyńska, W Kalwarii Zebrzydowskiej przed pięćdziesię­ ciu laty, Rocznik K r a k o w s k i 1975, s. 36—39. A. Rożniatowski, .Summariusz Męki Pańskiey wedle mieysc świętych Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych, Kraków 1618. K . Nowacki, Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Pamiętnik Teatralny", R. 1960, nr 3—4, s. 453—482. 1 2 3 B. Zboińska-Daszyńska opisuje jedynie dwa ostat­ nie d n i misterium, tamże, s. 43—45. M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 387. Problem przestrzeni „kalwaryjskiej" p o r u ­ sza zaś Hanna M i t k o w s k a w a r t y k u l e Kompozycja prze­ strzenna Kalwarii Zebrzydowskiej, „Kwartalnik A r c h i ­ tektury i U r b a n i s t y k i " , R. X X , 1975, nr 2, s. 157. Materiały te znajdują się w a r c h i w u m Katedry Etnografii U W i nie zostały jeszcze skatalogowane. K o r o n y te są zostawiane w kaplicy Serca N a j 5 8 7 157 �świętszej M a r i i Panny, k i l k a stacyjek przed Golgotą i t y l k o niekiedy wnoszone na szczyt góry. M . Eliade, op. cit., s. 102. W ścianę każdej kaplicy w m u r o w a n a jest kaseta z Ziemią Świętą. Wersje pozostałe: kość większa: żebro wielkoluda żebro wielkoluda żebro wielkoluda żebro wielkoluda Kość mamuta kość mniejsza: żebro „wielkoludki" palec wielkoluda żebro „dziecka w i e l k o l u d a " kość palca dłoni wielkoluda kość mamuta „Wielkoludy to były dawne ludzie jeszcze przed n.imi. Kiedy stały na dwóch górach, to mogły podać sobie ręce, podawały sobie też siekiery. Wielkolud mógł re­ giment wojska schować we własną chusteczkę do nosa. Ale nie przestrzegały bożych przykazań dlatego Pan Bóg musiał stworzyć człowieka". (Z rozmowy z j e d n y m z pielgrzymów. Ze względu na specylicmy charakter miejsca, w czasie badań terenowych w K a l w a r i i , zrezyg­ nowaliśmy z pytania o wiek informatora i o miejsce zamieszkania. Większość informatorów, z którymi rozma­ wialiśmy pochodziła z terenów dawnego województwa krakowskiego l u b ze Śląska). Wg niektórych potop skie­ rowany był właśnie przeciw wielkoludom. W z m i a n k i materiałowe o wielkoludach podają: S. Ciszewski, L u d rolniczo-oórniczy okolic Sławkowa w powiecie о1кич'kim, Kraków 1887, s. 151; A. Petrow, Lud Ziemi Dob­ 8 9 1 0 rzyńskiej... „Zbiór Wiadomości do Antropologii K r a j o ­ w e j " , R. I I , 1878, s. 126. W f i l m i e Paradżanowa pt. „Cienie zapomnianych przodków", w jednej z ostatnich scen śpiewana jest bal­ lada o wielkoludach, którzy za nieprzestrzeganie bożych przykazań zostają zgładzeni potopem. Petrow podaje w cytowanym a r t y k u l e opinię, mówiącą o t y m , że w i e l ­ kie kości znajdowane w rzekach pochodzą od nosoroż­ ca, którego bezskutecznie ocalić chciał Noe podczas po­ topu: „Noe biorąc do a r k i rozliczne zwierzęta, chciał też wziąć jednoroga, ale ten t a m nie chciał wejść, mó­ wiąc, że on przez cały czas potopu będzie pływał. Nie mógł jednakże przetrzymać bez jadła i spoczynku, i w głębokościach wody znalazł śmierć. Kości jego często znajdują się na dnie rzek", (op. cit., s. 130). Kości mamuta uznawane są przez l u d za kości w i e l ­ koluda. Słowo m a m u t jest zatem synonimem słowa wielkolud. Pisze o t y m L . Hodoly w „Zbiorze Wiado­ mości do Antropologii K r a j o w e j " , R. V I , 1882, s. 319. Po­ dobnie i Ciszewski, lecz ten podaje również odpowied­ nik k a l w a r y j s k i e j legendy o końcu świata: „kości ma­ muta, są to kości z „poroniętego wieżgoluda". Z kości takiego wielkoluda, ktćra w i s i na Wawelu w K r a k o ­ wie, co rok odpada kawałeczek wielkości ziarna gro­ chu. Jak ostatni kawałeczek odpadnie — będzie koniec świata. Po skończeniu świata, będą znowu n o w i ludzie, lecz tak małego wzrostu, że czterech będzie w stanie młócić w chlebowym piecu". (S. Ciszewski, Lud rolni­ cze- górniczy..., s. 153). Różne wersje słowiańskiego m i t u kosmogonicznego przedstawiają i analizują J. i R. Tomiccy w swej książce Drzewo życia, Warszawa 1975. s. 21—60, oraz R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnogra­ fia Polski", t. X X , z. 1, 1976, s. 47—99. 1 1 I i . 21. „Weronika": „jak wybrano mnie do Misterium, to wielkie szczęście na mnie spadło. Nie oddałabym mojej t o l i za nic. (...) To jest piękne, bo jest tak jak naprawdę. Widać, że to niby człowiek, ale cierpi jak p r a w d z i w y Pan Jezus kiedyś. To wszystko przeżywam w sumieniu. Gdy wychodzę z chustą to cała jestem napięta i wtedy czuję jak gdyby p r a w d z i w y Jezus stał przede mną". (Datko, s. 60, 61). �I I . 22. „Cyrenajczyk": „przed rolą staram się skupić i myśleć o Męce Pańskiej. Potem uczucia same wychodzą. Wiem jak m a m zagrać, ale gdy widzę Jezusa z krzyżem, to coś mnie pobudza i w y r y w a m się i biegnę aby po­ móc, bo widzę Go jak prawdziwego. Wtedy zapomina się że to przedstawienie, bo wszystko jest prawdziwe dla mnie. (...) Wszyscy wiedzą, że jestem Cyrenajczykiem. Wszyscy mnie znają w p a r a f i i . W K a l w a r i i m a m dużo przyjaciół, zakonnicy też dużo ze mną rozmawiają. Gdy dobrze zagram, ludzie przychodzą dziękować m i " . (Datko, s. 62). Jedna z pątniczek opowiedziała nam legendę o jego o d k r y c i u : „jedna pani dużo dawała na klasztor. Była w ciąży i mówiła, że jeśli tak dużo daje, to dziec­ ko będzie miała najpiękniejsze. A l e urodziło jej się dziecko w kratkę. Pani ta modliła się bardzo i we śnie ukazała jej się M a t k a Boska i poradziła przemyć dziec­ ko wodą ze studni wewnątrz klasztoru. K i e d y to zro­ biła k r a t k a znikła. Dziecka było już normalne. B y ł t a k i obraz o t y m w klasztorze, ale teraz go zdjęli. Wszystko to jest opisane w specjalnej księdze w klasztorze". U sklepienia kapliczki zawieszona jest drewniana figura anioła z wiosłem. Tafla wody jest t u idealnie nieruchoma. Na Wielkanoc ze skrzydeł anioła o d r y w a się pióro, które spadając na lustro wody burzy na c h w i ­ lę jego idealną harmonię. Wtedy to należy wskoczyć do środka, zanurzając się całym ciałem. D a w n i e j przed Wielkanocą czekały t u tłumy kalekich i chorych. P r z y ­ noszono t u nawet chorych na noszach. Opowieść ta jest zgodne z Wielkanocnymi wierzeniami l u d o w y m i o cu­ downych właściwościach wody w t y m okresie. Pielgrzymi nabierają t u wody do butelek, w y ­ bierają k a m y k i , niektórzy przechodzą rzekę boso, i n n i obmywają oczy, czoła, bądź całe twarze. Woda ta „po­ maga na wszystko", powoduje nawrócenia, stosowana bywa również w chorobach bydła. Jej obecność w do­ mu zapewnia pomyślność. Obiektem szczególnego pożądania jest roślina zwa­ na „łzami M a t k i Boskiej" (Spirantes spiralis = kręezynka jesienna). Zbiera się ją głównie podczas sierpniowego Misterium M a t k i Boskiej, ale i w w i e l k i m Tygodniu w i ­ dzieliśmy pielgrzymów wykopujących całe rośliny, żeby 1 2 1 3 1 4 1 5 przenieść je do własnego ogródka. „Ta mała roślinka storczykowata (...) jest przedmiotem marzeń pielgrzy­ mów, przybywających na odpust w e Wniebowzięcie N.M.P. (15 V I I I ) w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. Istnieje le­ genda, że dróżkami k a l w a r y j s k i m i szła Matka Boska z siedmioma mieczami w sercu, łzy boleści spadały jej z twarzy i wsiąkały w ziemię. Z nich wyrosły te małe roślinki. Podczas pogrzebu M.B. t j . 13 V I I I po południu Łzy M a t k i Boskiej wychylają swe szypułki z t r a w , aby popatrzeć na M.B. niesioną do grobu. K t o je odnajdzie w morzu t r a w jest szczęśliwy. Łzy te mają uleczyć ból wszelki, a głównie zębów. Od orszaku pogrzebowego odrywają się tłumy pielgrzymów, którzy po zielonej m u r a w i e poszukują tej cudownej rośliny. W pałąk zgię­ te postacie z oczami u t k w i o n y m i w ziemię błądzą jak w malignie — dzieci, dziewczęta, kobiety dorosłe, star­ cy. Niektórzy znalazłszy ją, wycinają bryłę ziemi wraz ze Łzami M.B. aby roślinę tę hodować u siebie w ogród­ k u przed domem. Podobno n i k t długo nie cieszył się jej widokiem, gdyż Łzy M.B., jak mówią, rosną t y l k o na łączkach przy drodze, którą idą tłumy pielgrzymów za trumną z drewnianą statuą M.B.". T. Seweryn, Iko­ nografia Etnograficzna, PTL, Wrocław 1947, s. 31 (prze­ d r u k z 37 tomu „Ludu"). Opłatek-chleb mistyczny; ciało Chrystusa osiąga „pełnię" podczas k o n t a k t u z krwią. Stąd jego zastoso­ wanie jako środka hamującego upływ k r w i . Istotnym jest również to, iż jedynie opłatek otrzymany w K a l ­ w a r i i może być skuteczny. Władysław Kosiński, Materyaly etnograficzne ze­ brane w różnych okolicach Galicyi Zachodniej, „Mate1 6 1 7 159 �głowie, więc mówi: „Jakiś ty dziwny mój Boże z r o ­ gami". „Nie ja dziwny, rzekł Pan Bóg, lecz t y Mojże­ szu z w o l i mojej d z i w n y m będziesz, bo ci też rogi uros­ ną". Jakoż wyrosły zaraz Mojżeszowi dwa świecące róż­ k i na głowie — co do dziś dnia Żydzi uważają i m o d ­ ląc się w święta, z czego bądź na głowie r o g i sobie r o ­ bią na tę pamiątkę. Od tego czasu dużo razy Mojżesz rozmawiał z Panem Bogiem, i anieli z nieba z posył­ k a m i do niego przychodzili, że się ze wszystkiem w łcsce Boskiej ufundował i najstarszym kapłanem został ludu żydowskiego". (O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 7. Krakowskie Ш, Wrocław 1962, s. 14, 15). Szaty w y k o n y w a n o zgodnie z opisem z a w a r t y m w Starym Testamencie (2. Mojżeszowe, rozdz. X X V I I I ) : 4. A teć są szafy, które urobią: Napierśnik i nara­ miennik, i płaszcza i suknia haftowana, czapka i pas. I urobią te szaty święte A a r o n o w i b r a t u t w e m u i synom jego, aby m i kapłański urząd sprawo­ w a l i . (...) 9. I weźmiesz dwa kamienie onychiny i wyryjesz na i ich imiona ' -'nów Izraelskich; 10. Sześć imion i t u na j e d n y m kamieniu, a imion sześć drugich na d r u g i m kamieniu, według narodzenia ich. 11 Robotą snycerzów, którzy kamienie rzeza, wyryjesz na obu kamieniach imiona synów Izraelskich, i osa­ dzisz je w złote osadzenie. 12. I położysz te obydwa kamienie na wierzchnich k r a ­ jach naramiennika, kamienie pamiątki dla synów Izraelskich, i nosić będzie A a r o n imiona ich przed Panem na obu ramionach swych na pamiątkę. (...) 15. Uczynisz też napierśnik sądu robotą haftarską, w e ­ dług roboty naramiennika urobisz go; ze złota, z n i ­ jacy ntu, i z szarłatu, i z karmazynu dwa kroć f a r ­ bowanego, i z białego j e d w a b i u rkęconego uczynisz go. (...) 17. I nasadzisz weń pełno kamienia, cztery rzędy kamie­ nia, t y m porządkiem: sardyjusz, topazyjusz i szma­ ragd w pierwszym rzędzie. 18. W d r u g i m zasię rzędzie: karbunkuł, safir i jaspis. 19. A w trzecim rzędzie: l i n k u r y j u s z , achates i ametyst. 20. A w c z w a r t y m rzędzie: chryzolit, onychin i b e r y l ; te będą wsadzone w złoto w rzędzie swoich. 21. A tych k a m i e n i z i m i o n a m i synów Izraelskich bę­ dzie dwanaście według i m i o n ich, tak jako rzeza pieczęci, każdy według imienia swego będą, dla dwunastu pokoleń. (...) 29. I będzie nosił A a r o n imiona synów Izraelskich na napierśniku sądu, na piersiach swych, gdy będzie wchodził do świątnicy, na pamiątkę ustawiczną przed Panem. 30. Położysz też na napierśniku sądu U r i m i T u m m i m , które będą na piersiach A a r o n o w y c h , gdy wchodzić będzie przed Pana, i poniesie Aaron sąd synów Izraelskich na piersiach przed Panem ustawicz­ nie. (...) 36. Uczynisz też blachę ze złota szczerego, a wyryjesz na niej robotą tych co pieczęci rzeza: Świętość Panu. 37. Tę przywiążesz do sznuru hijacyntowego, i będzie na czapce; na przodku na czapce będzie... 38. A ta będzie nad czołem Aaronowem, aby nosił A a r o n nieprawość poświęconych rzeczy, któreby po­ święcali synowie Izraelscy przy wszystkich darach poświęconych rzeczy swych; a będzie nad czołem jego ustawicznie, aby i m zjednał łaskę u Pana. (...) 40. Synom także A a r o n o w y m poczynisz szaty; i poczy­ nisz i m pasy, i czapki i m poczynisz na cześć i na ozdobę. (...) 42. Urobisz i m też ubiory lniane, dla zakrycia nagości ciała; od biódr aż do udów będą". 43. Pieśń ku czci Matki Bożej Cudownej..., Kraków, d r u k powielany, kupiony na odpuście w 1975 r. 44. Żywot Pana Boga Naszego Jezusa Chrystusa..., Czę­ stochowa 1830 r. 3 8 i l . 23. Przy wejściu do klasztoru rozłożyli swój towar sprzedawcy. riały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", K. 1904, s. 84. Spostrzeżenia te dotyczą lat 1973—1977. I n f o r m a c j e uzyskane w rozmowach ze sprzedaw­ cami. W. Kosiński, op. cit., s. 84—85. A. Datko, Struktura miejsca świętego na przy­ kładzie Kalwarii Zebrzydowskiej w czasie Misterium Męki Pańskiej. Praca magisterska pisana w katedrze E t n o g r a f i i U W pod k i e r u n k i e m prof. A . K u t r z e b y - P o j narowej, nr arch. 159, s. 57. Warszawa 1975. 22 tamże, s. 55. £3 tamże, s. 56. 21 tamże, s. 58. 35 tamże, s. 58. 2fl tamże, s. 59. 27 tamże, s. GO. 28 tamże, s. 60. 29 tamże, s. 60. 30 tamże, s. 60. SI tamże, s. 61. 82 tamże, s. 61. 33 tamże, s. 61. 31 tamże, s. 62. 33 tamże, s. 62. Sfi tamże, s. 62. N a k r y c i e m głowy Kaifasz zwraca uwagę w i e l u pielgrzymów. Wykonano je wzorując się na popularnych przedstawieniach ikonograficznych. L u d z'emi k r a k o w ­ skiej p o t r a f i uzasadnić kształt tej czapki: „pewnego r a ­ zu Mojżesz pasł bydło i ujrzał krzak gorejący i w n i m na oczy swoje zobaczył samego Boga. Upadł na kolana, widziało mu się, że Pan Bóg ma dwa świecące rogi i l i 1 8 1 9 2 0 2 1 3 7 Fot.: Л. Grodnicki, i l . 1, 2; K. KubLak, i l . 3—23. 160 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dea789d591e60b4a1774a9a135602cd.pdf 10f3bc8a71ec90920048bc39edcc77ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4359 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4057 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.241-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R О N IV-VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 28.V — w Warszawie przez ca­ ły dzień trwała V I I „Cepeliada". W 82 stoiskach można było kupić w y r o b y twórców zrzeszonych w Cepelii i Stow. Twórców Ludo­ wych. Kiermaszowi towarzyszyły estradowe występy zespołów f o l ­ klorystycznych, pokaz mody i n s p i ­ rowanej l u d o w y m i w z o r a m i oraz budząca duże zainteresowanie de­ monstracja technik rękodzielni­ czych. Do kiermaszu oficjalnego dołączyli się p r y w a t n i sprzedawcy różnego rodzaju odpustowych świe­ cidełek, szydełkowych ozdób, k o ­ szmarnych lamp, łabędzi, obrazów i rzeźb amatorskich. * 2—4.VI — w Płocku odbył się X I I Ogólnopolski Festiwal F o l k l o ­ r u i S z t u k i L u d o w e j . Otwarcie Fe­ stiwalu poprzedziła uroczystość wręczenia nagród i m . Oskara K o l ­ berga. W imprezie wzięło udział przeszło tysiąc artystów i twórców ludowych, koncertowały zespoły i kapele z całej Polski. Odbył się koncert poezji l u d o w e j a poza t y m : zabawy i festyny, kiermasz sztuki l u d o w e j , „Cepeliada", K r a m Żywieckich Pierników, wystawa wyrobów „Cepelii". Imprezę za­ kończyły występy zaproszonych ze­ społów z W i l n a i Łożnicy (Jugosła­ wia). * 1.VI — w K r a k o w i e spod koś­ cioła Norbertanek wyruszył t r a d y ­ c y j n y pochód L a j k o n i k a , by przed ratuszem m i e j s k i m odebrać haracz. W t y m r o k u L a j k o n i k i e m był W o j ­ ciech G i l o w s k i , a towarzyszyła m u trzydziestoosobowa kompania m i e ­ szkańców Zwierzyńca. Strój L a j k o ­ nika, który jest kopią projektu Stanisława Wyspiańskiego, w y k o n a ­ no w cepeliowskiej Spółdzielni i m . St. Wyspiańskiego. * 3— 5.VI w J a ś l e zorganizowano Ш Festiwal K a p e l L u d o w y c h , Ś p i e ­ waków i Instrumentalistów pn. „Jasielskie Okółki". Celem festiwa­ l u był przegląd i ochrona t r a d y c j i autentycznego śpiewu i m u z y k i l u ­ dowej. * 9—11.VI — Przysucha. W r a ­ mach D n i Kolbergowskich odbył się I Wojewódzki Przegląd F o l k l o ­ r u „Przysucha — 78". Przybyły licz­ ne zespoły i kapele, były także w i ­ dowiska przypominające dawne, obrzędowe zwyczaje, kiermasz sztu­ k i ludowej, biesiada f o l k l o r y s t y c z ­ na. Pokazano wystawę tkactwa, na której można było zapoznać się z przebiegiem procesu tkania; zorga­ nizowano seminarium f o l k l o r y s t y ­ czne. I К A 1978 * 9—11.VI — w Ostrołęce obcho­ dzono D n i F o l k l o r u K u r p i o w s k i e ­ go. Otwarcia dokonał w i c e w o j e w o ­ da miasta, który przypomniał b l i ­ sko 25 lat t r a d y c j i D n i . Przez t r z y d n i prezentowały się na estra­ dzie zespoły z Puszczy Białej i P u ­ szczy Zielonej, odbyły się liczne konkursy. Pokazano również w y ­ stawy sztuki ludowej, wystawę f o ­ tograficzną „Zabytki budownictwa ludowego na K u r p i a c h " oraz zor­ ganizowano J a r m a r k K u r p i o w s k i . * 9—11.VI — w B y t o w i e odbył się Kaszubski J a r m a r k F o l k l o r y s ­ tyczny inaugurujący Słupskie D n i T u r y s t y k i . Swoją twórczość prezen­ t o w a l i artyści i zespoły z r e j o n u Kaszub. Odbyły się również semi­ naria poświęcone sztuce l u d o w e j i folklorowi. * 11.V — w Ciechocinku T o w a ­ rzystwo Przyjaciół Ciechocinka, w siedemdziesięciolecie istnienia zor­ ganizowano Festiwal F o l k l o r u K u ­ jaw. Wśród licznych konkursów na uwagę zasługuje konkurs pisania wzorów piaskiem, pokazujący sztu­ kę charakterystyczną dla tego r e ­ jonu. * 9 — 11.VI — N o w y Sącz. Spot­ kanie z F o l k l o r e m w Sądeckim Par­ k u Etnograficznym. Można było nie t y l k o zobaczyć rzeźby z Paszyna, pokazy technologii tkania czy haf­ towania, ale i zjeść kawałek t r a ­ dycyjnego kołacza. 10— 11.VI — w Łowiczu był J a r m a r k Łowicki, na j a r m a r k u — w i e l k i k r a m wyrobów ludowych, pokazy h a f t u i w y c i n a n k i , przegląd obrzędów l u d o w y c h z różnych r e ­ jonów Polski oraz zabawa. 1 1 —24.VI — w Poznaniu orzez dwa tygodnie trwał J a r m a r k Świę­ tojański. W ramach J a r m a r k u o d ­ była się „Cepeliada". 16. V I — w Pszczynie — I I „Spotkania pod b r z y m e m " (śląska nazwa modrzewia). Organizatorzy postawili sobie za cel w y s z u k i w a ­ n i e i prezentowanie małych auten­ tycznych grup ludowych, t a k i c h jak grupy wokalne, kapele, zespoły k o lędziorzy i i n . Pokazali również wystawę „Zegary na w s i śląskiej". * 23—25.VI — w Zamościu ob­ chodzono D n i F o l k l o r u Zamojszczyzny. Obok w y s t a w , koncertów i targów prezentujących dorobek ar­ tystów regionu — w i d o w i s k a ob­ rzędowe, Wesele Tarnogórskie i Sobótki. 24.VI — w Gródku nadbużańs k i m mieszkańcy Sokołowa zapro­ szeni b y l i na uroczystą Noc Kupały. * 28.VI—2.VII — w K a z i m i e r z u nad Wisłą trwał X I I Festiwal K a ­ pel i Śpiewaków L u d o w y c h . P r z y ­ jechało 51 kapel, 8 zespołów śpie­ waczych i 48 solistów z całego k r a ­ j u . Poza konkursem występowało 8 kapel i 8 zespołów śpiewaczych, k i l k a zespołów pieśni i tańca oraz zespół z L y o n u . Niezależnie od k o n k u r s u , przez cały czas o d b y w a ­ ły się koncerty, improwizowane występy i widowiska. Pokazano między i n n y m i B a l Mieszczan Ży­ w i e c k i c h (zespół „Pilsko"), Wesele Wielkopolskie, „Sobótki" (zespół ..Powiśle"), w i d o w i s k o „Prządek" z Żerdzi. Poza konkursem głównym odbył się konkurs ..Duży-Mały" i konkurs „Bosej nóżki", konkurs ballad l u d o w y c h . Na kiermasz sztuki ludowej przyjechało przeszło siedemdziesię­ ciu twórców zrzeszonych w Stow. Twórców L u d o w y c h , można było zobaczyć i kupić wiele interesują­ cych prac. Twórcą pięknej, prostej sceno­ g r a f i i był A d a m K i l i a n . * V I — w Łodzi odbyła się X Łódzka Wiosna Artystyczna, na temat t r a d y c y j n e j i współczesnej kultury robotniczej w w i e l k i m mieście. Udział wzięło 600 a r t y s ­ tów-amatorów. * V I — w skansenie w Z u b r z y ­ cy Górnej miało miejsce święto pa­ sterskie, podczas którego przypo­ mniano stare obrzędy związane z wypędzaniem bydła na Orawie. W imprezie brały udział dziecięce ze­ społy folklorystyczne. Konkursy i wystawy 3.IV — w Myślenicach, w „Do­ mu Greckim", otwarto wystawę malarstwa na szkle E w e l i n y i Jo­ lanty Pęksowych. * 7.IV — w D D K w e Wrocławiu przy u l . Ciepłej o t w a r t a została wystawa prac uczestników XIII Przeglądu P l a s t y k i A m a t o r s k i e j . * 14.IV — w Państwowym M u ­ zeum Etnograficznym w Warszawie wernisaż w y s t a w y pn. „Żywiecka Sztuka L u d o w a " . Pokazano malar­ stwo, rzeźbę, piękne h a f t y żywiec­ kie na t i u l u , ozdobne k w i a t y b i ­ bułkowe, plastykę obrzędową, za-' b a w k i i słynne żywieckie p i e r n i k i . * 25—27.IV — „Cepelia" w Częttochowie zorganizowała przegląd tkactwa ludowego, połączony z gieł­ dą dla producentów. * 241 �27.IV — w Warszawie w G a ­ l e r i i Sztuki Dzieci i Młodzieży (Stara Prochownia) o t w a r t o intere­ sującą wystawę p n . „Porównania'' zorganizowaną przez Pracownię Sztuki Nieprofesjonalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N . Pokazano na niej p r a ­ ce znanych artystów plastyków (m. i n . Tadeusza Brzozowskiego, Tadeusza Dominika, Marcina Jar­ nuszkiewicza, Łukasza K o r a l k i e w i cza, Andrzeja Majewskiego, L u d m i ­ ły M u r a w s k i e j , N i k i f o r a , Francisz­ ka Starowiejskiego i Andrzeja Strumiłły) powstałe w dwóch okresach — w latach dzieciństwa i dojrzałości. Wydano ilustrowany Katalog ze wstępem A . Jackow­ skiego. * 27.IV — w Warszawskim O środku K u l t u r y przy u l . E l e k t o r a l ­ nej o t w a r t o Warszawską Wystawę Plastyki Nieprofesjonalnej. * I V — w Muzeum Okręgowym w Radomiu czynna była ekspozycja pn. „Gry i zabawy w sztuce l u d o ­ w e j " . 14 twórców z w o j . r a d o m ­ skiego nadesłało rzeźby i obrazy przedstawiające t r a d y c y j n e g r y r o ­ dzinne, obrzędowe i dziecięce. I n a ­ grodę w dziedzinie rzeźby otrzymał Grzegorz Szewczyk, w dziedzinie malarstwa nagrody I nie przyzna­ no, I I otrzymał A n t o n i Jopkiewicz. * I V — w kopalni „Wieczorek" w Katowicach w y s t a w i a l i swoje prace górnicy-malarze, szesnastoosobowy zespół o dużych już t r a ­ dycjach. Należeli doń m . i n . Ociep­ ka i P. Wróbel. * I V — w Z a l i p i u odbył się k o n ­ kurs „Malowana Chata". I V — w T o r u n i u , w Bibliotece Głównej U M K wystawiał swoje ob­ razy Józef Sikora z Bydgoszczy. Była to czwarta wystawa z c y k l u prezentującego twórczość ludzi z ciężkim kalectwem. I V — w kościele św. Marcina w Warszawie urządzono wystawę rzeźb Józefa L u r k i p n . „Dobra n o ­ w i n a " . Większość eksponatów p o ­ chodziła z k o l e k c j i L u d w i g a Z i m merera. W K l u b i e Inteligencji K a ­ tolickiej zorganizowano spotkanie z rzeźbiarzem. Zagajał ks. Stanisław Małkowski (inicjator i organizator wystawy) i L . Zimmerer. 21.IV — w G a l e r i i Sztuki w N o w y m T a r g u otwarto wystawę zorganizowaną z okazji 25-lecia Spółdzielni Pracy Przemysłu L u d o ­ wego i Artystycznego „Arf" w K a ­ towicach. Z okazji w y s t a w y w y ­ dano ilustrowany katalog prezentu­ jący h a f t y i k o r o n k i koniakowskie. 13.V — w e Wrocławiu w M u ­ zeum Etnograficznym o t w a r t o { o konkursową wystawę h a f t u l u d o ­ wego eksponowaną poprzednio w T o r u n i u . K o n k u r s , o zasięgu ogól­ nopolskim, organizowały M i n . K u l ­ tury i Sztuki, „Cepelia", Stow. Twórców L u d o w y c h i Muzeum E t ­ nograficzne w T o r u n i u . Obszerny katalog ze wstępem Aleksandra Błachowskiego, ilustrowany m . i n . b a r w n y m i zdjęciami — w d r u k u . * 19.V — w Muzeum Tatrzań­ s k i m w Zakopanem urządzono w y ­ stawę malarstwa na szkle Krzyszto­ fa Okonia. * 22.V — w L i m a n o w e j rozstrzy­ gnięto k o n k u r s h a f t u . Udział w konkursie brało 67 twórców l u d o ­ w y c h i amatorów oraz 2 zespoły młodzieżowe z terenu Podkarpacia. Materiał k o n k u r s o w y oceniano w dwu. grupach: autentyku i adapta­ cji. W kategorii a u t e n t y k u p r z y ­ znano 6 nagród I . O t r z y m a l i je: A n d r z e j i Bronisław Czernikowie, Franciszek Czernik, Franciszek i Maria Janc, Eleonora Stanek, M a ­ ria Herman i M a r i a Rajchel. W kategorii adaptacji I nagro­ dy przyznano Stanisławie Cukier i Katarzynie Nikiel. * * V — Galeria „Nowogrodzka" warszawskiej „Desy" wystawiła o b ­ razy H a l i n y Dąbrowskiej. Wstęp do katalogu napisał Aleksander Jac­ kowski. 22.V — w Muzeum Włókiennic­ twa w Łodzi o t w a r t o wystawę p n . „Rękodzieło artystyczne w s i " . Na w y s t a w i e przyznano cztery nagro­ dy I : Stanisławowi Piwońskiemu z Kozienic (woj. radomskie) za rzeź- * Wręczenie nagrody Kolberga zespołowi redakcyjnemu „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . WUZNAN1U ZASŁUG DLA'KULTURY 1 U D O W I j 7 1 SPO(OV\ i R! [ J A k C Y J M M U " i ' O i Sh. \ s / J l i k \ i ' J i ) O W V > . ZOSTAŁA PRZYZNANA NAGRODA ' MIESIĘCZNIKA « BARWY* IMIENIA OSKARA KOLBERGA WARSZAWA- 2 CZERWCA 1978 242 �bę, M a r i i Kopeć z Kęsowa ( w o j . bydgoskie) za hafty, A n i e l i Batko z L i p n i k ( w o j . krakowskie) za haf­ towany gorset, oraz K r y s t y n i e Za­ lewskiej z Siedlec za t k a n i n y . * 23.V — rozstrzygnięto k o n k u r s zorganizowany przez Muzeum O kręgowe w Białymstoku pn. „Lu­ dowe obrzędy północno-wschodnich terenów Polski". Przedmiotem k o n ­ kursu były r e k w i z y t y związane z obrzędowością doroczną i r o d z i n ­ ną, oraz opisy obrzędów ludowych. Na konkursie nogrody ufundowały: „Cepelia" , Białostockie Towarzy­ stwo K u l t u r y , Wojewódzki Związek Kółek Rolniczych. Nagrodę I za opis obrzędów i zwyczajów przyznano Elżbiecie Daniszewskiej z Knyszyna. Przy­ znano także nagrodę I i I I za cia­ sto obrzędowe. + 27. V — w sali „Cepelii" przy ul. EgiDskiej w Warszawie o t w a r t o zorganizowaną przez tę instytucję wystawę rzeźb Romana Śledzia z Malinówki. Wydano ilustrowany k a ­ talog ze wstępem A. Jackowskiego. * 28. V — w Muzeum Narodo­ w y m , oddział w Łowiczu, z okazji trzydziestolecia Spółdzielni „Sztuka Łowicka" w Łowiczu odbyło się spotkanie z twórcami l u d o w y m i , na którym wręczono odznaki Zasłużo­ nego Działacza K u l t u r y . Otrzymali je: Justyna Grzegory i Agnieszka Majer ze Złakowa, Stanisław Bogusz z Łowicza, Marianna Pietrzak z Łowicza, Julian Brzozowski ze Sromowa, E m i l i a Pudłowska z Ło­ wicza, Regina Dąbrowska z Różyc i Helena Gruszczyńska z Łowicza. * V — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu była czynna wystawa tkactwa dwuosnowowego z terenów Podlasia. V — w skiej chacie dzono stałą konywanych stki K o n i a k o w i e , w góral­ Zuzanny Gwarek urzą­ wystawę koronek w y ­ przez miejscowe a r t y ­ 1—15.VI — w pawilonach „Ce­ p e l i i " w Częstochowie urządzono pokonkursową wystawę pn. „II W o ­ jewódzki Przegląd Plastyki Nie­ profesjonalnej". I nagrodę otrzymał A n d r z e j Psyk z Myślenic za olejne pejzaże. + V I — w K r a k o w i e , w Galerii Współczesnej Sztuki L u d o w e j poka­ zano pieczywo obrzędowe i k w i a t y z Kielecczyzny, rzeźbę sakralną z okolic Nowego Sącza, t k a n i n y z re­ jonu świętokrzyskiego i białostoc­ kiego. 6.VI — w Galerii Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych „Stara K o r d e g a r d a " w warszawskich Ł a ­ zienkach otwarto pokonkursową wystawę „Żołnierz obrońcą i b u ­ downiczym". Na wystawie ekspo­ nowano ok. 400 obrazów, rzeźb i t k a n i n . W poszczególnych działach przyznano: za malarstwo na szkle — I nagrodę Ewelinie Pęksowej, I I Władysławowi Walczakowi i Jo­ lancie Pęksowej. Za malarstwo olejne — wyróżnienie Józefowi O- pyrchałowi z Dziewina, za rzeźby w d r e w n i e I nagrody nie przyzna­ no, I I — Bronisławowi Chojęcie z Adamowa, M a r i a n o w i L o j i z Ł u kawicy i Bolesławowi Susce z B u ­ dzisk; za t k a n i n y — pierwsze na­ grody Felicji M a l e w i c k i e j z N o w o kolna i Wandzie Olchanowskiej z K u p l i k , I I Janinie Buraczyk z K o ­ rycina i Helenie Malewickiej z Nowokolna. * 7.VI — w K r a k o w i e rozstrzyg­ nięto ogólnopolski konkurs pn. „Rolnik i jego praca w twórczości l u d o w e j " . Organizatorami b y l i : r e ­ dakcja pisma „Gromada — R o l n i k Polski", „Cepelia", Stow. Twórców L u d o w y c h oraz Muzeum E t n o g r a f i ­ czne w K r a k o w i e , które było go­ spodarzem k o n k u r s u . 393 osoby z 43 województw nadesłały 1752 p r a ­ ce, zarówno w tradycyjnych tech­ nikach i formach, jak też obrazy na płótnie i papierze 6 tematyce wiejskiej. Jury zakwalifikowało na wystawę około 250 rzeźb, t k a n i n , obrazów i wycinanek. Nagrody I otrzymały: Scholas­ tyka K r u p o w i c z za tkaninę d w u osnowową i Ewelina Pęksowa za obrazy na szkle. Nagrody I I — Bronisław Chojęta i Szczepan M u ­ cha za rzeźby, Halina Konopacka, Jolanta Pęksowa i Władysław W a l ­ czak za malarstwo na szkle; Jani­ na Szumiło za tkaninę dwuosnowową; Stanisław Borowiec, Józef F i r m a n t y i E d w a r d Daniel za m a ­ larstwo na płótnie i papierze; A g ­ nieszka Majer za kodry łowickie. Nagrody I I I dostali: Zofia R o j - G ą sienica, Janina Jarosz i Zdzisław Walczak za obrazy na szkle; Wa­ cław Rokita za rzeźbę ceramiczną; Kazimiera Makowska, Genowefa Dzieszko i Helena Malewicka za t k a n i n y dwuosnowowe; Justyna Grzegory za kodry łowickie; Sta­ nisław M a j e w s k i , Roman Siedź i E d w a r d Kołacz za rzeźby. Przyzna­ no również 21 wyróżnień. Najwię­ cej nadesłano rzeźb w d r e w n i e — ok. 530, ale t y l k o niewielka ich część została zakwalifikowana na wystawę. Najwyższy i najbardziej wyrównany poziom reprezentowa­ ły t k a n i n y dwuosnowowe. Nadesła­ no również piękne w y c i n a n k i k u r ­ piowskie i hafty, ale ponieważ nie odpowiadały tematycznym założe­ n i o m konkursu, nie mogły podle­ gać ocenie. * V I — w M.D.K. w Myśleni­ cach zorganizowano wystawę po­ konkursową pod nazwą: „Kwiaty polskie". Pokazano tradycyjne ozdoby bibułkowe, wykonane przez 54 osoby dorosłe i trzynaścioro dzieci z województwa k r a k o w s k i e ­ go. Przyznano 5 nagród pierw­ szych. Otrzymali je: Piotr D u r l a t ka, Zofia H a j d u k , Józefa Miłkowska, Genowefa Mrożek i Cecylia .Proszek. Wystawa pojedzie do L i p ­ ska. * VI — Muzeum Okręgowe w Suwałkach pokazało współczesną tkaninę ludową, m . i n . sejpaki, pa­ siaki, t k a n i n y dwuosnowowe, w i e łonicielnicowe oraz d y w a n y k i l i m o we. * VI — Muzeum Okręgowe w Sieradzu zorganizowało wystawę dwóch twórczyń ludowych, Stani­ sławy K u b i k i Rozalii Makówki, w sześćdziesiątą rocznicę ich pracy twórczej. Wystawiono prace z dzie­ dziny zdobnictwa i plastyki obrzę­ dowej. * 30.VI — w Opocznie rozstrzyg­ nięto konkurs na opoczyńską t k a ­ ninę wełnianą z przełomu X I X i X X w i e k u . Nagrody I nie przyzna­ no. Nagrody I I o t r z y m a l i : Stani­ sława Dąbrowska z Bielowie, M a ­ rianna Jobczyk, M a r i a Rzepka z Bielowie, Aniela Koska z G a p i nowa, Weronika Lesiok z Mię­ dzyborza, Maria Papecka z Sito­ w e j , Janina Synowiec z W o l i Z a ­ leżnej, Rozalia Wijata, Zuzanna Włodarczyk, M a r i a i Teresa W i k torowicz z Opoczna. Przyznano t a k ­ że nagrody I I I i wyróżnienia. Polska sztuka ludowa za granicą 27.IV — w L u n d (Szwecja) ot w a r t o wystawę obrazów na szkle Adama Słowińskiego. Organizato­ rem w y s t a w y był Aleksy A l t m e j d , on też napisał wstęp do katologu artysty. Obrazy eksponowano w ga­ lerii „Angel". * V — Spółdzielnia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w M i ­ kołajkach sprzedała trzysta gobe­ linów do Czechosłowacji. + V I — w Rosario (Argentyna) otwarto wystawę polskiej sztuki ludowej, zorganizowaną z i n i c j a t y ­ w y Antoniego Wróbla. * W m a r c o w y m numerze szwedz­ kiego pisma „Femina" zamieszczo­ no artykuł zapowiadający wspo­ mnianą wyżej wystawę w L u n d , poświęcony polskiej sztuce l u d o ­ wej. Inne 7.IV — w Domu K u l t u r y Pra­ cowników Służby Zdrowia w e W r o ­ cławiu odbyła się aukcja prac 54 plastyków-amatorów, członków Sto­ warzyszenia Plastyków Amatorów. Dochód z imprezy został przezna­ czony na budowę Domu K o m b a ­ tanta w Miliczu. Również we Wrocławiu 16.IV. odbyła się pod patronatem K l u b u Młodzieży Pracującej ZSMP „Piw­ nica Świdnicka" I Giełda Plastyki Amatorskiej. „Piwnica" zamierza objąć opiekę nad amatorami, słu­ żyć i m poradami i fachową pomocą. Zaczyna od giełdy! Gratulujemy zrozumienia problemów amatorstwa! Worek z giełdami rozpruwa się nad k r a j e m . Również Między­ zakładowy K l u b Kulturalno-oświa­ towy „Łączność" w Olsztynie urzą­ dził w k w i e t n i u I Wojewódzką Giełdę Plastyki Nieprofesjonalnej. + 13.IV — w Tucholskim Domu Kultury odbyło się posiedzenie k r a j o w e j Rady Regionalnych To­ warzystw K u l t u r y przy M i n i s t e r - 243 �stwie K u l t u r y i Sztuki. Obradom przewodniczył wiceminister K u l t u ­ ry i Sztuki dr Józef F a j k o w s k i . Ideą przewodnią obrad był mece­ nat regionalnych towarzystw k u l ­ t u r y nad twórczością ludową. * 2.V — Komisja Nagród im. Oskara Kolberga przyznała na rok 1978 Nagrodę „ B a r w " następującym osobom: Stanisławie Bakułowej, wycinankarce ze Strzałek koło K a ­ dzidła, dr. Janowi P i o t r o w i Dekowskiemu, działaczowi z Łodzi, Janowi Gąsiorowi, garncarzowi z Medyni Głogowskiej koło Rzeszo­ wa, Janowi Józefowskiemu, m u ­ z y k o w i l u d . z Rojówki koło Tęgo­ borza, dr. L o n g i n o w i Malickiemu, etnografowi i działaczowi, Sabinie Masełbas, tkaczce z Wasilówki koło Janowa Podlaskiego, ks. E d w a r d o ­ w i Nitce z Paszyna, Władysławowi Obrochcie, muzykowi-prymiście z Zakopanego, K l a r z e P r i l l o w e j , dzia­ łaczce z K c y n i , Jadwidze Specht z Montchanin (Francja), Janowi T y l ­ ce, snycerzowi z Zakopanego, Ta­ deuszowi Więckowskiemu, prezeso­ w i „Cepelii", ks. Bronisławowi W o j ­ dyle z Chicago (USA). Józefowi Zganiaczowi. rzeźbiarzowi z F a ł k o ­ wa, Walerii Żarnowskiej, k i e r o w ­ niczce zespołu z Dąbrów koło M y ­ szyńca, kapeli dudziarzv z R a w i ­ cza, zesrjołowi redakcji „Polskiej Sztuki L u d o w e j " , zespołowi mala­ rek z Zalipia, zespołowi „Mazur" z Bredv (Holandia). Zespołowi Pie­ śni i Tańca „Olza" z Cieszyna (Cze­ chosłowacja) i zespołowi ..Piasto­ w i e " ze Sztokholmu (SzwecjaV * 2.V — Odznaki Zasłużonego Działacza K u l t u r y otrzymali współ­ pracownicy i członkowie zespołu redakcyjnego „Polskiej Sztuki L u ­ d o w e j " : Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, A n n a Kunczyńska-Iracka, Wa­ cław Sułkowski i Jan Swiderski. 12.V — w Białce koło Parcze­ wa rozpoczął się plener malarsko-rzeźbiarski dla twórców ludowych, zorganizowany przez Parczewski Dom Kultury i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . * 9—21.V — w Poznaniu odbył się I I I Festiwal Kiczu, zorganizo­ wany przez Studencki Dyskusyjny K l u b F i l m o w y „Fantom". Celem fe­ stiwalu i zorganizowanego sympo­ z j u m było pokazanie f u n k c j o n o w a ­ nia kiczu we współczesnej k u l t u ­ rze. Wystawę przygotował A n d r z e j Ekwiński. Nieco wcześniej, w k w i e t n i u wystawę kiczu oraz dyskusję na ten temat zorganizowało również Koło Studentów A k a d e m i i Sztuk Pięknych w Warszawie. * V — w Żywcu Centralny Ośrodek M e t o d y k i Upowszechniania K u l t u r y zorganizował seminarium dla instruktorów domów k u l t u r y i pracowników, zajmujących się do­ kumentacją fotograficzną f o l k l o r u i sztuki ludowej. Celem d w u t y g o ­ dniowego seminarium było podwyż­ szenie k w a l i f i k a c j i fotografów-dokumentalistów. * 22.V — w czasie sympozjum, towarzyszącego II Quadriennale Rękodzieła Artystycznego krajów socjalistycznych w E r f u r c i e tema­ tem obrad pierwszego dnia były zagadnienia związane z inspiracją rękodzieła sztuką ludową. Referat ze strony polskiej wygłosił A l e k ­ sander Jackowski. * * 27—30.V — w Sanoku odbyła się międzynarodowa konferencja skansenowska. Wzięło w niej u dział ponad stu skansenologów, et­ nografów i konserwatorów, repre­ zentujących 15 skansenów polskich i 19 skansenów z 11 krajów E u r o ­ py. Obrady konferencji zbiegały się z 20 rocznicą utworzenia Sanockie­ go P a r k u Etnograficznego. * * 4.V — w Kolbuszowej odbyła się Ogólnopolska Konferencja Par­ ków Etnograficznych, połączona z uroczystym otwarciem P a r k u Et­ nograficznego w Kolbuszowej. 4—6.VI — w Myślenicach Cen­ t r a l n y Ośrodek M e t o d y k i U p o w ­ szechniania Kultury zorganizował ogólnopolskie sympozjum n.t. „Es­ tetyka w s i współczesnej w oparciu 0 tradycje k u l t u r o w e regionu". Ce­ lem sympozjum była próba oceny współczesnej „sytuacji estetycznej" w s i i prezentacja osiągnięć w dzie­ dzinie k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i l u ­ dowej. Referaty wygłosili: A l e k ­ sander Jackowski, Bożena K u r a l , Tadeusz Więckowski, Wanda Telakowska, Lech D u t k a i i n . Włady­ sław Hasior przedstawił swą nie­ zwykle ciekawą kolekcję slajdów pokazującą estetykę naszych w s i , miast i miasteczek. Przygotowano dwie wystawy problemowe — współczesnych przedmiotów ozdob­ nych funkcjonujących we wnę­ trzach wiejskich oraz propozycje „Cepelii' urządzenia wnętrz w oparciu o ludowe tradycje. 17.VI — w Domu K u l t u r y w Rawiczu odbyła się sesja popular­ nonaukowa nt. „Tradycje F o l k l o r u Województwa Leszczyńskiego ze szczególnym uwzględnieniem Rawickiego". Wykłady wygłosili: prof. Józef Burszta, doc. dr Walerian Sobisiak, mgr Jadwiga Sobieska. Za­ proszeni goście zwiedzili wystawę pn. „Dorobek kapeli r a w i c k i c h d u ­ dziarzy". * W H a m b u r g u powstało Stowa­ rzyszenie przyjaciół warszawskiej kolekcji Zimmerera, na czele któ­ rego stanął Klaus v o n Bismarck, Prezydent I n s t y t u t u Goethego, b. dyrektor West-deutsche R u n d f u n k . Celem Stowarzyszenia jest pomoc w rozwoju k o l e k c j i i popularyzacja za granicą polskiej sztuki l u d o w e j 1 samorodnej, znajdującej się w zbiorach Zimmerera. W programie c y k l dużych w y ­ staw w R F N , F r a n c j i i t d . Poprze­ dzi je wystawienie w y b r a n y c h na te w y s t a w y eksponatów w K r a ­ k o w s k i m Pałacu Sztuki. C y k l w y ­ staw zostanie zakończony poka'zem w Warszawie. Kolekcja liczy obecnie ok. 6500 eksponatów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b26c7a1d10671b6b079c335584f2376.pdf 607a97a2e1439322bcee72a8aaf633c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4358 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4056 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.239-241 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E R O M A N REINFUSS, Meblarstwo ludowe w Polsce. W y d . Zakład Narodowy i m . Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1977. Stron 300, i l u s t r a c j i 191 (w t y m 5 plansz barwnych), 39 tablic (każda zawiera schema­ tyczne, inwentaryzacyjne r y s u n k i w i e l u mebli), 4 mapy. Książka Reinfussa jest pierwszym syntetycznym opracowaniem polskich mebli l u d o w y c h . Sam autor w e wstępie napisał, że „powinna ona spełniać rolę p i e r ­ wszego i n f o r m a t o r a w rękach szerokich kół miłośników sztuki l u d o w e j , młodzieży studiującej etnografię, czy p r o ­ jektantów — meblarzy, którzy w meblarstwie l u d o w y m chcieliby szukać i n s p i r a c j i dla swych przyszłych opra­ cowań". Jest to deklaracja stanowczo zbyt skromna. To prawda, że książka napisana jest ogromnie jasno, p r o ­ sto i przejrzyście skonstruowana, t a k że każdy zaintere­ sowany przedmiotem czytelnik może z n i e j korzystać bez uprzedniego przygotowania etnograficznego — na p e w ­ no jednak nie można jej określać mianem p o p u l a r y z&cji naukowej. Dla mnie jest to najbardziej interesująca spośród dotychczas napisanych przez Reinfussa rozpraw poświę­ conych poszczególnym gałęziom twórczości ludowej w Polsce. A u t o r przedstawia wnioski będące w y n i k i e m ana­ lizy ogromnego materiału zebranego w ciągu trzydziestu k i l k u lat jego własnych badań terenowych i badań k i e ­ rowanych przez niego zespołów (głównie związanych z Pracownią Badania Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N ) . Uwzględnia zbiory wszystkich polskich muzeów etnograficznych i porównawczo w i e l u muzeów europejskich. Podsumowuje w n i o s k i płynące z l e k t u ­ r y polskich i zagranicznych p u b l i k a c j i fachowych, a t a k ­ że (drukiem wydanych) dokumentów historycznych. Tak dogłębna znajomość przedmiotu pozwala mu zarówno zachować dystans do problemów kontrowersyjnych, jak budować harmonijną syntezę opartą na k o n k r e t n y c h faktach, setkach przykładów. D o d a t k o w y m plusem — w m o i m odczuciu bardzo istotnym — jest świetna znajomość tajników rzemiosła stolarskiego. Opisy k o n s t r u k c j i m e b l i są tak precyzyjne, że w y d a j e się, iż profesor umiałby sam je wykonać. W sumie otrzymaliśmy wyczerpujące kompendium wiedzy o naszych meblach ludowych a jednocześnie bar­ dzo interesujące s t u d i u m ważnej dziedziny plastycznej k u l t u r y ludowej. Na wstępie szkicuje Reinfuss zarys dziejów urządze­ nia wnętrz demów w i e j s k i c h w historycznym r o z w o j u : zajmuje się funkcją mebla w e wnętrzu, jego ewolucją, postępującą w r a z ze zmianami społecznych i historycz­ nych warunków życia na wsi. Przypomina najważniej­ sze czynniki jakie kształtowały chłopskie gusty este­ tyczne. W rozdziale d r u g i m przedstawione jest środowisko stolarzy, obejmujące mistrzów warsztatów związanych z t r a d y c j a m i cechowymi, w i e j s k i c h rzemieślników za­ wodowych i wreszcie samouków, czy wprost gospoda­ rzy wykonujących najprostsze sprzęty na własny użytek. Rozdział trzeci poświęcony jest technikom k o n s t r u ­ owania i zdobienia mebli, a czwarty, najobszerniejszy — analizie poszczególnych rodzajów sprzętów. Stosując p o ­ dział rzeczowy materiału omawia autor kolejno meble służące do spania, do siedzenia, stoły, półki, skrzynie i k u f r y , szafy i kredensy, sprzęty służące do oświetla­ nia, zegary, meble dla dzieci. T a k i układ kompozycyjny pozwala czytelnikom zain­ teresowanym problemami szczegółowymi korzystać z książki niemal na zasadzie encyklopedii, przede wszyst­ k i m jednak służy przekonującemu r o z w i j a n i u tezy n a j ­ bardziej w m o i m odczuciu istotnej: „nie ulega wątpli­ wości że obok u b i o r u , który w k u l t u r z e l u d o w e j jest czymś w rodzaju l e g i t y m a c j i społecznej... urządzenie wnętrza jest d r u g i m z k o l e i składnikiem k u l t u r y , nie­ zwykle wrażliwie reagującym na wszelkie różnice w y n i ­ kające ze stanu majątkowego, przynależności społecznej, nastawienia ideologicznego czy osobistych zainteresowań względnie gustów mieszkańców. Urządzenie mieszkania jest t y m elementem, który w sposób najbardziej bez­ pośredni wyraża potrzeby, pragnienia i możliwości czło­ wieka". Wywód, j a k i autor przeprowadza na przykładzie h i ­ storii urządzenia chat i dziejów poszczególnych mebli może stanowić podstawę rozważań o zakresie znacznie szerszym niż skromnie sugeruje tytuł książki. Myślę, że badacze wszystkich niema] gałęzi polskiej sztuki l u d o ­ w e j mogą w „Meblarstwie" znaleźć interesujący ma­ teriał porównawczy, czy uzupełniający dla swych po­ szukiwań. Obraz t r a d y c y j n e j w s i polskiej widziany od stromy wnętrza chałup ukazuje ich mieszkańców jako społecz­ ność mocno rozwarstwioną i złożoną. Była ona w p r a w ­ dzie izolowana od głównego n u r t u k u l t u r y n a r o d o w e j — ale izolację tę dzieliła w pewnej mierze z niższymi w a r ­ s t w a m i szlacheckimi i mieszczańskimi, nie było to też zupełne odcięcie od wpływów „z góry". Reinfus w bar­ dzo interesujący sposób pokazuje na przykładach zja­ wisko przejmowania i przekształcania wzorców, ich „opa­ danie" w dół k u najbiedniejszym w a r s t w o m społeczeń­ stwa. Tezę o tendencji u k i e r u n k o w a n e j przeciwnie zda­ niem jego trudno udowodnić. Przykłady wzorowania się na meblu l u d o w y m przez stolarzy cechowych, j a k i e zna­ lazła Maszkowska, nie są przekonujące. Jednocześnie wskazuje autor na przynależność polskiego meblarstwa ludowego do kręgu mebli ludowych środkowej i pół­ nocnej Europy. Dzięki w z a j e m n y m k o n t a k t o m rzemie­ ślników cechowych i ich zamiłowaniu do t r a d y c j i cechy wspólne m e b l i rysują się chyba mocniej niż odmienności narodowe czy regionalne. Przynależność naszych mebli ludowych do „wielkiej r o d z i n y " i możliwość czerpania wzorów z różnych źró­ deł pokazuje autor m i n . na przykładzie mebli k u r p i o w ­ skich, polemizując z tezą Olędzkiej o ich bezpośredniej zależności od f o r m sprzętów rozpowszechnionych na Mazurach. Czyni to także analizując genezę k o n s t r u k c j i i zdobienia poszczególnych mebli. Np. niektóre f o r m y stołów, szaf narożnych i zydli, czy skrzynie sarkofagowa rozpowszechnione w w i e l u krajach europejskich, dadzą się wywieść bezpośrednio z gotyku, skrzynie malowane przekazują przede w s z y s t k i m dziedzictwo renesansu, któ­ re najsilniej zaciążyło na formach i zdobieniu naszych mebli ludowych (także łóżek, stołów, półek). Powiąza­ nie polskich t r a d y c j i meblarskich z meblarstwem l u d o ­ w y m krajów ościennych, podobnie jak t r a k t o w a n i e przez �ludowych stolarzy polskich mebli stylowych jako wzor­ ców — nie negują zdaniem autora ich oryginalnych wartości plastycznych, co w y k a z u j e w i e l o k r o t n i e przy okazji analizy poszczególnych typów m e b l i Czynnikiem decydującym jest t u sposób i stopień przekształcenia wzoru i dostosowania go do potrzeb i możliwości w i e j ­ skich odbiorców, a także umiejętności rzemieślniczych twórców. Nie można jednak — na co wskazuje Rerinfuss polemizując z G r a b o w s k i m — szukać zasadniczych w a r ­ tości artystycznych naszych mebli ludowych i dowo­ dzić ich rdzennej polskości na zasadzie znalezienia np. niespotykanych gdzie indziej motywów zdobniczych. G r a ­ bowski wskazuje na oryginalność skrzyń m a l o w a n y c h z pogranicza ziem: kieleckiej, lubelskiej i rzeszowskiej, których m a l a t u r y nie m a j ą analogii. Rakifuss natomiast zwraca uwagę na fakt, iż istnieją — i nie t y l k o w P o l ­ sce — podobne grupy sprzętów w y t w a r z a n y c h w t r a d y ­ cyjnych i izolowanych regionach. Nie można więc tego rodzaju odrębności uważać za cechę narodową, a n i w y ­ jątkową. Zagadnienie szczegółowej regionalizacji m e b l i l u d o ­ w y c h nie w y d a j e się w świetle przedstawionego przez autora materiału sprawą dla charakterystyki tej gałęzi sztuki l u d o w e j najważniejszą. A l i t o r podkreślał w i e l o ­ krotnie, że różnice w urządzeniu wnętrz chałup w y n i k a ­ Krata 240 ły przede wszystkim z gospodarczych i społecznych warunków życia. Znaczenie miały t u przede w s z y s t k i m stopień zamożności (a więc obciążenie pańszczyzną, nie wszędzie równie ciężkie), tradycyjność gospodarki, względnie wpływ miasta w regionach szybciej i n d u strializowanych, a także — zwłaszcza na Śląsku i w Wielkopolsce — wpływ k u l t u r sąsiednich narodów. N a j ­ większe zróżnicowanie występuje w zdobieniu mebli. Szczególnie w okresie gdy wpływ m e b l i s t y l o w y c h był już n i e w i e l k i , zasięg występowania określonych typów, np. k o m p o z y c j i k w i e t n y c h malowanych na skrzyniach, pokrywał się z w y k l e z granicami zasięgu produkujących je warsztatów. Książka wydana jest jak n a nasze możliwości t y p o ­ graficzne starannie. Ilustracje są dobrze odbite. Szkoda t y l k o , że tak mało jest tablic b a r w n y c h . Zwracają u w a ­ gę doskonale opracowane przez Marię Czarnecką (pla­ styczkę od dwudziestu lat stale współpracującą z auto­ rem) r y s u n k i inwentaryzacyjne mebli do tablic. Znacznie za mały okazał się nakład <5 000 egz.) w stosunku do zainteresowania, jakie książka wzbudziła. Już w k i l k a d n i po ukazaniu się była t r u d n a do zdo­ bycia, a po k i l k u miesiącach stała się „białym k r u k i e m " . K u p o w a l i zaś „Meblarstwo" nie t y l k o ludzie związani z etnografią, co świadczy najlepiej zarówno o walorach polskiego mebla ludowego jak i jego opracowania. okienna, wyra. 90X78 cm., w y k . P. W i n i a r s k i , Błaziny, radomskie. I nagroda w konkursie (patrz. ss. 201—212). woj. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b8a096db5d81a29d4d0168fa3a55e4a.pdf b8a2d158f89d388eb4e9721413e99384 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Malopolska - rzeźba kamienna rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4055 Title A name given to the resource Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.225-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I). 1. Nagrobek Jakuba (zm. 1916 r.) i K a t a r z y n y (zm. 1938 r.) Dziewońskich, Dziekanowice, gm. Dobczyce, w o j . k r a ­ kowskie, w y k . Wł. Baran. I I . 2. Nagrobek A n n y Cieślikowej, Raciechowice, w o j . krakowskie, w y k . Wł. Baran. Alicja Małeta Z BADAŃ NAD L U D O W Ą RZEŹBĄ KAMIENNĄ O K O L I C WIELICZKI, G D O W A , Kamienna rzeźba reprezentowana przez f i g u r y p r z y ­ drożne i p o m n i k i nagrobne występuje w zagęszczeniu na terenach obfitujących w łatwo dostępny surowiec. Są to głównie obszary południowej i środkowo-wschodniej Polski. Kamienna rzeźba różnych okolic różni się cechami f o r m a l n y m i na skutek rozpowszechniania wzo­ rów miejscowych pracowni kamieniarskich. Niniejsze rozważania dotyczą rzeźby kamiennej południowych te­ renów w o j . krakowskiego oraz przyległych części w o j . nowosądeckiego i tarnowskiego, ze szczególnym uwzględ­ nieniem wiejskich ośrodków kamieniarskich w rejonie Dobczyc i Myślenic . Dokładnie przebadany został obszar zamykający się w trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice. Znajduje się t a m kilkanaście miejscowości, w których w y d o b y ­ wano piaskowiec, przede wszystkim na potrzeby b u d o w ­ nictwa. O d k r y w k i te, nazwane „kamieńcami", „górami", „skałami", są stosunkowo młode, początki ich eksploa­ t a c j i sięgają bowiem przeważnie końca X I X w. K a ­ mień stąd pochodzący w y k o r z y s t y w a n y był w niedale­ 1 k i m zasięgu od z kamieniołomów atowany od X V I budowlany jak i opatrując także Krakowa. MYŚLENIC miejsca wydobycia. T y l k o piaskowiec Drogini, a zwłaszcza Dobczyc (eksplo­ w . ) używany zarówno jako materiał rzeźbiarski, rozchodził się szeroko, za­ pracownie i warsztaty kamieniarskie 2 Datowane zabytki rzeźby kamiennej stanowią sa­ moistne, a czasem jedyne źródło historyczne, dotyczące dziejów kamieniarstwa na interesującym nas terenie. Najstarsza znana kamienna figura przydrożna pochodzi z pocz. X V I I w . z rejonu Dobczyc. K i l k a zabytków za­ chowało się z w i e k u X V I I I . Nie wszystkie mają cha­ rakter ludowy. Największa ilość kapliczek pochodzi z drugiej połowy X I X w . Po r o k u 1900 liczba f u n d a c j i f i g u r przydrożnych znacznie się zmniejszyła, natomiast pojawiają się na cmentarzach wiejskich najstarsze na­ g r o b k i kamienne. W miarę jak zbliżamy się do końca X I X w., wyła­ niają się spośród masy anonimowych prac obiekty, któ- 225 �mm I I . 3. Figura w Niżowej, gm. Gdów, w o j . krakowskie, w y k . Fr. Ślusarz, 1923 r. 11. 4. Fragment tejże kapliczki. r y c h autor jest znany. Wiadomości z terenu informują o wiejskich ośrodkach kamieniarskich tego okresu. W trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice, szczególnie w miejscowościach posiadających duże kamieniołomy j a k : Droginia, Dobczyce, Targoszyna powszechną znajo­ mość obróbki kamienia można by porównać do znajo­ mości obróbki drewna w dawnej wsi polskiej. Spora część gospodarzy z tych miejscowości — stawiając do­ my mieszkalne i b u d y n k i gospodarcze — sama obrabia­ ła potrzebny do tego celu kamień. Podkreślić należy, że umiejętności te dotyczyły t y l k o obróbki surowej, od której daleko do obróbki „czystej", czy artystycznej. Właścicielami dużych odkrywek były do I I w o j n y światowej d w o r y i probostwa, a mniejszych — ludność wiejska. D w o r y i probostwa wydzierżawiały zazwyczaj swoje „kamieńce" spółkom l u b pojedynczym kamienia­ rzom zajmującym się obróbką wstępną. Właściciele mniejszych „skał" eksploatowali je sami. Kamieniarze tamtejsi — nawet z n i e w i e l k i m i umiejętnościami — znajdowali zatrudnienie poza wsią, głównie w K r a k o ­ wie, jako robotnicy przy budowie dróg i mostów (zwa­ 226 no ich „szpicakami"), na budowach i w warsztatach k a ­ mieniarskich. Zachowane archiwalia k r a k o w s k i e dotyczące ce­ chu murarsko-kamieniarskiego słabo dokumentują do­ pływ uczniów z tego rejonu. Z niepełnych zresztą za­ pisów w y n i k a , że do trzeciej ćwierci X I X w. przyjęto zaledwie dwóch uczniów z omawianego t u terenu . Zebrane drogą wywiadów informacje o właścicielach warsztatów wiejskich sięgają końca ubiegłego w i e k u . A n i jeden z nich nie jest odnotowany przez k r a k o w s k i e spisy uczniów i czeladników, chociaż informatorzy w s k a ­ zują właśnie Kraków jako miejsce ich pracy. Księgi do­ tyczące okresu międzywojennego przynoszą 13 wpisów na uczniów chłopców z badanego terenu Spośród nich t y l k o trzech złożyło egzaminy czeladnicze. Kamieniarze, którzy nie przeszli przeszkolenia za­ wodowego, m i m o b r a k u uprawnień podejmowali się prac przy budowach i w y k o n y w a l i inne zamówienia. B y l i ścigani przez administrację i cech jako niebezpieczna konkurencja. Mówią o t y m zapiski w aktach cechu „murarsko-stameckiego" (kamieniarskiego) jak również 3 �Sprawozdania K r a k o w s k i e j Izby Rzemieślniczej z lat 1936—8. O w y m i „robotnikami, fuszerami" w y m i e n i o n y ­ mi przez archiwalia b y l i kamieniarze, którzy nauczyw­ szy się wstępnej obróbki w kamieniołomie, l u b w m i e j ­ skiej pracowni — zakładali własne skromne warsztaty na w s i . Ośrodkami wiejskiej p r o d u k c j i kamieniarskiej były na przełomie X I X i X X w . miejscowości: Dziekanowice, Grajów, Hucisko, R u d n i k , Borzęta. We wszystkich w a r ­ sztatach w y k o n y w a n o na równi obróbkę budowlaną k a ­ mienia (ciosy na fundamenty, piwnice, elementy a r c h i ­ tektoniczne) jak i artystyczną (nagrobki, f i g u r y przy­ drożne). Nie robiono t a m natomiast k a m i e n i młyńskich i żarnowych, w p r o d u k c j i których specjalizowały się Trzenieśnia i Poręba. Kamieniarze w y w o d z i l i się z biedniackich przysiół­ ków. Spośród w y m i e n i o n y c h wcześniej ośrodków n a j ­ prężniejszym w obecnym stuleciu były Dziekanowice. Znajdowały się t u t r z y warsztaty. W y k o n y w a n e w nich prace rozchodziły się szeroko, zaspokajając zapotrzebo­ wanie okolicznej ludności do tego stopnia, że pobliskie Dobczyce (duży ośrodek wydobywczy piaskowca) do okresu powojennego nie miały ani jednego warsztatu kamieniarskiego wykonującego prace o charakterze a r t y ­ stycznym. Dziekanowiccy kamieniarze w y w o d z i l i się z przysiółka Zabawa. Właścicielami warsztatów b y l i : Wła­ dysław Baran, Michał Idzi, Józef Hankus. Władysław Baran (1878—1956) pochodził z kamie­ niarskiej rodziny. Ojciec jego Jan, urodzony w R u d n i ­ k u (zrn. w 1911 г.), pracował w k r a k o w s k i c h warszta­ tach przez wiele lat. Zabrał on kilkunastoletniego syna do K r a k o w a na naukę zawodu. Znając już fach, Wła­ dysław Baran założył samodzielny warsztat w Dzieka­ nowicach. M i m o b r a k u uprawnień szkolił uczniów. W y ­ konywał głównie stele żydowskie („ciajwesy") i nagrob­ k i na pobliskie cmentarze katolickie. Stele zamawiano do K r a k o w a i Wieliczki, były bowiem tańsze niż wyroby kamieniarzy miejskich. Przy opracowywaniu kompozy­ c j i f i g u r a l n y c h Baran posługiwał się między i n n y m i , jako wzorami, oleodrukami o tematyce r e l i g i j n e j . Syn Władysława Barana — Bolesław (po zmianie nazwiska Brzeziński) założył w latach 60-tych własny warsztat w Wieliczce. W y k o n u j e nagrobki z k a m i e n i sztucznych, bez kompozycji f i g u r a l n y c h . cowana jest dokładniej, twarz zyskuje na ostrości r y ­ sów, wyraźnie zaznacza się cierniowa korona w postaci luźnej plecionki. Inne prace można przypisać temu auto­ r o w i już t y l k o hipotetycznie. Należało by t u zwrócić uwagę na zespół dość jednorodnych plastycznie figur Ukrzyżowanego na cmentarzu w Gorzkowie. Jedna z nich była niewątpliwie wykonana przez Barana. Pozostałe powstały w krótkim okresie od 1923 do 1927 r. Jest bardzo prawdopodobne, że wszystkie te nagrobki wyszły z warsztatu Barana. Możliwe też, że jego dziełem sa. także nagrobki Antoniego Króla i Józefa Waśniewskiego w Biskupicach oraz Ks. Węgrzynka w Dziekanowicach. Pozostali dziekanowiccy właściciele warsztatów nie są znani ze swych prac. Michał I d z i (1897—1961), uczeń Władysława Barana, usamodzielnił się w w i e k u 24 lat i założył d r u g i warsztat w Dziekanowicach. Zajmował się głównie obróbką artystyczną. Wykazywał duże zdol­ ności plastyczne. Sam projektował wzory nagrobków w y ­ konywanych przez siebie i innych miejscowych kamie­ niarzy. Szkolił dwóch uczniów, którzy zostali jego współ­ p r a c o w n i k a m i : Rudolfa Cygana i Franciszka Nowaka. Idzi współpracował z pozostałymi dziekanowickimi w a r ­ sztatami. Często zwracał się do niego o pomoc starszy odeń Józef Hankus. Idzi rysował dla niego wzory rzeźb i odkuwał napisy. Jedyna znana praca Idziego, to be­ tonowa kapliczka z 1960 r. w e wsi Jankówka. Trzeci warsztat miał w Dziekanowicach wspomnia­ ny już Józef Hankus. Kontynuował zawód swego ojca Klemensa, który przez wiele lat zajmował się kamie­ niarstwem w K r a k o w i e . Nie wiadomo jednak w j a k i m charakterze pracował. Gdy syn podrósł, Klemens H a n ­ kus wrócił na wieś i założył warsztat, w którym praco­ w a l i we dwóch, obywając się bez pomocy innych współ­ pracowników. Obaj b y l i analfabetami. 4 Nagrobki w y k o n y w a n e przez Władysława Barana znajdują się przede wszystkim na cmentarzach w Dzie­ kanowicach, Biskupicach, Gorzkowie, Raciechowicach. Wśród prac powtarzają się dwa tematy: M a t k a Boska Niepokalanego Poczęcia i Chrystus Ukrzyżowany. Każ­ dy z tych tematów realizowany jest w g jednego wzoru ikonograficznego. Tematy maryjne reprezentują trzy pełnoplastyczne, wolnostojące figury znajdujące się na cmentarzu w Dziekanowicach. Są to n a g r o b k i : A n i e l i Szydłakowej, zm. w 1937 г., Jakuba, zm. w 1916 r. i K a t a r z y n y zm. w 1938 r. Dziewońskich ( i l . 1), Stani­ sławy Błaszczyk, zm. w 1943 r. Kompozycja całości po­ staci nie ulega zmianie w kolejnych ujęciach. Zmieniają się tylko szczegóły, postać nabiera ruchu, t w a r z wydłu­ ża się, subtelnieje. Trzony f i g u r są w typie dekoracji analogiczne. Przedstawienia Ukrzyżowanego wykonane przez Władysława Barana znajdują się na cmentarzu w Gorz­ k o w i e (grób Władysława Stachury, zm. w 1926 г.), Bis­ kupicach (grób Teresy Szczurkówny, zm. w 1930 r.) oraz Raciechowicach (grób A n n y Cieślikowej, zm. w 1941 r. - - i l . 2). W przedstawieniach tego tematu widoczne są pewne modyfikacje. Na późniejszych czasowo wyobraże­ niach proporcje ciała Chrystusa zbliżają się do n a t u ­ ralnych; muskulatura, choć schematycznie ujęta, opra­ 227 �П. 5. Figura przydrożna, Glichów, gm. Wiśniowa, w o j . krakowskie. I I . 6. Kapliczka, W i n i a r y , w o j . krakowskie w y k . F. Ślusarz z Huciska, 1905 r. Mniejszy ośrodek stanowiły dwie wsie leżące blis­ ko siebie: Grajów i Hucisko. Kamieniarze tamtejsi w y ­ wodzili się z przysiółka Żakowa. W Hucisku od lat 80-tych ubiegłego w i e k u był eksploatowany kamienio­ łom będący wówczas własnością d w o r u . Były t u dwa warsztaty. Jeden z nich należał do Franciszka Ślusarza (1877—1926) noszącego przezwisko „Broda". Pochodził z Huciska, nie wiadomo gdzie wyuczył się zawodu. Jako jeden z pierwszych począł eksploatować miejscowy k a ­ mieniołom. Ślusarz musiał być dość wziętym rzeźbia­ rzem, bo jak pamięta Bronisława Cygan z Grajowa, sporo kamiennych f i g u r miał u siebie w chałupie. Prawdopodobnie zetknął się kiedyś z m i e j s k i m i pracow­ n i a m i k a m i e n i a r s k i m i , gdyż posiadał „żurnal" (wzor­ nik), który pokazywał k l i e n t o m zamawiającym rzeźby. Sam wykonywał napisy hebrajskie na stelach według wzoru rysunkowego dostarczonego przez Żydów. W p r a ­ cy pomagał Ślusarzowi syn Stefan (ur. w 1910 г.), który po śmierci ojca związał się z kamieniarską firmą k r a ­ kowską Braci Trembeckich. Zginął tragicznie w 1944 r. Franciszek Ślusarz znany jest z niewielu prac. W 1923 r. wykonał figurę przydrożną w Niżowej ( i l . 3, 4), ufundowaną przez cieślę nazwiskiem Jamka. Druga f i ­ gura jego ręki, datowana na 1905 г., autoryzowana, 228 I znajduje się w Glichowie ( i l . 5). Reprezentuje ona bar­ dzo popularny na t y m terenie t y p trzykondygnacjow e j kapliczki o narożach f l a n k o w a n y c h k o l u m i e n k a m i . A r c h i t e k t u r a jej opracowana jest bardzo starannie (gzymsy zwielokrotnione, ozdobione w o l i m i oczkami i ząbkami). Rzeźba występująca na poszczególnych k o n ­ dygnacjach podporządkowana jest architektonice ca­ łości. Postacie są dość poprawne w proporcjach, f r o n ­ talnie ujęte. Pionizację podkreślają fałdy szat, przedsta­ wione w postaci gęstych równoległych nacięć. Twarze świętych wykonane są wg jednego schematu. Druga, późniejsza figura z Niżowej ma architek­ turę odmienną. D w u k o n d y g n a c j o w y trzon zamyka od góry gzyms trójkątnie łamany. Płaskorzeźby M a t k i Bos­ kiej Niepokalanego Poczęcia d św. Józefa są kształto­ wane nieco swobodniej, schematycznie i sztywno. Ś l u ­ sarz wykonał również k i l k a prac o charakterze n i e f i g u r a t y w n y m , np. obelisk w Gdowie, w y s t a w i o n y k u czci Bartosza Głowackiego, a także brał udział w pracach kamieniarskich przy wznoszeniu b u d y n k u sądu w Myś­ lenicach. W G r a j o w i e istniał d r u g i warsztat, którego właści­ cielami b y l i Feliksowie. Jan Feliks (1880—1914) o przez­ w i s k u „Anioł" wyuczył się zawodu prawdopodobnie przy �II. 7. Grób M a r i i z Szymańskich Bednarskiej (zm. 1894 г.), w y k . Jan Felix z Grajowa, Dziekanowice. ojcu Franciszku, który również był kamieniarzem. Nic jednak nie w i e m y o jego życiu i pracy, wskazuje się t y l k o na jedną z kapliczek w Grajowie, uchodzącą za jego dzieło. Jest ona k i l k u k o n d y g n a c j o w a , zwieńczona figurą św. Floriana (z 1872 г.). Ojciec i syn przez wiele lat pracowali razem. Spośród znalezionych na omawia­ n y m terenie nagrobków i f i g u r przydrożnych najwięcej jest autorstwa Jana Feliksa. Sygnował on swe prace d w o j a k o : „Jan Felix z G r a j o w a " , l u b „Jan Felix w K u ­ nicach", gdyż pochodził z Grajowa, a w K u n i c a c h oże­ nił się i mieszkał przez k i l k a lat. Cechą stylu Jana Feliksa jest architektoniczność, przez co rozumiem p r z y ­ kładanie szczególnej uwagi do k o n s t r u k c j i całości dzieła i do zdobnictwa architektonicznego. Ulubiony przez Fe­ liksa t y p nagrobka i f i g u r y wzorowany był na neogot y k u . Spośród prac nawiązujących do stylu gotyckiego zachowany jest nagrobek M a r i i Szymańskiej z Bednar­ skich, znajdujący się na cmentarzu w Dziekanowicach (il. 7). W jego architekturze występują typowe dla tego stylu elementy: kwiatoń, maswerk, p i n a k l e ozdobione czołgankami. Zawiera on f r o n t a l n i e ujętą przyścienną figurę M a t k i Boskiej. Symetryczny układ postaci oży­ w i a swobodny przebieg miękko rysujących się fałd suk­ ni i płaszcza. Bryła jest zwarta i uogólniona, pozbawio­ na szczegółów w opracowaniu szat czy rysów t w a r z y . Te cechy występują również w pozostałych rzeźbach Feliksa. Inne neogotyckie w f o r m i e prace tego autora to: figura przydrożna w Muchówce z 1907 г., figura w Hucisku ufundowana przez Jana Włocha oraz nagrobki (Rozalii i Józefa Feliksów, K a t a r z y n y Leszczyńskiej) w Dziekanowicach. Jan Feliks wykonał również prace, w których pełnoplastyczna, wolnostojąca rzeźba odgrywa rolę pierwszoplanową, co widać najlepiej na przykła­ dzie znajdującej się w Kunicach f i g u r y przydrożnej, autoryzowanej, z 1902 r. Trzon j e j jest dwukondygnacjowy, w płycinach o maswerkowych okuciach w i d n i e ­ ją płaskorzeźby świętych: Andrzeja, K a t a r z y n y , Rozalii (il. 8). Całość wieńczy figura św. Jana Niepomucena. Figura ta jest zblokowana w formę graniastą, masywna, ciężka, o głębokim modelunku ( i l . 9). Rysy postaci i szczegóły szat opracowane są starannie. Pozostałe rzeźby tej grupy pochodzą z nagrobków. S ą wśród nich dwa tematy z Matką Boską Niepokalanego Poczęcia: nagro­ bek Jana Czajczyka w Dziekanowicach i M a r i i z K o ­ walów Szewczyk w Gdowie oraz w Biskupicach na gro­ bowcu Ks. Gąsiorowskiego f i g u r a archanioła, a na n a - 229 �II. 8. Kapliczka, fragment, Kunice, gm. Gdów, w o j . krakowskie, 1902 г., w y k . Jan Feliks. I I . 9. Figura św. Jana Nepomucena wieńcząca tą kapliczkę. grobku Józia Dziamy w Dobczycach modlący się anio­ łek. B y ć może aniołek ten został zakupiony w m i e j s k i m warsztacie, jest bowiem w y k o n a n y z innego piaskow­ ca niż cokół, na którym stoi. W Raciechowicach znaj­ duje się p i r a m i d a l n y w kształcie nagrobek Dudzików, rówhież sygnowany. Jan Feliks był bardzo biegły w k a ­ mieniarstwie architektonicznym. Rzeźba i płaskorzeźba współwystępująca z tą architekturą, wtopiona w całość, nie odgrywa pierwszoplanowej r o l i . Pod względem f o r ­ m a l n y m oscyluje ona pomiędzy ludowością a poprawną rzemieślriezością. Można wymienić k i l k a prac, które przypuszczalnie wyszły z warsztatu Feliksów. Nagrobek Ks. Biedronia w Dziekanowicach oraz M a r i i Łanoszkowej w B i s k u p i ­ cach powtarzają dokładnie sposób rozwiązania znanego już z opisu nagrobka M a r i i Bednarskiej ( i l . 7). N a t o ­ miast nagrobek Rozalii K u c i o w e j w Biskupicach — w f o r m i e ośmiobocznej k o l u m n y — jest bardzo podobny do innego, sygnowanego przez Feliksa, a znajdującego się w stanie daleko posuniętego zniszczenia na tymże cmentarzu. Istnieją pojedyncze wskazania, że jego ręki są f i g u r y przydrożne w Biskupicach z 1899 r. ( i l . 10) i Niżowej z 1913 r. Foprawnością neogotyckiej architek­ t u r y wyróżniają się kapliczki w Chorągwicy (1890 г.), Lednicy (1899 r.) i Nadolu (1907 г.), które ze względu na czas ich powstania można by również przypisać Fe­ liksom. Trzecim, najmniejszym ośrodkiem k a m i e n i a r s k i m był Rudnik. Prowadził w n i m warsztat Franciszek K u l ma, ur. w 1884 r. Gdy miał 20 lat wyjechał w poszuki­ w a n i u pracy do Francji. Przez trzy lata pracował w k a ­ mieniołomach w Nancy. Po powrocie został zatrudniony w pracowni Bodnickiego w Wieliczce, a potem w f i r m i e Trembeckich w K r a k o w i e . Mając 30 lat założył własny warsztat w R u d n i k u . W pracy pomagał m u najstarszy syn Kazimierz (ur. w 1922 г.), który jednak nie obrał tego zawodu po ojcu. K u l m a znany jest t y l k o z prac o charakterze n a g r o b k a r s k i m . Znajdują się one na cmen­ tarzach w Dziekanowicach i Biskupicach. Trzy z nich są autoryzowane. Nagrobek Z o f i i Widomskiej z Błasz­ czyków, najstarszy z tej grupy, jest zbliżony w f o r m i e do trzech nagrobków wykonanych przez Władysława Earana, ale figura M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczę­ cia, dłuta K u l m y , choć poprawna w proporcjach, r o b i w porównaniu z pracami Barana wrażenie sprymityzowanej. U w y d a t n i a się to w statyczności ujęcia i usztyw­ nieniu postaci a zwłaszcza w opracowaniu t a k i c h szcze­ gółów jak rysy t w a r z y . Na pełnym, ciężkim owalu wąski nos, zbyt blisko siebie osadzone oczy nadają twarzy w y laz wiecznego zdziwienia. Sygnowaną pracą K u l m y jest nagrobek Siudów (zm. w 1925, 1927 г.), na cmentarzu w Biskupicach. M a on formę w y b i t n i e „kapliczkową", a w płaskorzeźbach widać sporo uproszczeń, proporcje ciała dalekie są od naturalnych, raz skrócone, to znów w y ­ dłużone ( i l . 11). Trzecie podpisane dzieło K u l m y to na­ grobek Antoniego P i w k a , zm. w 1940 r. Powstał on w wiele lat po uprzednio w y m i e n i o n y c h pracach. Płasko­ rzeźby tego nagrobka są już znacznie lepiej opracowa­ ne, nadal jednak cechuje je pewna sztywność, twardość cięcia konturów postaci. K u l m a wykonał też inne p r a ­ ce, nawiązujące w f o r m i e do omawianych. Są to z n a j d u ­ j ą c e się na cmentarzu w Biskupicach n a g r o b k i : A n t o ­ niego Łanoszki (zm. w 1935 r.) oraz Agnieszki i Szymo­ na Traczyków (zm. w 1924, 1932 г.). Wieś Borzęta leży na uboczu w stosunku do wcześ­ niej w y m i e n i o n y c h ośrodków. Od końca ubiegłego w i e ­ k u działa t u kamieniarska rodzina Gubałów — dwóch, ur. w 1856 г., braci bliźniaków Piotra i Jana. Uważa �I I . 10. Figura św. Jana Nepomucena z kapliczki dworskiej w Biskupicach, gm. Gręboszów, w o j . tarnowskie, 1899 r. W y k . prawdopodobnie Jan Feliks z Grajowa. I I . 11. Figura św. Jadwigi na nagrobku Józefa (zm. 1929 r.) i Jadwigi (zm. 1926 r.) Siudów, Biskupice, w y k . F. K u l m a , Rudnik. się ich za samouków, ale przeczy temu rzemieślnicza poprawność eklektycznych w stylu przydrożnych k a p l i ­ czek. Spośród braci, Jan miał większe zdolności pla­ styczne, które ujawniły się już we wczesnym dzieciń­ stwie. Pracowali zazwyczaj razem, dzieląc się robotą w ten sposób, że Jan wykonywał rzeźby a Piotr dokuwał trzon. W m a r t w y m sezonie, w zimie, w y k o n y w a l i osełki, ft4óre potem sprzedawali na t a r g u w Myślenicach. Dwie f i g u r y w Myślenicach noszą ich sygnowania. Starsza, z 1884 г., znajduje się przy u l . Kazimierza Wielkiego ( i l . 12). K i l k u k o n d y g n a c j o w y trzon zawiera płaskorzeź­ by M a t k i Boskiej Myślenickiej z Dzieciątkiem oraz świę­ t y c h : Franciszka, Szymona, Jacentego. Całość wieńczy figura św. Józefa z Dzieciątkiem. Rzeźby kształtowane są dość swobodnie, twarze wykonane w g jednego k a ­ n o n u : regularne, nieco l a l k o w a t e rysy. Zwraca uwagę przedstawienie M a t k i Boskiej Myślenickiej będące jakby trójwymiarową kopią obrazu, oraz rzadko spotykane ujęcie św. Franciszka adorującego krzyż. Podobną w opracowaniu plastycznym do tej ostatniej jest figura w K a l w a r i i Zebrzydowskiej z 1890 r. ( i l . 13). A n a l o ­ giczna jest architektura trzonu jak również przedsta­ wienie M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w f o r m i e obrazu i pełnoplastyczna figura św. Józefa. Druga, o 12 lat późniejsza praca, autoryzowana przez Gubałów zbliża się jeszcze bardziej do ideału perfek­ cyjnego kształtowania. Jest to figura św. Jana Nepo­ mucena ufundowana przez „parafian myślenickich" (il. 14). W rodzinnej w s i Gubałów, Borzęcie, znajduje się również k i l k a kamiennych f i g u r , ale żadna nie mogła być wykonana przez nich, gdyż powstały przed r o k i e m ich urodzenia. Jan zmarł w 1899 г., w w i e k u 43 lat. Piotr, dwóch swoich synów: Władysława (ur. w 1896 r.) i Jana (1898— —1919) wyuczył kamieniarstwa. Bracia pracowali u b u ­ downiczego Hołuja. Miał on zespół murarzy, kamienia­ rzy, cieśli, którzy w y k o n y w a l i pod jego k i e r u n k i e m prace budowlane w rejonie Myślenic. U Hołuja praco­ w a l i też spokrewnieni z Gubałami Cwierzowie — F r a n ­ ciszek i Andrzej. Cwierzowie z a j m o w a l i się głównie k a ­ mieniarstwem architektonicznym. T y l k o A n d r z e j (1899— —1956) znany jest z k i l k u prac o charakterze rzeźbiar­ skim. Wykonał nagrobek Marcina Budzowskiego na cmentarzu w Zakliczynie. Postać Ukrzyżowanego, r e a l i ­ stycznie ujęta, opracowana jest z dużą rzemieślniczą wprawą. Analogicznie kształtowana postać Ukrzyżowa­ nego występuje na dwóch niedatowanych nagrobkach z tego cmentarza i na jednym z Drogini. A n d r z e j Ćwierz jest wykonawcą jednego z. „kamieni węgielnych" znaj­ dujących się w Borzęcie. „Kamienie węgielne" są spe­ cyfiką miejscową. Mają one formę bloku w m u r o w a n e ­ go w naroże domu. Lico zdobi płaskorzeźba stylizowana l w a l u b jelenia. T a k i c h „kamieni węgielnych" jest k i l k a . Pierwszy wykonał Ćwierz ok. 1945 r. w g r y s u n k u Józefa Pera z Borzęty. Prawidłowością jest, że kamieniarstwo w omawia­ nych w i e j s k i c h ośrodkach miało kilkupokoleniową t r a ­ dycję. Z bardzo niepełnych wiadomości dotyczących właś­ cicieli tych warsztatów, wyłaniają się interesujące s y l ­ w e t k i ludzi, którzy w jakiś sposób odstawali od w i e j ­ skiej społeczności. Niejednokrotnie łączyli k i l k a talen­ tów artystycznych. Tak np. Władysław Baran i F r a n ­ ciszek K u l m a g r a l i na k i l k u instrumentach w orkiestrze dętej, założonej przez tego ostatniego. Większość kamie- 231 �I i . 12. Figura w Myślenicach, w y k . P. i J. Gubałowie z Borzęty, 1884 г. I I . 13. Figura przydrożna, K a l w a r i a Ze­ brzydowska, w o j . bielskie. I I . 14. Figura św. Jana Nepomucena, Myślenice, 1896 г., w y k . J. Gubała z Borzęty. marzy cechował niefrasobliwy stosunek do, niełatwo przecież, zarobionych pieniędzy. O Janie Feliksie mó­ w i angedota, że „dla pokazania się" obdarowywał na j a r m a r k u dzieci i dziewczęta c u k i e r k a m i zakupionymi z całego k r a m u lub też obsiewał drogę pieniędzmi roz­ mienionymi na drobne. M i m o stałego dopływu gotówki nie dorobili się majątku, nie d o k u p i l i ziemi. Wyjątkiem jest t u Franciszek Ślusarz, który za pieniądze płynące z kamieniarstwa spłacił pożyczkę zaciągniętą w Kasie Stefczyka (zakupił za nią chałupę i 4 morgi ziemi). B y ­ wało, że i wyglądem zewnętrznym różnili się od innych. Tenże Ślusarz wyróżniał się np. b u j n y m , r u d y m zaro­ stem, który zyskał m u przezwisko „Broda". Oprócz przedstawionych wyżej prac autoryzowa­ nych, względnie takich, które na podstawie analogii przypisać można k o n k r e t n e m u w y k o n a w c y istnieje na oadanym terenie sporo rzeźb anonimowych. Najstarszą jest wspomniana na początku figura z przysiółka Gaik (w pobliżu Dobczyc) z wykutą datą 1604 r. Obecnie znaj­ duje się ona w ośrodku skansenowym w Dobczycach. Trzon f i g u r y zdobiony jest płaskorzeźbami, których p r y ­ m i t y w n e w y k o n a n i e wskazuje wyraźnie, że m a m y do czynienia z dziełem artysty ludowego, a nie cechowe­ go kamieniarza. Ma formę cokołu (o wys. 2,30 m) zło­ żonego z dwóch prostopadłościanów przedzielonych pły­ tą. Górną kondygnację stanowi sześcian o bocznych ściankach p o k r y t y c h płaskorzeźbami, zwieńczony cztero­ spadowym daszkiem, nad którym wznosi się krzyż z po- 232 �П. 15. K o l u m n a przydrożna, Dziekanowice, 1685 г. I I . 16. Figura przydrożna, L i p n i k , gm. Wiś­ niowa, w o j . krakowskie, X I X w. stacią Chrystusa. Kondygnacja góraa zachowała ślady zdobnych profilowań naroży, których rysunek nie jest już czytelny. Pod daszkiem biegnie poziomy szlak głę­ boko ciętych zębów. Na f r o n t o w e j ścianie, w płycir.ie o n i e r e g u l a r n y m obrysie znajduje się płaskorzeźba C h r y ­ stusa Frasobliwego. Na pozostałych ścianach wyobrażo­ ne są t r z y nierozpoznane święte. W ujęciu postaci ude­ rza maksymalne skrócenie proporcji (głowa mieści się mecałe trzy razy w całości postaci). Twarze o niere­ g u l a r n y m owalu rzeźbione są p r y m i t y w n i e , prostymi nacięciami i wypełniają całą szerokość płyciny. U k r z y ­ żowany ma być j e d y n y m nowszym elementem w całości kapliczki. A u t o r jego jest nieznany, można jednak przy­ puszczać, że nie był on cechowym rzemieślnikiem, gdyż sposób kształtowania Ukrzyżowanego nie odbiega od pozostałych postaci. Figura najstarsza, ale już rzemie­ ślniczego w y k o n a n i a , to nagrobek z 1624 r. braci Stoj a n o w s k i c h (?) znajdujący się koło d w o r u w Stojowicach. Kapliczka nosi ślady dużego zniszczenia. Zacho­ wał się dwukondygnacjowy trzon, w którego części gór­ nej znajdują się z czterech stron płaskorzeźby scen z Męki Pańskiej, a w dolnej czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami. Trzecia, siedemnastowieczna figura p r z y ­ drożna (architektoniczna w typie) znajduje się w Dzie­ kanowicach. Ma formę k o l u m n y umieszczonej na coko­ le. Wystawił ją „karczmarz Michał S m ó ł k a " w 1685 r. (il. 15). Z X V I I I w . pochodzi k i l k a k o l u m n utrzymanych w uproszczonym stylu toskańskim, ozdobionych na co­ 5 kole płaskorzeźbami o charakterze s y m b o l i c z n y m . Spo­ sób ich w y k o n a n i a nie wskazuje na to, aby pochodziły z warsztatów k w a l i f i k o w a n y c h k a m i e n i a r z y . Ze względu na architekturę całości dziewiętnasto­ wieczne f i g u r y przydrożne można podzielić na k i l k a t y ­ pów szczególnie popularnych na t y m terenie. W a r c h i ­ tekturze tej zaobserwować można elementy zaczerpnięte ze stylów historycznych (zwłaszcza baroku), przeważnie przetransponowane na język uproszczonych f o r m . P i e r w ­ szy, popularny t y p f i g u r y to na k i l k u s t o p n i o w e j bazie kamienny, trzykondygnacjowy cokół. Podziały na piętra wyznaczone są przez wnęki f l a n k o w a n e k o l u m i e n k a m i . Całość wieńczy figura pełnoplastyczna l u b krzyż. Po­ szczególne kondygnacje oddzielone są gzymsem o esow y m p r o f i l u , który nad niszami zatacza łagodny ćwierćłuk. Gzyms jest zwielokrotniony i ozdobiony w o l i m i oczkami bądź ząbkami. Zawsze jednakowy jest porzą­ dek występowania określonych kolumienek na poszcze­ gólnych piętrach. Na dolnych są to t r a l k i , wyżej k o l u m ­ ny o żłobkowanych trzonach, na górnych zaś kręcone k o l u m n y będące echem barokowych ( i l . 16). Starsze kapliczki tej grupy mają układ poszczególnych k o n d y ­ gnacji p r a w i e piramidalny. Tej architekturze t o w a r z y ­ szy określony porządek występowania pewnych tematów figur. Z reguły na najniższej kondygnacji f r o n t o w e j w y ­ stępuje płaskorzeźba Chrystusa Upadającego pod k r z y ­ żem. Niszę nad tą płaskorzeźbą zdobią ząbki. Opoka, na której klęczy Chrystus, przedstawiona jest w postaci e 7 233 �17 11. 17. Matka Boska Różańcowa, fragment f i g u r y , L i p n i k . I I . 18. w o j . krakowskie, 1836 r. płaskiego cokoliku ozdobionego pasmowym ornamentem złożonym z kółeczek. Na najwyższym piętrze, w głębo­ k i e j niszy f r o n t o w e j , mieści się zazwyczaj przyścienna figura M a t k i Boskiej Różańcowej z Dzieciątkiem. Na innych kondygnacjach znajdują się bądź rzeźby, bądź płaskorzeźby. Wymienione elementy powtarzają się re­ gularnie w 21 obiektach rozmieszczonych na dość dużym obszarze sięgającym od Zelczyny (woj. krakowskie) po Tarnów na wschodzie i Jodłownik ( w o j . nowosądeckie) na południu. Powstały one w latach 1864—1905. Podo­ bieństwo, nawet identyczność a r c h i t e k t u r y kapliczek nie dowodzi jednak, że pochodzą one z jednego ośrodka wykonawczego. Wyróżnikiem pochodzenia z jednego ośrodka lub warsztatu jest dopiero podobieństwo w opracowaniu f o r m a l n y m rzeźby a zwłaszcza twarzy, szat, elementów dekoracji architektonicznej. Na tej podsta­ w i e można wnioskować, że spośród owych figur p r z y ­ drożnych 11 wyszło z jednej p r a c o w n i . Pomiędzy n a j ­ starszą a najmłodszą jest 12 lat różnicy, więc mogły być wykonane przez jednego kamieniarza, co nie znaczy, że jeden kamieniarz odkuwał zarówno cokoły jak i rzeź­ by. Szczególnie charakterystyczna jest w t y m zespole statua M a t k i Boskiej Różańcowej ( i l . 17). T y p ikono­ graficzny jest zawsze ten sam. Madonna t r z y m a na le­ w e j ręce Dzieciątko, w p r a w e j długi różaniec. Figura jest stosunkowo mało rozczłonkowana, przysadzista, k u ­ ta w sposób uproszczony. Tak samo kształtowane są r y ­ sy twarzy i fałda płaszcza na sukni. Twarz p r z y p o m i ­ na nieco „piękne M a d o n n y " z drewnianych rzeźb gotyc8 234 T Pieta, fragment figury, Niegowić, kich, ale o pogrubionym r y s u n k u : pełny owal, prosty, dołem trójkątny nos, regularne cienkie łuki b r w i , pod którymi starannie zarysowane są oczy o ciężkich powie­ kach. Przy zmieniającym się modelunku szat jeden ele­ ment jest zawsze ten sam — poła płaszcza układająca się na sukni z p r a w e j strony, złożona z trzech fałd. Trójkątny jej koniec zbiega się z końcem różańca. F a ł ­ dy szat są modelowane raz głębiej, raz płyciej, zaryso­ wane p r a w i e graficznie. Analogie w rozwinięciu plasty­ cznym rzeźby występują nie t y l k o wśród głównych figur tej grupy kapliczek, ale także wśród płaskorzeźb w y ­ stępujących na ścianach bocznych. Inną grupę stanowią f i g u r y przydrożne o trzonie zaczerpniętym z baroku. Najwcześniejsza kapliczka o t y m trzonie pochodzi z 1768 r. (Dobczyce) i właśnie to rozwiązanie różni się od zunifikowanych, późniejszych. Bryła cokołu ukształtowana jest swobodnie. Cokół ma postać piramidalną, dwie górne kondygnacje (spośród Trzech) ozdobione są po bokach w o l u t a m i . Pod półokrąg­ łym gzymsem środkowej kondygnacji mieści się muszla. Późniejsze czasowo f i g u r y przydrożne, o podobnym trzonie, powstałe na przestrzeni stu lat, są nieco inne, ale zbliżone do siebie pod względem opracowania p l a ­ stycznego. Cokół tych f i g u r zatracił p i r a m i d a l n y ciężki układ, wysmuklał. Gzymsy dzielą f r o n t o n na pięć pól. z czego środkowe ozdobione jest po boksach wąskimi, zredukowanymi w o l u t a m i . Trzon zamyka od góry pół­ kolisty gzyms z muszlą pod łukiem. Interesujące jest rozmieszczenie w terenie f i g u r o opisanym trzonie. P r a - �w i e wszystkie znajdują się przy drogach łączących M y ­ ślenice z Bochnią oraz Dobczyce z Wieliczką. J a k k o l w i e k cokół realizuje jeden wzór, to wśród f i g u r wieńczących go trudno znaleźć analogiczne f o r m y . Można wskazać zaledwie cztery kapliczki, z których dwie mogą być dziełem jednego warsztatu, a dwie pozostałe — innego, •ledna para kapliczek znajduje się w G r a j o w i e i po­ wstała w 1856 r. Cechuje je ten sam plan rozwiązania architektonicznego całości. Na opisanym już cokole w y ­ stępuje w jednej z kapliczek M a t k a Boska Różańcowa, a w drugiej M a t k a Boska Szkaplerzna. W obu p r z y p a d ­ kach M a r i i towarzyszy d w u patronów-fundatorów, przy czym postacie fundatorów są niższe od rzeźby głównej Postać M a t k i Boskiej wyniosła, nieco przegięta, z l e k ­ ko zaznaczonym kontrapostem. Układ szat jest podobr у — fałdy potraktowane płasko, uproszczone. Rysy twarzy są uogólnione i stypizowane. D w i e inne f i g u r y przydrożne analogiczne w kształcie znajdują się w Myślenicach. Trzony ich odkuł zapew­ ne jeden wykonawca — oprócz jednakowych elementów zdobniczych podobny jest krój liter. Charakterystyczne dla tych dwóch obiektów jest odnotowanie dnia f u n ­ dacji (czy też może ukończenia robót). Raz jest „23 crwca", raz „28 c r w c a " tego samego, 1806 r. Różny jest natomiast temat f i g u r głównych (Matka Boska Szka­ plerzna i Chrystus Nazareński), więc t r u d n o jest prze­ sądzać o t y m samym autorstwie. . Wśród f i g u r na opisanym wyżej b a r o k o w y m coko­ le należy wyróżnić trzy tematy z Pietą. Łączy je ta sa­ ma ikonografia. Najstarsza jest Pieta z Borzęty z 1795 r. Matka Boska Bolesna t r z y m a na kolanach płasko ułożo­ nego Chrystusa. Kompozycja jest zwarta i przejrzysta, zwraca uwagę sztywny układ ciała Chrystusa. V/ n a j ­ starszym opracowaniu z Borzęty widać jeszcze swobodę rysunku. Zaznacza się nawet pewna więź psychiczna między postaciami. Natomiast dwa późniejsze opracowa­ nia tego tematu są pod względem f o r m a l n y m ściśle związane ze sobą. Są to Pieta w e wsi Niegowić z 1836 r. (il. 18) oraz w Myślenicach z 1843 r. ( i l . 19). Twarze Madonn o ciężkim owalu, bez wyrazu, rysunek szat uproszczony, a modelunek spłycony w stosunku do n a j ­ starszego opracowania. Nawet towarzysząca t y m k o m ­ pozycjom metaloplastyka wykazuje analogie w e wzor­ nictwie. Trzeci rozpowszechniony typ architektoniczny f i g u r y przydrożnej występuje w licznych odmianach i przez to nie przedstawia się tak spójnie jak poprzednio omó­ wione. Na trójstopniowej bazie znajduje się d w u k o n dygnacjowy trzon zamknięty od góry dwuspadowym daszkiem. Na szczycie umieszczona jest pełnoplastyczna figura. Kondygnacje oddzielone są gzymsowaniem i m a ­ ją od f r o n t u głębokie nisze. Charakterystyczne dla tego t y p u architektonicznego jest towarzyszące m u zdobnic­ t w o — m o t y w w i c i roślinnej, czasem przeradzający się w stylizowaną gałązkę z k w i a t e m , wyrastającą z d o ­ niczki. Na górnej kondygnacji występują elementy zdob­ nicze w f o r m i e rozet i główek aniołków. W obrębie tej grupy figur można wyróżnić znów k i l k a zespołów, które mogły wyjść z jednego ośrodka. Dla najliczniejszego z nich udało się prawdopodobnie odnaleźć autora. Zespół ten tworzy 7 figur przydroż­ nych powstałych w krótkim okresie . Kapliczka z Ł ą k ty Górnej nosi sygnowanie autorskie: „Kazimierz z W i niar Slusarcyk" ( i l . 20). Pod względem architektonicz­ n y m prezentuje się następująco: trzon f i g u r y jest t r z y kondygnacjowy, z gzymsem pomiędzy środkową i gór­ ną kondygnacją. Od f o n t u środkowe piętro ogranicza­ j ą przyścienne proste wałki poznaczone systemem 9 I I . 19. Pieta, fragment f i g u r y , Myślenice, 1843 r. ukośnych nacięć imitujących zapewne kręcone k o l u m n y barokowe, górą natomiast występują k o l u m i e n k i o gład­ kich trzonach. T y l k o w tej części zawarta jest głęboka nisza z pełną rzeźbą, na pozostałych ścianach występują płaskorzeźby. A r c h i t e k t u r a ta powtarza się z całą k o n ­ sekwencją w e wszystkich siedmiu figurach. Charaktery­ styczne są również analogie w ornamentyce zdobiącej poszczególne kondygnacje. Na najniższej płycinę z U p a ­ dającym zamyka „ośli grzbiet". Płycinie towarzyszy po bokach głęboki r y t gałązki swobodnie wypełniający w o l ­ ną przestrzeń. Taka gałązka powtarzana jest na ścia­ nach bocznych środkowej kondygnacji ( i l . 21), natomiast frontowa ściana zdobiona jest prostymi, stylizowanymi gałązkami, których zawinięte l i s t k i tworzą zrytmizowany układ elementów. Nad większością płycin w y r y t e są rozetki. K a p l i c z k i Ślusarczyka zawierają jedną rzeźbę pełną i k i l k a płaskorzeźb. Postacie m a j ą podobne rysy twarzy i dekoracyjnie potraktowane szaty. O ile pła­ skorzeźby są spójne pod względem opracowania pla­ stycznego, o tyle pełnoplastyczne f i g u r y wstawiane do nisz są różne zarówno w ikonografii, jak i w szczegó­ łowym opracowaniu formy. Nasuwają się dwa rozwiąza­ nia: albo wykonawca nie miał ustalonego w z o r u postaci M a t k i Boskiej albo wykonywał t y l k o architekturę k a p ­ liczki z płaskorzeźbami i ornamentyką, a rzeźbę pełną dokupował. Omówione trzy typy rozwiązań architektonicznych f i g u r spotykane są głównie w południowej części w o j . krakowskiego i części wschodniej w o j . tarnowskiego. 235 T �U 20. Kapliczka, fragment, Łąkta Górna, gm. Żegocin, w o j . tarnowskie, w y k . K . Ślusarczyk z Winiar. I I . 21. F i ­ gura św. A n n y z kapliczki w Kunicach, 1862. Autor nie znany. Oprócz tego występują kapliczki bądź nawiązujące do omówionych, bądź rozwiązane w sposób i n d y w i d u a l n y . Wydaje się, że najpopularniejszym typem jest figura po­ dzielona na kondygnacje systemem płycin i gzymsów, przy czym poszczególne segmenty są ruchome. Rzadziej występują kapliczki t y p u rzeźbiarskiego — z główną figurą na wysokim trzonie. T y l k o w k i l k u przypadkach zdarzają się kolumny. Rzeźba cmentarna pod względem f o r m a l n y m nie odbiega od charakteru f i g u r przydrożnych. Jedną i d r u ­ ga w y k o n y w a l i ci sami kamieniarze. Wśród w i e l u ano­ n i m o w y c h X I X - w i e c z n y c h przedstawień można wyróżliiż zespoły rzeźb, które prawdopodobnie wyszły z je­ dnego ośrodka. Artystą, który mało zmieniał swój styl był „mistrz uśmiechającego się Chrystusa". Sądząc z l o ­ kalizacji rzeźb można przypuszczać, że autor ich pocho­ dził z Dziekanowic. N a g r o b k i jego dłuta znajdują się w Dobczycach (grób Wojciecha i K r y s p i n a Walasów, T o ­ masza K a n i zm. w 1880 r. i dwa nieznane), oraz jeden na cmentarzu w Dziekanowicach. Płaskorzeźba w y k o ­ nana jest w dużym uproszczeniu, choć proporcje ciała zostały zachowane. Postać Chrystusa Ukrzyżowanego opracowana została w sposób dekoracyjny. Żebra t w o ­ rzą układ poziomych, rzadkich nacięć, piersi i pępek zostały mocniej wyodrębnione przez koliste obwiedzenie k o n t u r u , perizonium jest nierozczłonkowane, grube i wąskie, z jedną większą fałdą na środku. Długie pasmo włosów spływające z p r a w e j strony głowy (mocno skło­ nionej do ramienia) zakręca się na s w y m końcu w ozdobny lok. T w a r z pozbawiona jest dramatyzmu, roz- 236 T pogodzona uśmiechem oczu i ust, który powtarza się ла wszystkich wymienionych płaskorzeźbach. Wzorem ikonograficznym powyższego ujęcia Ukrzyżowanego jest zapewne rzeźba znajdująca się obecnie na zamku w Dobczycach, a niegdyś stojąca w t y m mieście na placu przed kościołem św. Jana. Pochodzi ona prawdopodobnie z 2 poł. X V I I w . Przedstawienie postaci Chrystusa jest w p r a w d z i e w pełni realistyczne, ale odnaleźć można ła­ t w o analogie w ujęciu f o r m a l n y m szczegółów (twarz z charakterystycznym uśmiechem, ornamentalny lok, kształt perizonium). Porównując obiekt będący p r z y p u ­ szczalnie wzorem i jego naśladownictwo, w i d z i m y kie­ runek przekształceń — od realizmu do schematyzacji i dekoracyjnego opracowania f o r m y , a więc t y p o w y dla plastyki l u d o w e j . Według jednego t y p u ikonograficznego zostały w y ­ konane w i z e r u n k i Ukrzyżowanego znajdujące się na cmentarzach w Zakliczynie (grób Jana Oramusa, A n n y Wiechniak) i w Drogini. Daleko idące podobieństwo wskazuje na pochodzenie tych przedstawień z jednego warsztatu. Postać Chrystusa została wydobyta bardzo oszczędnymi środkami. Sylwetka jest wydłużona, smu­ kła, zamykają ją linie proste o gładkiej powierzchni, T y l k o na niektórych wyobrażeniach zaznaczona jest w sposób u m o w n y muskulatura ciała. Zwraca uwagę perizonium o f o r m i e rzadko spotykanej na przedstawie­ niach Ukrzyżowanego z tego terenu, w postaci czworo­ kątnego płatu m a t e r i i zwieszającego się na l e w y m b o ­ k u , a z p r a w e j strony przytrzymywanego skręconym sznurem ( i l . 22). 1 0 �Spójrzmy z kolei na rzeźbę od strony popularności pewnych tematów ikonograficznych. Występują t u róż­ nice pomiędzy rzeźbą pełną a płaskorzeźbą. W y n i k a to г r o l i jaką odgrywała jedna i druga w kapliczkach i pomnikach cmentarnych. Rzeźba pełna, wolnostojąca, służyła tematom podstawowym: przedstawiała C h r y ­ stusa i Matkę Boską, do których zanosili prośby i dzięk­ czynienia fundatorzy kapliczek. Postać świętego rzadko była figurą główną, częściej występowali jedynie świę­ ci — F l o r i a n i Jan Nepomucen, chroniący przed d w o ­ ma żywiołami groźnymi dla wsi, ogniem i powodzią. Liczbowo przeważają tematy mariologiczne, przy czym najczęściej występuje przedstawienie M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczęcia. Tematy chrystologiczne są na d r u g i m miejscu, przy czym najliczniej jest wśród nich reprezentowane Ukrzyżowanie. Tematy takie j a k : Serce Jezusa, Chrystus Nazareński i Chrystus Frasobliwy po­ jawiają się sporadycznie (Chrystus Frasobliwy jedynie w Myślenicach i najbliższej okolicy). Płaskorzeźby występujące na trzonie i i g u r przy­ drożnych przedstawiały świętych, którzy b y l i patrona­ m i fundatorów oraz ich rodzin. Stąd też w płaskorzeź­ bie pojawia się taka różnorodność tematów. Święci w y ­ obrażeni są zgodnie z chrześcijańską ikonografią p r z y ­ pisującą i m odpowiednie a t r y b u t y . To wskazuje, że w większości przypadków w y k o n a w c y f i g u r mieli do czy­ nienia z wzorami obowiązującymi w sztuce kościelnej. Tematem płaskorzeźb bywają również przedmiotowe symbole np. narzędzia Męki, symbol wieczności (wąż skręcony w koło i kąsający własny ogon), narzędzia p r a ­ cy św. Józefa, czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami. Tematyka rzeźby cmentarnej kształtuje się nieco inaczej. Znakomita większość wszystkich przedstawień f i g u r a l n y c h to Chrystus Ukrzyżowany. Na d r u g i m m i e j ­ scu znajdują się tematy maryjne. Natomiast tematem t y p o w y m t y l k o dla nagrobków jest anioł w różnych ujęciach ikonograficznych. Na wiejskich nagrobkach końca X I X w . i okresu międzywojennego występują też dość często płaskorzeźby przedstawiające świętych, będących patronami osób zmarłych lub patronami f u n ­ datorów nagrobków. Płaskorzeźby występujące na figurach przydrożnych i pomnikach cmentarnych odbiegają często pod wzglę­ dem plastycznym od dość poprawnych f o r m głównych f i g u r z tychże obiektów. Przypuszczalnie zawsze w i e j ­ ski kamieniarz wykonywał i architekturę kapliczki i rzeźby. Ponieważ figura umieszczona na szczycie k a p ­ liczki, a skupiająca główną uwagę wymagała staran­ niejszego opracowania, niektórzy mniej w p r a w n i kamie­ niarze woleli kupić taką figurę w m i e j s k i m warsztacie. Zostało to udokumentowane dla Podgórza Zachodnie­ go . Kamieniarz w i e j s k i wypowiadał się natomiast w sposób możliwie najpełniejszy rzeźbiąc płaskorzeźby i ornamenty cokołu. Właśnie kapliczkowe płaskorzeźby wykazują sporo formalnych analogii z ludową rzeźbą drewnianą. Przedstawiane postaci ludzkie są z reguły ujęte frontalnie, statycznie, nawet wtedy, gdy scena ma charakter dynamiczny. Przykładem może być często l l I I . 22. Chrystus z nagrobka w Zakliczynie, gm. Siepraw, w o j . krakowskie. / л 237 �spotykana płaskorzeźba Archanioła Michała zabijającego diabła — ujęta zawsze statycznie. Ponieważ płaskorzeźby miały przede wszystkim słu­ żyć k u l t o w i , musiały być jednoznacznie odczytywane, wykonawcy starali się więc podkreślić „świętość" w y ­ obrażanych postaci przez zaakcentowanie (powiększenie) głów, a zwłaszcza rąk złożonych w geście m o d l i t e w n y m . Czynili to zwłaszcza wtedy, gdy nie znali atrybutów przypisywanych danemu świętemu. Wydłużenie ciała w Ukrzyżowaniu nasilało wrażenie cierpienia, umęczenia. Jedną z bardziej wyrazistych cech omawianych rzeźb jest ornamentalność ujawniająca się nie t y l k o w spo­ sobie przedstawienia szat, ale nawet szczegółów ana­ tomicznych. Przykładem mogą być płaskorzeźby na k a p ­ liczkach Ślusarczyka z Winiar, mistrza „uśmiechającego się Chrystusa Ukrzyżowanego". Szaty zaznaczano często w sposób umowny, sute draperie, fałdy zastępowano przez proste nacięcia, tworzące częstokroć ciekawe ukła­ dy l i n i i i płaszczyzn. Ornament najczęściej o charak­ terze roślinnym, t r a k t o w a n y bywał także jako samo­ dzielny element zdobniczy występujący na pustych pła­ szczyznach ścian kapliczek. Zazwyczaj nie ujawniają one wpływu stylów historycznych, a raczej wskazują na ludową proweniencję swych twórców. Ilustracją niech będzie wcześniej już w y m i e n i o n y duży zespćł f i g u r p r z y ­ drożnych, ozdobionych r y t e m stylizowanej gałązki, w y ­ stępującej w w i e l u wariantach. Wcale częste jest rów­ nież wprowadzanie ładu i h a r m o n i i w kompozycji przez stosowanie uproszczeń i symetrii w układach elemen­ tów. Przykładem mogą być charakteryzowane wyżej przedstawienia Ukrzyżowanego na nagrobkach z Sieprawia i Zakliczyna oraz płaskorzeźba wyobrażająca Zmartwychwstanie na cokole kolumny z 1856 r. (na cmentarzu w Dziekanowicach), gdzie cała scena zbioro­ wa została podporządkowana wyżej opisanej zasadzie ( i i . 23). П. 23. Kapliczka, fragment, Celem m o i m było pokazanie, że występująca na nagrobkach i kapliczkach płaskorzeźba ma charakter zbliżony do dawnej rzeźby l u d o w e j , podczas gdy rzeźba pełna pochodzi na ogół z warsztatów miejskich. Dziekanowice. PRZYPISY Artykuł opiera się na danych zebranych przez autorkę do pracy magisterskiej o podobnym temacie, jak również na obszernym materiale t e k s t o w y m i zdję­ ciowym, zgromadzonym w Pracowni Dokumentacji P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j IS P A N . Władysław Łuszczkiewicz, Księga wydatków na budowania w Zamku Niepolomickim w r. 1568, w : „Spra­ wozdania K o m i s j i do Badania Historii Sztuki w Pol­ sce", T. 2, Kraków 1884. ' W o j . A r c h . Państwowe w K r a k o w i e , sygn. A . D . 496, 1590—1722, Regcstrum pro inscrebendis discipulis artiHcii muralorum et stametiorum. Pod rokiem 1607 wpisany jest na ucznia do cechu Jakub Skoczowski z Dobczyc, a pod rokiem 1668 Skawiński z Wieliczki. A r c h . Izby Rzemieślniczej w K r a k o w i e . Księga uczniów i czeladzi 1850—1920. Księgi uczniów i czelad­ ników od 1920 r. do ostatnich lat. Katalog zabytków sztuki w Polsce, Pomiat M y ­ ślenice, opr. Kazimiera Kutrze : ianka, Warszawa 1957 г., s. 284. 1 2 1 5 1 Fot.: E. Fryś, il. 22; A. Małeta, il- 1—4. 7—10, 14, 21; K o l u m n y tego t y p u znajdują się w Dobczycach i Sieprawiu na cmentarzach. W G r a j o w i e i Borzęcie w y ­ stępują jako f i g u r y przydrożne. Z y g m u n t Rewski, Majstersztyki krakowskiego ce­ chu murarzy i kamieniarzy XVI—XIX w., Wrocław 1954 r. Są to k a p l i c z k i z: Książnic (1875), Tarnowa (1869), Woli Rzędzińskiej (1869), L i p n i k a (1874), Wieliczki (1866), Jasienicy (1876), Podłopienia Górnego (1974), Jastrząbki Nowej (1870), K u n i c (1871), Targowiska (1878), Skotnik (1871), Chrostowej (1873). Daty te odnoszą się do czasu ich powstania. Znajdują się one we wsiach: Kunice (1863), M a r w i n koło Dobczyc (1863), Kurów (1863), Bilczyce (1863), Winiary (1863), Wierzbanowioe (1864), Łąkta Górna (1864). Informację tę uzyskałam dzięki uprzejmości dr Tadeusza Chrzanowskiego. Roman Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu, „Pol. Szt. L u d . " , R. 30, 1976, nr 3/4. 6 7 8 9 1 0 1 1 E. Snieżyń ska-Stolot, i l . 13; J . Świderski, il. 5, 6. 12, 15—20, 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52047cd41e67b3126445e99661c5eefc.pdf 7c040b74c60e30697f134bc589fe0758 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4356 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource kowalstwo artystyczne bramy żelazne budownictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4054 Title A name given to the resource Zdobione bramy żelazne w budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.213-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska Z D O B I O N E BRAMY ŻELAZNE W BUDOWNICTWIE WIEJSKIM (Z ZAGADNIEŃ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ) Nieodłącznym elementem każdego w zasadzie gos­ podarstwa chłopskiego jest otaczające je ogrodzenie. W y ­ znacza ono granicę własności, zabezpiecza nagromadzo­ ny w zagrodzie dobytek, a czasem stanowi dla całości zagrody oprawę dekoracyjną. Dla celów zdobniczych w y k o r z y s t y w a n a może być już sama konstrukcja ogrodzenia, jak to ma miejsce np. przy płotach wyplatanych, które w polskiej k u l t u ­ rze ludowej posiadają bardzo odległe tradycje. Jeżeli konstrukcja płotu np. drewnianego nie stanowiła sama w sobie elementu dekoracyjnego, wówczas wzbogacano ją niekiedy poprzez malowanie bądź wprowadzenie do­ datkowego m o t y w u zdobniczego — np. zakończone pro­ f i l o w a n i e m d r a n k i w postaci l u d z k i e j . Walor dekoracyjny zachowały ogrodzenia gospo­ darstw chłopskich również wówczas, gdy jako surowca zaczęto używać żelaza. Siatki, żelazne parkany z w k o m ­ ponowanymi niekiedy detalami z cegły l u b kamienia w postaci podmurówki czy też słupków, a przede wszyst­ k i m zamykające je bogato zdobione bramy znajdują szerokie zastosowanie w końcu lat 60-tych. Stanowią one nieodłączny element domów mieszkalnych, wznoszonych z cegły l u b pustaków. Zarówno zewnętrzny wystrój tych budynków jak i sposoby ich ogradzania są zazwyczaj zapożyczone ze stylu miejskiego i małomiasteczkowego. Nie jest to jednak wyłącznie mechaniczne powielanie wzorów miejskich. Rodzaj motywów zdobniczych, spo­ soby ich zakomponowania w a r u n k o w a n e są i n d y w i d u a l ­ n y m poczuciem estetyki zarówno zamawiających, jak i k o w a l i , którzy je wykonują. Ci ostatni są więc nie t y l k o autorami rozwiązań k o n s t r u k c y j n y c h , lecz przede wszystkim nadają ogrodzeniom kształt estetyczny, na który z kolei nie pozostają bez wpływu t r a d y c y j e l o ­ kalne. Jako surowca używają kowale żelaza zbrojenio­ wego, które gięte jest na zimno; poszczególne elementy łączone są przy pomocy spawania. Bogactwo i różnorodność f o r m zdobienia żelaznych oram i ogrodzeń gospodarstw chłopskich stanowi bez­ sprzecznie nowy element współczesnej sztuki ludowej, który wymaga głębszego zainteresowania ze strony etno­ grafów. Poczyniono już w t y m k i e r u n k u pewne k r o k i . W Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N zgromadzono kilkadziesiąt f o t o ­ g r a f i i obiektów, głównie z województw centralnych (sie­ dleckiego, warszawskiego, skierniewickiego, kaliskiego, poznańskiego, częstochowskiego, kieleckiego i t a r n o ­ brzeskiego) oraz województw północno-wschodnich (cie­ chanowskiego i ostrołęckiego). Mapa 1. Zebrany materiał, wskazujący na powszechność oma­ wianego zjawiska, pozwala również na przeprowadzenie wstępnej analizy tej nowej gałęzi ludowej twórczości artystycznej. Zdobione b r a m y żelazne z boczną furtką wejściową zamykają przede wszystkim żelazne parkany bądź ogro­ dzenia z siatki. Nierzadko b r a m y występują również przy m u r o w a n y c h budynkach mieszkalnych, czy dobrze zachowanych domach drewnianych, otoczonych zarówno w jednym, jak i w d r u g i m w y p a d k u t r a d y c y j n y m d r e w ­ n i a n y m płotem. Włączenie w drewniane ogrodzenia że­ laznych b r a m i f u r t e k skłania niekiedy ich właścicieli do dekorowania desek płotu przez malowanie ich, aby t y m sposobem złagodzić istniejący kontrast kolorysty­ czny. Niezależnie od rodzaju parkanu w j a k i m je osadzo­ no, żelazne b r a m y mają podobną konstrukcję. Są one dwuskrzydłowe. Otwierające się na boki skrzydła b r a ­ my zbliżone są kształtem do prostokąta, którego bok krótszy zamocowany jest na zawiasach osadzonych na słupie żelaznym w b i t y m w ziemię, rzadziej w k u t y c h do 213 �B r a m y wjazdowe; i l . 1. Wola Rasztowska, w o j . m. warszawskie; i l . 2. Konieczno, w o j . kieleckie; i l . 3. Chlęcin, w o j . siedleckie; i l . 4. Zawisna, w o j . częstochowskie; i l . 5. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie. I I . 6. F u r t k a wejściowa, Góry Miechowskie, w o j . kieleckie. I I . 7. F u r t k a wejściowa, Gułtowy, w o j . poznańskie 214 I �murowanego słupa. Podobnie w kształcie prostokąta w y ­ konana jest przylegająca do b r a m y f u r t k a boczna, któ­ r e j szerokość równa jest mniej więcej połowie szero­ kości jednego skrzydła b r a m y . B r a m y wjazdowe i f u r t k i są z reguły ażurowe. Większość z nich w dolnej części ma na około 1/3 wyso­ kości, раз w y k o n a n y zazwyczaj z jednego kawałka blachy. Zdobiony jest on niekiedy m o t y w a m i nakłada­ n y m i , rzadziej m a l o w a n y m i . Zdarza się również, że w polu t y m umieszczone są inicjały właścicieli i rok w y ­ konania bramy. Poziomy podział pól zdobniczych obowiązuje zarów­ no w k o n s t r u k c j i bramy, jak i f u r t k i bocznej. Natomiast na skrzydłach bramy wjazdowej wprowadzany jest d o ­ datkowy podział pionowy, wyjątkowo diagonalny (tab. I ) . W dokumentacji fotograficznej t y l k o w Wołominie (woj. M i e j s k i m Warszawy) zarejestrowano występowa­ nie b r a m w j a z d o w y c h z przylegającymi do nich f u r t k a ­ m i , które zostały wykonane z jednolitych kawałków blachy. Na powstałe t y m sposobem dwa pola b r a m y i jedno f u r t k i bocznej, nałożone zostały pojedyncze mo­ t y w y sześcio- i ośmioramiennej rozety ( i l . 1). Natomiast we wsiach w o j . tarnobrzeskiego sfotografowano dwie b i u m y wjazdowe, których pola zdobnicze wypełnione /ostały nieażurowymi, w y k o n a n y m i z blachy t r ó j k ą t a ­ m i . Formy te uzyskano dzieląc szerokim cięciem po­ szczególne płaszczyzny na krzyż, a następnie każdy z prostokątów podzielono jedną przekątną. Prowadzone w ten sposób proste wyznaczyły środek pola zdobnicze­ go, który dodatkowo podkreślono rozetą. Żelazne parkany posiadają zazwyczaj identyczną ornamentykę jak bramy i f u r t k i , tzn. zdobione są m o ­ t y w a m i geometrycznymi, bądź roślinnymi, względnie jednym i d r u g i m równocześnie. Tc ostatnie rozwią­ zanie kompozycyjne dotyczy jednak głównie b r a m . Po­ woduje ono zbytnią ich dekoracyjność, ale w całości ogrodzenia wyraźnie zaznacza wejście i wjazd do za­ grody. Górne krawędzie b r a m i furtek wypełniają p o w t a ­ rzające się, pojedyncze elementy m o t y w u , umieszczonego na polach zdobniczych. Pełnią one w t y m w y p a d k u rolę gzymsu. б stych elementów geometrycznych (tab. I I I , rys. 1, 2), względnie stanowi centrum, z którego rozchodzą się za­ kończone w o l u t a m i promienie (tabl. I I I , rys. 3). Te sposoby zdobienia notowano w w o j . ciechanow­ skim oraz tarnobrzeskim. W w o j . łódzkim i częstochowskim zarejestrowano dwie b r a m k i o diagonalnej kompozycji ornamentu. Prze­ kątne akcentują dodatkowo wychodzące z rogów pęki promieni rozchodzące się wachlarzowato (tabl. I V , rys, 1, 2). Mówiąc o ośrodkowym układzie ornamentu na spe­ cjalną uwagę zasługuje m o t y w rozety ( i l . 7), który nie­ jednokrotnie na skutek daleko posuniętej swobody i n - W stosowanej ornamentyce zdecydowanie dominują m o t y w y geometryczne, przy czym sposoby ich zakompo­ nowania wydają się być terytorialnie zróżnicowane. W kompozycji należy wyróżnić przede w s z y s t k i m układ pasowy o r y t m i e jednostajnym. W t y m w y p a d k u pola prostokątów podzielone zostały p i o n o w y m i poprzeczka­ m i , przy zachowaniu między n i m i jednakowej odległości. W powstałe w ten sposób zwielokrotnione pola w p r o ­ wadzono esowato wygięte pręty żelazne (tab. I I , rys. 1, 2, 3). I c h występowanie zarejestrowane zostało w w o ­ jewództwach centralnych. Układ ten, najmniej w s w y m charakterze ludowy, bywa niekiedy wzbogacony dodatkowym wewnętrznym podziałem poziomym, dzięki czemu zyskuje się więk­ sze możliwości rozwiązań kompozycyjnych. W t y m w y ­ padku kompozycja dekoracji składa się z trzech wyraź­ nie równoległych układów złożonych z różnych elemen­ tów (tab. I I , rys. 4, 5, 6 ) . Układ t a k i typu strefowego zanotowano na terenie w o j . Miejskiego Warszawy oraz w województwach ostrołęckim i tarnobrzeskim. Nieco inaczej rysuje się sposób zakomponowania mo­ t y w u geometrycznego w układzie ośrodkowym. W t y m w y p a d k u mamy do czynienia z wyraźnym zaznaczeniem środka zdobionego pola prostokąta przez wpisanie weń k w a d r a t u , prostokąta lub koła. Pole środkowe zamknię­ te bywa zwielokrotnionym obramieniem złożonym z p r o - 215 �il 8. Brama wjazdowa, Bukowska Wola, w o j . kieleckie. I I . 9. Ozdoba g c'mej krawędzi f u r t k i , St. Rudówka, w o j . suwalskie. terpretacji przybiera formę zbliżoną do gwiazdy względ­ nie k w i a t u (tab. V). Występowanie ich stwierdzono w przyległych do sie­ bie w o j . tarnobrzeskim, kieleckim, częstochowskim. jednostajnym z równoczesnym zaznaczeniem dodatko­ wych pól zdobniczych p i o n o w y m i jodełkami. Szczeble ogrodzenia w ich górnej części zdobiono stylizowanym k w i a t e m (tabl. V I I , rys. 2). Centralne ich usytuowanie bywa dodatkowo pod­ kreślane przez obramienie w postaci koła ( i l . 3), p r o ­ stokąta ( i l . 2, 5), niekiedy w ilościach zwielokrotnionych (ii. 4). Widoczna t u jest dążność do całkowitego wypeł­ nienia pola przez wkomponowanie prostych, geometrycz­ nych motywów krawędziowych. Są to najczęściej koła, stylizowane pojedyncze l i s t k i bądź k w i a t y , pręty esowato p r o f i l o w a n e l u b promieniście ułożone (tabl. V I , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8). W pozostałych obiektach (spośród z i n w e n t a r y z o w a ­ nych), mamy do czynienia z m o t y w e m roślinnym w układzie symetrycznym, w którym m o t y w ten przybie­ ra formę k w i a t o n u (tabl. V I I , rys. 3, 4, 5), jakże często spotykanego w meblarstwie l u d o w y m ( i l . 6, 8); oraz m o ­ t y w e m roślinnym w układzie diagonalnym, gdzie s t y l i ­ zowany m o t y w k w i a t o w y p o k r y w a szczelnie całe zdo­ bione pole (tabl. V I I , rys. 6). Spotyka się je w w o j , siedleckim, s k i e r n i e w i c k i m , kieleckim, częstochowskim. Szczególne ich bogactwo no­ towane jest w w o j . tarnobrzeskim. W materiale dokumentacyjnym I n s t y t u t u Sztuki P A N , wśród kilkudziesięciu f o t o g r a f i i zdobionych b r a m wjazdowych, t y l k o w ok. 7% obiektów występują mo­ t y w y roślinne. Zarówno ich f o r m y , jak i sposoby za­ komponowania w całości są i n d y w i d u a l n i e zróżnicowa­ ne. Zaznaczające się różnice wynikają z odmiennego po­ t r a k t o w a n i a przez wykonawcę zdobionej płaszczyzny, przez wprowadzenie dodatkowego jej podziału, a w ślad za t y m możliwości zwielokrotnienia zastosowanego m o ­ t y w u roślinnego. Stosunkowo n a j m n i e j l u d o w y w swym charakterze jest wyjątkowo t u występujący układ pasowy m o t y w u roślinnego, w którym pole zdobnicze podzielone jest pio­ n o w y m i prętami z centralnie usytuowanym na łody­ dze stylizowanym k w i a t e m . Po jego obu stronach umie­ szczono symetrycznie po dwie gałązki z dwoma l i s t k a m i na każdej (tabl. V I I , rys. 1). W większości jednak przykładów w zdobione płasz­ czyzny wpisano dodatkowe pole. Natomiast t y l k o w jednym nastąpiło połączenie układu pasowego o r y t m i e no 1 Występują one na terenie w o j . kaliskiego, często­ chowskiego i w południowej części w o j . kieleckiego. Bardzo rzadko zdarzają się przypadki umieszczania jako m o t y w u zdobniczego postaci ludzkich. Najczęściej bywają to postacie krasnali. Te ostatnie zdobią pola bram w j a z d o w y c h w w o j . k a l i s k i m i s^s-i.-.dujrcym z n i m w o j . sieradzkim, przy czym forma, w j a k i e j zostały przedstawione, jak i sposób ich zakomponowania są po­ dobne (tabl. V I I I , rys. 1, 2). Przy omawianiu zdobnictwa żelaznych b r a m w j a z ­ dowych na osobną uwagę zasługuje sposób przyozdabia­ nia ich górnych krawędzi, które jak już wcześniej wspomniałam, pełnią rolę gzymsu. Dominującym t u elementem są m o t y w y geometry­ czne, od f o r m bardzo prostych, jak wydłużone esowato wygięte pręty, wzbogacone niekiedy kółkami, trójkątami, spiralami bądź trójkątnymi prostymi f o r m a m i , które tworzą jakby rodzaj daszka (tabl. I X , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). Występują one głównie w w o j . centralnych, j e d ­ nostkowe zaś ich przypadki notowano w w o j . północno-wschodnich. I n n y rodzaj zdobienia to zachodzące na siebie pół­ kola (tabl. I X , rys. 8), częściej jednak zbiegające się krawędziami, między które wkomponowano proste m o ­ t y w y geometryczne w postaci krótkich, ostro zakończo­ ��Ozdoba górnej krawędzi bramy: i l . 13. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; i l . 14. Łuka wica, w o j . nowosądeckie. I I . 15. Ozdoba górnej krawędzi f u r t k i , Choszczenica, w o j . nowosądeckie. I I . 16. Brama wjazdowa, Topór, w o j . sied­ leckie. 218 �nych prętów (tabl. I X , rys. 9). T e n prosty m o t y w p r z y ­ biera niekiedy też inną postać, a mianowicie ostro za­ kończone pręty tworzą jakby rodzaj grzebienia (tabl. I X , rys. 10, 11). Wzbogacono je też przez wprowadzenie pomiędzy nie kółek (tabl. I X , rys. 12). Tak zakomponowane gzymsy rejestrowano przede wszystkim w w o j . M i e j s k i m Warszawy, sporadycznie zaś w w o j . częstochowskim. Drugą grupę ozdób górnych krawędzi b r a m i f u r ­ tek tworzą m o t y w y geometryczne, wyraźnie rozbudo­ wane w k i e r u n k u p i o n o w y m (tabl. I X , rys. 13, 14), przez co przybierają one postać zbliżoną do t y m p a n o ­ nu ( i l . 9). Występowanie ich stwierdzone zostało na razie w y ­ łącznie w w o j . północno-wschodnich. Bardzo proste, o nieskomplikowanej kompozycji, są również nieliczne dekoracje krawędziowe, do których wprowadzono m o t y w y roślinne ( i l . 10). Przy daleko p o ­ suniętej stylizacji przybierają one bądź formę listków (tabl. X , rys. 1, 2), bądź rozwiniętych parolistnych k w i a ­ tów (tabl. X , rys. 3, 4). Natomiast m o t y w y zoomorficzne (ptaki, zwierzęta) zarejestrowane zostały przede wszystkim na terenie w o j . centralnych, przy czym wśród nich można prze­ prowadzić pewien podział. I tak, podczas gdy w w o j . k a l i s k i m i leszczyńskim, a więc na sąsiadujących ze sobą terenach, dominuje postać konia ( i l . 12; tabl. X I , rys. 1, 2, 3) to w w o j . siedleckim, ciechanowskim, kieleckim na krawędzi umieszczone są p t a k i ( i l . 11; tabl. X I , rys. 4, 5, 6). Również w t y m w y p a d k u na uwagę zasługują nie­ liczne obiekty pochodzące z terenu w o j . nowosądeckiego, gdzie obok daleko posuniętej stylizacji ptaków ( i l . 14; tabl. X I , rys. 7) zarejestrowano na dwóch bramach r e ­ alistyczne sceny z życia codziennego ( i l . 13, 15; t a b l . X I , rys. 8). Występujące t u postacie ludzkie znalezione zo­ stały w j e d n y m w y p a d k u w w o j . leszczyńskim. Natomiast postacie krasnali zdobią krawędzie b r a m Tabl. żelaznych w w o j . siedleckim i nowosądeckim ( i l . 16; t a b l . X I , rys. 9, 10). Rodzaj i sposób komponowania przez k o w a l i w i e j ­ skich motywów zdobniczych odznacza się dużym zróż­ nicowaniem f o r m . Jest ono t y m większe i m wytwórca obsługujący określony teren jest bardziej uzdolniony pod względem plastycznym i poszukuje nowych roz­ wiązań kompozycyjnych. Narzuca on pewien styl, któ­ r y bywa naśladowany przez innych. Pewne kompozycje stają się modne. Jest to jeden z czynników, który po­ woduje zróżnicowanie terytorialne. Analiza materiału gromadzonego przez Pracownię Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztugi P A N dowodzi, że najmniej l u d o w y charakter posia­ dają ogrodzenia o motywach geometrycznych. Wyraź­ nie natomiast czytelny jest wpływ t r a d y c j i w rozwią­ zywaniu motywów k w i a t o w y c h . Elementem t r a d y c y j ­ n y m są przede w s z y s t k i m f o r m y tulipana oraz sposoby ich zakomponowania, w których to dopatrzyć się można analogii głównie ze zdobnictwem skrzyń ludowych. Powszechne jest przy t y m malowanie b r a m w j a z ­ dowych i f u r t e k bocznych. P o k r y w a n i e powierzchni że­ laza f a r b a m i służy przede wszystkim zabezpieczeniu metalu przed korozją. Ponadto w y k o r z y s t y w a n i e w t y m celu różnokolorowych f a r b umożliwia silniejsze zaakcen­ towanie i podkreślenie budowy ornamentu. Stosowana jest podstawowa gama czystych kolorów występujących w sztuce ludowej, a mianowicie żółty, czerwony, nie­ bieski. Przedstawione t u w f o r m i e szkicowej zdobnictwo ogrodzeń żelaznych, rozpowszechniające się w b u d o w ­ nictwie w i e j s k i m , jest zjawiskiem n o w y m . Wchodzi ono jednak do współczesnej ludowej twórczości plastycznej na tych samych zasadach, na których w przeszłości wkraczały do niej inne elementy, zapożyczone z k u l t u ­ r y miejskiej, a następnie adaptowane do potrzeb środo­ wiska wiejskiego i uzyskujące t u swój własny, nawiązu­ jący do t r a d y c j i , wyraz plastyczny. I , Podziały pól zdobniczych. 219 �Mapa 1. Miejscowości, w których zarejestrowano ozdobne ogrodzenia żelazne. Woj. Suwałki 1 — Stara Rudawka, 2 — Pozezdrze; w o j . Ostrołęka 3 — Sulęcin Szlachecki, 4 — Biel; w o j . Cie­ chanów 5 — Udozowo, 6 — Strzębowo, 7 — K a r o l i n o w o , 8 — Joniec ; w o j . Toruń 9 — Bierzgłowo; w o j . Włocła­ wek 10 — Choceń, 11 — Strzygi; w o j . Siedlce 12 — Topór, 13 — Polna, 14 — Mlęcin, 15 — Kisielsk; w o j . Miejskie Warszawa 16 — Małopole, 17 — Wola Rasztowska, 18 — Moczydłow; w o j . Skierniewice 19 — Zabłotnia, 20 — Wiejca, 21 — Siadów; w o j . Sieradz 22 — Turów, 23 — Naramice; w o j . K o n i n 24 — Lądek; w o j . Kalisz 25 — Ra­ dostów, 26 — Piątek Mały, 27 — Dębsko, 28 — Godziszcze, 29 — Szadek, 30 — Sucha; w o j . Poznań 31 — Targowa Górka, 32 — Jankowo, 33 — Gowarzewo, 34 — Gułtowy; w o j . Leszno 35 — Bolesław; w o j . L u b l i n 36 — K o r y t n i c a ; w o j . Tarnobrzeg 37 — Dąbrowica, 38 — Wola Baranowska, 39 — Wrzawy, 40 — Obojna, 41 — T u r b i a ; w o j . Kielce 42 — Bukowska Wola, 43 — Szczepanowice, 44 — K a l i n a Rędziny, 45 — Strzeżów I , 46 — K a l i n a Wielka, 47 — Góry Miechowskie, 48 — Miroszów, 49 — Bebelno, 50 — Konieczno, 51 — Motyczno, 52 — Wólka Ołudzka; w o j . Częstochowa 53 — Zamłynie, 54 — Łobodno, 55 — Olszyna, 56 — Gniazdów, 57 — J a w o r n i k , 58 — Winowno, 59 — Borowno, 60 — Zawisna, 61 — Mykanów; w o j . Katowice 62 — Dobraków; w o j . Nowy Sącz 63 — Moszczenica, 64 — Przyszowa, 65 — Łukowica; w o j . Rzeszów 66 — Jasionka, 67 — Strużów. 220 1 �Tabl. I I I Tabl. I V Tabl. I I . Kompozycje o jednostajnym układzie r y t m i c z n y m : 1. Naremice, w o j . sieradzkie; 2, 3. Gułtowy, w o j . po­ znańskie; 4. Małopole, w o j . m . warszawskie; 5. Biel. w o j . ostrołęckie; 6. Wrzawy, w o j . tarnobrzeskie. Tabl. I I I . Kompozycje o układzie ośrodkowym: 1. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 2. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 3. Bierzgłowo, w o j . toruńskie. Tabl. I V . Kompozycje o układzie diagonalnym: 1. Mykanów, w o j . częstochowskie; 2. Radostów, w o j . kaliskie. 221 ��T a b l V M o t y w y rozet na bramach i ogrodzeniach: 1, 2. Konieczno, w o j . kieleckie; 3. Gniazdów, w o j . często­ chowskie; Г zYwfena, w o j . częstochowskie; 5. Łobodno, w o j . częstochowskie; 6. Mykanów, w o j . częstochowskie 7 J a w o r n i k w o j . częstochowskie; 8. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie; 9, 10. Dąbrowica w o j . tarnobrzeskie. l a b ! V I . K o m ^ ° y c j e z m o t y w e m rozety: 1. Mlęcin, w o j . siedleckie; 2. Wiejca, w o j . skierniewickie; 3 Siadów, w o j . skia-niewickie^ 4 Zab>otnia w o j s k i e r n i e w i c k i ; 5. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 6. Borowno, w o j . częstochowskie; 7, 8 D ą t a o l a w o j . ^ Ь о е Г к Т е Л а Ы . V I I . M o t y w y roślinne: 1. Gniazdów, w o j . częstochowskie; 2, S - d e k w o j kaliskie, 3 Bukowska Wola, w o j . kieleckie; 4. Góry Miechowskie, w o j . kieleckie; a Bukowska Wola, w o j . kieleckie, 6. K a linaRędzfay, w o j . kielecicie. Tabl. V I I I . Ogrodzenia z postaciami krasnoludków: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. T u rów, w o j . sieradzkie. 223 �ЛЛ 1 t М t f t ł \ f 4 ,.|о<о<оЫоЫМ ЛЪ Tabl. I X Tabl. X -1«e^ |—^ |<И| lii—il l«».nli< Tabl. X I Tabl. I X . Ozdoby górnych krawędzi b r a m w j a z d o w y c h i furtek dla pieszych: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. Bierzglowo, w o j . toruńskie; 3. Winowo, w o j . częstochowskie; 4. Dobraków, w o j . katowickie; 5. Choceń, w o j . włocław­ skie; 6. Zablotnia, w o j . skierniewickie; 7. K a l i n a Rędziny, w o j . kieleckie; 8. Łobodno, w o j . częstochowskie; 9. Zawisna, w o j . częstochowskie; 10. Małopole, w o j . stoł. warszawskie; 11. Moczydłów, w o j . stoł. warszawskie; 12. Bo­ rowe, w o j . częstochowskie; 13. Stara Rudawka, w o j . suwalskie; 14. Uzdowo, w o j . ciechanowskie. Tabl. X. Ozdo­ by roślinne górnych krawędzi b r a m f u r t e k : 1. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 2. Łobodno, w o j . częstochowskie; 3. Strużów, w o j . rzeszowskie; 4. Konieczno, w o j . kieleckie. Tabl. X I . Zdobnictwo górnych krawędzi b r a m i f u r t e k . M o t y w y zoo- i antropomorficzne: 1. Godziszcze Wielkie, w o j . kaliskie; 2. Sucha, w o j . kaliskie; 3. Bolesławów, w o j . leszczyńskie; 4. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 5. Polna, w o j . siedleckie; 6. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 7. Ł u kawica, w o j . nowosądeckie; 3. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; 9. Topór, w o j . siedleckie; 10. Moszczenica, w o j . no­ wosądeckie. Fot.: J . Swiderski. Rys. A. Małela, �